Vokala harmonio

Vokala harmonio estas morfologia fenomeno kiu prezentiĝas en harmoniigo aŭ similiĝo de la vokaloj de la vortradiko kaj ties afiksoj laŭ certaj karakterizoj. La fenomeno renkontiĝas en la aglutinaj lingvoj (tjurkaj, mongolaj, finno-ugraj, tunguso-manĉuraj) kaj en kelkaj okcident-afrikaj kaj praaziaj lingvoj.

Ekzemploj

Tjurkaj lingvoj

Baŝkira lingvo 

La Baŝkira lingvo havas 9 vokalojn.

En la Baŝkira aperas du variantoj de vokala harmonio. La kvarforma varianto uzas la vokalojn "ы", "о", "е" kaj "ө". Ekz. demanda partiklo havas la formojn -мы, -мо, -ме, -мө.

La duforma varianto uzas nur la vokalojn "а" kaj "ә".

Tatara lingvo 
Ekzemple en la tatara lingvo: ‘at’ – ĉevalo, ‘atlar’ – ĉevaloj; ‘keŝe’ - homo, ‘keŝeler’. La afiksaj finaĵoj ‘lar’ kaj ‘ler’ estas determinaĵoj por la pluralo, la unuaj por la vastaj (aŭ gorĝaj) vokaloj, la dua – por la malvastaj (aŭ buŝaj).

Turka lingvo 

La Turka lingvo havas 8 vokalojn, kiuj estas ordigeblaj laŭ du trajtoj, nome [±antaŭeco] kaj [±rondeco].

En la turka estas du variantoj de vokala harmonio. La tiel nomata "malgranda vokala harmonio" (kun la vokaloj "a" kaj "e", turke küçük sesliler uyumu) kaj la "granda vokala harmonio" (kun la vokaloj "i", "ı", "u" kaj "ü", turke büyük sesliler uyumu).

 Malgranda vokala harmonio
 Post la vokaloj e, i, ö kaj ü sekvas e en la sufikso, dum ke post la vokaloj a, ı, o kaj u sekvas a.
La sekvaj sufiksoj sekvas la malgrandan vokalan harmonion:

 Granda vokala harmonio
 Post la vokaloj e kaj i sekvas i, post la vokaloj ö kaj ü sekvas ü, post la vokaloj a kaj ı sekvas ı kaj post la vokaloj o kaj u sekvas u.
La sekvaj sufiksoj sekvas la grandan vokalan harmonion:
 -li, -lı, -lu, -lü Ekz. Berlinli "Berlinano; Berlina", Romalı "Romano, roma", Kölnlü "Kolonjano; Kolonja"
 -cik, -cık, -cuk, -cük (diminutivo)
 -di, -dı, -du, -dü (preterito)
 -i, -ı, -u, -ü (akuzativo)
 -inci, -ıncı, -uncu, -üncü (orda numeralo) Ekz. ikinci "unua", onuncu "deka"
 -(y)ip, -(y)ıp, -(y)up, -(y)üp (konverbo de antaŭtempeco)

Kelkaj dusilabaj sufiksoj havas ambaŭ harmoniojn, če kio la malgranda vokala harmonio estas en unu silabo kaj la granda vokala harmonio en la alia.
 -(y)ince, -(y)ünce, -(y)ınca, -(y)unca (konverbo kun la senco "tuj kiam")
 -dikçe, -dıkça, -dukça, -dükçe (konverbo kun la senco "tiel longe kiel")

Krome eĉ malmulte da esceptoj ekzistas, kiel ekz. -ken (konverbo kun la senco "dum ke"), la vokalo o en la finaĵo -iyor (prezenco).

Mongolaj lingvoj

Mongola lingvo 
Mongola lingvo havas tri klasojn de vokaloj:
 Antaŭaj vokaloj: ө, ү, э
 Malantaŭaj vokaloj: а, о, у
 Neŭtralaj vokaloj: и

La vokaloj я, е, ю, ё estas fakte kombinoj de la vokaloj а, э, у, о kun la konsonanto й. Se vorto enhavas nur la vokalon и, tiam ĝi estas traktata kiel vorto de la antaŭa vico.

Uralaj lingvoj

Finna lingvo 

La Finna lingvo havas tri klasojn de vokaloj:
 Antaŭaj vokaloj: ä, ö, y
 Malantaŭaj vokaloj: a, o, u
 Neŭtralaj vokaloj: i, e

Neŭtralaj vokaloj povas aperi post vokaloj el la du unuaj grupoj kaj povas esti kombinataj kun vokaloj el ambaŭ vicoj, ekz. äi, öi, yi kaj ai, oi a ui. Se vorto enhavas nur neŭtralajn vokalojn, tiam estas uzataj vokaloj el la antaŭa grupo, ekz. eikö, eihän. En vortoj, kie estas ankaŭ malantaŭaj vokaloj, e povas soni pli malantaŭa ol en aliaj vortoj, sed ĝi ne ŝanĝas la signifon.

Ĉe kunmetaĵoj estas uzata la vokalo laŭ la lasta parto.

Hungara 

La hungara lingvo havas 14 vokalojn. Sed en kelkaj dialektoj kaj parte la ĉiutaga lingvo aperas plia varianto de "e".

Ekzistas tri specoj de sufiksoj, nome unuformaj, duformaj kaj triformaj.
 Unuformaj sufiksoj ofte havas unu el la vokaloj "e", "é", "i" kaj "í" kaj estas ekzemple -ig "ĝis" (ekz. hajóig "ĝis la ŝipo"), -ként "kiel" (ekz. hajóként "kiel ŝipo"), -kor "je" (ekz. negykor "je la kvina (horo)"), -é 'poseda signo'.
 Duformaj sufiksoj estas ekzemple -ban/-ben "en" (inesivo, ekz. kezben "en la mano", hajóban "en la ŝipo"), -be/-ba (ilativo, ekz. kezbe "en la manon", hajóba "en la ŝipon"), -nek/-nak "al" (dativo, ekz. körnek "al la cirklo", hajónak "al la ŝipo"), -unk/-ünk "ni -as"
 Triformaj sufiksoj estas ekzemple -hoz/-hez/-höz "al" (ekz. hajóhoz "al la ŝipo", évhez "al jaro", körhöz "al la cirklo"), -szor/-szer/-ször "-foje" (ekz. kétszer "dufoje", ötször "kvinfoje", hatszor "sesfoje")

Simila termino 
Sinharmonio (de la greka ‘syn’ – kune kaj ‘harmonia’ – harmonio) estas pli ĝenerala termino por vokala harmonio kaj similaj fenomenoj ĉe konsonantoj (pli kutime nomata asimilo).

Fontoj 
Ĝenerala
  

Por unuopaj lingvoj
  
  
 Malgranda gramatiko de la turka lingvo 
  
  
  
  
  

Fonetiko