alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Салих Сәйдәшев

Салих Җамалетдин улы Сәйдәшев (3 декабрь (20 ноябрь) 1900, Казан, Казан өязе, Казан губернасы, Россия империясе – 16 декабрь 1954, Мәскәү, ССРБ) – күренекле татар композиторы, татар профессиональ музыкасына нигезче салучы.

Тәрҗемәи хәле
Музыка сәләте Сәйдәшевта кечкенә чагында уяна. Ул уйнаган иң беренче инструмент гармоника була. Аннары туганнары махсус аның өчен рояль сатып алалар. Салих Сәйдәшевның беренче укытучысы – халык музыканты Заһидулла Яруллин. Аннары ул Казан музыкаль училищесы укытучыларында белем ала.

С. Сәйдәшевның әтисе аны күрмичә вафат була. Салих үз апасының гаиләсендә тәрбияләнә, ә апасының тормыш иптәше Шиһап Әхмәров татар интеллигенциясенең күренекле вәкиле була.

1918 елда Салих үз оркестрын төзи. 1920 елда ул Кызыл армия сафларына баса.

1922 елда Сәйдәшев Казанга кайта. Аны яңа ачылган  Кызыл Октябрь исемендәге Татар Дәүләт театрына музыка бүлеге мөдире итеп  эшкә чакыралар.

Салих Сәйдәшев кабере Казаның Яңа бистә зиратында.

Кызыл Армия маршы

1928 елда Казанда сәяси бүлек хезмәткәрләренең киңәшмәсе була. Анда  дивизия командиры Якуп Чанышев Кызыл Армиянең 11 еллыгына оркестр өчен  милли колоритлы яу маршы тудырырга кирәк дигән тәкъдим ясый. Һәм бу эшне Салих Сәйдәшевкә йөкләтәләр.

Маршның премьерасы полкның шәхси составы алдында Кызыл Армиянең туган көненә багышланган тантаналы җыелышта — 1929 елның 23 февралендә  үткәрелә. Марш музыкасын 1нче татар полкы оркестры башкара. Залдагы алкышлар куәтле дулкын сыман яңгырап тора һәм маршны өч мәртәбә кабатларга туры килә. Композиторны хөрмәтләп, полкның почетлы кызылармеецы итеп сайлыйлар, аңа тантаналы шартларда хәрби кием тапшыралар.

Хәтер 
 1962 елда Казанда урамга исеме бирелгән.
 2012 елның 11 маенда Казан шәһәре башкарма комитетының 11.05.2012 № 2902 карары белән 17нче санлы Казан балалар музыка мәктәбенә Салих Сәйдәшев исеме бирелә.

Шулай ук карагыз 

 Салих Сәйдәшев музейлары

Галерея

Искәрмәләр

Сылтамалар
Салих Сәйдәшев турында истәлекләр / [төз.: Р. Исхакова-Вамба һ.б.].- Казан : Татар. кит. нәшр., 1980.- 159 б.
Салих Сәйдәшев кабере 

Татар композиторлары
ССРБ композиторлары
XX гасыр композиторлары
«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсе шәкертләре
Салих Сәйдәшев
Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Хәмид Мөштәри

Хәмид Мозаффар улы Мөштәри (1900 елның 22 июле — 1981 елның 23 гыйнвары) — күренекле татар галиме. Физика өлкәсендә зур уңышка ия булган. Татарлар арасында беренче физика-математика докторы, профессор.

Биографиясе
Хәмид Мөштәри 1900 елның 22 июлендә Ырынбурда укытучы гаиләсендә туа. Ул башта приют каршындагы мәктәптә, соңрак Казанның 2нче ир-балалар гимназиясендә укый. 1918 елда гимназияне алтын медальгә тәмамлый.
Мөштәри 1918 елда Казан университетының физика-математика факультетына укырга керә. Әмма, сәламәтлеге какшау сәбәпле, 1920 елда Ташкәнт шәһәрендәге Урта Азия университетына күчә. Университетны 1923 елда тәмамлаганнан соң, ул яңадан Казанга кайта. 1925 елда Мөштәри Мәскәү университетының аспирантурасына укырга керә. Дөньякүләм танылган академик С.А.Чаплыгин, фәнни җитәкчесе буларак, аның алдына математика, физика, механика фәннәрен тирәтен өйрәнү бурычын куя. 1929 елда ул кандидатлык диссертациясен яклый һәм, шушы елдан башлап, Мөштәринең фәнни һәм педагогик эшчәнлеге тулысынча Казан белән бәйләнгән. Ул Казан коммуналь төзелеш институтының теоретик механика һәм эластиклык теориясе кафедрасын, соңрак Казан химия-технология институтының теоретик механика кафедрасын җитәкли.

1934-1938 елларда ул юка кабырчыкның нәсызыкча теориясенә нигез сала, ә 1938 елда Мәскәү университетында шушы теориягә багышланган гыйльми эшләре буенча докторлык диссертациясен яклый.

1946-1972 елларда Х.Мөштәри СССР ФА Казан филиалының физика-техника институты директоры була, шуның белән бергә, 1976 елга кадәр институтның кабырчык теориясе бүлеген һәм Казан химия-технология институтның теоретик механика кафедрасын җитәкли.

Х.Мөштәри бик күп шәкертләр тәрбияли, алар арасында 8 фән докторы, 30дан артык фән кандидаты бар. Х.Мөштәри 100дән артык гыйльми хезмәт яза, аның хезмәтләре югары бәяләнә. Ул Ленин, Хезмәт Кызыл Байрагы, Мактау Билгесе орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә, Русиянең һәм Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе дигән мактаулы исемнәргә лаек була.

Х.Мөштәринең нәсызыкча механикасы буенча язган хезмәтләре безнең илдә генә түгел, чит илләрдә дә яхшы мәгълүм. Аларда булган идеяләр бүген дә әһәмиятен югалтмыйлар, фәннең бу өлкәсен үстерүгә һаман да зур өлеш кертә бирәләр.

Х.Мөштәри 1981 елның 23 гыйнварында вафат була.

Искәрмәләр

Сылтамалар

 Белем.ру
 Хамид Музафарович Муштари (рус.)

Шулай ук карагыз   
 Мөштәри урамы
 Мөштәри (мәгънәләр)

Татар галимнәре
Физика-математика фәннәре докторлары
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
1900 ел



Вакыйгалар 
 31 март — «Saturday Evening Post» газетасында автомобильләрнең беренче рекламасы басыла.
 14 май — Парижда II Олимпия уеннары ачылалар. Беренче тапкыр аларда хатын-кызлар катнашалар.
 28 май — Әфлисүн Җөмһүриятен Британ империясенә кушу.
 20 июль — Парижда Франциядә беренче метрополитен сызыгы ачылды.
 31 август — Бөекбританиядә «Кока-Кола» сатыла башлады.

Туулар 

 12 гыйнвар — Камал III, драма актеры.
 16 февраль — Булат Ишемгул (Габдрахман Габдрахманов), язучы. 
 14 апрель — Гомәр Толымбай, язучы.
 26 апрель — Сабит Моканов, казакъ язучысы.
 1 май — Александр Ват, поляк шагыйре, тәрҗемәче.
 15 май — Рәшит Рәхмәти Арат, тарихчы, Төркия һәм Алмания Фәннәр Академияләренең хокукый әгъзасы.
 17 май — Рухолла Хомейни (Ajatollah Ruhollah Musawi Chomeini), Иран сәясәтчесе, аятолла.
 16 июнь — Гомәр Гали, татар язучысы, тәнкыйтьче.
 29 июнь — Антуан де Сент-Экзюпери, француз язучысы.
 30 июнь — Петр Гаврилов, Советлар Берлеге каһарманы.
 15 июль — Мөхәммәт Әблиев, татар драматургы.
 22 июль — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
 24 август — Әсгать Мәҗит, театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944)
 17 ноябрь — Зәки Котлин, генерал-майор.
 19 ноябрь — Михаил Лаврентьев, математик, академик.
 3 декабрь — Салих Сәйдәшев, татар композиторы.
 9 декабрь — Хәсән Туфан, шагыйрь.
 Нәфыйга Арапова, татар театры актрисасы.

Вафатлар 

 19 апрель — Иван Айвазовский, рәссам-маринист. 
 22 июль — Исаак Левитан, рус рәссамы. 
 30 ноябрь — Оскар Уайльд (Oscar Wilde) (1854 елда туды), ирланд язучысы.

Еллар
1900 ел
1981 ел

БМО игълан иткән Халыкара гарип кешеләр елы.

