alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Сократ

Сокра́т (бор. гр. Σωκράτης, як. б.э.к. 469 ел, Афиннар — б.э.к. 399 ел, шунда ук) — борынгы грек фәлсәфәчесе, аның тәгълиматы фәлсәфәдә табигатьне карап үтүдән кешене өйрәнүгә борылыш була. Илаһларны санламаган һәм яшьләрне аздырганы өчен үлем җәзасына хөкем ителә.

Сократның әтисе Афинада сынлы сәнгать белән шөгыльләнә торган кеше булган. Сократ үзе бернинди хезмәт тә язып калдырмаган. Ул үзенә кәсеп итеп урамнарда, мәйданнарда кешеләргә вәгазь сөйләп, аларны хаклыкка өйрәтеп йөрүне сайлаган. Сократның фәлсәфи фикерләре аның шәкертләре, замандашлары, шулай ук соңрак чорда яшәгән кайбер галимнәр тарафыннан язып калдырылган (мәсәлән, Платон, Ксенофонт әсәрләре).

Сократның өйрәнү максаты  — объектив идеализм. Аның фикеренчә, дөньяда беренче чиратта универсаль акыл хәрәкәт итә. Илаһ, аның аңлавы буенча, борынгы грек мифологиясендәге күп аллалык «вәкиле» дә, шулай ук дин тәгълиматы яссылыгында аңлашыла торган монотеистик Ходай та түгел.

Сократ кешенең тәнен һәм җанын бер-берсенә каршы куя. Тойгылар, аффектлар — тән фигыле, ә җан фигыле ул — акыл.

Сократ үзенең фәлсәфәсендә яхшылык, гаделлек принципларына зур игътибар бирә. Аныңча, бу кыйммәтләр үзләрен белемдә, акыллылыкта табалар. Яхшылыкның һәм яманлыкның нәрсәдән килеп чыкканын белгән кеше тормыш тәҗрибәсендә начар эшләр эшләмәс. Моны фәндә Сократның беркатлылыгы белән аңлаталар.

Идарә итүдә Сократ барлык (монархия, тиранлык, аристократия, демократия) формаларны да тәнкыйтьли. Моның нигезе — шушы формаларның һәркайсына хас булган гаделсезлек. Сократ җәмгыятьтә, гомумән, дәүләт органы булуына каршы түгел. Ләкин ул гаделлек принципларында хәрәкәт итәргә тиеш һәм хакимлек итү эше халыкның иң яхшы, тәҗрибәле, намуслы, гадел кешеләренә йөкләнергә тиеш, дип фикер йөртә.

Сократның әхлакый мәсьәләләр буенча кайбер фикерләре бүгенге көн өчен дә гыйбрәтле. Мәсәлән, ул болай дигән: «Мин сезгә — олыга да, кечегә дә — шул нәрсәне әйтеп килдем: беренче чиратта байлык яки тәнегез турында түгел, бәлки җаныгыз турында кайгыртыгыз. Мин сезгә әйтә идем: кешенең даны акчадан тормый, нәкъ киресенчә, дан үзе кешеләргә байлыкны да, шулай ук башка яхшылыкларын да китерә. Бу — кешеләрнең шәхси тормышында да, аның иҗтимагый эшендә дә шулай».

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар 
  Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Борынгы греклар
Фәлсәфәчеләр
Җәзалап үтерелгән галимнәр
Җәзаланган язучылар
Демокрит

Демокри́т Абдералы (; Абдера, як. б.э.к. 460 ел — як. б.э.к. 370 ел) — борынгы грек фәлсәфәчесе, материалист, Левкиппның укучысы. Атомистикага нигез салучыларның берсе.

Аның тормышы турында мәгълүматлар бик аз. Фракиянең Абдера шәһәрендә дөньяга килә. Күп илләрдә, шул исәптән Мисырда, Вавилониядә, Иранда, Һиндстанда була. Афинада ул пифагорчы фәлсәфәче Филолай, шулай ук Сократ вәгазьләрен тыңлый. Гомернең соңгы елларында ул борынгы заманның мәшһүр табибы Һиппократ белән тыгыз элемтәгә керә.

Демокрит күпкырлы иҗади хезмәт алып барган. Карл Маркс аны «греклар арасында беренче энциклопедик акыл» дип характерлаган. Демокритның хезмәтләре III—IV гасырларда югала. Аның иҗади мирасы фәкать аерым өземтәләр рәвешендә генә сакланган.

Демокритның үзенең колбиләүчелек демократия позициясенә якын булуын күрсәтә. Аныңча, кол — үзенең табигате белән кол. Социаль каршылыкларның тамырын ул кешеләрнең холкында күрә. Болай фикер йөртү материализмнан читкә алып бара. Ләкин Демокрит җәмгыятьнең алга баруының сәбәбен аның объектив ихтыяҗларында күрә, һәм җәмгыятьнең өзлексез үзгәрештә булуын аның күтәрелә бару сызыгы буенча атлавы дип бәяли.

Демокритның материалистик тәгълиматы фәлсәфә фәненең үсешенә зур йогынты ясый. Аның атомистик юнәлештәге фикерләрен киләсе буын фәлсәфәчеләре, бигрәк тә Эпикур белән Лукреций Кар дәвам итәләр. Аристотель Демокрит калдырган тикшеренү методына зур бәя бирә. Демокритның материализм юнәлешендәге фикерләрен Фрэнсис Бэкон үз иҗаты өчен олуг авторитет дип саный. Демокритның хезмәтләре табигать фәннәренең күренекле вәкилләре Гассенди, Лейбниц, Ньютон, Лаплас, Ломоносовларны үзенә җәлеп итә. Демокритның фәлсәфи тәгълиматы марксистик фәлсәфәгә зур йогынты ясый.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Атомистлар
Материалистлар
Борынгы греклар
Борынгы грек фәлсәфәчеләре
Борынгы Греция фәлсәфәчеләре
Борынгы грек астрономнары
Борынгы Греция математиклары
Төньяк Дакота

Тө́ньяк Дако́та (ингл. North Dakota [ˌnɔrθ dəˈkoʊtə]) – АКШ төньягында урнашкан штат. Халык саны – 632,7 мең кеше (Штатлар арасында 47нче урын; 2007 ел мәгълүматлары; АКШ халкының 0.21%). Алар арасында хатын-кызлар – 50,1%, ирләр – 49,9%. Этник состав: алманнар – 43,9%, норвегиялеләр – 30,1%, ирландлылар – 7,7%, һиндейлар – 5%, шведлар – 5%. Уртача гаиләдә кеше саны – 3.

Башкаласы – Бисмарк. Иң зур шәһәр – Фарго, башка зур шәһәрләр – Гранд-Форкс, Майнот.

Рәсми атамалар – «Җир тиене штаты» (ингл. Flickertail State), «Сиу һиндейлары штаты» (ингл. Sioux State)

Мәйданы 183,272 мең км² (штатлар арасында 19нчы урын), аларның 97,6% – җир. Көнчыгышта Төньяк Дакота Миннесота белән, көньякта – Көньяк Дакота белән, көнбатышта Монтана белән, төньякта Канада белән чиктәш.
Хәниф Хөснуллин

Хәниф Хәким улы Хөснуллин — татар язучысы, шагыйрь—лирик.

Хәниф Хөснуллин 1935 елның 7 февралендә Татарстанның Түбән Кама районы Шәңгәлче авылында туа. Мәктәптә укыганда ук кулына каләм ала, иҗат эшен Алабуга китапханә техникумында, Казан дәүләт педагогика институтында укыганда да туктатмый. Чаллы районы Биклән авылы мәктәбендә укытырга китәсен белгәч, аңа районкүләм әдәби түгәрәк эшен җанландыру бурычы куела. Шулай итеп, 1963 елда атаклы «Ләйсән» әдәби-иҗат түгәрәге барлыкка килә.

Авыл мәктәбендә ул тарих һәм татар әдәбияты укыта, мәктәп директоры булып эшли. КамАЗ төзелеше елларында Чаллы шәһәренә күчеп килеп, геодезист, төзүче һөнәрләрен үзләштерә, “КамАЗ төзелеше ” исемен ала. «Якты юл» газетасында эшли башлагач, аның журналистка хас асыл сыйфатлары ачыла.

Аның әдәби мирасы артык мулдан түгел, шулай булса да затлы иҗат ул. 1967 елда «Исәнмесез» дип аталган беренче җыентыгы дөнья күрә, 1981 елда «Алтын тояк», 1985 елда «Дөньяның матур җире» һәм балалар өчен «Чикерткә ник сикерә?» китаплары укучылар кулына барып иреште.

