alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1992 ел

Халыкара космос елы (БМО).

Вакыйгалар 
 6 гыйнвар — Таулы Карабах Республикасы бәйсезлеген игълан итә.
 17 март — Референдум нәтиҗәсендә КАҖ халкы яңа конституцияне кабул итте.
 21 март — Татарстан суверенлыгы турында референдум. Тавыш бирүчеләрнең -ты суверенитетны хупладылар.
 31 март — Татарстан Чичәнстан белән берлектә Федератив килешүне имзаламады.
 27 апрель — Саха Республикасы (Якутия) — Россия Федерациясендәге суверен җөмһүрият — төзелде һәм аның конституциясе кабул ителде.
 27 апрель — Югославиянең таралганнан соң Сербия һәм Черногория яңа Федератив Югославия Республикасын төзеделәр.
 5 май — Кырым парламенты Кырым бәйсезлеген игълан итте һәм бу статусны раслау өчен референдумны билгеләде.
 6 май — Кырым конституциясе конституциясе кабул ителә.
 13 май — Украина Югары Радасы Кырым бәйсезлеге турындагы декларацияне кире какты.
 23 май — Лиссабон протоколы.
 23 июль — Абхазия Югары Шурасы Грузиядән бәйсезлекне игълан итә.
 6 ноябрь — Татарстан Конституциясен кабул итү.

Туулар 

 6 март — Илмира Нәгыймова, татар җырчысы.
 8 март —  Сиринә Мифтахова, драма актрисасы, "Әдәби көрәш" җиңүчесе.
 22 март — Фәннүр Мөхәммәтҗанов, драма актеры, Камал театры артисты (2012 елдан). «Тантана» премиясе (2019), «TATAR сүзе» бәйгесе (2021) лауреатлары.
 22 июль — Селена Гомес, Америка актрисасы, җырчы һәм җыр композиторы.
 29 июль — Ильяс Камал музыкант, композитор, ТР һәм РФның композиторлар берлеге әгъзасы.
 20 август — Гүзәл Гафарова, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2013 елдан).
 23 август — Гүзәлия Гафурова, нан карате буенча Азиада чемпионы (2014).
 20 сентябрь — Сәфүрә Әлизадә, Азәрбайҗан җырчысы.
 27 ноябрь — Рушан Миңнегулов, ике тапкыр Паралимпия чемпионы.
 10 декабрь — Алсинә Закирова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2013 елдан).

Вафатлар 

 Альберт Фәтхи, борынгы татар әдәбияты белгече.
 12 февраль — Хатыйп Госман, әдәбият галиме, фән докторы
 23 февраль — Зәйтүнә Бикбулатова, башкорт артисткасы.
 29 февраль — Шәмши Калдаяков, казакъ композиторы.
 23 март — Лек Вәлиев, театр режиссеры, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
 6 апрель — Айзек Азимов, Америка язучысы-фантаст.
 4 май — Сәет Кальметов, татар драматургы.
 17 май — Җәннәт Җәбгу-Скибневска, Польша хәрбие.
 15 июнь — Лев Гумилев, рус этнолог, тарихчы.
 24 август — Гали Халит, татар әдәби тәнкыйтьчесе, әдәбият галиме.
 12 сентябрь — Нәкый Исәнбәт, татар язучысы, драматург, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 5 октябрь — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
 11 октябрь — Васил Маликов, рәссам, сынчы.
 27 ноябрь — Мөхәммәт Булатов, тарихчы

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Мөдәррис Әгъләмов, татар шагыйре.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Жорж Шарпак.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Рудольф Маркус.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Эдмонд Фишер, Эдвин Кребс.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Дерек Уолкотт.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Гэри Беккер.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Ригоберта Менчу.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
Эдуард Касыймов

Эдуард Салихҗан улы Касыймов (1930 елның 9 ноябре, ССРБ, РСФСР, Киров өлкәсе, Слободской районы, Нократ — 1986 елның 21 марты, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Яр Чаллы) — татар язучысы, фольклорчы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1964 елдан), филология фәннәре кандидаты (1966).

Тормыш юлы 
Куренекле язучы Эдуард Касыймов 1930 елның 9 ноябрендә Киров өлкәсенең Слобода районы Нократ авылында хезмәткәр гаиләсендә  туа.

1948-1953 елларда Казан дәүләт универсететында белем ала. Универсететта уку елларында көндәлек матбугатта беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре- очерклары, хикәяләре күренә башлый.

Казан дәүләт университетын тәмамлагач, берничә ел авыл мәктәпләрендә укыта. Соңыннан аспирантурада укый һәм 1966 елда кандидатлык диссертациясен яклый. Аннары иҗат белән шөгыльләнә.

Эдуард Касыймов 1986 елның 21 мартында Чаллы шәһәрендә йөрәк авыруыннан кинәт вафат була..

Иҗат 
Аның балалар тормышына багышланган «Кызыл маяклар» дигән беренче хикәяләр җыентыгы 1959 елда дөнья күрә. Аннары ул «Кояш көн дә чыга»(1962), «Гомер ике килми»(1964), «Томан аша», «Бир кулыңны дустым», «Көмеш язулы кылыч», «Сорбонна» профессоры һәм без», «Һаваларда тургай» дигән повесть һәм романнар иҗат итте. Болардан тыш, язучының «Чулман – оныклар дәрьясы» дигән дилогиясе, «Күл малае» дигән хикәяләр җыентыгы, рус телендә «На Каме–реке» дигән очерклар китабы басылып чыкты.

Хәтер 
 1989 — Яр Чаллы шәһәр шурасы башкарма комитетының 1989 елның 22 марты 110нчы санлы карары белән 39нчы комплекстагы урамга исеме бирелә.
 1989 — Яр Чаллыда Эдуард Касыймов исемендәге әдәби премия булдырыла.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 Тулы биографиясе

Татар язучылары
Филология фәннәре кандидатлары
Оешма җитәкчеләре
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шәхесләр:Чаллы
Эдуард Касыймов
Платон Ойунский

Платон Алексей улы Ойунский (Слепцов, якутча Былатыан Ойуунускай) (1893 елның 11 ноябре – 1939 елның 31 октябре) – якут совет язучысы һәм җәмгыять эшлеклесе, якут совет әдәбияты нигезчесе.

1918 елдан башлап КПСС әгъзасы. 1921 елда Якутия Губревком җитәкчесе, 1922 елда Совнарком җитәкчесе, ә 1923 елда исә Якут АССРның Үзәк Башкарма Комитеты җитәкчесе. 1928–31 елларда Якутия мәгариф һәм сәламәтлек саклау наркомы. 1935 елда аның тәкъдиме буенча Якут АССР СНК янында тел һәм мәдәният институты ачыла, Платон Ойунский аның беренче мөдире була. СССР язучылар берлеге җитәкчелеге әгъзасы була. СССР Югары Шурасы депутаты.

Беренче шигырен 1917 елда нәшер итә. 1919 елда мәшһүр «Син биир буолбаат?» (Барыбер түгелме?) шигырен яза. Аның әсәрләре, хикәяләре, драмалары саха халкы әдәбиятының алтын фондына кергән. Якут теленә рус һәм дөнья әдәбияты классикасын тәрҗемә итә.

Репрессиягә эләгә. 1938 елның 3 февралендә кулга алына, ә 1939 елның 31 октябрендә төрмәдә вафат була. 1955 елның 15 октябрендә тулысынча реабилитацияләнгән.

Ойунский турында хәтер
 Платон Ойунский исемендәге Якут Дәүләт Драма театры.
 Платон Ойунский исемендәге Әдәби музей.
 Якутск шәһәрендә Платон Ойунский урамы. 
 Платон Ойунский исемендәге Дәүләт премиясе.

ССРБ язучылары
Якут язучылары
Якут шагыйрьләре
Якутия язучылары
Шагыйрь

Шагы́йрь – шигъри жанрларда язучы әдәбиятчы.

Моны да карагыз 
 Татар шагыйрьләре
 Шигырь

Сылтамалар 
 Шигърият.ру

Һөнәрләр
Лирон Хәмидуллин

Лирон Хәмидуллин — татар язучысы, тәрҗемәче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1977 елдан). Тукай премиясе лауреаты (2020).