Вакыйгалар 
 27 март — польшада solidarność һөнәр берлеге оештырган илкүләм эш ташлау башлана.
 30 март — ССРБ-да беренче тапкыр җәйге вакыт кертелгән.
 10 июль — АКШ хәрби флотында офицерларга сакал белән йөрү тыела.
 24 июль — Италиядә бөтен массон һәм яшерен җәмгыятьләр эшчәнлеге тыела.
 29 июль — Лондонда принц Чарльз () һәм Диана Спенсер () туйлары узды.
 18 сентябрь — Франциядә үлем җәзасы тыела.
 23 сентябрь — Квебек инглиз телле плакатлар тыела.

Туулар 

 2 гыйнвар — Александр Козлов, Россия Федерациясе Табигый ресурслар һәм экология министры. 
 14 гыйнвар — Лоренцо Бранчетти, итальян актеры, эстрада артисты.
 28 гыйнвар — Элайджа Вуд, АКШ актеры.
 31 гыйнвар — Джастин Тимберлейк, АКШ музыканты, актер.
 4 февраль — Илсөя Бәдретдинова, популяр татар җырчысы.
 19 февраль — Гөлсинә Мәүлекәсова, балет биючесе, Салават Юлаев бүләге иясе. 
 26 март — Данис Зарипов, татар хоккейчысы, «Ак Барс» уенчысы.
 12 июнь — Ольга Редько, ТР сатып алулар буенча дәүләт комитеты рәисе (2014).
 13 август – Луиза Янсуар, татар шагыйрәсе, тәрҗемәче, журналист.
 15 август – Гүзәл Төхфәтова, филолог.
 24 август — Альбина Әпсәләмова, язучы, шагыйрә.
 26 август — Айдар Хисаметдинов, балет биючесе.
 5 ноябрь — Ксения Собчак, Россия телевизион алып баручысы.
 2 декабрь — Бритни Спирс, АКШ җырчысы.

Вафатлар 

 Фатыйх Колбарисов — татар артисты, Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 Максуд Сөндекле — татар шагыйре.
 Осман Курмаев — куренекле галим-физиолог.
 Касыйм Шамил (1892 елда туган) — татар артисты.
 23 гыйнвар — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
 15 март — Фуат Халитов, ССРБ халык артисты.
 11 май — Боб Марли, Ямайка музыканты.
 10 июнь — Хәсән Туфан, татар шагыйре.
 10 июнь — Минзакир Әпсәләмов, генерал-майор.
 17 июнь — Лотфулла Фәттахов, татар рәссамы.
 3 сентябрь — Фәтхерахман Әхмәдиев, татар композиторы.
 21 сентябрь — Габдулла Шамуков, татар артисты, тәрҗемәче, ТАССР-ның халык артисты.
13 октябрь — Җәгъфәр Булат, рәссам һәм педагог.
 29 октябрь — Жорж Брассенс, француз шагыйре, композитор.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Атилла Расих, татар язучысы.

Чыганаклар 

Еллар
22 июль

22 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның егерме икенче көне. Ел ахырына кадәр 162 көн кала.



Пи саны көне.



Азәрбайҗан — милли матбугат көне.

1246 — аурупалылардан беренче булып, Джованни Карпини монголлар башкаласы Каракорумга барып җитә.
 1917 — Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли-мәдәни мөхтәрияте игълан ителә.
 1919 — Татарстан китап нәшрияты оештырыла (РСФСР Госиздат бүлеге). 
 1922 — Олимпиадада катнаша алмагач,  Веймар республикасы (Алмания) альтернатив уеннар оештыра.
 1930 — Совет хөкүмете күмәк хуҗалыкларда акча түләүләрен «хезмәт көннәре» белән алыштыра. 
 1946 — да терракт нәтиҗәсендә 91 кеше үлә.
 1989 — Таҗик теле ның дәүләт теле булып игълан ителә.

1596 — Михаил I, 
 1802 — Александр Казем-Бек, татар теле белгече, галим.
 1822 — Грегор Мендель, генетикага нигез салучы.
 1843 — Дмитрий Корсаков, 
 1861 — Стефан, 
 1872 — Николай Ивашинцов, 
 1878 — Януш Корчак, язучы, табиб.
 1879 — Александр Фомин, 
 1887 — Густав Һерц, 
 1888 — Зелман Ваксман, 
 1900 — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
 1907 — Юлия Нейман, 
 1914 — Александр Митин, 
 1922 — Хәким Мөхетдинов, 
 1925 — Шәүрә Мортазина, 
 1935 — Владимир Лобов, 
 1935 — Фәнүз Фәезов, 
 1937 — Анатолий Трофимов, география галиме.
 1938 — Тәлгать Галиуллин, татар галиме.
 1939 — Радик Богданов, 
 1946 — Мирей Матьё, җырчы.
 1947 — Артём Айдинов, КАИ студенты.
 1948 — Валерий Шикшин, 
 1949 — Валентина Дианова, 
 1951 — Олег Газманов, эстрада җырчысы.
 1951 — Рәшит Гыйләҗев, 
 1957 — Флизә Фатыйхова, 
 1963 — Римма Галимова, 
 1966 — Дмитрий Бугров, археолог, Тукай премиясе (2016).
 1972 — Константин Попов, 
 1985 — Сергей Давыдов, 
 1987 — Бурчин Абдулла, 
 1987 — Иван Панин, 
 1992 — Селена Гомес, Америка актрисасы, комик, җырчы һәм җырлар авторы.

1826 — Джузеппе Пьяцци, итальян астрономы.
 1900 — Исаак Левитан, рус рәссамы. 
 1908 — Уильям Рандал Кример, британ сәясәтчесе.
 1918 — Леонид Вайнер, 
 1930 — Александр Самойлов, 
 1941 — Дмитрий Павлов, совет гаскәр башлыгы.
 1944 — Гали Шәмсетдинов, Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
 1944 — Евгений Сомов-Насимович, 
 1954 — Гаяз Исхакый, күренекле татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
 1967 — Пётр Ураев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1971 — Игорь Скулков, 
 1977 — Ярослав Скульски, 
 1978 — Михаил Первухин, ССРБ дәүләт, хәрби һәм фирка эшлеклесе.
 1981 — Лазарь Люстерник, 
 1987 — Григорий Садовников, 
 1991 — Владимир Садай, 
 1992 — Валерий Барсуков, 
 2001 — Тамара Хлебникова, 
 2002 — Раил Байбулатов, 
 2005 — Жан Шарль де Менезес, 
 2008 — Алмаз Монасыйпов, 
 2009 — Рифкать Гайнуллин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
22 июль
23 гыйнвар

23 гыйнвар — Милади тәкъвимендә беренче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 342 көн кала.





— Бөтендөнья ирек көне (, , ).

— Милли бәлеш көне.
  Бөекбританияның  Питкайрн утраулары – Баунти көне ().

1556 — Шэньсида җир тетрәве нәтиҗәсендә якынча 830 мең кеше һәлак була.
 1719 — император Карл VI Габсбург  кенәзлеге суверенитетын таный.
 1990 — «Украиннар кырым татарлары яклы» рәсми булмаган организация оеша.
 2005 — Виктор Ющенко  президенты эшенә керешә.

1771 — Форсселиус Элизабет, 
 1794 — Эдуард Эверсман, 
 1796 — Карл Клаус, 
 1835 — Евфимий Малов, рус миссионеры, этнограф, археолог. 
 1840 — Эрнст Аббе, 
 1844 — Михаил Богословский, 
 1862 — Давид Һильберт, Алманиядә яшәгән математика галиме.
 1866 — Лалиони, 
 1876 — Отто Дилс,  
 1879 — Леопольда Досталова,  
 1885 — Леонид Пономарев, 
 1886 — Афанасий Селищев, 
 1887 — Миклош Каллаи, 
 1891 — Павло Тычина, 
 1907 — Ефрем Еллиев, чуаш язучысы.
 1907 — Сәгыйть Мифтахов, башкорт язучысы.
 1907 — Хидеки Юкава, физик, Нобель бүләгенә лаек булган беренче япон.
 1908 — Турабай Кулатов, 
 1918 — Гертруда Элайон, 
 1919 — Ганс Хасс, 
 1921 — Мария Гимбутас, 
 1926 — Борис Шульга,  
 1928 — Жанна Моро, француз кино актрисасы.
 1929 — Җон Чарльз Полани, 
 1930 — Дерек Волкотт, 
 1938 — Анатолий Марченко, 
 1946 — Борис Березовский, ССРБ һәм Россия галиме, эшкуар һәм сәясәт эшлеклесе.
 1947 — Мегавати Сукарнопутри, 
 1949 — Илдус Бикколов, 
 1951 — Тамара Ганиева, ССРБ һәм Россия язучысы.
 1959 — Разыя Садыйкова, 
 1959 — Ринат Атауллин, 
 1962 — Ркаил Зәйдулла, татар язучысы, шагыйрь.
 1963 — Роберт Шәймәрдәнов, 
 1967 — Наим Сөләйманоглу, 
 1971 — Ринат Фәттахетдинов, 
 1971 — Ринат Шәмсетдинов, 
 1976 — Альберт Кәримов, 
 1976 — Николай Бардин, 
 1977 — Ольга Шелест, 
 1984 — Арьен Роббен, нидерланд футболчысы.
 1985 — Даутцен Крус, 
 1986 — Алсу Шакирова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2007 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.
 1990 — Татьяна Горбунова, 
 1992 — Александр Васильев, 
 1995 — Лилия Камалиева, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2016 елдан).