Шагыйрь 1994 елның 7 октябрендә вафат була.

Сылтамалар 
 Хәниф Хөснуллин шигырьләренә язылган җырлар
 Хәниф Хөснуллинның Тукай шигыре

Татар шагыйрьләре
Шәхесләр:КамАЗ
1926 ел



Вакыйгалар 
 8 июль — патша Сауд Согуд Гарәбстанын нигезли.
 7 сентябрь — Испания Милләтләр Лигасыннан чыга.
 8 сентябрь — Алмания Милләтләр Лигасына кертелә.
 4 декабрь — Казанда Шәкүр Карак бандасы эше буенча мәхкәмә карары чыгарыла.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1926 елда туганнар
 26 гыйнвар — Рафаил Такташ, рәссам, фән докторы.
 2 февраль — Валери Жискар д’Эстен,  Франция президенты (1974-1981).
 8 февраль — Шәхсәнәм Әсфәндиярова, РСФСР-ның атказанган актрисасы, Тукай премиясе лауреаты (1926-1996).
 15 февраль — Габдулла Рәхимкулов, Татарстанның халык артисты.
 28 февраль — Светлана Аллилуева, Сталин кызы, ССРБ-дан качкан мөһаҗир. 
 17 март — Зигфрид Ленц, алман язучысы.
 19 март — Нәкый Бикташев, рәссам.
 21 март — Рифат Мәүлетов, татар галиме. 
 21 апрель — Елизавета II, Бөекбритания патшабикәсы.
 23 апрель — Рөстәм Үтәмишев, РСФСР атказанган уйлап табучысы (1966).
 19 июль — Диләрә Тумашева, тел белгече, профессор.
 29 июль — Габдулла Шәрәфи, татар шагыйре.
 13 август — Фидель Кастро, Куба революционеры.
 1 сентябрь — Фәния Чанышева, шагыйрә.
 25 сентябрь — Әзһәр Габиди, татар шагыйре.
 3 октябрь — Саҗидә Сөләйманова, татар шагыйрәсе.
 25 октябрь — Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
 25 ноябрь — Пол Андерсон, АКШ язучысы.
 26 ноябрь — Маргарита Назарова, циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артисты.
 22 декабрь — Рифгать Әбдиев, уйлап табучы, кибернетик, фән докторы, профессор.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1926 елда вафатлар
 9 март — Фатих Әмирхан, татар язучысы, публицист, сатирик.
 17 март — Сәгыйть Рәмиев, татар шагыйре, мөгаллим, публицист.
  14 май — Сәлимгәрәй Җантүрин, 1 нче Дәүләт Думасы депутаты, филолог, алпавыт. 
 1 август — Ян Каспрович, поляк шагыйре, драматург.
 25 сентябрь — Фәхри Әсгать, татар язучысы.
 7 декабрь — Шәкүр Рәхимов, атаклы ат карагы.

1926 ел
Еллар
1725 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 8 февраль — Пётр I, беренче Россия императоры.

Еллар
Эмпедокл

Эмпедокл () (як. б.э.к. 490 — як. 430) — борынгы грек фәлсәфәчесе һәм табибы. Шулай ук сәясәт эшлеклесе һәм шагыйрь дә була.

Хезмәтләре шигъри поэмалар рәвешендә язылган була.

Эшчәнлеге Сицилиядәге Анрагант (Агригент) шәһәрендә уза. Сүзгә оста була һәм Сицилиядә ораторлык буенча мәктәбен ача. Риваять буенча, үзен алла булып олыласыннар өчен Сицилиядәге Этна вулканына сикереп үлә.

340 шигыре сакланып калган «Табигать турында» поэмасы һәм дини эчтәлекле «Чистарынулар» (якынча 100 шигыре сакланган) поэмасы билгеле.

Борынгы греклар
Фәлсәфәчеләр
Обсерватория

Обсервато́рия (күзәтүханә, лат. observatorium) – җир һәм/яки астрономик объектларны һәм күренешләрне карау өчен эшләнгән махсус фәнни бина. Инглиз observation – "карау" сүзеннән барлыкка килде. Иң иске обсерваторияләр исемлегенә Стоунхендж
керә.

Астрономик обсерваторияләр

Шулай ук карагыз 
 Астрономик обсерватория

Обсерваторияләр
Латин теле

Лати́н теле́ (lingua latina), яки латы́йн, – бүгенге көнгә бердәнбер кулланылган италий теле (үле тел булып санала).

Латин теле иң борынгы язулы һиндоаурупа телләренең берсе.

Бүгенге көнгә латин теле рәсми рәвештә Ватикан дәүләт теле.

Латин әлифбасы күп халыклар язуларының нигезе.

Вульгар латин теленнән (сөйләшү латин теленнән) роман телләре (француз, испан, румын, итальян һ.б. телләр кергән гаилә) чыкканнар.

Морфология 
Латин теле синтетик телләренең берсе. Исемнәрнең 5 төрләнеше, фигыльләрнең 4 төрләнеше бар.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Шулай ук карагыз  
 
 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге 
 Телләрнең Интернет челтәрендә кулланылышы 
 Киң таралган телләр исемлеге  

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар

Юкка чыккан телләр
Италик телләр
Габон

Габон Җөмһүрияте – Үзәк Африкада урнашкан дәүләт, Атлантик океан тарафыннан юыла. Экваторда урнашып, Габон төньяк-көнбатышта Экваториаль Гвинея белән, төньякта Камерун, көнчыгышта һәм көньякта Конго Җөмһүрияте белән һәм көнбатышта Гвинея култыгы белән чиктәш. Аның мәйданы якынча 270000 квадрат километр һәм халкы якынча 1,5 миллион кеше. Аның башкаласы һәм иң зур шәһәре Либревилль. Ил башлыгы – президент. Закон чыгаручы орган – Милли Җыен. Административ бүленеш – 9 төбәк. Валюта – франк.
1960 елда Франциядән бәйсезлектән бирле Габонда өч президент булган. 1990-ынчы еллар башында Габонда күп фиркале система кертелгән һәм яңа демократик конституция үтә күренмәлеләк сайлау процессын тәэмин иткән һәм хөкүмәт учреждениеләрен реформалаган. Габон шулай ук 2010-2011 елларда Берләшкән Милләтләр Саклау Шурасының даими булмаган әгъзасы булган.
Түбән халык тыгызлыгы, мул нефть һәм шәхси чит ил инвестицияләре Габонны суб-Сахара Африкасының иң бай илләренең берсе иткән, аның Кеше Үсеше Индексы 4-енче һәм Кеше Башына Тулаем Милли Продукты регионда Экватор Гвинеясы һәм Ботсванадан соң өченче булган. Кеше башына тулаем милли продукт 2010-ынчы елдан 2012 елга кадәр елына 6%-тан артыкка үскән. Шулай да, керемне өләшүдә тигезсезлек булу сәбәпле халыкның әһәмияткә ия өлеше ярлы булып кала.

Фетнә 
2023 елның 30 августында Габонда хәрби түңкәрелеш була: хәрбиләр  гамәлдәге Президентның (2009 елдан бирле бу вазифаны биләгән ) өченче срокка сайлануы турында билгеле булганнан соң, хакимиятне кулга алулары турында игълан итәләр. 2009 елдан бирле президент булган Али Бонго Ондимба, 64 % тавыш җыеп, чираттагы срокка президент булып сайлангач, бу хәл илдә ризасызлык тудыра. Аның әтисе  1967-2009 елларда президент булган. 2023 елгы сайлауларда берничә кандидат булган, әмма сайлау вакытында интернетны өзгәннәр, күзәтүчеләр булмаган.

Фетнәчеләр ― президент гвардиясе, регуляр армия һәм полиция хезмәткәрләре вәкилләре. Алар президент сайлауның гадел узмаганын белдерә, шул сәбәпле сайлау нәтиҗәләрен юкка чыгаруын әйтә, илдә Ондимбалар идарә итүгә чик куюларын белдерәләр. Президентның кайда икәне билгесез. 12 хәрби Габон телестудиясендә чыгыш ясап, хакимиятне кулларына төшерүләрен, ил чикләре ябылуын игълан итә. Илнең башкаласы  30 августта иртән атыш тавышлары ишетелгән.

