alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tatar aşları

Tatar aşları - tatar xalqınıñ borınşıdan kilgän aş-su yolaları. Milli aşlarnıñ üzençälege xalıqnıñ tormış räweşenä bäyle bulğan.

Tasvirlama

On 
Tatarlar elek-elektän igen ikkän, şuña kürä kübräk onnan, yarmadan aşlar äzerlägän, arış, boday, qaraboday, borçaq, arpa wä solı onın, tarı, qaraboday wä boray, soñraq döge yarmasın kiñ qullanğan. Awıl xalqı tarttırmıyça ğına borçaq belän yasmıqtan törle aşamlıqlar äzerlägän.

İt 
İt, bigräk tä sarıq, sıyır wä at (tay) ite Tatarlarnıñ yaratqan aşı ul. Yaña suyğan terlek iten östenräk kürälär, ämma elek cäyen, saqlar urın bulmağanlıqtan, tozlı wä qaqlağan it tä qullanğannar. İttän aş, şulpa peşergännär, aştan alğan itne yış qına şulpadan soñ birgännär.

At iten ayıruça yaratıp aşağannar, çönki ul bik tuqlıqlı, xalıq arasında xättä at ite aşağan keşe salqınğa bireşmi, aru-talunı belmi digän fiker dä yäşägän. At itennän ğäyät küp törle aşlar äzerlägännär, qayberlären isä barı şul ittän genä peşerep bulğan. Qullama (itle salma) wä qaqlağan qazılıq Tatar aşları arasında şundıy tämnelektän sanala da.

Söt 
Tatar aşları arasında söt azıqları zur urın alıp tora. Läkin sötne şul kileş kenä siräk qullanğannar, çäygä salıp eçkännär, yäisä aşamlıqlarğa salğannar. Söttä may yazğannar, sözmä, eremçek, qatıq, qaymaq, qort yasağannar. Tatarlar yasağan atlan may böten turä-yündä dan totqan.

Yomırqa 
Yomırqanı törleçä peşerälär, aşqa salalar, täbä äzerlälär, qamırğa wä törle bäleşlärgä sıtalar. Sabantuy waqıtlarında ul ğädäti aşamlıq bulıp sanala.

Balıq 
Balıq beraz azraq qullana. Qorban balığı, sazan, sudaq kebek balıqlarnı qızdıralar, alardan bäleş salalar. Yılğa balığınnan (alabuğa, çabaq, taşbaş, şırtlaqa w.b.) ğädättä täbä peşerelä.

Yäşelçä 
Yäşelçälär äz qullanıla, kübräk suğan, sarımsaq, qabaq, çögender. Soñğı ğasırlar bäräñge bik yaratılğan. Ğömümän dä yäşelçä üsterü ul Tatarnıñ töp şögellärenä kermi.

Ciläklär 
Mük ciläge, narat ciläge, balan, cir ciläge, qayın ciläge, qara ciläk, şomırt, miläş, w.b. törle qırğıy ciläklärdän eçemleklär wä bäleş eçläre yasala.

Tämlätkeçlär 
Tämlätkeçlärdän däfnä yafrağı, qara borıç, qänäfer, imbir, darçıyn wä Şäreqtän kiterelä torğan başqa äyberlärne qullanalar. Üzlärendä bulğannardan bötnek, quzaqlı qızıl borıç, kerän, aq yä ki qızıl serkä, qatıq w.b. faydalanıla.

Çığanaqlar

İskärmälär 
Татар ризыклары
Tatarstan yazuçılar berlege

Tatar yazuçılar berlegeneñ wä Tatar ädäbiäteneñ tulayım iñ facíğalı çor bularaq 2. Dönyasuğışın sanarğa bula.

Urıs xäkimiäte 2. Dönyasuğış waqıtında Tatar yazuçılar berlegen tulayım suğışqa cibärgän, wä Tatar yazuçılar anda barısı da diärlek wafat buldı. Şul uq waqıtında Urıslar üz Urıs yazuçılar berlegen suğıştan saqlap kiresençä Qazanğa taba cibärep yäşergännär. Näticädä suğış betkäç Tatar xalqı üz yazuçılarsız qalğan. Monnan tış Tatar telen  Urısälifkä qıstıp küçergännär. Bu säbäplär arqasında 20. yöz azağında Tatar ädäbiäte yuq däräcäsenä töşkän.

Татар язучылары
Татарстан оешмалары
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Бакы

Бакы () — Азәрбайҗан Җөмһүриятенең башкаласы, фәнни-техник һәм сәнәгый үзәге, Каспий диңгезендә шактый зур порт һәм Кавказның иң зур шәһәре.

Шәһәр мәйданы 2 430 км². Бакы Апшерон ярымутравының көньяк ярында урнашкан. Шәһәр үзенең борынгылыгы, территория зурлыгы һәм халык саны буенча Көнчыгышның иң зур шәһәрләренең берсе булып санала. Апшерон ярымутравы халкы белән бергә, агломерация халкы 2 545, 6 мең кеше тәшкил итә. 2009 елда Бакы БДБда сәяхәт итүче эшкуарлар өчен иң кыйммәт шәһәр булып танылган.

Халык

География 
Шәһәр Апшерон ярымутравының көньяк өлешендә, Каспий диңгезе ярында урнашкан.

Климат

Шәхесләр

Азәрбайҗаннар 
 Хөсәен Араблинский (1888—1919), трагик актер, режиссер. 1918 елда Әстерхан татар театрында эшли.
 Сара Ашурбәйли (1906—2001), тарих фәннәре докторы (1966), профессор, Азәрбайҗан ССР дәүләт премиясе лауреаты (1970). Азәрбайҗан ССР атказанган фән эшлеклесе (1982).
 Өммелбану Әсәдуллаева (Банин, 1905—1992), азәрбайҗан милләтеннән Франция язучысы.
 Афаг Бәширкызы (1955), кино- һәм театр актрисасы, Азәрбайҗанның халык артисты (1993).
 Полад Бүлбүлоглу (1945), җырчы, актер, композитор, дипломат.
 Зөләйха Сәетмәммәдова (1919—1994), Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби очучы, 1951—1974 елларда Азәрбайҗан ССР социаль тәэминат министры.
 Вәҗиһә Сәмәдова (1924—1965), рәссам, Азәрбайҗан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1965).
 Онегин Хаҗикасыймов (1937—2002), шагыйрь, 1985 елдан православие монахы.
 Корбан Хәлилов (1906—2004), АзССР җирле сәнәгать (1955―1958), финанс (1958―1969) министры, АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1969―1965).

Татарлар 
 Рафаил Ильясов, ТРның Азәрбайҗандагы даими вәкиле.
 Ирадә Әюпова (1971), ТР мәдәният министры.
 Земфира Мифтахетдинова (1963), спортчы (стендлы ату), 2000 елның җәйге Олимпия уеннары чемпионы, 2004 елның җәйге Олимпия уеннары бронза призеры, дөнья чемпионы (1995, 2001), Европа чемпионы (1986, 1987, 1988).
 Эльмира Минһаҗева (1961), медицина фәннәре докторы (2002), профессор.
 Рәсим Яхин (?), Икенче Карабах сугышында (2020) катнашучы. Азәрбайҗанның Паралимпиада җыелма командасы әгъзасы.

Галерея

Моны да карагыз 
 Бакы метрополитены

Сылтамалар 
 
 Бакы. Мәгълүмати портал. 
 Бакы. Фотосурәтләр.

Искәрмәләр 

Каспий диңгезе портлары

БМО әгъза-дәүләтләренең башкалалары
Азәрбайҗан шәһәрләре
Миллионер-шәһәрләр
Söyembikä jurnalı

«Söyembikä» jurnalı ul íctímağí säyäsi ädäbi aylıq jurnal, xatın-qızlarğa bağışlanğan.

«Söyembikä» jurnalı 1926. yılda «Azat xatın» adı belän çığa başlí.

1991. yıldan birle jurnal üz adın «Söyembikä» itep üzgärtä, xan-bikä Söyembikägä bağışlap.

Jurnalda Tatar milläte, ana tele, milli ğädätlär, Tatar ğäiläse, ana/bala turında mäqälälär bastırıla.

Monı da qara 
 Tatar ğäiläse
 Söyembikä

Päräwezdä 
 «Söyembikä» jurnal säxifäse 

Татарстан журналлары
Татарча журналлар
Әдәби журналлар
Fäwziä Bäyräm

Fäwziä Bäyräm Awhadí qızı Tatar xalqınıñ kürenekle säyäsätçese, yazuçısı.

1990. yıllarda anı Tatar färeştäse dip tä atağannar, Söyembikä belän çağıştırğannar, xalıqta olı ömet tudırğan ide.

Soñğı arada Fäwziä xanım Çallıda torıp, yazu eşe belän şöğellänä. Qızı Zölfiä AQŞta İslam tarixı buyınça belem alıp, şunda eşli. Ulı Söläyman Malaysiada uqıp yäşi.