1646 — Матфей, 
 1862 — Димитр Миладинов, 
 1886 — Василий Лапин, 
 1931 — Анна Павлова, 
 1943 — Степан Барышников, удмурт совет дәүләт эшлеклесе.
 1944 — Бари Габдрахманов, Советлар Берлеге каһарманы, артиллерия кече сержанты.
 1966 — Сабир Гыймайкин, 
 1974 — Анатолий Писарев, 
 1975 — Матвей Мирианашвили, 
 1981 — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
 1983 — Семен Эйдинов, 
 1987 — Рәшит Мортазин, 
 1989 — Сальвадор Дали, испан рәссамы.
 1994 — Григорий Заблуда, 
 1996 — Геннадий Матвеев, 
 2004 — Ирек Сафин,  
 2010 — Владимир Булыгин, 
 2016 — Дмитрий Ширков,



Ислам

Христианлык

Көнбатыш Христианнарда

Көнчыгыш христианнарда



Шулай ук карагыз

Cылтамалар 
 Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
 Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
 Portal Sao Francisco (Бразилия)
 Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
 Франсыз телле дөнья көннәре порталы
 Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
 Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

Искәрмәләр 

23 гыйнвар
Ел көннәре
1954 ел



Вакыйгалар 
 5 июль — Элвис Пресли үзенең беренче җырын яздыра.
 17 сентябрь — Новая Земля утравында ССРБ-ның атом-төш коралы өчен полигон барлыкка килә.

Туулар 

 2 гыйнвар — Факил Сафин, язучы, Гаяз Исхакый исемендәге бүләк лауреаты.
 6 гыйнвар — Ралиф Сафин, бизнесмен; җырчы Алсуның әтисе.
 24 февраль — Алсу Гайнуллина, Татарстанның һәм Русиянең халык артисты.
 18 март — Вахит Имамов, татар язучысы, тарихчы.
 24 март — Александр Серов, эстрада җырчысы, РФ халык артисты.
 3 июнь — Сахарада Борынгы Мисыр фараоны Санхет кабере табыла.
 16 июнь — Марат Әхмәтов, Татарстан авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры.
 30 июнь — Серж Саргсян,  Әрмәнстан президенты.
 7 июль — Илгиз Закиров, композитор. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
 9 июль — Фәйрүзә Мөслимова, татар шагыйрәсе.
 17 июль — Ангела Меркель, Алмания сәясәтчесе.
 17 июль — Халидә Бегичева, популяр татар җырчысы.
 28 июль — Уго Чавес, Венесуэла президенты.
 14 август — Хафиз Миргалимов, сәясәтче.
 20 август — Ринат Нуруллин, татар шагыйре.
 2 сентябрь — Габдулла хәзрәт Галиулла, Нурулла мәчете имамы.
 9 ноябрь — Ранас Ганиев, техник фәннәр докторы.
 11 декабрь — Владимир Мироваев, үзешчән композитор.

Вафатлар 

 9 март — Вагн Экман (Vagn Walfrid Ekman) швед океанографы.
 6 июль — Гомәр Гали, татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
 22 октябрь — Закир Кадыйри, татар мәгърифәтчесе, мөгаллим, көнчыгыш халыклар белгече.
 16 декабрь — Салих Сәйдәшев, татар композиторы.
 22 декабрь — Николай Дмитриев, төрки телләр белгече, академик.

Еллар
1954 ел
Фәтхерахман Әхмәдиев

Фәтхерахман Әхмәдиев — күренекле татар композиторы.

Ул 1930 елның 15 ноябрендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Тәберде Чаллысы авылында туа. Әтисе иртә вафат була. Ачлы–туклы яшәгән 30 елларда әнисенә 4 баланы тәрбияләргә туры килә. Улларының җыр-моңга һәвәслеген сизеп, ул аларга венский гармун алып бирә. Шул вакыттан алып Фәтхерахман Әхмәдиев гармунын кулыннан төшерми.

Салих Сәйдашев белән очрашу яшь егетнең язмышында зур роль уйный. Аның киңәше белән Фәтхерахман Әхмәдиев Казан музыка училищесына укырга керә. Махсус белем алгач, Котлы Бөкәш мәктәбендә музыка укытучысы булып эшли, хор оештыра, республиканың күп кенә районнарында үткәрелгән концертларда катнаша.

Композиторлар союзы әгъзасы булмау сәбәпле, Фәтхерахман Әхмәдиев «үзешчән композитор» дип саналып йөртелә. Шушы «мөһер» аның ул елларда җырларын («Җәйнең матур аяз таңнарында», «Кама буе – туган як», «Чистай вальсы», «Мин килермен каршыңа», «Сине сөйдем, гүзәлем», «Мәңге яшисе килә», «Бер карадым күзләреңә» һ.б.) халыкка җиткерүдә зур кыенлыклар тудыра. Ләкин аның гүзәл җырлары халык күңелендә һәрвакыт саклана.

Композитор 1981 елның 3 сентябрендә вафат була. Тәберде Чаллысы авылында Фәтхерахман Әхмәдиевнең тормышына багышланган музей эшләп килә.

Сылтамалар 
 Тормыш юлы
 Фәтхерахман Әхмәдиев җырлары
 Белем.ру
 Фәтхерахман Әхмәдиев – Сәйдәшкә тиң һәвәскәр

Татар композиторлары
Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Александр Пушкин

Алекса́ндр Серге́й улы Пу́шкин (рус. Александр Сергеевич Пушкин, 1799 елның 6 июне – 1837 елның 10 феврале) – күренекле рус шагыйре, драматургы. Россия фәннәр академиясе әгъзасы (1833).

XIX гасырның икенче яртысыннан Россиянең милли шагыйре статусын ала. Шулай ук русларның иң бөек шагыйре буларак санала.

Биография 

Александр Сергеевич Пушкин 1799 елның 26 маенда (6 июнендә) Мәскәү шәһәрендә туа. Аның атасы Сергей Львович борынгы дворяннар нәселеннән килгән алпавыт булган, ләкин хуҗалык эшләре белән рәтләп шөгыльләнмәгән, шуңа утар-имениеләре аз файда биргән. Сергей Львович күңел ачуларны яраткан. Шигырьләрне русча да, французча да ансат язган. Әдәбият белән кызыксынган, күбрәк французча китаплардан торган бик бай китапханәсе булган. Пушкинның ата-анасы балаларын тәрбияләү белән дә ныклап кызыксынмаган, алар француз гувернанткалары кулында үскән. Пушкин үзе дә белем алырга бигүк хирыс булмаган, бигрәк тә математиканы яратмаган, әмма әдәби китапларны яшьтән үк бик күп укыган. 8 нче яшендә французча шигырьләр яза башлаган, өйдә гел чит телдә генә аралашканлыктан, русчага  караганда французча яхшырак сөйләшкән. Гадәттә җәй айларын (1805-1810 елларда) Александр әнисе ягыннан әбисе, Мария Алексеевна Ганнибалда үткәрә торган була. Балачагы хатирәләре соңрак Пушкинның беренче поэмаларында чагыла.