Дин 
Ил халкының (2,2 млн кеше, 2020 елгы халык саны алу мәгълүматлар буенча) 73 % ы – христианнар (католиклар һәм протестантлар). 12 % ы ― мөселманнар. Халыкның 10 % ы ― җирле дини ышанулар тарафдары, 5 % ы ― бернинди дә дин тотмый яки атеистлар.
 Габонда ислам

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Африка дәүләтләре
Җөмһүриятләр
Габон
Викикитап

Викикитап – авторларның һәркем үзгәртә алучы ирекле китаплар, текстлар яки белешмәлекләр язып үстерүгә багышланган ның проекты.

Аерым бер автор (яки авторлар төркеме) үз эшен төгәлләнгән (үзгәртелмәслек) бер проект буларак ирекле шартлар астында нәшер итү өчен Викиханәне кулланулары сорала.

Шулай ук карагыз 
 :b:ru:Викиучебник:Справка

Сылтамалар 
 Викикитап проектының татар телле бүлеге

Викикитап
Китаплар
Парменид

Пармени́д (; як. б.э.к. 540 яки 520 — як. б.э.к. 450) — борынгы грек фәлсәфәчесе һәм сәясәт эшлеклесе. Үз карашларын «Табигать турында» поэмасында чагылдыра. Яшәеш һәм һәм танып белү мәсьәләләре белән шөгыльләнә. Хакыйкатьне шәхеснең фикереннән аера.

Фәлсәфәчеләр
Борынгы греклар
Әсән-Елга авылы мәчете

Әсән-Елга авылы мәчете - XVIII гасыр азагында Кукмара районы Әсән-Елга авылында исемнәре калмаган татар осталары салган мәчет. Әсән-Елга мәчете XVIII гасыр азагындагы татар-мөселман агач архитектурасының безнең көннәргә кадәр сакланган бердәнбер истәлеге булып санала

Тасвир 
Бер катлы, зур түгел (габариты – 8x15,6 метр) гыйбадәтханә Әсән-Елга авылының аскы өлешендә, йортлар арасында урнашкан, ике заллы һәм түбә уртасында булган бер манаралы мәчетләр типына керә. Биредә төп гыйбадәт залыннан тыш өстәмә зал һәм вестюбиле дә бар: һәммәсе үз урынында. Вестибюль астында, аскы өй бинасында алгы бүлмә (прихожая) урнашкан. Мәчеткә бинаның көнчыгыш ягыннан, алгы бүлмә аркылы керәләр, аннан соң баскыч буенча вестибюльгә менәләр. Вестибюльнең көньяк-көнбатыш почмагыннан тар баскыч буенча чорма белән манарага менәргә була. Вестибюльнең көнчыгыш ягына пыяла куйдырыл-ган веранда орынып тора. Ике кыеклы түбәле веранда ике колоннага таянып тора һәм мәчеткә керү җирен күрсәтә сыман. Мәчетнең дүрт кыеклы түбәсе уртасында си-гезкырлы, биек чатыр белән очланган манара күренеп тора. Манараның баганалары бүрәнәдән җыелган дүрткырлы бурага терәлә, бураның нигезендә исә түшәмәнең калын матчалары ята. Манара кәүсәсенең ныклыгын каркас баганаларына аркылы кергән уелмалар белән фонарь һәм манара чатыры биеклекләрендә урнашкан ялгау җайланмалары тәэмин итә. Ул җирләрне манараның тышкы ягында урнашкан киң кәрнизләр һәм яңгыр суын түгә торган, тактадан ясалган җайланмалар буенча танып була. Соңрак төзелгән мәчетләрдән аерма буларак Әсән-Елга мәчете манарасына бормалы түгел, ә гади баскыч буенча күтәрелергә кирәк. Мәчет бурасы диаметры 50 сантиметрга кадәр җитә торган бүрәнәләрдән җыелган, такталар белән тышланган Һәм бут (акташ) нигезенә куелган. Турыпочмаклы тәрәзәләр гади генә йөзлекләр белән чорнап алынган.

Мәчет традицион эшләнешенең лаконизмы белән бергә монументаль формалары белән дә аерылып тора, тик ул формалар, кызганычка каршы, соңрак такта белән тышлау нәтиҗәсендә “югалып” кала.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

Әлифба буенча мәчетләр
Татар архитектурасы
Кукмара районы мәчетләре
Левкипп

Левкипп (бор. гр. Λεύκιππος) — Абдерада яки Милетта (б.э.к. V гасыр) туган борынгы грек фәлсәфәчесе. Фәлсәфәсе табигатьне карап үтүгә багышланган була. Атомистикага нигез салучыларның берсе. Демокритның укытучысы.

Шулай ук карагыз 

Борынгы греклар
Фәлсәфәчеләр
Мәхмүт хан

Мәхмүт хан яки Мәхмүд хан (, tat. lat.  Mäxmüt xan, ) – 1445-1465 елларда Казан ханы, Олуг Мөхәммәт ханның улы. Казан ханлыгының чәчәк аткан чорында идарә иткән хан.

Идел буе өчен көрәш 
Бөек Идел юлы өчен 1446, 1448 елларда Мәскәү кенәзлегенә каршы сугыша. Сугышлар нәтиҗәсендә татар-болгар гаскәрләре рус гаскәрләрен җиңгән һәм Болгар Олысы бәйсез Казан ханлыгына әверелгән, ә рус гаскәрләре җиңелгәннән соң Мәскәү янында Касыйм ханлыгы барлыкка килгән.

Мәскәү өстендә җиңүләр 
Мәхмүт әтисенең эшчәнлегендә актив катнашкан. Сүздәл янындагы сугышта Мәхмүт сәргаскәре вазифасында булып рус гаскәрләрен тар-мар иткән.

Биләү янындагы сугышта да Мәхмүт әтисенә бик булышкан һәм татар җиңүләрендә аның роле шактый зур.

Сүздәл янындагы сугыш (1445)  нәтиҗәсендә рус бөек кенәзе Василий II Казан әсирлегенә эләгә, һәм зур ясак түләгәннән соң азат ителә.

Мәхмүт хан - тынычлык саклаучы хан-төзүче 
Мәскәү Казанга 1445 елда җиңелгәннән соң берничә дистә ел дәвамында ясак түләгән.  Мәхмүт хан зур акча туплап Казан Кирмәнен ныгытып төзи башлаган. Рус тарихчысы  Худяков  буенча, Мәхмүт хан идарә иткән чорында Казан шәһәре Көнчыгыш Аурупаның сәүдә үзәгенә әверелә. Мәхмүт хан Казан Ярминкәсенең үсешенә булышкан, әһәмиятлелеген күтәргән. Урта Азиядән, Кавказдан, Фарсы Иленнән, Идел буеннан, Русьтан  төрле тауарлар Казан Ярминкәсенә юнәлгән булган.

Мәхмүт хан идарә иткән чорда Казан шәһәре баеган һәм күп яши торган Ислам мәдәнияте үзәгенә әверелгән.

Мәхмүд хан идарә иткән сугыш булмаган дәвердә Казан ханлыгының дәүләт тәртибе формалашкан.

Мәхмүд хан 1465 елда үлгәннән соң аның улы Хәлил Казан тәхетенә утырган.

Каберен табу 
1977 елда Казан Кирмәнендә казу эшләре нәтиҗәсендә Мәхмүт хан кабере табылган.

2017 елның 19 маенда Мәхмүд хан һәм Мөхәммәд-Әмин хан махсус җеназа йолалары буенча Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Казан ханнары
Татар ханнары

ca:Mahmutek
en:Mäxmüd of Kazan
ru:Махмуд (казанский хан)
zh:馬赫第提克
Гали Әкрам хан

Гали Әкрам хан – Казан ханлыгының 1553-1556 еллардагы ханы. 1553 елда Мәмич-Бирде тарафыннан Чалым каласына чакырыла һәм юк ителгән Казан ханлыгының соңгы ханына әйләнә. 1552 – 1556 елгы Казан сугышында катнаша. Сөембикә ханбикәнең энесе.
 
 

Казан ханнары
Татар ханнары
Ядегәр-Мөхәммәт хан

Ядкәр-Мөхәммәт хан — Казан ханлыгының соңгы рәсми ханы. Әстерхан ханлыгы шаһзадәсе булган.

1542-1550 елларда Мәскәү дәүләтенә хезмәт иткән. 1550 елда Ногай Урдасына китә. 1552 елда Кол-Шәриф һәм Чапкын Отучев тарафыннан Казанга ханлык белән идарә итәргә чакырыла. 1552 елда Казанны саклаганда русларга әсирлеккә төшә. 1553 елда Симеон Касаевич исеме белән чукындырыла. 1565 елда вафат була.

