Wolfgang Amadeus Mozart

Wolfgang Amadeus MOZART (, Esperantigite: Volfgango Amadeo MOZARTO, laŭ la franceca PIV-formo Mozarto; aŭ laŭprononce Mocarto  ) aŭ plennome (latine): Jo(h)annes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus MOZART (naskiĝis la  en Salcburgo, mortis la  en Vieno) estis unu el la plej gravaj muzikistoj de la muzika historio, mirinfano, virtuozo, komponisto, majstro de la Klasikismo kaj konsiderata unu de la plej influaj kaj elstaraj muzikistoj de la historio de la klasika muziko.

La mozarta verkaro enhavas ĉiujn muzikajn ĝenrojn de sia epoko kaj inkludas pli ol sescent verkojn, plejparte agnoskitaj kiel majstroverkoj de la simfonia muziko, konĉerta, ĉambra, por piano, opera kaj korusa, per kio li atingis internaciajn popularecon kaj disvastigon.

En sia plej frua infanaĝo en Salzburgo, Mozart montris mirindan kapablon en la regado de instrumentoj de klavaroj kaj de la violono. Estante nur kvin-jaraĝa li jam komponis muzikajn verkojn kaj liaj ludoj estis aprezataj de la aristokrataro kaj reĝfamilianoj de tuta Eŭropo. Estante nur deksep-jaraĝa li estis dungita kiel muzikisito en la kortego de Salzburgo, sed lia maltrankvilemo kondukis lin vojaĝi serĉe de pli altnivela posteno, ĉiam komponante fekundege. Dum sia vizito al Vieno en 1781, maldungita el sia posteno en la kortego, li decidis instaliĝi en tiu urbo, kie li atingis la famon kiun li retenis por la cetero de sia vivo, spite trapasi malfacilajn financajn situaciojn. En siaj finaj jaroj, li komponis multajn de siaj plej konataj simfonioj, konĉertoj kaj operoj, same kiel sian Rekviemon. La bedaŭrinde subitaj kaj strangaj cirkonstancoj de lia frua morto estis celo de multnombraj spekulativoj plialtigitaj al la kategorio de mito, inter kiuj tre diversaj diagnozoj de malsanoj kaj nun konsiderataj malverŝajna venenigo, almenaŭ intence.

Laŭ muzikkritikistoj kiel Nicholas Till, Mozart ĉiam entuziasme lernis el aliaj muzikistoj kaj disvolvigis splendon kaj maturecon de stilo kiu gamis el brilo kaj eleganteco, ĝis malhelo kaj pasio — ĉio bone fundamentita sur rigardo al la homaro «elaĉetita per arto, pardonita kaj reamikigita kun la naturo kaj la absoluteco»—. Lia influo sur la tuta okcidenta klasika muziko posta estas profunda; Ludwig van Beethoven verkis siajn unuajn komponojn je la ombro de Mozart, pri kiu Joseph Haydn skribis, ke «la estonteco ne vidos tian talenton alian fojon en cent jaroj».

Vivo

La mirinfano (1756–1766) 

Mozart naskiĝis la  je la oka vespere kiel sepa kaj dua supervivanta infano de la familio en Salcburgo en la Getreidegasse 9 en triĉambra apartamento de la plurfamilia loĝdomo (Hagenauer Haus). 
Lia suvereno estis la salcburga ĉefepiskopo Sigismundo Kristoforo de Schrattenbach. Lia patro, Leopold Mozart, devenis el Augsburg kaj estis violonisto kaj ekde 1763 vickapelestro. Lia patrino, Anna Maria Pertl, devenis de Sankt Gilgen. Jam la antaŭtagmezon post sia naskiĝo, li estis baptita en la katedralo de Salcburgo kaj ricevis la nomojn Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus. Oni vokis lin Wolfgang, Wolferl aŭ Woferl.

