alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Илдус Якупов

Илдус Якупов, Илдус Дәүләт улы Якупов (1935 елның 9 октябре, СССР, РСФСР, Сембер өлкәсе, Иске Кулаткы районы, Иске Атлаш ― 2021 елның 19 октябре, РФ, ТР, Казан'')  — татар композиторы, ТР композиторлар берлеге әгъзасе, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Тәрҗемәи хәле 
Илдус Дәүләт улы Якупов 1935 елның 9 октябрендә Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы Иске Атлаш авылында туа. 1959 елда Казан музыка укуханәсен тәмамлый. 1959-1964 елларда шәһәрнең консерваториясендә Альберт Леман классында белем ала.

1960 еллардан башлап, бер-бер артлы опералар, балетлар, симфонияләр, төрле музыка кораллары өчен аерым пьесалар, җырлар, романслар иҗат итә башлый. Ул еш кына дөнья әдәбиятына мөрәҗәгать итә, Бомарше, Андерсен, Гоголь, Беляев әсәрләре белән дулкынланып, зур күләмле әсәрләр тудыра.

Иҗаты 
1972 елда Николай Гоголь әсәре нигезендә "Вий" балетын иҗат итә. 1976 елда “Джельсомино ялганчылар илендә” операсы һәм "Аккургаш солдат һәм балерина" балеты языла. 1977 елда "Атлантида һәлакәте" дип исемләнгән балеты дөнья күрә.

1991 елны Илдус Якуповның М.Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрында Джанни Родари әкияте буенча язылган “Джельсомино ялганчылар илендә” исемле операсы зур уңыш белән бара. 2009 елда композитор"Зәңгәр кош" () ораториясен иҗат итә.

Композиторның әсәрләре Татар фортепиано музыкасы буенча хрестоматиягә кертелә һәм балалар музыка мәктәпләрендә башкарыла.

Төп әсәрләре 

 “Джельсомино ялганчылар илендә” операсы (1976)
 Фортепиано һәм оркестр өчен концерт
 "Зәңгәр кош" ораториясе (2009)
 флейта һәм фортепиано өчен соната

Җырлар 
Композитор татар шагыйрьләре сүзләренә лирик һәм эстрада җырларын да яза.

 Үрмәле гөл (Резеда Вәлиева сүзләре)
 Яшьлегемә кире кайтыр идем (Әхмәт Ерикәй сүзләре)
 Язгы таң
 Яңгыр яуганда (Җәүдәт Дәрзаман сүзләре)
 Зәңгәр күккә карап атлыйм 
 Яратам
 Сайра, тальян
 Зәңгәр көймә (Разил Вәлиев сүзләре)
 Көзге шатлык (Разил Вәлиев сүзләре)
 Нурлы Казан (Фәннур Сафин сүзләре)
 Нинди синең күзләр (Эльмира Шәрифуллина сүзләре)

Вафаты 
2021 елның 19 октябрендә Казанда вафат. Коронавирус инфекциясеннән соң өзлегүләр нәтиҗәсендә йөрәге тибүдән туктаган.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

 Илдус Якупов җырлары

Шулай ук карагыз   

Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Татар композиторлары
Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Празат Исәнбәт

Празат Исәнбәт — татар режиссеры.

Тәрҗемәи хәл
Празат Исәнбәт 1927 елның 9 октябрендә Уфа шәһәрендә танылган татар язучысы Нәкый Исәнбәт гаиләсендә туа. 1944-1949 елларда Мәскәү театр институтында актер һәм режиссер факультетларында белем ала.

1965-1998 елларда Г.Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында режиссер. Режиссер буларак ул җитмештән артык татар, рус, чит ил драматургларның әсәрләрен сәхнәгә куйды: Нәкый Исәнбәтнең “Муса Җәлил” һәм “Гөлҗамал” пьесалары, Гильерме Фигейредоның “Эзоп”, Жан-Батист Мольерның “Тартюф”, Шекспирның “Мера за меру”, Шәриф Камалның “Акчарлаклар” , Г.Ибраһимовның “Татар хатыны ниләр күрми?”, Галиәсгар Камалның “Банкрот”, “Бәхетсез егет”, Фәтхи Бурнашның “Таһир-Зөһрә”, “Яшь йөрәкләр”, Мирхәйдәр Фәйзинең “Галиябану” һ.б. шундый зур күләмле әсәрләре аша Празат Исәнбәт татар театры тарихында җуелмас эз калдыра.

1958—61 елларда Качалов исемендәге Зур драма театры каршындагы студиядә, 1983—86 елларда — Казан мәдәният һәм сәнгать институтында укыта. Укучылары арасында Ирек Баһманов, Мансур Шиһапов, Наилә Гәрәева.

Соңгы елларда режиссер Гаяз Исхакыйның әсәрләрен сәхнәгә кайтару эше белән шөгыльләнгән («Зөләйха», «Җан Баевич» һ.б.)

Празат Исәнбәт 2001 елның 15 декабрендә вафат була.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Р.Р. Солтанова (төз.). «Празат Исәнбәт. Сәнгатькә багышланган гомер». Казан, 2007.
 Энциклопедия Башкортостан

Моны да карагыз 

Татар режиссёрлары
ТАССР халык артистлары
ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Наил Сәхибуллин

Наил Габдулла улы Сәхибуллин — татар галиме, астрофизик, Татарстан Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы, В. П. Энгелһардт исемендәге Астрономия обсерваториясе мөдире (1991-2008), профессор, КДУның астрономия кафедрасы җитәкчесе.

Ул 1940 елның 8 октябрендә туа.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз  
 

Татар галимнәре
Астрофизиклар
Физика-математика фәннәре докторлары
Татарстан галимнәре
Гималайлар

Гималайлар, Гималай таулары, шулай ук Һималай, Һималай таулары (санскр. हिमालय,, хинди हिमालय, непалча हिमालय, кыт. 喜馬拉雅山脈) — Җирнең иң бөек таулар системасы. Гималайлар Һиндстан, Непал, Кытай (Тибет), Пакьстан, Бутан территорияләрендә урнаша.

Гималайларның иң бөек ноктасы (Җомолунгма) шулай ук дөньяның иң югары нокта булып санала.

Гималайлар 2900 кмга сузыла. Таулар системасы киңлеге якынча 350 км. Якынча биеклеге — 6000 м, ә Җомолунгма биеклеге исә 8848 м тәшкил итә.

Дөньяның иң зур елгаларның кайберәүләре: Ганг, Һинд, Брахмапутра, Янцзы, Меконг, Салвин, Кызыл елга (Азиядә), Хунзян, Чао Прайя, Иравади елгасы, Аму Дәрья, Сыр Дәрья, Тарим елгасы һәм Сары елга Һималай тауларыннан агып төшә һәм аларның кушылган агым бассейны 3 млрд кеше өчен Әфганстан, Бангладеш, Бутан, Кытай Халык Җөмһүрияте, Һиндстан, Непал, Бирма, Камбоҗа, Таҗикстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Казакъстан, Кыргызстан, Таиланд, Лаос, Вьетнам, Малайзия һәм Пакъстанда (бу Җир халкының яртысы диярлек) өй булып тора.

Экологиясе 

Гималай тауларының флора һәм фаунасы климат, явым-төшем, биеклек һәм туфракларга бәйле рәвештә үзгәрә. Климат тау нигезендә тропиклардан иң югары биеклектә мәңге боз һәм карга кадәр дәвамлы рәвештә үзгәрә. Бу климат, явым-төшем, биеклек һәм туфраклар шартларының төрлелеге аерылып тора торган үсемлек һәм хайван төркемнәрен барлыкка китерә. Югары биеклекнең экстремаль шартлары (түбән атмосфера басымы) һәм иң күтәрелеп торган урыннарда бик салкын булу экстремофил организмнарга яшәргә мөмкин итә.

Һинд динендә 
Һинд динендә Гималайларда Шива Ходае сыена дигән ышаныч бар. Шулай ук Һинд дине изге текстларында Һималай тауларында урнашкан Һималайя Патшалыгы искә алына.

