alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Софокл

Софо́кл (, б.э.к.496/5-406) – Афиннар драматургы һәм трагикы.

Б.э.к. 495 яки 496 елның февралендә, Афиннар яныдагы Колон дигән урында туган. Үзенең туган җирен ул «Колонда Эдип» дигән трагедиясендә мактый. Ул Софилл дигән кешенең бай гаиләсендә туып-үсә һәм яхшы белем ала.

Саламин сугышыннан соң (б.э.к. 480 ел) халык бәйрәмендә хор җитәкчесе буларак катнаша. Ике тапкыр хәрби җиткче вазифасына салана һәм бер тапкыр берләшмә казнасы белән идарә итүче коллегиясе әгъзасы вазифасын үти. Б.э.к. 480 елда, Самосс сугышы вакытында, афиналылар Софоклны хәрби җитәкче итеп сайлап куялар.

Софоклның төп эше театр өчен трагедияләр язу була. Ул б.э.к. 469 елда язып, куйган беренче тетралогия аңа Эсхил өстеннән җиңү бирә һәм башка трагикларны җиңәргә мөмкинлек ача.

Софокл башкалардан күңелле холкы белән аерылып торган. Ул Геродотның дусты була.

Ул б.э.к. 405 елда, Афиннар шәһәрендә, 90 яшендә вафат була.

Софоклның улы Иофон үзе трагикка әйләнә.

Сылтамалар 
 Софокл Максим Машков китапханәсендә 
 Edipica.narod.ru 
 Собрание фрагментов Софокла у Уолкера (1921) 

Борынгы грек драматурглары
Кичке азан (шигырь)

«Кичке азан. Һәм мәнзун, һәм мәнсур» шигыре– Габдулла Тукайның 1906 елда язылган шигыре.

Тарих 
Беренче тапкыр «Әл-гасрел җәдит» журналының 1906 ел №11 (ноябрь) санында, аннары «Фикер» газетасының шул ук елгы 26 ноябрь санында (№44) «Һәм мәнзун, һәм мәнсур» исеме белән басыла. 1907 елгы «4 нче дәфтәр»гә кертелгән. Ул китапның икенче (1909), өченче (1913) басмаларында исеме «Кичке азан. Һәм мәнзун, һәм мәнсур» дип үзгәртелгән. Ләкин шул чор матбугаты телендә шигырь «Кичке азан» дип исемләнгән.

Үзенчәлекләр 
Бу шигырен Тукай М.Ю.Лермонтовның «Звезда» дигән шигыре үлчәменә охшатып, татар телендә дүрт иҗекле үлчәмдә шигырь тудыру тәҗрибәсе буларак язылды, дип тәкъдим итә.

1913 елда Тукай бу шигырен тагын берничә әсәрләре белән бергә, «чүп-чар» дип атый.

Чыганак

Искәрмәләр

Тукай шигърияте
Унъеллык

Унъеллык (башкача «декада») дип ун елны үз эченә алучы дәверне атыйлар. Ел озынлыгына карап унъеллыкның да озынлыгы үзгәрергә мөмкин.

Шулай ук карагыз 
 Гасыр
 Мең еллык

Вакытны үлчәү берәмлекләре
Унъеллыклар
Ун
Мөләммәгъ

Мөләммәгъ (гарәпчә — катнаш шигырь) — Шәрык шигъриятендә кулланылган жанр. Ике яки берничә телне катнаштырып язылган шигырьләргә карата әйтелә. Кагыйдә буларак, строфаның бер юлы — бер телдә, ә икенче юлы икенче телдә языла. Мөләммәгъләр белән еш кына робагыйлар иҗат ителә.

Шәрык шигъриятендә мөләммәгъләр күптәннән килә. Җәлаләтдин Руми, Харәзми, Сәйф Сараи, Өмми Камал, Шәмсетдин Зәки һәм күп башка әдипләр иҗатларында очрый. Габдулла Тукайда да мөләммәгъләргә мөрәҗәгать иткән шигырьләре бар (мәсәлән, «Китмибез!» шигыре). 

Әдәби-эстетик чара буларак, мөләммәгъ халык авыз ижатында, аеруча шаян жырларда кулланыла:
Татарча «кая барасың?»
Урысча «куда пойдешь?»
Ярларыңны ятлар алса,
Пожалуй, с ума сойдешь.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Диван (әдәбият)

Диван (, «хисап китабы») - Якын Көнчыгыш әдәбиятында лирик шигырьләр җыентыгы. Бу төшенчә фарсы теленнән гарәпчәгә, төрекчәгә һәм башка мөселман халыкларның телләренә кереп, соңрак алар аркылы мөселман булмаган халыклар арасында да таралган.

Шигърият
Казанның меңьеллыгы

Казанның меңьеллыгы — 2005 елның 24 — 30 августында Казан шәһәренең меңъеллыгы уңаеннан уздырылган бәйрәм чаралары.

Казанның нигезләнү вакытын билгеләү 
Рәсми караш буенча, Казанның мең елдан да ким булмаган тарихы бар. Моңа нигез булып Казан кирмәнендә уздырылган археологик казу эшләре алып барганда 929 — 930 елларда сугылган чех акчаларын табу тора. Шулай ук төгәл датасын билгеләү авыр булган башка табылдыклар да моңа дәлил булып тора.

Бәйрәм чаралары эмблемасы 

Меңьеллык символы конкурс нәтиҗәсендә сайлана. Казан кирмәненең, Сөембикә манарасының, Еланның, гарәп язуының төрле рәвештәге күренешләреннән гыйбарәт булган күпсанлы эшләр арасыннан жюри Айрат Халитовның эшен сайлап ала. Рәсемдә Сөембикә манарасы, лилия чәчәге һәм Татарстан байрагы үзенчәлекле стиль белән тасвирланган.

Шулай да карагыз 
"Qazannıñ 1000 yıllığı istälegenä" medal

Сылтамалар 

Казан тарихы
Шәһәр юбилейлары
Сезар премиясе

«Сеза́р» () — Франциянең кинематограф өлкәсендә милли премиясе. 1975 елдан башлап Кинематография сәнгате һәм техника академиясе тарафыннан бүләк ителә. Премия атамасы француз сынчысы Сезар Бальдаччини хөрмәтенә бирелә.

Премияне тапшыру тантанасы ел саен, февраль аенда «Шатле» театрында уза.

Төп номинацияләр түбәндәгеннән гыйбарәт:
 Иң яхшы фильм
 Иң яхшы режиссер эше
 Иң яхшы актер
 Иң яхшы актриса
 Иң яхшы дебют
 Иң яхшы икенче пландагы актер
 Иң яхшы икенче пландагы актриса
 Чит телдә иң яхшы фильм
 Иң яхшы оригиналь сценарий яки адаптация

Тарихта иң күп «Сезар» премиясен 2 фильм алган: «Соңгы метро» (1980) һәм «Сирано де Бержерак» (1990). Алар унышар номинациядә җиңү яулыйлар. Шушы ике фильмда да төп рольне Жерар Депардье башкара.

Сылтамалар 
 «Сезар» премиясенең рәсми сайты 

Сезар
1975 ел
Китап (шигырь)

«Китап» шигыре – Габдулла Тукайның 1909 елда язылган, китапка багышланган шигыре.

Тарих 
Беренче тапкыр «Йолдыз» газетасының 1909 ел 3 октябрь (№453)  санында басылган, ахырында «22 сентябрь, 1909 сәнә (ел)» дип куелган. Тукайның «Балалар күңеле» китабына кертелгән. (Беренче җөзьә. Казан, «Сабах» көтепханәсе, И.Н. Харитонов матбагасы, 1909 . Ибтидаи мәктәпләр  өчен шигырьләр мәҗмугасе).

Әсәр рус балалар шагыйре Николай Позняковның «Книга» дигән шигыреннән файдаланып язылган.

Чыганак

Искәрмәләр

Тукай балалар әдәбиятында
Тукай шигърияте
Танк

Танк — чылбырлы тәгәрмәчкә нигезләнгән йөрешле бронялы сугыш машинасы. Нигездә төп коралы буларак пушка кулланыла.

Атаманың килеп чыгышы 
«Танк» сүзе инглиз телендәге tank сүзеннән килеп чыккан. Ул «бак», «цистерна», «мичкә» мәгънәсен аңлата. Атаманың килеп чыгу тарихы түбәндәгечә: фронтка беренче танкларны җибәргәндә Британия контрразведкасы Англиядән Россия хөкүмәте эчәргә яраклы су ташыр өчен бер партия цистернага  бирде дигән имеш-мимеш тарата. Шул рәвешле танклар тимер юл буенча цистерналар кыяфәтендә фронтка юнәләләр.