Jam kvarjara li kaj lia kvin jarojn pli aĝa fratino Maria Anna Walburga Ignatia, nomata „Nannerl“, estis instruata de la patro, kiu estis profesoro en la benediktana Universitato de Salcburgo, pri muziko, piano, violono kaj komponado. Jam en 1761 lia patro indikis sur Andante kaj Allegro „Wolfgangerl Compositiones“ (tio estas komponaĵo de Wolfgang), sekvis alia Allegro kaj Menuetto datitaj de la 11-a kaj 16-a de decembro 1761. (La erare ree nomita unua komponaĵo, menueto G-Dur estiĝis verŝajne nur en 1764). Rapide videblis ankaŭ la talento pri piano kaj violono de Mozart. En 1762 li unue ludis publike. Inter siaj kvara kaj sesa vivojaroj li komponis 22 muzikaĵojn.

Unuaj koncertvojaĝoj kun Wolfgang, lia fratino Nannerl kaj la gepatroj okazis komence de la jaro 1762 al Munkeno kaj aŭtune al Passau kaj Vieno por prezenti la talentriĉajn infanojn. Post la sukceso de la mirinfano en Munkeno kaj Vieno la familio ekvojaĝis la  al granda turneo tra Germanio kaj okcidenta Eŭropo ĝis reveno al Salcburgo la . La turneo daŭris do entute tri jarojn kaj duonon: Munkeno, Augsburg, Ludwigsburg, Schwetzingen, Heidelberg, Mainz, Frankfurt am Main, Koblenz, Köln, Aachen, Bruselo, Parizo (alveno la ), Versailles, Londono (alveno la ), Dover, Belgio, Den Haag, Amsterdam, Utrecht, Mechelen, denove Parizo (alveno la ), Dijon, Lyon, Genf, Lausanne, Bern, Zürich, Donaueschingen, Ulm kaj Munkeno, kie la infanoj muzikis ĉekortege aŭ en publikaj akademioj. Dum tiu vojaĝo estiĝis interalie la unuaj sonatoj por piano kaj violono.

Grava efiko de tiu vojaĝo estis, ke Mozart renkontiĝis en Londono kun la italaj simfonio kaj opero. Li konatiĝis tie ankaŭ kun Johann Christian Bach, kiu iĝis ofte modelo por li. En 1778 Mozart skribis hejmen el Parizo post renkontiĝo: „…mi amas lin (kiel vi ja certe scias) tutkore – kaj multe respektas lin.“.

Unuaj komponaĵoj en Vieno kaj vojaĝo al Italio (1766–1771) 

Post hejmenveno sekvis unuaj originalaj prezentaĵoj en Salcburgo, interalie ankaŭ tiu de la opero Die Schuldigkeit des ersten Gebotes (La ŝuldeco de la unua ordono), kiun la dekunujara Mozart komponis kune kun la multe pli maljunaj salcburgaj kortegmuzikistoj Anton Cajetan Adlgasser kaj Michael Haydn.
Septembre sekvis dua vojaĝo kun la familio al Vieno. Por fuĝi la epidemion de variolo ili veturis al Brünn kaj Olmütz. Tamen eĉ tie la malsano atingis Wolfgang kaj lian fratinon kaj forlasis laŭ diversaj biografioj cikatrojn en lia vizaĝo. Post resaniĝo de la infanoj Mozart revenis al Vieno la  kie li finpretigis kaj kantludon Bastien und Bastienne (KV 50), la Waisenhausmesse (Orfeja meso (KV 139) komikan operon La finta semplice (KV 51). Kvankam tiu lasta estis mendita de la germana imperiestro Francisko la 1-a Stefano ĝi ne estis prezentita pro intrigoj de la tiel nomata itala partio ĉirkaŭ la kortega dirigento Giuseppe Affligio.

Inter 1767 kaj 1769 Mozart ree loĝis en la benediktana abatejo Seeon. Ĝis 1771 liaj ofertorioj estis prezentitaj tie. Mozart verkis du ofertoriojn aparte por la abatejo Seeon: „Scande coeli limina“ (KV 34; 1769) kaj „Internatos Mulierum“ (KV 72; 1771). La tiel nomata Mozarteiche (Kverko de Mozart), sub kiu li ŝatis sidi laŭdire, kreskas ĝis nun ĉe la Seeon-a lago.