Һинд дине
1756 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 27 гыйнвар — Вольфганг Амадей Моцарт, Австрия композиторы.
 22 июнь — Джордж Ванкувер, инглиз сәяхәтчесе.

Вафатлар 

 30 октябрь — Осман III, Госман империясе солтаны.

Еллар
1756 ел
Казанның Совет районы

Казанның Совет районы (рус. Советский район) — Казанның көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

Казанның Совет районы, олы Себер юлында төзелгән яшәү массивында, Танкодром һәм Азино территориясендә, Дәрвишләр бистәсендә урнаша.

Районда:
 17 сәнәгать оешмалары
 17 төзү оешмалары
 17 транспорт һәм бәйләнеш оешмалары
 39 гомуми белем мәктәпләре
 7 профессиональ училищелар
 5 техникумнар
 67 балалар бакчалары
 33 сәламәтлекне саклау оешмалары
 130дән артык спорт оешмалары бар.

Урамнары 
 Азатлык урамы
 Академик Кирпичников урамы
 Бәйрәм тыкрыгы
 Коновалов урамы
 Нәкый Исәнбәт урамы
 Чия Бакчасы урамы
 Яфраклы урамы

Искәрмәләр 

С
Җәйге Олимпия уеннары 2016

XXXI Җәйге Олимпия уеннары (, , ) — 2016 елның 5 августыннан 21 августына кадәр нең  шәһәрендә үтәчәк Олимпия уеннары. Бу Көньяк Америкада узачак беренче Олимпия уеннары булачак.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Бразилия тарихы
2016 ел
Казанның Яңа Савин районы

Яңа Савин районы (халыкта — Ква́ртал, рус. Ново-Савиновский район) — Казанның төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

Яңа Савин районы торак массивлары белән аерылучы йокы һәм ял итү урыннары булган район. 
Ел саен яңа объектлар төзеләләр, мәсәлән: №177 авангард мәктәбе, №44 «Әкият йорты» балалар бакчасы, «Олимп» спорт комплексы, «Ак Барыс» бергә-бер сугышларның сарае, бу айда – Әмирхан проспектында җәяү күчүе төзелә. Тагын да Казансуның сул ягында Универсиадага зур футбол стадионы проекты бар.

Искәрмәләр 

Я
Казан кинотеатрлары

Казан кинотеатрлары — Казан шәһәрендә урнашкан кинотеатрлар.

Беренче тапкыр Казанда публик рәвештә кинотасмаларны карау 1906 елның июлендә булды дип санала. 1907 елның сентябрендә исә Воскресен урамында даими эшләгән кинотеатр ачыла. 1915 елда Казанда инде 15 кинотеатр эшли.

Хәзерге кинотеатрлар
Хәзерге вакытта Казанда 11 кинотеатр эшли. Аларның берсе дә татар телендә фильмнар күрсәтми, ләкин кайбер вакытларда махсус проектлар вакытында татар фильмнарын күрсәтү дә каралган.

 «Киномакс» — 9 зал
 «Киномечта» — 8 зал
 «Корстон» — 6 зал
 «Родина» — 6 зал
 «Каро фильм» — 6 зал
 «Grand Cinema» — 4 зал
 «3D Port Cinema» — 4 зал
 «Магия кино» — 4 зал
 «Suvar» — 3 зал
 «Мир» — 1 зал
 «Мираж» — 1 зал

Искәртмәләр 

Казан кинотеатрлары
Казан театрлары

Казан театрлары — Казан шәһәрендә урнашкан театрлар. Барлыгы Казанда 9 театр бар, аларның өчесе академик хәләтендә.

Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт академия театры

Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры

Василий Качалов исемендәге рус зур драматик театр

Казанның яшь тамашачы театры

«Әкият» татар дәүләт курчаклар театры

Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры

Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры 
Габдулла Кариев исемендәге театр эшен 1987 елда студия буларак башлап җибәрә. Биналары булмау сәбәпле, коллектив балалар бакчаларында, мәктәпләрдә, авыл клубларында спектакльләр куеп йөри. 1991 елда студия дәүләт статусы ала һәм аңа “Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры” дигән исем бирелә. 1996 елда аларга Казанның Киров районында урнашкан Җитен комбинаты мәдәният сарае бинасын бирәләр. Аны төзекләндергәннән соң, ягъни 2002 елда, коллектив үз сәхнәсендә спектакльләр кую бәхетенә иреште. 2012 елның сентябреннән Санкт-Петербург урамындагы Офицерлар йорты бинасына ия булды.

Башка театрлар
Казан музейлары

Казанда барлыгы 34 дәүләт музее   һәм берничә дәүләт һәм шәхси галерея эшли. Аларның иң зуры һәм күпкырлысы - 1894 елда оешкан Татарстан Республикасының Милли музее.  Иң кыйммәтле табигать белеме, археологик, этнографик һәм башка бик күп экспозицияләр музейның төп бинасында - 1800-1815 елларда элеккеге Кунакхана йортында урнашкан.  Дәүләт Эрмитажының Россиядәге бердәнбер филиалы — Эрмитаж-Казан үзәге Казанда эшли. Шәһәрдә иң популяр музейларның берсе, Россиянең иң зур сәнгать хазиналарының берсе — Татарстан Республикасының Сынлы сәнгать музее, ул экспозицияләрен генерал Сандецкийның элеккеге резиденциясенең төп бинасында күрсәтә.  2016-нчы елда Россиядә  Татарстан Республикасының Сынлы сәнгать музее нигезендә Рус музейеның мәдәни-күргәзмә үзәге ачылды. Зур музей комплексы  Казан шәһәренең музей комплексында эшли.  Рус музееның Мәдәни-күргәзмә үзәге структурасында "Рус музее: Виртуаль филиал" үзәге бар.

Музейлар исемлеге

Комплекс 

 "Казан кремле" Дәүләт тарихи, архитектура һәм сәнгать музее-резервы.

 Татарстан Республикасының Милли музее
 Татарстан Республикасының сынлы сәнгать музее (Сынлы сәнгать музее), шул исәптән "Хазина" милли сәнгать галереясе.
 " Эрмитаж-Казан " үзәге
 Казан шәһәренең музей комплексы

Тармак 

 Татар халкының һәм Татарстан Республикасының дәүләтчелек тарихы музее (Казан Кремлендә)
 Ислам мәдәнияте музее (Казан Кремлендә)
 Спас манарасы музее (Казан Кремлендә)
 Татарстанның табигать тарихы музее
 Бөек Ватан сугышы мемориаль музее
 "Фон институты елы" музее.
 Иске Иман итүчеләр Тарихы Музее Рәсәй православие Иске Иман итүчеләр Чиркәвенең Казан-Вятка епархиясе соборы  .