Тормыш юлы 
Ул Сембер өлкәсенең Яңа Малыклы районы Иске Төгәлбуга авылында туа. Ырынбур өлкәсенең Яңа Сергиевка районы, Искеавыл (Иске Белогор) мәктәбендә җиде класс тәмамлаганнан соң, тимер юл техникумында укый, 1951—1954 елларда әрмедә хезмәт итә. Аннан кайткач, Орск шәһәрендә тимер юл участогы бригадиры, соңрак өлкән мастер була. 1961 елдан Казанда яши. Башта — Трамвай-троллейбус идарәсендә, 1967—1982 елларда СССР Әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры булып эшли.

Иҗат 
Лирон Хәмидуллин әдәбиятка 60нчы елларда килә. Әдәби җәмәгатьчелек аның «Юлда» дигән хикәяләр җыентыгын һәм «Дала иртәсе» дигән повестен җылы кабул итә. Ул озак еллар тәрҗемә өлкәсендә эшли: үзбәк язучысы Ә.Мохтарның — «Чинар» романын, казакъ язучысы Ә. Әлимҗановның — «Отрар хатирәсе» дигән китабын, В. Быковның «Обелиск» һәм «Дожить до рассвета» дигән повестьларын татарчага тәрҗемә итә.

Лирон аганың иҗатында шагыйрь һәм җәмәгать эшлеклесе Закир Рәмиев, драматург Мирхәйдәр Фәйзи, тарихчы һәм әдәбиятчы Габделбари Баттал, татар телле беренче газета-журналлар нашире һәм җырчы Камил Мотыйгый, фабрикант Акчуриннар нәселе һ.б. мәшһүр затлар турында даими һәм вакытлы матбугатта дөнья күрә килгән библиографик һәм фәнни-популяр хезмәтләре зур урын биләп тора.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2019 ел — ТР язучылар берлегенең Җамал Вәлиди исемендәге әдәби премиясе
 2020 ел — Тукай премиясе —  «Дәрдмәнд», «Буранлы төндә», «Офыктагы аҗаган» китаплары өчен»

Гаиләсе 
Хатыны Дания. Балалары: улы Булат, кызы Зөһрә; оныклары Мансур, Таһир.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 Биография

Татар язучылары
Татар тәрҗемәчеләре
Тукай премиясе лауреатлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Җамал Вәлиди премиясе лауреатлары
1975 ел



Вакыйгалар 
 13 апрель — Чадта хәрби инкыйлаб уза.
 11 июнь — Төньяк диңгездән беренче нефть алына башлый.
 5 июль — Кабо-Верде бәйсезлеге игълан ителә.
 6 июль — Комор утрауларының бәйсезлеге игълан ителә.
 10 ноябрь — БМО Генераль Ассамблеясе сионизмны расизмга тиңли (1991 елда бу резолюция кире кагыла).
 11 ноябрь — Ангола бәйсезлеге игълан ителә.

Туулар 

 18 февраль — Игорь Додон,  Молдованың сайланган президенты.
 12 март — Нурлан Канетов, балет артисты, РФ атказанган артисты (2015) һәм дәүләт бүләге (2005) иясе. 
 2 май — Дэвид Бекхэм, футболчы.
 29 май — Гөлнара Тимерҗанова, татар эстрада җырчысы.
 7 июль —* Светлана Гыйниятуллина, драма актрисасы, БР халык артисты.
 19 июль — Илһам Вәлиев, татар опера җырчысы. 
 1 октябрь — Чулпан Хаматова, Россия театр һәм кино артисткасы.
 3 октябрь — Фәнил Әгълиуллин, министр, полиция полковнигы.
 5 октябрь — Кейт Уинслет, АКШ киноактриссасы.
 30 декабрь — Тайгер Вудс, Американ гольф уйнаучысы.

Вафатлар 

 27 гыйнвар — Рәфкать Бикчәнтәев, театр режиссеры һәм артисты. 
 29 гыйнвар — Сәет Шәрәфиев, 1943—1950, 1957—1959 елларда Татарстан АССР хөкүмәте рәисе. 
 27 март — Фуат Якубовский, ССРБ төзелеш министры (1965-75).
 5 апрель — Чаң Кайши (, Кытайның хәрби һәм сәяси эшлеклесе. 
 15 апрель — Мәхмүт Бөдәйли, журналист, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
 31 август — Шәфыйка Гаспринская, журналист, мөхәррир.
 8 декабрь — Гөлсем Камская, татар театры артисты.

Еллар
1983 ел

Халыкара бәйләнешләр елы (БМО).
 Time журналы ел кешесе дип Рональд Рейган һәм Юрий Андроповны атый.

Вакыйгалар 
 26 гыйнвар — Бөекбританиядә иминлек каешен куллану мәҗбүри булды.
 8 март — АКШ президенты Рональд Рейган беренче тапкыр ССРБ-ны «яманлык империясе» дип атый.
 7 апрель — 55-нче Оскар премиясен тапшыру тантанасы.
 15 апрель — беренче тапкыр Диснейленд АКШ-дан тыш (Токиода) ачыла.
 9 июнь — Бөекбритания парламент сайлауларында Маргарет Тэтчер җитәкләгән консерваторлар җиңү яулый.
 21 июль — Антарктидада урнашкан Шәрык станциясендә тарихта иң түбән температура күзәтелде: −89,2 °C.
 25 июль — Metallica-ның беренче альбомы Kill ’Em All чыга.
 14 ноябрь — Бәйсез Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте үз бәйсезлекне игълан итә һәм бары Төркия тарафыннан таныла.
 18 ноябрь — БМО Иминлек шурасы Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте бәйсезлеген канунсыз дип таба.

Туулар 

 3 февраль — Фирдүс Тямаев, татар җырчысы. 
 5 март — Ләйсән Каюмова, драма актрисасы. 
 7 май — Александр Легков, Россия чаңгычысы, Олимпия чемпионы (2014).
 12 май — Алинә Кабаева, спорт эшлеклесе.
 19 май — Илдар Маняпов, балет биючесе, Салават Юлаев бүләге иясе.
 6 июнь — Айгөл Сагынбаева, популяр җырчы. 
 27 июнь — Алсу Сафина, татар җырчысы.
 8 июль — Раяз Фасихов, татар җырчысы.
 15 август — Тимур Юнысов, («Тимати»), Мәскәү җырчысы.
 27 август — Җамала (Сусана Җамаледдинова), кырымтатар җырчысы.
 13 ноябрь — Лилиана Сафина, галим, күренекле педагог, журналист, җәмәгатьчелек фикере әйдәмәне.
 14 декабрь — Алмаз Сабирҗанов, татар драма артисты.

Вафатлар 

 Заһит Хәбибуллин, татар композиторы.
 27 гыйнвар — Луи де Фюнес, француз киноактеры, комик, режиссер, сценарист.
 25 февраль — Теннесси Уильямс, Америка язучысы һәм драматургы.
 28 февраль — Мияссәр Басыйров, татар язучысы.
 13 март — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
 26 март — Габдрахман Минский, язучы.
 27 апрель — Гариф Гобәй, татар язучысы, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге рәисе.
 26 май — Тимурбәк Дәүләтшин, татар тарихчысы, юрист.
 1 июль — Ричард Фуллер, АКШ архитекторы.
 26 август — Хәниф Кәрим, башкорт шагыйре.
 10 сентябрь — Галия Измайлова (1909—1983) — Татарстан АССР халык комиссары (1938—1943).
 27 ноябрь — Семен Игнатьев, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
 29 ноябрь — Латыйф Хәмиди, татар композиторы, Казакъ ССР гимны авторы.
 18 декабрь — Габдрахман Таһирҗанов, Ленинград университеты профессоры.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Аяз Гыйләҗев, татар язучысы.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Субраманьян Чандрасекар.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Генри Таубе.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Барбара Мак-Клинток.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Жерар Дебре.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Уильям Голдинг.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Лех Валенса.

Чыганаклар 

Еллар
Якут (Куергазы районы)

Якут () — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835009.

