alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Штандр (уен)

Штандр  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Бу уен күбрәк урамнарда, болыннарда, ишек алларында уйнала.

Балалар мәйдан уртасына йомры сызык сызалар һәм шунда кереп басалар. Балаларның берсендә туп була. Ул: «Штандр!» —дип кычкыра да тупны һавага чөеп җибәрә. Шул вакытта бер иптәшенең исемен әйтә, мәсәлән, Гөлфия булсын, ди. Балалар түгәрәктән йөгереп качалар. Ә Гөлфия тупны тизрәк тотып алырга тырыша. Тупны тоткач, «штандр» дип кычкыра. Качып баручы балалар бу сүзне ишетүгә «шып» туктыйлар. Гөлфия түгәрәк сызыгыннан берәр якынрак торган бала янына таба өч адым атлый, әгәр дә ераграк тоелса, алга таба төкерә дә төкереге төшкән урынга барып баса һәм иптәшенә тупны ыргыта. Тегесе дә тупны тизрәк тотып «штандр» дип кычкыра, балалар тагын урыннарында «катып» калалар. Уенчы тупны озак тоталмыйча йөргән арада, иптәшләре түгәрәк эченә кереп калырга тырышалар. Ә түгәрәк эчендәге кешеләргә туп ыргытырга ярамый. Әгәр барлык балалар да түгәрәк эченә кереп бетә алсалар, уен яңадан башлана.

II вариант 
Туп белән уйнала торган уен. Бер бала тупны ала да, бер иптәшенең исемен кычкырып, тупны һавага чөя. Кемнең исеме чыккан, ул тупны тотып алып, бер иптәшенә бәрергә тиеш. Тидерә алса да, алмаса да, туп төбәлгән кеше тупны һавага чөя. Уен шулай берөзлексез бара. Әгәр бер кеше тунны өч мәртәбә тидерсә, аны «өйләндерәләр». «Өйләндерүнең» тәртибе болай: балалар бергә җыелып баш бармакларын өскә тотып торган килеш һәрберсенә таныш кыз исемнәрен кушып чыгалар да «гаепле» каршына киләләр: «Кемгә өйләнәсең?» — диләр. «Шуңарга!» — дип, бер малайның бармагына күрсәткәч, ул үзенә аталган кыз исемен әйтә. «Гаепле» шул кызга өйләнә булып чыга. Малайлар көләләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Иске Богады (Бүздәк районы)

Иске Богады — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Арслан авыл сәвиты үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 547 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Өфə губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының Богады авылында 226 хуҗалыкта 1358 типтәр, 1 гаилә (4 кеше) мишәрләр. 
Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Богады авылында 240 хуҗалыкта 1373 кеше яши, һәммәсе татарлар.

2002 елда авыл халкының 38 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (60%) әле бар.

Мәгариф

Дин 
Элек өч мәчетләре булган, хәзер берәү (2008 елның декабрендә ачылган).

Авылның атаклы кешеләре 
 Әхмәт Вилданов (1932), «Уфимтрансстрой» тресты генераль директоры (1992 елдан). БАССР XII чакырылыш Югары Советы депутаты.

Җитештерү тармагы

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 18 км
 тимер юл стaʜсасенә (Бүздәк): 11 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Һибәтел-хәкаик

«Һибәтел-хәкаик» («Хакыйкать бүләге») — XII гасырда Әхмәд Йүгнәки тарафыннан язылган әсәр. Әсәр поэма жанрында. Ул гарәп һәм уйгыр язуларындагы күчермәләрдә килеп җиткән.

Поэма якынча 500 шигъри юлдан тора. Китапны күчерүчеләрнең берсе әсәрнең 14 бүлектән торганлыгын искәртә. Әмма безгә мәгълүм кулъязмаларда аның 7 бүлеге генә бар. Әсәр традицион багышлаулардан, төп өлештән һәм бетемнән гыйбарәт.

Төзелеше, идея-эчтәлеге белән әсәр «Котадгу белек»кә бик якын. Шулай ук хикмәтле сүз әйтү, камил кеше идеясе, белемлекне зурлау кебек темалар күтәрелә.

Китапның тәүге басмасы 1917 елда Истанбулда нәшер ителә.

Шулай ук кара 
 Котадгу белек
 Диване лөгатет-төрк

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Татар әдәбияты
Төрки телләр
Карача-Елга

Карача-Елга — Башкортстанның Кушнаренко районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 600 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
1917 елда авыл хуҗалыгы сан алу вакытында Мәскәү волосте, Карача-Елга авылында 269 хуҗалыкта 1584 кеше яши. Шул исәптән 262 йортта мишәрләр яши (1543 кеше), 7 йортта – башкортлар (41 кеше).

1979 һәм 2002 елда (76%) халык ялгыш рәвештә башкорт итеп яздырылган.

Җитештерү тармагы 
“Карача-Елга” авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы эшли. 2009 елда предприятиеның 8 сөрү тракторы (Алтай, ДТ), 3 куәтле (1 Кировец, 2 Т-150 К), 8 универсаль (Беларусь), техник культуралар өчен (рәт арасын сөрә торган) – 1 (Т-70) трактор булган. 
Чәчүлекләр: бодай - 570 га, арпа – 510, көнбагыш 120 га, арыш («чулпан-7» сорты) -  650.

Социаль тармак 
Амбулатория, УП (унитар предприятие) “Күмәк”

Мәгариф 
Авылда татар урта мәктәбе эшли. 2010-11 уку елында Карача-елга мәктәбендә 100 бала укыган.

Авылның атаклы кешеләре 
 Закир Шакиров
 Нәҗип Вәлитов
 Назыйм Якупов (1928-2009) – Советлар Берлеге Герое
 Шәриф Солтанов (1913-1998), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 22 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 80 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Нәҗип Вәлитов

Нәҗип Хәтмулла улы Вәлитов — дөньякүләм танылган химия галиме. Химик-технолог, химия фәннәре докторы (1978 ел), профессор (1985 ел), Нью-Йорк Фәннәр академиясенең тулы хокуклы әгъзасы (1995 ел). СССР нефть эшкәртү һәм нефть химиясе сәнәгате отличнигы (1981 ел), СССРның атказанган уйлап табучысы (1985 ел).

Нәҗип Вәлитов 1939 елда Башкортстанның Кушнаренко районы Карача-Елга авылында туган.
Уфа нефть институтын тәмамлаган (1959 ел). 1959-62 елларда “Башнефтепроект” институтының Салават филиалында инженер, 1962-74 елларда — өлкән инженер, тикшеренү цехы начальнигы урынбасары, “Салаватнефтеоргсинтез” тәҗрибә-тикшеренү заводы директоры, 1974-87 елларда “Башнефтехим” территориаль берләшмәсе директоры  урынбасары, баш инженеры. 1987 елдан алып Башкортстан дәүләт университеты профессоры. Төп гыйльми хезмәтләре сәнәгать катализаторларының физик-химик үзенчәлекләрен тикшерүгә, гетероген-каталитик реакцияләр кинетикасын һәм механизмын өйрәнү белән бәйле. Нәҗип Вәлитов тарафыннан производствога бутил һәм май спиртлары, метилэтилкетон, нефть ягулыгы, пластификаторлар, аммиак, техник су тудыргыч алу буенча яңа ысуллар кертелә. Каты һәм сыек матдәләрнең өске йөзендә күзәтелгән изотермик десорбацияләнүче формаларның хемосорбацияләнү барышы ачыклана, аларның гетероген һәм ферментатив катализында төп роле күрсәтелә. 1976-85 елларда Нәҗип Вәлитов җитәкләгән “Башнефтехим” заводында нефтьне тирәнтен эшкәртүнең яңа технологиясе үзләштерелә. Галим 140тан артык гыйльми хезмәт авторы, патентлары, уйлап табуга авторлык танытмалары бар. Хезмәт Кызыл Байрагы (1976 ел), Халыклар дуслыгы (1986 ел) орденнары белән бүләкләнгән”.