Post 15 monatoj en Vieno Mozart revenis kun sia familio al Salcburgo la .
Ĉi tie oni fine prezentis la 1-an de majo La finta semplice. La 27-an de oktobro de la sama jaro li ricevis sian unuan postenon kiel tria koncertestro de la salcburga kortega kapelo, kvankam li ne ricevis prie pagon.

Apenaŭ tri semajnojn poste, la , li ekvojaĝis kun sia patro al la unua el siaj tri sukcesplenaj vojaĝoj al Italio, kiu de marto ĝis aŭgusto 1771, kaj decembro 1771 ĝis oktobro 1772, daŭris entute preskaŭ tri jarojn kaj duonon.

Dum la unua vojaĝo ili iris al Verona, Milano, Bolonjo, Florenco, Romo, Napolo, Turino, Venecio, Padua, Vicenza, Verona, Innsbruck kaj reen al Salcburgo. 
Ĉi tie Mozart ripozis ĝis la aŭtuno, antaŭ ol ekiri al tria restado en Milano. La papo Klemento la 14-a nomumis lin en 1770 kavaliro de la ora sprono, tamen kontraŭe al Gluck, li neniam uzis la privilegion nomi sin kavaliro.
En Romo li sukcesis post nur unu aŭ dufoja aŭdo de la novvoĉa Miserere de Gregorio Allegri, skribi senerare ties bazan strukturon de tiu partituro, kiun tenis sub severa sekreto la Vatikano.

En Bolonjo ĉe la pastro Giovanni Battista Martini Mozart studis la kontrapunkton. Post sukcesa ekzameno, li estis akceptita 14-jara en la fama Accademia Filarmonica di Bologna. 
Tie li renkontis famajn muzikistojn kiel Giovanni Battista Sammartini, Niccolò Piccinni, Pietro Nardini kaj Giovanni Paisiello. 
La 26-an de decembro 1770 li spertis la unuan prezentadon de sia opero Mitridate, Rè di Ponto (KV 87) en Milano. La sukceso estis tia, kia ĝi kaŭzis du aliajn mendojn, tiujn de la Serenata teatrale Ascanio in Alba (KV 111, unua prezentado en Milano la ) kaj tiun de Dramma per musica Lucio Silla (KV 135), unua prezentado en Milano en la sezono 1772/73. La 15-an de decembro 1771 patro kaj filo revenis al Salcburgo, post kiam esperoj al salajrita posteno en Italio ne plenumiĝis.

Koncertestro en Salcburgo (1772–1777) 

En la jaro 1772 Josef Franz de Paula Hieronymus von Colloredo-Waldsee-Mels elektiĝis ĉefepiskopo de Salcburgo post la mortinta Sigismund Christoph, grafo de Schrattenbach. 
La nova princo nomumis Wolfgang-on salajrita koncertestro de la salzburga kortega kapelo en aŭgusto.
Sed tio ne haltigis la vojaĝojn kun lia patro. Wolfgang provis fuĝi la severan regularon de la salcburga servo: de la 24-a de oktobro 1772 ĝis la 13-a de marto sekvis tria vojaĝo al Italio por ĉeesti la unuan prezentadon de Lucio Silla,. Dum tiu vojaĝo estiĝis ankaŭ la Exsultate, jubilate. De la mezo de julio ĝis preskaŭ la fino de septembro 1773 okazis la tria vojaĝo al Vieno. Samjare estiĝis lia unua koncerto por piano. Ekde oktobro 1773 la familio Mozart loĝis en la unua etaĝo de la Tanzmeisterhauses, la dancestrodomo, kiu antaŭe apartenis al la salcburga kortega dancestro Franz Gottlieb Spöckner (ĉirkaŭ 1705–1767).

