alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Borhan Şähidi

Borhan Şähidi (1894-1989) - säyäsät häm däwlät eşleklese, tanılğan tatar säyäsätçese. Qazan gubernasınıñ Täteş öyäze Kişer Aqsuı awılında (bügenge Tatarstan) tuğan. Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ kürenekle säyäsät eşleklese.

Tärcemäi xäle 

Täteş öyäzendä tuğan. 1911 -1922 yıllarda Qıtaydağı Öremçe (Ürümqi) şähärendä Tatar säwdägärläre Ğäbdelcabbarovlarnıñ "Tän-Şän säwdä şirkäte" xezmätkäre.

1925-1929 yılda Şeñcan wiläyäte aftamabil yulları tözü assosiatsiäse citäkçese.

1929-1937 yılda  Şeñcan wiläyätene wälie (gubernatorı) qaramağında kiñäşçe-tärcemäçe.

1937 yılda Qazaqstannıñ Zaysan şähärendä Qıtay xökümäte konsulı.

1938-1944 yıllarda Qıtayda törmädä utıra.

1944-1947 yıllarda Öremçe wiläyäte wälie.

1947-1948 yıllarda  Nankindä Gomindançılar xökümäte äğzası.

1949-1955 yıllarda Şeñcannıñ waqıtlı xökümäte räise.

1955-1966 yıllarda  Bötenqıtay Möselmannarı Cämğiäte räise häm Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ Säyäsi-konsultativ Şurasında räis urınbasarı.

Qıtaydağı "Mädäni İnqıylab" çorında qabat törmädä utıra (1966-1976 yıllarda).

"Uyğırça-Qıtayça-Urısça löğät" häm "Şöncanda ütkän ille yıl" (1984) xezmätläre avtorı.

Xäter 
2005 yılda Qazannıñ Waxitov rayonındağı uramğa Borhan Şahidi uramı iseme birelgän.

Ädäbiät 
http://tatmsk.tatarstan.ru/kto-vi-burhan-shahidi.htm  Кто вы, Бурхан Шахиди?
  Улица Шахиди Бурхана
  Халиуллин Ю. Бурхан Шахиди 
 Дилетант.ru: Талейран из Туркестана
 Как понаехать в Китай: рецепт от Бао Эрханя

Сәясәтчеләр
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Texel utırawında Görcälär fetnäse

Texel utırawında Görcälär fetnäse (1945. 4 aprel - 1945. 20 may) ( /tessel .../)- ul Holland Texel utırawında Sovet görci soldatları baş kütärü ide. Fetnä İkençe bötendönya suğışı waqıtında utrirawnı basıp alğan Almannarğa qarşı bula. Bu waqíğa qayçayta "Awrupıda soñğı suğış qırı" dip atílar.

Utıraw Alman Atlantik okeanı buyındağı saqlanu sızığı Atlantik Walında bik möhim bula. Utırawda bik küp köçle nığıtmalar urnaştırğan. Görcälär Görcästan SSR'dan Könçığış Frontında äsir bulğan soldatlar bulalar. Almannar alarnı konzlagerlärdä cíalar häm üz doşmannarğa qarşı suğışa möcbür itälär.. Soñraq batalyonda Almannarğa qarşı yäşeren oyışma eşli balí. Görcälärne Texel'gä Almannarğa buşırğa cibärälär. 

1945. yılnıñ 4-5. Äpril tönendä alarğa Beläşmädäşlärneñ ozaqlamí töşerü toyılıp, Almannarğa qarşı fetnä başlílar, utırawında ciñep, 400 Alman ğäskärlären üterälär. Läkin utırawnıñ Köyaqta häm Tönyaqta bulğan flot batarílar basip ala almílar. Şul säbäple Almannarda utırawğa yañadan basıp alu mömkinlek qala. Almannar qorı cirdän bärep kerälär. Qatı köräşneñ berniçä atnadan soñ Almananr utırawnı üz kontrolenä alalar.

Bu suğış Texel'dä "Urıs suğışı" dit atílar. Yaqınça 800 Alman, 500 Görcälär, häm 120 Texel'lelär hälâq bulalar. Küp utarlar yandırıp beterelgän ide. Xätta Almannar Niederlandta häm Dänmarkta 5. Mayda häm Almanıada 8. Mayda qoral taşlílar, suğış däwam itä. Kanada gäskärlär 20. Mayda ğına suğış tuqtatalar.

Hälâq bulğan Görcälär Oudeschild yanında Hogeberg qäberlegendä kümerelgän. Görcälärdä bäxetle axır bulmí. Alarnı Sovet Berlegenä qaytırğa mäcbür itelälär. Stalin äsirgä birelgän ğäskärlären ğafu itmi, alar xíanätçelär bulıp sanalar. Sovet Berlegenä cibärelgän äsirlelärdan küp keşene cäzalap üterälär, başqalar Sovet lagerlärdä utıralar. 

Bu waqíğada hälâq bulğan keşelär ğomum alğanda Den Berg utırawında kümerelgän. Bu suğışqa bağışlanğan kürgäzmä utırawdağı aéroportnıñ Aeronutik muzéyínda bar. 1953. yılda Hollandlılar Almannar qarşı suğışqan batırlarına häykäl quyğan.

Икенче бөтендөнья сугышы
Berençe Bolğar patşalığı

Berençe Bolğar patşalığı, Balkan yarımutırawınıñ Tönyağında oyışqan borınğı feodal däwlät (681-1018.) 

Azaq diñgeze buylarındağı Böyek Bolğar däwläte  Asparux citäkçelegendä kilgän Bolğarlar tarafınnan cirle Slaván qäbiläläre yäşägän territoriädä oyıştırıla.

8. yöz başlarında patşalıq bilämäsenä Dunay yılğasınnan alıp İske Planina tawlarınaça häm İskır yılğasınnan alıp Qara diñgez buylarınaça cäyelgän cirlär kergän. Berençe başqalası - Pliska, 893 yıldan - Preslav şähärläre.

Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, mal asraw, hönärçelek. Patşalıq xalqı Bolğar aqsöyäkläre (boil, bagain) häm irekle igençelärdän (slavánnar) torğan. 

8. yöz urtalarında idaräçe ıruğlar (Dulo, Ukil häm Ugain) arasında täxet öçen barğan nizağ arqasında patşalıq köçsezlänä. Korum xan (803-814.) däwlätne yañadan nığıtuğa ireşä, Könçığışta Awar, Könyaqta Vizantiä ğäskärlären ciñep, Konstantinopolne qamap ala (811-814. yıllar). Warísı Omurtag xan (814-831) anıñ unışlı yawların däwam itä, Pannoniäne häm Makedoniäneñ ber öleşen yawlap aluğa ireşä. Çuqınğanda Boris I isemen alğan xan däwerendä, 865. yılda Xristianlıq däwlät dine dip belderelä. 

Däwlätneñ iñ qüätle çorı Simeon patşa waqıtında (894-927.) turı kilä. Annan soñ feodallarnıñ üzara köräşe, Vizantiäneñ daimi basımı häm kürşe  Macarlarnıñ yawları näticäsendä Berençe Bolğar patşalığı qabat köçsezlänä. 967.-971. yıllarda patşalıqnı yawlap alu öçen Rus kenäze Svätoslav belän Vizantiä imperatorı İoan Tsimisxiy arasında köräş başlana. 1018 yılda patşalıqnı Bízantia üzenä buysındıra.

İskärmälär

Ädäbiät 

Andreev, Jordan; Milcho Lalkov (1996). The Bulgarian Khans and Tsars (in Bulgarian). Abagar. ISBN 954-427-216-X.
Zlatarski, Vasil N. (1918). Medieval History of the Bulgarian State, Vol I: History of the First Bulgarian Empire, Part I: Age of Hunn-Bulgar Domination (679–852) (in Bulgarian). Sofia: Science and Arts Publishers, 2nd Edition (Petar Petrov, Ed.), Zahari Stoyanov Publishers, 4th Edition, 2006. ISBN 954-739-928-4. (История на българската държава през средните векове. Том I., История на Първото българско царство. Част I. Епоха на хуно-българското надмощие (679–852), София 1918)
Zlatarski, Vasil N. (1927). Medieval History of the Bulgarian State, Vol I: History of the First Bulgarian Empire, Part II: From Slavianization to the Fall of the First Bulgarian Empire (852–1018) (in Bulgarian). Sofia: Bulgarian Academy of Sciences, 2002. (История на българската държава през средните векове. Том I. История на Първото българско царство. Част II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852–1018)], София 1927)

Дунай буе Болгары
681 елда барлыкка килгәннәр
1018 елда юкка чыкканнар
Беренче Болгар патшалыгы
Аурупа империяләре
Балканнар тарихи дәүләтләре
İske tatar ädäbi tele

İske tatar ädäbi tele (İske imlâ:   ايسكى تاتار تلى ), qayber etnik qärdäş xalıqlarnıñ – tatar, başqort, öleşçä qazaq häm nuğaylarnıñ ğomumi yazma ädäbi tele. Bügenge tatar tele häm qırımtatar tele Altın Urda çorında formalaşqan İske tatar tele nigezendä kilep çıqqannar.