1999. yılda Xac qılğan.

Törmış 

Fäwziä Bäyräm xanım 1950 yılnıñ 5 dekäberdä Tatarstannıñ Saba rayonındağı Sabay awılında tuğan.

Mäktäp tämamlağaç, uqunı Qazandağı Uqutuçı mäktäbendä däwam itä.

1983–1989 yıllarda Qazan Üniversitäteneñ telbelgeç bülegendä uqí.

Eş yıllarını cirle TV stansída başlí, annarı ber näşriättä eşli. Tatar matbuğatında mäqäläläre çığa.

1986 yılda SSRB yazuçılar berlegenä kerä.

1994 yıldan birle Tatarstan yazuçılar berlege äğzäse.

Säyäsi eşlär 
Fäwziä xanımnıñ säyäsätkä birelüe 1988. yılda Bötentatar İctimaği Üzägeneñ räistäşe buluınnan başlana. Tatar telen ğämälgä kertü belän şöğellänä.

1990. yılda Fäwziä qatnaşuı belän İttifaq firqası torğızıla.

1990–1995. yıllarda Fäwziä xanım Tatarstannıñ Däwlät Şurasında xalıq wäkile bularaq eşli. Bu yıllarda “Urıs İmperise” belän aralaşqanda Tatarstannıñ maxsus xälät buldıruında küp qatnaşqan. 1990. yılda anıñ Bäysezlek Íğlannamasın buldıruında, 1991. yılda bäysezlek turında referendum ütkärüendä wä däwlät qanunnamasın qabul itüendä qatnaşa.

1991. yılda Tatarstan cirendä urıs präzidenten saylawın üzgärtüenä qarşı çığıp, 14 könle açlıq íğlan itkänie. Näticädä 1991. yılnıñ 27 mayında Tatarstan Däwlät şurası Tatarstanda urısbaşı saylawı uzmağan dip íğlan itkän. Bu inde Tatar milli xäräkäteneñ berençe zur ciñü bulğan ide.

1992. yılda Milli Mäcles oyıştırılğan ide, ul Tatar xalqınıñ milli şura bularaq sanaldı. Fäwziä xanım 1994–1997. yıllarda Milli Mäclesneñ räise itep saylanğaníı.

1990. yıllarınıñ başında Fäwziä Bäyräm Törki xalıqlar berlegen buldıru belän eşlägän. 1990. yılda Mäskäwdä uzğan Törki wä Möslim xalıqlarnıñ berençe qorıltayında qatnaşqan. 1991. yılda Qazanda Törki Xalıqlar Şurasın oyıştıra wä ul anıñ citäkçeläreneñ berse bula.

1990. yıllar azağında–2000. yıllar başında Fäwziä İdel-Ural xalıqları qorıltayın oyıştıruında eşli.

İl wäkile bularaq 
Xalıqara elemtälär qorıp, Fäwziä xanum donyada baytaq säfär itte:
 1990 – Nidirlan, Bilgiä, Almanía
 1991–1998 – Törkiä wä Tönyaq Kipır
 1992 – AQŞ
 1996 – Daniä
Monnan tış ul Ukraina, Qırım, Baltıyq illäre, Urta Aziäğa küp säfärlär qılğan.

AQŞta Fäwziä Bäyräm Tatar möxäcirläre belän oçraşqan, Amerikan säyäsätçeläre, ğälimnäre wä cämğiät eçlekçeläre belän aralaşqan.

Äsärlär 
 Bolın (1986)
 Sänğät dönyasına säyäxät (1989)
 Moñ (1991)
 Mäydan Tatarlarnı kötä (1992)
 Qara urman (1997)
 Bezne onıtmağız (1998)
 Däwerlär küçeşendä (1998)

Monı da qara 
 Bötentatar İctimaği Üzäge
 İttifaq firkäse
 Milli Mäcles

Päräwezdä 
 

:Татар сәясәтчеләре
:Татар тарихчылары

Татар шәхесләре
Татар язучылары
1950 елда туганнар
Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq

Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq, 1990. yılnıñ Äprilendä Qazanda oyışa. Programması Tatar milläten saqlap qalu, Tatarstannıñ häm Tatar xalqınıñ möstäqillege buldıru öçen köräşü, uqu-uqıtu eşen milli teldä oyıştıruğa ireşü, respublikadan çittä yäşäwçe Tatar xalqınıñ milli xoquqların yaqlaw, här ölkädä milli kadrlar üseşen tä'min itü, İslam dine tärtiplären xalıq añına señderü h.b. Üzäk oyışmaları: İdarä, Üzäk başqarma şura. Räise: Fäwziä Bäyräm. Bülekläre Mäskäwdä, Çallıda, Alabuğada h.b. şähärlärdä. Matbuğat organı - Altın Urda gäcite (1993-1998).

Tarix 
İttifaq partiäse 1906 yılnıñ 13–23 ğinwarlarında uzğan Räsäy Möselmannarınıñ 2. qorıltayında İttifaq âl-Möslimin nigeznämäsen qabul itüennän barlıqqa kilä, ber yulı üzäk räislege saylana, 16 cirle bülek oyıştırıla.

1990 yılda Fäwziä Bäyräm qatnaşuı belän İttifaq patiäse yañadan barlıqqa kilä, ul şul çorda Tatarstannıñ kommunist bulmağan berençe partiä ide.

Monı da qara 
 Fäwziä Bäyräm
 Altın Urda gäcite
 Tatarstan säyäsäte

Татарстан тарихы
Aysädora Dunkan

Isadora Duncan /aysädora dankan/ (26 may, 1878 - 14 sentäber, 1927) Amerikan biüçe xatın ide.

Dora Angela Duncanon isemle Kaliforniädäge San-Frantsisko şähärendä tua. Zamança biü änise bulıp tanılğan. Quşma Ştatlarda bik populár bulmağaç, ul 1900. yılda Parij'ğa küçä. Isadora Montparnasse'dağı no. 9, rue Delambre isemle qunaqxanäsendä artist cämğiät üzägendä yäşi. Ğädättä ul Paris'ta iñ populár kürşe Luxemburg Baqçasında, ul säğät 5tä açqanda, bii.

Şäxsi häm professional tormışta ul ädäpne häm qäğidälären boza. Anıñ ber söyärkäse teater rässamı Gordon Craig bula; ikençese tegü maşinnar magnartı Isaac Singer'neñ ulı Paris Singer bula; alardan härkemdän Isadora bala taba. İsadora'nıñ şäxsi tormışı şaqtí zur cäncälneñ sıltawı bula, ayıruça anıñ balalarınıñ 1913. yılda bulğan Sena yılğasında hälâqättä batuınnan soñ. 1922-23 yıllarda bulğan Quşma Ştatlarğa soñğı vizitendä Boston säxnäsendä qızıl şarf belän seltäp, imçäk açıp, "Ul qızıl! Min dä şundí!" möräçäğät itä.

Montparnasse'dağı Bohemalıq cämğiäte Isadora'nı qänäğätländermä, 1909.da ul 5 Rue Danton qunaqxanädäge ike zur apartmentqa küçä, monda berençe qatta yäşi, ikençesen biü mäktäbe öçen qullana. Balet biep, ul bik küp şäkertlär qazana, bu Isadora'ğa üz balet mäktäbendä uqıtırğa mömkinlek birä. Ul rässamnarnı sınnar, zärkän äyberlär, şiğerlär, räsemnär yasarğa ilhamlandıra. Théâtre des Champs-Elysées 1913.tä açqanda, anıñ yöze barelieftä skulptor Antoine Bourdelle çoqıp yasí häm díwarlrda Maurice Denis räsem yasí.

1922. yılda ul 17 yäşkä yäşräk Urıs şağire Sergey Yeseningä kiäwgä bara. Yesenin Duncan belän Awrupağa kitep bara, lâkin anıñ yış isereklärçä ğawğalar alarğa naçar cämäğätçelek fikere kiterä. Kiläse yılda ul Duncan'nan ayırıla, Mäskäwgä qayta häm monda aqıldan şaşa. Xastaxanädän çıqqaç, ul 1925.neñ 28 dekäberdä üz-üzenä qullar sala.

Isadora'nıñ Fransadağı Nitsa'tä bulğan faciğäle ülem säbäbe anıñ cilferdäwçe zur şarf bula. Nitsa, Fransa. Isadora dustı Ivan Franchetto'nıñ Amilcar maşinasında barğanda, anıñ şarfı tägärmäçkä elägä häm küçärgä çornala. Ms. Duncan muyın sındırıp ülä.

Isadora Duncan Ma Vie isemle tärcemäi xäle yazdı, bu kitap 1968 yılda Isadora isemle filmendä ékranlaşqan.

Isadora Duncan'nı kremasílandılar, anıñ köle Parisdağı Père Lachaise qäberlegendä kolumbaríğa mäñgelek yoqığa tala.