Үсмер чагының 6 елын Пушкин 1811 елның 19 октябрендә дәрәҗәле кешеләр өчен ачылган лицейда үткәрә. Лицейда укыгында усмернең таланты ачыла һәм башкалар тарафыннан югары бәяләнә. Лицейда үткәрелгән еллар, дуслары шагыйрь күңелендә мәңгегә саклана һәм иҗатында чагылыш таба. Александр Сергеевичның яшьлеге шушында үтә, биредә шагыйрь Пушкин туа: 130лап шигырь иҗат ителә, «Руслан һәм Людмила» поэмасы языла башлый, танылган журналларда беренче язмалары басыла. Лицей хәзерге урта яки югары уку йортлары дәрәҗәсендә белем бирергә тиеш була. Бер елдан лицейдагы укытучылар һәм надзирательләр Пушкинга мондый рәсми сыйфатлама бирә: «Төпле булудан бигрәк, өстән генә ялтырый торган илһамлы, тирән акыллы булудан бигрәк, тиз кабынучан һәм үткен акыллы... Аз көч сорый торган предметларга гына сәләтен күрсәтә, шуңа күрә уңышы аз... Тырышып укымый... Тапкыр, ләкин буш сүзләргә генә... Җиңел холыклы».

1837 елның 10 февралендә Кара елгада дуэльдә Дантес тарафыннан атып каты яраланган, 3 көннән өендә үлгән.

Шулай ук кара

 Казанда А. Пушкинга һәйкәл
 Лев Сергеевич Пушкин
 Вилһелм Кюхельбекер
 Габдула Тукай

Китаплар

Татар теленә тәрҗемәләр

Сылтамалар 
 Александр Пушкин татарларны ничек тасвирлаган (русча)
 Александр Пушкин шигырьләрен (Stihipoeta)
 Пушкин белән очрашу 

Рус шагыйрьләре
Рус драматурглары
Рус язучылары
Россия империясе шагыйрьләре
XIX гасыр шагыйрьләре
Александр Пушкин
Дуэльдә катнашучылар
Дуэльдә үтерелгәннәр
Царское Село лицееның беренче чыгарылышы
Күптелле язучылар
16 ноябрь

16 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 45 көн кала.



ЮНЕСКО "Халыкара толерантлык көне" (1995 елдан бирле билгеләнә).
  Халыкара сабырлык көне.

Украина — радио, телевидение һәм элемтә көне.



1869 — Рәсми рәвештә Сүәеш каналы ачылды, аның төзүгә ун ел китте.
 1945 —  оеша.
 2004 — Россия Конституция мәхкәмәсе татар теленең латин графикасына күчүен тыя.

1762 — Караҗорҗе, 
 1854 — София Гисберг, 
 1855 — Имаметдин Сәйфуллин, педагог, «Яңа әлифба» авторы.
 1874 — Александр Колчак, адмирал, Россия дәүләте җитәкчесе (1918—1920).
 1889 — Анна Кетли, 
 1900 — Осип Абдулов, ССРБ театр актеры, режиссёр.
 1906 — Гыйләҗ Ганиев, 
 1908 — Георгий Виноградов, 
 1916 — Зиннәт Хәсәнов, Кызыл Армия лейтенанты, җәлилче.
 1916 — Шәрифҗан Казанбаев, 
 1922 — Жузе Сарамагу, 
 1923 — Вера Кузьмина, ССРБ халык артисты (Чабаксар).
 1923 — Михаил Колчанов,
 1932 — Нил Фәсахов, 
 1934 — Юрий Никифоров, 
 1937 — Булат Габитов, кинематографист, режиссер. 
 1937 — Кояш Тимбикова, шагыйрә.
 1938 — Игорь Селиванов, 
 1941 — Марат Азаматов, 
 1943 — Владимир Жигунин, тарих галиме, Казан университеты профессоры. 
 1945 — Инсаф Сәйфуллин, 
 1945 — Михаил Ерилин, 
 1948 — Валерий Баранов, 
 1950 — Геворк Погосян, 
 1952 — Асия Минһаҗева, татар шагыйрәсе.
 1953 — Гликерия, 
 1956 — Зөфәр Харисов, Татарстанның халык артисты.
 1957 — Гафиулла Газиз, Азатлык радиосының Чаллыдагы даими хәбәрчесе.
 1957 — Сергей Когогин, Россия сәнәгатьчесе (КамАЗ генераль директоры) һәм дәүләт эшлеклесе.
 1958 — Суранбай Җиянбәков, 
 1962 — Нәфкать Нигъмәтуллин, җырчы.
 1965 — Вахит Хызыров, 
 1969 — Илһам Галин, 
 1972 — Игорь Шулепов, 
 1985 — Санна Марин, 
 1990 — Альбина Шәмгунова, «Созвездие талантов» Бөтенрусия  фестиваль-конкурсы лауреаты.

1240 — Ибн әл-Гарәби, 
 1852 — Мирзә Вазеһ, 
 1877 — Карл Лүдвиг Литтров, 
 1891 — Иван Холмогоров, 
 1899 — Кудирка Винцас, 
 1919 — Дмитрий Одрина, 
 1934 — Алиса Лидделл (Alice Pleasance Liddell) (1852 туды), аның өчен Льюис Кэролл (Lewis Carroll) «Алиса могҗизалар дөньясында» әкиятен язды.
 1941 — Мийна Хярма, 
 1954 — Пётр Лукирский, 
 1961 — Евгения Снеткова-Вечеслова, 
 1961 — Сафтар Җәгъфәров, 
 1982 — Павел Александров, 
 1986 — Галләм Саттаров, 
 1988 — Ефим Бушканец, 
 1991 — Валентина Ивашева, 
 1992 — Зоя Андреева, опера җырчысы (сопрано).
 1994 — Александр Кирсанов, 
 1994 — Василий Пискунов, 
 1995 — Владимир Дьяков, 
 2000 — Гали Ильясов, 
 2002 — Михаил Жаков, 
 2004 — Әминә Гадил, 
 2005 — Һенри Таубе, 
 2011 — Сергей Вахоркин,
 2017 — Валерий Янтимеров,
 2018 — Сәкинә Шәймиева,
 2019 — Сатнараян Махараҗ,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
16 ноябрь
Кояш Тимбикова

Кояш Закир кызы Тимбикова (Тимбәкова) — татар язучысы, шагыйрә, публицист һәм журналист.

Биография 
Кояш Тимбикова 1937 елның 16 ноябрендә Татарстанның Чистай районы Наратлы Елга авылында укытучы гаиләсендә туа. Шул ук районның Иске Роман һәм Каргалы авылы мәктәпләрендә ун ел укый. 1954–1959 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары егерме елга якын (1959–1979) «Азат хатын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире һәм журналның җаваплы сәркатибе булып эшли. 1979–1982 елларда ул – «Казан утлары» журналының җаваплы сәркатибе. 1983 елдан бирле шул ук журнал редакциясендә бүлек редакторы вазифасын башкара.

Кояш Тимбикованың йөрәге 2004 елда тибүдән туктый. Кабере Чистай районы Иске Роман авылында.

Иҗат 
Кояш Тимбикова үзенең беренче иҗат тәҗрибәләре – очерк характерындагы журналистлык язмалары һәм хикәяләре белән көндәлек матбугатта 1959 елдан күренә башлый. «Кояш безгә елмая» (1962), «Тылсымлы таяк» (1964) кебек күмәк җыентыкларда аның күп кенә очерклары, хикәяләре басыла, ә 1969 елда «Зәңгәр күлмәк» исемле хикәяләр һәм «Күңелләргә күләгә төшмәсен» исемле очерк китаплары дөнья күрә. 1971 елда «Инешләр Иделгә коя» исемле күмәк җыентыкка яшь авторның күләмле беренче әсәре – «Синең өчен» дигән повесте урнаштырыла.

70 елларда ул авылның хезмәт кешеләрен, бигрәк тә хатын-кыз образларын шактый нечкә психологик алымнар белән гәүдәләндергән бер төркем хикәяләр («Сөлге булсын бүләгем», «Шикәр Гайшә», «Таяныч», «Ут»һ.б), КамАЗ төзүче яшьләр тормышына багышланган «Агым уртасында», археологлар турында «Тәңкәле тау» һәм мораль – этик проблемаларны күтәргән «Кышкы талпыну», «Ярлар биек» исемле повестьларын иҗат итә.

Бүләкләр 
Кояш Тимбикова Хөсәен Ямашев исемендәге премия лауреаты, Татарстанның атказанган сәнгать хезмәткәре бүләкләр иясе.

Сылтамалар 
 Кояш Тимбикова биографиясе

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Татар журналистлары
Төрекләр

Төрекләр (төр. Türkler, берлек сан Türk) – төрки халыкларга кергән, якынча 84 000 000 санлы халык.