Нәҗип Вәлитов — 140тан артык гыйльми хезмәт, 32 фәнни ачыш, 14 патент авторы.

Чыганаклар 
"Кызыл Таң", №3-4, 16.1.2008. Даһи безнең арада

Искәрмәләр 

Татар галимнәре
Химиклар
Химия фәннәре докторлары
Башкортстан галимнәре
Колынлы

Колынлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бер-берсенә 10—15 метр чамасы ара калдырып 3x3 метр зурлыкта җирдә ике квадрат сызыла. Уенчылар ике тигез төркемгә бүленеп, бер төркеме — бер квадрат эченә кереп тезелеп басалар. Икенче команда шул квадрат тирәсендә «чәчелеп» басалар. Аларның берсе туп белән квадрат эчендәге бер уенчыга ыргыта, ул тупны тотып һавага чөеп җибәрә һәм үзе икенче квадратка йөгереп шуңа кереп калырга тырыша. Ә квадрат тышындагы «колын тотучылар» чөелгән тупны тотып алып, йөгерүчегә квадратка кереп качканчы, тидерергә тырышалар. Тидерә алсалар, беренче квадрат эченә тыштагылар керә, ә эчтәгеләр тышка чыга. Әгәр дә тупны чөючегә, икенче квадратка кергәнче тупны тидерә алмасалар, ул вакытлыча шунда кала. Уен яңадан башланып, туп һавага чөелгәч, ул яңадан беренче квадратка кайта ала. Тупны квадраттан читкә чөяргә ярамый. Әгәр ул шулай чөелсә, беренче квадрат эченә каршы як төркем керә, тегеләре чыга. Бер команда квадраттан чыкканда, икенчесе тиз генә керергә тиеш. Юкса, тыштагы команда вәкиле кереп өлгерә алмаган кешегә туп ыргытып тигезүе мөмкин. Шулай була калса, тыштагы команда кабат квадрат эченә керә. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кәҗәле

Кәҗәле  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Ачык һавада стена буйларында уйнала.

Балалар бер-бер артлы стенага карап тезеләләр. Беренче торган бала тупны стенага бәрә, кире төшкәндә туп җиргә бәрелмәс борын ул аны сикереп чыга һәм тупны аның артында торучы икенче бала тотып кала. Икенчесе дә шулай ук итә, тупны өченче кеше тотып кала. Уен шулай дәвам итә.

Әгәр бала туп аша сикереп чыгалмаса, аңа бер очко чутла-на. Биш очко җыйган кеше уеннан төшеп кала. Иң соңга кадәр уенда калган бала җиңүче була.

II вариант 
Балалар стенага яки коймага карап басалар. Бер бала стенага туп ыргыта. стенадан кире бәрелгән тупны балалар үзләренә тидермәскә тырышалар. Әгәр кемгә дә булса тисә, ул балага «кәҗә» сүзенең «к» хәрефе «ябыштырыла». Кем тупны үзенә тидереп «кәҗә»нең бөтен хәрефләрен дә иң беренче «тутыра», ул «кәҗә» була. Аңа җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Йомырка (уен)

Йомырка  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен тышта уйнала.

Балалар түгәрәк булып басалар да, волейбол уйнагандагы кебек, тупны бер-берсенә бирәләр. Кем дә кем тупны түгәрәктән читкә төшерсә, ул «йомырка» булып, түгәрәк уртасына кереп чүгәли. Түгәрәктә бер генә кеше калганчы уен шулай дәвам итә. Иң соңга кадәр түгәрәктә калган кеше икенче уенда бер мәртәбә читкә җибәрсә дә, «йомырка» булмый. Әгәр уртадагы «йомыркалар», тыштагылар туп уйнаганда, чүгәләгән килеш тупны эләктерә алсалар, барлык «йомыркалар» да яңадан түгәрәккә басып уйнарга хокук алалар. Туп кемнең кулыннан «йомыркалар»га эләккән, ул алар урынына кереп утыра. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Үлгән туп

Үлгән туп  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар араларында ике адым урын калдырып түгәрәкләнеп тезеләләр. Алар баскан урыннарыннан кузгалырга тиеш түгел. Уртада тупны түгәрәктәгеләргә биреп тору өчен бер бала билгеләнә. Туп һәрвакытта сикергәләп торырга тиеш. Шуңа күрә уйнаучылар сугып, җирдән сикертеп, бер-берсенә җибәрәләр. Әгәр арадан берәрсе тупка кулын тидереп тә суга алмыйча аны сикерүеннән туктатса, туп «үлгән» булып исәпләнә һәм уенчы уртадагы кешене алмаштыра. Аннан соң уен яңадан башлана. Уртадагы уенчы аның урынына баса.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Сәгыделбариг

Сәгыделбариг ( сә‘д әл-бари‘ — «күренекленең бәхетлелеге»; Пегас μ, μ Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,5m тәшкил итә.

Бу M2 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән якынча 108 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калку: 22h47m40s
 Авышу: +24°20'0"

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Һөмам

Һөмам ( сә‘д әл-һөмам — «һиммәтлеләр бәхетле йолдызы»; Пегас ζ, ζ Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,4m тәшкил итә. Бу B8 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән якынча 142 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калку: 22h 41m 27,7s
 Авышу: +10° 49' 53"

Исем 
Йолдызның гарәп теленнән исеме Сәгыделһөмам ( сә‘д әл-һөмам, ) «Һиммәтлеләр бәхетле йолдызы» белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Каббала

Каббала (евр. — риваять) — еврейләрнең дини мистик тәгълиматы.

XIII гасыр ахырында Моисей Леон тарафыннан бастырып чыгарылган Зогар (Балкыш) китабы иң билгеле каббалистик әсәр санала. Күрәсең, ул үзе үк бу китапның авторы да була. Ләкин китапның дәрәҗәсен тагын да күтәрү өчен аның авторы итеп II гасырда яшәгән акыл иясе рабби Шимон бар Йохайны күрсәтә. Зогар китабы арами телендә язылган һәм Бишкитапның аңлатмасы булып тора. Зогар һәм Каббаланың үзәк концепциясен Изге Язманы аңлау-төшенүнең мөмкин булган дүрт дәрәҗәсе турында күзаллау тәшкил итә. Алар түбәндәгеләр:
 сүзгә-сүз аңлау дәрәҗәсе, 
 агадик,
 фәлсәфи яисә аллегорик,
 мистик дәрәҗә.