Шулай ук карагыз 

Татар ханнары
Казан ханнары
Казан ханнары исемлеге

Казан ханлыгында идарә иткән ханнар исемлеге(1438–1552)

Илләр буенча исемлекләр
Исемлекләр:Тарих
Ханнар исемлеге
«Ватаным Татарстан» газетасы

Ватаным Татарстан – татар телендә чыгучы Татарстан дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Газета сәхифәләрендә мәкаләләрдән тыш рәсми документлар да бастырыла.

2010 елның беренче яртыеллыгында гомуми тиражы – 24 мең данә.

Газета 1918 елдан бирле чыга. Башта «Эш» дип аталган була. 1920 елдан газета «Татарстан хәбәрләре», соңрак «Кызыл Татарстан» исемнәрен йөртә. 1960 елдан бирле – «Социалистик Татарстан». 1970нче елларда тиражы 175 мең данәгә җитә. 1992 елдан – Ватаным Татарстан дип атала.

Баш мөхәррирләр 
 1959―1983 елларда («Социалистик Татарстан») ― Шәмси Хамматов
 Гөлнара Ильяс кызы Сабирова

Искәрмәләр 

В
Татарстан гәҗитләре
Анаксагор

Анаксагор Клазоменлы (бор. гр. Ἀναξαγόρας, як. б.э.к. 500 ел — б.э.к. 428 ел) — борынгы грек фәлсәфәчесе, математик һәм астроном, Афиннар фәлсәфә мәктәбенә нигез салучы.

Борынгы греклар
Фәлсәфәчеләр
Математиклар
Даргиннар

Дарги́ннар (үзаталышы — дарган, дарганти, даргва; авар. даргиял, кум. даргиляр) — Дагыстан халыклары арасында сан буенча икенче урында торучы халык. Даргин телендә сөйләшәләр. Нигездә мөселманнар. Саны — 510 мең кеше, шуларның 425,5 меңе Дагыстанда яши.

Россия халыклары
Дагстан халыклары
Кавказ халыклары
Комыклар

Комы́клар — Дагстандагы сан ягыннан эре халыкларның берсе, телләре төрки. Шулай ук тыгыз булып Төньяк Осетиядә һәм Чичәнстанда яшиләр. Үз аталышы: къумукълар. 2002 елда Русиядә саннары 503 060, шулардан Дагстанда яшәүчеләр саны 431 736 (86,5 %).

Төрки халыклар
Дагстан халыклары
Кавказ халыклары
Кышкы Олимпия уеннары 2010

XXI кышкы олимпия уеннары 2010 (2010 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 2010) — 2010 елның 12 февраленнән 28 февраленә кадәр Канаданың Ванкувер шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Шәһәрне сайлау

Бәйгеләр
Ванкувер Олимпиадасында Канада җыелма командасы Россия командасын 7:3 исәбе белән тар-мар итте. Нәтиҗәдә, Россия нибары алтынчы урын белән генә канәгатьләнде. Олимпия уеннары тарихында СССР командасы да, Россия командасы да бер тапкыр да бу кадәр түбән төшкәне юк иде.

Сылтамалар 

 Рәсми сайт 

Кышкы Олимпия уеннары
Канада тарихы
13 февраль

13 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 321 көн кала.



ЮНЕСКО — Бөтендөнья радио көне (), 2012 елдан бирле билгеләнә..



— Терендез ().
  /  — Туган тел һәм әлифбасы көне (, ).

1633 — Галилео Галилей Румга инквизиция мәхкәмәсенә килә.
 2010 — Ванкуверда (Канада) XXI кышкы олимпия уеннары старт алды.
 1784 — баскынчылар Кырым исемен Тавридага алыштыра һәм Екатеринослав губернасына кертә.

1734 — Ив-Жозеф Тремарек Кергелен, француз диңгез сәяхәтчесе, контр-адмирал.
 1745 — Фёдор Ушаков, Россия империясе флот башлыгы, адмирал.
 1769 — Иван Крылов, данлыклы рус язучысы (1844 елда вафат).
 1862 — Миленко Веснич, серб дәүләт эшлеклесе.
 1873 — Фёдор Шаляпин, рус опера җырчысы.
 1874 — Пётр Афанасьев, 
 1881 — Гыймад Нугайбәк, тел галиме, журналист.
 1882 — Тадеуш Банахевич, 
 1893 — Анна Паукер, 
 1893 — Фәрит Ибраһимов, татар шагыйре.
 1901 — Василий Кузнецов, совет сәясәтчесе, дипломат.
 1907 — Тимофей Белов, 
 1910 — Василий Михайлов, 
 1910 — Вильям Шокли, 
 1915 — Лидия Смирнова, 
 1916 — Сәидә Арифова, дөнья тәкъвасы.
 1917 — Семён Куркоткин, 
 1918 — Сания Заһирова, 
 1919 — Григорий Машанин, 
 1921 — Дагмар Нормет, 
 1924 — Роза Әхмәтова, 
 1928 — Әнвәр Фәхретдинов, 
 1930 — Рафаил Шәкүров, 
 1931 — Радик Бәширев, 
 1935 — Виктор Гайдуков, 
 1935 — Игорь Красичков-Терновский, 
 1945 — Сания Хантимерова, балет артисты.
 1946 — Вафирә Гыйззәтуллина, җырчы, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты.
 1949 — Суфия Корбангалиева, 
 1953 — Морат Ибәтуллин, 
 1953 — Юрий Андрианов, 
 1954 — Риф Әхмәдиев, 
 1954 — Рөстәм Кудашев, 
 1976 — Салават Котышев, 
 1990 — Айрат Мифтахов, 
 1999 — Альбина Грчич,

1728 — Никита Кудрявцев, 
 1876 — Иосиф Больцани, 
 1883 — Рихард Вагнер, мәшһүр алман композиторы (1813 елда туды).
 1883 — Павел Мельников-Печерский, 
 1942 — Николай Шубуччынни, 
 1942 — Сергей Павлушков, 
 1945 — Михаил Гришин, 
 1953 — Йоһан Лайдонер, Эстония хәрби эшлеклесе һәм сәясәтчесе.
 1974 — Кузьма Садыйков, чуаш язучысы, табиб.
 1980 — Габделгани Җамалетдинов, инженер, электромеханика белгече.
 1980 — Тәүфикъ Камалиев, 
 1984 — Юныс Әхмәтҗанов, татар ашчысы.
 1988 — Федот Орлов, 
 1992 — Николай Боголюбов, 
 1993 — Александр Норден, 
 1994 — Вадим Александров, 
 1995 — Рәфгать Сафиуллин, 
 1996 — Тупак Шәкүр, АКШ рэперы, киноактер, җәмәгать эшлеклесе.
 1997 — Миннеәхмәт Әүхәдиев, 
 2004 — Зелимхан Яндарбиев, Чичәнстан сәяси һәм рухи эшлеклесе.
 2009 — Бәхтияр Ваһабзадә, 
 2011 — Виталий Кузнецов,  
 2016 — Борис Самородов, 
 2017 — Минзаһит Баһаветдинов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
13 февраль
Фәрит Ибраһимов

Фәрит Таҗетдин улы Ибраһимов – татар шагыйре, педагог.

Фәрит Ибраһимов 1893 елның 13 февралендә Казан губернасы Лаеш өязе (хәзерге Татарстанның Балык Бистәсе районы) Түбән Ырга авылында хәлфә гаиләсендә дөньяга килә. Беренче дөнья сугышы башлангач, Ф. Ибраһимов солдатка алына һәм сугышта катнаша. Фронттан яраланып кайткач, Ф. Ибраһимов укытучы булып эшли, «Аң», “Сөембикә”, “Ак юл”, “Балалар дөньясы” журналларында актив языша.

Мәдрәсәдә укыганда ук Тукайга ияреп шигырьләр яза башлый. 1912 елда аның “Уйларым” һәм “Өмидемнең нурлары” исеме белән кечкенә ике шигырь җыентыгы басылып чыга. Фронтта алган тәэсирләре нәтиҗәсендә туган шигъри әсәрләре (“Дөнья”, “Позициядә”, “Аптырау”, “Михнәтләр”, “Гармун тавышы” һ.б.) шул заманның газета-журналларында басыла. Шагыйрьнең фронттан соң булган чор поэзиясендә төшенкелек мотивлары өстенлек итә. Октябрь инкыйлабын Ф. Ибраһимов бернинди икеләнүсез, шатланып каршылый. “Укытучыларга сәлам” (1918) исемле шигырендә ул, мәсәлән, элек изелгән, кыерсытылган-эзәрлекләнгән халык укытучыларына Октябрьнең чын азатлык, рухи хөрлек китерүе турында горурланып җырлый. 1919 елда Ф. Ибраһимов Казан рабфагында укый. 1918-1919 еллар арасында әдип, халык иҗаты әсәрләре сюжетларына таянып, романтик рухтагы “Халык арасында”, “Өрәк”, “Төшләр” исемле поэмаларын иҗат итә, 1926 елда “Безнең юл” журналында искелек белән яңалык көрәшенә багышланган “Таулар арасында” дигән хикәясен бастыра.