Tarix
İske tatar ädäbi tele İdel buyı Bolğar däwlätendä häm Altın Urdada qullanılğan borınğı Törki ädäbi telneñ cirle variantı nigezendä barlıqqa kilä. 

XI-XIV ğasırlarındağı ädäbi tel İske tatar ädäbi tele formalaşunıñ başlanğıç çorı itep qarala. Ul matur ädäbiättä (Qol Ğäli, XIII ğasır) xalıq awaz icatı äsärlärendä, dini ädäbiättä, qäber taşları yazmalarında kiñ çağılış taba. 

İske tatar ädäbi tele Qazan häm Ästerxan xanlığı çorında formalaşıp betä häm 15. yözdän 19. yözneñ urtası qädär Tatar xalqınıñ törle ictimaği ölkälärendä qullanıla. Bu teldä Möxämmädyar poemmaları, (16. yöz), Mäwla Qolıy xikmätläre (17. yöz), Qadıyrğäli bäkneñ tarixi äsärläre (17. yöz başı), "Däftäre Çıñğıznamä" (17. yöz) häm başqa äsärlär yazıla. Ul çordan qalğan matur ädäbiät äsärlärendä, fänni ädäbiättä, ictimaği-publitsistik yazmalarda, räsmi eş qäğäzlärendä häm başqa janrdağı yazmalarda bolğar-qıpçaq söyläşenä häm uyğır-uğız tellärenä xas üzençäleklär saqlana. Bu – törki yazma traditsialarınıñ däwam itüe häm İdel buyında, ş.i. İdel buyı Bolğar däwlätwendä törle etnik qärdäş xalıqlarnıñ aralşuı häm quşılıp kitüe belän dä añlatıla.

İske tatar ädäbi tele Latıyf Cäläy, Mirfatıyx Zäkiev, Waxit Xaqov, Fazıl Fasiev, Fähimä Xisamova häm başqa ğälimnär tarafınnan öyränelä.

İskärmälär

Qara şulai uq 
 Çağatay tele

Татар телеТөрки телләр
İlham

İlham (Ğäli) xan (1450 yıllar tiräse – 1490 yıllar tiräse), 1479-1487 yıllarda  xanı. İbrahim xannıñ ulı. 1482 yılda Böyek Mäskäw kenäzlege belän solıx kileşüen tözi. 1485 yılda Möxämmät-Ämin xan tarafdarları anı täxettän qualar. Soğraq Nuğay morzaları ğäskäre yärdämendä qabat Qazan täxetenä utıra. 1487 yılda, Mäskäwneñ böyek kenäze İvan III Qazannı yawlap alğannan soñ, İlham xan Vologda şähärenä sörgengä ozatıla. Täxetkä qabat Möxämmät-Ämin xan utırtıla.

Татарстан тарихы
Казан ханнары
Кадыйргали бәк

Кадыйргали бәк (, 16 йөз урталары – 17 йөз башы), Себер һәм Касыйм ханлыкларында дәүләт эшлеклесе, тарихчы.

Тормыш юлы 
Кайбер раслаулар буенча, 1570-1580 елларда Себер ханлыгында карачы бәк вазифасын үти, Күчем ханның гаскәре белән җитәкчелек итә. Ярмак илбасарларына каршы көрәштә катнаша. 1587 елда урысларга әсир төшә, 1600 елдан Касыйм ханлыгына билгеләнгән Уразмөхәммәт сараенда карачы бәк. Уразмөхәммәдне Касыймга хан итү тантанасында аны алтын тәхеткә күтәреп утыртучы атаклы дүрт бәкнең уңнан беренчесе була.

Иҗаты 
Аның бердәнбер билгеле әсәре: "Елъязмалар җыентыгы" («Җәмигы әт-Тәварих»). Ул кулъязманы рус шәркыятьчесе Н. И. Березин фәнни әйләнешкә кертә. Икенче кулъязманы татар галиме Гали Рәхим таба, ул Казан университетының фәнни китапханәсендә саклана. 
Китап өч өлештән тора: беренче өлеш Борис Годунов патшалык иткән заманга багышлана. Икенче өлеш — Рәшид әт-Дин "Җәмигы әт-Тәварих"ының компиляциясе. Өченче өлешкә Касыйм ханнарының тулы исемлеге кергән. Соңгы өлешенең төп максаты — Уразмөхәммәтнең Касыйм тәхетенә лаек булуын исбатлау.

Әдәбият 
 Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл
 Усманов М. А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. – Казань, 1972.
 Кадыйргали бәк Җалаерлы. «Җәмигъ әт-тәварих» (халыклар тарихы җыентыгы). Казан: Иман нәшрияты, 2010.

Сылтама 

Татар тарихчылары
Mullanur Waxitov

Waxitov Mullanur Mullacan ulı (1885-1918.), säyäsät eşleklese. Qazanda 1905-1907. yıllardağı ínqílab (revolúsí) waqíğalarında qatnaşawçı. 1917. yılda Möselman Sosialistlar komitäten oyıştırıçı häm anıñ citäkçelärennän berse, "Qızıl Bayraq" gäzete möxärrire. 1918. yılda Märkäz (Üzäk) Möselman komissariatı citäkçese, RSFSRnıñ Millätlär Eşe buyınça xalıq komissariatı kollegiäse äğzası., Üzäk Möselman Xärbi kollegiäse räise. Qızıl Armí öçen möselman ğäskäri berämleklärne oyıştıruğa citäkçelek itä. Ber ük waqıtta 1918. yılnıñ Yülennän İdel buyında azıq-töläk tuplawçı ğädättän tış komissar wazífaların da başqara. 1918. yılnıñ Augustında Qazannı Aqlar höcümennän saqlaw könnärendä 2. Tatar-Başqort batalyonı komandire. Aq Çexlar qulına elägä häm atıp üterelä.

Татарстан тарихы
Bolaq

Bolaq, elek Qaban külennän ağıp çıqqan häm Qazansuğä qoyğan ineş, xäzerge köndä Qazan üzägendä kanal.

Tarix 
Ozınlığı 1550 m, kiñlege 24 m. Yırımnıñ yarların tözekländerü Qazan Xanlığı waqıtında başlana.

Taşayaq yärminkäse yanında köymälär öçen tuqtalışlar qorıla. 19. yözdä yırım turaytıla häm çistartıla, yarlarına öylär häm kelätlär tözelä, ağaç küperlär salına.

1907. yılda Lev Kazimiroviç Xrşçonoviç proyektı belän arklı taş küper tözelä. 1940-1950. yıllarda Ü.G. Alparov häm Y.Y. Brudniy proyektı belän Bolaq arqılı 5 timer-beton küper salına, timer räşätkälär quyıla, yarlarına çiräm tüşälä.

Kuybışev susaqlağıçı tözelü häm şähärneñ tübän öleşneñ su basu qurqınıçı tuu säbäple, 1955-1956 yıllarda Bolaqnıñ tübän öleşe kümelä häm Qazansu yılğasınnan saqlağıç damba belän ayırıla; Bolaqnı belän totaştıruçı 546 m ozınlıqtağı cir astı suütkärgeçe (İdel-Bolaq kanalı) tözelä.

Birge Qaban külennän Bolaqqa häm Bolaqtan Qazansu yılğasına sunı nasos stansiäläre suıtıp, Bolaqta su bieklegen tigezläp tora. Y.V. Grebnov proyektı belän 1986-1993. yıllarda Bolaq yarlarına beton salına.

Küperlär 
 Jarkov (saqlanılmağan)
 Lojkin
 Lebedev
 Romanov
 Degtäröv
 Baturin
 Bolaq

Казан елгалары
Россия каналлары
Bolğarlar

Bolğarlar (Bulğarlar), Törki qäbilälär törkemeneñ cıyılma ataması.

