alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Буа (Татарстан)

Буа (, ) — Татарстан шәһәре, Буа районы үзәге.

Шәһәр статусын 1780 елда алган. Халык саны – 20 854 кеше. (2015)

География 
Карлы елгасы буенда урнашкан. Казаннан 137 километр, Сембердән 80 километр ераклыкта урнашкан.

Тарих 

Беренче тапкыр 1691 елда телгә алына.

1780 елдан Буа (Архангельский дип тә атала) авылына Сембер наместниклыгының (1796 дан - губерна) өяз шәһәре статусы бирелә. 1781 елда өяз мәхкәмәсе, хәйрия идарәсе, шәһәр башлыгы идарәсе, дворяннар опекунлыгы, земствоның түбән мәхкәмәсе, түбән хөкем органы, өяз казначылыгы, почта экспедициясе ачыла. 1800 елдан — рәтүш, 1832 елдан шәһәр магистраты эшли.

1859 елгы мәгълүматларга караганда, шәһәрдә 509 хуҗалык исәпләнә; чиркәү, мәчет, өяз һәм приход училищесе, шәһәр хастаханәсе, почта станциясе эшли. Халык төрле кәсеп — иген игү, терлекчелек, олаучылык белән шөгыльләнә, юлаучылар йортлары тота.

1913 елда Буада 829 хуҗалык, 2 чиркәү, 2 мәчет, хатын-кызлар гимназиясе, берничә училище һәм мәктәп, 2 мәдрәсә, земство хастаханәсе, гарипләр йорты була, пәнҗешәмбе саен — базар, ел саен Крещение (6-11 гыйнвар) һәм Покрау (27 сентябрь—5 октябрь) ярминкәләре үткәрелә.

1920 елда шәһәр өяз белән бергә ТАССР составына керә. 1920-30 елларда ТАССРның Буа кантоны, 1930 елның 10 августыннан Буа районы үзәге.

Халык 

Төп милләтләр: 
 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 62,3%, руслар — 25,5%, чуашлар — 10,9%.
 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 69,2%, руслар — 20,2%, чуашлар — 9,2%.
 2010 елгы җанисәп буенча: татарлар — 71,1%, руслар — 19,2%, чуашлар — 8,4%.

Икътисад 
Спирт заводы, электромеханка заводы, шикәр заводы,  заводы, ит комбинаты, май-сыр ясау заводы, чүпрә заводы.

Мәдәният 
 Буа сатира театры. 2007 елда шәһәрдә яңа театр бинасы ачыла. Бүген труппада 15 тән артык кеше исәпләнә. Хәзер театр репертуарында 16 спектакль бар.
 Буа туган якны өйрәнү музее

Мәгариф 
Буада ветеринария техникумы, медицина училищесы, Социаль мәгариф академиясенең  филиалы, М. Вахитов исемендәге гимназия, Р.З. Сәгъдиев исемендәге урта мәктәп, 2нче лицей, 5нче гимназия, лицей-интернат (сәләтле балалар мәктәбе), мәктәптән тыш эш үзәге, сәнгать мәктәбе, 1нче сәнгать мәктәбе, «Арктика» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, «Батыр» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, «» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (2017).

Буада туган күренекле шәхесләр 
 Марат Садыйков (1970―2023), Татарстанның атказанган табибы, Татарстанның Дәүләт премиясе лауреаты, ТР министры. ТР ДС депутаты.
 Валентин Ефимов (1916-1981), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Александр Перов (1911-?), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1937-1940).
 Александр Казанкин (1900-1954), ССРБ Һава-десант гаскәрләре командиры.
 Әлфинур Галиәкбәрова (1965), ЯЧДПУ ректоры (2018 елдан).
 Рәшит Низамов (1957), техник фәннәр докторы, профессор. КДАТУ ректоры (2008 елдан).
 Гүзәл Гафарова, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2013 елдан).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 БУА 
Буа.рф

Татарстан шәһәрләре
1780 ел
1691 ел
Татарстан район үзәкләре
Буа (Татарстан)
Казакъ теле

Каза́къ теле́ (тат.лат. Qazaq tele, , قازاق ءتىلى) — Казакъстан Җөмһүриятенең дәүләт теле. Төрки телләрнең кыпчак астөркеменә керә. Казакъ теле кыргыз теле белән аеруча бәйле тел булып тора.

Тарих 
Казакъ теле Алтын Урданың көньяк өлеше таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән Казакъ ханлыгында формалашкан. Казакъ ханлыгының теле — Алтын Урданың дала теле булып санала, шуңа күрә татар теленә — Алтын Урданың шәһәр теленә якын, ләкин аермасы бар.

Мәсәлән: 

Казакъ телендә ү, ө, ә, ң авазлары татар телендә кебек, қ, ғ татар авазларына къ (q), гъ (ğ),  ұ — татарныкы о туры килә: Болгар (тат.) — Бұлғар (каз.) (язылышы төрле, әйтелеше бертигез — Bolğar).

Септіктер (Килешләр) 
Казакъ телендә 7 килеш бар. Түбәндә һәр килешнең сораулары, кушымчалары һәм мисаллары китерелгән:

Латин язуына күчү проекты 
1992 елдан Казакъстан галимнәре казакъ телен латин имләсенә күчүне тикшерә. 2012 елда  Казакъстан президенты латин әлифбасына күчүне раслый, ләкин карар күп бәхәсләр тудырды һәм шактый күп әлифбаның проектлары уйлап чыгарылды (50дән артык). 2017 елның 12 апрелендә Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев янә хөкүмәткә казакъ әлифбасын латин имласына күчү графигын төзергә кушты. Шул ук елның 26 октябрендә «Казакъ теле әлифбасын латыйн графикасына күчерү турында» фәрманына кул куелган.
 2018 елдан яңа әлифбага өйрәтә алучы белгечләр һәм дәреслекләр әзерли башларга.
 2025 елга барлык эш документлары, төп басмалар һәм китаплар латин язуында булырга тиеш.
 Латиницага күчкән чорда латин язуы белән беррәттән кириллица да кулланылачак.

Шулай ук карагыз 

 TRT Қазақ тілі редакциясы 
 Мы ошиблись, вы не ошибайтесь. Почему бы Казахстану не перейти на общетюркскую латиницу?
 Каким может быть казахский алфавит на латинице

Искәрмәләр 

 
Казакъстан телләре
Россия телләре
Кырым татарлары

Кырым татарлары (кырымтат. qırımtatarlar, бер. сан qırımtatar) — татар халкныкы көняк-көнбатыш этнотерриториаль төркеме, тарихи яктан Кырым Җөмһүриятеда яшәгән төрки халык. Татар теленең кырым диалектында сөйләшәләр - Кырымтатар теле. Кырым татарларның күпчелеге мөселманнар.

Күбесенчә Кырымда (260 меңгә якын), шулай ук якын Украина районнарында, Төркиядә (санны бәяләү бик нык аерыла), Үзбәкстанда (150 меңгә якын), Румыниядә (24 мең), Болгариядә (3 мең), Россиядә яшиләр.

Субэтник төркемнәре 

Дешти кырым ягы татарлары

Тат татарлары

Ялубуйлу татарлары

Татарлар

Депортация 

1944 елның 18 мае тарихка Кырым татарларының депортациясе көне буларак керде. Фәкать 1989 елда гына СССР Югары  тарафыннан канунсыз дип танылды.

Сылтамалар 
 Кырым һәм Кырым татарлары  

Төрки халыклар
Татарлар
Кырым татарлары
Кырым
Төрки халыклар

Төркилә́р – күп кардәш халыкларны берләштергән этнотелле төркем. Тулаем төрки халыклар саны 250 миллионан артык.

Төрки халыклар классификациясе 
Хәзерге тел белемендә төрки телләрнең классификацияләре гаять күп. Бу классификацияләр төрки халыкларның географик урнашуына, төп тел үзенчәлекләренә һәм тарихына нигезләнгән. Беренчеләрдән булып төрки халыкларның классификациясен 11 гасырда Мәхмүт Кашгарыйның «Диване лөгать эт-төрк» хезмәтендә бирелә. В. В. Радлов, Ю. Немет, А. Н. Самойлович, С. Е. Молов, В. А. Богородицкий, Н. А. Баскаков, Габдрахман Сәгъди кебек галимнәр дә үз классификацияләрен тәкъдим иттеләр. Хәзерге төрки тел белемендә Баскаков тәкъдим иткән түбәндәге классификация иң дөрес дип санала.