Тарих

Танкларның килеп чыгышы 
Беренче танклар Беренче бөтендөнья сугышы барышында килеп чыгалар. Сугыш барышында көнбатыш фронт позицион тигезләнеш урнашкан була һәм озак вакыт дәвамында фронт сызыгы бер урыннан күчми. Дошман фронтын өзер өчен яңа чаралар таләп ителә. Танклар бу максат белән уйлап чыгарылган булалар.

Танк идеясе 1915 елда Бөекбританиядә, Франциядә һәм Россия империясендә туа. 1916 елда Британиядә Mark I исеме астында беренче танклар килеп чыга.

Беренче танклар инглиз армиясе тарафыннан Сомма елгасында 1916 елның 15 сентябрендә Герман армиясенә каршы кулланыла.

Соңрак французлар 1917 елда бик уңышлы булган Рено FT-17 танкын эшләп чыгаралар.

Россиядә чыгарылган беренче танклар буларак Пороховщиков танкы һәм тәгәрмәчле Лебеденко танкы санала.

Сугыш арасы чоры танклары (1919 — 1938) 
Ике бөтендөнья сугышы арасында танклар зур үсеш кичерәләр һәм Икенче бөтендөнья сугышы башына алар инде гаять алга киткән сугыш машиналары булып җитешкән булалар. Бу дәвердә төрле танк вариацияләре эшләнеп карый һәм конструкторлар күп фикерләрдән баш тартырга мәҗбүр булалар.

Икенче бөтендөнья сугышы танклары 
Дөнья сугыш танк төзү өлкәсе алга зур адым ясый. 6 ел эчендә танклар аңа кадәрге 20 ел белән чагыштырганда зуррак үсеш кичерәләр.

Сугыштан соңгы танклар 
 ПТ-76
 Т-54Б
 Т-55
 Т-55А
 Т-62
 Т-64А
 Т-64БВ
 Т-72М
 Т-80
 Т-90

Әдәбият

Сылтамалар 

 Чертежи танков и бронетехники
 Антонов А. С., Артамонов Б. А., Коробков Б. М., Магидович Е. И. Танк, Воениздат, 1954 г. 
 Бабаджанян А. Х. (ред.) Танки и танковые войска . : Воениздат, 1980. 432 с.
 The Russian Battlefield
 Военный музей Бронетанкового вооружения и техники. Россия, Кубинка 
 Бронетанковая библиотека Василия Чобитка
 Танку ПТУР не страшен. Защита бронетанкового вооружения и техники от высокоточного оружия
 
 Концепция танка с пневмоэлектрическим вооружением 
 Танки. История создания, вооружение, описание конструкции, боевое применение, общая оценка машин 
 С.Суворов. Танки: эра заката пока не предвидится
 ACHTUNG PANZER!  (посвящён бронетанковой технике Германии периода Второй мировой войны)

Танклар
Танк теориясе
Кәрим Хәкимов

Кәрим Габдрәүф улы Хәкимов, яки «Кызыл паша» ( («Красный паша́»), کریم حاكم) — күренекле совет дипломаты һәм ижтимагый-сәяси эшлеклесе.

Кәрим Хәкимов - Совет Русиясенең гарәп илләрендәге беренче вәкаләтле вәкиле. Советлар Союзы белән гарәп-фарсы дәүләтләре арасында җылы мөнәсәбәт урнаштыруда әһәмиятле урын алып тора.

Кәрим Хәкимов репрессияләнеп үтерелгәннән соң, Согуд Гарәбстаны ССРБ белән дипломатик мөнәсәбәтләрен туктата.

Биография 

1882 елның 28 ноябрендә Уфа губернасының Бәләбәй өязендә, Дүсән авылында (хәзерге Башкортстанның Бишбүләк районы) туа.

1908 елда данлыклы Каргалы бистәсе мәдрәсәсендә укый.

1920 — 1921 елларда Уфадагы Галия мәдрәсәсендә белем ала.

1917 елда Тум шәһәрендә гимназияне тәмамлый.

Кәрим Хәкимов Гражданнар сугышында катнаша. 1920 елда В.В.Куйбышев киңәше буенча Чит ил эшләре Халык Комиссариатында дипломатик эшкә урнаша.

Октябрь, 1921 — июль, 1924 — Иранның (Фарсы) Мәшһәд, Рәшт шәһәрләрендә СССРның Генераль консулы. 1924 елда Согуд Гарәбстаны Корольлегендә СССРның Генераль консулы була.

1925 елда Хәкимов Мәккәгә кече хаҗ - гомрә кыла. Бу гамәле белән ул гарәп идарәчеләренең ихтирамын казана.

16 февраль, 1926 ел — СССР беренче булып Согуд Гарәбстаны дәүләтен таный.

1926 — 1928 елларда СССРның Согуд Гарәбстанында вәкаләтле илчесе. 1929 — 1931 елларда - Йәмәндә шул ук вазифаны үти.

1932 — 1935 елларда Мәскәүдә Кызыл профессура институтында укый.

1936 — 1937 елларда яңадан Согуд Гарәбстанында СССРның вәкаләтле илчесе.

1937 елның 6 сентябрендә Мәскәүгә чакыртып алына. Шул ук елның 11 ноябрендә ялган әләк буенча кулга алына, 1938 елның гыйнварында атып үтерелә.

Шулай ук карагыз 
 Сталин репрессияләре
 Зур террор

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Хакимов К. А. Счастливая Аравия глазами советского полпреда Государственный архив Оренбургской области. Ф.2484. ОП.1.Д.77. 
 Густерин П. Советский разведчик Карим Хакимов
 «Карим Хакимов — аравийский визирь Кремля», ИА IslamNews
 «Красный паша Аравии», Русский Дом, 27 января 2008 года
 ХАКИМОВ Карим Абдрауфович 
 Р. Валеев. Миссия в Джидде. История односельчанина и духовного наставника  // Татары у себя дома. Казань: Магариф, 2005
 К.Хакимов — первый советский полпред в Саудовской Аравии // Гасырлар авазы — Эхо веков. Казань, 1995, № 5.
 Владимир Корягин. Как Советская Россия потеряла Саудовскую Аравию // Газета. Ru, 24.01.2015.

Татар сәясәтчеләре
ССРБ илчеләре
Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Репрессияләнгән татарлар
Илчеләр
Мәсгуд кануны

Мәсгуд кануны (әл-канун әл-мәс'уди) — якынча 1030 елда тәмамланган һәм газнәви солтан Мәсгуд ибне Мәхмүдкә багышланган Әбүрәйхан Мөхәммәт әл-Бирунинең әсәре. Бу хезмәт — 1029 йолдыз координатлар һәм йолдызча зурлыклар белән зайичәсе (йолдызлар җәдвәлләре).

Әл-Бируни үзенең җәдвәлләре Клавдий Птолемейның «Әлмагест» һәм Габделрахман әс-Суфинең «Кузгалмас йолдызлар китабы» нигезендә төзелгән. Җәдвәлләрдә йолдызларны күзәтүләре төгәл вакыты күрсәтелмәгән, әмма чамалау буенча 1030 ел унларча еллар элегрәк.

Басмалар 
 Abu-r-Rayhan al-Biruni, Al-Qanunu'l Maśudi (Canon Masudicus), Hyderabad-Dn, Osmania Press, 1954–1956, vol. III, pp. 1014–1126. 
 Звездный каталог ал-Бируни с приложением каталогов Хайама и ат-Туси // Историко-астрономические исследования. Вып. VIII. — М.: Физматгиз, 1962. — С. 83–192. 

Астрономия
Бауэр

Бауэр () — киң таралган немец фамилиясе. Крестьян яки фермер дип тәрҗемә ителә.

Бу фамилиялы күренекле шәхесләр:
 Бруно Бауэр (1809—1882) — немец фәлсәфәчесе, дин белгече һәм тарихчы;
 Виктор Бауэр (1915—1969) — Икенче Бөтендөнья сугышы заманындагы немец очучысы-ас;
 Вильгельм Бауэр (1822—1872) — немец су асты көймәләре конструкторы;
 Густав Бауэр (1870—1944) — немец сәясәтчесе, 1920 елда Германия рейхсканцлеры;
 Йон Бауэр (1882—1918) — швед рәссамы;
 Карл Генрих Бауэр — немец хирургы;
 Отто Бауэр (1881—1938) — Автрияле социал-демократ, национализм теориясен эшләп чыгаруга өлеш кертә;
 Фердинанд Бауэр (1760—1826) — Австрияле ботаник һәм рәссам;
 Фридрих Вильгельм Бауэр (1731—1783) — генерал-квартирмейстер, инженер-гидротехник, картограф;
 Эрнст Бауэр (1914—1988) — немец су асты йөзүчесе;
 Ханс Бауэр (1927-1997) — немец футболчысы, 1954 елда футбол буенча дөнья чемпионы.