Berençe märtäbä Bolğarlar 5-6. yözlär Vizantiä çığanaqlarında telgä alınalar. Kilep çığışların Könyaq Seber häm Ural töbägennän Könbatış Qawqaz belän Don buylarına küçengän Törki-Uğır qäbilälär törkeme belän bäylilär.

6-7. yözlärdä Bolğarlar utriğur, kutriğur dip Vizantiä çığanaqlarında iskä alına.

6. yöz urtalarınnan Bolğarlar Törki qahanlığına buysınğannar.

630. yıllar tiräsendä Qubrat xan citäkçelenedä Böyek Bolğar däwläte oyıştırıla.

Xäzär Qağanlığı belän köräş barışında Bolğarlarnıñ ber öleşe 670. yıllarda Dunay yılğası tamağı buylarına küçenep kitkän (q. Berençe Bolğar patşalığı), ber öleşe üz cirlärendä qalğan, Xäzär Qağanlığına buysınğan häm soñraq Tönyaq Qawqaz töbägenä qısrıqlanğan (q. Balqarlar, Qaraçaylar). Şulay uq qayber Bolğar qäbiläläre Pannoniägä (xäzerge Macarstan) häm Tönyaq İtaliägä küçep kitkän.

Vizantiä çığanaqları buyınça Qubrat xanınıñ ulı Qotrag cıtäkçesendä bolğarlarnıñ ber öleşe (kutriğurlar) 600 yılı? tiräsendä İdel buyına küçep kıtkännär. 7-8. yözdä Ğäräp-Xäzär suğışları köçäyüe nöticäsendä Bolğar ıruğ-qäbilälärennän Bolğarlar, Bäräncärlär, Barsillar , Bilärlär, Sawirlar häm başqalar, Xäzär Qağanlığı cirlären qaldırıp, Urta İdel buylarına küçengännär.

9. yöz azaqlarında - 10. yöz başlarında, Bolğarlar İdel-Ural aralığındağı Törki häm Fin-Uğır qäbilälären berläşterep, İdel buyı Bolğar däwläten tözegännär. Bolğarlarnıñ Urta İdel belän Ural aralığında yäşäwçe xalıqlarnıñ (Tatar, Çuaş, Bisermän, Başqort h.b.) etnokultur tarixına zur yoğıntısı bulğan.

Borınğı Bolğar tormışınıñ küreneşläre

Monı da qara 
 Bolğar tele
 Bolğar arxeologik mädäniäte

Päräwezdä 
 Essential History of Bulgaria in Seven Pages
 Ж. Войников. ПРОИЗХОД И ПРЕСЕЛЕНИЯ НА ДРЕВНИТЕ БЪЛГАРИ (в търсене на нов поглед върху стария въпрос). 2012 г. ...(Ново!)

Татарстан тарихы
Болгарлар
Wäisilär xäräkäte

Wäisilär xäräkäte − dini häm ictimaği-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı (XIX ğasırnıñ 2. yartısı - XX ğasır başı). Wäisilär xäräkäten nigezläwçe - Bahawetdin Wäisev.



Tarix 
Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. Bahawetdin Wäisev qulğa alınğaç ta (1884), aña iäwçelär sanı kimemägän. 1908 yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, Irınbur häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Aziädä Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşqança, Qor'änçä yäşäw, käferlär armiäsendä xezmät itmäw, salım tülämäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw. 1884 yılda Bahawetdin Wäisev häm başqa qayber citäkçeläre qulğa alınğannan soñ, bu xäräkättä qatnaşuçılar pülisä ezärlekläwennän qaçıp, yäşerten eş itügä küçälär. Şäkertlär häm xalıq arasında fikerdäşlär tuplaw tuqtalmıy. 1897 yılğa bilgelängän xalıq sanın isäpkä alu çarasına qarşı bulğan Wäisilär xäräkäte wäkillärennän 100dän artıq keşene patşa xökümäte qabat qulğa ala häm sörgengä cibärä.

1905-1907 yıllardağı inqilab (revolütsiä) waqıtında Wäisilär xäräkäte köçäyä, Äbu Zärr äl-Ğifari tormış ürnäge tiräsendäge İslam sotsializmı ruxında üzenä ber yañarış kiçerä. 1917 yılğı Oktäber inqıylabınnan soñ wäisilä Sovet xakimiäten yaqlayaçaqların belderälär. Rusiä watandaşlar suğışı barğanda Qızıl Ğäskär safında Wäisilär xäräkäte tarafdarlarınnan polk oyıştırıla. 1920-yıllarda wäisilär Çistay kantonında Yaña Bolğar awılına nigez salalar, şunda tuplanıp yaña şartlarda üzlärençä yäşärgä niätlilär. Ämma 1930-yıllardağı repressilär waqıtında başlap yözrüçeläre qulğa alınğaı, xäräkät tämam tarqala.

Şulay uq qarağız 
 Bolaq artı respublikası

İskärmälär

Çığanaqlar 
 Сенюткина О. Ваисов и ваисовцы
 Алишев С., Мөлеков М., Вәисиләр тарихыннан “Казан утлары” 164-170 б., 1989.
 Вәисиләр һәм вәисичеләр хәрәкәте. Җыентык. Яшел Үзән, 2004.
 Вәлиев Р.К. Болак арты республикасы “Мирас” 7,8 б.,1997ю
 Вәлиев Р.К. “Өзелгән дога”, “Мирас” 8,9,11,12 б., 2002, 2003.
 Вәлиев Р.К. Фаҗига – Казан, 1996.
 Зеленодольский район: проблемы истории и культуры. Научное издание, Казань, 2003.
 Ижбулатов М.Р. “Мулла Илен һиндлылар да белә”, “Яшел Үзән”, № 75, 1996. 
 Сагидуллин М.К. “Истории ваисовского движения”. Казань, Татполиграф, 29 б.,1930.  
 Сәйфетдинов Р.Г. “Мулла иле моңнары”. Казан, 2010
 Проблемы истории и культуры. Научное издание, Казань, 2003.
 Сәйфетдинов Р.Р. “Гаделлек корбаннары”, “Яшел Үзән”, 2002.
 Сәйфетдинов Р.Г. “Яшел Үзәндә - Тукай эзләре”, “Яшел Үзән” газетасы, №7 – 8, 24.01.2006.
 Татар әдәбияты тарихы, II том, Казан, 1985.
 Усманова Д.М. Мусульманское “сектанство” в Российской империи – Казань, 2009.

Татарстан тарихы
Ислам тарихы
İske imlä

İske imlä­, şulay da İske imlâ ul 1920. yılğa qädär Tatar telendä qullanılğan Ğäräp älifbasınıñ yuraması. İske Tatar ädäbi telendä dä qullanıla.

Tel-aldı suzıqlar (í, i (qısqa), e, ö, ü), süz urtasında xäreflär urınına xäräkälär belän bilgelängän häm bu Törki tellär arasında oxşaşraq imlânı tä'min itä ide. Süz başında wä axırındağı böten suzıqlar häm süz urtasındağı tel-artı (a, ı, o, u) suzıqlar xäreflär belän bilgelängän bulğan. Yaña imlâğa qarağanda, bu ozın ğömerle älifba Tatar tele öçen Ğäräp-nigezle älifbalar arasında yaxşıraq nigez täşkil itäder.

Bu älifbanı xäzerge köndә Qıtayda yäşägän häm iske tatar telendä söyläşkan tatarlar qullana.

Misal
Kiläse tekst İske İmlä, Yaña İmlä, Zamanalif, Yañalif häm Kiril älifbası qullanıp çağıştıru öçen birelä. 

Татар теле

ایسکی املا­ — اول ۱۹۲۰. یلغه قدﺭ ﺗﺎﺗﺎﺭ ﺗلنده قوللانلغان عرب الفباسنڭ یورامه‌سی. ایسکی تاتار ادبی تلنده قوللانله.

تل-آلدی صوزقلر، سوز اورتاسنده حرفلر اورنینه حرکه‌لر برله بیلگوله‌نگان هم بو تورکی تللر آراسنده اوخشاشراق املانی تأمین ایته ایدی. سوز باشنده وه آخرنده‌غی بوتون صوزقلر هم سوز اورتاسنده‌غی تل-آرتی صوزقلر حرفلر برله بیلگوله‌نگان بولغان. ﻳﺎﯕﺎ املاگه قاراغانده، بو اوزون-عمرلو الفبا تاتار تلی اوچون، عرب-نیگزلی الفبالر آراسنده، یاخشیراق نیگز تشکیل ایته‌در.