Демография 
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 343 кешенең яшәве мәгълүм.

Кызыклы факт 

Якут – Башкортстанда авыл территориясендә алкоголь продукциясен берәмләп сату законлы рәвештә тулысынча тыелган бердәнбер авыл
.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Якутлар

Якутлар яки Сахалар (үзисем саха́; ) – төрки халык, Якутиянең төп халкы. Бик күп монголизмнар (сүзләрнең якынча 30% монгол чыгышлы), шулай ук сүзләрнең якынча 10% билгесез чыгышлы, соңрак русизмнар кушыла.

2002 елгы Россиядәге халык исәбен алу буенча Россия территориясендә 2002 елда 443,9 мең якут яшәгән, төп өлеше Якутиядә. Шулай ук Иркутск, Магадан өлкәләрендә, Хабарау һәм Красноярск крайларында яшәүләре мәгълүм. Якутлар Якутия халкының якынча 45%ын тәшкил итәләр.

Төрки халыклар
Якутлар
Каһвә агачы

Каһвә агачы (Coffea) - мәңгеяшел үсемлекләр ыругы. Күбесенчә зур булмаган, озынлыгы буенча 4 метрга кадәр агачлар. Агачлардан каһвә бөртекләре үсәләр.

Кофе ыругының  Иске Дөнья тропикасында, нигездә Африкада үсүче 40 тере билгеле. Җир шарының күп илләрендә үстерелүче аравия кофе агачы (C.arabica) зур икътисади әһәмияткә ия. Бу үсемлекнең туган иле — Эфиопия. Хәзер дә Абиссин тавының елга үзәнлекләрендә диңгез өсте тигезлегеннән 1000—2000 м биеклектә кофе агачы әрәмәлекләрен очратырга мөмкин. Бу—мәңге яшел куак яки 8—10 м биеклегендәге агач . Яфраклары тиречел, куе яшел. Чәчәкләре яфрак куентыгында урнаша, таҗы ак, озын көпшәле. Җимешләре кызыл яки кара-зәңгәр төстә, сусыл. Алар 2 эре, овал, кабарынкы, каты эндо-спермлы орлыклы. Җимеш тирәлегеннән аерылган орлыкларны (кофе бөртеген) кыздыралар, төяләр һәм шуннан безгә таныш эчемлек — каһвә әзерлиләр. Орлыклары үзәк нерв системасын ярсытучы, йөрәк эшчәнлеген көчәйтүче кофеин алкалоидына ия.

Искәрмәләр 

Үсемлекләр
Каһвә
Авыл хуҗалыгы үсемлекләре
Берлин дивары

Берлин дивары (, рәсми атама Antifaschistischer Schutzwall) — Алман Демократик Җөмһүриятенең Көнбатыш Берлин белән дәүләт чикләре.

Төзелеше 
Берлин диварын төзү эшләре көнчыгыш Берлин алманнарының көнбатышка агылуын туктату максатыннан 1961 елның 13 августында башлана. Ул вакытка алдагы 12 елда Көнчыгыш Алманиядән инде 3 миллион чамасы кеше китеп өлгергән була.

Кулланылышы 
Дивар аша узу өчен Алман Демократик Җөмһүрияте ватандашларына махсус рөхсәт кирәк булган. Ирекле рәвештә аны фәкать пенсионерлар гына уза алган.

1989 елның 9 ноябрендә җимерелә.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Берлин дивары төзелә башлауга 50 ел тулды (видео)
 Берлин дивары җимерелүгә 20 ел

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Алмания тарихы
Бөекбритания географиясе

Бөекбритания Британ утрауларында һәм Ирландия утравының төньяк өлешендә урнашкан. Шулай ук Бөекбритания территорияләренә кече утраулар һәм архипелаглар, Норманд утраулары керә. Бөекбритания Атлантик океан белән юыла. 

Бөекбритания мәйданы – 244 820 км², коры җир – 240 590 км², эчке сулар – 3 230 км². Илнең иң биек ноктасы Бен-Невис тавы (ингл. Ben Nevis, гэлча Beinn Neibhis) (1343 м).
Һидаят Солтанов

Һидаят Айниятулла улы Солтанов (1915 – 2009) – Татар академия театры артисты, ТАССРның халык артисты, Бөек Ватан сугышы ветераны.

Һидаят Солтанов 1915 елның 30 ноябрендә РИ Сембер губернасы Сембер өязе (хәзерге Татарстанның Чүпрәле районы) Татар Үбие авылында туа. 1937 елда Татар театр техникумын тәмамлаганнан соң, Ташкент татар театрында, 1940 елда Башкортстанның Яңавыл татар театрында артист булып эшли. 
 
Һидаят Солтанов – Бөек Ватан сугышы ветераны. Фронтта күрсәткән батырлыклары өчен күп санлы орденнар һәм медальләр белән бүләкләнгән.

1947 елдан Һ.А.Солтанов Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты. Ярты гасыр дәвамында татар театр сәнгатенә тугры хезмәт итеп, ул татар, рус һәм чит ил классикасы спектакльләрендә йөздән артык образ тудырган. М.Фәйзинең «Галиябану» спектаклендә Исмәгыйль, Н.Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу» спектаклендә Гыйният, К.Тинчуринның «Зәңгәр шәл»ендә Җиһанша, Г.Ибраһимовның «Тирән тамырлар» спектаклендә Вәли Хәсәнов, Б.Горбатовның «Бер төн»ендә Богатырев, К.Симоновның «Көннәр һәм төннәр» спектаклендә Бабченко, Т.Миңнуллинның «Монда тудык, монда үстек» спектаклендә Газизов, «Әлдермештән Әлмәндәр» спектаклендә Ястәгнәй образлары аның иҗат биографиясендә генә түгел, татар театр сәнгате тарихы битләрендә дә күренекле урын алган гүзәл образлар булды.

Рольләр
 Исмәгыйль – «Галиябану» М.Фәйзи
 Әскәр – «Аршин мал алан» Г.Хаҗибәков
 Артамонов – «Ташкыннар» Т.Гыйззәт
 Лещ – «Соңгылар» М.Горький
 Вурм – «Мәкер вә мәхәббәт» Ф.Шиллер
 Эдмунд – «Король Лир» В.Шекспир
 Җиһанша – «Зәңгәр шәл» К.Тинчурин
 Рамай – «Шәмсекамәр» М.Әблиев
 Әҗим, матрос – «Мулланур Вахитов» Н. Исәнбәт
 Балтаев – «Зифа» Н.Исәнбәт
 Бабченко – «Көннәр һәм төннәр» К.Симонов
 Потемкин – «Пугачев Казанда» Ә.Фәйзи
 Потемкин – «Канкай углы Бәхтияр» Т.Миңнуллин
 Ястәгнәй – «Әлдермештән Әлмәндәр» Т.Миңнуллин
 Арсланов – «Намус хөкеме» Д.Вәлиев
 Баһрам – «Шәһәрдә җәй көннәре» Анар
 Нурәхмәт – «Китәм инде» Р.Хәмид

Искәрмәләр

Сылтамалар

 Камал театры сайтында шәхси бит 
 Һидаят Солтанов вафат

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Шәхесләр:Ташкәнт татар театры
ТАССР халык артистлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Şalom

«Şalom» gazetası (İvritçә: שָׁלוֹם, Tatarça: Tinçliq) - Törek-Yähüdi jurnalist Avram Leyon tarafınnan kön dä Törek telendä häm (tik ber saife) Ladino telendä Törkiädä İstanbulda çığa atnalıq Yähüdi torğan basma. Ul "Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş." şirkäte tarafınnan Çärşämbe könleri çığarıla. Baş redaktor İvo Molinas ve redaktor Yakup Barokas.

1947. (HS 1364) yılnıñ 29 oktäberendä Şalom'nuñ berençe sanı bastırıla.
2005. yıl sannarı buyınçä atnalıq tirajı - 5,000.