Әйберләрнең дөрес тәртибен торгызуны күздә тотучы тиккун Каббала өчен иң әһәмиятле төшенчәләрнең берсе булып тора. Зогар китабында ун сефирота («сефира» сүзе, мөгаен, еврей телендәге миспар (сан) яисә сефер (китап) сүзләреннән килеп чыккандыр), ягъни ун савыт, дөнья төзелешенең ун универсаль принцибы турында өйрәтмә тәгъбир ителә. Әлеге принциплар ярдәмендә, иксез-чиксез һәм акыл ирешмәслек булган Алла үзен кешеләргә ача. Гадәттә, сефироталар түбәндәгечә аталалар: Таҗ, Акыл, Белем, Мәрхәмәт, Көч, Күркәмлек, Җиңү, Бөеклек, Нигез, Патшалык. Ул принципларның һәр-кайсының сефироталар иерархиясендә үз урыны бар. Рәсемдә аларны капма-каршы принциплар арасындагы каршылыкларны юкка чыгарып һармония тудыручы Сефироталар Агачы рәвешендә бирү кабул ителгән. Ун сефирота да Библиянең яшерен мәгънәсенә төшенү өчен кирәк. Каббалистик тәгълимат XVI гасырда еврейләр арасында аеруча тиз тарала. Элек кулъязма рәвешендә генә таратылган Зогар китабы басылып чыга. XVI гасырда яшәгән еврей мистигы Исаак Лурия аны өйрәнүчеләрнең берсе булып китә. Ул Каббаланың практик ягына аеруча зур игътибар бирә. Лурия һәм аның тарафдарлары фикеренчә, сүзе һәм эше белән кеше тарихта тамырдан борылышлар ясый ала. Каббалистик тәҗрибәләр аша хәтта Мессия килүне тизләтергә мөмкин, һичьюгы, аның килүен бик нык гел әргә кирәк. Каббалистик идеяләрнең күбесе XVIII гасырда Исраэль Баал Шем Тов башлап җибәргән хасидләр хәрәкәтенә йогынты ясый.

Чыганаклар 

 Дөнькүләм таралган диннәр: Татар урта гомуми белем мәкт. 10-11нче с-флары өчен д-лек/ Л.Г.Жукова, А.В. Журавский, А.В. Пименов, Н.В. Шабуров. Русчадан Л.Г. Шәрифуллина тәрҗ. - Казан: Мәгариф, 2002. - 240 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0631-1

Яһүдилек
Оккультизм
Мәтарь

Мәтарь ( сә‘д әл-мәтәр — «яңгыр бәхетлелеге»; Пегас η, Пегас этасы, η Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,1m тәшкил итә. Бу G2II-III спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән 215 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калку: 22h 43m 00,1s
 Авышу: +30° 13' 17"

Исем  
Йолдызның гарәп теленнән исеме Сәгыделмәтарь ( сә‘д әл-мәтәр, ) «яңгыр бәхетле йолдызы» белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Бәһам

Бәһам ( сә‘д әл-бәһам — «мал-туар бәхетлелеге»; Пегас θ, Пегас тетасы, θ Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,53m тәшкил итә. Бу A2 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән 67 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калку: 22h 10m 12s
 Авышу: +06° 11' 52"

Исем  
Йолдызның гарәп теленнән исеме Сәгыделбәһам ( сә‘д әл-бәһам, ) «мал-туар бәхетле йолдызы» белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Әлгул

Әлгул ( рә’с әл-ғул — «Горгонаның башы»; Персей β, Персей бетасы , β Per) — Персей йолдызлыгының тотылышлы үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,12m дән +3,39m га кадәр 2,867 көн эчендә үзгәрә. Бу катлаулы йолдыз Җирдән 93 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Йолдыз системасы 
Әлгул — өчле йолдыз. Әлгул A һәм Әлгул B тыгыз куш системаны тәшкил итәләр. Аралык 0,062 а.б. (Җир–Кояш ераклыгыннан 16 тапкыр кимрәк) тәшкил итә. Өченче йолдыз Әлгул C куш йолдыз тирәсендә масса үзәгеннән 2,69 а.б. ераклыкта 681 көн (1,86 ел) эчендә әйләнеп чыга. Системаның гомуми массасы 5,8 Кояшныкына тигез. Әгъзалар массаларының нисбәте якынча 4,5 : 1 : 2.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Персей йолдызлыгы
Мөхәммәт Сабиров

Мөхәммәт Галләм улы Сабиров () — Татарстан Республикасының беренче Премьер-министры, 1990-1995 елларда республика хөкүмәте җитәкчесе.

Тормыш юлы 
1932 елның 29 мартында Кушнаренко районының Яңа Кормаш авылында дөньяга килә. Район үзәгендә татар башлангыч һәм рус урта мәктәбендә укый.

Уфа нефть институтын тау инженеры белгечлеге буенча (1955), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Министрлар Советы каршындагы Халык хуҗалыгы Академиясен тәмамлый (1983).

 Юллама буенча “Әлмәт нефть боралау” трестының 2нче кантур боралаучы ярдәмчесе,  инженер, өлкән инженер, җитештерү-техник бүлек җитәкчесенең урынбасары  булып эшли (1955-1964). 
 “Әлмәт нефть боралау” трестының фирка комитеты секретаре (1964). 
 Әлмәт КПСС шәһәр комитеты икенче секретаре (1965-1968). 
 "Востокмонтажгаз" (Әлмәт)  трестының җитәкчесе (1968-1981).
 "Татнефтестрой" җитештерү берләшмәсенең башлыгы (1981-1984).
 ТАССР Министрлар Советының Рәисе урынбасары (1984-1989), Рәисе (1990).
 Татарстан Республикасы Премьер-министры (1991-1995).

1990 елдан башлап Татарстан суверенлыгы өчен актив көрәшә. Суверенлык нигезендә икътисади бәйсезлек ятарга тиеш дип исәпли.

Россия Федерациясе Югары Шурасы депутаты (1991-1993).

Татарстан Республикасы Дәүләт Советы президиумы әгъзасы (1995-1999).

1998 елның 23 сентябрендә Татарстан Республика фиркасенең рәисе итеп сайлана.

2015 елның 9 мартында вафат була.

Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр 
Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән ике тапкыр, Хөрмәт Билгесе ордены, Халыклар Дуслыгы ордены, медальләр белән бүләкләнгән. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Нефть-газ министрлыгы отличнигы (1978), Татарстан республикасының атказанган төзүчесе (1982).

Хәтер 
 2022 елның 27 маенда Казанның Чехов урамы 53нче санлы йорт фасадында истәлек тактасы ачыла (авторы – скульптор, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы Фәнил Вәлиуллин). Тантанада Татарстан Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, беренче вице-премьер Рөстәм Нигъмәтуллин, туганнары катнашкан .

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 "Безнең Гәҗит", 21.10.2009. Мөхәммәт Сабиров нигә борчыла?

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татарстан сәясәтчеләре
Татарстан хөкүмәте рәисләре
Татар сәясәтчеләре
Геологлар
Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Гөлестан бит-төрки

«Гөлестан бит-төрки» («Төркичә Гөлестан») — 1391 елда язылган Сәйф Сарай әсәре. Сәгъдинең фарсы телендәге «Гөлестан» әсәренә мөнәсәбәттә туган. 

Әсәр тоташ сюжетлы түгел. Ул, шигырь белән рифмалы прозадан торган чагыштырмача мөстәкыйль хикәятләрдән гыйбарәт. Аларның саны 180 нән артык. Хикәятләр һәм башка төр композицион берәмлекләр тематик яктан 8 бабка (бүлеккә) берләшә:
 1 — патшалар тормышы
 2 — дәрвишләр
 3 — аз белән канәгать булу хәере
 4 — эндәшмичә тору
 5 — мәхәббәт һәм яшьлек
 6 — картлык һәм зәгыйфьлек
 7 — тәрбия
 8 — сохбәт

Әсәрдә һәм тәрҗемә, һәм оригиналь, һәм нәзыйрә өлешләр бар.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Алтын Урда әдәбияты
Яңа Кормаш (Кушнарин районы)

Яңа Кормаш — Башкортстанның Кушнаренко районындагы татар авылы, Иске Кормаш авыл советына карый.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 201 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат

Демография 
1917 елда авыл хуҗалыгы сан алу вакытында Уфа өязе, Покровка вулысы, Яңа Кормаш авылында 123 хуҗалыкта 696 кеше яшәве билгеле. Шул исәптән 116 йортта 657 мишәр яшәгән, 7 йортта – 39 типтәр.