Этник тарихы

Төрки кабиләләре күпләп күченгәнгә кадәр Кече Азия 
Кече Азиянең этник составы чуар була. Б. э. к. I мең еллыкта Көнбатыш Анатолия халкы өлешчә җирле халыктан, өлешчә греклардан тора. Греклар төбәкне б. э. к. IX гасырда үз колониясенә әйләндерә. Эллины чорына биредә яшәгән халыклар тулысынча диярлек греклары бөтен. Рим чорында да хәл шул көйе кала. Көнчыгыш Анатолиядә халыкның этник составы чыбыррак була: греклардан тыш, анда лазлар, грузиннар, әрмәннәр, курдлар, гарәпләр, ашшурлылар яши. Хәзерге Төркиянең көнчыгышында һәм көньягында Көнбатыш Әрмәнстан, Кече Әрмәнстан һәм Әрмән Киликия урнашкан була, аларның халкы нигездә этник әрмәннәрдән тора.

Төрек милләте барлыкка килү барышына б. э. I бугатында Алтайда һәм Үзәк Азия далаларында хасил булган тереләрнең теле зур йогынты ясый. Төрки элементлары Кече Азиягә һәм Балканга һуннар килгәннән соң, IV гасыр соңыннан, үтеп ана башлый. Византияле тарихчысы Феофан Фракцияләр һәм Босфорда яшәгән һуннар турында яза. Ә В. А. Гордлевский төркиләрнең Кече Азиягә аяк басу мәлен VIII-X булатларга индерә, бу чорда биредә сала, карлук, каңлы, кыпчак төрки кабиләләре килгән дип фараз итә.

530 елда Византияле Анатолиягә болгарларның бер өлешен индерә. 577 елда император Юстиниан, 620 елда император Ираклий Византияле чикләрен фарсылардан саклар өчен Көнчыгыш Анатолиягә авар яугирләрен урынлаштыра. Габбәсиләр шушындый ук максатта Хөрәсән белән Урта Азиядан ислам динле төрки кабиләләрен кабул итә.

Бу төрки урындагы халык арасында иреп юкка чыкса да, Анатолия белән Көнчыгыш Фракиянең төркиләшүендә нигез сала.

Искәрмәләр 

Төрки халыклар
Төркия халыклары
Азәрбайҗан халыклары
Алмания халыклары
Болгария халыклары
Бөекбритания халыклары
АКШ халыклары
Иран халыклары
Гыйрак халыклары
Льюис Кэролл

Лью́ис Кэ́рролл (ингл. Lewis Carroll, чын исем Чарльз Лю́твидж До́джсон, Charles Lutwidge Dodgson; 1832–1898) – инглиз язучысы, математик, логик, фәлсәфәче һәм фотограф. Иң мәшһүр эшләре – «Алиса могҗизалар дөньясында» һәм «Алиса в Зазеркалье».

Инглиз язучылары
Математиклар
Чуашлар

Чуашлар  (tat.lat. Çuaşlar, үз исемнәре — чӑвашсем) — күбесенчә Чуашстанда яшәүче төрки халык. Гомуми халык саны —  кеше. Россия Федерациясендә  чуаш яши. Татарстанда — .

Тел

Атама 
Әүвәл веда дип аталган бу халыкка чуваш, исеме бик соң килеп кергән.

Бу исемнең этимологиясен аңлау өчен, мариларның чувашларны суасламари дип атауларына игътибар итәргә кирәк.

Суаслар (болгарларның җирле бабалары) марилар белән гасырлар буе аралашып яшәгәннәр. Суас һәм мари кушылуыннан хәзерге чувашларның борынгы бабалары формалашкан булырга тиеш. (?)

Башта алар үзләрен веда дип атаганнар. Веда — борынгы марича су төшенчәсен белдерә торган сүз ул.

Руслар — элек, мордвалар хәзер дә чувашларны веда (ветьке) дип атыйлар. Ләкин суас һәм мари кушылуыннан барлыкка килгән халыкта суаслар өстенлек алганнар булса кирәк, чөнки ал арда соңрак веда этнонимы суас сүзе белән алмаштырылган.

Бу процессны суас үзатамасының, әкренләп, татар этнонимы белән алмашынуы да тизләткән булырга мөмкин.

Субэтнослар 
Чувашлар 3 субэностан торалар.
 югарылар (вирьял, тури) — Чуашстанның төньягында
 урта (анат енчи) — Чуашстанның уртасында
 түбәннәр (анатри, хирти) — Чуашстанның көньягында

Дин 
Чуашларның күбесе хәзер православ динендә. Православ дине чуашларга Казан ханлыгы руслар тарафыннан яулап алынгач кына кечләп кертелә башлый. Шулай ук борынгы ышанулар мөһим урын алып тора. Араларында ислам динен тотучылар бар.

Моны да карагыз 

 Көзге сыра бәйрәме — чуашларның сыра кайнату йоласы турында

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Чуаш халык сайты

Россия халыклары
Чуашстан халыклары
Госман Исхакый

Госман Гомәр улы Исхакый — Татарстан Диния нәзараты җитәкчесе, мөфти (1998—2011); «Казан Мөфтияте» аcоцияциясе башлыгы.

Тормыш юлы 
 1957 елның 25 маенда туган. 
 1978—1982 — «Мир-Гарап» мәдрәсәсендә укый
 1984—85 — Триполи Ислам университетенда белем ала.
 1982—1984 — СССРның Европа өлеше һәм Себер диния нәзаратендә эшли.
 1991 — Октябрьский шәһәрендәге «Нуруль-Ислам» мөселман мәдрәсәсендә ректор һәм үзәк мәчетнең имам-хатыйбы.
 1994 — Татарстан Диния нәзаратындә Татарстан мөфтиенең беренче урынбасары булып эшли.
 1998—2006 — Россия Ислам университеты ректоры.
 1998—2011 — Татарстан Диния нәзараты җитәкчесе, мөфти.

Элемтәгә керү
 Адресы:Казан ш., Мәскәү урамы, 74
 Телефон:(843) 293-99-91

Сылтамалар
 Алдан билгеләнгән Татарстан мөфтие расланды
 Мөфти Госман Исхаков отставкага китте 

Татарстан имамнары
Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте мөфтиләре
17 ноябрь

17 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 44 көн кала.



Халыкара студентлар көне.

Азәрбайҗан — Милли яңарыш көне.

Италия — кара мәчеләр көне.
  Россия — участковыйлар көне.

1804 —  Казанда император университеты нигезләнә.
 1989 —  шәһәрендә полиция тыныч демонстрацияне куа.
 2013 — Казанда Boeing 737 авиаһәлакәте.

1792 — Владимир Панаев, 
 1849 — Шарлотт Вальстрём, 
 1889 — Георгий Савандеев, 
 1892 — Әкрам Галимов, XX гасыр башында иҗат иткән татар язучысы, шул ук вакытта казакъ шагыйре санала.
 1894 — Латыйф Җәләй, татар тел галиме.
 1900 — Зәки Котлин, генерал-майор.
 1902 — Иван Григорьев, 
 1902 — Юҗин Вигнер, 
 1904 — Иван Аношин, совет фирка‑дәүләт эшлеклесе, генерал‑лейтенант.
 1904 — Михаил Петров, Кызыл Гаскәренең укчылар полкы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1905 — Астрид Шведская, 
 1914 — Әкрам Даутов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар композиторы һәм шагыйре. 
 1922 — Стэнли Коэн, 
 1923 — Александр Спивак, 
 1927 — Екатерина Кузьмина, 
 1929 — Федор Байбородов, 
 1930 — Габделфәрт Вәлиев, татар галиме.
 1932 — Элана Яненко, 
 1933 — Стелла Габдерахманова, 
 1936 — Ильис Ямалетдинов, 
 1939 — Владимир Гусев, 
 1939 — Владимир Нерознак, 
 1939 — Вячеслав Захаров, 
 1941 — Рауль Мирхәйдәров, язучы.
 1947 — Александр Краузе, 
 1949 — Илларион Плещинский, 
 1950 — Зөһрә Ильясова, 
 1951 — Вилдан Сәетов, башкорт энциклопедист.
 1955 — Сәлим Хазбиевич, имам, профессор, фән докторы.
 1957 — Павал Павлов, 
 1966 — Рифат Фәттахов, продюсер, Р. Ваһапов фонды директоры.
 1966 — Софи Марсо, француз кино актрисасы.
 1977 — Александр Сидякин, 
 1978 — Рэйчел Макадамс, 
 1990 — Гөлнара Вәлиева, 
 1991 — Александр Панков,