Päräwezdä 
 «Şalom» gazetası (Törek tele)
 «Şalom» gazetası (Ladino tele) 

Гәҗитләр
Истанбул
1947 ел
29 октябрь
Төрек телендә эшләүче мәгълүмат чаралары
Ладино теле
Төрек теле

Төрек теле (үзисем Türk dili (кыска: Türkçe [ˈt̪yɾktʃe]) – Алтай телләре гаиләсенең төрки өлешенә кергән тел, Төркиянең рәсми теле. Төрек теле сүзлегенең бер өлеше гарәп теле, фарсы теле һәм француз теле кебек телләрдән килеп чыккан. Аеруча азәрбайҗан теле, гагауз теле һәм төрекмән теле кебек угыз телләре белән төрек теле зур дәрәҗәдә үзаңлаешлылыкка ия.

Таралу

Төркиядә төрек теле 60 млн кешегә туган тел булып санала, ягъни халыкның  80 %ына.

Болгариядә якынча 740 мең кеше төрек телендә сөйләшә (2001).

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Сылтамалар

 «Төркия авазы» радиосының татар бүлегендә Төрекчә өйрәнәбез тапшыруы
 Төрекчә – Татарча һәм Татарча – Төрекчә Сүзлек 
 Татарча <> Төрекчә Сүзлек 
 Türk Dil Kurumu

Искәрмәләр 

Төрек телеУгыз телләре
Сишәмбе

Сишә́мбе (шулай ук буш көн) — дүшәмбе һәм чәршәмбе арасында урнашкан атна көне. Борынгы римлыларда Марска багышланган иде.

Искәрмәләр 

Атна
Чәршәмбе

Чәршә́мбе (шулай ук кан көн) — сишәмбе һәм пәнҗешәмбе арасында урнашкан атна көне.

Искәрмәләр 

Атна
Пәнҗешәмбе

Пәнҗешә́мбе (шулай ук атна кич, атланган көн) — чәршәмбе һәм җомга арасында урнашкан атна көне.

Кызыклы фактлар 
 Бөекбританиядә сайлаулар йола буенча пәнҗешәмбе көнендә үтәләр.
 Честеронның «Пәнҗешәмбе булган кеше» исемле роман бар.

Искәрмәләр 

Атна
Җомга

Җомга́ (шулай ук атна көн) — пәнҗешәмбе һәм шимбә арасында урнашкан атна көне. Ислам динендә бәйрәм көне буларак санала. Исеме гәрәп теленнән килә.

Искәрмәләр 

Атна
Җомга
Шимбә

Шимбә́ (шулай ук атнарас көн) — җомга һәм якшәмбе арасында урнашкан атна көне. Яһүдләрдә бәйрәм көне буларак санала.

Искәрмәләр 

Атна
Якшәмбе

Якшә́мбе (шулай ук базар көн) — шимбә һәм дүшәмбе арасында урнашкан атна көне.

Күпчелек илләрдә ял көне. Христиан дине буенча бәйрәм көне.

Искәрмәләр 

Атна
Декабрь

Дека́брь (tat.lat.  Dekaber (Keräw) ) (дикәбер, шулай ук Керәү, Энем кырлач, кайбер җирдә Акъюлай) () — кышның беренче ае, Милади тәкъвимендә уникенче ай. Үз исеменне латин decem (ун) сүзеннән алды, чөнки Иске Рим тәкъвимендә унынчы ай булды.

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча    Керәү ае (21.11 -21.12), Кырлач ае
(21.12 - 21.1) , кайбер җирдә Акъюл ай (Акъюлай) дип йөртелә.

 1.12 -21.12 дәвере - Агам Керәү
 21.12 -31.12 дәвере - Энем Кырлач дип йөртелә



10 декабрь — Кеше хокуклары көне.



21-22 декабрь: 
 ,  — борынгы Дунчжицзе кышкы кояш торгынлык бәйрәме.
 Бөтендөнья оргазм көне.

Татарстан 
 12 декабрь — Россия конституциясе көне.





Яңа ел 
Елның соңгы ае, шуңа күрә айның ахырында яңа ел бәйрәмен билгели башлыйлар.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Декабрь
Индонезия

Индоне́зия (), рәсми атама — Индоне́зия Җөмһүрияте () — Көньяк-көнчыгыш Азияда иң зур дәүләт, мәйданы буенча дөньяда 16нчы урында. Зонд архипелагы утрауларында урнаша һәм иң зур утрау дәүләте булып санала. Халык саны буенча (230,5 млн кеше) дөньяда дүртенче урында. Бай тарихлы дәүләт.

Үз бердәмлеге өчен Индонезия Нидерландларның колонияль эшчәнлегенә рәхмәтле булырга тиеш. Нидерландлар архипелаг утрауларның күпчелеген үз хакимлеге астында җыйган.

Башкала 
Башкаласы ― Джакарта. Башкаланы төзелеп килүче Нусантара шәһәренә күчерү планы тормышка ашырыла.

Индонезия җитәкчелегенең башкаланы күчерү турындагы карары Джакартада халыкның артык күбәюе, бу мегаполисның инфраструктура һәм экология проблемалары белән мотивацияләнә. Грунт нигезенең масштаблы деформацияләре нәтиҗәсендә Джакартаның елына 25 сантиметр тизлек белән су астына китүен раслаган фәнни тикшеренүләр игътибарга алынган: әлеге тенденция сакланып калса, һәрхәлдә, якындагы ике-өч дистә ел эчендә шәһәрнең яртысына су басу куркынычы яный  .

Яңа башкаланы төзү планнары 2019 елда игълан ителгән, шәһәр төзелеше эшләре 2021 елда башланган. Яңа башкала исеме рәсми рәвештә 2022 елның гыйнварында расланган.

Мәдәният

Дин 
Индонезия — мөселманнар саны буенча дөньяда беренче урында тора, чөнки индонезиялеләрнең 87 % тан артыгы үзләрен 2010 елгы халык санын алу буенча мөселман дип игълан иткән. Кайсыбер аерым утрауларда башка дин вәкилләре дә бар. 9,87 % — христианнар, 1,69 % (3 млн 528 мең кеше) — һинд дине вәкилләре, 0,72 % — буддачылык тарафдары һәм 0,56 % — башка диннәр вәкилләре. Индонезия Конституциясе рәсми рәвештә ислам, протестантлык, Рим католик динен, буддачылыкны, һинд динен һәм конфуцианлыкны гына таный.
 Индонезиядә ислам

Индонезия
Җөмһүриятләр
Һинд дине
Иман (мәркәз)



Тарихы
1992 елда Казан каласында оеша. Мөселман яшләре өчен кичәләр,бәйрәмнәр оештыра. Хәзерге вакытта эше яшләрне секталардан саклауга багышланган.

Җитәкчелек
Беренче җитәкчесе Вәлиулла Ягъкуб булды.

Матбугат
Мәркәз нәшрияты түбәндәге газеталарны чыгара:
"Иман / Иман нуры"
"Вера"
"Сәлам"
"Привет"
"Мөселман календаре"
"ДИн вә әдәп"
"Мөслимә"

Татарстанда Ислам
Казан оешмалары
Апрель

Апре́ль (tat.lat.  Aprel (Yañarış)) (април, әприл, шулай ук Яңарыш, яз ае, кайбер җирдә Алагай, иске төрки тәкъвимдә  Сәвер  ) () — Милади тәкъвименең дүртенче ае, Искерим тәкъвимендә икенче ай.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Яңарыш ае (21.3-21.4), Сабан ае (21.4-21.5) (кайбер җирдә  Алак ай (Алагай)  һәм  Сәвер) дип йөртелә.

Юлиан исеме: мөгаен, үз исемен латин aperire сүзеннән алды (aperire — ачырга, чөнки Италиядә бу айда яз башланган иде).

 1.4 — 21.4 дәвере — Агам Яңарыш
 21.4 — 30.4 дәвере — Энем Сабан дип йөртелә



1 апрель — көлке көне.
 22 апрель — Җир көне.

Киң вакытлы халыкара чаралар 
 Өченче шимбә —  БСОның "Бөтендөнья иммунизация атналыгы" башлана .