Шулай ук карагыз 
 Баур

Фамилияләр
Әбү Нүвәс

Әбү Нүвәс әл-Хәсән бин Хәни әл-Хәкәми (; VIII гасыр уртасы – 813 һәм 815 еллар арасы) – Һарун әл-Рәшид һәм әл-Әмин чорының атаклы гарәп шагыйре.

Биография 
Әбү Нүвәснең әтисе гарәпләр яулап алган җирдә кол ителгән, ләкин исламны кабул иткәч ирек алып, өммәви хәлиф Мәрвән II гаскәренә ялланган гаскәри була. Ә әнисе фарсы кызы, ул йон юып көн күргән. Әбү Нүвәс Хузистан өлкәсенең Әхвәз дигән урынында туа. Аның туу вакыты төрле чыганакларда төрлечә – 742 елдан алып 762 еллар тирәсендә күрсәтелә. Балачагын ул Бәсрәдә, тәмләткечләр сатучының кибетчегендә сатучы өчен хуш исле үләннәр җыеп үткәрә.

VIII- IX гасырларда Бәсрә гарәп филологиясенең төп үзәкләренең берсе була һәм монда Әбү Нүвәс галим-филологлар белән танышып, алардан белем ала. Монда ук ул шагыйрь Вәлибә ибн әл-Хүбәб белән очраша. Вәлибәнең укучысы булу Хәсән өчен бик уңышлы булып чыга: хәзер ул укытучысының сөйләгәннәрен тыңлапшигырь төзелешен өйрәнә, шигъри ярышларда катнаша алган. Озакламый Әбү Нүвәс Күфәгә, ә аннары Багдадка – хәлифәтнең башкаласына күчә. Монда аны Һарун әл-Рәшид күреп ала һәм Хәсәнне сарайга якынлаштыра. Әбү Нүвәс идарәчеләрне мактап шигырьләр яза башлый.

Әбү Нүвәс бик иркен тормыш белән яшәгән һәм, хакимнәрнең аңа карата уңай мөнәсәбәттә булуларына карамастан, начар тәртибе өчен күп тапкыр төрмәгә эләккән. Әбү Нүвәснең шигырьләре халык өчен җиңел аңлашылган, алар образлылык һәм сирәк кулланылышлы, искергән сүзләрсез булулары белән аерылып торганнар. Аның турында язган барлык Урта гасыр авторлары аның гади халыкны яратуын искәрткәннәр.

Әбү Нүвәс заманында Багдад аксөякләре арасында Исламның хәмерне тыюы онытылган була. Хәлифәләр Һарун әл-Рәшид һәм Әл-Әмин Багдадтагы резиденцияләрендә еш кына хәмерле мәҗлесләр үткәргәннәр һәм бай шәһәр кешеләре, сарай әһелләре хәлифәләрнең бу гадәтләрен үзләштереп барганнар. Хәмер кибетләре бары ураза вакытында гына ябык торганнар.

Һарун әл-Рәшид тарафыннан үтерелгән Бәрмәкинләрне мактап, элегик шигырь язганнан соң, Әбү Нүвәс күпмедер вакыт Мисырга качарга мәҗбүр була. Багдадка ул Һарун әл-Рәшид үлгәч, 809 елда гына кире кайта. Тәхеткә әл-Рәшиднең улы (һәм Әбү Нүвәснең укучысы) Мөхәммәд әл-Әмин утыруы шагыйрь өчен зур уңыш була. Соңгы елларын Әбү Нүвәс Багдадта хәлифә әл-Әминнең сарай шагыйре сыйфатында үткәрә. Замандашлары аның бик белемле булуын, медицина, астрономия һәм башка фәннәрне белүен һәм шул ук вакытта бик азгын булуын искә алганнар.

Шагыйрьнең исерек булып, азып йөрүе турындагы күп санлы хәбәрләр әл-Әминнең ачуын чыгара һәм ул аны төрмәгә ябарга мәҗбүр була. Төрле мәгълүматлар буенча, Әбү Нүвәс төрмәдә үлә яки Исмәгыйль бин Әбү Салих тарафыннан агулана.

Гарәп шагыйрьләре
Эдди Мерфи

Эдвард «Эдди» Риган Мерфи (; 1961 елның 3 апреле, Бруклин, Нью-Йорк) — АКШ актеры, сценарист, продюсер, режиссер.

Эдди Риган Мерфи 1961 елның 3 апрелендә Нью-Йоркның Бушвик районынында дөньяга килә. Әнисе Лиллиан телефонда оператор, ә әтисе Чарльз Эдвард Мерфи транспорт полициясендә әфисәр булып эшлиләр. Мерфи абыйсы Чарли белән Рузвельтта, әниләре һәм үги әтиләре Вернон Линч янында үсәләр. Вернон Линч туңдырмалар заводында мастер булып эшли. Якынча 15 яшендә Мерфи Билл Косби һәм Ричард Прайор иҗатларының көче астында шәхси номерларын язып, аларны сәхнәләштерә башлый.

Дискография 
 1982 — Eddie Murphy
 1983 — Comedian
 1985 — How Could It Be
 1989 — So Happy
 1994 — Love's Alright
 1997 — Greatest Comedy Hits
 1998 — All I Fuckin' Know
 1985 — "Брюстер миллионнеры" фильмы

Премияләр һәм бүләкләр 

 1983 — «Грэмми».
 2007 — икенче план рольләрен иң яхшы башкару: «Хыял кызлары» («Алтын глобус», киноактерлар гильдиясе бүләге, Broadcast Film Critics Association Award).

Сылтамалар 

 
 
 
 Eddie Murphy on Discogs
 Maxim Rated Top SNL performer 

АКШ актерлары
АКШ сценаристлары
XX гасыр актерлары
XXI гасыр актерлары
Нью-Йоркта туганнар
«Грэмми» премиясе лауреатлары
«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
«Сатурн» премиясе лауреатлары
Анастасия Заворотнюк

Анастаси́я Ю́рьевна Заворотнү́к (1971 елның 3 апреле, Әстерхан, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — Россия тиᴙтыр һәм киʜа актрисасы, телелапбаручы.

Иҗат

Фильмография 
 1991 — Машенька — Машенька
 1993 — Лихая парочка — Лизка
 2002 — Наследник — Настә
 2004 — Моя прекрасная нәнә — нәнә Вика
 2007 — Код Апокалипсиса — Дарья/Мари
 2007 — Шекспиру и не снилось — Лизон
 2008 — Неидеальная женшчина — лүбанә
 2009 — Артефакт — Рита
 2009 — Гоголь. Ближайший — Смирнова-Россет
 2010 — Аманда О — Аманда О
 2011 — Служебный роман. Наше времә — Олә Рыжова
 2011 — Хозәйка «Белых ночей» — Марина
 2011 — Дом на краю
 2012 — Московская сказка (мультфильм) — озвучка

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Россия актрисалары
ТЭФИ премиясе лауреатлары
МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Зайичә

Зайичә (, ) — Ислам илләрендә йолдызлар җәдвәлләре өчен гомуми атама. Җәдвәлләрдән тыш, зайичәләргә аларны файдалану кагыйдәләрене дә өстәгәннәр.

Зайичәләр тәҗрибә астрономы төрле мәсьәләләр чишелешү өчен кулландылар. Мәсәлән, вакыт үлчәүе (календарь төзү, көн озынлыгы һәм намаз вакыты билгеләүе), географик координатлар һәм кыйбла азимуты табу, күк йөзендә җисемнәр урынларын, аларның тоташуын һәм каршыда торышын, чыгу һәм бату вакытларын, Ай һәм Кояш тотылулар мизгелләрен хисаплау.

Зайичәләрдә яссы һәм сферик тригонометрия мәсьәләләре белән бүлекләре дә булган. Аларга тригонометрик функцияләр арасында төп нисбәтләрене дә керткәнәр. Шуңа күрә зайичәләр тригонометрия дәреслекләре буларак кулланылганнар.