 Көнбатыш төркиләр
 Огур астөркеме
 
 Кыпчак астөркеме
 Кыпчак-болгар халыклары
 
 
 Кыпчак халыклары
 
 
 
 
 
 
 Кыпчак-ногай халыклары
 
 
 

 Карлук астөркеме
 
 
 

 Угыз астөркеме
 Угыз-болгар халыклары
 
 Угыз-сәлҗүк халыклары
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Угыз-төрекмән халыклары
 
 
 
 
 
 
 Көнчыгыш төрекләр
 Кыргыз-кыпчак астөркеме
 
 
 Уйгыр астөркеме

Төрки телләр үсешендә тарихи чорлар 
 Алтай чоры (хронологик чикләре билгеле түгел).
 Хун чоры (б. э. к. 3 гасыр — б. э. 5 гасыры).
 Борынгы төрки чор (5 гасыр — 10 гасыр).
 Урта төрки чор (10 гасыр — 15 гасыр).
 Яңа төрки чор (15 гасыр — безнең көннәр).

Сылтамалар 
 Төркиләрдә туй йолалары
Тубыл

Тубыл () — Россия шәһәре. Төмән өлкәсенең Тубыл районы үзәге. Өлкә үзәге Төмәннән 240 чакрым читтә урнашкан. XVII–XIX гасырларда Себер башкаласы булып саналган.

Тарих 

1586 елны воеводалар Василий Сукин, Иван Мясной һәм письменный голова Данила Чулков гаскәр белән Себергә килеп җитәләр, алар борынгы татар шәһәрләре Чимги-Тура һәм Тубыл-Тура өстендә Төмән һәм 1587 елда Тобольски хәрби кәлгә-калаларын салалар”, дип яза язучы Фәүзия Бәйрәмова.

География 
Тубыл Көнбатыш Себердә, Төмәннән 247 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Иртешка Тубыл елгасы кушылу урыны янындагы порт.

Климат 
 Уртача еллык температура — 0,9 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 75%

Тубылда татар мәгарифе 

1934 елда өлкә татар педагогия училищесы Тубыл шәһәренә күчерелгән, 1955 елда мөстәкыйль уку йорты буларак ябылды, рус педагогия училищесына татар бүлеге итеп күчерелеп, 3-4 едан соң ул бүлек тә ябылды. Татар педагогия училищесы үзенең яшәү дәверендә өлкә мәктәпләренең башлангыч сыйныфлары өчен бер мең ярым укытучы әзерләп чыгарган.

1950 елда Төмән дәүләт педагогия институты каршында татар мәктәпләре өчен рус һәм татар телләре укытучыларын әзерләү өчен икееллык курслар ачыла, ул бүлек 1953 нче елда Тубыл педагогия институтына 4 еллык аерым-аерым татар теле һәм рус теле бүлекләре итеп күчерелә. Татар теле укытучылары әзерли торган бүлек 1959 нчы елда соңгы чыгарылышын ясап, ябыла. 6 елдан соң, 1965 нче елда, рус–татар бүлеге дә ябыла.

Шул еллар арасында Тубыл педагогия институты 250 татар теле һәм рус теле укытучылары әзерләп, татар мәктәпләренә юллый. Ул елларда соңрак филология фәннәре докторлары Фәрит Хатипов, Азат Әхмәдуллин, Гомәр Саттаров һәм Габделхәй Әхәтовлар студентларга нигезле белем бирү белән бергә, аларны һәръяктан үсеш алган татар мәгърифәтчеләре итеп тәрбияләп чыгардылар. Ул буын укытучылары өч-дүрт дистә еллар дәвамында Төмән өлкәсендә туган телне тиешле дәрәҗәдә саклап килделәр.

Шуннан соң, 1990 нчы елга кадәр, өлкәдә татар мәктәпләре өчен башлангыч сыйныф, татар теле һәм рус теле укытучылары әзерләү туктатылып торылды.

Тубылның үзендә дә туксан яшьлек 15 нче номерлы татар этнокультуралы мәктәбе бар. 1918 елда мәдрәсә булып ачылган бу бинаны татарлар 1960 елларда татар мәктәпләренә көн бетә башлаган вакытларда саклап калган. Укучыларга татар теле һәм әдәбият атнага ике тапкыр укытыла.

Халык 

Милли состав: руслар (75,6 %), татарлар (16,0 %), украиннар (2,5 %), башкалар (5,9%).

Танылган шәхесләр 
 Шәһәрдә бөек химик Дмитрий Менделеев туган.
 1846 елда сөргендәге декабрист язучы Вилһелм Кюхельбекер вафат була, шушында җирләнә.
 Габдулла Кадыйров,  Дан орденының тулы кавалеры.
 Алексей Хованский (1916―1996), математика, эсперанто белгече һәм полиглот.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 http://etobolsk.ru/ 

Төмән өлкәсе шәһәрләре
Төмән өлкәсе район үзәкләре
Тубыл
Гыйрак

Гыйрак (, ), рәсми атамасы — Гыйрак Җөмһүрияте (, ) — Якын Көнчыгыштагы дәүләт.

Милләтләрe 
Гарәпләр (—), көрдләр (—), төрекмәннәр (), халдейлар, әссүриялеләр, иранлылар, әрмәннәр.

Дин 
Рәсми динe: ислам: шигыйләр (гарәпләр) һәм сөнниләр (гарәпләр, төрекмәннәр һәм көрдләр). Башка диннәр: христианлык, яһүд дине, бәһаи, язидләр. Ислам ил халкының 95 % ы арасында таралган дин булып тора. Мөселман булмаган кешеләр (нигездә, Ассирия христианнары) халыкның 5 % ын тәшкил итә. Гыйракның христианнар җәмгыяте 2000 елга якын яши, һәм аларның күбесе Месопотамия ассириялеләреннән килеп чыккан. Мөселманнарның 65 % ы — шигыйлар, 35 % ы — сөнниләр. Гыйракта шигыйлар өчен изге булган ике урын — Нәҗәф һәм Кәрбәла бар.
 Гыйракта ислам

Тариx

Бoрынгы тариx 
Гыйрак (Месопотамия) — дөньяның иң борынгы цивилизацияләре барлыкка килгән урын. Бу өлкәдә шумер, бабил, Әссүрия дәүләтләре урнашкан булган. Хәзерге Гыйрак җирләре Фарсы империясе, Искәндәр империясе сoставына кергән.

Урта гасырлар 
VII гасырда Гыйрак җирләрен гарәпләр яулап алалар. Бу җирләр Гарәп Хәлифәлеге составына кертелә. 1534 елдан Гыйрак Гoсманлы дәүләте сoставында.

Яңа гасырлар 
 1915 елда Гыйракны Британия империясе басып ала. 
 1932 елга кадәр Милләтләр лигасы контролендә. 
 1932 елда бәйсезлек игълан ителә. 
 1979 елда Сәддам Хөсәен Гыйракның башы була.
 1980 елның 22 сентябрендә — Сәддам Хөсәен гаскәрләре Иранга һөҗүм итә, Гыйрак Иран белән сугыш башлый.
 1990 елда Гыйрак Күвәйткә һөҗүм итә.

Хәзерге Гыйрак 
2003 елында Джордж Буш администрациясе Гыйракка каршы сугыш башлый. Багдадны көрәшсез алалар. Гыйракка каршы НАТО коалициясе составына Бөек Британия, АКШ, Австралия, Польша һәм башка дәүләтләр була. Алар үз гаскарләрен Гыйракка җибәрәләр.
 2003 елның 7 апрелендә —  гаскәрләре -ның башкаласы ка керәләр.

Сәясәтe 
Сугышка кәдәр Гыйрак бер партияле (Баас партиясе) дәүләт булган. Сугыштан соң Гыйракта мәҗлис әл-ватани (Милли Мәҗлес) оештырыла. Ул 250 урынлык. Әмма бу оешмада хәким юк. Реаль хакимият рухи лидерлар кулында. Алар арасында: аятоллаһ Али әл-Систани.

Административ бүленеш 

Гыйрак 18 муһафазаларга бүленгән.