بو الفبانی حاضرگی کونده قطایده یاشاگان هم ایسکی تاتار تلنده سویله‌شکان تاتارلر قوللانه.
Dmitriy Mendeleyev

Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: Менделеев Дмитрий Иванович) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fanıñ möxbir äğzası (1876.).

Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça (1869.) Ülçäw berämlege häm ülçäw buyınça Baş Pulatnı oyıştıruçı (1893.) häm anıñ berençe direktorı (xäzer Mendeleyev isemendäge metrologiä fänni-tikşerenü institutı). 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, prafisır (1865.). Ber ük waqıtta 1864-1872. Yıllarda Peterburg Texnologiä İnstitutında prafisır.

Fundamental xezmätläre ğomumi ximiä, ximik texnologiä, fizika, metrologiä, hawada oçu, meteorologiä, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarıy. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek (1861.), "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät (1868-1871. yıllarda 1. basma) autorı.

Tötensez darı tören uylap taba, berençe partiyası Bondúg awılındağı ximiä zavodında eşlänä, şunda ximik texnologiä buyınça konsultant bula.

Berençe Urıs ximiä cämğiäten oyıştıruçılarnıñ berse (1868., xäzer Mendeleyev isemendäge Räsäy ximiä cämğiäte). Dönyanıñ törle illärendäge 90nan artıq fännär akademise, fänni cämğiätlär, universitätlär, institutlar äğzası häm şäräfle äğzası.

101. ximik element, Aydağı krater, Kuril utrawlarındağı vulkan, su astı qíası anıñ iseme belän atala. Sovet berlege FA 1962. Yılda ximiä häm ximiä texnologísı ölkäsendä iñ yaxşı xezmätlärgä Mendeleyev isemendäge büläk häm altın medal buldıra.

Химиклар
Meñ dä ber kiçä

Meñ dä ber kiçä (Ğäräpçä:كتاب ألف ليلة وليلة ; Farsıça: هزار و یک شب ), urta ğasırlar Ğäräp ädäbiäte yädkäre. Hind, Farsı häm Ğäräp folklorı motivlarına tayanıp 8 - 9 yözlärdä yaqınça yazılğan xikäyätlär cıyılması. Küp xalıqlarnıñ folklorına häm ädäbiätenä zur yoğıntısı yasağan tuplanma.

"Meñ dä ber kiçä" - Farsı patşası Şähriär häm anıñ xatını Şähäräzädä turında xikäyätlär cıyılması.

F. Xalidi tarafınnan Törekçädän Tatarça tärçemä itelä, 1897-1899. Yıllarda Qazanda 6 tomda basılıp çığa.

Kitap eçtälege

Şähzenän üz xatının ışanıçzızlığın tabıp üz abıyına xäsrätne belderergä kilä. Tizdän Şähriär xatınınıñ tuğrızızlığın aça. Bertuğannar xiänätçelek öçen başta Şähzemän xatının, soñraq Şähriär xatının känizäklär belän üterälär. Şähriär bötenese xatınnar bozıq buluın añlap, här könne yaña xatın ala, ä tañ belän anı üterä. 

Läkin wäzir qızı ziräk Şäherezädägä öylängännän soñ şul qotoçqıç tärtip üzgärä. Şäherezädä här kiçen bik qızıq xikäyät söyli häm iñ qızıq urında üz xikäyäten söyläp tuqtata. 

Patşa xikäyät tämamı işetergä teläp:"irtägä anı üterä alam" dip uylap Şäherezädäne üterüen kiçekterä. Şulay meñ häm ber kiçä däwam itä. Soñ kiçädä Şäherezädä meñ häm ber kiçä waqıtında tuğan öç ulları belän kilä häm Şähriär "min sine küptän kiçerdem inde" dip üterüdän baş tarta. 

Şäherezädäneñ xikäyätläre başta Şäreqtä, soñraq böten dönyada zur xörmätlänü häm tanıtu aldı. Aladdin, Ali-Baba, Sinbäd-diñgezçe, Harun Är-Räşid - iñ tanılğan häm yaratqan Şäherezädä xikäyätläreneñ qaharmannarı.

Tışqı sıltamalar
 Полная версия книги "1001 ночь" с комментариями 
 Английский перевод Эдварда Лэйна
 Халиф 1001 ночи: народная мечта. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Борхес Х. Л. Переводчики «Тысячи и одной ночи» / Пер. И. Петровского 

Әкиятләр
Bäk

Bäk (bäy, bi) (Urıslarnıñ kenäz, Ğäräplärneñ ämir däräcälärenä tiñ)
 Törki xalıqlarında ıruğ-qäbilä başlığı, soñraq ere aqsöyäklär titulı
 Altın Urda häm Tatar xanlıqlarında olıs, ölkä idaräçeläre däräcäse (olıs bäge, daruğa bäge), xan diwanı äğzası (bäklär bäge, qaraçı bäk). Bäk däräcäsenä näselle aqsöyäklär - morzalar bilgelängän
 xäzerge Tatar telendä keşe isemnäre quşımçası bularaq qullanıla: Ğälibäk, Änwärbäk, Bäkmorza, h.b.

Титуллар
Maksim Gorkiy

Gorkiy Maksim (Urısça: Максим Горький , Maksim Ghor'kij)(1868-1936), Urıs yazuçısı, cämäğät eşleklese, Sovet Berlege Yazuçılar berlege idaräseneñ berençe räise.

Aleksey Maksimoviç Peşkov bularaq tua. Ädip topmışındağı Qazan çorı (1884-1888) küp kenä äsärlärendä ' "Minem universitätlärem" ("Мои университеты", 1923), "Konovalov" ("Коновалов", 1897), "Yegerme altı ir häm ber xatın-qız" ("Двадцать шесть и одна", 1899), "Xuca" ("Хозяин", 1913) isemle xikäyälärendä taswírlana.

1940. yıldan Qazanda, 1979.dan Kama Tamağı rayonınıñ Krasnovidovo awılında Gorkineñ ädäbi-memorial muzéyları eşli.

Язучылар
Oleg Lundström

Oleg Leonidoviç Lundström yäki Oleg Lundstrem (Urısça: Олег Леонидович Лундстрем; 2 aprel 1916- 14 oktäber 2005) - SSRB häm Räsäy kompozitorı, cazmen (jazzman), orkestr nigezläwçese häm citäkçese, dirijör.

RSFSRnıñ xalıq artistı (1984).

Qazandağı Lundstrem orkestrınıñ eşçänlege tatar sänğätenä zur öleş kertä.

Lundstrem orkestrı dönyada iñ ozaq eşläwçe orkestr bulıp tanılğan, şunı Ginnes rekordlar kitabında taswirlanğan.

Tärcemäi xäle

Däw ätiseneñ ätise Frans Lundström Şvetsiädän Räsäygä küçenä häm Baykal artı töbägendä urman xucalığın citäkli.

Ätise Leonid - gimnaziä uqıtuçısı, 1921 yılda Yıraq Könçığış cömhüriäteneñ mädäni bülegen citäkli. 1921 yılda Könçığış Qıtay Timer Yulı şirkätendä uqıtuçı bulıp eşli başlıy häm Xärbin şähärenä küçä.

1932 yılda Oleg Lundstrem Xärbin politexnik istitutına kerä, ä 1935 yılda skripka klassı buyınça muzıkal' texnikumnı tämamlıy.

1934 yılda Oleg Lundstrem Qıtaynıñ Xärbin şähärendä Caz muzıkası kamera däwlät orkestrın oyıştıra. 1947 yılda orkestr tulı sostavında, ğailäläre belän Şanxay şähärennän SSRBğa, Qazanğa küçenä. Lundstrem orkestrı näq Qazannı saylıy, çönki monda konservatoriäse häm bay mädäni tormışı bula. Muzıkantlarğa Qazanda torırğa röxsät itelä.

Lundstrem orkestrı Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäse belän xezmättäşlek itä, bu waqıtta filarmoniäneñ citäkçese Aleksandr Klüçarev caz orkestrına bik bulışa häm ezärlekläwdän qotqara.

Klüçarev täqdime buyınça O. Lundstrem tatar xalıq cırlarınıñ caz yuramaların icat itä.

1950 yılda Lundstrem caz orkestrı tatar kompozitorlarınıñ pyesaların cazça eşkärtä, häm bu variantlar tağı dan qazana, tatar muzıkal' sänğätenä zur öleş kertä.