Айның икенче җомгасы —  Либерияда Ураза һәм дога кылу көне ().
 Күпчелеге апрель аена туры килгән Яһүд тәкъвимендәге (en) нисан аеның 27 көнендә  һәм бөтендөнья яһүд диаспорасы Йом ХаШоаһ (, , тулысынча Yom ha-zikaron laShoah vèlaGvoura), ягъни "Шоаһ (Бөек фаҗига) һәм халык каһарманлыгына багышланган хәтер көне"н билгели.

Беренче якшәмбесе:  һәм башка элекке  әгъза-илләрендә — Геологлар көне ().
 Икенче пәнҗешәмбесе: * да Сәләмәтлек хезмәте көне ().
 26 апрель —  һәм татар дөньясында татар теле (туган тел) көне.





Сынамышлар 
 Апрель актыкларында җылы яңгырлар булса, игеннәр яхшы булыр.
 Апрель алтысында аяз булса, җәй коры килер; болытлы булса, ашлык уңарга булыр.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Апрель
Май

Май (tat.lat.  May (Saban) ) (шулай ук Сабан, Сабанай)(() — Милади тәкъвимендә бишенче ай, Искерим тәкъвимендә өченче ай. Үз исеменне рим тәңре Майя исеменнән алды. Айда 31 көн.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Сабан ае  (21.4-21.5), Черешмә ае (24.5-21.6) яки Сабанай дип йөртелә.

 1.5 — 21.5 дәвере — Агам Сабан
 21.5 — 31.5 дәвере — Энем Черешмә дип йөртелә



1 май — Яз һәм Хезмәт көне.
 18 май — Халыкара музейлар көне.
 21 май — Халыкара космос көне.

Беренче якшәмбесе:  Литва — Ана көне ().
 Икенче якшәмбесе:  Австралия,  Канада,  Мексика,  Нидерландлар,  АКШ һ.б — Ана көне (, , , ).
 9 май:
  — Җиңү көне.







Сынамышлар 
 Май ае салкын булса — игенгә туклык.
 Майның яңгырлы булуы иген-печәнгә файда, җимешкә — зыян.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Май
12 ноябрь

12 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның уникенче көне. Ел ахырына кадәр 49 көн кала.



БСО Бөтендөнья пневмонияга каршы көрәш көне (исп.)

Азәрбайҗан — Конституция көне
  — халыкара тынычлык саклау миссияләрдә хәлакъ булган хәрби һәм сивиль хезмәкәрләрне искә алу көне
  — Сунь Ятсен (рус.) туган көне, шулай ук Табиблар көне һәм Мәдәни яңарыш көне
  — Милли яшьләр көне (яки Санта Круз көне)



Һөнәри һәм җәмгыяви төркемнәр 
 : 
 мәктәп мөдирләре көне,
 супермаркетлар көне.
 :
 Милли почта хезмәткәрләре көне,
 Милли китап көне. 
  — Банкчылык тармагы хезмәткәрләре көне (1998), иминлек хезмәткәрләре көне (2005)

Өлкә һәм җирле 
 : 
  Парана штатында (рус.) 1961 елда нигезләнгән  Реалеза шәһәре (рус.) бәйрәме, 
  Рио-де-Жанейро штатында (рус.)Флуминенсе (рус.) футбол клубы көне, 2007
  — Амбато шәһәре (рус.) бәйсезлеге көне, 1820

930 — Дөньяның иң борыңгы булган  парламенты нигезләнә.
 1909 — Казанда Габдулла Тукайның «Исемдә калганнар» автобиографик әсәре дөнья күрә. 
 1917 —  Петербург шәһәрендәге Кышкы сарай Дәүләт музее булып игълан ителә.
 1971 —  президенты Ричард Никсон ннән 45 мең хәрбине чыгарырга куша. 
 1982 — ның ЦК КПСС генераль сәркатибе итеп Юрий Андропов сайлана.
 1990 — нең яңа императоры Акихито рәсми коронациясе.

1808 — Осип Бодянский, 
 1833 — Александр Бородин, 
 1842 — Джон Уильям Стретт Рэлей, Бөекбритания физика һәм механика галиме, Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе.
 1866 — Николай Кромер, 
 1866 — Сунь Ятсен, кытай инкыйлабчысы.
 1878 — Амвросий, 
 1887 — Александр Половинкин, 
 1896 — Николай Бруевич, 
 1906 — Христофор Арешидзе, 
 1908 — Ирина Заруцкая, 
 1911 — Енгван Ким, 
 1911 — Мишши Уйп, 
 1914 — Кузьма Абрамов, 
 1921 — Михаил Мейерович, 
 1922 — Ефим Бушканец, 
 1922 — Суфия Китапова, 
 1924 — Наҗия Борһанова, тел галиме.
 1927 — Рәшит Мусин, совет дәүләте һәм партиясенең эшлеклесе.
 1929 — Грейс Келли, 
 1931 — Фолке Ниеминен, 
 1935 — Людмила Гурченко, рус актрисасы.
 1936 — Юрий Радциг, 
 1937 — Зиннур Насыйбуллин, татар шагыйре.
 1939 — Миннехан Шәйдуллин, рәссам. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1999).
 1948 — Хәниф Хәбибрахманов, 
 1951 — Людмила Шәймөхәммәтова, музыка белгече, профессор.
 1951 — Ринат Йосыпов, 
 1952 — Альберт Шиһабетдинов, 
 1953 — Галина Казанцева, опера җырчысы.
 1964 — Гөлназ Фәхразиева, 
 1964 — Сәмих Сайгынер, 
 1976 — Артём Мастров, 
 1980 — Ландыш Әбүдәрова,

1202 — Кнуд VI, Дания патшасы (1182–1202 еллар).
 1675 — Феодосия Морозова, 
 1865 — Элизабет Гаскелл, инглиз язучысы.
 1887 — Николай Крушевский, 
 1893 — Иван Поплавский, 
 1907 — Прокопий Ефремов, 
 1925 — Иннокентий Еремеев, 
 1948 — Василий Виноградов, 
 1960 — Сергей Ковалёв, 
 1977 — Георгий Антосяк, 
 1985 — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.
 1988 — Ришат Абдуллин, ССРБ халык артисты
 1989 — Долорес Ибаррури, 
 1991 — Антонина Коптяева, 
 1991 — Хатыйп Казаков, 
 1992 — Госман Җиһаншин, 
 1996 — Агния Кузнецова, 
 2001 — Шивая Субрамуниясвами, 
 2003 — Владимир Бердников, Казан университеты профессоры, техник фәннәр докторы.
 2012 — Рәисә Ибраһимова, 
 2020 — Борис Кузнецов, 
 2020 — Масатоши Кошиба,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
12 ноябрь
Зиннур Насыйбуллин

Зиннур Насыйбуллин (1937 елның 12 ноябре — 1986 елның 8 гыйнвары) — татар шагыйре, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Ул 1937 елның 12 ноябрендә Башкортстанның Нуриман районы Кече Теңкәш авылында колхозчы гаиләсендә туган. Җиде сыйныф белем алганнан соң, колхозда төрле эшләрдә эшли, 1956—1958 елларда әрмедә хезмәт итә. Әрмедән кайткач, Бәләбәй киномеханиклар мәктәбен тәмамлап, 1964 елның көзенә кадәр Нуриман районында киномеханик хезмәтендә була. 1964—1966 елларда Зиннур Насыйбуллин — Башкорт дәүләт университеты студенты. Читтән торып уку бүлегенә күчеп, Башкортстанның район газеталарында әдәби хезмәткәр, аннары Уфада Башкортстан радиокомитетында редактор булып эшли. 1969 елдан бирле Зиннур Насыйбуллин — Казан радиокомитетында редактор хезмәтендә.

Зиннур Насыйбуллинның матбугатта беренче шигырьләре башкорт балалар журналы «Пионер» да дөнья күрә, аннары бүтән газета — журналларда («Һәнәк», «Чаян»), «Яшь көстәр», «Беренче карлыгачлар» (1969) шигъри цикллары басыла.

Шагыйрьнең сугыш вакытына туры килгән авыр балачак һәм яшьлек мәхәббәте темаларына багышланган лирик шигырьләре «Тәлгәш» исемле җыентыгына тупланган.