Шулай ук карагыз 
 Гыйрак һәм Сүрия Ислам дәүләте‎

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Coalition Provisional Authority 
 Arab Gateway: Iraq 
 BBC News Country Profile: Iraq
 CIA information on Iraq 
 Indepth Analysis of the Gulf War 
 Bush in Baghdad
 Iraq News 
 On a Small Bridge in Iraq

Гыйрак
Федератив дәүләтләр
Иван IV

Иоа́нн Васи́лий улы Бөек, соң историографияләрдә Ива́н IV Явыз (1530 елның 25 августында, Коломенский авылында Мәскәү өлкәсендә туган) — Мәскәүнең һәм Россиянең бөек кенәзе (1533 елдан бирле), 1547 елдан бөтен Россиянең патшасы.

1560 елда Сайланган раданы бетерә, аның җитәкчеләре  кулга алына. Явыз Иван Опричнинага нигез сала, аксөякләр һәм гади халык  мәхкәмәсез үч алу астына эләгә, күп кенә кеше җәзалап үтерелә. Явыз Иван дошманнарны үтерүдә шәхсән катнашкан. Явыз Иван боерыгы белән митрополит Филипп үтерелгән. Новгород шәһәрен талап җимергән.

1547 елда Иван IV патша (чар) титулын ала. XVI гасырның икенче яртысында Мәскәү дәүләте Казан, Әстерхан һәм Себер ханлыгын басып ала. Ливонияга каршы уңышсыз сугыш алып бара.

Улы Фёдор дөньяга килү белән Явыз Иван Переславль-Залесскийдә чиркәү төзергә кушкан.

1584 елны Иван IV үлә

Гаиләсе һәм балалары 

Явыз Иванның хатыннары:

Шулай ук карагыз 

Россия патшалары
Эпидемия

Эпиде́мия ( — гомуми авыру,  — арасында һәм  — халык сүзләреннән) — берәр инфекцион авыруның (ваба, дифтерия, тиф, чәчәк, грипп һ.б.) киң таралуы.

Эпидемияне һәм аңа каршы көрәшү чараларын өйрәнүче медицина бүлеге эпидемиология дип атала.

Эпидемик процесс инфекция тудыручының кешеләр арасында таралудан гыйбарәт. Башкача әйткәндә, эпидемик күренеш килеп чыксын өчен түбәндәге өч шарт үтәлергә тиеш:
 инфекция тудыручының чыганагы булуы
 аның күчү механизмы булу
 чиргә бирешүчән кешеләр булуы.

Чыганагы бары тик кеше булып торган инфекцияләр антропоноз дип, шулай ук хайваннар да булганнарын антропозооноз дип атыйлар.

Шулай ук карагыз 
 Пандемия
 Психик эпидемия
 Панзоотия
 Эндемия
 Энзоотия
 Эпизоотия
 Эпифития

Искәрмәләр 

Эпидемиология
Фризлар

Фризлар () — Нидерландларның Фрисландия һәм Гронинген провинцияләрендә һәм Германиянең кайбер өлешләрендә милли азчылык буларак яшәүче ингевоннар төркеменнән булган герман халкы. Аларның тарихи яшәү урыннары «Фризия» буларак билгеле. Фризлар бик бай тарихка һәм халык иҗатына ия халык.

Саннары якынча 410 мең кеше (1992 ел).

Ышанучылар арасында нигездә кальвинистлар, шулай ук католиклар да бар.

Аурупа халыклары
Нидерландлар халыклары
Алмания халыклары
48 ел



Вакыйгалар 
 Көньяк-көнчыгыш Уэльста яшәгән силурлар җирләренә римлыларның басып керүе.
 Силурларның римлылар белән беренче бәрелеше.
 Паннониянең башкаласына әверелгән Савария шәһәренә нигез салу.
 Хуннуның сигез ыруы Би кенәзне шаньюй дип игълан итә һәм Хань династиясенә буйсына.

Туулар 

 Ульпия Марциана,  Траянның апасы

Вафатлар 

 Император Клавдийның өченче хатыны Мессалина җәзалап үтерелә

48 ел
Еллар

als:40er#48
Шаньюй

Шанью́й (, (:en:Wade-Giles): ch'an-yü, Урта кытайчасы (ингл.): (:en:Guangyun) tɑn˥˩i̯u˩ яки ʑi̯ɛn˩˥i̯u˩, хунну теле: sanok/tsanak тулы титул: 撐犁孤塗單于/撑犁孤涂单于, chēnglí gūtu chányú, Хань китабы (ингл.) буенча мәгънәсе Күк, Бала, Зур күренеш) — сигез гасыр буенча Урта һәм Үзәк Азияда күчмә халыкларның иң югары хәкимен билгеләү өчен кулланылган титул.

402 елда аны соңыннан Хан булып үзгәрәчәк "Каһан (ингл.)" титулы алыштыра. Цинь (ингл.) (б.э.к. 221-206 еллар) һәм Хань династиясе (ингл.) (б.э.к. 206 ел – б.э. 220 еллар) дәвамында хунну күчмә халыкларның Луанти (ингл.) ыругы тарафыннан үз башлыгын билгеләр өчен кулланыла.

Хунн кабиләләре аксөякләре тарафыннан сайлана, үлгәнчегә кадәр идарә итә. Ырулар шурасы белән берлектә идарә итә торган була.

Шаньюй терминына караганда Чаньюй 601 елда Lu Fayan тарафыннан җыела башлаган һәм Сун империясе (ингл.) заманында 1007-1011 еллар арасында җыелып бетерелгән :en:Guangyun сүзлегендә табылган вариант булу сәбәпле өстенрәк (дөресрәк) дип санала.

Чыңгызхан, таоист :en:Qiu Chuji'га җибәрелгән хатында, Модэ чанью заманнарын "безнең Чаньюй'ның борынгы вакытлары" дип телгә ала.
Тулы титулы "чиксез күк улы" дип тәрҗемә ителә. Чаньюй'ның үлеме очрагында, аның статусы иң якын ир туганына тапшырыла иде. Тарихта 60 чанью булуы билгеле.

Хунну чаньюйлары исемлеге

Төньяк хуннулар (北匈奴)

Көньяк хуннулар (南匈奴)

Wuhuan

Da Chanyu (大單于)

Шулай ук карагыз 

 Хунну
 Һуннар
 Ханлык
 Ханбалык
 Ханьнар

Искәрмәләр

Чыганак 
 Википедияның инглиз телле бүлеге мәкаләсе

Һуннар
Ханнар
Мөхетдин Корбангалиев

Мөхетдин Хафиз улы Корбангалиев (1873 елның 20 ноябре — 1941 елның 3 июне) — татар теле белгече, педагог, профессор (1930), Хезмәт Батыры (1928), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940).

Ул 1873 елның 20 нче ноябрендә РИ Вятка губернасы Алабуга өязе (хәзерге Татарстанның Әгерҗе районы) Биектау авылында туа. 1895 елда Казан шәһәрендәге Татар укытучылар мәктәбен тәмамлый. Авыл мәктәпләрендә укыта.

1903 елда Казандагы балалар йортына мөдир итеп билгеләнә. Шушы елларда башлангыч һәм олылар мәктәбе өчен татар әлифбалары төзи, татар теле, математика һәм география буенча дәреслекләр чыгара. «Мәктәп» һәм «Мәгариф» журналлары белән хезмәттәшлек итә.

1928 елда совет хокукы факультетына лектор итеп куела. 1928—1929 елларда, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире буларак, барлык факультетларда, студентларның кайсы милләттән булуына карамастан, татар телен укыту мәсьәләсен күтәрә.

Мөхетдин Корбангалиев мәгариф өлкәсендә татар халкы өчен күп эш башкара: яңа мәктәпләр, укытучылар өчен курслар ачтыра. Халык өчен туган телнең зур әһәмияткә ия булуын һәм мәктәптә аның укыту теле булырга тиешлеген алга куя. Туган телдә укыту балаларга белем бирүдә һәм аларны тәрбияләүдә яхшы чыганак дип саный. Хезмәтләре: «Ана телен укыту методикасы» (1918), «Укырга-язарга өйрәтү методикасы» (1940). Мөхетдин Корбангалиев татар теле орфографиясен камилләштерү буенча да күп хезмәт куя. 1939 елда Шиһаб Рамазанов белән бергә татар теле алфавитын рус графикасына күчерүне тәртипкә сала.