1950 yılda Lundstrem orkestrı (big-bend) Mäskäwgä kitärgä röxsät ala, Qazanda qalğan muzıkantlar yaña djaz orkestrın nigezli.

1954-1956 yıllarda Qazan Zur Drama teatrınıñ muzıka bülege mödire häm dirijöre.

1956 yıldan Mäskäwdä Jazz muzíkasınıñ däwlät kamer orkestrı dirijöre. San-Marino xalıqara fännär akademiseneñ şäräfle fän doktorı (1993). Simfonik orkestr öçen äsärlär, caz kompozitsiälär avtorı.

2005 yılda Mäskäw yanındağı daçada ülä.

Xäter  
2017 yılda Qazannıñ İdel buyı rayonındağı Primawera bistäsendäge uramğa iseme birelde.

Sıltamalar 
 Официальный сайт оркестра Олега Лундстрема 
 http://history-kazan.ru/15332-vas-priglashaet-dzhazovaya-kazan Qazan tarixi xikäyäläre. Caz Qazanı
http://www.lundstrem-jazz.ru/press/press_15.php  Олег Лундстрем. "Инженер, свихнувшийся на джазе"

Джаз
Россия композиторлары
Дирижёрлар
Albert Eynştein

Albert Eynştein (1879-1955) — tanılğan ğalim, zamança teoretik fizikağa nigez saluçılarnıñ berse, Fizika ölkäsendä Nobel premiäse laureatı, cämäğät eşleklese. Almaniädä (1879 — 1893, 1914 — 1933 yıllar), Eswiçrädä (1893 — 1914 yıllar) häm AQŞda (1933 — 1955 yıllar) yäşi. Dönyanıñ yegermedän artıq universitetınıñ xörmätle doktorı, küpsanlı fän Akademiäläre äğzası.

Eynşteyn — 300dän artıq fänni eş, şulay uq fän tarixı häm fälsäfäse buyınça yaqınça 150 kitap häm mäqälä avtorı. Fizika ölkäsendä berniçä möhim teoriä eşläp çığara:
 Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse (1905 yıl).
 Anıñ qısaları eçendä — massa belän energiä arasındağı mönäsäbät qanunı ().
 Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse (1907— 1916 yıllar).
 Fotoeffekt häm cılısıyışlıqnıñ kvant teoriäse.
 Kvant Boze — Eynşteyn büleneşe.
 Fluktuatsiälär teoriäsenä nigez salğan broun xäräkäteneñ statistik teoriäse.
 İnduktsiälängän nurlanış teoriäse.
 Tirälektäge termodinamik fluktuatsiälärdä yaqtılıq taralışı teoriäse.

Eynşten tigezlämäse gravitatsiä öçen 

Eynşteyn tigezlämäläre käkrängän fäza-waqıtta buluçı matdä üzlekläre fäza-waqıtnıñ käkrelege belän bäylilär.

(tigezlämädä: sul yaqta - geometriä (dürt ülçäneşle fäza-waqıt), uñ yaqta - matdä)

 

 )
 
 — skalyar käkrelek,   - metrik tenzor, häm Riççi tenzorı 
 
 — kosmologik daimie,  - energiä-impuls tenzorı ,  — Pi,  — vakuumda yaqtılıq tizlege ,  — Nyuton ğravitatsion daimie .

 - Eynşteyn tenzorı

 —  Eynşteyn ğravitatsion daimie.

Физиклар
Эрнст Мулдашев

Мулдашев Эрнст Рифкать улы (1948) — офтальмолог, медицина фәннәре докторы (1995), профессор (1996), язучы.

1972 елдан Уфа Күз Авырулары Фәнни-Тикшеренү Институтында, 1982дән 10 хастаханәдә (Уфа), 1988дән "Күз микрохирургиясе" медицина фәнни-техник комплексы офтальмохирургиясе өчен трансплантантлар җитештерү лабараториясе мөдире, 1990 Бөтенсоюз Күз һәм пластик Хирургия Үзәге директоры. Хезмәтләре офтальмохирургия, пластик хирургия өчен яңа төп аллоплантлар эшләү, күрү системасы эшчәнлегенә аллоплантларның тәэсир итү механизмнарын өйрәнүгә карый. Кешелек дөньясының генофондын ачыклау өчен Һималайга, Тибетка экспедицияләр оештыручы. Фәнни-популяр китаплар авторы (мәсәлән, «Кемнәрдән без барлыкка килгән?» ).

Искәрмәләр

Чыганаклар 

Галимнәр
Күз табиблары
Башкортстан галимнәре
Xäzär Qağanlığı

Xäzär Qağanlığı, borınğı feodal däwlät.

7. yöz urtalarında Tübän İdel buyı häm Qawqaz aldı cirlärendä oyışa. Könbatış Törki Qağanlıq tarqalğannan soñ barlıqqa kilä. Nigez saluçı il başlıqları Törki Aşina ıruğınnan bula. Başqalası Sämändär, İtil (8. yöz başınnan) şähärläre.

Buysındırğan xalıqlar 
7. yözneñ 2. yartısında Xäzär Qağanlığı Böyek Bolğar däwläten häm Sawir, Bäräncär qäbiläläre däwläti berläşmälären, İdel häm Don buylarında yäşäwçe xalıqlarnı (Bulğarlar, Bortaslar, Mordwalar h.b.), qayber Slaván qäbilälären (Polán, Severán, Vátiç, Radimiç h.b.) üzenä buysındıra. 8. yöz – 10. yöz başında, Xäzär qağanlığınıñ iñ yuğarı kütäreleş çorında, aña Qawqaz aldı töbäge, Azov Diñgeze buyı, Qırım yarımutırawınıñ zur öleşe, Könçığış Awrupanıñ Dniper buylarına qädär suzılğan dala häm urman qatnaş dal ölkäläre kerä.

Din 
8. yözdä İslam däwlät dine bularaq qabul itelä; 8. yöz axırı – 9. yöz başında idaräçe däirälär Yähüd dinenä küçä başlıylar. 10. yözneñ ikençe yartısınnan qabat Íslam dinenä qaytalar. Şulay uq waqıtta qağanlıqta Xristianlıq häm Karaimça Yähüd dine tarata, Täñreçelek häm başqa Mäcüsilek tä saqlana.

Xalıq 
Qağanlıq xalqı küçmä terlekçelek, iegençelek, baqçaçılıq (yözem üstärü) h.b. belän şäğellänä. İtil, Bäläncär, Sämändär h.b. şähärlärdä hönärçelek, säwdä eşe alğa kitä. Könçığış Awrupa, Urta Asía, Qawqaz artı il-xalıqları belän säwdä elämtäläre urnaştırıla.

Taríx 
Ğäräplärneñ Qawqaz aldı häm Qara Diñgez buyı kiñleklärenä ütep kerü niäte belän başlağan yawları (653-765) Xäzär Qağanlığınıñ äkrenläp köçselenüenä kiterä. 735. yılğı zur ciñelüdän soñ idaräçe Aşina ıruınnan quyılğan qağannıñ däräcäse töşä, idarä Bolğar häm Xäzär aqsöyäkläre qulına küçä. 8. yöz axırı- 9. yöz başında Yähüd dine tarafdarı Obadia (Bulan qağan näselennän) täxetkä utıra häm Yähüdilär dine östänlek ala. Şunnan soñ Xäzär aqsöyäkläreneñ ul din belän kileşmägän ber öleşe, qänäğätsezlek belderep, baş kütärä. Ozaqqa suzılğan köräştä Obadia üz köndäşlären häm alarğa yärdämgä kilgän Macarlar ciñügä ireşä. Bu suğışlar häm Kiev kenäze Svátoslav I'neñ 964-965. yıllardağı yawları Xäzär Qağanlığın bölglenlekkä töşerä. 10. yöz azaqlarında Bäcänäk häm Uğız qäbiläläre Xäzär Qağanlığı cirlärenä basıp kergäç, däwlät bularaq ul yäşäwdän tuqtí. Tübän İdel buyındağı Saqsin şähäre häm Saqsi ölkäse küpeder waqıt möstäqıl yäşäwen däwam itterä.

Monı qa qara: 
 Kimäk Qağanlığı
 Xäzär tele
 Xäzärlär

Татар тарихы
Татар дәүләтләре
Xäzär tele

Xäzär tele, Xäzär Qağanlığında yäşägän xalıqlarnıñ, qäbilälärneñ aralaşu tele. Borınğı bolğar tele belän bergä Oğur telläre törkemenä kerüçe borınğı Törki telläreneñ berse. 