Зиннур Насыйбуллин 1986 елның 8 гыйнварында вафат була.

Сылтамалар 
 Хаттатлар шигыре
 Зиннур Насыйбуллин шигырьләренә язылган җырлар
 Белем.ру

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Башкортстан журналистлары
Татарстан журналистлары
Мөхәррирләр
Галина Казанцева

Галина Александр кызы Казанцева — татар җырчысы (лирик-колоратур сопрано), Татарстанның халык артисткасы.

Ул 1953 елның 12 ноябрендә Татарстанның Тукай районы Керәшен Маҗыны авылында дөньяга килә. Чаллы шәһәренең татар урта мәктәбен, аннары Әлмәттәге музыка училищесын, мәшһүр опера җырчысы - Казан дәүләт консерваториясе профессоры – Зөләйха Хисмәтуллина курсларын тәмамлый.

Беренче булып Галина Казанцева М.Җәлил исемендәге опера һәм балет театры сәхнәсендә Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч» әсәреннән төп рольне — Алтынчәч ариясен башкара. Опера театрында эшләгән вакытта ул барлык спектакльләрдә дә чыгыш ясый. Балалар операсы һәм оперетта, классик опера спектакльләре булмасын, ул күп очракта төп рольләрне оста итеп башкара.

Җырчы бүген дә актив иҗат эшчәнлеге белән яши: Татарстан районнарына концертлар белән чыга. Татар, рус, керәшен халык җырларын, классик әсәрләрне зур осталык белән башкара.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Белем.ру

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татар опера җырчылары
Татарстанның халык артистлары
Әлмәт музыка көллиятен тәмамлаучылар
Июнь

Ию́нь (tat.lat.  İyün (Çereşmä)) (шулай ук Черешмә, җәй ае, кайбер җирдә Кәрәз ай,  Хәзиран )() — Милади тәкъвимендә елның алтынчы ае, Искерим тәкъвимендә дүртенче ай. Үз исемен рим тәңресе Юнона хөрмәтенә алды.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Черешмә ае (24.5-21.6), Печән ае(21.6-21.7) (кайбер җирдә ук Кәрәз ай (Кәрәзай) яки Хәзиран) дип йөртелә.

 1.6 - 21.6 дәвере - Агам Черешмә
 21.6 - 30.6 дәвере - Энем Печән дип йөртелә



1 июнь — Балалар яклау көне.

12 июнь — Россия көне.

өченче якшәмбесе:  Россия — медицина хезмәткәре көне  (, ).

Татар дөньясы





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Июнь
Июль

Ию́ль (tat.lat.  İyül (Peçän)) (шулай ук Печән, Печән ае, кайбер җирдә Урта ай, иске төрки тәкъвимдә Таммуз )() — Милади тәкъвимендә җиденче ай. Иске рим тәкъвимендә бишенче ай, шуңа күрә элек Quintilis (quintus = биш) дип аталган иде. Соңарак, беренче Рим императоры Юлий Цезарь хөрмәтенә үз исемен алды.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Печән ае (21.6-21.7), Урак ае (21.7-21.8) (кайбер җирдә Урта ай  яки  Таммуз ) дип йөртелә.

 1.7 — 21.7 дәвере — Агам Печән
 21.7 — 31.7 дәвере — Энем Урак дип йөртелә



1 июль — Халыкара архитектура көне.
 Айның беренче шимбәсе  — Халыкара кооперативлар көне.
 20 июль — Халыкара шахматлар көне.
 Июль аеның өченче атнасында АКШ президенты боерыгы белән Әсир милләтләр атнасы билгеләнә. Беренче тапкыр 1959 елда уздырыла.

Айның беренче дүшәмбесе:
  / : Конституция көне ().
 : Каһарманнар көне ().
 Айның беренче дүшәмбесеннән соң килгән сишәмбе: 
 : Бердәмлек көне ().

Айның беренче һәм икенче якшәмбесе арасындагы атнасы:
  Австралия — Җирле халык мәдәниятен котлау атнасы ().
 Айның соңгы җомгасы:
 Халыкара санак системалары администраторлары көне (, )..
 Айның соңгы якшәмбесе:
  — Ата кеше көне ().
  — Хәрби диңгез флоты көне ().





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Июль
Август

А́вгуст (tat.lat.  Avgust (Uraq) ) (аугыс, шулай ук Урак, Урак ае, иске төрки тәкъвимдә Сөнбелә )— Милади тәкъвиме буенча елның сигезенче ае. Искерим тәкъвимендә алтынчы ай. Үз исемен рим императоры Октавиан Август хөрмәтенә алды.  Август безнең климат зонасында җәйге кызу айларның берсе булып исәпләнә. Халык календарендә аны, июль шикелле үк, «челлә ае» дип тә атыйлар. Телебездәге «уттай кызу урак өсте» дигән гыйбарәдә дә эшнең кызулыгы гына түгел, бәлки кояшның нык кыздыруы да күздә тотыла. Августны тагын «казларның сусыз ае» дип сыйфатлау да очрый. Монда кызулыктан елга-күлләрнең, буаларның кибеп-саегып калуына ишарә барлыгын аңлау читен түгел. Әмма җәй күп кенә яклары белән үз көчендә калса да, август инде якынлашып килүче көзнең кайбер галәмәтләрен дә сиздерә башлый.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Урак ае (21.7-21.8, Ындыр ае
(21.8-21.9) дип йөртелә.

 1.8 — 21.8 дәвере — Агам Урак
 21.8 — 31.8 дәвере — Энем Ындыр дип йөртелә





Айның өченче якшәмбесе: 
  Аргентина — балалар көне ().
 Айның беренче дүшәмбесе:
  — Карнавал көне ().
  — Ватандаш җәмгыяте көне (, ).
  — Яшьләр көне ().
  — Хезмәт көне ().

Айның беренче якшәмбесе:
  — Милли һава хәрби көчләре көне ().
 Айның беренче дүшәмбесе:
  — Милли балалар көне (, тувалуча Aso Tamaliki).
 Айның беренче җомгасы:
 Халыкара сыра көне (, , ).
 Айның икенче якшәмбесе:
  — Балалар көне ().
 Айның өченче якшәмбесе:
  — Һава флоты көне ().

Татар дөньясы
 30 август — Татарстан суверенитеты көне.





Сынамышлар 
 Август аенда аяз булса, көз пычрак килер.
 Августта кара әрем тамырының тармаклары юан булса, киләсе ел арыш уңар.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Без бер тамырдан: Керәшен татарларының этногенезын һәм этнографиясен өйрәнү буенча урта гомуми белем мәктәпләре өчен уку ярдәмлеге / Төз. Н.В. Максимов. — Казан: Мәгариф, 2002. — 223 б. ISBN 5-7761-1255-9

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Август
Сентябрь

Сентя́брь (tat.lat. Sentäber (Indır)) (синтәбер, шулай ук Ындыр, Ындыр ае, кайбер җирдә Сары ай, иске төрки тәкъвимдә Әйлүл) () — Милади тәкъвимендә тугызынчы ай. Үз исемен латин septem — җиде сүзеннән алды, чөнки Искерим тәкъвимендә елның җиденче ае булды.

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча  Ындыр ае (21.8-21.9), Билек ае (21.9-21.10) (кайбер җирдә Сары ай яки Әйлүл)  дип йөртелә.

 1.9 — 21.9 дәвере — Агам Ындыр
 21.9 — 30.9 дәвере — Энем Билек дип йөртелә



Айның соңгы атнасының берәр көне, гадәттә пәнҗешәмбе:  Халыкара диңгезчелек оешмасы (en) игълан иткән Бөтендөнья диңгезчелек көне (, , ).

: 1 сентябрь — Белем көне.







Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Сентябрь
Ацтлан

Ацтлан или Астлан (аст.Aztlān, бер урында — «челәннәр иле») — ацтекларның (Месоамериканың төп мәдәни төркеменнәреннән берсе) мифик ватаны. Науатль телендә «Azteca» сүзе Ацлан кешеләре дигәнне аңлата.