Егерменче еллар уртасында Ф.Ибраһимов Урта Азиягә китә. Ташкәнт шәһәрендә Коммунистик университетны тәмамлагач, озак еллар укытучы булып эшли, Сәмәркандтагы Коммунистик университетта доцент, кафедра мөдире вазыйфаларын башкара.

Ф. Ибраһимов 1943 елда Сәмәрканд өлкәсендә Янгаррабат районы Хатерчи авылында вафат була.

Сылтамалар 
 http://tazbash.ru/ru/component/jevents/icalrepeat.detail/2016/02/13/1151/37/- 

Татар шагыйрьләре
Сания Хантимерова

Сания Хәсән кызы Хантимерова (13.02.1945, Казан) - балет артисты. 

Казан мәктәпләреннән сайлап алынган бер төркем укучылар белән Ленинград хореография училищесына юл тота. Казанга балерина булып кайта. 

Сания Татар балет сәхнәсендә хатын-кыз образларын иҗат итә. Татар композиторлары әсәрләрендә: Сөембикә (“Шүрәле”), Сәрви («Су анасы»), Зөһрә (“Зөһрә”), ә классик балетларда – Аккош (“Аккош күле”), Аврора (“Йокыга талган гүзәл”), Жизель (“Жизель”), Сильфида (“Сильфида”), Джульетта (“Ромео һәм Джульетта”) һ.б. Шул ук вакытта биюче, Ленинградта читтән торып укып, балетмейстер һөнәрен үзләштерә, соңыннан үзе дә биюләр куя башлый. 

Бүгенге көндә Сания Хәсән кызы Казан хореография училищесында укыта, балаларны бию сәнгатенә өйрәтә.

Балет артистлары
Хореографлар
Татар биючеләре
Җәйге Олимпия уеннары 1980

Мәскәү 1980 (1980 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1980) — 1980 елның 19 июленнән 3 августына кадәр СССРың Мәскәү шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Төп вакыйгалар
Мәскәү Олимпиадасы Көнчыгыш Европада һәм социалистик илдә үткән беренче Уеннар була. Ул вакытта Халыкара Олимпия комитетына кергән 144 илнең 81е Мәскәүгә 8304 вәкилен җибәргән, шуларның 5748е — спортчылар. 50дән артык дәүләт бойкот игълан иткән. Аларның кайберләренең спортчылары ил исеменнән түгел, Олимпия флагы астында чыгыш ясый.

170 спортчыдан торган Бөекбритания командасы Көнбатыш Европа илләреннән иң күпсанлысы була. Ярышларда 78 илдән килгән 1245 кеше судья була. 21 спорт төре буенча 203 медаль уйнатылган. 74 Олимпия һәм 36 дөнья рекорды куелган. Лос-Анджелестәге аннан соңгы уеннарда күрсәткечләр түбәнрәк була: шул тәртиптә 36 һәм 11.

Пистолеттан атучы Александр Мелентьев (50 метрдан атуда 581 очко) һәм йөзүче Владимир Сальников (ирекле стиль белән 1500 метр арага йөзү) куйган дөнья рекордларын бик озак вакыт беркемнең дә яхшырта алганы булмады.
Гимнаст Александр Дитятин 8 төр программаның барысында да медаль яулаган, шуларның өчесе — алтын.
25 илнең спортчылары алтын медальләр яулаган, 36 ил вәкиле Уеннар призеры булган. ССРБ исәбендә — 195 медаль (80 алтын, 69 көмеш, 46 бронза). Икенче урында — ГДР (126 — 47, 37, 42).

Оештыру мәсьәләләре
Уеннарны ябу тантанасында, гадәттә, киләсе Олимпиаданы кабул итүче илнең флагы күтәрелә. Мәскәүдә АКШ дәүләт флагы урынына Лос-Анджелес шәһәренеке генә күтәрелә.

Олимпиаданы ачу тантанасы өч сәгатькә якын дәвам итә, анда 16 меңнән артык спортчы, үзешчән һәм профессиональ артист катнаша. Олимпиада ССРБга 2 миллиард сумга төшкән. Бу акча спорт корылмалары, кунакханәләр, аэропортлар, юллар, җәмәгать туклануы нокталары төзүгә, спорт делегацияләрен, кунакларны кабул итүгә тотынылган. Керем дә зур булган. “Спортлото”, “Спринт”, “Халыкара лото” кебек лотереяләр, Олимпиада символикасы белән маркалар, басма продукция һәм башка товарлар, халыкара хокуклар һәм лицензияләр сатылган, телекомпанияләрдән, Уеннарда катнашучы илләрдән взнослар, билетлардан акча кергән. Керем чыгымнарны каплаган.
Ярышларга билет бәясе Мүнхен-72 һәм Монреаль-76 Уеннарыннан чыгып билгеләнә. Аларда билетлар совет акчасы белән 2-30 сум торган. Бездә капиталистик илләрдәгедән беразга гына булса да арзанрак, 2-25 сум итеп билгеләнә. ССРБ гражданнарына билетларга 70 процент ташлама ясала. Ватандашларга иң арзан билет — 1 сум 80 тиенгә, иң кыйммәте 7 сум 50 тиенгә сатылган.

Сылтамалар 
 Кызыл таң, 07.02.14

Җәйге Олимпия уеннары
Газиз Нәбиуллин

Газиз Нәбиулла улы Нәбиуллин — татар язучысы.

Ул 1920 елның 15 февралендә Татарстанның Саба районы Керәнле авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. 1938 елда Арча педагогика училищесын тәмамлаганнан соң, бераз вакыт Керәнле авыл советында сәркатип булып тора, аннан 1940 елдан 1980 елга кадәр, ягъни пенсиягә чыкканчы, берөзлексез, Саба район газетасы «Колхоз байрагы» (1963 елдан – «Җиңү байрагы», 1990 елдан — «Саба таңнары») редакциясендә эшли. Монда ул башта хисапчы, аннан – җаваплы сәркатип, ә 1944 елның августыннан 1954 елның августына кадәр редактор була. 1954—1980 елларда яңадан җаваплы сәркатип вазыйфасын башкара.

Газиз Нәбиуллинның беренче иҗат тәҗрибәләре — шигырьләре, утызынчы еллар уртасында «Яшь ленинчы» газетасы һәм «Пионер каләме» журналы битләрендә басыла башлый. Сугыштан соң, 1948 елда, «Безнең авыл балалары» дип исемләнгән беренче җыентыгы дөнья күрә. Бу җыентыктагы һәм аннан соң чыккан «Энем турында шигырьләр» (1957) китабындагы әсәрләр Татарстан Мәгариф министрлыгы оештырган балалар әдәбияты конкурсында икенче дәрәҗә бүләккә лаек булалар.

Газиз Нәбиуллин — дистәдән артык китап авторы. Поэзиядән тыш, ул проза һәм драматургия жанрында да әсәрләр яза. Аның балалар тормышына бәйләп, табигатьне саклау, туган җирне ярату, хезмәтне сөю, үзара дуслык кебек тәрбияви темаларга багышлап язган хикәя һәм сәхнә әсәрләре мәсәлән, “Алтын нарат”, “Тын елга буенда” пьесалары), поэтик иҗаты белән бергә, сугыштан соңгы татар балалар әдәбиятының үзенчәлекле бер сәхифәсен тәшкил итә.

Газиз Нәбиуллин үзе яшәгән төбәктә иҗади яшьләрне туплау, тәрбияләү буенча зур эш алып барды. 1957 елда ул редакция каршында әдәбият түгәрәге оештыра. Соңыннан әдәби-музыкаль берләшмә төсен алып, "Мишә дулкыннары” дип аталган бу иҗат коллективы Мәгъсүм Хуҗин, Фәүзия Бәйрәмова, Сәйдә Зыялы, Заһирә Гомәрова, Рашат Низами кебек шәхесләргә олы юлга чыгарга ярдәм итә.

Ул 1986 елның 14 маенда вафат була.