1780 — Бернардо Беллотто (рус.) (Bernardo Francesco Paolo Ernesto Bellotto), итальян рәссамы.
 1796 — Екатерина II, рус патшабикәсе.
 1808 — IV Мостафа, 
 1930 — Николай Остроумов, 
 1940 — Хуҗа Бәдигый, тел галиме, фольклорчы.
 1942 — Макс Герман, 
 1949 — Алексей Акманов, 
 1954 — Тадеуш Банахевич, 
 1961 — Вера Брауде, 
 1964 — Әхмәтгази Баемов, 
 1986 — Кәрим Дияров, 
 1988 — Рәмис Габдрәшитов, 
 1990 — Роберт Һофтштадтер, 
 1990 — Яков Гиршман, 
 1991 — Митрофан Зверев, 
 1999 — Роман Игошин, 
 2000 — Луи Неел, 
 2001 — Владимир Жигунин, тарих галиме, Казан университеты профессоры. 
 2007 — Олег Газенко, 
 2012 — Хәмит Галәветдинов, татар дин әһеле, мөфти.
 2013 — Александр Антонов, 
 2013 — Диана Хаҗиева, 
 2013 — Дорис Лессиң, 
 2016 — Хәйрулла Мортазин, 
 2018 — Евгений Осин, 
 2020 — Равил Харисов, 
 2020 — Рәмзия Мөхәммәдова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
17 ноябрь
Үзбәкләр

Үзбәкләр () — күбесенчә Үзбәкстанда яшәүче төрки халык.

Төрки халыклар
Үзбәкстан халыклары
Кама сусаклагычы

Кама сусаклагычы – Кама ГЭСының сусаклагычы. 1954 елда барлыкка килә. Мәйданы – 1 910 км², күләме – 12,2 км³. Максималь киңлеге – 14 км, әмма Обва һам Косьва елгалары Кама белән кушылган урында ярлар арасындагы ераклык 27 км тәшкил итә. Максималь тирәнлек – 30 м. Шулай ук бу сусаклагычта Пермь ГРЭСы урнашкан.

Кама
Гизгеч

Гизгеч (браузер, шулай ук берәүзер , ) – веб-сайтларны карау өчен файдаланган программа.

Танылган гизгечләрне куллану статистикасы

Net Applications мәгълүматлары

StatCounter мәгълүматлары

Искәрмәләр 

Санак
Интернет
Opera (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар.
 Opera – музыкаль жанр
 Opera – веб-гизгеч
 Opera mini – кесә телефоннары өчен веб-гизгеч

Күп мәгънәле сүзләр
Ислам Кәримов

Исла́м Габделгани́ улы Кəри́мов (), (1938 елның 30 гыйнвары, Сәмәрканд - 2016 елның 2 сентябре, Ташкәнт) — Үзбәкстанның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Үзбәкстанның беренче (1991-2016) президенты.

Белеме 
 1955 елда 21нче Сәмәрканд урта мәктәбенең рус телле сыйныфын тәмамлаган.
 1960 елда «инженер-механик» белгечлеге буенча Урта Азия политехника институтын (хәзерге Ташкент дәүләт техник университеты) тәмамлаган. 
Аның 1967 елда Ташкент халык хуҗалыгы институтының икътисад факультетын тәмамлавы турында дипломы бар. Рәсми булмаган мәгълүматлар буенча, ул укымыйча диплом алган. Моны тикшереп булмый, чөнки әлеге югары уку йортының ул еллар архивы серле рәвештә башланган янгында юкка чыккан.
 Магистр дәрәҗәсе белән Ташкент дәүләт икътисад университетын тәмамлаган. 
Президентлык чорында икътисад фәннәре докторы һәм Үзбәкстан Фәннәр академиясенең һәм Россиянең кайбер академияләренең  академигы булган.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

XXI гасыр сәясәтчеләре
Үзбәкстан президентлары
СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Месхет төрекләре

Месхет (Ахыска) төрекләре (, ) – Гөрҗистанның Ахыска төбәгеннән чыккан төркиләр. Хәзерге вакытта өлешчә Төркиядә һәм нигездә элеккеге ССРБ дәүләтләрендә сибелеп яшиләр. Гомум саннары якынча 300 мең. Дингә ышанучылар арасында күпчелеге сөнни мөселманнар.

Килеп чыгышлары буенча ике теория яшәп килә:
 төрки теория. Бу теория буенча месхет төрекләренең күпчелеге (якынча 80%) - этник төрекләр булган иген игүчеләр һәм азәрбайҗанча сөйләшүче көтү көтүчеләр нәселеннән, калган өлеше (якынча 20%) исә гөрҗиләр һәм әрмәннәр (хемшиллар) нәселеннән дип санала.
 гөрҗи теориясе: ахыска төрекләренең күпчелеге - берникадәр төрек, азәрбайҗан һәм, мөгаен, әрмән (хемшил) каны катнашкан XVII—XVIII гасырларда төрекләшкән Месхетия гөрҗиләре нәселеннән.

Төрки халыклар

ka:მესხები
Төрекмәннәр

Төрекмәннәр — күбесенчә Төрекмәнстан илендә яшәүче төрки халык.

Тарих
Рус батшалыгы белән тыныч мөнәсәбәтләрен тергезгән калмык юлбашчысы Әюкә хан төрекмәннәргә хәрби яу башлый, 1700 еллар башында  мангышлак төркмәннәренең бер өлешен Идел елгасы буена күчерә.

Төрки халыклар
21 ноябрь

21 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме беренче көне. Ел ахырына кадәр 40 көн кала.



– Бөтендөнья телевидение көне (, , ).

Камбоджа — су фестивале.

Бөтендөнья балыкларны үстерү көне(, , )
 Бөтендөнья сәләмләү көне (, , )
 Умырткалык баганасы бүленүе дефектын (рус.) исә алу көне
  – Студентлар көне ()
 Бухгалтерлар көне.

1806 — Наполеон  «континенталь блокадасы» турында игълан итә.
 1877 — Томас Эдисон фонографны иҗат итә.

1694 — Вольтер, француз фәлсәфәчесе.
 1854 — Бенедикт XV, атаклы католик эшлеклесе, 258 нче Рим папасы.
 1869 — Семён Залкинд, 
 1902 — Михаил Суслов, 
 1903 — Михаил Зотов, 
 1905 — Геннадий Куприянов, совет дәүләт эшлеклесе.
 1905 — Михаил Петров, 
 1908 — Николай Верещагин, 
 1909 — Михаил Бубеннов, 
 1910 — Гомәр Тумашев, 
 1910 — Михаил Ундрицов, 
 1913 — Соломон Стам, тарих галиме, профессор.
 1916 — Виктор Леонов, 
 1916 — Надя Ножарова, 
 1918 — Михаил Панарин, 
 1919 — Михаил Суднишников, 
 1920 — Михаил Корнишин, 
 1920 — Михаил Фёдоров, 
 1923 — Михаил Едренкин, 
 1924 — Елена Мухина, 
 1924 — Милка Планинц, 
 1924 — Николай Катин, 
 1925 — Михаил Алаев, Кызыл Армия хәрбие, Дан орденының тулы кавалеры.
 1925 — Хөршид Маркер, 
 1927 — Тамара Носова, РФ кино актрисасы, РФ халык артисты.
 1930 — Нәгыйм Вәлиев, 
 1934 — Муллаян Сөяргулов, Башкорт дәүләт академия драма театры актёры.
 1937 — Виктор Гостищев, 
 1940 — Владимир Попков, 
 1950 — Бертран Мейер,
 1956 — Илшат Теләшев, 
 1966 — Евгений Бариев, 
 1967 — Илдар Халиков, Татарстан Республикасы премьер-министры.
 1967 — Максим Шакиров, альпинист, тренер, спорт хәбәрчесе.
 1970 — Торстен Хас, 
 1984 — Алексей Демаков, 
 1992 — Дмитрий Мигунов,

1750 — Михаил Долгоруков, Казан губернаторы (1730-1731).
 1838 — Петр Ивашев, 
 1844 — Иван Крылов, данлыклы рус язучысы.
 1937 — Иосиф Наговицын, удмурт совет дәүләт эшлеклесе.
 1937 — Мелитон Баланчивадзе, 
 1937 — Мөхәммәтҗан Танышбаев, казакъ сәяси һәм җәмәгать эшлеклесе. 
 1938 — Виктор Одинцов, 
 1957 — Әкмал Вахитов, 
 1960 — Всеволод Салищев, 
 1966 — Станислав Оконевски, 
 1970 — Чандрасекара Венката Раман, 
 1971 — Сөббух Рәфыйков, татар шагыйре, язучысы.
 1985 — Георгий Хундадзе, 
 1988 — Шәмси Хамматов, 
 1996 — Мөхәммәт Габдессәлам, 
 1999 — Мария Края, 
 2009 — Рәисә Иванова, 
 2016 — Әхмәт Сөләйманов, әдәбият галиме, башкорт язучысы.
 2018 — Салават Касыймов, 
 2021 — Мариэтта Чудакова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
21 ноябрь
Госман империясе

Госман Империясе, рәсми исеме Югары Госман Дәүләте (госм. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) - күпмилләтле, госман солтаннары идарәсе астындагы куәтле дәүләт-империя. 1299 елдан 1922 елга кадәр яшәгән.