Яңа Кормаш 1979 елда ялгышлык белән башкорт итеп яздырылган. Бүген рәсми рәвештә авылның 75% халкы - татарлар, бу тулы булмаган мәгълүмат.

Җитештерү тармагы

Социаль тармак

Мәгариф 
Авылда төп урта мәктәп эшли. 2010-11 уку елында Яңа Кормаш мәктәбендә 56 бала укыган.

Авылның атаклы кешеләре 
 Мөхәммәт Сабиров

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 12 км
 авыл советы үзәгенә кадәр (Иске Кормаш)
 якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 76 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Гатикъ

Гатикъ ( гатиқ әҫ-ҫөрәййә; Персей ο, ο Per) — Персей йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,83m тәшкил итә. Гатикъ 1000–1600 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Физик хәсиятләр 
Гатикъ — спектр куш йолдызы. Ул B1III спектр сыйныфылы зур йолдыздан һәм B3V спектр сыйныфылы кәрлә йолдыздан гыйбарәт. Алар бер-береннән тирәсендә 4,5 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калкулык: 03h 44m 19,132s
 Авышлык: +32° 17' 17,69"

Исем 
Гатикъ әл-Сөрәйя ( гатиқ әҫ-ҫөрәййә, ).

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Персей йолдызлыгы
КВН

КВН (с  — «Шаяннар һәм тапкырлар клубы») — төрле оешмалар һәм коллективлар такымнары ярышкан популяр юмористик уен. БДБ илләрендә, аеруча Россиядә киң таралган.

Хәзерге вакытта Беренче каналда да КВН ике дәрәҗәдә уйнала: Югары һәм Премьер лигаларда.

Тарих 
Беренче тапкыр уен, телевизион тапшыру буларак, 1961 елда чыга. 1964 елдан бирле аны Александр Масляков алып бара. Тапшыру зур популярлык яулый, ССРБ буенча массачыл «КВН хәрәкәте» башлана. Университетларда, мәктәпләрдә, җәйге лагерьларда һ. б. урыннарда үз КВН уеннары үткәрелә башлый.

Әмма уенда яңгыраган кайбер шаяртулар еш идеологик яктан телевидение җитәкчелегенә ошамаган. Тапшыруда көчле цензура урнаша, ә 1971 елда тапшыру ябыла.

Яңадан уен бары тик 1986 елда торгызыла. Аны алып баручы булып Александр Масляков кала. Инде берничә тапшырудан соң уен янә зур популярлык казана. Уен хәтта Көнбатыш Аурупага, АКШка һәм Исраилга тарала.

Күп кенә данлыклы алып баручылар, артистлар, юмористлар эш юлын нәкъ КВН уеныннан башлаганнар.

Уен кагыйдәләре 
Һәр аерым очрак өчен кагыйдәләр төрле булырга мөмкин, ләкин, гадәттә, тотрыклы кайгыдәләр бар.

Беренчедән, КВНда такымлап катнашалар. Һәр такымда кимендә 2 кеше булырга тиеш. Һәр такымның үз капитаны булырга тиеш.

Икенчедән, уен аерым бәйгеләргә бүленергә тиеш. Һәр бәйгене хөкемдарлар төркеме бәяли.

Сылтамалар 
 Халыкара КВН берлегенең рәсми сайты
Әзәйл

Әзәйл ( әз-зәйл — «итәк»; Андромеда ξ, ξ And) — Андромеда йолдызлыгының куш йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +4,87m тәшкил итә. Әзәйл Җирдән 196 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Әзәйл — спектр куш йолдызы. Ике йолдыз бер-беренә бик якын урнашалар һәм масса үзәге тирәсендә 17,77 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калкулык: 01h 22m 20,4s
 Авышлык: +45° 31' 44"

Исем 
Әзәйл ( әз-зәйл — «итәк», ).

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Андромеда йолдызлыгы
Әлганак

Әлганак ( әл-‘әнақ әл-’ард — «каракал»; Андромеда γ, Андромеда гаммасы, γ And) — Андромеда йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдызы. Бу катлаулы йолдыз Җирдән 350 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Йолдыз системасы 
Әлганак — дүртле йолдыз. Андромеда γ¹ (Андромеда γ A) — кызгылт-сары якты зур йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,26m тәшкил итә.

Андромеда γ¹ дан 9,6 почмакча секунд ераклыкта Андромеда γ² (Андромеда γ BC) урнашкан. Ул өчле йолдыз булып тора һәм аның тулай күренмә йолдызча зурлыгы +4,84m тәшкил итә.

1842 елның октябрь аенда Вильгельм Штруве (Wilhelm Struve) бу йолдызны Андромеда γ B (+5,5m) һәм Андромеда γ C (+6,3m) йолдызларына «бүлде». Аларның әйләнә вакыты 64 ел тәшкил итә. 1957–1959 елларда ясалган спектр тикшеренүләре Андромеда γ B — спектр куш йолдызы булуын күрсәтте. Ике B спектр сыйныфылы йолдыз бер-бере тирәсендә 2,67 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем Әлганак ( әл-‘әнақ әл-’ард, , )
«каракал (чүл селәүсене)» белдерә. Йолдызның тагын бер гарәп исеме Риҗелел-Мөсәлсәлә ( әр-риҗл әл-мөсәлсәләһ — «Богаулының аягы»).

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Андромеда йолдызлыгы
Бишкәҗә

Бишкәҗә — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Дмитриевка авыл советына карый.

2010 елына 285 кеше яшәгән.

Тарихи мәгълүматлар 
Авыл Уртакүл елгасының уң ярында урнашкан. Авылны чама белән 1761 елны Ука елгасы буеннан килгән татарлар нигезли. Соңыннан авыл урынын 5 км га күчерегә туры килгән. Алар янына хәзер Уфа районына керә торган Комлыкүл һәм Камышлы дигән татар авыллары кешеләре кушыла.

1773-75 елларда Пугачев сугышында авылдан 38 кеше катнаша. Бөек Ватан сугышында тагын 116 кеше катнаша, 43 кире әйләнеп кайта.

Демография 
 1795 елда Бишкәзәдә 94 кеше яши,
 1870 – 714,
 1917 – 133 хуҗалыкта 792 кеше, ш.и. 717 типтәр, 74 мишәр, 1 рус
 1989 – 355,
 1997 – 383,
 1999 – 393

Рәсми рәвештә Бишкәҗәдә 85% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

Мәгариф 
Авылда 1900 елдан мәдрәсә эшли. 1911 елда 4 еллык рус мәктәбе эшли. Укытучылары – Гәрәй Кыдрачев, Фәхри Гайнетдинов (Рәсүлия мәдрәсәсеннән). 1935 елда халыктан җыелган акчага башлангыч мәктәп өчен бина сатып алына.

Хәзер төп урта мәктәп эшли. Шулай ук китапханә, клуб эшли.