Галим 1941 елның 3 июнендә Казанда вафат була. Казанның Татар зиратында җирләнә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Тормыш юлы
 Мөхетдин Корбангалиевның хисап мәсьләләре һәм гадәди мисаллар” исемле дәреслегенә карата

Кулланылган чыганаклар 
 Рус Википедиясе 
 

Татар тел галимнәре
Татар теле галимнәре
Хезмәт Батырлары
Миссури (штат)

Бу терминның башка мәгънәләре дә бар, Миссури (мәгънәләр) битен карагыз.
Миссури — АКШның Урта Көнбатышында урнашкан штат. Халык саны — 5 595 211 кеше (АКШ буенча 17 нче урында; 2000 ел мәгълүматлары). Башкаласы — Джефферсон-Сити, иң зур шәһәрләр — Сент-Луис һәм Канзас-Сити. Штатның рәсми атамасы — «"Күрсәт миңа" штаты».

АКШка 24 нче штат буларак керә. Этник состав түбәндәгечә: алманнар — 23,5 %, ирландлар — 12,7 %, американнар — 10,5 %, инглизләр— 9,5 %, французлар — 3,5 %.

Төньякта Миссури Айова, көнчыгышта Иллинойс, Кентукки һәм Теннесси белән, көньякта Арканзас, көнбатышта Оклахома, Канзас һәм Небраска штатлары белән чиктәш.
Небраска

Небра́ска () — АКШның Төньяк-Көнбатыш Мәркәзе регионында (West North Central States) урнашкан штат. Халык саны — 1,7 млн кеше (2000). Этник состав: алманнар — 38,6 %, ирландлар — 12,4 %, инглизләр — 9,6 %, шведлар — 4,9 %, чехлар — 4,9 %.

Штатның башкаласы — Линкольн (Lincoln), шулай ук Омаха (Omaha) дигән зур шәһәр бар.

Небраска мәйданы 200,5 мең км²-ны тәшкил итә. Төньякта штат Көньяк Дакота, көнбатышта Колорадо һәм Вайоминг, көньякта Канзас, көнчыгышта Айова һәм Миссури белән чиктәш.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Үртәвеч

Үртәвеч — берәр кешедән көлүдә, яки шаяруда куллана торган шигъри әсәр. Аларны гадәттә балалар күмәк шөгыль вакытында берәрсе хәрәмләшсә кулланалар. Үртәвечләрдә балалар мохитендәге тискәре күренешләр һәм сыйфатлар да тәнкыйть ителә. Үртәвечләр арасында кешенең физик җитешсезлекләреннән, милләтеннән, шөгыленнән көлү рәвешендәгеләр дә очрый, әмма алар азчылык. Үртәвечләр, гаделсезлек кылганнарга җәза бирү вазифасын үтәүче сатирик әсәрләр буларак та кулланылалар.

Мисал өчен үртәвечләр 

Әби, әби - әбәнәк.
Әби миннән тәбәнәк.
Әбиләргә барып керсәм, 
Әби ята тәгәрәп.

Вәли, Вәли - Вәчкә,
Урман тулы чәчкә. 
Вәлиләргә барган идем, 
Үлә яздым ачка.

Азат, Азат димәгез, 
Азатка ипи бирмәгез.
Ашамасын, эчмәсен,
Укуыннан качмасын.

Азат утыра дәрестә,
Үзе ашый кәбестә. 
Аягын бәйләгәннәр, 
Авызын кләйләгәннәр.

Аяз-паяз, барабан, 
Чәчен майлап тараган. 
Урамнан кызлар уза дип, 
Тәрәзә ачып караган.

Барый-Барый, 
Тәрәзәдән карый. 
Иптәшләреннән көлгәнгә, 
Авызы-борыны каный.

Аксак-туксак, 
Барабан корсак. 
Эчен ярып карасак, 
Бер пот борчак.

Кызлар, кызлар - 
Һавадагы йолдызлар.
Малайлар, малайлар - 
Чүплектәге калайлар.

Таз, таз, тазинә
Төшкән дуңгыз базына.
Дуңгыз базы бик тирән - 
Чыгар микән таз-бирән?

Тәмәкече, 
Миннән кече, 
Алабута күмәче.

Кызлар, кызлар - 
Арандагы дуңгызлар.

Роза, Роза, 
Пыр туза, 
Мотоциклны уза.

Хәдичә 
Бер самавыр чәй эчә.

Мактанчык, мактанчык,
Мактанчыкның арты ачык.

Пацан!
Бер чокырга батсаң, 
Биш көн чыгалмый ятсаң!

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Сылтамалар 
 Үртәвечләр

Татар әдәбияты
Көньяк Дакота

Көньяк Дако́та (, ХФА: ) — АКШның Урта Көнбатышында урнашкан штат. Атамасы Лакота һәм Дакота (Сиу) кабиләләре белән бәйле. Башкаласы — Пирр, иң зур шәһәре — Су-Фолс.

Көньяк Дакота АКШ мәркәзенең төньягында урнаша. Штата мәйданы — 199 905 км². Төньякта ул Төньяк Дакота, көнчыгышта Миннесота һәм Айова, көньякта Небраска, көнбатышта Вайоминг һәм Монтана штатлары белән чиктәш. Штат җире аша Миссури елгасы ага.

Көньяк Дакота АКШ составына 1889 елның 2 ноябрендә 40 нчы штат буларак кергән.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Шамил Анак

Шамил Анак (чын исеме Шамил Гомәр улы Мәхмүтов; 1928 елның 25 ноябре — 2005 елның 24 октябре) — татар, башкорт һәм рус телләрендә иҗат иткән шагыйрь, тәрҗемәче, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1969 елдан), Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).

Ул 1928 елның 21 ноябрендә Башкортстанның Әлшәй районы Габдрәшит авылында дөньяга килә. Дәүләкән педагогия училищесында укый, аннары соң Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын һәм аспирантураны тәмамлый. Максим Горький исемендәге Әдәбият институтында (1957—1959), Праһа университетында (1959—1960) укыта. 1959 елда шагыйрь туган авылына кайта.

Шамил Анак — ике дистәгә якын китап авторы. Аның «Солнце на дороге» исемле тәүге шигырьләр җыентыгы Мәскәүдә, «Советский писатель» нәшриятында дөнья күрде. «Европа уртасында» дип исемләнгән китабы 1963 елда Уфада нәшер ителде. Аннан соң әдипнең «Ак куян зары», «Юл өстендә кояш», «Таш тамгалар», «Зәңгәр Өчбүлә иле», «Ода мирным вещам», «Сөю тамгалары» исемле китаплары Мәскәүдә, Казанда һәм Уфада басылып чыга. Аның шигърияте — чынбарлыкны сәнгатьле фикерләү аша күзаллап тасвирларга омтылуы, сурәтле образларга таянып яңа сүз әйтүе, шигъри формадагы тәҗрибәләре, бигрәк тә ак шигырь һәм ирекле шигырь өлкәсендәге эзләнүләре белән үзенчәлекле.

Шамил Анак шулай ук әдәбият белгече, тәрҗемәче. Ул төрек шагыйре Назыйм Хикмәтнең ике шигырь китабын, шулай ук төрек хикәяләрен тәрҗемә иткән.

Гомеренең соңгы өлешен Шамил Анак туган районында үткәрә. Ул 2005 елда вафат була.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
 Татар—информ: Танылган шагыйрь Шамил Анак вафат булды 
 Татар язучылары порталы

Татар шагыйрьләре
БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Мөхәммәтхан Фазлуллин

Мөхәммәтхан Әшрәфҗан улы Фазлуллин (1883 елның 15 декабре — 1964 елның 3 феврале) — тел белгече, мөгаллим, методист, профессор (1930), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940).

Ул 1883 елның 15 декабрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Тугай авылында туа. Авыл мәдрәсәсендә сабак алгач, 1895 елда Казан шәһәрендәге Күл буе мәдрәсәсенә укырга керә.