 Isadora Duncan Web Läñkerlär 

1878 елда туганнар
1927 елда вафатлар
Биючеләр
Rafael del Riego

Rafael del Riego y Nuñez /i nunyes/ (9. Äpril, 1784 - 7. Nöyäber, 1823) İspan general häm liberal citekçe.

Del Riego 1784. yılnıñ 9. Äprilendä (başqa mäğlümätlär buyınça 1785.neñ 24. Nöyäberendä) Asturiadağı Santa Maria de Tuñas'ta tua. Oviedo Universitäten tämamlaşaç, 1807. yılda ul Madridkä küçä, monda ul armíğa kerä. İspan Bäysezlek Suğışında, 1808 yılda Fransuzlar anı äsirlekkä alalar, Rafael del Riego Escorial'da yabıp totıla, häm soñraq monnan qaça.

10. Nöyäberdä ul Espinosa de los Monteros suğışında qatnaşa, bu suğıştan soñ anı qabat äsirgä alalar. Öç könnän soñ anı Fransiağa küçerälär häm azat itälär näticädä. Ul Britania häm Alman däwlätläre aşa säyäxät itep, 1814. yılda İspaniağa qayta häm qabattan armíğa lieutenant colonel (podpolkovnik) däräcäsendä kerä.

Monarxianıñ altı yıl däwamında ul Masonnarğa häm İspanianıñ Ferdinand VII patşasına qarşı yäşeren oyışmasına kerä. 1819. yılda patşa Könyaq Amerikanıñ bäysezlek qarşı suğışlarına 10 batalion cibärä. Riego Asturia batallionı citäkçelegendä bula. Cádiz'qa kergändä ul başqa offiserlär belän 1820.nıñ 1 Ğínwarında fetnä oyıştıra häm 1812. yıldağı konstitusínı kire qaytarırğa täläp itä (İspaniada Grajdannar Suğışı, 1820-1823). Patşa qarşı baş kütärü oyıştırığa ışanıp, Riego'nıñ ğäskärläre Andalusia şähärläre aşa baralar, lâkin cirle xalıqnıñ küpçelege qızıqsınusız bula. Galicia'da başlanğan fetnä böten İspaniağa tarala. 1820. yılnıñ 7. Martında general Ballesteros'nıñ soldatları Madridtağı patşa saraynı qamap alalar, 10. Martta patşa konstitusínı kire qaytara.

Yañadan nigezlängän 'progressist' xäkimiäte Riego'nı fieldmarşalğa üsterälär, häm Galicia general-gubernatorı eşenä bilgelänälär. 1821. yılnıñ 8 Ğínwarında ul Aragon belän citäkli başlí häm Saragossağa küçä. 18. Yündä ul Maria Teresa del Riego y Bustillos isemle üz kuzinägä kiäwgä çığa. 1821. yılnıñ 4. Sentäberendä republikan fetnädä qatnaşuı arqsında Riego'ğa yalğışça pespublikanizm ğäyep tağalar häm anı arest salalar. Anıñ populárlıq zuraya, Madridta anıñ azat itü öçen denostrasílar ütkärälär. 1822. yılnıñ anı Cortes Generales'qa (İspania Parlamente) saylílar häm yabıludan qatğí azat itälär.

1822.yılnıñ Dekäberendä, Verona Kongressında, İzge Berlek däwlätläre republikan İspaniada Awrupı balansına qurqınıç kürälär, İspaniada absolút monarxianı yañadan barlıqqa kiterü öçen Fransia saylana. 1823. yılnıñ 7. Äprilendä Fransuz armísı İspaniä çiklären ütep çığa. Riego 3. Armínı üz citäkçelegenä ala, interventlärgä häm cirle patşa tarafdarlarına qarışa. Lâkin 15. Sentäberendä anı totıp birälär häm Anquillas /ankilas/(Jaén) awılında äsirgä alalar. Riego'nı Madridqa küçälär. Tulı amnesti iğlan itkäç tä, patşa mäxkämäse Riego'ğa däwlätkä xíanät ğäyebe tağa, çönki ul parlamentta patşa xakimiäten alísı kilüçelär törkemennän berse buldı. 1823. yılnıñ 7. Nöyäberendä Rafael del Riego'nı Madridtağı la Cebada /sebada/ mäydanında asıp üterälär.

Himno de Riego, Riego'nıñ xörmätenä yazğan cir, İkençe İspan Cömhüriäteneñ (1931-1939) hímnı bula. Anıñ süräte Cortes Generales bínasında kürsätelgän.

Испания тарихы
Riego, Rafael del
Riego, Rafael del
Шәхесләр:Испания
Akaşi-Kaikyö küpere

Akaşi-Kaikyö küpere ( /akaçi-kayköö/ , yaponça 明石海峡大橋; Akashi-Kaikyō Ōhashi) - Yaponiädä Akaşi buğazı aşa ber küper, anıñ üzäk sektsiäse - dönyanıñ asılmalı küperlärneñ sektsiälärdän iñ ozınısı. Küper Kobedağı Maiko Awaji utırawıdağı Matsuho belän totaştıra, Honşu-Şikoku haywey'eneñ ber öleşe.

Honşu-Şikoku totaştıruçı öç küperlärdän berse.

Berençel plan buyınça küper qatnaş timer yul-aftamabil küpere bulırğa tieşte, läkin 1986.nıñ Äprelendä eşlär başlağanda planda altı buylı automobil yul genä qaldı. Aktiv tözü 1988.nıñ Mayında başladı häm 1998. yılnıñ 5. Äprilendä küperdä yöreş başlandı. Akaşi buğazı millätara su yulı ide, anıñ kiñlege 1500 m.

Küperdä öç tüşämä bar. Üzäk tüşämä 1991 m bula, başqalar 960 m, 3911 m böten küper bula. Üzäk tüşämä başta 1990 metr genä buldı, läkin 1995.neñ 17. Ğinwarında bulğan Kobe cir teträwe waqıtında ul suzıldı.

Anıñ ğomumí xaqı - 500,000,000,000 Yen.

İllüminatsiä 
Akaşi-Kaikyö küperendä 1737 lampaçıqlar yaqtıra, 1,084 töp qanatta, 116 töp manaralarda, 405 fermalarğa häm 132 teräklärgä bula. Töp qanatta urınlaşqan azaytu köpşälär qızıl, yäşel häm zäñgär tösle yaqtıralar. İllüminatsiä sanaq belän yörtelä, bäyräm illüminatsiäse 28 kombinatsiädän tora.

Monı da qara 
 Honşu-Şikoku küpere proyektı
 Berençe Kuruşima-Kaikyö küpere
 İkençe Kuruşima-Kaikyö küpere
 Öçençe Kuruşima-Kaikyö küpere
 Minami Bisan-Seto küpere

Sıltamalar 
 Honshu-Shikoku Bridge Authority homepage 
 Official Akashi-Kaikyo Bridge homepage 
 Structurae: Akashi Kaikyo Bridge

Күперләр
Япония
Ulan Bator

Ulaanbaatar (Mongolça: Улаанбаатар) yä Ulan Bator şähäre – Mongoliä'neñ başqalası. Şähärneñ xalqı 1998. yılda 650.000 keşe sanala. Ulaanbaatar Mongolianıñ üzägeneñ tönyaqta, Tuul yılğasında, Bogdo Uul tawı yänäşäsendä urnaşqan.

1649.da Urga isemle Buddist monastır qalası bularaq nigez salınğan, 1860. yıllardan Räsäy-Qıtay arasında çäy säwdä yulında ticärät üzäge bula. 1911. yılda Mongolía automí statusın iğlan itkäç, şähär 1924. yılda Mongol Xalıq Cömhüriäteneñ başqalası bula başlí. Şähärneñ isemen Ulaanbaatar'ğa (Mongolça: 'qızıl batır') almaştırdı, Mongolíanı Ungern von Sternberg'nıñ ğäskärlärdän, Qıtay xakimiättän azat itkän häm Qızıl Ğäskärne çaqırğan Sühbaatar isemle milli qaharmanınıñ xörmätenä. Anıñ häykäle xäzer dä Ulaanbaatarnıñ üzäk mäydanında tora.

Ulaanbaatarda millätara Buyant Ukha aéroportı bar, ul automagistral belän Mongolianıñ böten töp şähärlär belän bäylängän, timer yullar buyınça ul Trans-Seber timer yulı häm Qıtay timer yulları belän bäylängän. Şähärdä Mongolíanıñ berdänber uniiversität urnaşqan. Berniçä däwlät wä xosusí kölliät (kollej) tä bar. Taríxí kitapxanäsendä borınğı Mongol, Qıtay häm Tibet qulyazmalar bar.

Tanılğan şäxeslär 
 Battulğa Xaltmaagiyn (1963), Mongoliä prezidentı (2017 yıldan).