Авылның атаклы кешеләре 
 Фәнгали Ганиев – полковник, техник фәннәр докторы
 Мисбах Гайнетдинов — икътисад фәннәре докторы

Җитештерү тармагы

Дин

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 30 км
 авыл советы үзәгенә (Дмитриевка): 5 км
 тимер юл станциясенә (Чишмә): 30 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
 Завтрашний день села мы пишем сегодня 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Әлзирамин

Әлзирамин ( әз-зира‘ әл-йәмин — «уң кул»; Кефей α, Кефей альфасы, α Cep) — Кефей йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,51m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән 49 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Тарих һәм исемнәр 
Аның гарәп теленнән алынган исем Әлзирамин ( әз-зира‘ әл-йәмин, , ) Кефейның «уң кул»ы белдерә.

Олугбәктә Әлзирамин Әлфирк (Кефей β) һәм Кефей η йолдызлары белән бергә Кәвакибелфирк ( әл-кәвакиб әл-фирқ — «өер йолдызлары») исеме йөртә иде.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кефей йолдызлыгы
Яңавыл (Чишмә р-ны)

Яңавыл — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Арслан авыл советына карый.
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 358 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар

Демография 
 1834 елда Яңавылда 109 хуҗалыкта 684 кеше яши,
 1917 – Уфа өязе Сафар вулысы Новая авылында 309 хуҗалыкта 1789 кеше, ш.и. 1384 типтәр, 405 мишәр.

Рәсми рәвештә Яңавылда 85% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел. Башка мәгълүматлар буенча авыда 96,7% татар яши.

Мәгариф

Авылның атаклы кешеләре 
 Фирдинат Дәүләтов (1959), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2006), профессор (2007). БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2011).
 Рамил Миндияр (Рамил Миндияр улы Багданов), җырчы, драма актеры, композитор, автор-башкаручы, Татарстанның атказанган артисты.

Җитештерү тармагы

Дин 
Мәчет (2009 елдан)

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 15 км
 авыл советы үзәгенә (Арслан): 3 км
 тимер юл станциясенә (Чишмә): 15 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Джордж Митчелл

Джордж Джон Митчелл () — АКШ сәясәтчесе, Демократик фирка әгъзасы, АКШның Якын Көнчыгышта махсус вәкиле (2009—2011). 1980—1995 елларда — сенатор. «DLA Piper» юридик ширкәтенең шурасы рәисе.

1954 елда бакалавр дәрәҗәсен ала. Хокук буенча дәрәҗәгә (LL.B.) 1960 елда ирешә. 1995—2000 елларда Билл Клинтонның махсус киңәшчесе вазифаларын үти. 2009 елның 22 гыйнварыннан 2011 елның 14 маена кадәр АКШның Якын Көнчыгышта махсус вәкиле булып эшли.

Белфастның Король университеты канлеры ().

Искәрмәләр 

АКШ сенаторлары
АКШ дипломатлары
АКШ демократлары
Барак Обама кабинеты
Бүләкбаш

Бүләкбаш — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Дурасау авыл советына карый.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 161 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Авылны 1927 елда Чуалкип авылының җирсез игенчеләре нигезли. 1932 елда биредә иллегә якын хуҗалык исәпләнә.

Демография 

Рәсми рәвештә Бүләкбашта 86% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 29 км
 авыл советы үзәгенә (Дурасау): 7 км
 тимер юл станциясенә (Шиңгәккүл): 10 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Оештырылган җинаятьчел төркем

Оештырылган җинаятьчел төркем - бер яки бердән артык җинаять кылу өчен оештырылган тотрыклы шәхесләр төркеме.

Тотрыклылык төркемгә хас үзлек буларак 
Тотрыклылык күтәренке ныклык белән аерылып торучы субъектив бәйләнешнең аерым бер төреннән гыйбарәт; тотрыклы төркем тотрыксыздан бердәмлеге һәм хәтәрлеге белән аерылып тора. Тотрыклылык алдан ук булган ныклы шәхси яки хезмәт бәйләнешләренә, җинаятьчел профессионализмга нигезләнгән булырга мөмкин. Тотрыклылыкның күрсәткече буларак җинаятьчел хәрәкәтләрнең дәвамлылыгы һәм күпэпизодлылыгы, төркемнең җинаять кылу өчен техник чаралары булуы, җинаять эшләүгә рольләрне бүлүне үз эченә алган четерекле әзерлек хезмәт итәргә мөмкин. 

Җинаятьчел төркем бер җинаять кылу максаты белән дә корылырга мөмкин.

Җинаятьчел төркемнең криминологик билгеләре 
Криминологлар оештырылган төркемнең билгеләре буларак төркемдә үз-үзеңне тотыш кагыйдәләренең, аерым кыйммәтләрнең барлыкка килүен, аерым катнашучының лидер ролен уйнавын, иерархия булуны, иҗтимагый рольләрне бүлүне һ.б. исәплиләр.

Оештырылган җинаятьчел берләшмә 
Оештырылган җинаятьчел берләшмә ул ОҖТ үсешендәге иң югары дәрәҗә. Күп кенә илләрдә тора-бара ОҖБ төшенчәсен ОҖТ төшенчәсен кысрыклап чыгара. ОҖБ ОҖТдан үзенең киң колачлары белән аерылып тора.

Иң билгеле җинаятьчел төркемнәр 
Уралмаш ОҖТ
Һади Такташ (ОҖТ)
Егерме тугызынчы комплекс
Фил ОҖТ
Солнцево ОҖТ
Курган ОҖТ
Ларионов туганнары ОҖТ

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Оештырылган җинаятьчелек
Уразбахты (Чишмә районы)

Уразбахты — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Алкин авыл сәвитына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 452 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар

Демография 
 1917 елда Кара-Якуп вулысы Уразбахты авылында 222 хуҗалыкта 1225 кеше, ш.и. 823 типтәр, 302 мишәр, 100 башкорт
 1989 – 355,
 1997 – 383,
 1999 – 393

Рәсми рәвештә Уразбахты авылында 88% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

Мәгариф 
Авылда тулы урта мәктәп эшли.

Авылның атаклы кешеләре 
 Асия Нәфыйкова (1932-1995), Башкорт драма ᴛияᴛыры актрисасы, Pəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте атказанган, Башкорᴛ Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте халык əртисе.
 Фәезрахман Фәезов (1921-1998),  Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Җитештерү тармагы 
ООО "СХП "Нерал-Чишмы"

Дин

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 20 км
 авыл сәвиты үзәгенә (Узытамак): 9 км
 тимер юл стаʜсaсенә (Алᴋᴎнa): 10 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан
Сөгъбан

Сөгъбан ( әҫ-ҫө‘бан — «зур елан»; Аждаһа α, Аждаһа альфасы, α Dra) — Аждаһа йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,6m тәшкил итә. Бу йолдыз якынча 303 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Хасиятләр 
Сөгъбан — куш йолдыз. Аның әйләнә вакыты 51 көн тәшкил итә. Төп йолдыз — A0III спектр сыйныфылы йолдыз, ә иптәш-йолдыз — я кызыл кәрлә, я түбән массалы ак кәрлә.

Сөгъбан температура һәм спектр буенча Вегага охшый, әмма аңа карата куәтлерәк һәм авыррак. Сөгъбан баш эзлеклелек йолдызы булып тормый; аның эчендә су тудыргыч януы туктаган һәм хәзерге вакытта гелий януы бара. Бу процесс аны ак зур йолдызга әверелә һәм ул безнең Кояштан 250 тапкыр куәтлерәк булачак.