Бөтендөнья мәйданына чыгуы Константинополь каласын яулау белән башлана дип әйтергә була. Соңыннан бу шәһәргә Истамбул исеме бирелә һәм ул империянең башкаласына әверелә. Иң зур куәткә ирешкән чакта дәүләтнең биләмәләре Европа, Азия һәм Африканың шактый өлешен били. Хәрби, икътисади һәм сәяси куәте ягыннан күп кенә алдынгы Европа илләрен артта калдырган.

Тарих

Госман империясенен барлыкка килүе (1299—1453) 

 1691 ел 23 июнь — Госман империясе солтаны Сөләйман II вафат була.

Кырым ханлыгын Рус дәүләтенә кушу 
Кырым ханлыгын 1783 елда рус дәүләтенә көчләп кушуның сәбәбе Кырымның хәрби көчсезлегенә түгел, ә Россия империясе белән Төркия арасындагы сугышына бәйләнгән. Шул сугыш нәтиҗәсендә ханлык рус йогынтысына астына кертелде. Кечек-Кайнарҗа солыхы буенча Кырым Россия империясенә кушылырга тиеш булмады, ләкин рус гаскәрләре 1783 елда,  аннексия үткәреп, аның территориясенә искәртмәсез керәләр.

1791 елда Ясск солыхы буенча Госман империясе Кырымның Россия империясенә ия булуын хөрмәтләгәннәр. 29 декабрьнә – Кырым Россия империясенә керә.

 1913 елның 5 ноябрендә — Бөекбритания белән Франция Госман империясенә сугыш игълан итә.

Моны да карагыз 
 Госман империясе солтаннары

Госман империясе
Эңгер (фильм)

«Эңгер» () — Стефани Майер китабы буенча Кәтрин Хардвик төшергән кинофильм. Фильмның слоганы: «When you can live forever what do you live for?» (татарча «Әгәр син мәңге тора аласың икән — син нәрсә өчен яшисең?). Дөнья премьерасы 2008 елның 21 ноябрендә булды. 13 яшькә кадәр булган балаларга фильмны карау киңәш ителми.

Сюжет 
Унҗиде яшьле Белла Свон әтисе янына Форкс шәһәренә килә. Монда ул кызык һәм аңламаган Калленнар гаиләсен күрә. Эдвард Каллен аның янында үзен сәер тота (Соңрак аның вампир булганлыгы ачыклана).

Актерлар

Калленнар гаиләсе 
 Эдвард Каллен (Роберт Паттинсон)
 Карлайл Каллен (Питер Фасинелли)
 Эсми Каллен (Элизабет Ризер)
 Элис Каллен (Эшли Грин)
 Джаспер Хейл (Джексон Рэтбоун)
 Розали Хейл (Никки Рид)
 Эммет Каллен (Келлан Латс)

Бер урында тормаган вампирлар 
 Джеймс (Кэм Жиганде)
 Виктория (Рейчел Лефевр)
 Лоран (Эди Гатеги)

Кешеләр 
 Белла Свон (Кристен Стюарт)
 Чарли Свон (Билли Барк)
 Рене Дуаер (Сара Кларк)
 Джейкоб Блэк (Тэйлор Лотнер)
 Джессика Стенли (Анна Кендрик)
 Анжела Вебер (Кристиан Серратос)
 Майк Ньютон (Майкл Уэлш)
 Эрик Йорк (Джастин Чон)
 Билли Блэк (Джил Бирмингем)
 Кыз (Мэдисон Райли)
 Стефани Майер (камео)

Дәвамы

Сылтамалар 
 Рәсми сайт (ингл.) 
 YouTube-да рәсми канал (ингл.)

Эңгер-меңгер фильмы
Вампирлар турында фильмнар
22 ноябрь

22 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме икенче көне. Ел ахырына кадәр 39 көн кала.



Халыкара музыка көне

АКШ — Джон Кеннедины хәтерләү көне.
  Гвинея — Басып керү көне.
  Ливан — Бәйсезлек көне
  Суринам — Бәйсезлек игълан итү көне.
  Украина — Азатлык көне.

— Географ көне
  — Психолог көне
  — Укытучылар көне

1497 — Португал сәяхәтчесе Васко да Гама Изге Өмет борынын уза.
 1917 — да Садри Максуди рәислегендә Милләт Мәҗлесе эшли башлый.
 1956 — да  XVI Олимпия уеннары башлана.
 2004 — да «Әфлисүн инкыйлаб» башлана.

1710 — Вильгельм Бах, алман композиторы, органист, Иоганн Бахның улы.
 1785 — Григори Никольски, 
 1801 — Владимир Даль, 
 1817 — Алексей Әхмәтов, 
 1825 — Модест Киттары, 
 1844 — Леопольд Николаи, 
 1869 — Аңдре Жид, 
 1876 — Зиновий Соловьёв, 
 1879 — Владимир Барыкин, 
 1881 — Елизавета Сыртланова, театр артисты.
 1883 — Герман, 
 1885 — Сергий, 
 1888 — Габделгазиз Монасыйпов, татар шагыйре, язучысы, милли азатлык хәрәкәте вәкиле.
 1890 — Гарри Поллит, 
 1890 — Шарль де Голль, француз генералы, сәясәтче.
 1891 — Наум Урхи, чуаш тел галиме, тәрҗемәче.
 1898 — Родион Малиновский, Совет гаскәр башлыгы һәм дәүләт эшлеклесе.
 1900 — Виктор Немыцкий, 
 1904 — Луи Неел, 
 1905 — Николай Слёзкин, 
 1909 — Михаил Миль, 
 1916 — Михаил Греку, 
 1918 — Гокәшә Хәйруллин, 
 1918 — Елена Убийвовк, 
 1922 — Зөләйха Хисмәтуллина, татар опера җырчысы, мөгаллим.
 1922 — Элисса Аалто, 
 1924 — Августа Лысенина, 
 1927 — Александр Филимонов, 
 1928 — Александр Дерюгин, 
 1934 — Рита Сакеллариу, 
 1938 — Александр Ларюшин, 
 1939 — Рәйсә Дәүләтбаева, 
 1942 — Руслан Хәсбулатов, чичән милләтле Россия сәясәт эшлеклесе.
 1946 — Гыйниятулла Кунафин, 
 1946 — Раилә Гарипова, балетмейстер.
 1958 — Кадрия Идрисова,  БТК каршындагы «Ак калфак» татар хатын-кызлары иҗтимагый оешмасы рәисе (2014 елдан).
 1962 — Евгений Кранатов, 
 1965 — Зөлфия Габидуллина, 
 1974 — Марсил Төхфәтуллин, 
 1983 — Илнар Мисбахов, 
 1990 — Теэму Эронен,

1610 — Уразмөхәммәт хан, 
 1617 — I Әхмәт, 
 1876 — Эдуард Эйхвальд, 
 1884 — Вильгельмина Граваллиус, 
 1901 — Александр Ковалевский, 
 1903 — Александр Энгелһардт, 
 1907 — Александр, 
 1909 — Алексей Попов, 
 1911 — Валентин Серов, рәссам, сурәт остасы.
 1916 — Джек Лондон, Америка язучысы.
 1921 — Ибраһим Терегулов, мәгърифәтче.
 1924 — Джакомо Пуччини, итальян опера композиторы.
 1934 — Яков Абрамов, 
 1936 — Матвей Любавский, 
 1963 — Джон Кеннеди, ның 35 нче президенты.
 1963 — Клайв Льюис, инглиз язучысы.
 1980 — Мэй Уэст, 
 1981 — Һанс Адольф Кребс, 
 1982 — Даян Булатов, 
 1986 — Александр Дейч, 
 1989 — Шамил Сериков, XX җәйге Олимпия уеннары җиңүчесе.
 1998 — Фиркат Мәхмүтов, 
 2010 — Анатолий Шакшин, 
 2011 — Светлана Аллилуева, Сталин кызы, ССРБдан качкан мөһаҗир. 
 2014 — Мөхәммәт Закиров, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре, журналист.
 2014 — Ринат Гыйләҗев, 
 2021 — Георгий Калитов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
22 ноябрь
Милади тәкъвим

Милади тәкъвиме — Христиан дине буенча, Гайсә пәйгамбәр тууыннан башланган ел хисабы.