Xäzär tele turında mäğlümatlar bik az. Bolğar häm kürşr Fin-uğır xalıqları telläre belän ber-bersenä üzara täesir iteşep yäşi. 

Tatarstandağı qayber toponimnar Xäzär telennän qalğan bulırğa tieş, dip farazlana.

Төрки телләр
Qaşan bäklege

Qaşan bäklege, Bolğar bäklege. Monğol yawlarınnan soñ, 13. yözdä İdel buyı Bolğarınnan bülenep çığa. Altın Urda vassalı xoquqında yäşi. Üzäge - Qaşan şähäre. Xalqı igençelek, terlekçelek belän şöğellänä. Qala-qälğälärdä timer qoyu häm eşkärtü, baqır eremäläre qoyu, balçıq sawıt-saba yasaw h.b. hönärlär bula, säwdä itälär. 1391. yılda Urıs uşkuynikları (piratları), 1399. yılda Mäskäw ğäskärläre tarafınnan talana. 1438-1440. yıllardan Qazan Xanlığında.

Татарстан тарихы
Василий Блюхер

Блюхер Василий Константин улы (, 1890-1938), Совет Берлеге Маршалы (1935). Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. 1916 елда Казанда Остерман остаханәсендә эшли, Л. А. Смоляковның (Раскинның) революцион түгәрәге һәм РСДЭФ (РСДРП) әгъзасы. Гражданнар сугышында укчылар  командиры. 1921-1922 елларда Ерак Көнчыгыш Җөмһүриятенең Халык Революцион армиясе хәрби министры һәм башкомандующий (баш хәрби идарәчесе). ВКФ(б) (ВКП(б)) ҮК әгъзалыгына кандидат, БҮБК, Советлар Берлеге ҮБК әгъзасы, (1934-1938) ССРБ Югары Шурасы депутаты (1937). Репрессияләр чоры корбаны.

1918 елның 18 гыйнварында гына Василий Блюхер җитәкчелегендә кызыл лары Ырынбурны алганнар.

Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
СБКФ ҮК әгъзалары
Россия сәясәтчеләре
Suar bäklege

Suar bäklege – İdel buyındağı Bolğar bäklege.

Bäklek Sawirlar (Suarlar) belän cirle Törki häm Fin-Uğır qäbiläläre berläşüe näticäsendä, 940. yıllar tiräsendä barlıqqa kilä. Üzäge - Suar şähäre. Bäklek idaräçelärennän Ğabdulla bine Miqail, Talib bine Äxmäd, Mö'min bine Äxmäd isemnäre mäğlüm. 975. yılda Bolğar bäklege belän berläşä. 11-13. yözlärdä İdel buyı Bolğarınıñ administrativ-territorial büleneş töbäge (ölkäse).

Татарстан тарихы
Sawirlar

Sawirlar (alar da Sabirlar häm Suarlar), Kaspiy diñgeze tirälärendä yäşägän, Xäzärlärgä qärdäş küçmä qäbilälär. Etnik çığışları Hunnar toqımınnan dip uylanıla.

Sawirlarnı berençe märtäbä 2. yözdä Ptolemey telgä ala. Tönyaq Qawqazda zur xärbi köç bularaq, alarnı Sasanilar İranı häm Vizantiä imperiäse üzara köräştä üz maqsatlarında faydalana. 5. yöz azağı - 6. yöz başlarında Sawirlar Awarlar belän belän suğışa. :. yözneñ 2. yartısında Avarlar Könbatış tarafqa küçenep kitkäç, Sawirlar Könbatış Törki qahanlığına buysınalar. 630. yıllarda Törki qahanlığı tarqalğaç, Xäzär Qağanlığı xakimlegenä küçälär.

Dağstannıñ yar buyları öleşendä Suvar (Suar tügel!), Xäydan (Khaydan), Cidan (Jidan) qalaları töbäklären berläştergän Sawirlar patşalığı (däwläte) oyışa. Ğäräp-Xäzär suğışları barışında, 8. yözdä Sawirlarnıñ ber öleşe Urta İdel buylarına küçep kilä, anda Suar bäklege oyışa, alar Suarlar iseme belän tanıla. Soñraq suarlar cirle Törki telle qäbilälär belän etnik Bolğar berdämlegen tudıralar.

Xäzerge Çuaşlar üzlären Sawirlarnıñ (Çuaşça: Сӑварсем) toqımları buluların uylıylar. Xäzerge Marilar İdel-Ural Tatarların Suas häm Çuaşlarnı Suasenmari (Suarlaşqan Marilar) dip atıylar. Fin telendä soñğıları Suaslanmari dip atala.

İskärmälär

 "Suarlar". Tatar entsiklopediäse. Qazan: Tatarstan Respublikası Fännär Akademiäse Tatar Entsiklopediäse İnstitutı, 2002.

Татарстан тарихы
Covanni Plano Karpini

Karpini Giovanni de Plano /karPİni djovanni de plano/, ul da del Plan del Carpine, (1182 —  1.04.1252), Frantsiskannar ordenı monaxı, säyäxätçe.

1245 yılda Rim papası Innocenti IV anı mäğlümat tuplaw maqsatında nä cirbärä. Carpini böyek qağanğa Papanıñ xatın tapşıra. Ul xatta Möselman xälifälegenä qarşı bergäläşep köräşü kileşüe tözü täqdim itelgän bula. Altın Urdada waqıtta Batu xan belän oçraşa, Qaraqorımda Ügädäy ulı Göyekneñ böyek qağan täxetenä utıru tantanasında qatnaşa (1246). İlçelek wazıyfasın ütägändä kürgännären tarixı yulyazma xezmätendä ("Libellus historicus") yazıp qaldıra. Anda Monğol İnperisenä bäyle bay mäğlümattan tış törle xalıqlar, ş.i. Bolğar, Qıpçaqlar turında da bäyän itelä.

iskärmälär

Татарстан тарихы
Qıpçaq tele

Qıpçaq tele - başta VIII-IX ğasırlarda kimäklär belän bergä İrtış häm Altayda yäşägän qıpçaqlarnıñ üle törki tele. IX ğasırda qıpçaqlar, oğuzlarnı qısrıqlap, Könbatışqa taba dalağa küçä. Alğa taba XI ğasırda kipçäklärneñ ber öleşe İdel aşa küçep kitä häm diñgez artı dalalarına urnaşa, peçeneglarnı, torqlarnı, bolğarlarnı, xazarnı häm başqa törki kavemnärne qısrıqlap, qısrıqlap çığara. Duna häm İdel tübänlekläre arasında yäşägän qıpçaqlar — polovtsı digän borınğı rus çığanaqlarında, ä Yevropa häm Vizantiä çığanaqlarında-qumannar. Alarnıñ tele fändä polovetskiy bularaq bilgele. Polovets tele XIV ğasırnıñ «Qumaniqus Kodeksı» digän yazma istälektä, ul missionerlar tarafınnan Qıpçaq telen öyränü häm Altın Urda xalqın xristianlıq belän tanışu öçen bilgelängän. Urta ğasırlarda başqa tanılğan Qıpçaq tele Üzäk Aziä, Kavkaz häm Priçernoyı diñgez dalasınnan äsir-qıpçaqlar näsele bulğan Misır mamlyuklarınıñ tele bula. Mamlek-Qıpçaq tele XIII — XV ğasırlarda yäşägän, anda ğäräp xatı belän yazılğan berniçä häykäl qalğan. XIII ğasırdan başlap Qıpçaq telläreneñ törle telläre Altın Urdada aralaşu telläre bulıp sanala (yazma telneñ role, läkin könyaqtan kilep çıqqan qarşılıqlar — Xorezm-törki häm soñraq Çağatay telläre). Qıpçaq tele qırımtatar, qaraim, qırımçaq, qaraçay-balqar, qumıq, noğay, qazaq, qaraqalpaq, tatar, seber-tatar, başqort) telläre törkeme nigezenä yattı. Qayber tel belgeçläre qıpçaq teleneñ tarqaluın ike öleşkä bülä — könbatış häm könçığış. Qıpçaq häm borınğı qırğız (Yenisey-qırğız) qäbiläläreneñ üzara xezmättäşlege näticäsendä barlıqqa kilgän könçığış çığanaq söyläm tibı IX ğasırda uq ayırım telgä räsmiläşterelä. Könçığış Qıpçaq tele könyaq altay (XI — XIV ğasır), fergan-qıpçaq häm qırğız telläre (XV ğasırdan) xronologik ezleklektä tarqala.]. Aldağı ğasırlarda könbatış qırpaq arealı idel buyı-qıpçaq (XIII ğasır), polovets-qıpçaq (XI — XIII ğasırlar) häm noğay-qıpçaq (XIV — XVI ğasırlar) xronologik ezleklelegendä tarqala.