Күренүчәнлек 
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере): 
 Туры калкулык: 14h 04m 23,35s
 Авышлык: 64° 22′ 33,06″

Котып йолдызы 
Прецессия сәбәпле Сөгъбан безнең чорга кадәр 4000 елдан 1900 елга кадәр төньяк котыпка иң якын йолдыз булган һәм котып йолдызыны сыйфатын башкарган. Б.ч.к. 2787 елда ул котып ноктасыннан 2,5′ тән аз ераклыкка якынайды. Б.ч.к. 1900 елдан котып йолдызы сыйфатын Кәүкәб башкару башланган.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
Абрай

Абрай — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Чуалкип авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 320 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар

Демография 
 1917 елда Абрай вулысы Абрай авылында 253 хуҗалыкта 1452 кеше яшәгән, ш.и. 1398 мишәр, аз күләмдә 36 типтәр, 14  рус, 4 башкорт.

Рәсми рәвештә Абрай авылында 90% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы булмаска охшый. Башка мәгълүматлар буенча татарлар саны 94,3% тәшкил итә.

Мәгариф 
2010 елның җәенә кадәр авылда төп (8 еллык) урта мәктәп эшли. Хәзер балалар Яңа Муса авылы мәктәбенә автобус белән йөртелә.

Авылның атаклы кешеләре

Җитештерү тармагы

Дин

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 34 км
 авыл советы үзәгенә (Иске Муса): 4 км
 тимер юл станциясенә (Шиңгәккүл): 17 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Чишмә (Башкортстан)

Чишмә — Башкортстанның Чишмә районының административ үзәге. 2010 елның 1 гыйнварына 22 358 кеше яшәгән.

Тарихи мәгълүматлар 
Чишмә – Куйбышев тимер юлының әһәмиятле тимер юл станциясе. Уфадан 58 км көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих 
Чишмә авылы янында Бөгелмә-Уфа тимер юлында станция буларак пәйда була. Беренче кат 1888 елда искә алына. 1946 елда шәһәр төрендәге бистә статусын ала. Биредә Куйбышев тимер юлының ике "йөреше" кушыла (көньяк һәм төньяк йөрешләр). Көньяк тарафтан Бугуруслан аша Самарга барып була, төньяк йөрештән Бөгелмә, Норлат, Сембергә барып була.

Демография 

 1917 елда хәзерге чишмә урынында ике станция була. Алар Сафар волостенә караганнар. Берсендә (станция Чишмы В.Б.ж.д) 349 кеше яшәгән, икенчесендә (станция Чишмы С.З.ж.д) – 254. Милләт буенча башлыча руслар, шулай ук алманнар, украиннар, поляклар, башкортлар һ.б.
 1939 елны халык саны 971 тәшкил иткән,
 1946 елда – 787
 1959 елда - 7367.
 2002 елда Чишмә бистәсендә 21008 кеше яшәгән. Шуларның 12013 – татар милләтеннән, ягъни бар халыкның 57,2%.
Чишмә поселогында, район җиреннән аермалы буларак, татар телендәге әдәбиятны башлыча 50 яшьтән өлкәнрәкләр укый. Яшьләр (25 яшькә кадәргеләр) татар телен белсәләр дә, татарча укый-яза белмиләр.

Социаль инфраструктура 
Кунакханә, базарлар, 50 пассажир урынлы автостанция, тимер юл вокзалы, Чишмә үзәк район хастаханәсе (310 урынлык), мәдәният Сарае, сәнгатьләр мәктәбе, кушылу Сарае, кинотеатр, район китапханәсе, өч мәктәп, гимназия, профтехучилище, балалар һәм үсмерләр өчен ятимнәр йорты.

Икътисад 
Чишмә бистәсендә районның төп җитештерү предприятиеләре урнашкан: көненә 4 мең тонна чөгендер эшкәртә ала торган “Чишмә шикәр заводы” ААҖ, үсемлек мае җитештерүче ААҖ “Чишмә” (куәте – көненә 500 тонна чимал). Чишмәдә төзелеш оешмалары урнашкан: «Башмодульстрой» ҖЧҖ, ҖЧҖ «Аргон», ГУП «Башкортавтодор» Чишмә ДРСУ.

Матбугат 
Район газетасы өч телдә чыгарыла: “Чишмә” (татарча), “Родник” (русча), “Дим буе” (башкортча)

Дин 
Мәчет, чиркәү бар

Шәхесләр 
 Раил Әсәдуллин (1953), БДПУ ректоры (2005—2018).
 Айрат Гаскәров (1963), РФ финанс министры ярдәмчесе.
 Шамил Ибраһимов (1922-1993), композитор.
 Зәйтүнә Илбаева (1906—1983), җырчы (лирик сопрано), педагог, БАССР атказанган артисты (1943).
 Энесса Истомина (1934), тарих фәннәре докторы
 Алия Карачурина (1996), эстрада җырчысы, "Татар моңы" һәм Рәшит Ваһапов исемендәге яшь башкаручылар конкурслары лауреаты.
 Филарит Терегулов (1945), педагогия фәннәре докторы (1993), профессор (1994). БР атказанган халык мәгарифе хезмәткәре (1997).
 Олег Фәткуллин (1933), техника фәннәре докторы.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
 Географическое положении Чишминского района 
 Р.А. Галин. Население 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Башкортстан шәһәр тибындагы бистәләре
Башкортстанның район үзәкләре
Зиэбан

Зиэбан ( әҙ-ҙи’бан — «ике бүре»; Аждаһа ψ, ψ Dra) — Аждаһа йолдызлыгының куш йолдызы. Аларның күренмә йолдызча зурлыгы +4,59m/+5,81m тәшкил итә. Зиэбан Җирдән 72 яктылык елы урнашкан.

Хасиятләр 
Чамалау буенча төп йолдыз тирәсендә «йолдызга җиткермәү объекты» әйләнә. Бу 50 Юпитерныкы массасы һәм 8,77 ел әйләнә вакыты белән коңгырт кәрлә булуы ихтимал. Әмма аның барлыгыны дөресләнмәгән.

Күренүчәнлек 
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калкулык: 17h 41m 58,2s
 Авышлык: +72° 09′ 11,0″

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
Әлракыйс

Әлракыйс ( әр-рақис — «юртак»; Аждаһа μ, μ Dra) — Аждаһа йолдызлыгының +4,92 йолдызча зурлыктагы куш йолдыз, системаның һәр бер әгъзасы +5,8 йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы йолдыз булып тора. Әлракыйс 88 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
Җәмигъ эт-тәварих

«Җәмигъ эт-тәварих» («гомуми тарихлар») — 1602 елда Кадыйргали бәк тарафыннан язып бетерелгән әсәр. Нигездә, әсәр төрки һәм татар ханнарының тормышларын сурәтли.

Кадыйр Галибәк башта Себер ханы Күчемгә хезмәт итә. Русларга әсир төшеп, ул Мәскәүгә озатыла. Бераздан Борис Годунов тарафыннан Касыйм ханлыгына вәзир итеп билгеләнә. «Җәмигъ эт-тәварих» нәкъ анда языла.

Әсәрнең беренче өлеше фарсы тарихчысы Рәшидеддиннең «Җәмигъ эт-тәварих» хезмәтенең тәрҗемәсен, аңа өстәмәләрне тәшкил итә. Ә икенче өлешенә исә Кадыйргали бәк, төрле язма һәм фольклор чыганакларын кулланып, үзе яза. Биредә Алтын Урда, татар мәмләкәтләренең ханнары тормышы сурәтләнә.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Татар әдәбияты
Черемшанка

Черемшанка (рус. Черемшанка) - Иркутск өлкәсенең Залари районындагы татар авылы.