Сылтамалар 
 Газиз Нәбиуллин

Татар язучылары
Балалар язучылары
21 февраль

21 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның егерме беренче көне. Ел ахырына кадәр 313 көн кала.



ЮНЕСКО — Халыкара туган тел көне (2000 елдан бирле билгеләнә).

— Тел хәрәкате көне (, , ), бенгаль телен рәсми тел буларак саклап калу өчен 1952 елгы протестлар дәвамында җаннарын фида иткәннәрне искә алу.
  —  Бутан патшасы Джигме Кхесар Намгьял Вангчук туган көне (, 1980/2009).

— Рианна көне (, ), 2008дән бирле.
  — Җир өслеге белән идарә итү, картография һәм геодезия хезмәте көне ()..
 : 
 Милли итальян иммигрантлары көне ().
  Бразилия коры җир гаскәре бәйрәм көне (, 1945).
  — Музыка фестивале () башлана, Тагум шәһәре (en), Төньяк Давао (en) провинциясе башкаласы.
  — Француз каршылык күрсәтү хәрәкатендә катнашып үлгән чит ил ватандашларын искә алу көне (, ),  Икенче бөтендөнья сугышы заманында Миссак Манушян (ru) төркеменә кергән 22 кешенең үтерелүе көне, 1944.

1804 — инглиз инженеры Ричард Тревитик пар двигателе белән эшләүче рельслы арба сынап карады һәм беренче паровозга патент алды.
 1848 — Карл Маркс һәм Фридрих Энгельс тарафыннан "Коммунистик партия манифесты" нәшер ителде.
 1995 — Эстониядә тел турында канун кабул ителгән.

1728 — Пётр III, Россия императоры.
 1830 — I Габделгазиз, 
 1857 — Николай Фигнер, 
 1863 — Александр Галицкий, 
 1864 — Михаил Голенкин, 
 1885 — Әбүбәкер Терегулов, хирург, медицина профессоры. 
 1888 — Онисим Панкратов, 
 1889 — Владимир Баранов, ботаника галиме, Казан университеты профессоры. 
 1895 — Һенрик Дам, 
 1904 — Алексей Косыгин, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1906 — Пётр Лихачёв, 
 1908 — Валерий Авдеев, 
 1920 — Людмила Атанова, 
 1920 — Мөхәммәт Әхмәтгалиев, 
 1929 — Афанасий Тубылов, 
 1935 — Инна Лещинская, 
 1940 — Рудольф Буруковский, зоология галиме, Казан университеты профессоры.
 1941 — Сафуан Әлибай, башкорт шагыйре, драматург, журналист.
 1944 — Пётр Шубин, 
 1946 — Алан Рикман, актёр һәм режиссёр.
 1948 — Марс Әхмәтшин,
 1948 — Нилә Байрамгулова, 
 1950 — Борис Тимеркәев, галим-физик.
 1976 — Андрей Каргинов, автоузыш спорты остасы, «Дакар 2014» җиңүчесе.
 1989 — Корбин Блю, АКШ поп-җырчысы, биюче, җырлар авторы.
 1997 — Геворг Һарутюнян,

1677 — Бенедикт Спиноза (Benedictus de Spinoza), Нидерландлар фәлсәфәчесе (1632 елда туды).
 1888 — Йозеф Гурбан, 
 1901 — Лев Мандельштам, 
 1920 — Владимир Маковский, 
 1926 — Һейке Камерлинг Оннес, 
 1932 — Валерий Талиев, 
 1941 — Фредерик Бәнтиң, 
 1945 — Иван Заварыкин, 
 1956 — Николай Тарабукин, 
 1959 — Гомәр Һадимөхәммәтов, Советлар Берлеге каһарманы, пехота капитаны.
 1968 — Александр Кунахович, 
 1971 — Ибраһим Гази, татар язучысы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
 1977 — Александр Казем-Бек, 
 1978 — Лев Багал, 
 1984 — Михаил Шолохов, рус язучысы.
 1988 — Иван Сотников, 
 1988 — Сәгыйдә Рәшитова, 
 1991 — Марго Фонтейн, 
 1999 — Гертруда Элайон, 
 2001 — Фирә Нигъмәтуллина,
 2006 — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
 2008 — Марс Шабаев, татар шагыйре, язучы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 2019 — Владимир Булатов, 
 2020 — Дамир Шәрәфетдинов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
21 февраль
СССР язучылар берлеге

ССРБ язучылар берлеге (рус. Союз писателей ССРБ) – ССРБ профессиональ язучылар оешмасы.

1934 елда ССРБ язучыларның беренче корылтаенда оешты.

Язучылар Берлегенең фактик максаты әдәбиятта партия контролен тоту. Профессиональ язучыга берлеккә керү мәҗбүри булган, ә берлектән чыгу исә, карьераны бетерүгә китергән.

ССРБ таркалуыннан соң Берлек күп кенә башка оешмаларга бүленде, аларның иң зуры Россия язучылар берлеге.

Җитәкчеләр 

ССРБ язучылар берлегенең беренче җитәкчесе (1934–1936) Максим Горький булды.

Аннан соң бу вазыйфаны түбәндәгеләр үтәделәр:
 Владимир Ставский (1936-1938)
 Александр Фадеев (1938-1944 һәм 1946-1954)
 Николай Тихонов (1944-1946)
 Алексей Сурков (1954-1959)
 Константин Федин (1959-1977)
 Георгий Марков (1977-1986)
 Владимир Карпов (1986-1991)

Шулай ук карагыз 
 Татарстан язучылар берлеге.

Иҗтимагый оешмалар
Язучылар берлекләре
ССРБ Язучылар берлеге
1935 ел



Вакыйгалар 
 23 апрель — Польшаның яңа конституциясе кабул ителде.

Туулар 

 2 гыйнвар — Нина Антонова, киноактриса, Украина ССР атказанган артисты.
 5 гыйнвар — Әсгать Сәлах, татар язучысы (Әлмәт). 
 7 февраль — Хәниф Хөснуллин, татар язучысы, шагыйрь.
 7 февраль — Мәгъсүм Гәрәев, язучы һәм журналист.
 15 февраль — Илһам Шакиров, җырчы.
 18 февраль — Мишәл Гаун,  Ливан президенты.
 6 март — Вил Мирзаянов, галим.
 15 март — Әдхәт Синугыл, шагыйрь.
 15 март — Әнвәр Шәрәфиев, композитор.
 26 март — Махмуд Аббас, фәлестыйн сәясәтчесе.
 1 апрель — Роберт Әхмәтҗанов, татар шагыйре.
 10 апрель — Зидә Садыйкова, тел белгече.
 19 апрель — Лек Вәлиев, театр режиссеры, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
 1 май — Вакыйф Нуруллин, татар язучысы.
 3 май — Әмир Бичурин, хәрби эшлекле.
 5 май — Рифат Ибраһимов, журналист, җәмәгать эшлеклесе, төбәк тарихчысы, «Туган як» газетасын оештыручы.
 9 май — Габбәс Мөхәммәтшин,  урынбасары, ТАССР атказанган төзүчесе.
 22 май — Илдар Әхмәдиев, татар рәссамы.
 23 май — Фасил Әхмәтов, композитор.
 23 май — Флора Әхмәтова-Урманче, фольклорчы.
 31 май — Камил Дәүләтшин, татар әдәбияты белгече, филология фәннәре кандидаты, профессор.
 23 июнь — Әнәс Хәсәнев, татар язучысы.
 5 июль — Рушания Арсланова, татар шагыйрәсе.
 2 август — Клара Зинәтуллина, татар тел галиме.
 4 август — Индус Шәкүров, ТАССР атказанган табибы.
 5 август — Мәдинә Маликова, татар язучысы.
 10 август — Наип Лаисов, татар галиме.
 25 август — Туфан Миңнуллин, язучы, драматург, җәмагать эшлеклесе.
 27 август — Илдар Әхсәнов, татар шагыйре, журналист (Әлмәт).
 15 сентябрь — Байрон Ишморатов, татар галиме.
 9 октябрь — Илдус Якупов, татар композиторы.
 22 октябрь — Искәндәр Абдуллин, татар тел галиме.
 8 ноябрь — Ален Делон, Франция киноактёры, театр актёры, режиссёр, продюсер, сценарийчы.