Искәрмәләр 

Астрономия
Хикмәт

Хикмәт (гарәпчә — белем, фәлсәфә) — Шәрык әдәбиятларында кече күләмле дидактик лирик жанр. Асылында аңлаешлы, үтемле, афористик формада акыллы, гыйбрәтле сүз әйтү, мәгънәле хәлне гәүдәләндерү ята. Гадәттә әхлакый-фәлсәфи характерда була.

Хикмәтләрнең күпчелеге тезмә шәкелендә. Әмма әдәбиятта проза һәм шигырь катнаштырып язылганнар да очрый.

Мәүлә Колыйның барлык шигырьләре диярлек хикмәт жанрында дип санала. Акмулла, Дәрдемәнд һәм башка шагыйрьләр иҗатларында очрый.

Шулай ук карагыз 
 Белем
 Һиммәт
 Рухият

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Рухият
Белем
Һиммәт
Намә

Намә (фарсы телендә — язу, китап, хат) — Урта гасырлар фарсы һәм төрки әдәбиятларында кушма исем составында килеп, китап, әсәр төшенчәләрен аңлаткан сүз. Еш кына әдәби әсәр исемнәрендә үк булган: «Шаһнамә» (Фирдәүси), «Кабуснамә» (Каюм Насыйри) һәм башкалар.

Әлеге сүз ярдәмендә шәһадәтнамә, сәяхәтнамә, насыйхәтнамә кебек төшенчәләр туганнар.

Татар әдәбиятында да еш кулланылган. Мәсәлән, «Горбәтнамә» (Утыз Имәни), «Мәхәббәтнамә» (Харәзми) һ. б.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Кузгалмас йолдызлар сурәтле китабы

Кузгалмас йолдызлар сурәтле китабы ( китаб совәр әл-кәвакиб әс-сабита) — якынча 964 елда тәмамланган Габделрахман Әбелхөсәен әл-Суфинең астрономик әсәре. Бу хезмәт — 1017 йолдызның координатлары һәм йолдызча зурлыклары жәдвәлләреннән, шулай ук 48 йолдызлыкларның сурәтләреннән гыйбарәт зайичә.

Габделрахман Әл-Суфи үзенең җәдвәлләре Клавдий Птолемейның «Әлмагест» нигезендә төзелгән. Ул үзенең күзәтүләрегә нигезләнеп, элгәрләрнең мәгълүматларыны яңадан тикшерде һәм аныклык кертте. Аның хезмәте астрономиянең алдагы үсешенә зур йогынты күрсәтте. Җәдвәлләрне әл-Бируни, Әбелхасан ибне Юныс, Насретдин әт-Туси, «Альфонсо җәдвәлләре» төзгәндә испан галимнәре, Олугбәк обсерваториясендәге сәмәрканд галимнәре кулланганнар.

Китапта әл-Суфи һәр йолдызлык өчен ике сурәтне бирде, «Җирдән» һәм күк йөзе глобусында күренешләре. Хезмәтнең күп күчермәләре һәм тәрҗемәләре булуы мәгълүм. Иң борынгы сакланган нөсхә 1009 елда астрономның улы күчереп язылган һәм Бодлиан китапханәсендә саклана.

Әл-Суфи беренче мәртәбә Андромеда Томанлыгыны «кечкенә болыт» буларак тасвирлады. Әмма бу болыт, мөгәен, Исфәһан астрономларга 905 елына кадәр мәгълүм булган. Шулай ук ул үзенең китапта Зур Магеллан Болыты турында беренче язма искәртмәне калдырды. Бу Җирдән күзәтеп алган, Киек Каз Юлыннан тыш, беренче галактикалар булган.

Әдәбият 
 Матвиевская Г.П., Розенфельд Б.А. Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII–XVII вв.). Т. 2. — М.: Наука, 1983. — 650 с. — С. 157–158.

Сылтамалар 
 Бодлиан китапханәсенең нөсхәсе

Искәрмәләр 

Астрономия
Җырлар дәфтәре

«Җырлар дәфтәре» - Габдулла Тукайның Җаекта яшәгән чагында үз кулы белән төзелгән татар халык җырлары җыентыгы.

Тарих 
Тукай 1896 елдан Җаекта рус классына русча өйрәнергә йөри башлый һәм, замандашлары истәлекләренә караганда, шул чаклардан ул халык җырларын дәфтәрләренә терки бара.   1946 елда бер дәфтәр табыла, ул зәңгәр тышлы гади мәктәп дәфтәре була, ә тышлыгына Тукай үзе «Тетрадь для списывания ученика 1-го класса А.М.Тукаева» дип язып куйган була. Җыентык 27 җыр текстыннан торган.

Тукай бу җыентыкны аерым китап итеп чыгарырга да теләгән. Ул кулъязманы Бертуган Шәрәфләр нәшриятына тапшырган да була, ләкин соңыннан бу уеннан  баш тарта.

Җыентык беренче тапкыр «Г.Тукай. Халык әдәбияты»  дип исемләнгән китап составында басылган, аннары 1955 елда Габдулла Тукай әсәрләренең беренче дүрт томлыгының 2 томына, шулай ук 1985 елда икенче биштомлыкның  2 томына кертелә.

Эчтәлек 
 «Кәримкәй көе»
 «Сәлим бабай» көе
 «Аксак Йосып» көе
 «Фатима» көе
 «Аргымак» көе
 «Сандугач» көе
 «Озын Эрбет» көе
 «Сәгать чылбыры» көе
 «Бәшир» көе
 «Кузай» көе
 «Солдат» көе
 «Латифә» көе
 «Майлау» көе
 «Яңа сәфәр» көе
 «Сибиряклар» көе
 «Эстәрле» көе
 «Хан кызы» көе 
 «Шомрай» көе
 «Гыйззелбану» көе
 «Бөгелмә» көе
 «Япон» көе
 «Ситдыйк солдат» көе
 «Ак бүрек» көе
 «Сасы борын» көе
 «Ай җаный, каласың» көе
 «Сәрмәсән буе» көе
 «Җырчы Фәхри» көе
 «Агыйдел» көе
 *** (Сахраларга чыктым...)
 *** (Биек тә лә тауның...)

Чыганак 
 
http://gabdullatukay.ru/works/songs-book/

Искәрмәләр

Тукай публицистикасы
Татар халык җырлары
Клячкин шифаханәсе

Клячкин шифаханәсе - Казанда урнашкан элеккеге шифаханә бинасы. Монда 1913 елның 26 февралендә туберкулездан дәваланыр өчен Габдулла Тукай яткырыла һәм шушы ук елның 15 апрель көнендә авыруыннан вафат була.

Бинаның Казандагы адресы: Островский урамы, 11/6. Бүгенге көндә бу бина эчендә 2003-2005 елгы төзекләндерү эшләреннән соң Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы урнашкан.

Тарих 
XIX гасыр урталарында йорт биләмәсе Казан сәүдәгәре В.И.Романов кулында була. Ул 1853 елда бер этажлы сәүдә кибетләре төзеп куя. Аннары биләмәнең башка хуҗасы И.Н.Журавлев 70-елларда бинаны яңаадан төзи. XIX гасыр ахырында, XX гасыр башында сәүдәгәрнең варислары бинаны шәһәр җәмәгатьчелегенә саталар. 20 гасыр башында үткәрелгән капиталь төзекләндерү эшләреннән соң монда Г.А.Клячкинның клиникасы урнаша.

Сылтамалар 

Казан биналары
Тукайга бәйле оешмалар
Казан хастаханәләре
Исемдә калганнар

«Исемдә калганнар» - Габдулла Тукайның 1909 елда язылган автобиографик повесте.

Тарих 
Беренче тапкыр 1909 елда Казанда, «Үрнәк» матбагасында аерым китап булып чыга.  Китапның ахырында «Ахыры икенче җөзьәдә»  дип язылган. Әмма Тукай әсәренең икенче бүлеген язмый кала.

Икенче басмасы 1915 елда чыккан.  Ә аңа кадәр 1914 елда «Габдулла Тукай мәҗмүгаи асәре» җыентыгында басыла.  Совет чорында беренче тапкыр Ф.Сәйфи-Казанлы төзеп чыгарган «Г.Тукай әсәрләренең» 3 нче томына (1931) кертелгән.

Искәрмәләр

Чыганак

Моны да карагыз 
 Шәрифә карчык
 Фаизә Шәмсетдинова

Тукай публицистикасы Тукай прозасы
Казан районнары

Казан шәһәре 7 административ районга бүлегән.