İskärmälär

Çığanaqlar  
 Э. Н., Благова Г. Ф. Мамлюкско-кыпчакский язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 75—116. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6.
 Чеченов А. А. Половецкий язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 110—116. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6.
 Тенишев Э. Р. Тюркоязычных древних памятников языки // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 35—47. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6.
 Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции / Тенишев Э. Р.. — М.: Наука, 2002. — С. 216—338, 736—737.
Төрки телләр
Yaña İqtisadi Säyäsät

Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: НЭП – новая экономическая политика), 1921 Yılnıñ martında RKP(b)'nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvörstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.

Şartlar 

Qanqoyğıç Watandaşlar suğışınnan soñ Sovet Rusiäneñ iqtisadı bötenläy cimerelgän diärlek. Vladimir Lenin 1921 yılda Yaña İqtisadi Säyäsäten başlarğa mäcbür bula, xosusıy şirkätlär açıluı röxsät itelä.

Üzleklär 

Trest häm sindikatlar, kantun citeşterü berläşmäläre sisteması sänäğätne bazar mönäsäbätläre belän bäyli. 1922 yıl başında 10 trest (Lesotrest, Metallotrest, Pişçetrest, Silikattrest, Tatvalenka, Tatşveytrest, Elektrotrest h.b.); 7 kantun citeşterü berläşmäse (Alabuğa, Bua, Bögelmä, Mamadış, Spas, Çallı, Çistay) isäplänä. Qayber wağraq citeşterü şirkätläre elekke xucalarına qaytarıla. 41 ere sänäğät şirkäte arendağa, ş.i. 23e xosusí milek xucalarına birelä (1922). Däwlät, xosusí, kooperativ-kümäk säwdä itü törläe barlıqqa kilä. NEP töbäktä Berençe Bötendönya, Grajdannar suğışlarında cimerelgän xalıq xucalığın tiz arada torğızuğa, 1921-1922 yıllardağı açlıqnı, 1922-1923tä igen uñmaw säbäple kilep tuğan qıtlıqnı beterügä kiterä. 1920-yıllar axırında xalıq xucalığın industrializatsiäläşterü häm krestiän xucalıqların kümäkläşterü barışında NEP ğämäldän çığarıla.

Qazanışlar 

1921-1926 yıllarda sänäğät citeşterü indeksı 3 tapqırğa arta, awıl xuçalığı citeşterüe 2 tapqırğa arta häm 1913 yılğı kürsätkeçlärne 18%qa arttırıp ütägän. Sänäğät tawarları öçen kümärtäläp bäyäläre 26%qa kimegän.

Икътисад
Татарстан тарихы
Latinça
Xärbi kommunizm

Xärbi Kommunizm, Sovet xakimiäteneñ Grajdannar Suğışı barışında (1918-1921) il eçendä ütkärgän säyäsäte ataması.

Eçke oyışmalar häm cämğiät belän idarä itüdä xärbi tärtiplär urnaştıru, ämer birep kenä eşlätü, barlıq ere häm waq sänäğät, citeşterü oyışmaların häm alarnıñ milken Sovet xakimiäte xökemenä tapşıru (natsionalizatsiäläw), krestiän xucalığında citeşterelgän azıq-tölek häm çimalnıñ küpçelek öleşen "tartıp alu" (Prodrazvörstka), şähär bistälärdä irekle säwdäneñ tíıluı, här kiräk-yaraqnı, ş.iş. azıq-tölekne dä däwlät tarafınnan bülep birü (kartoçka sisteme), şähär belän awıl arasındağı ğädäti alış-bireşneñ özelüe, keşelärne mäcbür itep, küp oçraqta tulı eş xaqın tülämiçä eşlätü – Xärbi Kommunizm çorınıñ töp üzençälekläe.

nda Xärbi Kommunizm yıllarında krestiän xucalıqlarınnan 20 mln. Pottan artığraq aşlıq cıyıp alına. Xärbi Kommunizm säyäsäte kiñ cämäğätçelektä qänäğätsezler tudıra, ayıruça krestiännär rizasızlığı törle töbäklärdä berniçä fätnägä säbäpçe bula (Arça fetnäse, Sänäkçelär fetnäse h.b.) 1921. Yıl başınnan Sovet xökümäte Xärbi Kommunizm tärtiplären beterep, Yaña İqtisadi Säyäsätkä  küçü qararın qabul itärgä mäcbür bula.

Татарстан тарихы
Икътисад
Latinça
İdel buyı Bolğar däwlätenä tatar-monğol yawları

İdel buyı Bolğar däwlätenä tatar-mongol yawları - 1223-1236 yıllarda tatar-mongol ğäskärläreneñ İdel buyı Bolğarı däwlätenä qarşı yawlar.

1236 yılda Bolğar, Bilär, Suar, Cükätaw şähärläre basıp alına häm İdel buyı Bolğarı Altın Urdağa kerä.

Tarix
Kalka buyındağı bäreleştä uñışqa ireşkännän soñ, 1223. yılda Sübüdäy bahadur belän Cäbä noyon citäkçelegendäge tatar-mongol ğäskärneñ ber öleşe Bolğar ilenä höcüm itä. Läkin İdelneñ Cigüle tawları töbägendä Bolğar suğışçıları qarşılığına oçrıy häm ciñelä.

1229. yılda Kükdäy belän Sübüdäy batırlar citäkçelegendä atlı ğäskär qabat höcüm itä, Cayıq yılğası buyında Bolğarlarnıñ çik sağındağı suğışçıların ciñep, ilgä bärep kerä, talap kitä.

1232. yılda qabat atlı Monğol ğäskäre Başqort cirläreneñ Könyaq-Könçığışın häm İdel buyı Bolğarınnıñ ber öleşen tuzdıra.

Batu xan citäkçelegendäge kümäkläşterelgän ğäskär 1236. yılda Bilär, Suar, Cükätaw h.b. şähär-qälğälärne yawlap aluğa ireşä, şunnañ soñ İdel buyı Bolğarı Cüçi Olısınıñ ber öleşenä äwerelä.

Näticä 

Altın Urdada kerep, İdel buyı Bolğarı xalqı (bolğarlar, barsillär, iskillär, sawirlar h.b) bütän törki xalıqlar belän quşılıp (xäzärlär, bortaslar, qıpçaqlar h.b.) xäzerge tatar xalqın buldıra.

Сылтамалар 
 Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
 Храпачевский Р. Великий западный поход чингизидов на Булгар, Русь и Центральную Европу // Военная держава Чингисхана. — М. 2004.
   Івакін Г. Ю.  Історичний розвиток Києва XIII — середини XVI ст. (історико-топографічні нариси). — К., 1996. — 272 с. ISBN 5-85654-047-6
    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Сугышлар
Россия тарихы
Татар тарихы
Әлифба буенча бәрелешләр
Älmät

bu Zamanalifta yazılğan mäqäläse

Älmät, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Älmät Rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 279 km), Dala Zäye yılğasınıñ urta ağımı buyında, Ägerce-Aqbaş timer yulındağı Älmät stansísınnan 13 km könçığıştıraq urnaşqan. Automobil yulları töynäleşe.

18. yözdä nigez salına. 1930. yıldan rayon üzäge, 1952. yılnıñ Martınnan – şähär tíbındağı bistä, 1953. yılnıñ 11. Nöyäberennän – şähär. Älmät Şähär Şurasına Tübän Maqtama bistaäse buysına. Mäydanı 41,1 km2. Xalqı – 1989. yılda 136,4 meñ keşe (Tatarlar – 50,4%, Urıslar – 42,9%), 2000. yılda 140,7 meñ keşe.