1904—1908 елларда Мамадыш өязенең Тарлау авылындагы рус-татар мәктәбендә укытучы булып эшли. 1911—1919 елларда Мамадыш шәһәрендәге рус-татар мәктәбендә укыта. Ул өяздә татар мәктәпләре оештыру, аларны укытучылар һәм уку әсбаплары белән тәэмин итү өчен зур хезмәт куя.

Мөхәммәтхан Фазлуллин зур гыйльми һәм фәнни-методик эш алып бара, татар теленең , пунктуациясе, методикасы мәсьәләләре буенча җитди тикшеренүләр үткәрә: «Дидактика кагыйдәләре» (1920), «Орфография нигезләре» (1930), «Дөрес язу кагыйдәләре» (1930).

Галим татар диалектларын өйрәнүгә зур игътибар бирә. Ул Татарстанның төрле районнарына диалектологик экспедицияләр оештыра, һәм аларга үзе җитәкчелек итә.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

 Методическое наследие Мухаметхана Фазлуллина 
 Милләттәшләр сайты 
 Теория трудовой школы и гражданского воспитания в педагогическом наследии М. Фазлуллина

Моны да карагыз 

Татар теле галимнәре
Татар тел галимнәре
Филология фәннәре докторлары
ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Домодедово һава аланы

: Бу һава аланы турында мәкалә. Төшенчәнең башка мәгънәләрен сылтама буенча күчеп карый аласыз: Домодедово.
Мәскәүнең Домоде́дово һава аланы (), ) — нең иң зур һава аланы, Аурупаның иң эре һава аланнары исемлегенә керә. Мәскәү өлкәсенең Домодедово һәм Раменский районнары чикләрендә урнаша. дән ераклыгы — 45 километр. 

2010 ел мәгълүматлары буенча Домодедово һава аланыннан 76 авиаширкәт бөтен дөнья буйлап 243 юнәлештә очыш ясый.

Һава аланы тарихы 1954 елның 13 ноябрендә башлана. Шул көнне  Министрлар Шурасы икенче Мәскәү һава аланын төзү карарын чыгара. 1964 елның 25 мартында һава аланыннан беренче очкыч очыш ясый.

Очып менү-төшү юллары
Һава аланында  ике паралель очып менү-төшү юлы бар, аларның озынлыгы 2498 м һәм  3724 м тәшкил итә.

Һәлакәтләр 
 2011 елның 24 гыйнварында 16 сәгать 32 минутта каршылаучылар залында көчле шартлау нәтиҗәсендә 35 кеше вафат була, 168 җәрәхәтләнә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Мәскәү һава аланнары
Әлифба буенча һава аланнары
Мәскәү өлкәсе
Домодедово һава аланында шартлау (2011)

Домодедово һава аланында шартлау — 2011 елның 24 гыйнварында 16 сәгать 32 минутта Мәскәүнең Домодедово һава аланында булган шартлау.

Вакыйгалар дисбесе 
 16:32дә каршылаучылар булган залда шартлау. Һава аланы бинасы төтен белән капланган. Очышларның өлеше Шереметьево һава аланына күчерелә. Кимендә 35 кешенең вафат булуы хәбәр ителә. Барлыгы 130дан артык кеше төрле җәрәхәтләр алган .
 РФ Тикшерү Комитеты «террор гамәле» дигән мәддә нигезендә җинаять эшен ачкан. 
 Һава аланында эшләгән такси хезмәткәрләре бару бәясен 10-20 мең сумга күтәргән .
 Россия президенты Дмитрий Медведев Давоска сәфәреннән баш тарта. 
 23:00: Россия МЧСы мәгълүматларына караганда шартлаудан 180ннән күбрәк кеше зарар күрде.
 Туганнар турында белешү өчен «кайнар линия» ачылган. 
 YouTube сайтында шартлауның видеоязмасы чыкты.

Халыкара реакция 
Азәрбайҗан, Алмания, АКШ, Беларус, Болгария, Бөекбритания, Парагвай, Польша, Латвия, Сербия, Эстония, Украина, Франция, НАТО җитәкчеләре россиялеләр белән кайгы уртаклашуы турында белдерделәр, вакыйгага кискен тәнкыйтен белдерделәр.

Нәтиҗәләр 
Шартлаулар сәбәпле, Мәскәүдән Казанга барган очкычлар берникадәр соңга калып килгәннәр.

26 гыйнвар Россиядә  көне дип игълан ителде. 25 гыйнварда исә ил университетлары Студентлар көнен билгеләүдән баш тарттылар.

Искәрмәләр 

Террор гамәлләре
2011 ел
24 гыйнвар
Шартлаулар
Мәскәү һава аланнары
Россия тарихы
Монтана

Монта́на ( ) — АКШның төньяк-көнбатышында урнашкан штат. Башкаласы — Һелена, иң зур шәһәр — Биллингс. Халык саны — 967 440 кеше (АКШта 44 нче урын, 2008 ел мәгълүматлары). Штатның рәсми атамасы — «Хәзинәләр штаты».

Монтана АКШ составына 41 нче штат буларак керә. Штат исеме испан теленең montaña (тау) сүзеннән килеп чыга дип санала.

Географик мәгълүмат 
Төньякта Монтана Британ Колумбиясе, Альберта һәм Саскачеван Канада провинцияләре белән, көнчыгышта Төньяк Дакота һәм Көньяк Дакота, көньякта Вайоминг, көнбатышта Айдахо штатлары белән чиктәш. Штатның гомуми мәйданы — 381 156 км², шуның арасында 377 295 км² — коры җир.

Монтанада Глейшер Милли паркы һәм Йеллоустон милли паркы өлеше урнаша. Штат территориясендә Миссури елгасы ага башлый.

Штатның иң югары ноктасы — Гранит-Пик (3904 м).

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Род-Айленд

Род-А́йленд () — мәйданы буенча АКШның иң кечкенә штаты, Яңа Англия регионына керә һәм Атлантик океан буенда урнаша.

Род-Айленд Англиягә каршы баш күтәргән 13 Америка колонияләренең берсе булган. Шушы штатлар арасында ул соңгы булып АКШ Конституциясен кабул итә (1790 елның 29 мае). Башлыча штат ике өлештән торган: Провиденс җирләре (штатның кыйтгада урнашкан өлеше, иң зур шәһәр — Провиденс) һәм Род утравы (утрау өлеше, иң зур шәһәр — Ньюпорт).

Штат мәйданы — 4 005 км², шул арасында коры җир — 2 710 км², су өлеше — 1 296 км². Род-Айленд Наррагансетт култыгы ярында урнаша.

Сылтамалар 
 Хөкүмәтнең рәсми сайты
Виктор Ющенко

Ви́ктор Андрийовыч Ю́щенко () — Украинаның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 2005—2010 елларда — Украина президенты. Икътисад фәннәре кандидаты.

Сәяси эшчәнлекне 1999 елда Украинаның премьер-министры буларак башлый. Моңа кадәр ул икътисад белән шөгыльләнә, илнең акча өлкәсендә эшләүче иң мөһим кешеләрдән була. Леонид Кучма сайлау алды кампаниясендә катнаша, 1999 елның декабрендә аңа Украина хөкүмәте рәисе вазифасын тәкъдим итәләр. Ләкин ил башы белән булган низаглар аркасында 2001 елда эшеннән чыгарыла.

2004 елда президент вазифасына намзәт булып теркәлә. Сайлау алды кампаниясе вакытында аны агуларга тырышалар, моның сәбәрле аның тирендә төрле яралар барлыкка килә. Сайлауларның беренче турында намзәтләр арасында беренче урын ала (39,87 % тавыш). Икенче турда исә икенче урын ала (46,69 % тавыш),  ләкин моның белән килешмичә, Украинаның Югары мәхкәмәсенә сайлау нәтиҗәләренең фальсификациясен танырга сорап мөрәҗәгать итте. Мәхкәмә, сайлауның икенче турын гамәлдән чыгарып, аны кабатларга карарын чыгарган. Кабат уздырылган сайлауда ул җиңүче буларак таныла (51,99 %), илнең президенты булып игълан ителә.

2010 елда президент сайлауларында катнашып, нибары 5,45 % тавыш җыя.