Районнар

Исемлек һәм тасвирламалар 

2010 елның ахырында түбәндәге районнарның администрацияләре берләштерелә:
 Яңа-Савин һәм Авиатөзелеш районнары (Яңа-Савин администрациясе нигезендә)
 Идел буе һәм Вахитов районнары (Идел буе районы администрациясе нигезендә)
 Мәскәү һәм Киров районнары (Киров районы администрациясе нигезендә).

Сылтамалр 
 Мэриянең рәсми сайтында районнар администрациясе 
 Мэриянең элеккеге сайтында Казан турында

Казан районнары
Ромуло Гальегос

Ромуло Гальегос (, 1884 елның 21 августы , Каракас — 1969 елның 5 апреле 1969, шунда ук) — Венесуэла президенты (1948 ел), язучы, журналист.

Венесуэла президентлары
Венесуэла язучылары
Тара районы

Тара районы — Омск өлкәсенең муниципаль районы.
Район үзәге — Тара шәһәре. Район мәйданы - 15 700 км². Районда барлыгы 87 торак пункт бар.

География 
Район җирендә Иртыш елгасы ага.

Халык

Демография 

 % өлкәсенең халык саны буенча.

Милли состав 

Районда урнашкан татар авыллары - Айткулово (Кызылкаш), Атак, Атачка, Атирка, Большие Туралы, Кыргап, Кольтюгино, Кошкүл, Малые Туралы, Междуречье (Речапово, Шәехлар), Сәбәләк, Сәет, Туй, Уразай.

Искәрмәләр 

Омск өлкәсе районнары
Габриэль Гарсиа Маркес

Габриэль Хосе де ла Конкордиа «Габо» Гарсиа Маркес (, әйтелеше:[ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes], 1927 елның 6 марты, Аракатака, Колумбия - 2014) – атаклы Колумбия язучы-прозаигы, журналист, матбагачы һәм сәяси эшлекле, 1982 елда Әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты. «Тылсым реализмы» дигән әдәби юнәлештә яза.

Биография 
Габриэль Гарсиа Маркес 1927 елның 6 мартында Колумбиядә, Магдалена департаментындагы Аракатака шәһәрендә туа. Балачагында әнисе ягыннан әбисе һәм бабасында тәрбияләнә. Нәкъ менә шул кешеләр булачак язучыны аның иҗатында киләчәктә бик мөһим элементка әйләнәчәк халык ышанулары һәм тел үзенчәлекләре белән таныштыралар.

1940 елда, 12 яшендә Габриэль стипендия ала һәм Боготадан 30 чакрым ераклыкта урнашкан Сипакира шәһәренең иезуит көллиятендә укый башлый. 1946 елда, ата-анасының басымы астында Богота Милли университетының юридик факультетына укырга керә. Шул чакта ул булачак хатыны Мерседес Барча Пардо белән дә таныша.

Үзенең укуын 1950 елда вакытыннан алда туктатып, ул үзенең тормышын журналистика һәм әдәбиятка багышларга карар кыла. Аңа бигрәк тә Эрнест Хемингуэй, Уильям Фолкнер, Джеймс Джойс һәм Вирджиния Вульф, Франц Кафка кебек әдипләр йогынты ясый.

1954 елдан соң Маркес «Эль Эспектадор» газетасында кечкенә мәкаләләр һәм фильмнарга рецензияләр язып, хезмәт итә. Хәбәрче сыйфатында аны Италия, Польша, Франция, Венесуэла һәм АКШка җибәрәләр. 1957 елда 30 яшьлек Гарсиа Маркес Мәскәү яшьләр һәм студентлар фестивалендә  була. Аның моның турында истәлекләре «ССРБ: кока-колага рекламасыз 22 400 000 квадрат чакрым!» дигән эсседа бирелгән. 1959 елда Нью-Йоркта Маркесның улы туа.

Параллель рәвештә Гарсиа Маркес хикәяләр һәм киносценарийлар иҗат итеп, язучылык белән дә шөгыльләнә. 1961 елда аның «Полковникка беркем дә язмый» (El coronel no tiene quien le escriba) повесте, 1966 елда «Хәерсез сәгать» (La mala hora) романы чыга. Ә бөтендөньяга билгеле булуны аңа «Йөз ел ялгызлык» романы китерә. (1967).

1989 елда табиблар язучының үпкәләрендә яман шеш табалар. 1992 елда операция ясагач, авыру бетә. Ләкин язучыда сәламәтлек белән кыенлыклар дәвам итә. 1999 елгы медицина тикшерүеннән соң анда яман шешнең башка формасы – лимфома табыла. Шуннан соң язучыга АКШ һәм Мексикада ике катлаулы операция һәм озак дәвалану курсы кичерергә туры килә.

2002 елда Гарсиа Маркес биографик трилогиясенең беренче китабын — «Тормыш турында сөйләр өчен яшәү» нәшер итә, ул испан телеиспан телле дөньяда бестселлерга әйләнә һәм ул «тылсым реализмы» жанрында язылган.

2006 елның 26 гыйнварында Маркес Фрей Бетто, Эдуардо Галеано, Пабло Миланес, Эрнесто Сабато һәм башкалар белән бергә Пуэрто-Рикога бәйсезлек бирүне таләп итеп чыгыш ясый.

Габриэль Гарсиа Маркес 2014 елның 17 апрелендә Мехикодагы вилласында вафат булган.

Сылтамалар 
 Габриэль Гарсиа Маркес в библиотеке журнала «Скепсис» 
 Габриель Гарсиа Маркес 
 Гарсия Маркес, Габриэль, n-t.ru 

Габриэль Гарсиа Маркес
Колумбия язучылары
Тирмә

Тирмә (башкача киез өй, , ; ; ) - күчмә халыкларда (төркиләрдә, монголларда) җиңел корыла һәм күчерелә торган өй. Ул күчмә тормыш алып баручы кешенең йортка булган барлык ихтыяҗларын каршылый. Өстән киез белән каплана. Бүгенге заманда Казахстан, Монголия, Урта Азия илләрендә көтүчелек белән шөгыльләнгән кешеләрдә киң кулланыла.

Тарих 
Кайбер тарихчылар фикеренчә тирмәләр соң бронза гасырда, якынча б.э.к. XII—IX гасырларда килеп чыкканнар. Шулай ук соңрак, ягъни б.э.к. 9-8 гасырларда барлыкка килгәнлекләре турында да фикер бар. Тирмәләрнең хуннулар заманында ук кулланылганлыгы билгеле.

Тышкы сылтамалар 
 Изображения монгольских юрт 

Торак
Кирлегәч

Кирлегәч - Татарстан Республикасының Лениногорск районында урнашкан авыл, Кирлегәч авыл җирлегенең административ үзәге. Күпчелек халкы татарлар, бераз руслар, алманнар, үзбәкләр бар.

Авылга 1745 елда нигез салынган. Хәзерге көнгә шушы авылда 525 кеше яши. Лениногорск шәһәреннән 60 чакрымда, ә Әлмәт шәһәреннән 40 чакрымда урнашкан.

Авылда 6 урам бар: Кустар, Тукай, Совет, Ленин, Амур һәм Елга арты урамнары.

Авыл казылма байлыкларга бай: кызыл балчык, ком, таш,  һ.б.

Авылда тулы булмаган урта мәктәп, китапханә, мәчет, мәдәният йорты эшли.

Шәхесләр 
 Фатыйх Ибраһимов (1916-1995), журналист һәм педагог.
 Фатыйма Ибраһимова (1928), әдәбият белгече.
 Габбәс Мөхәммәтшин (1935-2019), ТР мәдәният министры урынбасары (1989-1997), ТАССР атказанган төзүчесе.

Сылтамалар 
 Лениногорск районында агач мәчет янган

Чыганаклар 
 Кирлегәч авыл җирлеге 

Лениногорск районы татар авыллары
Мәснәви

Мәснәви (икеләтелгән, янәшә куелган) — Шәрык шигърияте жанры. Ул, нигездә, үзара тыгыз бәйләнгән ике күренешкә карата кулланыла:
 шигырь юллары бердәй үлчәмле, үзара рифмалашкан, интонацион һәм мәгънәви яктан чагыштырмача бөтен һәм мөстәкыйль бәет.
 аа, бб, вв... шәкелендә рифмалашкан бәетләрдән төзелгән фәлсәфи-дидактик, романтик, героик әсәр.