Älmät – Tatarstanda näft çığaru sänäğäte öçen maşína häm cihazlar citeşterä. Batırma elektr nasoslar, torba, gaz eşkertü, "Neftemaş" şin remontlaw, automobil-traktorlar remontlaw, kirpeç suğu, timer-beton äyberlär citeşterü häm başqa zavodlar; azıq-tölek sänäğäte (konditer, makaron fabrikası, söt-may kombinatı, ikmäk zavodı) häm ciñel sänäğät ("Alsu" oyıq-oyıqbaş bäyläw fabrikası, yort cihazları fabrikası) şirkätläre. Näft institutı, Näft, Fizik Tärbiä, Säwdä-Kommersí, Polítexnik texnikumnarı, medisin häm muzıkal kölliätläre, 31 ğomumí belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Tatar dram teatrı. Töbäk taríxın öyränü muzéyı.

Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Laşmannar

Laşmannar (Almança: Laschmann - urman kisüçe mäğnäsendä), däwlät krästiännär qatlawı. Qorablar tözü öçe urman kiskännär, ağaç äzerlägännär. Piter I'neñ 1718. yıl 31. Ğínwar färmanı belän Qazan, Tübän Novgorod, Voronej gubernaları, ş.u. Sember öyäze yomışlı morzalar, Tatar, Mordwa häm Çuaşları ağaç kisü häm çığaruğa tüläwsez eşlärgä bilgelängännär. Laşmannar turıdan-turı Qazan admirallığına buysındırğan. 1817. yıldan eşlärenä maxsus Laşman volost idaräläre küzätçelek itkän. 1811. yılda Qazan gubernasında 60,8 meñ Laqşman bula. 1860. yıldan alar däwlät krästiännär qatlawına küçerelä.

Татарстан тарихы
İtil

İtil (Ätil), Urta Ğasırlarda (8-10. yözlär Xäzärlär şähäre. İdel tamağında urnaşqan ere säyäsi häm iqtisadi üzäk. Xäzär Qağanlığınıñ soñğı başqalası. 965. yılda Kiev kenäze Svátoslav I ğäskäre tarafınnan yawlana, cimerelä. Xäzerge Ästerxan şähäre tiräsendä bulğan dip farazlana.

Россия тарихы
Kanton

Kanton, 1920-1930. yıllarda TASSRda administrativ-territorial büleneş berämlege. TASSRda 12 kanton bulğan: Alabuğa, Arça, Ägerce, Bögelmä, Zöyä, Layış, Mamadış, Minzälä, Spas, Täteş, Çallı, Çistay kantonnarı. Kantonnar volostlarğa bülengän.

Татарстан тарихы
Өяз

Өяз () — Россиядә административ-территориаль бүленеш берәмлеге. XIII гасырдан мәгълүм атама, берәр үзәккә тартым вулыслар бердәмлеге. Элекке Казан ханлыгы төбәгендә өязләргә бүленеш тәртибе 16 гасырның икенче яртысында кертелә. Баштарак өязләр белән рус наместниклары, XVI гасыр ахырларыннан — воеводалар идарә иткән. 1708 елдан өяз — губернаның аерым бер административ-территориаль берәмлеге. 1775 елдан хакимият, финанс һәм мәхкәмә идарәсенең иң түбәнге өлеше. XX гасыр башына Казан губернасында Казан, Зөя, Козьмодемьянск, Лаеш, Мамадыш, Спас, Тәтеш, Чар (Йошкар-Ола), Чуел (Цивильск), Чабаксар, Чистай, Ядернә — барлыгы 12 өяз була. Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙтеда 1920-елларда өязләр бетереләләр, ᴋанᴛуннарга бүленеше кертелә.

Моны да карагыз 
 Губерна
 Вулыс

Татарстан тарихы
Россия империясенең административ бүленеше
Çistay

Çístay, Tatarstan Cömhüriäte qaramağındağı şähär, Çístay Rayonı üzäge. Tatarstannıñ üzägendä (Qazannan 114 km), Sember-Ufa timer yulındağı Nurlat stansínan 125 km Tönyaqtaraq urnaşqan. Kama yılğasınıñ sul yarındağı qorablar tuqtalığı. Automobil yulları töynäleşe. Aéroport. 18. yöz başlarında Çistoye Pole awılı (Arxangel bistäse) bularaq nigez salına. 1781. yılda Qazan namestniklegeneñ öyäz, 1796. guberna şähäre Çístay isemen ala. 1920-1930. yıllarda – kanton üzäge. 1930. yıldan – rayon üzäge. Mäydanı 16,8 km2. Xalqı – 1989. yılda 65,5 meñ keşe (Urıslar – 65,8%, Tatarlar – 30,2 %), 2000. yılda 66,6 meñ keşe. "Vostok" säğät zavodı, qorablar, automobillär tözätü zavodları, "Autospetsoborudovanie", şärab zavodları; "Vektor" konstruktorlıq-texnologik bürosı; tegü, trikotaj, ayaq kiemnäre, üy cihazları, konditer fabrikaları; it, söt, balıq kombinatları. Qazan Texnik Universitäte filialı – "Vostok" yuğarı texnik uqu yortı. Pädogogik häm medisin kölliätläre, sovxoz-texnikum, 21 ğomumí belem birü mäktäbe, 2 hönäri kölliät. 2 mädäniät yortı. "Çístay – öyäz şähäre" muzéyı, Säğät zavodı taríxı, Boris Pasternak muzeyları. Xalıq teatrı.

Татарстан шәһәрләре
Kömeş

Kömeş (Latínça: Argentum)
 Ag, ximik element
 tabiği, saf kömeş kisäge (samorodogı) – Au, Hg, Sb, Bi häm başqlar qatnaşmalardan torğan mineral.

Aq töstäge dendrit, börtek häm başqa räweşlärdägese tabıla.

Qatlığı 2,5-3. Tatarstanda qayber baqır rudası qatlamalarında 1 tğa 540 g qädär saf kömeş tabıla.

Химик элементлар
Olimpiä uyınnarı

Olimpiä uyınnarı (Olimpiada)
 Borınğı Yunanstanda ğomumyunan bäyrämnäre häm yarıları (ike köpçäkle atlı arbada uzışu, biş tördän yarış, yodrıq suğışı, sänğät konkursları)
 Borınğı Yunanstannañ Olimpiä uyınnarı ürnägendäge Bötendönya sport yarışları. 1896 yıldan 4 yılğa 1 märtäbä (qışqı häm cäyge) uzdırıla.

Tatarstan sportçıları 1952 yıldan Olimpiä uyınnarında qatnaşa.

Олимпия уеннары
Греция тарихы
Греция мәдәнияте
Äxmädiyä

Äxmädiyä (Qadiani), dini cämğiät.

Hindstanda (Mirza Ğöläm Äxmädi Qadiani (Mirza Ghulam Ahmad of Qadi)(1835-1908) nigez sala. Äxmädiyä täğlimatı Qör'än häm Müselman (Sönnilär) ğänğänäse – traditsiälären tayana; tabiğäte quşılma tösmerdä – Möselman, Xristian häm başqa din wäkillärenä mönäsäbätle. Äxmädiyä tarafdarları raslawınça, oyışmağa nigez saluçı – Allahnıñ keşelek tarafına cibärelgän soñğı ilçese (Musa häm Ğäysädän soñ), päyğämbäre (näbi), ul üzendä Möselmannarnıñ mähdie, Xristian messiäse, Hind Krişnası wazifalrın tuplağan.

1 millionnan artıq tarafdarları bar, töp öleşe Paqstanda. Küp kenä Möselman mämläkätlärendä Äxmädiyä Möselman cämğiäte dip tanılmıy. İslam dönyası ligası Äxmädiyäne İslamğa qarşı doşman ağım bularaq bäyäläde. 

Tatarstanda Äxmädiyä cämğiäte 1992. yılda terkälä.

ПакьстанМонотеизм
Kirill älifbası

Kirill älifbası yä Kirillitsa, 9. yöz axırı – 10. yöz başında Könyaq, Könçığış häm Könbatış Slavän xalıqlarında qabul itelgän älifbanıñ berse (başqalardan Glagolitsa mäğlüm). Xristian dine taratuçı bertuğan Kirill (827-869 tiräse) häm Mefodi (815-855) tarafınnan Xristian dine räsmi tanılğan, Yunannarnıñ älifbasına nigezlängän älifbasına berniçä xäref östäp tözelä. Rusta 10-11. yözlärdä Xristianlaşu waqıtında qullanışqa kerä. 1708. yılda berqädär üzgärtelä. 1880. yıllarda İdel-Ural Xristian xalıqları öçen (Keräşen Tatarlar da) Kirillitsa qullanışqa kerä. 1920. yıllardan ğämäldä bulğan Urıs älifbası nigezendä 1939. yıldan Tatarlarda da şuşı älifba qabul itelä.

Әлифбалар