Университет музейлары 

 Казан университеты тарихы музее
 Археология музее
 Геология музей. A. A. Стукенберг
 E. A. Эверсман исемендәге Зоология музее һәм Гербарийлар
 Ботаника мезее бүлеге

 Казан университетының этнографиямузее
 Казан химия мәктәбе музее
 Э. TO. Завойскийның музей-лабораториясе
 Музей Н. .Әм. Лобачевский
 Казан дәүләт медицина университетының нормаль анатомия кафедрасы музее

Шәхси музейлар 

 Габдулла Тукайның әдәби музее
 Л. Н. Толстой музее
 Шәриф Камалның мемориаль фатиры белән татар әдәбияты тарихы музее
 А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музее (Казан)
 Евгений Боратынский музее (Казан)
 Муса Жәлилнең фатир-музее
 Каюм Насыры музее
 Салих Сайдашев музее
 Назиб Жигановның фатир-музее
 Баки Урманчы музее
 К. Васильев галереясе
 Академик  А. E. һәм Б. A. Арбузовлар йорт-музее
 В.И. Ленин музей-йорты (Казан)

Шәхси 

 Слава Зайцев сәнгать галереясе
 Ату кораллы интерактив музее
 "Смена" Заманча Мәдәният үзәге
 Халыкара антиквариат институты ASG
 Совет уен автоматлары музее
 Чәк-Чәк музее
 Сугыш рухы

Әдәбият 

 
 Музеи. Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

Сылтамалар 

 Интерактивный музей стрелкового оружия
 Уникальный музей социалистического быта в Казани
 Дух Воина — музей оружия в Кремле
 Художественная галерея Славы Зайцева

Искәрмәләр 

Казан музейлары
Әнәс Тумашев

Әнәс Ибраһим улы Тумашев — татар рәссамы һәм педагог, 1958 елда Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

Тормыш юлы 
Рәссам 1924 елның 25 февралендә Татарстанның Чистай шәһәрендә дөньяга килә. Казан сәнгать училищесын тәмамлый, соңарак шунда ук укыта. 1947 елда Әнәс Тумашев И Репин исемендәге Ленинград сәнгать, скульптура, архитектура институтына укырга керә. 1953 елда, институтны тәмамланып һәм Татарстанга әйләнеп кайтып, ул Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрына эшкә урнаша. 20 елдан артык ул театрының рәссамы, декорацияләр куючысы булып эшли, башка театрлар өчен дә декорацияләр ясый. 1975–1980 елларда ТАССР Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе булып тора.

Театрдан кала, Әнәс Тумашев нәкышчылык, аерым алганда табигать күренешләрен сурәтләргә һәм тарихи темаларга әсәрләр иҗат итәргә ярата («Петр I Болгарда», «Бөек Болгар базары», «XX гасыр Казаны» һ.б.).

2010 елда вафат була.

Сылтамалар 

 Габдулла Тукайга багышланган интернет-сәхифәдә мәкалә

Татар рәссамнары
Тукай премиясе лауреатлары
Хәлил Әбҗәлилов

Хәлил Гали улы Әбҗәлилов (1896 елның 29 сентябре — 1963 елның 18 марты) — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (1958), СССРның халык артисты (1957).

Тәрҗемәи хәле
Хәлил Әбҗәлилов 1896 елның 29 сентябрендә Ырынбур губернасы Шарлык өязе Мостафа авылында туа. Шагыйрь Муса Җәлилнең ике туган абыйсы. 7 яшендә аны мәдрәсәгә бирәләр. 1906 елда, авылда башланган корылык аркасында, гаиләсе белән Ырынбурга күчеп килә.

1914 елда беренче бөтендөнья сугышы фронтларына алына. Сугыш вакытында кыюлыгы өчен ул Георгий медале белән һәм 4 дәрәҗә Георгий тәресе белән бүләкләнә. 1916 елда җилкәсенә пуля эләгеп, госпитальдә ята, шуннан соң өенә кайтарыла.

1918 елдан Хәлил Әбҗәлилов «Ширкәт» труппасында уйный башлый.

Гражданнар сугышы елларында фронт театр бригадаларында эшли. 1920-1922 елларда Хивә һәм Бохара татар театрларында, 1923-1924 елларда Әстерхан дәүләт татар театрында иҗат итә.

1924-1928 елларда Бохара дәүләт киностудиясе (хәзер — Үзбәкфильм) фильмнарында уйный. «Үлем манарасы астында» (Корбашы-атаман), «Рәвәт чүл бүреләре» (1928, Абдулнәби бай ролендә), «Икенче хатын», «Кемдә хакимият», «Махау авырулылар» тасмаларында рольләр башкара. Титрларда ул Х. Джалилов дип билгеләнә.

1928 елда Хәлил Әбҗәлилов танылган, тәҗрибәле артист сыйфатында Казанга, Татар академия театрында эшләргә чакыртыла һә гомеренең ахырына кадәр театрдан аерылмый.

Хәлил Әбҗәлилов — татар халкының олы талантка ия булган мәшһүр артисты. Ул иҗат иткән образлар үзләренең гадилекләре, табигый лекләре, тышкы яктан беркатлылыклары белән аерылып торсалар да, эчке дөньялары — тирән кичерешләргә бай, ачык фикерле, зирәк шәхесләр.

Татарстан театр берләшмәсе җитәкчесе булып эшли, ТАССР Югары Советының 2—4 чакырылыш (1947—1959) депутаты.

Артист 1963 елның 18 мартында, Казан шәһәрендә вафат була.

Уйнаган рольләр

Бүләкләр 
 Георгий медале
 4 дәрәҗә Георгий тәресе
 Татар АССР атказанган артисты (1939)
 РСФСР атказанган артисты (1940)
 Татар АССР халык артисты (1944)
 РСФСР халык артисты (1950)
 ССРБ халык артисты (1957, Мәскәүдә уздырылган татар мәдәнияте ункөнлеге уңаеннан)
 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
 «Мактау билгесе» ордены
 1958 елда, Кәрим Тинчуринның «Җилкәнсезләр» спектаклендә капиталларын югалткан миллионер Мисбах хаҗи роле өчен Габдулла Тукай премиясенә лаек дип табыла.

Хәтер 
 1963 елдан Казанның Вахитов районында Әбҗәлилов урамы бар (элекке Кызыл Студентлар ур.).

Чыганаклар

Сылтамалар 

 Габдулла Тукай сайты

Камал театры актерлары
Татар актерлары
Тукай премиясе лауреатлары
ССРБ халык артистлары
Кышкы Олимпия уеннары 2014

Кышкы Олимпия уеннары 2014 (, , ) — 2014 нче елның кышында Россиянең Сочи шәһәрендә узган Олимпия уеннары.

Шәһәрне сайлау 
Тавыш бирүнең беренче раундында Зальцбург шәһәр төшеп калган; Икенче раудында Сочи шәһәрнең заявкасы җиңгән (47га каршы 51)

Ярышлар җәдвәле

Медальләр бәйгесе

Олимпиадага әзерлек торышы
Әгәр 2010 елгы Ванкувердагы Олимпиадага 1,4 миллиард евро, 2006 елгы Турин Олимпиадасына 3,4 миллиард сарыф ителсә, Сочи Олимпиадасы хакы 36 миллиард еврога төште.

Бу башта планлаштырганнан 5 тапкырга артык. Тотылган акчаның нәрсәләргә сарыф ителүен тикшерү өчен, президентка җитерлек сәбәпләр бар. 2011 елдың июненә үк әзер булырга тиешле һәм планлаштырылганнан 8 тапкырга кыйммәткә төшкән трамплин төзелеше өчен җаваплы Русиянең Олимпия комитеты вице-президенты Әхмәт Билалов вазифасыннан бушатылды, чөнки Олимпиада башланырга бер ел алдан узасы ярышлар үткәрелмичә калды. Ә менә бобслей, скелетон һәм чана спорты буенча ярышлар үтәчәк трассаны спортчылар сынап карады. Хәвефсезлек төп урында торды, чөнки “Чаналар” трассасы дөньяда иң озыны — 1814 метр.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

  2014 елгы Кышкы Олимпия уеннарының рәсми сайты
 2014 елгы Кышкы Олимпия уеннары Халыкара Олимпия комитетының сайтында

Кышкы Олимпия уеннары
Нанкин 2014

Нанкин 2014 (2014 Summer Youth Olympics) — 2014 елның 16 августыннан 28 августына кадәр Кытайның Нанкин шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Инсбрук 2012

Инсбрук 2012 (2012 Winter Youth Olympics) — 2012 елның 13 гыйнварыннан 22 гыйнварына кадәр Австрияның Инсбрук шәһәрендә узачак халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары
Ширияздан Сарымсаков

Ширияздан Мөхәммәтҗан улы Сарымсаков (1912 елның 12 мае — 2001 елның 1 гыйнваре) — татар театрының режиссеры, Татарстанның һәм Россиянен атказанган сәнгать эшлеклесе, профессор. Камал театрында Кәрим Тинчуринның «Җилкәнсезләр» пьесасын куйган өчен 1958 елда Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе белән бүләкләнгән.