Мәснәви ыстрафа формасы, гадәттә, зур күләмле эпик, лиро-эпик әсәрләрдә кулланыла (мәсәлән, Фирдәүсинең «Шаһнамә»се).

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары

ar:المثنوي
fa:مثنوی معنوی
Август Һофман

Август Вильгельм Гофман () (1818 елның 8 апреле 1818, Гисен, — 1892 елның 5 мае, Берлин) — алман химик-органигы.

Биография
Гисен университетын тәмамлган. Юстус Либих укучысы. 1845 елда Бонн университетының приват-доценты.  1865 елда Берлин университетында химия кафедрасы доценты вазифаларын үти.

Алмания химиклары
XIX гасыр химиклары
Химиклар
Тел (мәгънәләр)

Тел:

 Тел — мәгълүмат белән алмашу өчен кулланылган тамгалар системасы.
 Тел (анатомия) — тере организмнарның кайберләренең авыз куышында урнашкан орган.
 Тел (әсир) — көч структураларында мәгълүмат сораштырыр өчен тотылган дошман ягы вәкиле.
 Тел (чаң) — чаңның бәрмә өлеше.

ast:Llingua
bg:Език
bs:Jezik (čvor)
de:Zunge (Begriffsklärung)
en:Tongue (disambiguation)
es:Lengua
fr:Langue (homonymie)
ga:Teanga
he:לשון
hr:Jezik (razdvojba)
hu:Nyelv (egyértelműsítő lap)
hy:Լեզու (բազմանշանակություն)
ia:Lingua (disambiguation)
it:Lingua
ka:ენა
la:Lingua (disambiguatio)
mk:Јазик (хомоними)
nl:Tong
pl:Język
pt:Língua (desambiguação)
ro:Gură (dezambiguizare)
scn:Lingua
sl:Jezik
sq:Gjuha
tl:Lengua
Австриялеләр

Австриялеләр () — һинд-аурупа телләренең герман телләр төркеменә кергән халык. Австриянең төп халкы.

Алман телендә сөйләшәләр. Халык саны — якынча 7,5 млн кеше.

Сылтамалар 

 Austrian Culture 

Европа халыклары
Австрия халыклары
Алмания халыклары
Әбу Зәрр әл-Гыйфари

Әбу Зәрр әл-Гыйфари (; ? - һ. 32, 651 ел) Мөхәммәд галәйһиссәләмнең билгеле сәхабәләренең берсе. Чын исеме:Җундуб ибне Җәнада.

Әбу Зәрр Мәккәдән ерак түгел булган Ваддан үзәнлегендәге Гыйфар кабиләсеннән була. Әлеге кабилә вәкилләре җирләреннән үтүче кәрваннардан ясак җыю белән шөгыльләнгәннәр.

Әбу Зәрр исламга кадәр үк потларга табынудан баш тарта, ә бераллалыкка өндәүче пәйгамбәр килгәнен ишеткәч, энесе Әнисне аның янына дине турында белешергә җибәрә, ә аннары үзе Мәккәгә килә, ләкин беркемгә дә шәһәргә килү максатын әйтми. Ул Мөхәмәмәд галәйһиссәләмне Кәгъбә янында көтә. 3 төнне Әбу Зәрр Гали ибне Әбү Талиб йортында үткәрә, ә аңа шәһәргә килү сәбәбәен әйткәч, Гали аны Мөхәммәд галәйһиссәләм янына алып бара. Әбү Зәрр Мөхәммәд галәйһиссәләмне "Әссәләмү галәйкүм" дип сәләмләгән беренче кеше була, шуннан соң бу сәләмләү киң тарала. Әбү Зәрр, бераз Мәккәдә торгач, кире кабиләсенә кайтып, аларны исламга чакыра башлый. Кабиләсенең күп өлеше аңа иярә, ә калган өлеше, Мәккәне ачудан соң, ислам динен кабул итә.

Чокыр сугышыннан соң, Әбү Зәрр Мәдинәгә күчә. Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, ул шам җирләренә китә, анда Әбу Бәкер һәм Гомәр хәлифә булган вакытта яши. Госман, хәлиф итеп сайлангач, аны Мәдинәгә чакыра, ә бераздан шәһәр янындагы әр-Рабзә авылына җибәрә.

Әбү Зәрр һ. 32 елда вафат була.

Сылтамалар 
 ӘБҮ ЗАРР ӘЛ-ГИФАРИ (тат.)
 АБУ ЗАРР АЛЬ-ГИФАРИ (рус.)
 Ислам энциклопедия сүзлеге 

Сәхабәләр
Джеймс Кэмерон

Джеймс Кэ́мерон (сирәк Джеймс Ка́мерон, ; , Капускасинг, , Канада) — Канада кинорежиссёры, сценаристы, продюсеры. Ике иң зур фильм төшергән: 11 «Оскар» премиясе алган «Титаник» (1997), 3 «Оскар» премиясе алган «Аватар». Шулай ук Терминаторны да ул уйлап чыгарган. TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

«Оскар» премиясе лауреатлары
«Сатурн» премиясе лауреатлары
«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Аватар
Сириус

Си́риус (; Зур Эт α, Зур Эт альфасы) — күк йөзенең иң якты йолдызы, Зур Эт йолдызлыгына керә. Иң төньяктагыдан тыш аны Җирнең төрле өлкәләреннән күрергә була. Сириус Кояш системасыннан 8,6 яктылык елы ераклыкта урнашкан һәм иң якын йолдызларның берсе.

1844 елда Ф. Бессель Сириусның куш йолдыз булуын әйтә. 1862 елда А. Кларк йолдыз-иптәшне ача, ул Сириус B исемене ала. Күренүчән йолдызны кайвакыт Сириус A дип атыйлар. Ике йолдыз гомуми масса үзәге тирәсендә 50 ел эчендә әйләнеп чыгалар. 1915 елда Маунт-Вильсон обсерваториясе астрономнлары Сириус B ак кәрлә булуын ачалар. 

Сириусның яше хәзерге тикшеренүләр буенча якынча 230 млн. ел (200 дән 300 млн. елга кадәр) тәшкил итә. Әүвәл Сириус ике зур A спектр сыйныфылы күк йолдыздан гыйбарәт була. Беренче әгъзаның массасы Кояшныкы 5 масса, ә икенченең — 2 масса тәшкил иткән (Сириус B һәм Сириус A). Аннары көчлерәк һәм массалырак әгъза Сириус B янып бетә һәм ак кәрләгә әверелә. Хәзер исә Сириус A массасы Кояшныкыннан ике тапкыр зуррак, Сириус В — бераз кимрәк.

Йолдызның төп хасиятләре 
Сириус −1,47 йолдызча зурлыктагы Зур Эт йолдызлыгының иң якты йолдызы. Төньяк ярымшарда ул Кышкы өчпочмак түбәсе булып тора (аның башка түбәләре — якты Бителҗәүза һәм Прокион). Сириусның күренмә зурлыгы аның якын ераклыкта урнашуы сәбәпле беренче урында тора. Сириус бездән 8,6 яктылык елы ераклыкта тора. Сириуска иң якын система — Процион, ул аңардан 5,24 яктылык елы ераклыкта тора. Хәзерге вакытта Сириус Кояш системасына 7,6 км/с тизлек белән якынлаша.

Йолдызлар әлифба буенча
Зур Эт йолдызлыгы
Иң якты йолдызлар исемлеге

Исемлектә Җирдән күренеп торган күренмә йолдызча зурлык буенча иң якты йолдызлар китерделәр. Катлаулы йолдызлар өчен тулы йолдызча зурлык бирелгән.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 300 иң якты йолдыз исемлеге  (данные на основе первоначальной версии каталога «Hipparcos» 1997 года)
 26 иң якты йолдыз   (1989 елдагы мәгълүматлар)

Моны да карагыз 
 Иң якын йолдызлар исемлеге
 Иң эре йолдызлар исемлеге
 Йолдызлыклар буенча йолдызлар исемлеге
 Йолдызча зурлык

ЙолдызларИсемлекләр:Фән
Тирасполь

Тирасполь ( (Тираспол), ) - көньяк-көнчыгыш Аурупада, Днестр елгасының сул ягындагы урнашкан шәһәр. Приднестровье Молдован Җөмһүриятенең башкаласы, Молдавиядә халык саны буенча икенче урында.

Исем 
Шәһәр аталышы грек Tyras (Днестр) һәм polis (шәһәр) сүзләреннән кушылып ясаган.

География 
Шәһәр Днестр елгасында, Әдистән 105 километр ераклыкта, Кишенәүдән 75 километр ераклыкта урнашкан.