Айлар

Искәрмәләр 

Тәкъвим
Шорлар

Шорлар яки шор татарлары — Россиядә яшәүче төрки халык. 1926 елга кадәр киҗи-татарлары исемләнә иде. Хәзерге үзисеме - татар-кижи, шор-кижи. Төп территорияләре — Таулы Шория төбәге, 1939 елга кадәр биредә Таулы-Шор милли районы була, шул елны РСФСР Югары шурасы президиумы районны бетерү турында фәрман чыгара. Сугыштан соңгы вакыттан алып, хәзерге заманга кадәр төбәк күмер чыгару сәнәгатенең аяусыз эксплуатациясенә дучар ителә. Ачык ысул белән күмер чыгару табигать өчен һәм кешеләр өчен зур зыян сала. Бигаять зур карьерлар таулы шор авылларын «йота», сулыкларны агулый һ.б.

Гомум саны якынча 15 мең, нигездә Кемерово өлкәсендә яшиләр. Шулай ук шорлар аз санда Хакасиядә, Алтай Республикасында, Красноярск краенда һәм Алтай краенда бар. Телләре алтайлар теленә бик якын.

Төрки халыклар
Себер халыклары
Таҗикстан

Таҗикста́н (), рәсми Таҗикста́н Җөмһүрияте́ () — Үзәк Азиядә урнашкан дәүләт, элек Советлар Берлегендә эчендәге Таҗикстан Совет Социалистик Республикасы.

Таҗикстан Памир таулары алдында урнашкан һәм аның диңгезгә чыгышы юк. Бу Урта Азиянең мәйданы буенча иң кечкенә дәүләт. Көнбатыш һәм төньяк-көнбатышта Үзбәкстан белән, төньякта Кыргызстан белән, көнчыгышта Кытай белән, көньякта Әфганстан белән чикләшә. Башкала ― Дүшәнбе шәһәре.

Таҗикстан — элекке советлар Урта Азиясендә фарсы телле халык сөйләшә торган бердәнбер дәүләт. Таҗикстан халкының күпчелеге сөнни ислам динен тота.

Тарих

Таҗикстан ССР 
1924 елда Таҗикстан Советлар Берлеге эченә Үзбәкстан ССР эчендә булып автономияле республика буларак кергән. Дүшәнбе шәһәре аның башкаласы була. Дүшәнбе 1924 елда Сары-Асия, Шаһмансур һәм Дүшәнбе авыллары берләшү нәтиҗәсендә хасил булган.

1929 елның 16 октябрендә Таҗикстан ССР оештырыла, 5 декабрендә ул Советлар Берлеге эченә союздаш республика хохуклары белән керә. Мөстәыйль Таҗикстан ССР оештыруны башлап җибәрүче сәяси эшлекле Ширинша Шаһтимур иде.

1991 елда Советлар Берлеге таркалуы нәтиҗәсендә Таҗикстан бәйсез дәүләт була.

Идарә бүленеше 
Таҗикстан Җөмһүрниятенең идарә-җир берәмлекләре һәм торак пунктлары:
 Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте ();
 вилаять (өлкә) ();
 шәһәр ();
 наһия (район) ();
 бистә ();
 авыл җәмгыяте ();
 авыл ().

Наһияләр (районнар) авыл һәм шәһәр наһияләренә бүленә, җөмһүрият, өлкә һәм шәһәр карамагында тора.

Хәзерге вакытта Таҗикстан Җөмһүрияте Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте, Согыд һәм Хәтлан вилаятьләре, 17 шәһәр, 62 наһия (район) (шул исәптә 13 җөмһүрият карамындагы наһия), 55 бистә һәм 368 авыл җәмгыятеннән гыйбарәт.

Дәүләт корылышы 
Таҗикстан — җөмһүрият. Гамәлдәге Конституция 1994 елның 6 ноябрендә кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, ул Таҗикстан ватандашлары тарафыннан 7 еллык мөддәткә сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне Югары Мәҗлес, башкарма хакимиятне баш министр җитәкчелегендә Министрлар Шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра.

Мәдәният

Дин 
2009 елда Таҗикстанның Югары җыелышы Хәнәфи мәзһәбендәге сөнни ислам динен дәүләтнең рәсми дине итеп тану өчен тавыш биргән. Сәләфичелек тыелган. Таҗикстан халкының (9 млн 537 мең кеше) 96,70 % ы (7 млн 621 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (бөтен дөнья мөселманнарының 0,40 % ы) (2020). Таҗикстанда мөселманнарның күбесе (90,4 % ы) хәнәфи мәзһәбендәге сөнниләр, азчылык (5,6 % ы) шигыйлар. Суфичылык агымы да очрый. Таҗикстанның автономияле төбәге булган Таулы Бадахшанда шигый исламның исмәгыйлия агымы көчле. Ислам динен таҗиклардан һәм Памир халыкларыннан башка, җирле үзбәкләр (ил халкының 15,3 % ы), кыргызлар (1,1 %), казакълар, татарлар (0,09 %)тота.

Совет чорында күп санда булган православие, яһүд дине, католиклар вәкилләре илдән күчеп китеп беткән диярлек.
 Таҗикстанда ислам

Искәрмәләр 

Таҗикстан
Уйгырлар

Уйгырлар – Кытайда, Казахстанда, Кыргызстанда, Үзбәкстанда, Рәсәйдә һәм башка төбәкләрдә яшәүче төрки халык. Уйгур телендә яки яңа уйгур телендә сөйләшәләр, телләре алтай гаиләсе төрки группага керә. Төньяк-көнбатыш яки үзәк диалектында сөйләшәләр. Теге яки бу төбәктә яшәгәнгә күрә рус, казах, үзбәк, киргиз, һәм кытай телләре бу халык арасында киң таралган.Кытайда яшәгән уйгурларның гарәп графикасына, ә элеке СССР территориясендә яшәгән уйгурларның рус графикасы язуларына нигезләнә.

Кытай Халык Җөмһүриятенда уйгырларның хокуклары КХҖ Хөкүмәте тарафыннан бозыла. Бу гамәлләр Шеңҗанны көчләп ассимиляцияләү һәм этноцид яки мәдәни геноцид буларак тасвирлана.

Шулай ук карагыз 
 Турфанлылар
 Бөтендөнья уйгыр конгрессы
 Кытайда ислам

Уйгырлар
Кытай халыклары
Кыргызлар

Кыргызлар – Кыргызстанда яшәүче төрки халык. Шулай ук Кытайда, Русиядә, Үзәк Азия илләрендә тора.

Кыргыз теле төрки телләрнең таулы-алтай кыргыз-кыпчак төркеменә керә.

Тарих

Кыргыз атамасы VI гасырдан Енисей елгасы төбәгендә билгеле инде. Борынгы заманда (9 гасыр) Енисей кыргызлары уйгырларга каршы сугышкан.

Монгол империясе барлыкка килгәннән соң, кыргызлар бер өлеше империя белән йотылган, икенче өлеше бүгенге Кыргызстан җиренә күчкән.

ДНК генеалогиясе 

Y-ДНК тикшеренүләре буенча кыргызлар һаплотөркемнәре:

R1a - 55.3%,
С3 - 25.5%,
O - 8.5%,
N1 - 4.2%,
R1b - 4.2%,
J2 - 2.1%.

Искәрмәләр 

Төрки халыклар
Кыргызстан халыклары
Тывалар

Тывалар – нигездә Россиягә керүче Тыва Республикасында яшәүче төрки халык.

Тываларның антропологик тибы — монголоид. Телләре төрки. Кирилл әлифбасына нигезләнгән язу кулланалар. Диннәре нигездә буддизм, ләкин шулай ук шаманизм да яшәп килә.

Тарих 

Төрки халыклар
Себер халыклары
Тывалар
Хакаслар

Хакаслар (үзисем тадар, күплек сан: тадарлар; искечә – минусы, абака́н татарлары, а́чин татарлары) – Русиядә яшәүче төрки халык. Хакасия Җөмһүрияте титул милләте. Гомуми сан – якынча 75,6 мең. кеше (2002).

Сылтамалар 
 Хакаслар 

Төрки халыклар
Себер халыклары