Сылтамалар 
 Президент 2010 — Ющенко сайлау алды кампаниясе сайты

Искәрмәләр 

Украина президентлары
Украина сәясәтчеләре
Икътисад фәннәре кандидатлары
Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Тригонометрия

Тригономе́трия ( (өчпочмак) һәм  (үлчәргә), ягъни өчпочмакларны үлчәү) — тригонометрик функцияләрне һәм аларның геометриягә карата кулланылышын өчрәнүче математиканың бүлеге. Бу төшенчәне беренче булып немец математигы Бартоломеус Питискус (Bartholomäus Pitiscus, 1561 — 1613) куллана, фән үзе исә борынгы заманда ук астрономия, геодезия һәм архитектурада хисап алып бару өчен кулланыла.

Тригонометрик исәпләүләр барлык геометрия, физика һәм инженерлыкның барлык өлкәләрендә диярлек кулланылалар.

Тригонометрик функцияләрнең билгеләнмәсе 

Башта тригонометрик функцияләр турыпочмаклы өчпочмак якларының үзара нисбәте белән бәйле була. Аларның бердәнбер аргументы булып почмак (турыпочмактан тыш) тора:
 Синус — каршыдагы катетның гипотенузага чагыштырмасы.
 Косинус — эргәдәш катетның гипотенузага чагыштырмасы. 
 Тангенс — каршыдагы катетның эргәдәш катетка чагыштырмасы.
 Котангенс — эргәдәш катетның каршыдагы катетка чагыштырмасы. 
 Секанс — гипотенузаның эргәдәш катетка чагыштырмасы. 
 Косеканс — гипотенузаның каршыдагы катетка чагыштырмасы.

Чыганаклар

Шулай ук карарга мөмкин 
 Тригонометрия тарихы

Искәрмәләр 

Тригонометрия
Өчпочмак

Өчпочмак — бер турыда ятмаучы өч ноктадан һәм шул нокталарны парлаштырып тоташтыручы өч кисемтәдән торучы геометрик фигура. Өчпочмак – өч очка (почмакка) ия булган иң гади күппочмаклык булып тора, башкача әйткәндә, өч нокта белән һәм аларны тоташтыручы кисемтәләр белән чикләнгән яссылыкның бер кисәге. Бу кисемтәләр - өчпочмакның яклары дип йөртелә. A, B һәм C очлары булган өчпочмак  рәвешендә билгеләнә. Өчпочмакның биеклеге – өчпочмакның түбәсенә каршы ятучы як урнашкан турыга төшерелгән перпендикуляр. Өчпочмакның медианасы – өчпочмакның түбәсен каршы ятучы якның уртасы белән тоташтыручы кисемтә.

Өчпочмакның почмаклары суммасы 180 градуска ка тигез.

Өчпочмакның бер ягы дәвам ителсә, тышкы почмак (BCD) барлыкка килә. Ул өчпочмакның C почмагы (ACB) белән чиктәш булып тора. Өчпочмакның тышкы почмагы аның белән чиктәш булмаган эчке почмакларының суммасына тигез.

Өчпочмакның һәрбер ягы аның башка ике ягы суммасыннан кечерәк. Өчпочмакның һәрбер ягы аның башка ике ягы аермасыннан зуррак.

Теләсә кайсы өчпочмакта зуррак якка каршы зуррак почмак ята; тигез якларга каршы тигез почмаклар ята.

Өчпочмакның төрләре 
 Әгәр өчпочмакның барлык почмаклары да кысынкы (< 90°) икән, ул кысынкыпочмаклы дип атала. 
 Әгәр өчпочмакның бер почмагы туры (= 90°) икән, ул өчпочмак турыпочмаклы дип атала. 
 Әгәр өчпочмакның бер почмагы җәенке (> 90°) икән, ул җәенкепочмаклы дип атала.
 Әгәр өчпочмакның ике ягы да бертигез икән, ул өчпочмак тигезъянлы була. 
 Әгәр өчпочмакның барлык яклары да бертигез икән, ул тигезъяклы (төзек) була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Күппочмаклар
Геометрик фигуралар
Нью-Гэмпшир

Нью-Гэ́мпшир () — АКШның төньяк-көнчыгышында урнашкан кечкенә штат, Яңа Англия регионына керә. Халык саны — 1,315 млн (2007 ). Штат башкаласы — Конкорд, иң зур шәһәре — Манчестер.

Нью-Һэмпшир — Бөекбританиядән бәйсезлеген игълан иткән беренче штат.

Төньякта штат Канаданың Квебек провинциясе белән, көнчыгышта Мэн штаты һәм Атлантик океан белән, көньякта Массачусетс, көнбатышта Вермонт белән чиктәш. Нью-Һэмпшир мәйданы — 24 239 км² (Илдә 44 нче урын).

Штатның иң зур күле — Уиннипесоки.

Сылтамалар 
 Official State Website/ Рәсми сайт 

Нью-Гэмпшир
Нью-Джерси

Нью-Дже́рси (, ) — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат. Исемен Ла-Манш бугазыеда урнашкан утраудан ала. АКШ составына кергән өченче штат. Халык саны — 8,717 млн кеше (ил буенча 9 нчы урын, 2005 ел мәгълүматлары). Этник состав: итальяннар — 17,9 %, ирландлар — 15,9 %, афро-американнар — 13,6 %, алманнар — 12,6 %, поляклар — 6,9 %. Нью Джерси — халык тыгызлыгы буенча АКШта беренче урында крнаша.

Башкаласы — Трентон, иң зур шәһәре — Ньюарк. Рәсми атамасы — «Бакчалар штаты» (Garden State).

Штат мәйданы — 22 608 км² (АКШта 47 нче урын). Штат өч төп районга бүленә — Төньяк Джерси, Үзәк Джерси һәм Көньяк Джерси.

Сылтамалар 
 Рәсми туризм сайты
Мэн (штат)

Бу терминның башка мәгънәләре дә бар: Мэн битен карагыз.

Мэн ( ) — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Яңа Англия регионына керә. Халык саны — 1,27 млн. кеше (АКШ штатлары буенча 40 нчы урын; 2000 ел мәгълүматлары). Башкаласы — Огаста, иң зур шәһәре — Портленд.

Беренче Аурупалы колония штат җирләрендә 1607 елда нигезләнә. АКШның 23 нче штат булып санала.

Мэн рәсми атамасы — «Наратлы штат».

Мәйданы — 86 мең км². Штатның күпчелек территориясендә Аппалачи таулар массивы урнаша (биеклеге 1606 метрга кадәр — Катахдин).

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Мэриленд

Мэ́риленд ( ) — АКШ көнчыгышында урнашкан зур булмаган штат. Халык саны — 5,296 млн кеше (Штатлар арасында 19 нчы урын; 2000 ел мәгълүматлары). Башкаласы — Аннаполис, иң зур шәһәре — Балтимор.

Штатның рәсми атамалары: «Иске чик штаты» (Old Line State), «Кокарда штаты» (Cockade State), «Азат штат» (Free State).

Беренче колония штат җирләрендә 1634 елда нигезләнә. Мэриленд — Бөекбританиягә каршы чыккан беренче 13 штатларының берсе. 1788 елда Мэриленд АКШка җиденче штат буларак керә.

Мэриленд мәйданы — 32,16 мең км² (Штатлар арасында 42 нче урын), шуның 21 %ы суны тәшкил итә. Штат Чесапик бугазы буенда урнаша. Төньякта Мэриленд Пенсильвания белән, төньяк-көнчыгышта Делавэр, көньяк һәм көнбатышта Вирджиния һәм Көнбатыш Вирджиния штатлары белән чиктәш. Көнчыгышта штат җирләре Атлантик океан белән юыла.
Гуам

Гуа́м территориясе (чаморро телендә Guåhån) — Тын океанның көнбатыш өлешендә урнашкан утрау. АКШ составына керә; милли сайлауларда катнашу хокукы булмаган, оешкан кушылмаган территория (organized unincorporated territory) халәтендә. Тын океанның көнбатыш өлешендәге Мариан утрауларында урнаша.

Утрауның төп халкы — чаморро халкы. Алар бу утрауда якынча 3500 ел буена яшиләр.

Башкаласы — Хагатна шәһәре.

Икътисадның төп чыганагы — туризм. Шулай ук утрауда АКШ хәрби базасы урнаша. Утрауның үз университеты бар.

Диннәр 
Гуам халкының күпчелеге ― христианнар.