Климат

Галерея

Тышкы сылтамалар 
 Рәсми сайт
Әдәбият

Әдәбият (,  сүзеннән) – киң мәгънәдә теләсә нинди язма текстлар. Бу термин киң кулланыла һәм еш кына тулысынча аңлашылып бетмәскә мөмкин, ул китап (әсәр) эчтәлегенә бәйле рәвештә төрле мәгънәгә ия.

Әдәбият төрләре 
 Нәфис әдәбият
 Фәнни һәм фәнни-популяр әдәбият
 Белешмә әдәбият
 Уку әдәбияты
 Техник әдәбият

Шулай ук карагыз 
 Әдәби тел
 Викикитап
 Викиөземтә
 Китапханә
 Электрон китап
 Электрон китапханә
 Татар әдәбияты

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

Әдәбият
Euronews

EuroNews (инглизчәдән — Европа хәбәрләре, рәсми француз атамасы — la Chaîne Européenne Multilingue d’Information euronews) — тәүлек буена 24 сәгать эшләүче Европа мәгълүмати телеканалы. Дөнья вакыйгалар видеотасмасын 10 тел комментарийлары белән бирә. Барлыгы 150 илдә карала (кабель, иярчен һәм эфир тапшыру).

1992 елда, Гыйрактагы сугышны нейтраль булмаган караш белән тапшыру вакытында, Европаның үзенең мәгълүмати каналын булдыру карар ителгән. Телевизион тапшыру 1993 елның 1 гыйнварында башлана.

Тапшыру телләре 
2010 ел халәте буенча Евроньюс 10 телдә даими тапшырулар алып бара:
 1993 елның 1 гыйнварыннан: инглиз, француз, испан, алман, итальян.
 1999 елда алтынчы тел өстәлгән: португаль.
 2001 ел сентябреннән: рус.
 2008 елдан: гарәп.
 2010 елдан: төрек һәм фарсы.

Шулай ук украин һәм румын телләрендә кыска хәбәрләр чыгарылышлары бар.

No Comment Tv 
No Comment рубрикасы — каналның бренды. Аның кысаларында «үз үзе өчен сөйләгән» кыска роликлар чыга.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  
 Рәсми сайт  
 Youtube.com сайтында EuroNews агымы

Рус телендә эшләүче телеканаллар
Инглиз телендә эшләүче телеканаллар
Франсуз телендә эшләүче телеканаллар
Итальян телендә эшләүче телеканаллар
Төрек телендә эшләүче телеканаллар
Испан телендә эшләүче телеканаллар
Алман телендә эшләүче телеканаллар
Португал телендә эшләүче телеканаллар
Фарсы телендә эшләүче телеканаллар
Украин телендә эшләүче телеканаллар
Румын телендә эшләүче телеканаллар
Нәҗип Мәхфүз

Нәҗип Мәхфүз ( 
1911 елның 11 декабре, Каһирә — 2006 елның 30 августы, Каһирә) — киң билгеле Мисыр язучы-романисты, драматург, сценарист. 1988 елгы Әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Нәҗип Мәхфуз 1911 елда Каһирәдә, түрә гаиләсендә туа. Ул Каһирә университетында фәлсәфә һәм әдәбиятны өйрәнә, 1934 елда университетның фәлсәфә факультетын тәмамлый.

1972 елга кадәр дәүләт хезмәтендә була, башта министрлыкта (Ministry of Mortmain Endowments) эшли, аннары Сәнгатьләр бюросының цензура буенча директоры, Кино Фонды директоры һәм ахырда Мәдәният министрлыгының мәдәният эшләре буенча консультанты булып тора.

Мисырлылар санавынча, Нәҗип Мәхфуз либераль автор була һәм аның китаплары исламчыларга ошамаган. 1994 елда язучыга пычак белән фанатик һөҗүм итә һәм аны нык яралый. Бу хәлдән соң Мәхфузнең сәламәтлеге нык какшый, ләкин ул язуын дәвам итә 2006 елның июлендә Мәхфузне хастаханәгә салалар һәм ул үлеменә кадәр шунда ята.

Нәҗип Мәхфуз 2006 елның 30 августында вафат булды.

Иҗат 
Нәҗип Мәхфүзнең беренче әсәрләрендә гадәти милли кыйммәтләр сурәтләнә. Аларны «Әл-мәҗәллә әл-җәдидә» журналында аның мөхәрире Сәләмә Муса нәшер итә. Муса яшь Мәхфүзкә көчле йогынты ясый һәм аңа язуын дәвам итәргә тәкъдим итә.

Беренче новеллалар җыентыгы (Акылсызлык җиле) 1938 елда нәшер ителә. Моннан соң фиргавеннәр чорына багышланган, романтик тарихи романнар языла.

Европа әдәбият сөючеләренә Мәхфүз 1950-еллар ахырында, аның «Каһирә трилогиясе» («Бәйн әл-Касрейн», «Кәср әш-Шөүк» һәм «әс-Суккарийә») нәшер ителгәч таныла. Каһирә гаиләсенең өч буын тормышын тасвирлап, язучы Мисыр тарихының социаль һәм сәяси вакыйгаларын ачып бирә.

1960-елларда Мәхфуз иҗатында үзгәрешләр була. Ул кече формаларга (хикәя) тартыла һәм әсәрләрендә күп урынны билгегә (символга) калдыра. Кеше үзен ялгыз итеп тоя торган җәмгыятьнең эволюциясе китереп чыгарган һәрдаим борчылу һәм газап чигү авторның «Карак һәм эт» (1961), «Иләһ яктылыгы» (1963), «Бытбылдык һәм көз» (1964), «Юл» (1964), «Фәкыйрь» (1965), «Нил янында гәпләшү» (1966), «Баллы ай» (1971) кебек әсәрләрендә чагыла.

Нәҗип Мәхфүз якынча 50 роман һәм повесть, 100 дән артык хикәя язган.

Язучының соңгы китабы 2005 елда нәшер ителә: ул үлемнән соң тормыш турында хикәяләр җыентыгы «Җиденче күк» була.

1988 елда Нәҗип Мәхфүзкә «реализм һәм бөтен кешелек өчен әһәмиятле гарәп хикәяләренең төсмер байлыгы өчен» Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе тапшырыла.

Романнарның яртысыннан артыгы экранизацияләнгән. Фильмнар гарәп дөньясында бик популяр.

Каһирәдәге Мөхәндисин районында аңа бронзадан ясалган һәйкәл куелган.

Сылтамалар 
 Нәҗип Мәхфузның биографиясе һәм сурәте 
 Нәҗип Мәхфузның биографиясе  
 Произведения Нагиба Махфуза для чтения и скачивания  
 Мошков китапханәсе Мәхфуз турында
 Мәхфуз Нобель комитеты сайтында 
 Энциклопедия «Кругосвет» о Махфузе 
 Нагиб Махфуз. Шахразада (сборник рассказов)  

Гарәп язучылары
Мисыр язучылары
XX гасыр язучылары
XXI гасыр язучылары
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Мәкаләи махсуса

«Мәкаләи махсуса» () - Габдулла Тукайның 1912 елда язылган мәкаләсе.

Тарих 
Мәкалә «Ялт-Йолт» журналының 1912 ел 40 нчы (1 июль)  санында «Хакыйрь Шүрәле» имзасы белән басылган; ахырга «Тройски, 20 май, 1912 сәнә» дип куелган. Икенче кисәгенең I-V бүлекләре журналның шул ук елгы 41 (15 июль) санында «Сәяхәте көбралар ясаучы Шүрәле»  имзасы белән, VI-IX бүлекләре 45 нче (5 ноябрь) санында «Шүрәле» имзасы белән басылган. Беренче тапкыр Тукай әсәрләренең «Яңалиф» басмасының 3 нче томына (1931) кертелгән.

Искәрмәләр 

Тукай прозасы 
Тукай публицистикасы
Биләл ибне Рабәх

Биләл ибне Рабәх әл-Хәбәши (гарәп. بلال بن رباحة الحبشي; ? - һ. 20/641 ел) - Мөхәммәд галәйһисәләмнең билгеле сәхабәсе, аның мөәзине. Иң беренче ислам кабул итүчеләрнең берсе.

Биләл Хәбәшстаннан була. Әтисенең исеме - Рабәх, әнисе - Хамәмә. Биләл корәеш башлыкларының берсе Умәйә бин Хәләфнең колы була. Биләл ислам кабул иткәч, хуҗасы аны бик каты җәберли башлый. Әбу Бәкер аны сатып алып Умәйәдән коткара, һәм иреккә җибәрә. 

Биләл башка мөселманнар белән Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул анда исламның беренче мөәзиненә әйләнә. Бу вазыйфаны аңа пәйгамбәр галәйһиссәләм үзе йөкли. Биләл Мәдинә чорында мөселманнарның барлык сугышларында да катнаша. 

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, Әбү Бәкер һәм Гомәр идарә иткән чорда Сүриядә яши, византиялеләргә каршы сугышта катнаша. Кодысны алгач, хәлифә Гомәр белән шәһәргә керә.

Һ. 20 елда Биләл Сүриядә 60 яшендә вафат була.

Сәхабәләр
Җәбир ибне Габдуллаһ

Җәбир ибне Габдуллаһ (; ? - һ. 77, 696 ел)- Мөхәммәд пәйгамбәрнең сәхабәләренең берсе. 

Җәбир Мәдинәдә туа. Хәзрәҗ кабиләсеннән була. Җәбирнең әтисе ислам кабул итә һәм Өхед сугышында үлә. Җәбир Мөхәммәд пәйгамбәр вакытында 19 сугышта катнаша. 

Җәбир билгеле хәдис тапшыручы, ул 1540 хәдис тапшыра. Җәбир Пәйгамбәр мәчетендә белем биргән. Ул һ. 77 елда 95 яшендә вафат була. Аның Мәдинәдә вафат булган соңгы сәхабә икәнлеге турында хәбәр бар.

Чыганаклар 
Ислам энциклопедия сүзлеге 

Сәхабәләр
Днестр буе Молдавия Республикасы

{| class="infobox" style="font-size: 85%; width:340px;"
|style="text-align: center" colspan="2" |
|-
|style="border-top:1px solid grey; border-bottom:1px solid grey; background: #f0f0f0; font-size: 110%; text-align: center" colspan="2" |<big>Днестр буе Молдован Республикасы</big>Приднестровская Молдавская РеспубликаРепублика Молдовеняскэ Нистрянэ/Republica Moldovenească NistreanăПридністровська Молдавська Республіка

|-
|align="center" colspan="2"|

|-
|align="center" colspan="2" style="border-bottom:1px #aaa solid; border-top:1px #aaa solid"| 
 
|- 

| style="background: #f0f0f0; text-align: right; width=250px"; padding-right: 5px;"|Дипломатик танылу| Таулы Карабах Республикасы, Төньяк Осетия, Абхазия
|-

|- 
| style="background: #f0f0f0; text-align: right; width=250px"; padding-right: 5px;"|Башкала| Тирасполь
|-

| style="background: #f0f0f0; text-align: right; width="250px"; padding-right: 5px;"|Мәйдан| 
|-
| style="background: #f0f0f0; text-align: right; width="250px"; padding-right: 5px;"|
- Барлыгы
- Су
| style=text-align: left; padding-right: 5px;"|
4 163 км
?,? %
|-

| style="background: #f0f0f0; text-align: right; width="250px"; padding-right: 5px;" |Сәгать пояслары| UTC +2 (җәй вакытында UTC+3)
|-
|}Днестр буе Молдован Республикасы (, , ), Днестр буе яки Транснистрия''' (, ) — көньяк-көнчыгыш Европада урнашкан танылмаган дәүләт. Рәсми мәгълүмәт буенча дәүләт Молдавия территориясендә урнаша.

Башкаласы - Тирасполь шәһәре.

Дин 
Православие
Яһүд дине
Ислам
 Днестр буе Молдавия Республикасында ислам

Искәрмәләр 

Танылмаган дәүләтләр
Әлифба буенча дәүләтләр
Көнчыгыш Европа илләре
Днестр буе Молдавия Республикасы
Монархия

Мона́рхия (,  — «хакимиятнең бер кулда булуы»:  — «бер, бердәм» һәм  — «идарә, хакимият») — дәүләтнең бөтен югары идарә итү хокукы бер кешедә - монархта (ханда, кыйралда, царьдә, императорда, герцогда, эрцгерцогда, солтанда, эмирда) булуы һәм ул хокук нәсел буенча бирелү хас булган дәүләт белән идарә итү формасы.

Тарихта, патшалык төрле шартлар аркасында барлыкка килергә мөмкин. Ул кабилә башыннан үсеп чыгарга мөмкин, бу очракта патшалар (монархлар) титулы нәселдән-нәселгә күчә. Нәтиҗәдә нәсел династияләре яки "өйләр" барлыкка килә, бигрәк тә җитәкче акыллы һәм кабилә белән идарә итәргә сәләтле булганда. Шулай ук патшалык җирле җәмәгатькә каршы үтеп керүче төркем тарафыннан көч акты кулланганнан соң һәм җәмәгатьнең хокукларың традицияләр өстеннән узурпациясе соң барлыкка килергә мөмкин. Узурпаторлар төркеменең җитәкчесе еш үзен патша дип игълан итә.

Концепция шулай ук үзгәртелешләргә дучар булып, конституцион монархиядә чагылыш тапкан. Бу очракта патша титулы күбесенчә церемониаль булып кала, аның сәяси көче я бөтенләй булмый, я бик чикләнгән була.

Хәзерге вакытта, дөньяның 44 дәүләтен монарх җитәкли. Абсолют монархлар Бруней, Оман, Катар, Согуд Гарәбстаны, Свазиленд һәм Ватикан белән идарә итә.

Монархия
Дәүләт формалары
Политология
Ахирнәр

Ахирнәр ( ахир ән-нәһр — «елганың ахыры»; Эридан α, Эридан альфасы, α Eri) — Эридан йолдызлыгының +0,5 йолдызча зурлыктагы иң якты йолдызы һәм яктырыш буенча күк йөзендә тугызынчы урында тора. Йолдызлыкның көньяк кырыенда урнаша.

Физик хасиятләр 
 
Ахирнәр — якты күк йолдыз, аның массасы 6–8 Кояшныкына тигез. Ул Кояштан меңәр тапкыр яктырак һәм Кояш системасыннан якынча 144 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Якты йолдызлардан Ахирнәр — иң аз йомры. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә, шуңа күрә аны ямьшәйтә һәм аның экватор диаметры котып диаметрыннан 50 % артыграк.

Тарих 
Клавдий Птолемей дәверендә Эридан θ «Елганың» иң ахыргы йолдыз булган, чөнки калган йолдызлар офыктан калкмаганнар һәм грек утрауларында күзәтә алмаганнар. Хәзерге вакытта исә «Елганың ахыры» Эридан α йолдызында урнаша, ә Эридан θ Акамәр ( ахир ән-нәһр; ) исемене йөртелә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Эридан йолдызлыгы
Гаммәр ибне Ясир

Гаммәр ибне Я`сир (гарәп.عمار بن ياسر;?-һ. 37, 658 ел)- Мөхәммәд галәйһиссәләмнең билгеле сәхабәсе.

Гаммәрнең әтисе Йәмәннән була, ә аннары Мәккәгә күчә, Гаммәр шунда туа. Гаммәр ислам кабул итә. Аның белән бергә әти-әнисе дә ислам кабул итәләр. Беренче мөселманнарның күбесе кебек үк, Гаммәрнең гаиләсе дә җәберләүләргә бучар була. Аның әтисе Мәккә кешесе булмаганга, ә әнисе хезмәтче булу сәбәпле, аларның хәле башка мөселманнарныкына карганда авыррак була. Мәккәлеләр, аларны исламнан баш тарттырырга теләп, бик каты җәзалыйлар, һәм, нәтиҗәдә, Гаммәрнең әти-әнисе үтерелә. Сүмәйә - Гаммәрнең әнисе Исламдагы беренче шәһит санала.

Гаммәр беренчеләрдән булып Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул анда ислам дәүләтенең ныгуына үз өлешен кертә, дошманнар белән Бәдердән Табукка хәтле барлык сугышларда катнаша.

Әбу Бәкер хәлифәлеге чорында Йәмәмәдә баш күтәрүчеләргә каршы сугыша. Икенче хәлиф Гомәр аны Куфә идарәчесе итеп билгели. Бу вазыйфаны ике ел башкара, аннары аны Әбу Муса ал-Әшгари алыштыра. 
Госман хәлифә булганда, аның якын кешеләренең берсе була.

Гаммәр Сиффин сугышында үтерелә.

Чыганаклар 
 Ислам энциклопедия сүзлеге 

Сәхабәләр