External links 
 Ulaanbaatar Pictures 

Монголия шәһәрләре
Улан-Батор
Dekäber, 2004

2004. yılnıñ Dekäber ayında bulğan waqíğalar.



Köndäleklär

Pänceşämbe, 1. Dekäber / 18. Şäwäl, 1425 
 Ukraina opposisionärlär Leonid Kuçma präzidentneñ şähär çitendäge rezidensine qamap alalar
 Qazanda Ğayaz Ísxaqínıñ piese buyınça Zöläyxä tasması çıqqan

Yaqın aylar
Nöyäber, 2004 |  | Ğínwar, 2005

Dekäber, 2003 |  | Dekäber, 2005

Köndäleklär
Tatar ğäiläse

Tatar ğäiläse bar üz sífatları belän Tatar xalqınıñ iñ ğorurlanırlıq närsälärdän berseder.

Tatar xatınnarı 
Tatar xatınnarı ul Tatar xalqınıñ ğädätlären güzäl saqçıları dip äytü dä bik tä döres bulır, Tatar ğäiläneñ matur közgeläre.

 Päräwezdä: Xatın-qızlar sürätläre kürgäzmäse

Tuğanlıq atamaları 

 budun == xalıq
 ıruğ == tu/tuğ == näsel
 üktäy – ıruğ/näsel keşese
 tuğaçı – iñ olı yäştäge üktäy
 qärdäşlek == tuğanlıq

ÄÖ=== Tuğannar ===

 bertuğan – ene/señel, bertuğan apa/abí
 tuğan – ata/ana, ene/señel
 tudıqa – äbi/babay ber bulsa
 tumaça – qart äbi/qart babay ber bulsa
 toraçı – äbi/babaynıñ äbi/babayı ber bulsa
 torın – bala balası

 ana == äni, änkäy, änäy, nänäy
 ata == äti, ätkäy, ätäy, tätäy
 äbi == qart äni, qart änäy
 babay == qart äti, qart ätäy
 yıraq äbi – ana yağı äbi, ana anası
 qart äbi – äbi/babay anası
 qart babay – äbi/babay atası

 apayım – yäşräk bulğan tuğanğa yomşaq itep äytü
 enekäş == tuğanqay – yomşaq itep "ene" äytü
 ügi tuğan – ana yä ki ata arqılı ğına bertuğan bulğan

Tuy arqılı tuğanğanlaşqan 

 yäräşü – qıznı kiäwgä birergä ríza belderü
 kilen – ulnıñ yä ki eneneñ xatını
 kiäw – qıznıñ ire
 cizni – qıznıñ yä ki bertuğan apanıñ/señelneñ ire
 käläş – kilen bulası qız
 kilendäş – bertuğan irlärneñ xatınnarı berbersenä
 ciñgä – bertuğan abínıñ xatını

 çoqa – bertuğan apa balası (ulı ğına mı?)
 cigän – bertuğannıñ balası

 qayın igäç – ir öçen xatınıñ iñ olı bertuğan apası 
 qayın señel – ir öçen xatınıñ iñ yäş señele
 baldız – ir öçen xatınnıñ señellese
 bacay/baca – ir öçen xatınnıñ señelleseneñ ire, baldıznıñ ire

 qayın ana – ir öçen xatınnıñ anası
 qayın ata – ir öçen xatınnıñ atası
 bianay – xatın öçen ir anası
 biatay – xatın öçen ir atası

 qoda – käläş tuğannarı öçen kiäw bulası keşeneñ tuğannarı
 qodağí – kiäw bulası keşeneñ tuğannarı öçen käläş tuğannarı
 qodaça – ir öçen xatınnıñ bertuğan apası

Başqalar 

 söt qärdäşe == imçäktäş tuğan – ber imi imep yaqın bulğan

Monı da qara 
 Söyembikä jurnalı
 Änilär köne

Татар мәдәнияте
Гаилә
İdel-Ural Berlege

İdel-Ural Berlege ul İdel-Ural xalıqlarınıñ berdäm konfederasíğa oyışılırğa 2000. yıllarda tuğan omtılış.

2000. yılnıñ 24. Äprilendä Udmurtlarnıñ Yoşkar-Ola qalasında İdel-Ural xalıqları qorıltayı uzğan. Tatar Íctímağí Üzäge anda berdäm Mäclise belän Törki-Fin-Uğır konferensísın oyıştırırğa täqdim itä, wä qorıltayda qatnaşqan äğzälär bu niätne xuqlílar. Monnan tış 2000. yılnıñ August wä Öktäber aylarında matbuğatçılar ilä uqıtuçılarnı cíıp yaña bäxäsläşülärne uzdırırğa bulalar, İdel-Uraldağı waqíğaları turında söyläşä torğan gäcit çığarmaqçı kileşälär, çığımnarnı qaplaw öçen İdel-Ural xäzinäsen oyıştırırğa qarar çığarıla.

Qorıltayda qatnaşqan äğzälär, urıs xäkimiätkä Putin kilüdän soñ, KGB keşeläreneñ milli oyışmalar artınnan küzätep yörüläreneñ terelüen bilgelägännär.

Monı da qara 
 Tatar Íctímağí Üzäge
 İdel-Ural

:Идел-Урал
İdel-Ural xalıqları

İdel-Ural xalıqları ul İdel-Ural cirendä yäşäwçe, töp buluçı Törki ilä Fin-Uğır xalıqları.

Taríxí istäleklärdä İdel-Ural xalıqları arasında ízğış-talaş buluları, köç qullanu turında mäğlümät yuq.

Törki xalıqlar däwlätlär qorıp, Íslam qabul itsälär dä, Fin-Uğırlar üz ışanularda qalıp, şul däwlärlärdä irken yäşi ide, wä ilgä doşmannar kilgändä, Törkilär ilä bergä aña qarşı çığa ide.

Bu köngä Fin-Uğır – Törkilär arasında tatulıp mönäsäbätläre haman da saqlana, üz mänfäğätlärne xäl itkändä ber-bersen yaqlílar.

Monı da qara 
 İdel-Ural Ştatı
 İdel-Ural Berlege

:Идел-Урал
Räsäy Möselmannar Qorıltayı

Räsäy Möselmannar Qorıltayı ul 1905.–1914. yıllarda ütkän qorıltayları adı.

Qorıltaylar 
1. qorıltay – 1905 yılnıñ 15 avgustında Aq Kirmän tiräsendäge Makaryevskaya bazarında uzğan. İttifaq äl-Möslimin firkäsen oyıştırırğa kileşälär.

2. qorıltay – 1906. yılnıñ 13–23 ğinwarlarında uza. İttifaq äl-Möslimin firkäseneñ nigeznämäsen qabul itälär, üzäk räislegen saylílar, 16 cirle bülek oyıştıralar, bu cirlärdä 15 avgustta çığışlarnı uzdırırğa kileşälär.

3. qorıltay – 1906. yılnıñ 16–21 avgustlarında uza. Präzident wazifasına Ali Märdan Topçubaşı saylana, anıñ särqätibe bularaq Yosıf Aqçura. 800 wäkil mäktäplärdä uqıtu cirle söylämnärdä uzarğa tieş, wä mädräsälärdä Ğosmanlı Törek söylämendä uzsın digän qararğa kilälär.

4. qorıltay – 1914 yılnıñ 15–25 iyünnärendä Sankt-Peterburgda uza.

Русия тарихы
Русиядә ислам
Törki däwlätlär

Törki däwlät dip Törki xalıqlar xäkim itkän cömhüriätne atílar. Bar Törki däwlätlär turında digändä Törkistan/Türkistan, Turan süzlärene qullanalar.

Bügengä 7 bäysez cömhüriät bar:
 Azärbaycan
 Qırğızstan
 Qazaqstan
 Üzbäkstan
 Törekmänstan
 Törkiä

Monnan tış öleşçä tanılğan  Tönyaq Kipr Törek Cömhüriäte da bar.

Qıtay töbäge dip sanalğan Könçığış Törekstanda da baytaq Törkilär yäşi. Gagauzlar Moldaviädä, Ukrainada häm Romaniädä yäşilär. Qaraqalpaqlar Üzbäkstanda yäşi.

Küp kenä törki cömhüriätlär Rusiä Federatsiäse eçenä kerä häm bäysez däwlätlär bulmıy, alar arasında Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan, Yakutstan, Tıwa, Haqas, Altay, Qırım w.b. Xalıq sanı buyınça törki xalıqlar Rusiädä ikençe urında tora.

Monı da qara 
 Turançılıq
 Törki xalıqlar
 Törki tele

Päräwezdä 
 Törkistan
 Törki xalıqlar wä Törki cömhüriätlär

Искәрмәләр 

Төрки телле дәүләтләр
Söyläm



“Tel” me, “Söyläm” me 
Söyläm dip telneñ ber bilgele alanda qullanıla torğan cirle töre atala. Söyläşüçe sanı da, qullanılu alanı da törleçä bulala. Monnan kiñ alanda qullanıla torğan söyläm keçeräk eç-söylämnärgä dä bülenä aluı çığa.