Тарих 
Столыпин аграр реформасы барышында Уфа губернасының төньягыннан күченеп килгән татарлар тарафыннан 1910 елда нигезләнгән (башка чыганаклар буенча 1909 елда яки 1911 елда).

Харагун, Новометелкина авыллары һәм Хор-Бутырино участогы белән берлектә Черемшанка муниципаль берәмлегенә берләшкән.

Халык 
1 гыйнвар 2012 ел - 309 кеше тора (80% татарлар).

Авыл турында 
Авылда өлкәне өйрәнү музее, клуб да урта мәктәп бар (2010 елның уртасында 55 укучы) .

Тирәсендә - борынгы мөселман зираты бар.

Урамнартикшерү 
Көнчыгыш ур. ()
Мәктәп ткр. ()
Совет ур. ()
Тимер юл ур. ()

Моны да карагыз 
 Кулиш
 Тәрия

Искәрмәләр 

Иркутск өлкәсе татар авыллары
Огюст Беернарт

Огюст Мари Франсуа Беернарт (; 26 июнь 1829 ел Остенде Бельгия – 6 октябрь 1912 ел Люцерн, Швейцария) – бельгияле сәясәтче, 1884-1894 елларда Бельгия премьер-министры, 1909 елда Поль д’Этурнель де Констан белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 

Беернарт Остенд каласында бай фламанд католигы гаиләсендә, 1829 елның 26 июнендә туа. Аның әтисе дәүләт җыемнары департаментында эшләгән була. Огюстның тууыннан соң озакламый, ул Намюрга күчерелә һәм анда иң хөрмәтле кешеләрнең берсе була. Огюст һәм аның сеңлесе хезмәтчеләр белән тулы йортта үсәләр.
 
Намюрның иҗтимагый мәктәпләре университетка керерлек белем биргәнгә, Огюст аерым укытучылардан дәрес ала, шулай ук аның белем алуына әнисе дә зур өлеш кертә. Әнисе ярдәмендә, яшь Беернарт  белемнәргә, хезмәткә һәм тырышлыкка бәйлелек тудыра. 1846 елда ул университетка укырга керә һәм биш елдан соң хокук докторы дәрәҗәсен ала. Ике ел буена Огюст Франция һәм Алмания университетларында йөреп, хокук өйрәтү системасын өйрәнә. Үзенең нәтиҗәләрен ул « Франция һәм Алмания университетларында хокук өйрәнүнең хәле» дигән докладында ачып бирә. Ул доклад Бельгия эчке эшләр министрына да күрсәтелә (1853 ел) һәм Беернарга күпмедер күләмдә атаклы булуны китерә.

Беернарт Бельгиянең 1899 һәм 1907 елгы Һаага конвенцияләренә кул куйганда вәкиле була. Даими арбитраж мәхкәмәсендә эшчәнлеге өчен, ул 1909 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. (Поль д'Этурнель де Констан белән бергә).

Огюст Беернарт 1912 елның 6 октябрендә, Люцернда үпкә ялкынсынуыннан вафат була.

Чыганак 
 http://n-t.ru/nl/mr/beernaert.htm

Бельгия премьер-министрлары
Бельгия тышкы эшләр министрлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Бельгиядән Нобель премиясе лауреатлары
Иске Муса

Иске Муса — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Чуалкип авыл сәвитына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 578 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Муса авылы чама белән 1737 елны барлыкка килгән. Елгачык исеменә күрә башта Кизәк буй дип аталган. Соңыннан Муса атлы мулла исеме белән атала башлый. 1920 елны 47 гаилә аерылып, яңа урынга күчкән. Яңа авылга Яңа Муса дигән исем бирәләр.

Демография 
 1917 – Өфə өязе Абрай вулысы Муса авылында 414 хуҗалыкта 2341 кеше яши, мишәрләр.
1920 елда 450 хуҗалыкта 2294 кеше яши.

Рәсми рәвештә Иске Мусада 85% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел. Башка мәгълүматлар буенча авыда 98,1% татар яши.

Мәгариф

Авылның атаклы кешеләре 
 Динис Исламов (1921-1973) - татар язучысы. Иске Муса мәктәбен тәмамлаган. 
 Муса Гали (1923-2004) – татар язучысы
 Марат Шәрипов – Башкорт дәүләт опера һәм балет тиятьıры солисты, Татарстаннын халык әртиcе, Башкортстаннын атказанган әртиcе, филология фәннәре нәмзəты.

Җитештерү тармагы

Дин 
Мәчет (2009 елдан)

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 33 км
 якындагы тимер юл стaʜсасенә (Шиңгәккүл): 20 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Встретились в Старомусино

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Узытамак

Узытамак — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Алкин авыл сәвитына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 429 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Узытамак – татар алпавытлары авылларының берсе. Биредә Алкин морзаларның крепостнойлары яшәгән. Узытамак турында рус язучысы Сергей Аксаковның "Гаилә хроникалары" китабында язылган:
Ɵфəдан егерме тугыз чакрымда, Казан тракты буйлап, көньяк-көнбатышка, кара урманнар белән уратып алынган Дим суына кушылган Уза исемле елгачык буенда Узытамак дигән татар авылы ята, уpыcлар аны алпавыт исеме белән Алᴋᴎнa дип атый...
Аксаков хәбәре буенча Алкиннар бу авыл җирләрен 1791 елда башкортлардан сатып ала. Төгәл мәгълүмат буенча алпавытның исеме Йосып Алкин, ул Тәфкилев морзаларның кияве була. Ул Тәтеш өязеннән 45 крепостноен сатып алынган җиргә күчерә. 1839 елда аның биләмәсендә 21 йортта 124 крепостной яши.

Демография 
 1917 – Ɵфə өязе Казанка вулысы Узы-тамак авылында 61 йортта 349 башкорт яши.

Рәсми рәвештә бүген Узытамакта 42% татарлар, 37% башкортлар яши.

Мәгариф 
Авылның үз мәктәбе юк. Балалар Алкин мәктәбенә йөреп укый.

Авылның атаклы кешеләре 
 Котлымөхәммәд Алкин (1863-?) - револүционер

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 21 км
 якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Алᴋᴎнa): 1 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Бәтынсөгъбан Шимали

Бәтынсөгъбан Шимали ( бәтн әҫ-ҫө‘бан шимали — «зур елан карынының төньяктагы»; Аждаһа χ, χ Dra) — Аждаһа йолдызлыгының куш йолдызы. Йолдызларның күренмә йолдызча зурлыгы +3,68m / +5,67m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән 26,3 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Хасиятләр 
Аждаһа χ A һәм B иптәш-йолдызларыны баш эзлеклелеккә исәпләнәләр. Алар гомуми масса үзәгә тирәсендә сузылган орбитадан (e = 0,414) әйләнәләр. Бер әйләнешне алар 280,5 тәүлек эчендә үтәләр.

Аждаһа χ A 
Системаның төп йолдызы — сарылы-аклы кәрлә, масса һәм зурлыгы буенча безнең Кояштан бераз зуррак. Аның диаметры һәм массасы 1,2 һәм 1,03 Кояшныкына тигез, ә яктыртучанлыгы — 1,86.

Аждаһа χ B 
Икенче йолдыз исә — кызгылт-сары кәрлә булып тора, тоныкрак һәм түбән массалы йолдыз. Аның массасы 0,75 Кояшныкына тигез, ә яктыртучанлыгы — 0,29.