Риваять 
Башта ацтеклар, башка науа халыклары (хочимилька, тлахуика, акольхуа, тахасалан тлакскалан, тепанека һәм чалька) кебек үк, үзләренең ваттаннары дип, Мехико үзәненнән төньяк көнбатышта урнашкан, Чикомостокны («җиде мәгарә урыны») санаганнар. Риваятьләр буенча ацтеклар 1164 елда ташлап киткән Ацтлан турында миф, ацтекларның үз дәүләчелеге барлыкка килә башлагач кына, туа. Риваятьләрдә Ацтлан, озын юлның аргы ягында, суыкта һәм караңгылыкта урнашкан, зур күл эчендәге утрау буларак сурәтләнә.

Ацтланның төрле сурәтләнешләре бик каршылыклылар. Кайберләр аны җәннәт урыны дип, ә кайберләр (Обен кодексы) анда ацтеклар Ацтека-Чикомосток исемле халыкның коллары итеп тасвирлыйлар. Руханилары җитәкчелегендә ацтеклар юл буенча качалар, һәм аларның Уицилопочтли иләһе ацтек дип аталуны тыя һәм үзләрен меши́ка дип атарга боера. (XIX гасырда аларны галимнәр, аерым алганда Уильям Прескотт, «ацтеклар» дип атый башлыйлар.

Ацтеклар мифологиясендә Ацтлан Теночтитланга күчү белән бер урында тора. Риваятьләр буенча, көньякка күчеш 1064 елның 24 маенда башлана. Месоамерика хронологиясенең ахырга постклассик чорында (якынча 1300—1521 еллар) җиде науа халкының һәрберсе, Мексиканың үзәк өлешендә зур шәһәр-дәүләт төзи.

Испан басып-алуларыннан соң, Эдемга охшаш Ацтлан турындагы сүзләр Испаниягә килеп җитә. Төгәл тасвирлаулар, аерым алганда Диего Дуранның 1851 елгы язмалары, Калифорниягә испан экспедицияләрен җибәрүгә сәбәп булалар.

Ацтлан роленә дәгъва итүче урыннар 

Ацтлан Тамоанчан, Чикомосток, Толлан һәм Сибола кебек Месоамериканың күп мифик урыннарына ошаган булса да, археологлар мешика халкының чыгу урынын табарга тырышып карыйлар.

1887 елда месика антропологы Альфредо Чаверо Ацтлан Тын океан ярында, Наярит штатында дип фаразлый. 1980 еллар башында мексика президенты Хосе Лопес Портильо-и-Пачеко Ацтлдан шул ук Наярит штатындагы Мекскалтитан утравында дип әйтә, ләкин бу тарихчылар тарафыннан сәяси алым буларак бәяләнә. Наярит штаты Ацтлан символын, «Наярит, мексикалылар бишеге» язуы белән үз гербына кертә.

Шулай ук башка урыннар да әйтелә —  Гуанахуато, Халиско, Мичоакан штатлары һәм хәтта американың Юта штаты.

Сылтамалар 
 Ацтеклар тарихы (рус.)
 Поиски Ацтлана (ингл.)
 Ацтлан турында — networkaztlan.com 
 «Aztlan and the Origin of the Aztecs»  Laputan Logic

Ацтеклар мифологиясе
Мифик дәүләтләр
Месоамерика
Босфор бугазы

Босфо́р бугазы́ яки Истанбул бугазы (төр. İstanbul Boğazı) - Кара диңгез белән Мрамор диңгезен тоташтырган, Европа һәм Азияне аерган бугаз. Бугазның ике ягында да Истанбул шәһәре урнаша. Бугазның озынлыгы 30 км, иң киң киңлеге 3 700 м, иң тар урында 700 метр. Иң тирән урында 120 метр тирәнлек.

Риваятьләр буенча, Босфор исемен Ио исемле патша кызыннан алды. Риваять буенча Зевс аны ак сыерга әйләндерде һәм Ио бу бугаз буенча үтте (Босфор грек теленнән Сыер броды дип атала).

Бугаз аша ике күпер үтә Босфор күпере (озынлыгы 1074 метр, 1973 елда төзелеп бетте) һәм Мәхмүд Фатих солтан күпере (озынлыгы 1090 метр, 1988 елда төзелеп бетте). Төркия хөкүмәте өченче күперне дә төзергә ниятли, ләкин ул кайда урнашканын сөйләми.

Босфор бик мөһим геостратегик нокта.

Галерея

Искәрмәләр 

Европа бугазлары
Истанбул
Эчемлек

Эчемлек - кешеләрнең сусауларын басу һәм сыеклык балансы торгызу максатында әзерләнгән сыекча. 
<p>Эчемлекләр төрле төркемнәргә бүленә, үрнәкләре буларак: гади су, сөтләр һәм сөттән эшләнгән эчемлекләр, җиләк-җимеш яки яшелчәләр сулары, кайнар эчемлекләр, газлы эчемлекләр, алкогольле һәм алкогольсыз эчемлекләр һ.б. Гади ихтыяҗны канәгәтьләндерүдән тыш, эчемлекләр кешеләр җәмгыятенең мәдәниятенең бер өлеше.

Искәрмәләр 

Эчемлекләр
Ява

Я́ва — Индонезия өлешенә кергән утрау (Индонезия башкаласы – Җакарта, Явада урнашкан). Мәйданы – 132 мең км². Көнбатыштан көнчыгышка 1000 км га кадәр сузылган, аның 30% мәйданын джунглилар алып тора.Ява административ регионына керә.

Ява — дөньядагы иң күп кешеле утрау (124 млн кеше, 2005), халык тыгызлыгы – 979 кеше/км². Иң күп таралган телләр — ява һәм индонезия телләре.

Явада 120 вулкан урнашкан, шуларның 30 эшли торган.  

Утрауда кофеның иң билгеле сортларыннан берсе – Копи Лювакны үстерәләр.

Явада Индонезиянең иң истәлекле урыны — Боробудур храмы урнашкан. Буддистларның бу корылмасы буддист космологиясенең моделе булып тора. Храм ЮНЕСКОның иң мөһим архитектур-тарихи һәйкәлләре исемлегенә кертелгән.

Явада Чандилар (борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләре) исемлеге

Үзәк Явада Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
 Candi Prambanan 
 Candi Ijo
 Candi Barong
 Candi Sambisari  
 Candi Kedulan
 Candi Gebang
 Candi Kimpulan
 Candi Gedong Songo 
 Candi Selogriyo 
 Candi Gunung Wukir 
 Candi Morangan 
 Candi Gunung Sari 
 Candi Merak - 10-ынчы гасыр Һинд дине гыйбадәтханәсе
 Candi Dieng
 Candi Sukuh
 Candi Cetho

Көнчыгыш Явада Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
 Candi Penataran
 Candi Jawi
 Candi Kidal
 Candi Singhasari
 Candi Surawana

Көнбатыш Ява
 Candi Cangkuang
 Candi Bojongmenje
 Pura Parahyangan Agung Jagatkarta

Явада Пуралар (Бали Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге)

Көнчыгыш Ява
 Pura Agung Jagat Karana, Surabaya
 Pura Tirta Wening, Tambak Sari, Surabaya
 Pura Ranu Ngudisari, Tlagan hamlet, Pohjejer village, Gondang subdistrict, Mojokerto Regency
 Pura Luhur Poten, Mount Bromo, Probolinggo Regency

Үзәк Ява
 Pura Agung Giri Natha, Jalan Sumbing No. 12, Semarang
 Pura Wira Buwana, Jalan Jendral Sarwo Edi Wibowo, Kompleks Akademi Militer, Magelang
 Pura Jagatnatha, Banguntapan (Janti), Yogyakarta
 Pura Bhakti Widhi, Jalan Ngawen, Km. 2.5, Beji, Ngawen, Gunung Kidul
 Pura Pita Maha, Karanganom, Klaten Utara, Klaten
 Pura Indra Prasta, Mutihan, Sondakan, Lawean, Surakarta
 Pura Caraka Dewa, Marga Padang, Tarub, Tegal.
 Pura Segara Suci, Panggung, Tegal.