Тәрҗемәи хәле 
Ширияздан Мөхәммәтҗан улы Сарымсаков 1912 елның 12 декабренда Казакъстандагы Акмола өязенең Атбасар шәһәрендә туа. Башлангыч белем алгач, ул Казанга килә һәм 1928 елда Татар театр техникумына укырга керә, 1930 елда аны тәмамлагач, Мәскәүдәге Үзәк театр техникумында укый. Мәскәү татар театрында рольләр башкара. Бер елдан яңа ачылган Дәүләт театр сәнгате институтына (ГИТИС) күчә һәм, 1936 елда институтның режиссерлык факультетын тәмамлап, Казанга эшкә кайта. 1944 елдан Казан театр училещесындә актёр осталыгына өйрәтә. 1966 елга кадәр ул Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында режиссер булып эшли; 1941— 1944 ел сезонында һәм 1952 — 1958 елларда театрның баш режиссеры вазыйфасын үти.

Ш.М.Сарымсаков 2001 елның 1 гыйнварында Казанда вафат була, Яңа бистә зиратында җирләнә.

Иҗади эше 
Татар дәүләт академия театрында утыз ел эшләү дәверендә Ш.Сарымсаков татар, рус һәм чит ил драматургларының җитмештән артык пьесасын сәхнәгә куя. Аның тарафыннан сәхнәләштерелгән Н.Гогольнең «Ревизор», А.Островскийның «Төшемле урын», М. Горькийның «Вәхшиләр», Н. Погодинның «Мылтыклы кеше», М. Әблиевнең «Шәмсекамәр», К. Тинчуринның «Зәңгәр шәл», Ә. Фәйзинең «Тукай», Т. Гыйззәтнең «Шомлы көннәр», «Чаткылар» спектакльләре татар театры тарихында күренекле урын алалар.

Ш. М. Сарымсаков төрле елларда М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында Нәҗип Җиһановның «Ирек», Мансур Мозаффаровның  «Галиябану», Җәүдәт Фәйзинең «Башмагым» һәм «Тапшырылмаган хатлар» музыкаль спектакльләрен сәхнәгә куя, Казан киностудиясендә «Салих Сәйдәшев», «Туган як моңнары» фильмнарын иҗат итә.

Ш. Сарымсаков зур педагогик эшчәнлек алып бара – 20 ел дәвамында Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының режиссура кафедрасын җитәкли.

Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр
Режиссерлык эшләре өчен ТАССРның, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә. 1958 елда Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә Кәрим Тинчурин пьесасы буенча куелган «Җилкәнсезләр» спектакле өчен Ш.Сарымсаков, уйнаучы актерлар һәм бизәүчеләр Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була.

Гаиләсе 
Хатыны Галия Булатова (01.01.1900 — 08.08.1988), драма актрисасы, РСФСР халык артисты.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар режиссёрлары
Камал театры
Тукай премиясе лауреатлары
Казакъстанда туганнар
ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Рөстәм Яхин

Рөстәм Мөхәммәтхаҗи улы Яхин — күренекле татар композиторы, Татарстан Республикасы Дәүләт гимны авторы, СССРның халык артисты (1986).

Тәрҗемәи хәле 

Рөстәм Яхин 1921 елның 16 августында Казанда хезмәткәр гаиләсендә туган. Ул күренекле мәгърифәтче Таиб Яхин белән бер нәселдән. Рөстәм Яхинның нәсел җебе Саба районы Шыңар авылына һәм Теләче районының Казаклар авылына барып чыга. Мөхәммәт Мәһдиевнең әнисе Сафина Бибирабига да шул затлы тамырдан.
Рөстәм Яхин кечкенәдән үк музыка белән кызыксына башлый. 3 яшендә пианинода үзлегеннән халык көйләрен уйный башлый. 13 яшендә музыка мәктәбенә укырга керә һәм 7 еллык мәктәпне 3 елда тәмамлый. Ул бик сәләтле, тырыш бала була.

Рөстәм Яхин — оста пианист. Ул тирән эчтәлекле җырлар, фортепиано өчен әсәрләр авторы. Татарстан Республикасының Дәүләт гимны авторы.

1959 елда «Дулкыннар, дулкыннар», «Күңелем өзгәләнгән минутларда» һ. б. җырлары, романслары өчен Рөстәм Яхин Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була.

Мәңгеләштерү 
 Казан шәһәренең бер урамына Рөстәм Яхин исеме бирелгән.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Нуруллин Р.Г. Яхиннар. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2016. — 208 б. – 500 д. – ISBN 978-5-906701-70-1.

Сылтамалар 
 «Милләттәшләр» РӨСТӘМ ЯХИН (Татар теленә тәрҗемә итегез ) 
 Италияның баш ҡалаһында Заһир Исмәғилев менән Рөстәм Яхиндың музыкаһы яңғыраны

Моны да карагыз 
 Моабит төрмәсендә (М. Җәлил, Р. Яхин)

Татар композиторлары
Тукай премиясе лауреатлары
ССРБ халык артистлары
ССРБ композиторлары
XX гасыр композиторлары
Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Рөстәм Яхин
Павел I

Па́вел I Беренче (Па́вел Петр улы) — Россия империясе императоры. Мальта ордены бөек магистры, Петр III һәм Екатерина II улы.

Тормыш юлы 

Тумыштан соң әнисеннән алына һәм Елизавета II сараенда тәрбияләнә.

1762 елда дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә әтисе Петр III үтерелә, ә Павел тәхет мирасчысы итеп игълан ителә, ләкин яше җиткәч хакимияткә кертелми.

Тик әнисе Екатерина II үлгәннән соң Павел хакимияткә килә.

Үзгәрешләр 

Павел I хакимияткә килгәч 
 хәрби-дәүләт тәртибен ныгыта
 дворяннар өстен хокукларын чикли
 крестьян эшен ял көннәрендә тыя
 крестьяннарны җәберләүне бераз киметә
 гаскәрдә Пруссия тәртибен кертә
 тышкы сәясәттә инкыйлаби Франциягә каршы чыгыш ясый, ләкин 1800 елда Наполеон белән берек төзи.
1797 елда тәхет тапшыруы турында фәрманны (ир нәселе буенча) кабул итә
 Үз канат астына Мальта ордены ала
 Һиндстанда Инглиз колонияләрен басып алмакчы булган
 Христиан булмаган диннәргә тигез карашны яклый
 Рус булмаган милләтләргә карата золымны йомшарта

Сарай түнтәрелеше 

Павел I эшчәнлеге нәтиҗәсендә дворяннар өстен хокукларын югалтып сарай түнтәрелешен оештыра, улы Александр түнтәрелешкә каршы булмаган. Дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә Павел I үтерелә, аның улы Александр I тәхеткә утыра.

Кайбер чыганаклар буенча сарай түнтәрелеше Бөекбритания тарафыннан оештырылган, төп сәбәбе: Павел сәясәте Һиндстанда һәм Аурупада инглиз мәнфәгатьләренә янаган.

Түнтәрелештән соң Павел I ясаган бөтенесе диярлек үзгәрешләр юкка чыгарыла. Улы Александр I яңадан Бөекбритания яклы көчләрне яклый башлый һәм Россия империясе инглиз ягында Наполеонга каршы сугышка керә.

Шулай ук карагыз 
 Инфантерия генералы  
 Дәүләт түнтәрелеше

Әдәбият 
 Павел Петрович: предки и потомки (От Руси древней до империи Российской).
Сухарева О.В. Император (Сухарева О.В. Кто был кто в России от Петра I до Павла I, Москва, 2005).

С*ахновский Н. Русский император (Энциклопедический словарь Русской цивилизации).