Post pli longa paŭzo sekvis la  vojaĝo al la proksima Munkeno por la unua prezentado de la komika opero La finta giardiniera (KV 196). La 13-an de januaro 1775 kaj post la reveno la 7-an de marto Mozart provis denove establiĝi en Salcburgo kiel artisto de la muziko. Tiel li unue prezentigis la  en Salcburgo la "muzikan dramon" Il rè pastore, kiun tamen la publiko ne ŝatis. Post plurfoja sensukcesa peto pri ferioj, li transdonis en 1777 sian demisipeton al la princo-episkopo por forlasi la salcburgan kortegan kapelon.

Serĉante postenon kaj denove en Salcburgo (1777–1781) 

Post forlaso de la princa servo, W. A. Mozart ekvojaĝis la  kun sia patrino al urbovojaĝo. Tiel li provis trovi novan pli bonan postenon. Unue li vane prezentis sin ĉe la bavaria duka kortego en Munkeno, poste en Augsburg kaj ĉe la kortego de la Mannheim-a princo-elektisto Karolo Teodoro, kie li renkontis la princo-elektistan orkestron kaj ties kapelestro, sian postan amikon Christian Cannabich. Sed ankaŭ ĉi tie li ricevis nek postenon nek ian muzikan mendon. Sed li ekkonis la familion Weber kaj ties filino Aloysia, juna kantistino kaj onta munkena primadonna, en kiun li enamiĝis.

Post kvin monatoj en Mannheim, li kaj lia patrino, pelita de la patro, pluvojaĝis al Parizo, kie ili alvenis la . Tie Mozart povis almenaŭ prezentis sian baletmuzikon Les petits riens, sed krom tio ne havis aliajn sukcesojn. La 3-an de julio, je la 10-a vespere mortis lia patrino.

La hejmenvojaĝo al Salcburgo, kiun li kontraŭvole entreprenis apenaŭ tri monatojn poste (la 26-an de septembro) por transpreni la postenon de kortega orgenisto, gvidis lin tra Strasburgo, Mannheim kaj la abatejo Kaisersheim al Munkeno, kie li denove renkontis la familion Weber.
Nur meze de januaro 1779 li atingis sian hejmurbon kaj estis nomumita kelkajn tagojn poste, la 17-an de januaro, kortega orgenisto. Tiam li komponis la Krönungsmesse (KV 317).

Tiu rea provo pri posteno en Salcburgo sukcesis pli-malpli dum 20 monatoj, kvankam la rilato al la ĉefepiskopo estis streĉita, ĉar tiu malpermesis al Mozart partoprenon en bone pagitaj koncertoj en Vieno. Dum alia vojaĝo la  Mozart partoprenis en Munkeno la unuan prezentadon de sia opero Idomeneo (KV 366) la . Post tio Mozart partoprenis en Vieno laŭ ordono de la ĉefepiskopo akademiojn de la salcburgaj kortegaj muzikistoj. Post du disputoj kun la ĉefepiskopo survenis fina rompo. Mozart demisiis la , ekloĝis en Vieno kaj prilaboris sian vivon dum la sekvaj jaroj per koncertoj en privataj aŭ publikaj akademioj.

Komponisto en Vieno (1781–1788) 

Liberigita de la salzburgaj devoj la nun sendependa komponisto kaj muzikinstruisto, kiu daŭre serĉis mendantojn aŭ pianolernantojn, verkis siajn plej grandajn operojn.
La 16-an de julio 1782 estis unue prezentita en Vieno la kantludo Die Entführung aus dem Serail (KV 384), mendita de la imperiestro de la sankta romia imperio, Jozefo la 2-a. Sekvis la  la unua prezentado de la komika opero La geedziĝo de Figaro (KV 492), la  la unua prezentado de la dramo Don Giovanni (KV 527) en Prago, la  la unua prezentado de la komika opero Così fan tutte (KV 588) denove en Vieno, la  la unua prezentado de la opero La clemenza di Tito (KV 621) en Prago kaj la  la unua prezentado de la granda opero Die Zauberflöte (KV 620) en la teatro de Emanuel Schikaneder. 
Rakonto kaj teksto de la Zauberflöte devenas de Emanuel Schikaneder kaj montras miksaĵon inter la antaŭa verko „Der Stein der Weisen“, fabelo de Wieland kaj framasonismaj atributoj.