Көнбатыш Ява

 Pura Parahyangan Agung Jagat Kartta, Taman Sari, Bogor Regency - the second largest Balinese Hindu temple in Indonesia.
 Pura Giri Kusuma, Bogor
 Pura Penataran Agung Sangga Bhuwana, Karawang
 Pura Agung Wira Loka Natha, Cimahi
 Pura Wira Satya Dharma, Ujung Berung Bandung
 Pura Satya Akasa, Margahayu, Bandung
 Pura Agung Jati Pramana, Cirebon

Зур Джакарта
 Pura Aditya Jaya, Jalan Daksinapati Raya 10, East Jakarta
 Pura Penataran Agung Kertabhumi, Taman Mini Indonesia Indah, East Jakarta

Явада Куиллар (Һиндле Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге)

Зур Джакарта
 Sri Siva Temple, Pluit, North Jakarta
 Shri Bathra Kaliamman Kovil, Komplek Perumahan Puri Metropolitan, Jalan Krisan Asri V, Blok B3, No. 20-22, Gondrong Petir, Cipondoh - Tangerang
 Ambe Mata Kovil, build by Indian, Graha Essar steel, BFI Estate Industri 3 Area Kav.#B1, Cibitung, Bekasi - 17520
 Jai Kalimaa Kovil, Jalan Agung Barat 35 Blok B/36 no. 13 Sunter, Jakarta

Индонезия утраулары
Һинд дине
Ява
Шәһәр

Шәһә́р, яки кала — торак пункт. Яшәүче халыкның күпчелеге хезмәткәр, зур өлеше акыл хезмәте ияләре. Авыл хуҗалыгы тармагында эшләүчеләр саны юк дәрәҗәсендә түбән.

Критерийлар 
Торак пунктның шәһәр булу-булмавы илнең кануннарына күрә санала. Мәсәлән, Даниядә шәһәр халкының саны 250 кешедән, ә Япониядә исә 30 мең кешедән.

Галерея

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Акыллы шәһәр
 Башкала
 Шәһәр агломерациясы
 Мегаполис
 Мегалополис
 Дөнья шәһәрләренең халык саны буенча исемлеге
 Шәһәр агломерацияләренең халык саны буенча исемлеге
 Дәүләтләр башкалалары исемлеге
 Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге
 Русиянең миллионлы шәһәрләре

География терминологиясе
Эпос

Э́пос (борынгы грекча έπος – «сүз») – әдәбиятның иртә үсеше дәрәҗәсендә язылган каһарманнар турында поэма. Эпос — тарихи жанр.Ул социаль сыйныфлар барлыкка килгәнгә тиклем, ягъни ырулар чорында туа. Күп эпосларда ыруларның үз аллы халыкка берләшү идеялары чагыла. Һәм шул сәбәптән эпосларның күпчелегендә гомүм халык мәнфәгате өчен көрәшүче героик шәхесләр үзәктә тора.

Мәшһүр эпослар
 Илиада, Борынгы Греция
 Одиссея, Борынгы Греция
 Ролланд, Франция	 
 Нибелунглар турында җыр, Германия	 
 Сид турында поэма, Испания.	 
 Калевала, Финляндия	 
 Игорь полкы турында сүз, Борынгы Русь 
 Махабхарата, Рамаяна, Һиндостан
 Олонхо, якут эпосы

Моны да карагыз 
Урал-батыр эпосы

Чыганаклар 
Ким Әхмәтҗанов. Әҙәбиәт теорияһы. Башҡорт халыҡ ижады.

Эпос
14 ноябрь

14 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның ундүртенче көне. Ел ахырына кадәр 47 көн кала.



— Халыкара шикәр авыруы белән керәшү көне

— Милли уку-язу белү (рус.) көне
  — Колумбия кыз-хатыны көне (Поликарпа Салаварриета (ингл.) үлгән көне, 1817)
  — Патша Хөсәенне искә алу көне 
  — Өлкәннәр көне
  Россия — социологлар көне (рус.)
  Һиндстан — Балалар көне (ингл.), Джавахарлал Неру (рус.) туган көнендә билгеләнә
  Ассириялеләрнең Шара д’Мар Гиваргиз (Изге Георгий көне) бәйрәме.



Һөнәри һәм җәмгыяви төркемнәргә караган 
  — тимерче көне
  — Бандейранта (рус.) көне

Өлкә һәм җирле 
 :

1963 — Суасты вулкан тетрәве Суртсей утравы барлыкка килеүнә китерде (рәсемдә).
 1969 — Айга американ «Аполлон-12» корабы утырды.кырым с
 1989 — ССРБ Югары Шурасы Сталин оештырган милләтләрне туган җирләреннән сөрү гамәлләрен хокуксыз һәм җинаятьчел дип тапты.

1667 — Михаил Долгоруков, Казан губернаторы (1730-1731).
 1814 — Андрей Бруннер, 
 1840 — Клод Моне, француз рәссам-импрессионист.
 1847 — Александр Соловцов, 
 1859 — Алексий, 
 1881 — Алексей Кайгородов, 
 1888 — Гыйбадулла Алпаров, хәзерге татар грамматикасына нигез салучыларның берсе. 
 1889 — Җаваһарлал Неру, ның сәяси эшлеклесе.
 1889 — Кенва Мабуни, 
 1891 — Фредерик Бәнтиң, 
 1896 — Василий Жданов, 
 1897 — Левон Мирзоян, 
 1904 — Алексей Животов, 
 1905 — Борис Бурсов, 
 1905 — Дмитрий Карев, 
 1906 — Андрей Абрикосов, 
 1906 — Кузьма Садыйков, чуаш язучысы, табиб.
 1906 — Петру Штефынукы, 
 1907 — Астрид Линдгрен, швед язучысы, балалар өчен әкиятләр авторы.
 1907 — Леонид Седов, 
 1912 — Әхмәт Тимер, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече.
 1913 — Евгений Королёв, 
 1918 — Александр Меркушев,
 1918 — Фуат Вәлиев, тарихчы.
 1920 — Степан Крайнов, 
 1927 — Геральд Матюшин, археология галиме, профессор.
 1928 — Флүрә Әхмәрева, 
 1929 — Николай Лемаев, 
 1929 — Юрий Кулагин, 
 1930 — Ифрат Хисамов, татар композиторы.
 1942 — Наталия Гутман, виолончелист, ССРБ халык артисты (1991).
 1946 — Измаил Ефимов, 
 1948 — Карл III, Бөекбритания патшасы.
 1949 — Владимир Бусыгин, 
 1949 — Владимир Грешнов, 
 1950 — Шамил Бариев, татар артисты.
 1954 — Кондолиза Райс, 
 1964 — Радик Шәймиев, бизнесмен.
 1972 — Джош Дюамель, Америка актёры.
 1978 — Александр Алексеев, 
 1980 — Фәнүр Шәйхисламов,

1263 — Александр Невский, Новгород, Киев кенәзе, бөек Владимир кенәзе, рус гаскәр башлыгы.
 1716 — Готфрид Лейбниц, алман фәлсәфәчесе, математик.
 1801 — Гжегож Пирамович, 
 1831 — Георг Һегел, алман фәлсәфәчесе, объектив идеалист.
 1883 — Люсьен Оливье, аш-су остасы.
 1895 — Евгений Белов, 
 1937 — Таһир Имаков, 
 1941 — Ефрем, 
 1942 — Аркадий Арис, 
 1954 — Иван Разенков, 
 1977 — Андрей Тронин, 
 1977 — Бхактиведанта Свами Прабхупада, 
 1978 — Алексей Храмов, 
 1981 — Петр Сергеев, 
 1997 — Хәким Гыйләҗев, мәгариф һәм матбугат эшлеклесе, башкорт язучысы.
 2009 — Риф Гайнанов, Халыкара билбаулы көрәш Федерациясенең беренче президенты.
 2011 — Гариф Солтан, күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе, Азат Европа радиосы/Азатлык радиосының татар-башкорт хезмәтен оештыручы.
 2014 — Шамил Хәмәдинуров, татар җырчысы.
 2017 — Всеволод Кортов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
14 ноябрь