Шикман А.П. Российский император (Шикман А.П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. Москва, 1997

Россия императорлары
Baş bit



{|align="right"|Başqa tellärdäTuğandaş säxifäWikipedia mass-mediada
   

{| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#F0F8FF; margin-top:1.2em; border:1px solid #ccc;"
| style="width:56%; color:#000;" |

</div>
</div>

Wikipedia telläre



 
Википедия
Марк Леви

Марк Леви (фр. Marc Levy) — француз язучысы. 2005 елда «Күк һәм җир арасында» фильмы аның романы буенча төшерелде.

Язучы 1961 елда Булонь-Бийанкур коммунасында туа. 1979 елда Кызыл Тәре оешмасына керә. 1982 елда Леви Дофин Париж университетына керә.

1984 елда АКШга китеп, Марк санак графикасы өлкәсендә эшләгән ике ширкәтне нигезли. 1998 елда Марк Леви беренче романын яза. Хәзер ул язучы эше белән шөгыльләнү өчен бизнесны калдырды.

Иль-де-Франста туганнар
Франсуз язучы-фантастлары
Франция язучылары
Мехико

Ме́хико ( — Мексика шәһәре) — Мексика башкаласы, илнең сәяси, икътисадый һәм мәдәни үзәге. Дөньяда зурлыгы буенча Токиодан соң икенче агломерация, аның территориясендә 19,72 млн кеше яши.

Кардәш шәһәрләр 
  Чикаго, АКШ
  Лос-Анджелес, АКШ
  Мадрид, Испания
  Сан-Сальвадор, Сальвадор
  Сантьяго, Чили
  Гватемала, Гватемала
  Богота, Колумбия
  Сан-Паулу, Бразилия
  Рио-де-Жанейро, Бразилия
  Панама, Панама
  Торонто, Канада
  Куско, Перу
  Арекипа, Перу
  Лима, Перу
  Берлин (), Алмания
  Пекин (), Кытай

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

 
Төньяк Америка башкалалары
Миллионлы шәһәрләр
Мексика шәһәрләре
1740 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 17 октябрь — Анна Иоанновна, Россия императоры (1730 елдан башлап).

1740 ел
Еллар
Госман империясе солтаннары

Госман империясе солтаннары — Госман империясе белән идарә иткән солтаннар.

Сылтамалар 

 Госман империясе

Җитәкчеләр исемлекләре
Төркия тарихы
Һошимин

Хошимин () — Вьетнам көньягында урнашкан шәһәр. Dong Nam Bo утравының көньяк-көнчыгышында урнаша. Мәйданы — 2 095 км². Халык саны — 7 170 000 кеше. Халык тыгызлыгы — 3 401 кеше/км².

Тарих

Кардәш шәһәрләр 
  Сан-Франциско
  Вьентьян
  Санкт-Петербург
  Манила
  Тайбэй
  Тель-Авив
  Шаңхай
  Севилья
  Торонто
  Братислава

Моны да карагыз

Сылтамалар 
 Ho Chi Minh City 

Вьетнам шәһәрләре
Хошимин
Мәсҗиден-Нәбәви

Мәсҗиден-Нәбәви (гарәпчә: المسجد النبوي — Пәйгамбәр мәчете) — исламда Мәсҗидел-Хәрамнан кала икенче урында булучы Мәдинәдәге мәчет (Кодыстагы Әл-Әкса - өченче). Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең кабере анда урнашкан. 

Бу урындагы мәчет Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм исән чакта ук төзелә, ә анардан килүче ислам әмирләре мәчетне зурайталар һәм бизиләр. Яшел гөмбәз (Пәйгамбәр гөмбәзе) астында Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең кабере урнашкан. Гөмбәз төзелүенең төгәл датасы билгеле түгел, ләкин аның XII гасыр тасвирламаларын табарга мөмкин. Беренче ике хәлиф - Әбу Бәкер һәм Гомәр (радыйаллаһу ганһумә) шулай ук анда күмелгәннәр.

Һиҗрәттән соң, Мөхәммәд Ясрибтә (соңрак Мәдинә дип атала башлый) соңрак мәчет төзеләчәк урындагы йортка күчә. Бу мәчетне тзүдә ул үзе дә катнаша. Бу бинаның планировкасы бөтен дөньядагы башка мәчетләр өчен дә кулланыла. Бинада колонналы мәчет композициясенең төп өлешләре салына: ачык турыпочмаклы ишегалды һәм, баштарак Кодыска, ә аннары Мәккәгә ориентлашкан, булачак колонналы залның прототибы. Мәчет шулай ук мәдәни һәм җәмгыяви чаралар үткәрү өчен, мәхкәмә һәм дини мәктәб өчен бина булып торган.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 

Мәдинә
Согуд Гарәбстаны мәчетләре
Багдад

Багда́д () — Гыйрак башкаласы.

Тарих 
 1055 елда сәлҗуклар шигый Буилар дәүләтеннән Багдад шәһәрен тартып алалар.

Кардәш шәһәрләр 
  Каһирә (), Мисыр
  Саскатун, Канада

Сылтамалар 

 Багдад фотоcүрәтләре 

 
Миллионлы шәһәрләр
Tatar-islam.com

Tatar-islam.com — татар телендә Татарстан, Россия, дөнья мөселманнарының тормышын яктыртып баручы мәгълүмат агентлыгы. Сайт актив рәвештә даими яңартыла, биредә аналитик мәкаләләр, әңгәмә, анонслар да урын ала.

Сайтны гамәлгә куючы һәм баш мөхәррир — Илдар Баязитов. Сайт мөхәррире вазыйфасын башкаручы — Хатыйп Гәрәй.

Сайт аудиториясе 
 tatar-islam.com аудиториясе  @ alexa.com
 tatar-islam.com аудиториясе @ hypestat.com
 tatar-islam.com аудиториясе @ liveinternet.ru: бүген  aтна  31 көн

Сылтамалар 
 Иске сайт 

Татар сайтлары
Ислам сайтлары
Асия Минһаҗева

Асия Миръякут кызы Минһаҗева — татар шагыйрәсе, журналист.

Шагыйрә Асия Миръякут кызы Минһаҗева 1952 нче елның 16 ноябрендә Татарстанның Мөслим районы Метрәй авылында колхозчы  гаиләсендэ туа . Укуын Метрәй сигезьеллык мәктәбендә башлап, 1968 елда гаиләләре Мөслим эшчеләр бистәсенә күчкәч, урта  белем алуын шунда тәмамлый. Урта мәктәптән соң ике ел (1970-1972)  Мөслим районының Баек урта мәктәбендә татар теле һәм тарих укытучысы булып эшли . Шул елларда район газетасында, бераз соңырак “Азат хатын” (хазерге “Сөембикә”) һәм “ Казан утлары “ журналларында аның тәуге  шигырьләре  басылып чыга .

1972-1977 елларда А. Минһаҗева – Казан дәүләт университетының татар филологиясе булеге студенты . Уку чорында университеттагы “Әллүки” әдәби-иҗади берләшмәсенең актив әгъзасы була , республика матбугатында шигырьләре басыла, телевидение оештырган шигърият тапшыруында катнаша , тирән хисле , уз-узенә таләпчән , кыю сузле , горур-ихлас тавышлы, җитлеккән шагыйрә буларак исеме әдәби мохиттә телгэ алына башлый .1985 елда исә Татарстан китап нәшриятында шагыйрәнең “Биеклектэ очрашу“ дигән беренче мөстәкыйль җыентыгы басылып чыга .

Университетны тэмамлаганнан соң, А. Минһаҗева өч ел Мөслим районының Үрәзмәт урта мәктәбендә – укытучы , сиксәненче елларда Казан  да төрле көндәлек матбугат редакцияләрендә –корекктор, Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында – кече фәнни хезмәткәр ,Татарстан Язычулары берлеге аппаратында – секретарь-машинистка, аннары Әлмәт шәһәрендә “Әлмәт таңнары” газетасында хатлар бүлеге мөдире һәм туксанынчы елларда кабат Казандагы матбугат оешмаларында төрле хезмэт вазифаларын башкара. 1993 елда аның Татарстан китап нәшриятында “Якты сагыш” дигэн , әдәби җәмәгатьчелек һәм шигырь сөючеләр тарафыннан җылы кабул ителгән икенче шигъри җыентыгы басыла.