En tiu epoko Mozart komponis ankaŭ la Messe in c-Moll (KV 427) (1783) kaj gravajn porinstrumentajn verkojn: la ses arĉaj kvartetoj dediĉitaj al Joseph Haydn (KV 387, 421, 428, 458, 464, 465) (1785), la 36-a simfonio (KV 425), la 38-a simfonio (KV 504) (1786) kaj Eine kleine Nachtmusik (KV 525) (1787), same kiel la tri lastaj simfonioj Es-maĵora (KV 543), g-minora (KV 550) kaj C-maĵora (41-a simfonio, KV 551) (1788).

Kun Constanze Weber, kiun li edzinigis en la jaro 1782, li havis ses infanojn. Nur Carl Thomas (1784) kaj Franz Xaver Wolfgang (1791) transvivis la infanaĝon.

Lastaj verkoj kaj frua morto (1789–1791) 

Ĉirkaŭ la fino de la jardeko, la situacio de Mozart malboniĝis. Ĉirkaŭ 1786 li estis ĉesinta aperi ofte en publikaj koncertoj, kaj liaj enspezoj malaltiĝis draste. Tiu estis malfacila epoko por muzikistoj en Vieno pro la Aŭstri-Turkia Milito (1787–1791): kaj la ĝenerala nivelo de prospereco kaj la kapablo de la aristokrataro subteni muzikon estis malpliiĝantaj.

Meze de 1788, Mozart kaj lia familio estis translokiĝintaj el centra Vieno al la ĉeurbo Alsergrund. Kvankam oni sugestis, ke Mozart celis malaltigi siajn lupagajn elspezojn per translokigo al ĉeurbo, kiel li mem skribis en sia letero al Michael von Puchberg, Mozart fakte ne malpliigis siajn elspezojn sed nur pliigis la hejman spacon je sia dispono. Mozart ekpruntepetis monon, plej ofte el sia amiko kaj kolega framasono Puchberg; "bedaŭrinda serio de leteroj petantaj pruntojn" survivas. Maynard Solomon kaj aliaj fakuloj sugestis, ke Mozart estis suferanta pro deprimo, kaj ŝajne lia muzika produktado malpliiĝis. Gravaj verkoj de tiu periodo estas la lastaj tri simfonioj Es-maĵora (KV 543, 39a), g-minora (KV 550, 40a) kaj C-maĵora (41-a simfonio, KV 551, 41a) (ĉiuj el 1788), kaj la lasta el la tri Da Ponte operoj, nome Così fan tutte, premieris en 1790.

Ĉirkaŭ tiu epoko, Mozart faris kelkajn longajn veturojn espere plibonigi sian enspezojn, kaj vizitis Lepsikon, Dresdenon, kaj Berlinon en la printempo de 1789, kaj Frankfurt, Mannheim, kaj aliajn germanajn urbojn en 1790.

La lasta jaro de Mozart, ĝis la fina atako de lia malsano, tempo de alta produktiveco — kaj laŭ kelkaj rakontoj, de persona rekupero. Lastaj studoj arde defendis novan rigardon al la kariero de Mozart en la fino de lia vivo kiel sur la pinto, interrompita de lia subita morto. Li komponis grandan produktadon, inklude kelkajn el siaj plej admiritaj verkoj: la opero Die Zauberflöte (La magia fluto); la fina pianokonĉerto (Pianokonĉerto No. 27, K-595 en B♭-maĵoro; la Klarinetkonĉerto K-622 en A-maĵoro; la lasta en sia serio de kordokvintetoj (Kordokvinteto No. 6, K-614 en E♭-maĵoro; la moteto Ave verum corpus K-618 en D-maĵoro; kaj la nefinita Rekviemo K-626.

La financa situacio de Mozart, fonto de anksio en 1790, finfine ekpliboniĝis. Kvankam la pruvaro estas nedefinitiva, ŝajne riĉaj patronoj en Hungario kaj Amsterdamo promesis jarajn pagojn al Mozart reage al porokaza komponado. Oni supozas, ke li profitis el la vendado de dancmuziko verkita en sia rolo kiel imperia ĉambrokomponisto. Mozart ne plu pruntepetis grandajn monsumojn el Puchberg kaj ekforpagis siajn ŝuldojn.