Cirle söylämnärdän tış telneñ äle hönäri söylämnär dä bulala.

Tel söylämnäre süzlek belän genä tügel, ímla, yañğırış belän da ayırıla ala.

Äytergä qala, tel ilä söyläm ayıru öçen barçaqta qullanırlıq kürsätkeçlär yuq.

Söyläşü töre turında äytkändä, kiläse çaqlarda “tel” urınına yışraq “söyläm” ataması qullanıla:
 ägär bu tel ädäbiät teledäy bilgelängän bulmağanda;
 ägär bu teldä söyläşüçeläreneñ üz däwläte bulmağanda;
 ägär bu teldä söyläşü prestij bulmağanda.

Säyäsi säbäp 
Max Weinreich äytkänençä «Tel ul üz xärbilär bulğan xalıq söyläme». Säyäsi wazğíat üzgärelä torıp tel söylämgä dä, söyläm telgä dä äwerelä ala. Mísal itep İngliz ilä Serb-Kroat telen kiterergä bula, ikeseneñ dä ike töp söyläme bar. Britaniada Britania İnglizçäsendä, Amerikada Amerika İnglizçäsendä söyläşälär.

Tel-söyläm bäxäse Makedonia ilä Bulgaria, Romania ilä Moldova arasında da bara.

Söylämnär berläşmäse 
Telneñ ayırım söylämnärendä söyläşüçe keşelär arasın ber bersen añlaw bulğanda, şul çaqta söylämnär berläşmäse buluı turında äytälär. Ämma kiresençä çaqları da bar, mäsälän İtalça wä Íspança ul ayırım tellär dip sanalsalar da, söyläşüçelär ber bersen añlasa, Lombard ilä Sisíliada yäşäwçeläre isä ber teldä söyläşsälär dä ber bersen añlamaslar. 
Ber cirdä küp tellär qullanu näticäsendä söylämnärdän butalğan berläşmä bulıp çığuı bar, iñ bilgele mísal itep Afrikança-Dutça-Frisça-Almança berläşmäsen kiterergä bula.

Törki telen küp söylämnär bulğan tel itep tä, söylämnär berläşmäse itep tä sanarğa bula, berençe märtäbä Törkiägä kilgän Tatar da öç kön eçendä cirle söylämgä künegep betä.

Taríxí qaraş 
Taríxlı telbeçlärneñ qaraşı buyınça bar söyläşü törläre ul borınğı tellärneñ söylämnäre genä. Mäsälän Romalı tellär ul Latín teleneñ söylämnäre dip sanílar.

:Тел белеме
Kön tele

Kön tele dip bar keşe telläre Urta Asíada barlıqqa kilgän ber teldän çıqqannar dip äytä torğan telbelem farasın atílar. Bu faraz buyınça, Törekçä genä şul berençe telgä iñ yaqın bulıq qalğan.

Bugöngä bäxäsläşelep betkän bu faraz berençe märtäbä 1935. yılda Kemal Atatürk tarafınnan Törek säyäsätenä wä mäğärifenä kertelgän ide, wä Törekçäne alınmalardan buşatu öçen nigez bularaq qullanılğan.

“Kön tele” farazı 1950. yıllarda ük íxtíbarsız qalğan ide.

Monı da qara 
 Törki tele
 Turançılıq
 Taríxlı telbelem

:Телләр
:Тел белеме
Turançılıq

Turançılıq (başqa tellärdä Pan-Turkism) dip Törki xalıqlarnıñ berdämlekkä tartıluın atıylar.

Tarix 
19. yözyılnıñ azağında İdel-Ural Törkilärendä milli añ uyana başlıy wä alarğa Törki xalıqlarınıñ urtalıq buluı turında añlaw kilä.

1839. yılda Turan cämğiäte nigezlänä. Şul cämğiätneñ adı Urta Aziäda bulğan Turan il adınnan bulğan. Bu cämğiätneñ qatnaşuçıları arasında İsmäğil Gaspıralı da ide, ul cämğiät yünäleşen qısqaça “Teldä, fikerdä, eştä berlek” itep atarğa täqdim itkän, wä şunnan soñ bu özek iñ äytelä torğannarınnan bulğan.

Yünäleş 

Turan cämğiäteneñ töp yünäleşe bularaq Törki xalıqlarnı berdäm il çiklärendä berläşterü tora, bu ilneñ cıkläre Balqannardan başlap Keçe Aziä arqılı Seber ilä Qıtayğa tikle suzılırğa tieş, bu kiñ alanda bertelle bermädäniätle Törki xalıqlar yäşi, wä alar il milläte dip íğlan itelergä tieş.

Turançılıq cämğiäte barlıqqa kilüe belän berçaq Törki xalıqlarnıñ çığışın açıqlıy torğan öyränülär başlanalar. Şulay uq Ural-Altay telläre turında fänni farazlar öyränelä, borınğı qazışlarda Törki çığış ezlänä, Sumerlar ilä Törkilär ul ber närsä digän fiker çığarıla. Kemallek yünäleşe başqa eşlär arasında Mustafa Kemal Atatürk täqdim itkän Kön tele farazına tabınıp Törekçäne Ğäräpçä ilä Farsı telennän kilgän süzlärdä tazarta başlağan.

Eştäşlek 
Turan cämğiäte Ğosmanlı İmperiäsendäge Yäş Töreklär yünäleşe berlän dä eştäşlek itkän.

Şul çaqtağı Britaniä, Tönyaq Alman Berlege, Avstriä kebek patşalıqlar Rusiä alarnıñ iminlegenä zarar kiterä dip qarıy ide. Alar üsä torğan Turan yünäleşen da Urıslarnı almaştırıp alarnıñ iminlegenä zıyan kiterä başlar dip qarıy ide, wä Turan yünäleşen Panturkismustan başlap Groß-Türkentum yäğni Böyek Töreklekkä tikle atıy ide. Şul çaqtağı Fransiä ğına Törki xalıqlar yağında tora ide.

 Bügenge xäl 
1. Dönya suğışı çağında Ğosmanlı İmperiäse tarqalğannan soñ, Enver Paşa 1920. yıllarda Samarqandta yaña Törki Xälifät qoru belän mäşğül bulğanda Turançılıq yünäleşe Törkiädä ozaq arağa ülgän bulğan.

SSRB cimerelüennän soñ ğına Turançılıq yünäleşe yaña köç cıya başlağan. OATCT nigezlänüennän soñ Törki xalıqlar wä Törki däwlätlär arasındağı mädäni-iqtisadi elemtälär üsä nığıtlana başlağannar, eştäşlek qoru mömkinlege päydä bulğan.

Törkiä barlıqqa kilgän yaña Törki däwlätlärgä mäğrifät, iqtisad, eşmäkärlek tözärgä yärdäm itep, alarnıñ töp xezmättäşe bulğan. Törkiä monnan tış Törki tele öçen berdäm Latinälif qabul itü eşen dä etep tora. Şulay itep Törki berdämlek qoru eşe däwam itä başladı.

Ankara Universitetınıñ TOMER İnstitüte elegräk Törkiäneñ milli mädäniät üzäge bulsa, xäzer ul Törki telen öyränü üzägenä dä äwerelgän.

1990. yıllarda Törkiä başqa Törki däwlätlärdä yaña mäktäplärne açqan. Alar arasında Törek-Tatar liseyläre dä bar.

 Xezmätlär 
"Öç tarzı säyäsät", Yosıf Aqçura 1904 yıl

"Törekläşmäk, İslamläşmäk, Zamanlaşmak", Äli Güseynzadä 1908 yıl

 Özemtä 
“Teldä, fikerdä, eştä berlek” — İsmäğil Gaspıralı

Eşleklelär 
 Matthias Alexander Castrén
 Yosıf Aqçura
 İsmäğil Gaspıralı
 Äli Güseynzadä
 Ziä Gökalp
 Enver Paşa
 Talaat Paşa
 Hüseyin Nihal Atsız

Monı da qara 
 Törki xalıqlar
 Törki däwlätlär
 Törki tele
 Törki tele älifbası

Төрки халыклар
Кемлек сәясәте
Ähmäthadi Maqsudi

Ähmäthadi Maqsudi Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasındadır.

Ähmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «Möğällime äwwäl» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 dänädän artıp kitä. Ä.Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları wä başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.

Ähmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä kiñ urın birä, “‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” (Ğälimcan İbrahimnıñ bäyälämäse). Ähmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa waw häm hai räsmiä) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.

Monı da qara 
 Tatar tele

Татар мәгърифәтчеләре
1864 елда туганнар
:1941 елда вафатлар
Codex Cumanicus

Codex Cumanicus - Katolik missionerlarğa Qomannar/Qıpçaqlar belän aralaşunı oyıştırırğa yärdäm itüçe yazmalar cıyıntığı. Latin älifbasında tözelgän. Bu yazmalar ber qap astında cıyılğan.