 

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Хорват теле

Хорват теле (үзисеме hrvatski jezik; [xř̩ʋaːtskiː]) — Хорватия, Босния һәм Герцеговина һәм Воеводина рәсми теле. Славян төркеменә керә. Язу латин әлифбасына нигезләнгән.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

 Хорватия

Хорват теле
Фазыл Фасиев

Фазыл Салих улы Фасиев — татар тел галиме, тәрҗемәче. Философия фәннәре кандидаты.

Ул 1925 елның 18 октябрендә Татарстанның Лениногорский районы Сугышлы авылында туа.

Ул — татар әдәби теле тарихы, язма ядкарьләр теле һәм текстологиясе, шәҗәрә, генеология, кабер ташы язмалары, лексикология, лексикография, ономастика, тарихи география һ.б. өлкәләрдә зур эшчәнлек алып бара торган олпат галим.

1983 елда Татарстан китап нәшриятында Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» китабы басылып чыкты. Аның төп текстын (транскрипцияне) әзерләүче, кереш мәкаләне, искәрмә һәм аңлатмаларны, кулъязмаларның тасвирламасын язучы Фазыл Фасиев иде. Бу хезмәтнең басылып чыгуы татар мәдәниятында зур бер вакыйга булды.

1966 елда Мәскәүдә «Совет энциклопедиясе» нәшриятында 38 мең сүзне эченә алган «Татарча-русча сүзлек» басылып чыкты. Фазыл абый анда, “К” хәрефенә башланган сүз статьяларын язу белән бергә, сүзлекнең ахырында рус телендә “Татар теленең кыскача грамматик белешмәсе”н урнаштырган.

Галимнең дистәдән артык монографияләре, йөздән артык фәнни мәкаләләре тел белеменең алтын фондын тәшкил итә.

Басма китаплар
Фасеев Ф.С. Старотатарская деловая письменность XVIII в. – Казань: Тат. кн. изд-во, 1982.

Искәрмәләр 

Татар тел галимнәре
Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Юныс Сафиуллин

Юныс Габдулла улы Сафиуллин — татар драматургы, артист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Тәрҗемәи хәл 
Юныс Габдулла улы Сафиуллин 1947 елның 18 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Бакырчы авылында туа. Акъегет сигезъеллык урта мәктәбен тәмамлагач, 1962 елда Казан театр училищесына укырга керә, аны 1966 елда уңышлы тәмамлый. Аны Республика күчмә театрына эшкә билгелиләр. Шул ук елда Совет Армиясенә хезмәткә алына, хезмәтен тутырып кайткач, янәдән Күчмә театрда актер булып эшли. 
1976 елда А. В. Луначарский исемендәге Мәскәү дәүләт театр сәнгате институты (ГИТИС) каршында режиссерлар хәзерләүче икееллык Югары курсларны тәмамлый һәм 1981 елга хәтле Казан драма һәм комедия театрында актерлык эшен дәвам иттерә.

1981 елның февраленнән 2008 елга кадәр Г.Камал исемендәге Татар Дәүләт академия театры театрында башта актер, аннары театрның әдәби бүлек мөдире булып эшли.

Әдәби иҗаты
Ю.Сафиулла егермедән артык сәхнә әсәрләре. Аларның күпчелеге 1970 елларның башында язылган, ләкин берничәсе генә сәхнәләштерелгән. Шулардай «Әллә өйләнергә инде?!» (Татар дәүләт драма һәм комедия театры, 1977), «Менә без дә үсеп җиттек...» (Әлмәт драма театры, 1979), «Ни булган бу ирләргә?!» (Әлмәт драма театры, 1981), «Әбидә кунак егетләр» (Минзәлә драма театры, 1981), «Алмазбулат» (Татар дәүләт академия театры, 1981), «Ләйсән ире Хәсән» (Татар дәүләт академия театры, 1986) кебек драма әсәрләре әдәбият-сәнгать җәмәгатьчелеге һәм тамашачылар тарафыннан җылы каршы алынды. Автор үз әсәрләрендә кешеләрдәге әхлак, табигатькә мөнәсәбәт, бүгенге һәм киләчәк буыннар турында уйлану, мещанлыкның яңа формаларына каршы көрәш, мәхәббәт һәм гаилә мөнәсәбәтләренә җитди караш шикелле, замандашларыбызны тирәнтен кызыксындыра һәм борчый торган актуаль мәсьәләләрне күтәрә һәм шуларны үзенчәлекле сәнгать чаралары, әдәби образлар ярдәмендә үтемле итеп әйтеп бирергә омтыла. Аны драматург буларак таныткан әсәре – «Идегәй» дастаны (Н.Исәнбәт пьесасы буенча). 1983 елда Татарстан китап нәшриятында драматургның пьесалар җыентыгы («Менә без дә үсеп җиттек...») басылып чыкты.

Ю. Сафиуллин — 1982 елдан СССР Язучылар союзы члены.
Әдәби бүлек мөдире булып эшләгәндә (2007 елга кадәр) ул татар театры шәхесләренә багышланган мемуар басмалар чыгарыша. “Татар театрына 100 ел”, Рәфкать Бикчәнтәев, Дамир Сираҗиев, Марсель Сәлимҗанов, Газиз Айдарский һәм Ринат Таҗетдиновка багышланган китаплар авторы һәм төзүчесе.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Тулырак биография
 Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет Татарстаны язучылары. – Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1986

Моны да карагыз 

Татар драматурглары
Камал театры актерлары
Тинчурин театры актерлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Программа белән тәэмин ителеш

Программа белән тәэмин ителеш, програм тәэминаты — мәгълүматны үзләштерү һәм саклау өчен кулланучы программалар җыелмасы. Ул шулай ук үзләштерү өчен кирәк булган программалы документларны (ДОСТ 19781-90), процедураларны һәм кагыйдәләрне, үзләштерү өчен кулланучы күбесе хәтер элешен дә үз өченә ала(СТ ИСО 2382/1-84).

Төрләре 
Программа белән тәэмин ителеш санак белеменең бер төре, ул техник (аппарат), математик, мәгълүмати , лингвистик, оештырулы һәм методик тәэмин ителешбелән дә бер рәттә тора.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз
Fransiä

Fransiä (fr. France), räsmi isem Fransiä Cömhüriäte (République française) – Könbatış Awrupada urnaşqan däwlät. Başqalası – Parij. İl iseme belän borınğı german qäbiläse bulğan franklar isemennän kilä.

Fransiä xalqınıñ sanı 64,5 mln keşe, alarnıñ arasında 90 % Fransiä grajdannarı. Qanun çığaru orğanı  – ikepalatalı parlament. Administrativ bülenü – 26 regionğa bülenä.

Awrupa Berlege häm NATOnıñ äğzası.

Дәүләтләр
1453 ел



Вакыйгалар 
 29 май, сишәмбе — Константинопольның төрекләр тарафыннан яулап алынуы (шәһәр шушы ук елда, 2 апрель көнне камап алына). Император Константин XI'ның һәлак булуы. Төркия башкаласы Константинопольга (Истанбул) күчерелә.
 19 октябрь — французлар Бордо кайтаралар, бу вакыйга Йөз еллык сугышка нокта куя. Франциядә инглизләр кулында Кале шәһәре генә кала.

Туулар 

 22 ноябрь — Якоб Обрехт, фламанд композиторы.

Вафатлар 

 29 май — Константин XI Драгаш — Византия е.
 Урбан — маҗар хәрби инженеры.

1453 ел
Еллар
Татар радиосы

«Татар радиосы» («TATAR RADiOSI») — беренче булып тәүлек буена 24 сәгать татар телендә тапшыру принцибын чынга ашырган радиостанцияләр челтәре. Радионы Казан, Әлмәт, Зәй, Төмән өлкәсендә тыңлап була. Радио музыкаль форматының нигезен хәзерге татар эстрада музыкасы тәшкил итә. Радио девизы — «Яхшы кәеф бездән башлана!».