Li espertis grandan kontentigon pro la publika sukceso de kelkaj el siaj verkoj, notinde La magia fluto (kiu estis ludita kelkajn fojojn en la mallonga periodo inter ties premiero kaj la morto de Mozart) kaj la Malgranda Masona Kantato K-623, premieris la 17an de Novembro 1791.

Mozart malsaniĝis estante en Prago por la premiero, la 6an de Septembro 1791, de sia opero La clemenza di Tito, kiu estis verkita en tiu sama jaro je komisio por la festoj de la kronigo de la imperiestro. Li pluigis siajn profesiajn funkciojn por ioma tempo kaj dirigentis la premieron de La magia fluto la 30an de Septembro. Lia sano malboniĝis la 20an de Novembro, kiam li devis enlitiĝi, suferante pro svelado, doloro, kaj vomado.

Mozart estis zorgita en siaj finaj tagoj de sia edzino kaj sia pli juna fratino, kaj estis flegita de la famili-doktoro, Thomas Franz Closset. Li estis mense okupita per la tasko fini sian Rekviemon, sed la pruvaro ke li diktis partojn al sia studento Franz Xaver Süssmayr estas minimuma.

Mozart mortis en sia hejmo la 5an de Decembro 1791 (estante nur 35-jaraĝa) je la 12:55 a.t.m. La New Grove tiel priskribas sian funebron:

La esprimo "komuna tombo" referencas nek al komunuma tombo nek al tombo de malriĉuloj, sed individua tombo por komunulo (t.e., ne por la aristokrataro). Komunaj tomboj estis celo de elterigado post dek jaroj; dum la tomboj de aristokratoj ne estis celo de elterigado.

La kaŭzo de la morto de Mozart ne estas konata certece. La oficiala registro de hitziges Frieselfieber ("akra milea febro", reference al erupcio kiu aspektas kiel milesemoj) estas pli simptoma priskribo ol diagnozo. Esploristoj sugestis pli ol cento de kaŭzoj por lia morto, inklude akutan reŭmatan febron, streptokoka infekto, trikinozo, gripo, hidrarga veneniĝo, kaj rara rena misordo.

La malriĉa funebro de Mozart ne respegulas sian elstarecon kun la publiko kiel komponisto; memorigaj servoj kaj koncertoj en Vieno kaj Prago estis abunde ĉeestataj. Ja, en la periodo tuj post lia morto, lia reputacio stariĝis substance. Solomon priskribas "senprecedencan tajdon de entuziasmo" por lia verkaro; oni verkis biografiojn de Mozart unue fare de Friedrich Schlichtegroll, poste de Franz Xaver Niemetschek kaj de Georg Nikolaus von Nissen, kaj la publikigistoj rivalis por produkti kompletajn eldonojn de liaj verkoj.

En 1991 oni nomis la jaron "La jaro de Mozart" okaze de 200-jara datreveno de lia morto.

Kvankam li vivis nur 36 jarojn, resume li verkis 626 muzikverkojn.

Listo de operoj 

 Apollo et Hyacinthus K38
 La finta semplice K51
 Bastien und Bastienne K50
 Mitridate, re di Ponto K87
 Ascanio in Alba K111
 Il sogno di Scipione K126
 Lucio Silla K135
 La finta giardiniera K196
 Il re pastore K208
 Zaide K344
 Idomeneo, re di Creta K366
 Die Entführung aus dem Serail K384
 L'oca del Cairo K 422
 Der Schauspieldirektor K 486
 La geedziĝo de Figaro K 492
 Don Giovanni K 527
 Cosi fan tutte K 588
 La clemenza di Tito K621
 Die Zauberflöte K 620

Vaste konata estas inter la esperantistaro Kanto de l' ligo en traduko de Zamenhof:

Fratoj, manon donu kore,
kaj senzorge, sendolore
belan horon festu ni!
...

Alte teni homan nomon,
kore ami ĉiun homon
estu nia liga vort'

Bildaro

Referencoj

Literaturo 
 Abert, Hermann (2007). W. A. Mozart. Traduko al angla de Stewart Spencer kun aldonaj notoj de Cliff Eisen. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0300072235.
 Blom, Eric (1935). Mozart (Master Musicians series). Londres: J. M. Dent.
 Curzon, Henri de (1946). Mozart. Buenos Aires: TOR.
 Deutsch, Otto Erich kun Peter Branscombe, Eric Blom, redaktinto Jeremy Noble, Mozart: A Documentary Biography en  1965, Stanford, oclc = 8991008 
 Freeman, Daniel E. (2021). Mozart in Prague. Minneapolis: Calumet Editions. ISBN 978-1-950743-50-6.
 Gutman, Robert W. (1999). Mozart: A Cultural Biography. San Diego: Harcourt Inc. ISBN 0-15-601171-9. Arkivita el la originalo la 12an de Februaro 2012. Konsultita la 17an de Aŭgusto 2009.
 Halliwell, Ruth, The Mozart Family: Four Lives in a Social Context 1998, Clarendon Press, New York. isbn = 9780198163718 oclc = 36423516 
 Lorenz, Michael (9a de Aŭgusto 2010). "Mozart's Apartment on the Alsergrund".  Alirita la 27an de Septembro 2010.
 Massin, Jean; Massin, Briggite (1987). Wolfgang Amadeus Mozart. Traduko de Isabel de Asumendi. Madrid: Turner. p. 1538. ISBN 84-7506-596-1.
 Mozart, Wolfgang Amadeus (1997). Cartas. Traduko de Miguel Sáenz. Barcelona: El Aleph. p. 296. ISBN 84-7669-297-8.
 Robbins Landon, H. C. (2005). 1791: El último año de Mozart. Traduko de Beatriz del Castillo kaj Gabriela Bustelo. Madrid: Siruela. p. 288. ISBN 84-7844-908-6.
 Rushton, Julian (1998). New Grove Dictionary of Opera. Londres: Grove Publications. ISBN 0333734327.
 Sadie, Stanley, The New Grove Dictionary of Opera, 1998, Grove Dictionary of Music and Musicians, New York, isbn = 9780333734322 oclc= 39160203 
 Sadie, Stanley, The New Grove Dictionary of Music and Musicians, 6a eldono, 1980, Macmillan, Londono, isbn = 0333231112 oclc = 5676891
 Sollers, Philippe. Misterioso Mozart. Traduko de Anne-Hélène Suárez. Barcelona: Alba editorial. p. 216. ISBN 84-8428-186-8.
 Solomon, Maynard (1996). Mozart: A Life. Harper Perennial. ISBN 0-06-092692-9.
 Steptoe, Andrew (1990). The Mozart—da Ponte Operas. Oxford University Press. ISBN 0-19-816221-9.
 Till, Nicholas (1994). Mozart and the Enlightenment: Truth, Virtue and Beauty in Mozart's Operas. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-31395-6.

Vidu ankaŭ 

 Ah ! vous dirai-je, maman
 Mozart, l'opéra rock
 Loĝdomo de la Mozartoj
 Naskiĝdomo de Mozart
 Mozarta platano

Eksteraj ligiloj 

  Mozarthaus Salzburg
  Mozarthaus Vienna 
  Salcburga turisma retejo 
  "Mozart" Titles; archive.org
  "Mozart" Titles; books.google.com 
  Digital Mozart Edition  (Internationale Stiftung Mozarteum)
  "Mozart" titles from Gallica
 El la Brita Biblioteko
  Mozart's Thematic Catalogue (2-a versio)
  Mozart's Musical Diary
  Pli informo
  Letters of Leopold Mozart und Wolfgang Amadeus Mozart  (Badische Landesbibliothek)
  Neue Mozart-Ausgabe: Digitized Version - Internationale Stiftung Mozarteum
  Catálogo Köechel 
  ChoralWiki

 
Aŭstraj komponistoj
Romkatolikaj framasonoj
Mirinfanoj