Күренүчәнлек 
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калкулык: 18h 21m 03,4s
 Авышлык: +72° 43′ 58″

Исем 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем Бәтынсөгъбан Шимали ( бәтн әҫ-ҫө‘бан шимали, ) «Аждаһаның карынында» икедән төньяктагы йолдызны белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
Узыбаш

Узыбаш — Башкортстанның Благовар районындагы татар авылы. Язикәү авыл сәвитына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 238 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 

1979 елда тулысынча, 2002 елда – өлешчә башкорт итеп яздырылганнар. 2002 елда башкортлар 34 процент, татарлар – 58%.

Мәгариф

Авылның атаклы кешеләре

Җитештерү тармагы 
ООО СХП «Узыбаш», “Благовар” кошчылык ɜавуᴛының Узыбаш бүлекчәсе

Географик урынлашу 
 район һәм авыл сәвиты үзәгенә кадәр (Язикәү): 6 км
 тимер юл стаʜсaсенә (Благовар): 17 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан
Сакмар

Сакмар () – Россиядәге елга. Башкортстан (348 чакрым) һәм Ырынбур өлкәсе (412 чакрым) җирләре аша үтә һәм Ырынбур шәһәре тирәсендә Җаек елгасына коя.

Географик мәгълүмат 
Озынлыгы 798 чакрым, бассейн мәйданы 30 200 км². Елга Уралтау сыртының битләрендә, Башкортстанның Әбҗәлил районында башлана.

Су артымы, күбесенчә, кар аша. Ташу апрельдән июнь башына кадәр дәвам итә. Уртача су чыгымы тамактан 55 чакрым ераклыкта 144 м²/с. Ноябрьдә боз белән каплана һәм апрельдә ачыла.

Шактый мул сулы елга булып тора. Агымы тиз, Ырынбурга якынлашканда тыныч. Елганың суы җәй көне дә салкын (бик кызу көннәрдә 23 градуска җитә). Киңлеге урыны белән 80 метрга җитә, тирәнлеге 5 метргача. Җаек елгасындагы температура белән чагыштырганда, Сакмарда температура 2 градуска түбән.

Кушылдыклар 
 Яман Җылаер Кирмәнле Җылаер
 Урман Җылаер
 Олы Иек
 Катрала
 Саелмыш

Торак пунктлар 
Сакмар елгасында Куандык шәһәре, Сарыкташ, Кара Отрог, Сакмара, Никольское, Татар Каргалысы һәм башка торак урыннар урнашкан.

Сылтамалар 

 Сакмара в «Словаре современных географических названий» 
 Сакмара елгасы күренешләре  

Башкортстан елгалары
Ырынбур өлкәсе елгалары
Җаек кушылдыклары
Дик Чейни

Ричард Брюс «Дик» Чейни () — АКШ сәясәтчесе, Республикан фирка әгъзасы. 4 АКШ президенты кабинетларында эшләгән. Джордж Герберт Уокер Буш кабинетында саклану министры (1989—1993), 2001—2009 елларында исә вице-президент вазифаларын үтәгән. Джордж Буш-кечегә наркоз керткәндә, ике тапкыр АКШ президенты вазифаларын башкаручы иде (2002 һәм 2007).

Барак Обама администрациясен актив тәнкыйтьләүче.

Тормыш юлы 
Вайоминг штатының Каспер шәһәрендә үсә. 1959 елда Йель университетына укырга керә, ләкин икенче курстан аны университеттан чыгардылар. Вайоминг университетында бакалавр һәм магистр дәрәҗәләрен ала. 1969 елда Ричард Никсон администрациясенә кушыла.

1975—1977 елларда Джеральд Форд администрациясен җитәкли. 1989 елда саклану министры вазифасына билгеләнә. Джордж Буш вакытында вице-президент вазифаларын башкара.

Искәрмәләр 

АКШ вице-президентлары
АКШ саклану министрлары
АКШ республиканнары
XX гасыр сәясәтчеләре
XXI гасыр сәясәтчеләре
Слак (Әлшәй районы)

Слак — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Слак авыл советы үзәге.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 956 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Әлшәй районынын иң борынгы һәм иң зур авылларының берсе. Язма чыганакларга күз салсак, авылга беренче төркем мишәрләр 1738 елда күченеп килеп утырганнар.
Рәсми рәвештә бу күченеп килү Яик-суба вулысының меңле ырыуның башкортлары белән теркәлгән. 1749 елның килешүе буенча Слакта 15 йорт искә алына, соңрак тагын шул ук кадәр гаилә өстәлә. Бераздан слаклылар тагын 25 йортны кертәләр. 
Башта авыл Сөендек дип аталган (беренче килешүдә катнашкан һәм авылның мулласы булган Әхмәр Әбдрәхимовның туган авылы буенча), шуннан Әхмәр-мулла исеме буенча, соңрак елга исеме буенча Слак дип узгәртелгән. 
Слак сөйләме (диалект) башка Башкортстан татарларыннан бик аерыла. Бу - авылның төп халкы мишәрләрнең типтәрләр, Казан ягы татарлары, башкортлар белән гасырлар агымында аралашып, туганлашып яшәүнең нәтиҗәседер.

Демография 
1783 елда уткән  документлары буенча Слакта 4 типтәр һәм 780 мишәр теркәлгән; 
1816 елда- 820 мишәр,6 типтәр һәм 40 ясаклы татар; 
1834 елда- 1403 кеше, 
1859 елда - 2161 кеше,  
1917 елда Бәләбәй өязе Әлшәй вулысы Слак авылында 997 хуҗалыкта 5601 кеше яши. Бәләбәй өязе торак урыннары арасында Слактан Дәүләкән станциясе белән Бәләбәй үзе генә зур булган. Башкорт җирләрендә иртә күчеп килгәнлектән, халык патша заманнарында башкорт итеп языла. Мәсәлән 1917 елны да 4991 кеше башкортлар итеп теркәлгән, 431 – мишәрләр, 58 – руслар, 57 – украиннар, 53 - типтәрләр.
Өч ел үтүгә, 1920 елда яңа сан алу вакытында Слак вулысы Слак авылында кеше саны күпмедер кимегән: 985 йортта 5070 кеше яши. Аларның 3688 татарлар итеп язылган, тагын 1411 – “мөселман” итеп.  Руслар – 68 кеше. 

Рәсми рәвештә (2002  елда) Слакта 85% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

Мәгариф 
Слакта урта мәктәп эшли. Шулай ук китапханә, клуб бар.

Авылның атаклы кешеләре 
 Багаев Хәбиб — 1944-49 елларда ТАССР Халык комиссарлары шурасы каршында дини культ эшләре буенча вәкил.
 Нурулла Каһарманов

Җитештерү тармагы 
Слак җирләре 8 авыл хуҗалыгын берләштергән «Эко-Агро» филиалы - «Отчизна» ҖЧҖ кулында.
Авылда азмы-күпме эшкәртү тармагы да үсә: 2008 елдан сыра кайнату предприятиесе эшли, сөт эшкәртү заводы бар.

Дин 
XIX гасыр азагында авылда 4 мәчет һәм ике мәдрәсә булган. Слак мәдрәсәсе XIX гасырда Уфа губернасында иң яхшы мәдрәсәләре арасында искә алына. 1917 елга кадәр авылда 6 мәчет булган-шуның икесе әле һаман “исән”- берсе элеккеге мәдәният сарае йорты, икенчесе завод территориясында 2 катлы ярым җимерек бина.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Раевский): 20 км
 тимер юл станциясенә (Шафраново): 6 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
 “Эшле ўлмєс, эшсез көн кўрмєс...”