Ешлыклар

Татарстан

Төмән өлкәсе

Шулай ук карагыз 
 Татар җыры

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Радионы онлайн тәртиптә тыңлау 

Әлифба буенча радиостанцияләр
Т
Татарстан радиокомпанияләре
Курай радиосы

«Курай радиосы» — Татарстан Республикасында 1996 елдан эшләүче беренче тиҗарәт татар радиостанциясе. Казанда һәм чиктәш районнарда 73,97 FM (4,05 УКВ) ешлыгында тәүлек буе эшли. Радиода төрле тематикалы күңел тапшыруларыннан башлап җитди әңгәмәләргә кадәр тапшыруларны, татар, чит ил һәм Россия популяр музыкасы тыңлап була.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Радионы онлайн тәртиптә тыңлау 
 “Курай” радиосы FM ешлык өчен көрәшен дәвам итә
 «Курай» радиосы хуҗасы: 1996 елдан бирле табышсыз эшлибез

Әлифба буенча радиостанцияләр
К
Татарстан радиокомпанияләре
Тунис

Туни́с (гарәпчә تونس‎‎, рәсми исеме — Туни́с Җөмһүрияте́ — Төньяк Африканың Урта диңгез ярында урнашкан дәүләт.

Төньяк һәм кынчыгыштан дәүләт Урта диңгез тарафыннан юыла, көнбатышта һәм көньяк-көнбатышта ил Алжир, көньяк-көнчыгышта Ливия белән чиктәш. Илнең атамасы башкаласы исеменнән килеп чыккан.

Диннәр 
2014 елның гыйнварында кабул ителгән ил Конституциясе «исламны ― дәүләт  дине»,  «хөкүмәтне ― дин сакчысы» буларак билгели һәм сайланган Тунис президентының мөселман булуын таләп итә.. Конституция дин тоту, вөҗдан һәм дини йолаларны үтәү иреген гарантияли.

Туниста ислам ― дәүләт дине. АКШ Дәүләт департаментының 2014 елгы мәгълүматы буенча, ил халкының (11, 8 млн кеше, 2020 елга) 99 % ы ― мөселманнар (зур күпчелеге Мәлики мәзһәбе  сөнниләре).

Илдә шулай ук христиан, яһүд һәм бәһаи җәмгыятьләре бар.
 Туниста ислам

Сылтамалар 

 Хөкүмәт сайты

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Тунис
Гватемала

Гватема́ла (исп. Guatemala), Гватема́ла Җөмһүрияте́ (исп. República de Guatemala [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]) — Үзәк Америкада урнашкан дәүләт. Башка Үзәк Америка илләре белән чагыштырганда халык саны иң зур. Халык арасында күпчелекне метислар (58 %) һәм индейлар (40 %) тәшкил итә.

Диннәр 
Гватемала Конституциясе дин тоту иреген билгели. Католик чиркәве дәүләт дине булмаса да, ул «аерым хокук субъекты» дип танылган, билгеле бер өстенлекләргә ия. Конституция нигезендә, дин әһелләренең бер генә вәкиле дә Президент, вице-президент, хөкүмәт министры яки судья вазифасын били алмый. Конституция  төп төркемнәренең үз динен тоту хокукларын яклый. 

Гватемалада 300 000 спиритизм тарафдары, 20 000 Бәһаи, 9000 ― 12000 буддист, 1200 – 2000 яһүд, 1200 мөселман исәпләнә.
 Гватемалада ислам

Сылтамалар

Дәүләт институтлары 
 Хөкүмәт
 Конституция
 Туризм министрлыгы

ММЧ 
 "Prensa Libre"
 "Siglo Vientiuno"
 "El Periodico"

Башкасы 
 Literatura

Искәрмәләр 

Төньяк Америка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Гватемала
21 октябрь

21 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме беренче көне. Ел ахырына 71 көн кала.





— Ндадае көне (, ).
  Сомали,  Судан — инкыйлаб көне.
  — Шәфкать туташлары көне (, ).
  — Хәлакъ төшкән полиция хезмәткәрләрен искә алу көне ().
  — Хәрби көчләр көне (, ).

,  — Халыкара начо ашамлыгы көне ().
  /  Аляска — Аляска көне.
  — Трафальгар көне ().
 : 
  — Штат дәүләт хезмәткәрләре көне ().
 Реклама специалистлары көне ().
 Чүп-чар җыючылар көне ().
 Яктырту көне () - Томас Эдисонга электр лампочкасының утны тудырган чыбыгын булдыру кирәге турында уй килгән , 1879.
 Мәктәптә ашату программасы көне ().
 һ.б.
  — Шагыйрьләр көне (). 
  — Хуацяо (КХДҖ һәм Тайвань тышында яшәүче кытайлар) көне (, ).
  — Ирекле берләшү килешүе көне ().
  — Энергияне нәтиҗәле (сак) куллану көне ().
  — Электриклар көне ().

1520 — Фернан Магеллан Атлантик һәм Тын океаннары арасында урнашкан бугазны ача.
 1950 — Кытай гаскәрләре Тибетны басып алалар.

1833 — Альфред Нобель, швед галиме, Нобель премиясен оештыручы.
 1833 — Николай Жуковский, 
 1861 — Сергей Баратаев, 
 1862 — Сергей Зыбин, Россия империясе хәрби көчләренең артиллерия генерал-майоры.
 1894 — Варвара Степанова, 
 1896 — Евгений Шварц, 
 1900 — Игорь Плаксин, 
 1903 — Леон Чвәтопелк-Мирски, 
 1912 — Фәйзи Гаскәров, биюче һәм хореограф. 
 1914 — Михаил Нужин, 
 1918 — Яков Колупаев, 
 1921 — Михаил Зайцев, 
 1928 — Раднэр Моратов, 
 1929 — Виктор Позднов, 
 1930 — Иван Силаев, 
 1936 — Евгений Бердников, 
 1942 — Кристофер Симс, 
 1944 — Галия Богданова, 
 1944 — Жаң-Пьер Соваж, 
 1944 — Эне Михкельсон, 
 1945 — Никита Михалков, ССРБ һәм Россия актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
 1946 — Илдус Зиннуров, 
 1947 — Рәйхана Зәйнуллина, 
 1948 — Анатолий Сухов, 
 1949 — Бибисара Азаматова, 
 1949 — Биньямин Нетаньяху, 
 1951 — Ильяс Абдрахманов, 
 1952 — Рәшидә Бикмәтова, 
 1955 — Наталья Комарова, 
 1956 — Кэрри Фишер,
 1957 — Вольфгаң Кеттерле, 
 1958 — Андрей Гейм, галим, физика буенча Нобель премиясе лауреаты.
 1964 — Марсель Таһиров, 
 1967 — Дмитрий Гордон, 
 1972 — Евгений Афинеевский, 
 1982 — Җеймс Вайт, 
 1985 — Алексей Буренин, 
 1986 — Игорь Полыгалов, 
 1987 — Дмитрий Зюзин, 
 1987 — Раил Шәмсуаров, 
 1987 — Яна Гурьянова, 
 1991 — Александр Бурмистров, 
 2000 — Imanbek,

1841 — Җон Форсайт, 
 1931 — Артур Шницлер, Австрия драматургы.
 1941 — Шиһабетдин Шәһәр, әдәбият белгече, язучы.
 1943 — Баян Дәүләтов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре укчылар взводы командиры, лейтенант, Советлар Берлеге каһарманы.
 1954 — Павел Воронцов, 
 1957 — Валерий Язвицкий, 
 1962 — Зариф Бәшири, татар язучысы.
 1962 — Леонид Пономарев, 
 1973 — Андрей Абрикосов, 
 1976 — Садыйк Сайранов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең укчылар ротасы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1978 — Анастас Микоян, 
 1979 — Борис Козырев, 
 1989 — Владимир Матвеев, 
 1989 — Сергей Макшин, 
 1996 — Фәүзия Рәхимгулова, 
 2002 — Николай Балешев, 
 2007 — Назиф Бәхтизин, татар авыл хуҗалыгы галиме.
 2013 — Александр Салий, 
 2016 — Ростислав Введенский, 
 2017 — Борис Кошечкин, 
 2019 — Әнәс Исхаков, 
 2020 — Леонид Аксентьев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
21 октябрь
Панама

Панама Җөмһүрияте ( ) — Үзәк Америкада Панама бугазы белән Кариб диңгезе һәм Тын океан чигендә урнашкан дәүләт. Көнбатышта Коста-Рика һәм  көнчыгышта Колумбия белән читләшә. Индеецлар теленнән тәрҗемә иткән вакытта ул "бу урында күп балык бар" дигәнне аңлата.

Диннәр 
Конституция, кайбер искәрмәләр белән, дин тоту иреген күздә тота, һәм хөкүмәт бу хокукны практикада үтәгән. 
Христианлык ― Панамада төп дин. Хөкүмәт үткәргән рәсми сораштыру 2020 елда халыкның 80,6 % ы, ягъни 3 549 150 кеше үзен Рим-католик, ә 10,4 % ы, ягъни 1 009 740 кеше ― Евангелие протестантлары  дип таный. Иегова шаһитлары халыкның 1,4 % ын тәшкил итә. 

Илдә буддачылар (0,4 % яки 18 560 кеше) һәм яһүд динендәгеләр (0,1 % яки 5240 кеше) җәмгыятьләре бар. Бәһаи дине ― ил халкының 2,0 % ы яки 60 000 кешенең дине. Мөселманнар күпчелек Панама һәм Колон шәһәрләрендә тупланып яши .
 Панамада ислам

Искәрмәләр 

Панама
Төньяк Америка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Диңгез буе крае

Диңгез буе крае (рус. Приморский край) — Россия Федерациясенең субъекты.

Край 1938 елның 20 октябрендә төзелә.

Административ үзәге — Владивосток шәһәре.

Мәйданы — 165,9 мең км².

География 

Диңгез буе крае Ерак Көнчыгышның көньяк өлешендә урнашкан. Ярлары көньякта бик ергаланган. Култыкларның иң эресе — Бөек Петр култыгы. Эре утраулар: Русский, Попов, Путятин, Аскольд.

Крайның үзәк өлешен Сихоте-Алинь таулары алып тора (биеклеге 1855 метргача, Облачная тавы), көнбатышта Уссури һәм Ханка күле буе түбәнлекләре бар. Көрән күмер вә ташкүмер, полиметалл мәгъдәннәр, алтын, кургаш, графит, төзелеш материаллары чыганаклары бар.

Климаты уртача муссонлы. Кыш суык һәм кыска. Гынварның уртача температурасы яр буенда -12°…-14°С, эчке районнарда -20°…-27°С. Җәй яңгырлы. Июльнең уртача температурасы +14…+21°. Елга 600–900 мм явым төшә. Вегетация дәвере төньякта 120 —130 көн, көньякта 160—200 көн.

Тарих 
Край ССРБ Югары Совет Президиумы указы буенча 1938 елның 20 октябрендә төзелә.

Халык

Торак пунктлар

Административ бүленеш

Моны да карагыз 
 Диңгез буе өлкәсе

Искәрмәләр 

Ерак Көнчыгыш федераль округы
Россия крайлары
Микронезия Федератив Штатлары

Микронезия Федератив Штатлары (ингл. Federated States of Micronesia) — Океанлыктагы дәүләт, Яңа Гвинея төньяк яр буендагы Каролин утрауларында урнашкан.
Микронезия Федератив Штатлары бәйсез суверен утрау дәүләте һәм Америка Кушма Штатларының ассоциацияләнгән дәүләте, дүрт штаттан - көнбатыштан көнчыгышка - Яп, Чуук, Поһнпеи һәм Косраэдан тора, алар Көнбатыш Тын Океанында урнашкан. Бөтенесе бергә штатлар якынча 607 утрау тәшкил итә (җыелган мәйданы якынча 702 квадрат километр яки 271 квадрат миля), алар озынлык буенча 2700 км ны (1802 миля) алып тора экватордан төньякка табарак. Алар Яңа Гвинеядан төньяк көнчыгышта, Гуам һәм Марианалардан көньякка таба, Науру һәм Маршалл Утрауларыннан көнбатышта, Филипиннан һәм  Палаудан көнчыгышта, көнчыгыш Австралиядән якынча 2900 км (1802 миля)да һәм Һавайиларның төп утрауларыннан 4000 км (2485 миля) көньяк-көнбатышта урнашкан.  
Микронезия Федератив Штатларының тулаем мәйданы шактый кечкенә булу белән бер вакытта ул Тын Океанның 2 6000 000 кв. км (1 000 000 квадрат миля) ын алып тора, һәм илгә дөньяда зурлык буенча 14-енче эксклюзив икътисади зонаны бирә. Башкаласы Паликир Поһнпей утравында урнашкан, ә иң зур шәһәре Вено Чуук Атоллында урнашкан.
Дүрт штатның һәрберсенең дә үзәге бер яки берничә югары утрауларда үзәкләшкән, әмма Косрае күпсанлы тышта урнашкан атолларны үз эченә ала. Микронезия Федератив Штатлары Каролин Утрауларының өлеше буенча, берничә ил арасында бүленгән меңнәрчә кечкенә утраулардан торган киңрәк Микронезия регионында сузылган. Микронезия термины Федератив Штатларга яки бөтенләе белән регионга әйтелергә мөмкин.
Федератив Микронезия Штатлары элек Тын Океаны Утрауларының Карау Астындагы Территориясенең өлеше булган, Берләшкән Милләтләрнең АКШ администрациясе астындагы карау территориясе булган, ләкин ул 1979 елның 10 маенда үзенең конституцион хөкүмәтен формалаштырган, һәм бәйсезлеккә ия булгач 1986 елның 3 ноябренда АКШ белән ирекле ассоциациядә бәйсез дәүләт булган. Башка күрше утраулар әгъзалары, һәм шулай ук элеккеге Тын Океаны Утраулары Карау Астындагы Территория әгъзалары үзләренең конституцион хөкүмәтләрен формалаштырган һәм Маршалл Утраулары Җөмһүрияте һәм Палау Җөмһүрияте булган. Микронезия Федератив Штатларының БМОда урыны бар.

Диннәр 
Микронезия Конституциясе дәүләт динен билгеләргә мөмкинлек бирүче яисә дин тоту иреген чикләүче закон кабул ителә алмый, дип белдерә.

Микронезия Федератив Штатлары халкының күп өлешен христианнар тәшкил итә. 2016 елда католиклар – 54,7 % (56 230 кеше), протестантлар – 38,5 % (39 546 кеше), мормоннар – 1,5 % (1586 кеше), баптистлар – 1,1 % (1145 кеше), башкалар – 4,2 % . Утрауларда шулай ук буддачылык һәм бәһаи диндарларының, мөселманнарның  зур булмаган төркемнәре бар.
 Микронезия Федератив Штатларында ислам

Искәрмәләр 

Океанлык илләре
Җөмһүриятләр
Микронезия Федератив Штатлары
Федератив дәүләтләр
Казанның Мәскәү районы

Казанның Мәскәү районы (рус. Московский район Казани) — Казан мәркәзенең төньяк өлешендә урнашкан район. Казансу елгасы буенча Вахит районы белән, көнчыгышта Киров районы белән, төньякта Авиатөзелеш районы белән, көнбатышта Яңа Савин районы белән чиктәш. Мәскәү районы тарихы Кәҗә бистәсе белән башлана.

Моны да карагыз

Мәскәү районы урамнары 
 Лушников урамы

Искәрмәләр 

М