2010 елда христианнар – 94,2 % (католиклар 75 %, протестантлар 17,7 %) , җирле халык динен тотучылар ― 1,5 %, буддачылык тарафдарлары ― 1,1 %, Һинд динен, Яһүд динен, Ислам динен тотучылар һәрберсе ― 1 % тан кимрәк, динен күрсәтмәгәннәр ― 1,7 %, башка диннәр ― 1,6 % тәшкил иткән  .
 Гуамда ислам

Сылтамалар 

 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

Тын океан утраулары
Австралия һәм Океанлык утраулары
Мариан утраулары
Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Британ утраулары монархларының исемлеге

Түбәндә Британ утрауларында булган һәм әзер яшәгән дәүләтләр монархлары исемлеге китерелә:
 Англия корольлеге (871—1707).
 Шотландия корольлеге (843—1707).
 Ирландия (1177—1541).
 Ирландия корольлеге (1541—1801).
 Бөекбритания корольлеге (1707—1801).
 Бөекбритания һәм Ирландия Берләшкән Корольлеге (1801—1927).
 Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Корольлеге (1927 елдан).

Монархлар исемлеге

Шулай ук карагыз 
 Шотландия монархлары исемлеге
 Бөекбритания премьер-министрлары исемлеге

Чыганаклар 
 Рус Википедиясе

Сылтамалар 
 The official website of the British Monarchy 

Британ монархиясе
Бөекбритания тарихы
Аурупа монархлары
Бөекбритания җитәкчеләре
Исемлекләр:Бөекбритания
Илләр буенча дәүләт башлыклары

cs:Seznam anglických a britských panovníků
en:Lists of monarchs in the British Isles
fi:Luettelo Englannin kuninkaista
ko:영국의 군주
th:รายพระนามกษัตริย์แห่งหมู่เกาะอังกฤษ
Зодиак йолдызлыклары

Зодиак йолдызлыклары ( — «җәнлек …») — Кояшның йолдызлар арасында күренмә бер еллык хәрәкәте (эклиптика) буйлап урнашкан 12 йолдызлык.

Зодиак йолдызлыкларының хәзерге чикләре эклиптиканың 12 тигез өлешләргә бүлүенә тәңгәл килмиләр. Аларны 1928 елда Халыкара астрономия берлегенең Өченче генераль ассамблеясендә расландылар. Шуңа күрә хәзерге вакытта эклиптика Еланлы йолдызлыгыны кисеп үтә (шулай булса да, гадәттә бу йолдызлык зодиак йолдызлыклары исәбенә керми), ә Кояшның йолдызлыкны үтү вакыты җиде көннән (Гакрәп йолдызлыгы) бер ай ун алты көнгәчә (Сөмбелә йолдызлыгы) була.

Гакрәп һәм Кавәс йолдызлыклары тулысынча Россиянең көньяк өлкәләрендә генә күренә, калганнар — бөтен территориясендә.

Исемлек

Моны да кара 
 Зодиак билгеләре

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Исемлекләр:Фән
Исемлекләр:Мәдәният
Бенетице

Бенетице () — Чехия Җөмһүриятенең Высочина краенда урнашкан авыл. Халык саны — 37 кеше. Авылның кечелегенә карамастан, анда ял йорты бар һәм авылыннан Липнице замогына матур күренеш ачыла.

Тарих 
Бенетиценең нигезләүчесе — Бенята. Аның исеменнән авыл исеме туган. Археологларның тикшеренүләр буенча иске авыл хәзерге авылның иң төньяк ягында урнашкан. 1850 елда округ нигезләнгән, һәм авыл территория буенча Ледеч-над-Сазавоу округына кушылган. Бенетицедә авыл идарәсе нигезләнә, шулай ук аңа Опатовице белән Жебраков авыллары керә, ләкин 1931 елда беренче идарәсеннән аерыла. 1960 елда авыл идарәсе бетерелә һәм Бенетице Мрзковиценың Урындагы Халык советына кергән.
1980 елдан авыл Светлу-над-Сазавоу шәһәренең өлеше дип санала.

Беренче урам төзелеше 1836 елда башланган. Ул Светлу-над-Сазавоу белән Ледеч-над-Сазавоу шәһәрләрен берләшә.

Пыйала ясау һәм гранит табышы - Бенетице тарихында иң танылган промыселлары. Бенетице кырыенда берничә ташваткычлар булган.

Сылтамалар 
 www.benetice.eu

Фото 

Чехия торак пунктлары
Әйтенү

Әйтенү — кош-кортларга, бөҗәкләргә карата яки көнкүрешендәге берәр вакыйгага, шөгыль уңае белән (мәсәлән, су кергәндә, балык тотканда һ.б.) башкарыла торган әсәр.

Әйтенүләрнең эчтәлегенә караганда, аларның байтагы борынгы анимизм чорында, кешеләр тылсымга, сүз магиясенә ышанган вакытларда килгәнлекләре аңлашыла. Алар баштан халыкның гомуми репертуарында булган, соңрак тылсым мәгънәләре онытылып, күңел ачу сүзләре булып балаларга күчкән. Шулай ук балаларның үзләре тарафыннан иҗат ителгән әйтенүләр дә очрый.

Балалар аларны бик яратып башкара һәм яңалары хәзер дә иҗат ителә.

Мисал өчен әйтенүләр 
Яңа ай күргәндә: 

Ай күрдем айман белән,
Авызым тулы иман белән.
Айга яулык, 
Миңа саулык.

Су коенып чыкканда:

Су анасы, су бакасы
Миңа ияреп чыкмасын!

Аулыгым, байлыгым, 
Исәнлегем, саулыгым (өч тапкыр суга чумып әйтелә).

Азыккы чумуым,
Тазарып чыгуым.

Юлга чыкканда:

Ак таш, кара таш,
Язмышым минем белән юлдаш.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999. 

Татар әдәбияты
Йолдызлык

Йолдызлыклар — заманча астрономиядә йолдыз күгендә уңайлы юнәлеш табу өчен күк йөзенең өлешләре. Борын заманда — якты йолдызлардан китереп чыгарган үзенчәлекле фигуралар.

Йолдызлыклар исемлеге

Моны да карагыз 
 Йолдызлыклар исемлеге
 Зодиак йолдызлыклары

Искәрмәләр 

 Arabic Star Names: A Treasure of Knowledge Shared by the World

 
Исемлекләр:Фән
Күк йөзе

Күк йөзе (фәләк) — күктәге җисемнәр проекциясе белән һәртөрле радиуслы күзаллау сферасы. Төрле астрометрия мәсьәләләре чишелеше өчен хезмәт итә. Сфераның үзәге күзәтүченең күзе булып тора. Җир өстендәге күзәтүче өчен күк йөзенең әйләнүе күктә яктырткычларның бер тәүлеклек хәрәкәте күчереп ясый.

Тарих 
Күк йөзе (күк сферасы) турында күзаллауы борын заманда хасил булды. Аның нигездә күк гөмбәзе булуы күрү үзләштерүе иде. Күктәге йолдызлар гаять зур ераклыкта урнашу сәбәпле кеше күзе аларга ераклыкларны чамалап алмый. Шуңа күрә алар бер ераклыкта булу күренәләр. Борынгы халыклар бу күренешне чынбарлыкта булган күп йолдызлы сфера белән бәйләнгәннәр. Гыйльми белемнәр үсеше белән мондый караш юкка чыккан. Әмма борынгы заманнарда нигезләнгән күк йөзе геометриясе үзенең үсеше һәм камилләштерүе нәтиҗәсендә хәзерге күренешне алды һәм астрометриядә куллана.

Моны да карагыз 
 Күк
 Экватор
 Котып йолдызы

Тышкы сылтамалар 

 MEASURING THE SKY A Quick Guide to the Celestial Sphere Jim Kaler, University of Illinois
 General Astronomy/The Celestial Sphere Wikibooks
 Rotating Sky Explorer University of Nebraska-Lincoln
 Interactive Sky Chart SkyandTelescope.com
 Monthly skymaps  for every location on Earth

Астрономия
Иярчен

Иярчен — галәмдә тартым тәэсирендә башка объект (мәсәлән планета) тирәсендә билгеле траекториядә (орбитада) әйләнә торган күк җисеме. Ясалма һәм табигый иярченнәрне аерып торалар.