Вафатлар 

 11 март — Йосыф Акчура, татар нәшире, язучы.
 21 май — Джейн Аддамс, АКШ социологы, фәлсәфәче.
 30 август — Анри Барбюс, француз язучысы.
 6 сентябрь — Габдулла Зөлкарнәй, драматург. 
 19 сентябрь — Константин Циолковский, рус галиме.
 20 октябрь — Артур Һендерсон, Бөекбритания сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

1935 ел
Еллар
Вакытны буйсындырган кыз

The Girl Who Leapt Through Time, Вакытны буйсындырган кыз (時をかける少女 Токи о какэру Сё:дзё) — Madhouse студиясе тарафыннан төшерелгән аниме. Япония кинотеатрларына 2006 елның 15 июлендә чыкты.

Режиссёр – Мамору Хосода, сценарист – Сатоко Окудера, продюсерлар – Такаси Ватанабэ, Юитиро Сайто, композитор – Киёси Ёсида.

Сюжет 
Макото начар көн кичерә: контроль эшен начар яза, дәрестә янгын чыгарды, тәнәфестә аның өстенә югары сыйныф укучысы төште. Дәресләрдән соң ул, кизү торучы буларак кәгазьләрне илткәндә лаборатория бүлмәсендә мәтәлде. Һәм көн азагында Макотоның велосипедында тормозлар эшләми башлады, һәм иң куркынычлысы – пуез алдында.

Ниндидер могҗиза белән, ул вакыт өчендә бер адым артка ясый һәм ул артка сикерә алганың аңлый. Ләкин соңарак бу башкаларга негатив рәвештә тәэссир иткәнен аңлый...

Бүләкләр 
Tokyo Anime Awards җиңүчесе:
 Елның иң яхшы аниме-фильмы.
 Иң яхшы хикәя.
 Режиссер премиясе.
 Иң яхшы сценарий.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 Француз рәсми сайты

Аниме
Тәкбир

Тәкбир ( тәкбир — «олылау») — Исламда «Алла́һе ә́кбәр» («Аллаһ — иң бөек») сүзләре белән Аллаһны олылау.

Тәкбирнең кулланылышы төрле; ура сүзе кебек, аны еш кына шатлыктан кулланалар. Аерым алганда, ислам сугышчылары тарафыннан сугыш кычкыруы? буларак кулланыла. Шулай ук аны кул чабулар урынына да кулланалар; нотык сөйләүче сүзен тәмамлагач, берәрсе:тәкбир! дигәнгә, башкалар җыйнаулашып Аллаһе әкбәр дип җавап кайтаралар. Тәкбир намазда да, азанда да кулланыла.

Тәкбир берничә дәүләтнең байракларында язылган: , ,  байракларында. Ул шулай ук ның талиблар идарә иткән  Вәзиристан вилаяте байрагына да язылган.

Аллаһе әкбәр сүзтезмәсе Ливия гимны кушымтасында да кулланыла һәм бу гимнның исеме буларак кулланыла.

Шулай ук карагыз 
 Аллаһ
 Шәһадәт
 Салават (Саләллаху галәйһи үә сәлләм)

Әдәбият

Искәрмәләр 

Ислам төшенчәләре
Намаз

pt:Allahu Akbar
1600 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 17 февраль — Джордано Бруно (), Италия фәлсәфәчесе һәм шагыйре (1548 елда туды), чиркәү тарафыннан яндырылып үтерелде.

Еллар
.ru

.ru — Россиянең югары дәрәҗәле милли домены. Популярлык буенча бу — алтынчы югары дәрәҗәле милли домен. Россиядә генә түгел, БДБ илләрендә дә кулланыла.

Домен 1994 елның апрелендә кертелгән.

Сылтамалар 
 Координацион үзәк   

ru

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#R
.uk

.uk — Бөекбританиянең югары дәрәҗәле милли домены.

uk
Бөекбритания
.us

.us — АКШның югары дәрәҗәле милли домены.

us
АКШ

sv:Toppdomän#U
.tr

.tr — Төркиянең югары дәрәҗәле милли домены.

tr
Төркия

sv:Toppdomän#T
.uz

.uz — Үзбәкстанның югары дәрәҗәле милли домены.

uz
Үзбәкстан

sv:Toppdomän#U
.uy

.uy — Уругвайның югары дәрәҗәле милли домены.

uy
Уругвай

sv:Toppdomän#U
.ug

.ug  — Уганданың югары дәрәҗәле милли домены.

ug
Уганда

sv:Toppdomän#U
.va

.va — Ватиканның югары дәрәҗәле милли домены.

va
Ватикан

sv:Toppdomän#V
.vc

.vc — Сент-Винсент һәм Гренадиннарның югары дәрәҗәле милли домены.

vc
Сент-Винсент һәм Гренадиннар

sv:Toppdomän#V
.ve

.ve — Венесуэланың югары дәрәҗәле милли домены.

ve
Венесуэла

sv:Toppdomän#V
.vg

.vg — Британиянең Виргин утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

vg
Британиянең Виргин утраулары

sv:Toppdomän#V
.vi

.vi — Америка Виргин утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

vi
Америка Виргин утраулары

sv:Toppdomän#V
.vn

.vn — Вьетнамның югары дәрәҗәле милли домены.

vn
Вьетнам

sv:Toppdomän#V
.vu

.vu — Вануатуның югары дәрәҗәле милли домены.

vu
Вануату

sv:Toppdomän#V
.wf

.wf — Уоллис һәм Футун утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

wf
Уоллис һәм Футун утраулары

sv:Toppdomän#W
.ye

.ye — Йәмәннең югары дәрәҗәле милли домены.

ye
Йәмән

sv:Toppdomän#Y
.za

.za — нә караган югары дәрәҗәле милли домен.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

za
Көньяк Африка Җөмһүрияте

sv:Toppdomän#Z
.zm

.zm — Замбиянең югары дәрәҗәле милли домены.

zm
Замбия

sv:Toppdomän#Z
.zw

.zw — Зимбабвеның югары дәрәҗәле милли домены.

zw
Зимбабве

sv:Toppdomän#Z
.ua

.ua — Украинаның югары дәрәҗәле милли домены.

ua
Украина

sv:Toppdomän#U
.tz

.tz — Танзаниянең югары дәрәҗәле милли домены.

tz
Танзания

sv:Toppdomän#T
.tw

.tw — Тайваньнең югары дәрәҗәле милли домены.

tw
Тайвань

sv:Toppdomän#T
.tv

.tv — Тувалуның югары дәрәҗәле милли домены.

tv
Тувалу

sv:Toppdomän#T
.tt

.tt — Тринидад һәм Тобагоның югары дәрәҗәле милли домены.

Шулай ук карагыз 
 .tаt

tt
Тринидад һәм Тобаго

sv:Toppdomän#T
.to

.to — Тонганың югары дәрәҗәле милли домены.

to
Тонга

sv:Toppdomän#T
.tn

.tn — Тунисның югары дәрәҗәле милли домены.

tn
Тунис

sv:Toppdomän#T
.tm

.tm — Төрекмәнстанның югары дәрәҗәле милли домены.

tm
Төрекмәнстан

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#T
.kz

.kz — Казакстанның югары дәрәҗәле милли домены.

kz
Казакъстан

sv:Toppdomän#K
.lt

.lt — Литваны югары дәрәҗәле милли домены.

lt
Литва

sv:Toppdomän#L
.ls

.ls — Лесотоның югары дәрәҗәле милли домены.

ls Лесото

sv:Toppdomän#L
.it

.it — Италиянең югары дәрәҗәле милли домены.

it
Италия

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#I
.is

.is — Исландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

is
Исландия

sv:Toppdomän#I
.ro

.ro — Румыниянең югары дәрәҗәле милли домены.

ro
Румыния

sv:Toppdomän#R
Бәсмәләһ

Бәсмәлә́һ () — «бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим» () дип әйтүне аңлатучы сүз. Мәгънәсе – «Шәфкатьле, рәхимле Аллаһ исеме белән». Бу сүзләр Коръәннең, 9 нчы – «әт-Тәүбә» сүрәсеннән башка, бөтен сүрәләре алдында очрый. Гадәттә, бу сүзләр белән ислам дәүләтләренең конституцияләре һәм мөселманнар тарафыннан төзелгән күп документлар башлана. 

Гадәттә, бәсмәләһне Коръән аятьләренә кертмиләр. Коръәннең беренче сүрәсе – «әл-Фатыйха»да гына бәсмәләһ аять итеп карала. Бәсмәләһ «Кырмыскалар» («ән-Нәмел») сүрәсенең 30 аяте эчендә дә очрый.

Бәсмәләһ – ислам каллиграфиясендә еш кулланыла, ул хәтта кулланылышы буенча шәһадәне дә уза.

Мөселманнар ышануы буенча. бәсмәләһне берәр эш алдыннан әйтү – ул гамәлне Аллаһка гыйбадәт кылуга әверелдерә. Шуңа күрә бу сүз һәрбер рөхсәт ителгән һәм аны әйтү тыелмаган гамәл алдыннан әйтелергә тиеш.

Шулай ук карагыз 
 Кәлимә
 Шәһадә
 Тәкбир

Ислам төшенчәләре
Сәхабә

Сахабәләр ( күп. с.) — Мөхәммәд күргән һәм исламны кабул иткән замандашлары. Мөселманнар, сәхабәләрне искә алганда, гадәттә Аллаһ алардан разый булсын дип әйтәләр.

Иң беренче Ислам кабул итүчеләр 

 Ирекле ирләрдән— Әбу Бәкер 
 Балалардан — Гали ибне Әбү Талиб
 Хатыннардан — Хәдиҗә бинте Хувәйлид
 Иреккә чыккан коллардан — Зәйд ибне Харис 
 Коллардан — Билал ибне Рабах

Иң күп хәдис тапшыручылар 

 Әбу Һөрәйрә — 5374 хәдис
 Габдуллаһ ибне Гомәр — 2630 хәдис
 Әнәс ибне Мәлик — 2286 хәдис
 Гайшә — 2210 хәдис
 Габдуллаһ ибне Габбас — 1660 хәдис
 Җәбир ибне Габдуллаһ — 1500 хәдис

Иң хөрмәтле сәхабәләр 

Сөнниләр фикере буенча, иң лаеклылары: Әбү Бәкер, Гомәр, Госман, Гали ибне Әбү Талиб. Алардан соң, исән вакытларында ук җәннәт белән бүләкләнгән сәхабәләр килә: инде әйтелгән Әбү Бәкер, Гомәр, Госман, Гали ибне Әбү Талиб, шулай ук Тальхә ибне Губәйдуллаһ, әз-Зүбәер ибн әл-Гаввам, Сәгъд ибн Әби Вәккас, Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах, Сәгыйть ибне Зәйд һәм Габдеррахман ибн Гауф. Алардан соң Бәдер һәм Өхед сугышларында катнашучылар килә.
Шигыйлар иң яхшылары итеп түбәндәге сәхабәләрне саныйлар: Микдад ибнел-Асвад, Әбу Зәрр әл-Гифари, Сәлмән әл-Фәриси һәм Гаммәр ибне Ясир.

Сәхабәләр Болгарда

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Ислам төшенчәләре
.ac

.ac — Вознесение утравының югары дәрәҗәле милли домены. Internet Computer Bureau (Бөекбритания) җитәкчелегендәге Ascension Island Network Information Centre компаниясе тарафыннан идарә ителә. .ac доменын теләсә нинди ил гражданнары һәм оешмалары бернинди чикләүләрсез терки алалар. .ac кыскартмасын еш кына «academic»-ка охшаталар. 

Домен 1997 елда кертелә.

Сылтамалар 

 Информация о доменной зоне .ac в «Перечне доменов ccTLD и соответствующих им стран» Инфоцентра компании RU-CENTER 

ac
Вознесение утравы

sv:Toppdomän#A
.ad

.ad — Андорраның югары дәрәҗәле милли домены.1996 елда кертелә, һәм Google мәгълүматларына караганда, 2008 елның октябрендә аны 1 300 000 сайт куллана. Тик бу доменда Андоррада яшәүчеләр һәм Андорра сәүдә маркалары ияләре генә теркәлә ала, өстәвенә, домен исеме сәүдә маркасының сөйләм исеме яки сәүдә исеменә туры килергә тиеш. Кулланучыларның персональ битләре nom.ad адреслы. Доменны оештыручысы – Servei de Telecommunicacions d'Andorra компаниясе, теркәүче – Nic. Ad

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Информация о доменной зоне .ad в «Перечне доменов ccTLD и соответствующих им стран» Инфоцентра компании RU-CENTER 

ad
Андорра

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#A
.ae

.ae — БГӘнең югары дәрәҗәле милли домены. 1992 елда кертелә, Telecommunications Regulatory Authority оешмасының aeDA бүлеге тарафыннан идарә ителә.

Икенче һәм өченче дәрәҗә доменнарны теркәү 
Теркәүләр икенче дәрәҗәдә (ирекле зона) һәм өченче дәрәҗәдә (чикләүле зона) төркемнәр буенча өстәмә астдоменнар күрсәтелгәндә рөхсәт ителә. 1995 елдан 2003 елга чаклы co.ae астдомены коммерциягә бәйле затлар өчен кулланылган, ләкин 2003 елда UAEnic оешмасы тарафыннан икенче дәрәҗә теркәүләрне коммерцияле куллану өчен үзгәртелә. Шунда ук co.ae зонасында инде булган теркәүләргә хуҗаларының теләкләре буенча, теркәү вакытын озынайтырга мөмкинлек бирелә. 2008 елда, .ae домены TRA (Telecommunication Regulatory Authority) идарәсенә тапшырылгач, оешма .co.ae астдомены буенча яңа сәясәт турында игълан итә: астдомен бары җирле коммерцияле компанияләр өчен генә кулланыла.

Гомумән, астдоменнар структурасы түбәндәгечә:
 .ae – компанияләр, оешмалар һәм аерым затлар өчен;
 .co.ae – компанияләр өчен;
 .net.ae – челтәр провайдерлары өчен;
 .gov.ae – хөкүмәт һәм министрлыклар өчен;
 .ac.ae – көллият, университет, институт һәм академияләр өчен;
 .sch.ae – гомумбелем һәм шәхси мәктәпләр өчен;
 .org.ae – коммерцияле булмаган оешмалар өчен;
 .mil.ae – хәрби оешмалар өчен;
 .pro.ae – һөнәри максатлар өчен, .aeDA теркәүне 2008 елда туктатты;
 .name.ae – аерым затлар өчен, .aeDA теркәүне 2008 елда туктады.

.ae доменында .ae зонасында акредитацияләнгән теркәүчеләр аша гына теркәлеп була.

Аккредитацияләнгән теркәүчеләр 
 Nic.ae/
 Du
 Ascio
 Marcaria
 Instra
 Mark Monitor
 IP Mirror 
 Innter.Net
 Engage.ae/AEserver 
 101Domain
 InterNetworX
 CPS-Datansysteme 
 Safenames
 123Domain 
 Consultix
 Internetx

Сылтамалар 
 Информация о доменной зоне .ae в "Перечне доменов ccTLD и соответствующих им стран" Инфоцентра компании RU-CENTER

Шулай ук карагыз 
 

ae
 

sv:Toppdomän#A
.af

.af — Әфганстанның югары дәрәҗәле милли домены.

af
Әфганстан

sv:Toppdomän#A
.ag

.ag — Антигуа һәм Барбуданың югары дәрәҗәле милли домены.

ag
Антигуа һәм Барбуда

sv:Toppdomän#A
.ai

.ai — Ангильянең югары дәрәҗәле милли домены. Домен Ангильянең хөкүмәт структуралары тарафыннан идарә ителә. Домен 1995 елда кертелә, оештыручысы – Offshore Information Services.

off.ai, com.ai, net.ai һәм org.ai астдоменнарында теркәлү бөтен дөнья буенча ачык, тик бу бик үк файдалы яки табышлы түгел.  2009 елның 15 сентябреннән .ai зонасында икенче дәрәҗә теркәлүләр Бөтендөнья Челтәренең теләсә нинди кулланучысыны мөмкин.

Теркәлү бәясе, мәсәлән, whois.ai да, барысы $100 USD күләмендә генә, өстәвенә теркәлү периоды 2 ел. Теркәлүнең формалаштыру процессы, гадәттә, гади һәм күбесенчә факс буенча башкарыла. Шуннан соң заказ бирүченең адресын тикшерү була һәм түләүдән соң 3 ай үткәч, заказчының кредит картасы белән проблемалар булмавы аныклангач, теркәүне тәмамланган, дип санарга мөмкин.

ai
Ангилья

sv:Toppdomän#A
.am

.am — Әрмәнстанның югары дәрәҗәле милли домены.

am
Әрмәнстан

sv:Toppdomän#A
.an

.an — Нидерландларның Антиль утраулары өчен югары дәрәҗәле милли домены.

an
Нидерландларның Антиль утраулары

sv:Toppdomän#A
.ao

.ao — Анголаның югары дәрәҗәле милли домены.

ao
Ангола

sv:Toppdomän#A