Bu cıyıntıqnı ike öleşkä “bülärgä” bula:

Bernçesendä Latinçağa ilä Farsıçada tärcemä itep Qıpçaq teleneñ süznämäse kiterelgän, tel qullanması diärlek.

İkençe öleşendä Qumannarnıñ ğöref-ğädätläre kiterelgän, dini mätennär, tel häm xalıq icatı turında belem, alarnıñ Latinçağa häm Çığış Biek Almançağa tärcemä kiterelgän. İke öleşendä dä baytaq östämälär bar.

Codex'nın irtänge öleşlär 12 yäki 13 ğasırda yazılğan, waqıt ütüwe belän östälep baruwı ışanıla. 
Bu könga Venetsiä şähärendäge St. Mark kitapxänäsendä saqlanğan Codex Cumanicus küçerelmäse 1330 yılğa qarıy. (1r bitendä 11 ijül 1330)

Çığanaqlar häm iskärmälär

 Schmieder, Felicitas et Schreiner, Peter (eds.), Il Codice Cumanico e il suo mondo. Atti del Colloquio Internazionale, Venezia, 6-7 dicembre 2002. Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 2005, XXXI-350 p., ill. (Centro Tedesco di Studi Veneziani, Ricerche, 2).
 Drimba, Vladimir, Codex Comanicus. Édition diplomatique avec fac-similés, Bucarest 2000.
 :en:Davud Monshizadeh, Das Persische im Codex Cumanicus, Uppsala: Studia Indoeuropaea Upsaliensia, 1969.

Päräwezdä 
 «Codex Comanicus» Peter B. Golden (Rutgers)  – İnglizçä mäqälä
 Dr. Peter B. Golden on the Codex -Архив
 Italian Part of “Codex Cumanicus”, pp. 1 - 55. (38,119 Mb)
 German Part of “Codex Cumanicus”, pp. 56 - 83. (5,294 Mb)

Төрки халыклар
Alança

Alan tele yäki Alança dip Törki teleneñ Qawqaz söylämen atıylar, ul Qaraçay yä Balqar xalıqlarınıñ tuğan söyläme. Anı Qaraçayça, Balqarça da atıylar.

Qawqazğa Urıslar kilep, 20. yöz başında Törki telen qullanudan betergänçe Alança xalıqara tel bularaq qullanılğan, mäktäplärdä dä.

Balqar yä Qaraçay xalıqlarınıñ söyläşü ayırması bik keçkenä, alarnı ike ayırıp tel itep Urısälif itte.

Alançağa iñ yaqın söyläm diep Qırımçanı atarğa bula.

Üzençäleklär 
Alançada Tatarçada kebek [q], [ğ], [ñ], [ä] awazları bar. «C» xärefe belän Qırımçaday awaz bilgelänä.

Alançanı c-söyläm dip atarğa bula, Tatarçada [y] awazı äytelgän cirlärdä Alançada [c] äytelä: yıl / cıl, yaña / cañı.

Sıltama 
 http://www.camagat.com

Monı da qara 
 Törki tele

Päräwezdä 
 Älifba
 Qayber süzleklär

:Төрки телләр
Төрек-Татар лицейлары

Төрек-Татар лицейлары дип Төркия ярдәме белән оештырылган мәктәпләрне атыйлар.
2004 елда Татарстанда 8 татар-төрек лицее эшли иде. Иң беренчесе, Эртугрул Гази исемендәге 2 номерлы лицей-интернат (Казан) Казанда 1992 елда ачылган.

Барлык лицейларда укыту 4 телдә алып барыла: татарча, төрекчә, инглизчә, урысча.
Бетерүчеләрнең 100% чамасы Татарстан һәм чит ил университетларына керә. Лицей укучылары Татарстан, төбәк һәм Россия бәйге/олимпиадларында күп беренчелекләрен оттылар.

Лицейлар татар телен Яңалиф нигезендә өйрәтү экспериментында катнашкан мәктәпләр арасына керәләр.

Бүләкләр 
2нче лицей 2004 елда җөмһүриятнең иң яхшы мәктәбе исеменә лаек булды, һәм физика фәне укытучысы Осман Аслан иң яхшы физика укытучысы буларак сайланган.

Керү 
Лицейга керү 6нчы сыйныфны бетерүчеләр арасында математика фәненнән олимпиада рәвешендә уза.

Моны да кара 
 Төрек-Башкорт лицейлары
 Төрек-Казакъ лицейлары
 Төрек-Кыргыз лицейлары
 Төрек-Чуаш лицейлары

Пәрәвездә 
 http://litsey2.ru/

Казан мәктәпләре
Şolom Aleyxem

Şolom (Şolem) Aleyxem (2 mart, 1859 - 13 may, 1916) - İdiş ädäbiäte yazuçısı häm populár yumorist, anıñ ícatta novellar, pieslär, mäzäklär. İdiş yazuçılarnı alğa cibärü öçen bik küp eş eşli, balalarğa İdiş telendä yuzçılardan iñ berençese.

Şolem Yakov Rabinoviç isemle (Urısça: Рабино́вич) xäzerge Ukrainadağı Pereyaslav şähärendä tua. Şolom Aleyxem icadi isemen ala. Kitaplarğa räsemnär yasí, uqıtuçı häm ravvin bulıp eşli. Başta Urısça häm İvritçä yaza, läkin 1883.tän İdiş telendä qırıqlap tom bastırıla. Şul waqıtta Räsäy yähüdläre arasında yazu häm icadi tele İvrit tele bula, bu telne uqımışlı Yähülär genä belälär. Şolem Aleyxem Räsäyneñ öç million nadan İdiş telendä genä söyläşäwçe Yähülär öçen yaza.

Citeşterüçänlege bik zur bula, monnan tış, ul başqa İdiş yazuçılarnı danın tarata. Die Yiddishe Folksbibliotek yıllıq basmasın möxärrirlek qıla. Awrupada häm Quşma Ştatlarda leksilär uqıy. Anıñ äsärlär törle tellergä tärcemä itelgän. Alarnıñ iñ populár: "Söt sawıtı Tevye" äsäre. Äsärendä yähüdlär-urıslarğa mönäsäbätlär, Qaragruhçılar pogromnarı (cäberläre) yazıp birgän.

Zolımnı sizep Şolom Aleyxem 1905. yılda Şveytsariägä küçä, soñraq, 1914.tä, Quşma Ştatlarğa küçep, Nyu York şähärendä urnaşa. Bu urında ul 57 yäştä ülä.

Läñkerlär 
 Şälom Aleyxem Päräwäzdä
 The Bloody Hoax (a book review)

Яһүдләр
Язучылар
Därbiş

Därbiş, şähär tibındağı bistä (1940. yıldan), Aqtanış rayonında, rayon üzägennän 42 km Tönyaq-Könbatışrtaraq, Kama yılğasınıñ sulyaq yarında urnaşqan. 1872. yılda qorablar remontlaw ostaxanäläre oyışqanda nigez salına. 1970. yılda 2,8 meñ, 1979. yılda 1,2 meñ, 1989 yılda 0,8 meñ keşe yäşi. (1970 yıllarda Tübän Kama susaqlağıçı zonına kerä). 1995. yıldan daimi yäşäwçelär yuq. 1998. yılnıñ 18. Yünendä isäptän sızıla.
Cimerek şähär
Raifa küle

Raifa küle, Yäşel Üzän rayonındağı İdel-Kama saqlawlığı territorisendä. Mäydanı 33,2 ha (1986), ozınlığı 1300 m, kiñlege 300 m, iñ tirän urını 19,8 m, su küläme 2360 meñ m3 (1993). Ozınça, bögelgän tügäräk räweşendä. Kül qazanlığı erozí tä'sirendä qatlawlanğan karst-suffozí eşçänlege näticäsendä xasíl bulğan. Yawım-töşem isäbenä tuyına. Külneñ töbenä läm bik tiz utıra, ayırım öleşläre su üsemlekläre belän qaplanğan. Raifa urmanındağı töp sulıq saqlawlığı.
Яшел Үзән районы күлләре
Яшел Үзән районы
Tatar ülçäw berämlekläre

Tatar nämetrik ülçäw berämlekläre

Метрология
Чернобыль һәлакәте

Чернобыль һәлакәте — 1986 елның 26 апрелендә Совет Берлегендәге (хәзерге Украинадагы) Чернобыль шәһәрендә булган атом электростанциясендә килеп чыккан һәлакәт иде. Дөньяда атом электростанцияләрдә һәлакәтләрдә иң начары исәпләнә. Ул радиоактив калдыклардан торган болытны җитештерә. Җил бу болытны Көнбатыш Совет Берлеге, Көнчыгыш Европа һәм Скандинавия аша күтәреп чыгара. Украинаның, Беларусьның һәм Россиянең күр җирләрен пычрата, нәтиҗәдә 200 000 кеше эвакуацияләнә һәм күчерерлә. Бу һәлакәт Совет атом сәнәгатенең куркынычсызлыгы турындагы мифны юкка чыгары, атом сәнәгатьнең үсешен кичектерә, Совет хакимиятен сер тормас булыгра мәҗбүр итә. Хәзерге бәйсезле Россияне, Украинаны һәм Беларусьны агуланган зонасында йогышсызландыру һәм сәламәтлекне саклау мәшәкәтли.

Атом электростанциясе 

Чернобыль АЭСы Украинадагы Припәт бистәсендә урнашкан, Чернобыльдан чакта төньяк-көнчыгышка 16 километрда һәм Киевтән чакта төньякка 104 километрда. Станция дүрт реактордан тора, алардан һәркайсының электрик егәрлеге 1 гигаватт (термик егәрлеге 3.2 гигаватт) була, һәлакәт заманнарында бергәләп Украина электроэнергиянең 10% чамасы җитештерәләр. Станция төзелеше 1970-елларда башлана, 1977 елда 1-нче реактор эшли башлый, соңрак 2-нче (1978), 3-нче (1981) һәм 4-нче (1983). Һәлакәт вакытында 5-нче һәм 6-нче реакторлар төзеләләр генә.

Бөтен дүрт РБМК-1000 реактор төренә керәләр.

Һәлакәт 

1986 елның 26 апрелендә, җирле вакыт 13:23:58дә Чернобыль-4 атом-төш реакторы (ягъни Чернобыль станциясенең 4-нче реактор) һәлакәтле атом-төш матдәненең эрүен кичерә , нәтиҗәдә бернчә кабынып китүеләр һәм янгын чыга.

Һәлакәт хаталы реактор ясалыгына һәм куркыныч техниканы бозган арыган станция операторлар хатасына бәйләнгән була. Три-Майл-Айленд вакыйгасында да, икенче дәрәҗәдәге һәлакәтенә өлеш керткән фактор — операторларның яхшы булмаган өйрәнгәнлек һәм реакторның күп сыйфатлары белән таныш булмау.

Берничә процедура тәртипсезлек һәлакәт сәбәбенә өлеш кертәләр. Алардан берсе куркынычсызлык, офицерлар мөдир операторлар белән булмаган имин элемтә. Аннан да бигрәк, операторларның яхшы булмаган өйрәнгәнлеге буенча, экспериментнең максаты булган түбән реактивлыкта реактор эшен аңлауның сайлыгы да сәбәбе була. Реакторның күп сыйфатлары, куркынычлы зур позитив киңлек коэффицентендә, хәрби сер буларак яшерен иткән булдылар һәм операторлар aларны белмәделәр. Алай гына да түгел, берничә куркынычсызлык системалар алдаган булдылар, тәҗрибә башкаруының тәртибе инкяр иткән була.

Моны да карагыз 
 Припәт

Тышкы сылтамалар 
 Яндекс панорамалар. Припәт шәһәре

Украина тарихы
1986 елны ССРБда техноген һәлакәтләр
Pravoslawlıq

Ortodokslıq, Pravoslawlıq, Pravoslavie (,  — döres xökem, döres belem, döres Xoday süze, döres Xoday danlıqlau) — monoteizm häm xristianlıq dineneñ ber iseme häm yünäleşe. Ul Könçıgış Rim imperiäsendä tuıp, Balqannarğa, Kavkaz belän Rossiägä kergän. Xäzerge waqıtta däwläti çirkäwlärgä bülenä.

Ortodoks Xristianlıq yäki Pravoslavie, Rim imperiäse bülengäç (395), Xristianlıq Könçığış tarmağı bularaq oyışqan töp häm borınğı yünäleşlärneñ berse. Dini nigezläre 9-11. yözlärdä Vizantiä bilgelänä. 1054. yılda Ortodoks Xristianlıq möstäqil çirkäw bularaq formalaşa. Aqrınlap berniçä autokefal çirkäwgä bülenä.

Tatarstan cirendä Pravoslavie 1552. yıldan Qazan Xanlığın Rus däwläte yawlap alğaç häm töbäktä kolonial izü säyäsäte başlanğaç, kiñ tarala. (qara Keräşen Tatarlar)

2001. yılnıñ 1 iyülenä Tatarstanda 172 Ortodoks xristianlıq cämğiäte, ş.i. 9 Keräşen Tatarlar mäxälläse terkälgän.

Христианлык
Färit İdelle

Färit İdelle (Aği Färit Ämrulla ulı) (1943), radíojurnalist.

1968. yıldan "Azatlıq" radiosınıñ Tatar-Başqort redaktsiäse xezmätkäre, 1989.dan direktorı (Münchendä, 1995. Pragada).

"Ğabdulla Tuqay isemendäge yäşlär klubı"na (İstanbul) nigez saluçılarnıñ berse, "Tuqay bülletine" jurnalınıñ redkollegi äğzası.

"Qazaq häm Tatarlar" (İstanbul, 1972) isemle kitap autorlarnıñ berse.
Азатлык радиосы журналистлары
Älimcan İdrisi

İdrisi Älimcan (Ğälimcan) Cäğfär ulı (1887-1959), jurnalist, cämäğät häm din eşleklese.

1914-1915. yıllarda Törkiädä "Türk yurdu" ("Törek yortı") jurnalı möxärrire. 1915 yıldan Almaníada, 1916-1922. yıllarda ímam, Wünsdorf lageren oyıştıruçılarnıñ berse. 1922-1924 yıllarda Boxara Xalıq sovet Cömhüriäteneñ Almaníadağı räsmi wäkile.

"Räsäydän kilep uquçı Möselman studentlarğa yärdämläşü cämğiäte"n (1918-1924.) häm "Allahe täğäläne olılawçı Möselman cämğiäte"n (1924-1928.) häm citäkçelärennän berse.

1934-1939 yıllarda Almaníanıñ Tışqı Eşlär ministerlegendä fänni xezmätkär (liñeşç); 1939-1945. yıllarda Propaganda ministerlegendä Ğäräp häm Törek redaksíları citäkçese.

Чит илләрдә яшәүче татарлар
Татар журналистлары
Singarmonizm

Singarmonizm (Yunança: sin – bergä, häm harmonia – awazdaş), fonetik qanun, süzlärdä arttağı icekneñ üzennän alda kilgän icekkä yaraşuı. Ber süzdä yä alğı rät ä, ö, e, ü, i, yuğisä artqı rät a, u, ı, o, í suzıqları qullanıla (bala, altın, mäsäl, Sälim). Şul räweşçä, barlıq quşımçalar (mäsälän, küplek sanı quşımçaları –lar, —lär) da yalğana. Sínharmonizm qanunı agglútinativ sistemle Törki, Moğol, Fin-Uğır häm başqa tellärgä xas.

Tatar telendäge alınma süzlärneñ tamırlarında törle (alğı, artqı) rättäge suzıqlar bulğanda çığarmalar küzätelä: kitap, kafedra. Quşmasüzlärdä dä şul uq küreneş: öçbuın, taşkümer, mırawbikä, hiçqayçan. Süz törläneşendä quşımça soñğı icektäge suzıq awazğa oxşaş bula: kafedrada, kitaplar.

Тел белеме
Äxmätzäki Wälidi

Wälidi Äxmätzäki Äxmätşa ulı (Başqortça: Вәлиди(ов) Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы), möhäcirlektä Zeki Validi Toğan, (1890-1970), Başqort xalqınıñ milli azatlıq xäräkäte citäkçese, tarixçı, türkolog, fälsäfä doktorı (1935), Mançester üniversitäteneñ şäräfle doktorı (1967).

1912-1915. yıllarda Qazanda "Qasıymiä" mädräsäse möğällime. 1915-1917.dä 4. Däwlät Dumasınıñ Möselman deputatlarına bulışlıq itü bürosı äğzası. 1917.dä Millät Mäclesenä saylana, Ş. Manatov belän berlektä Başqortlar Şurasın oyıştıra, Nöyäber-Dekäber Orenburgta uzğan Bötenbaşqort Qorıltayı räise (anda Möstäqil Başqort moxtariatı íğlan itelä).

1918-1919 yıllarda Başqort tömännäre Wälidi citäkçelegendä ataman  Dutov häm admiral Aleksandr Kolçak armiäläre eçendä Bolşeviklar qarşı köräşä. RSFSR xakimiäte Sovet Başqort autonomiasen tözü şartına kileşkäç, tarafdaları belän Bolşeviklar yağına çığa.

1919. yılnıñ Fevrälennän 1920 yılnıñ iyün urtalarına qädär (bülenep) Başrevkom räise. Üzäk xakimiätneñ elekke moxtariät wäqälätlären çikläwennän kilep tuğan qarşılıqlar arqasında Äxmätzäki Wälidi Sovetlar xakimiäte belän aranı özä, Urta Asiäğa kitä.

Törkestanda Sovet xakimiätenä qarşı milli xäräkät citäkçelärennän berse, "Törkestanlılar Milli Berlege" räise (1920-1923.). 1923. yıldan möhäcirlektä. Şul uq yılda ul İrandağı Mäşhäd şähäreneñ kitapxanäsendä İbne Fazlannıñ original qulyazmanı taba.

1925.tän Törkiädä, İstanbul üniversitätendä uqıtuçısı häm professorı. Soñraq Almaniäneñ Bonn (1935-1937) häm Göttingen (1938-1939.) üniversitätläre professorı. 1953.tän İstanbul üniversitäte qarşındağı Íslam Dönyasın Öyränü häm Tikşerenü İnstitutı citäkçese.

Şul uq yıllarda UNESCO qaramağında Törki xalıqlarnıñ küptomlı fundamental ensiklopädiäsen tözüe oyıştıru eşendä yaqınnan qatnaşa. Törki xalıqlarnıñ tormış-könküreşenä, mädäniätenä, telenä häm tarixına bağışlanğan küpsanlı xezmätläre 1909-1970. yıllarda törle tellärdä basıla.

Шәхесләр:Башкортстан
Башкорт шәхесләре
Татар тарихчылары
Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Хәбиб Юнич

Юнич Хәбиб Фазылҗан улы (1905-1945), Кытай Төркестандагы сәясәт эшлеклесе, педагог һәм журналист. Төркиядә укып кайтканнан соң, Шөнҗанның Элә вилаятендә уйгыр телендә беренче "Элә дәрияси (Элә дәрьясы)" гәзетаның оештыручыларның берсе һәм аның мөхәррире (1934-1944). 1939 елда Юнич тырышлыгы белән Голҗада беренче җәмәгать китапханәсе ачыла.

1940 елларда Голҗа татар мәктәбендә укыта. Шөнҗанда башланган милли азатлык хәрәкәтенең рухи әйдәүчеләренең берсе. Шәркый Төркестан Халык Җөмһриятенең (1944) төп документын (декларациясен) төзүчеләрнең берсе һәм вакытлы хөкүмәтнең мәгариф министры (1944-1945). Бер ук вакытта "Азат Шәркый Төркестан" газетасының баш мөхәррире. Тиф эпидемисе вакытында вафат була.

Кытай татарлары
Татар сәясәтчеләре
Кытайда туганнар
Мөгаллимнәр
Muixeranga

Muixeranga /muişeraña/ ul borınğı uram biülärneñ cíını, ul da Valencia İlendäge Algemesí şähärendä saqlanğan keşe manaralar yolası. Algemesí ul Valenciadän 30 km Könyaq-Könbatışraq şähär.

Muixeranga artistik akrobatik biü genä tügel. Ul Algemesí şähärdäge Qız Sälâmätlege (Mare de Déu de la Salut) dip atalğan 7-8. Sentäber festivale waqıtında tözelgän törle küreneşle häm formalı plastik qorılmalar.

Muixeranga böten Catalonia'da ütkärelgän casteller'lärgä oxşaş. İkesedä böten İberia yarımutırawında ällä qayçan kiñ taralğan borınğı Moixiganga yolasınnan çığalar. Casteller belän Muixeranga töp ayırması şundí: Muixeranga'nıñ töptä yatqan dini mäğnäse artığraq, tözüçelärgä manaranıñ bieklege möhim tügel.

Taswírlama 

Manaranı tözüçe keşelär ğädättä törle hönärle, läkin köçle häm qüätle keşelär. Xäzerge köndä  200 keşe manaralarda qatnaşa, läkin äwwäl zamannarda 30 dän artığraq keşe bulmadı. Tamaşanı osta oyıştıra: ul biü manaralar belän yarıştıra, ul da keşelärne saylap ala, alarnı da äzerli.

Kiemnär dä bik törle bulalar. Kiem külmäktän, ıştannan, krästiän ayaq kiemennän häm maxsus eşläpädän tora. Tuqıma vertikal qızıl häm zäñgär buylar belän buyalğan, harlekindä kebek. Bu üzençälek elektän ük torğan tügel, qartlar süzlärençä,ällä qayçan kiem tüşäk tuqımasınnan eşlängän buldı .

Çığış häm Üseş 

Muixeranga häm muixeranga süze çığışı xaqında berniçä teori dä bar. Berençe teori süzlärennän, bu süz Ğäräp mochain, dimäk "bitlek", süzennän çığa. İkençe teori sözlärençä bäyräm borınğı maxsus waqíğanı iskä alu tantanalı yöreştän çığa.

Ägär İberian Yarımutırawında bu yolanı 13. yözdän kilä dä, Algemesí'dä muixeranga'nı iñ täwge iskä alınu 18. yözneñ berençe öçtän ber öleşendä buldı.

Muzık häm símbolik 
Biügä quşılıp tabalettä (baraban) häm dolçaina'da (bik qatı fleytanıñ töre) bik borınğı bigesez autornıñ xas köy uynílar.
Valencia mädäniäten häm telen yañarışı öçen köräşçelär bu köy Valencia İleneñ häm böten Katalon-telle töbäklärneñ hímnı buluına ireşte.

  Xavier Richart başqaruında.

Monı da qara 
 Casteller

Läñkerlär 
 Muixeranga räsmi bulmağan säxifä (bu säxifädän mäqäläneñ ber öleşe alınğan)

Йолалар
Испания
Морза

Морза (шулай ук мирза,  мирза,  ‘әмир-задә — бәк улы) — Алтын Урдада һәм татар ханлыкларында кулланышта булган титул. Морзалар татар дворянлыгының күпчелеген тәшкил иткәннәр.

Дәрәҗә буенча бу титул бәктән түбәнрәк. Бәк ыругында бер үк вакытта тик бер бәк булырга мөмкин, калганнары гади морзалар гына.

Искәрмәләр

Моны да карагыз 
 Чабаталы морзалар
 Кенәз
 Морзалар хәбәрчесе

Титуллар

en:Morza
Böyek Macarstan

Böyek Macarstan (Magna Hungaria), Macarlarnıñ riwäyätlärdä taswirlanğan borınğı watanı. Qayber tarixi çığanıqlardan häm istäleklärdän mäğlüm. Şul riwayätlärdä taswirlanğança, Böyek Macarstan qayçandır Skiflar berlegeneñ ber ölkäse sanalğan, doşmannarınnan ciñelgäç, xalıqnıñ ber öleşe Almuş () citäkçelegendä Pannoniagä (Dunaynıñ urta ağımı ölkälärenä) küçenep kitä. 13-14. yözlärdä Awrupı säyäxätçeläre (Julian, Rubrouck, Carpini h.b.) Böyek Maçarstannı Ural aldı töbegendä dip bilgelilär. 19-20. yözlär Macar ğälimnäre (Vamberi, Cegledi, Gomboc, Nemet h.b.)  anı Tönyaq Qawqaz yäki Urta Aziağa bulğan dip, xäzerge zaman Urıs, Macar, Tatar ğälimnäre isä Könyaq Ural belän Çulman tamağı aralıqlarında urnaşqan dip farazlıylar. Könyaq Ural belän Çulman buylarında 7-14. yözlärgä qarağan, Böyek Macarstanğa yaqınlığı bulğan arxeologik kulturalar (Kuşnarenko, Postpetrogrom, Çiälek h.b.) saqlanğan, monda elek Macarlar qärdäş uğır telle Macar qäbiläläre yäşägän.
Basqart

Татарстан тарихы
Basqart

Basqart (Paskart), 13-14. yözlärdä İdel buyı Bolğarına çiktäş Ural-taw aldı töbägeneñ tarixi ataması. 13. yöz tarixi çığanaqlarda Böyek Macarstan (Magna Hungaria) bularaq ta telgä alına. Uğırlar () telendä söyläşüçe Basqart ile ıruğ-qäbiläläreneñ küpçelege soñraq möselman dinen qabul itkän, Tatar yäki Başqortlarğa quşılğan.

 Başqortostan

Татарстан тарихы
Biarmia

Biarmiä, Könçığış Awrupanıñ Tönyaq-Könçığışındağı tarixi ölkä. 9-13. yöz Urıs çığanıqları häm Skandinaviä xalıqları riwäyätläre buyınça mäğlüm. 

Qayber belgeçlär Biarmiäne yäisä Biarmlandnı Aq Diñgez buyı ataması dip sanıy. Biarmiäne Aq Diñgez Dvina cire, "Böyek Perm" ölkäse häm İdel buyı Bolğarı belän tiñläwçelär dä bar. Biarmiädä Könçığış Fin qäbiläläre yäşägän, alarnıñ Vikinglär belän bäreleşe mäğlüm. Cirle xalıqnıñ Vikinglar, Bolğarlar häm Slavyannar belän säwdä itü üzäge urnaşqan dip uylanıla.

Аурупа тарихы