Җир иярчене 
 Ай

Марс иярченнәре 
 Фобос
 Деймос

Юпитер иярченнәре 
 Европа
 Ганимед
 Ио
 Каллисто

Кояш системасы
Зодиак билгеләре

Зодиак билгеләре — астрологиядә эклиптикадагы 12 утыз градуслы сектор. Зодиак билгеләре тәбе буларак язгы көн белән төн тигезлеге ноктасы куллана.

Шулай ук кара 
 Зодиак йолдызлыклары

Искәрмәләр 

Исемлекләр:Мәдәният
Зодиак билгеләре
Оскар, 2011

83 нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония 2011 елның 27 февралендә Лос-Анджелеста үтте. 24 төркемдә булган номинантлар 2011 елның 25 гыйнварында игълан ителде. Тантананы Энн Хэтэуэй һәм Джеймс Франко алып барды. Номинацияләр саны буенча беренче урында «Король сөйли!» фильмы тора. Әлеге фильм 4 номинациядә җиңү яулады.

Номинантлар һәм җиңүчеләр исемлеге 
 12 — «Король сөйли!»
 10 — «True Grit»
 8 — «Социаль челтәр», «Inception»
 7 — «Көрәшче»
 6 — 127 сәгать
 5 — «Кара аккош»
 4 — «Кышкы сөяк», «The Kids Are All Right»

Төп номинацияләр

Галерея

Шулай ук карагыз 
 Алтын Глобус, 2011
 Алтын кура, 2011

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Киносәнгать академиясе рәсми сайты 
 «Хәерле иртә» тапшыруында Оскар 2011 турында

2011
2011 ел кинематографта
Исемлекләр:Мәдәният
Төньяк Мариан утраулары

Төньяк Мариан утраулары (), Төньяк Мариан утраулары дуслыгы (чаморро Sankattan Siha Na Islas Mariånas) — АКШ составына кергән административ берәмлек. Халәте — АКШ белән ирекле ассоциацияләнгән кушылмаган территория (organized unincorporated territory). Тын океанның көнбатыш өлешендә, Мариан утраулары архипелагында урнаша.

Мәйданы — 477 км². Административ үзәге — Сайпан. Берәмлеккә барлыгы 14 утрау керә, алар арасында иң зурлары — Сайпан, Тиниан, Рота.

Халык саны — 86 мең кеше. Этник состав: күбесенчә филиппиннар, кытайлар һәм чаморро.

Рәсми тел — инглиз теле.

Диннәр 
Төньяк Мариан утрауларында чиркәү дәүләттән аерылган, 2010 елга  хисабы буенча, халыкның күп өлеше христианнар: католиклар 64,1 %, протестантлар 16 %. Христиан булмаган диннәрдән Буддачылар 10,6 %, җирле диннәр тарафдарлары 5,3 %, Һинд дине, Ислам дине, Яһүд дине һәрберсе 1 % тан кимрәк .
 Төньяк Мариан утрауларында ислам

Искәрмәләр 

Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төньяк Мариан утраулары
Каратак

Каратак (брит. *Caratācos, ; ) — тарихи шәхес, бриттларның катувеллауннар кабиләсе башлыгы, риваять буенча король Каталодунумлы Кунобеллинның улы. Шулай ук Велс риваятьләрендәге Карадогның прототибы булу ихтималы зур.

Римлылар  Клавдий заманында Британия утравын яулый башлагач анда яшәүче кельтларның иң күренекле башлыкларыннан берсе.

Британиянең зур өлеше римлылар тарафыннан яулап алынгач Велснең сугышчан таулы силурлар һәм ордовиклар исемле халыкларын җитәкли башлый. Римлыларга җитди каршылык күрсәтә, ләкин 50 елда җиңелә һәм әсир төшә. 51 елда Римга озатыла, 54 елда вафат була.

Кельт башлыклары
54 елда вафатлар
Аждаһа йолдызлыгы

Аждаһа йолдызлыгы () — күк йөзенең төньяк ярымшардагы котып янындагы йолдызлык. Күк йөзендә 1083 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 210 йолдыз керә. Аждаһа йолдызлыгында эклиптиканың төньяк котыбы урнашкан. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары март–май айларында була. Россиянең бөтен территориясендә күренә.

Йолдызлар 
Аждаһа α — Сөгъбан, безнең чорга кадәр 3700 елдан 1500 елга кадәр күк йөзенең төньяк котыбына иң якын йолдыз булган. Прецессия сәбәпле ул 21 000 елда кабаттан бу урыны ала.

Аждаһа β — Рәэссөгъбан, +2,79 йолдызча зурлыктагы куш йолдыз. Рәэссөгъбан 360 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аждаһа γ — Әлтәнин, йолдызлыкның иң якты, +2,36 йолдызча зурлыктагы кызгылт-сары зур йолдыз, 148 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аждаһа μ — Әлракыйс, +4,92 йолдызча зурлыктагы куш йолдыз, системаның һәр бер әгъзасы +5,8 йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы йолдыз булып тора. Әлракыйс 88 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Атамалар 
Татар телендә аждаһа сүзе белән башка йолдызлыкларны да атыйлар: Су Аждаһасы (, ) һәм Көньяк Су Аждаһасы (, ).

Йолдызлыклар
Кече Җидегән йолдызлыгы

Кече Җидегән йолдызлыгы (Кече Аю, ) — күк йөзенең төньяк ярымшардагы котып янындагы йолдызлык. Күк йөзендә 255,9 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 40 йолдыз керә. Кече Җидегән йолдызлыгында Тимерказыктан 1° ераклыкта Җир шарының төньяк котыбы урнашкан.

Йолдызлар 
Кече Җидегән α — Тимерказык, +1,97 йолдызча зурлыктагы йолдыз, котып йолдызы.

Кече Җидегән β — Акбүзат (Кәүкәб,  әл-кәүкәб әш-шимали — «төньяк йолдыз»; ), +2,08 йолдызча зурлыктагы кызгылт-сары зур йолдыз, 126 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Б.ч.к. 1900 елдан б.ч. 500 елгача бу йолдыз күк йөзенең төньяк котыбына иң якын йолдыз булган һәм котып йолдызы сыйфатында булган. Бу хәл аның гарәп исемендә сурәтләнгән.

Кече Җидегән γ — Күкбүзат (Феркад), +3,05 йолдызча зурлыктагы йолдыз.

Тарих һәм исемнәр 
Татарларда бу йолдызлыкны Кече Җидегән дип атыйлар. Башка халыкларда бу йолдызлык Кече Аю (,  әд-дөбб әл-әсғәр, ) дип атыйлар. Йолдызлыкны Кече Аю (Кече Җидегән), якындагы Зур Аю (Зур Җидегән) аермалы буларак, атыйлар.

Борынгы греклар карашлары буенча Кечкенә Җидегән йолдызлыгы — бу Зевсның даясы аю кыяфәтендә нимфа Киносураның катастеризмы. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  исемене гарәп теленә «әд-дөбб әл-әсғәр» сүзләре белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл йолдызлыкның Дөббеләсгар () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

Тимерказык, Акбүзат, Күкбүзат һәм Җидегән турында риваять 
Котып йолдызы төрки халыкларда күккә кагылган «тимер казык» итеп күз алдына китерелгән һәм, янә килеп, татарларда аның янындагы ике йолдыз шул казыкка бәйләп куелган Акбүзат һәм Күкбүзат дип исемләнгән елкылар итеп күзалланган. Х. Мәхмүтов тарафыннан китерелгән бер риваятьтә бу турында болай диелә: «Шул казык тирәсеннән китә алмыйча утлап йөргәндә, аларны җиде карак (Җидегән йолдыз) урлап китәргә ниятләгән, имеш. Болар Акбүзат һәм Күкбүзат артыннан әй чабалар, әй чабалар, әмма куып җитә алмыйлар, ди» (Татар халык иҗаты. Мәкальләр һәм әйтемнәр. Төз. Х.Ш. Мәхмүтов. — Казан, 1987).

Табышмак һәм әйтем 
 Казыкка бәйләнгән ике атым дулый, дуласа да бер тирәдән китә алмый (Тимерказык, Акбүзат, Күкбүзат йолдызлары).
 Акбүзат йолдыз, Күкбүзат йолдыз, Тимерказык бер ялгыз (әйтем).

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар