alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
4 апрель

4 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 271 көн кала.



— Халыкара миналарның куркынычлыгын искә алу һәм миналарны зарарсызландыруга ярдәм итү кирәклеге турында мәгълүмат тарату көне  ()..

Ангола — Тынычлык көне (, ).
  Маҗарстан — Азат ителү көне.
  Сенегал — Бәйсезлек көне (, ), 1960 елда дән.

Бөтендөнья күселәр көне ().
  Интернет көне ().
  көне (1949).
  Бразилия:
 Джиплар көне ().
 Милли Паркинсон авыруы белән яшәгәннәре көне ().
  Параиба штаты —  Коремас шәһәре көне
  Риу-Гранди-ду-Сул штаты —   Сан-Габриел шәһәре көне
  Сан-Паулу штаты —  Марилия шәһәре көне.
  һәм нең  махсус административ регионы — Балалар көне ().
  - Хәрби көчләренең сәләмәтлек хезмәте көне ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1790 —  Француз колониаль империясе һәм Алжир 100-еллык тынычлык килешүен имзалыйлар.
 1850 — ның ндагы  торак пункты шәһәр статусын ала.
 1949 —  барлыкка килә.
 2004 — та шигыйлар окупацион көчләргә каршы көрәш башлый.

1784 — Матвей Муравьёв, 
 1818 — Майн Рид, инглиз язучысы.
 1861 — Гарифулла Киеков, мәгърифәтче, тарихчы, дин эшлеклесе.
 1872 — Станислав Дҗадулевич, 
 1880 — Иван Касаткин, 
 1881 — Владимир Донсков, 
 1884 — Мария Михеева, 
 1898 — Акилина Векшина, удмурт шагыйрәсе, табиб.
 1899 — Шәймардан Ибраһимов, Совет дәүләт һәм партия эшлеклесе, инкыйлабчы.
 1924 — Лев Сечняк, 
 1927 — Харис Измайлов, 
 1928 — Элина Быстрицкая, 
 1929 — Рада Аджубей, 
 1931 — Равил Батыров, 
 1933 — Әбрар Садретдинов, 
 1935 — Ямил Сафиуллин, 
 1937 — Юрий Крайнов, 
 1940 — Альберт Галләмов, 
 1944 — Галина Лоцманова, 
 1945 — Тәнзилә Хисамова, 
 1947 — Ышылай Сайгын, 
 1950 — Әсхәт Ибраһимов, 
 1954 — Сергей Столбун, 
 1956 — Вильям Җозеф Бөрнс, 
 1960 — Азимбек Исабеков, 
 1964 — Айдар Сәләхов, 
 1965 — Роберт Дауни-кече, 
 1969 — Рафаил Кадыйров, 
 1979 — Хит Леджер, Америка актёры.
 1980 — Виталий Люткевич, 
 1984 — Тимур Хәмитов,

636 — Севилья Исидоры,
 968 — Әбү Фирас әл-Хәмәдани,
 1724 — Тихон,
 1736 — Бригитта Кристина Шерзенфельд,
 1841 — Вильям Һенри Һәррисон,
 1865 — Адольф Плюшар,
 1886 — Евгений Лансере,
 1904 — Евграф Осипов,
 1932 — Василий Зотов, 
 1932 — Вилһелм Оствальд, 
 1950 — Иустин, 
 1963 — Кадыйр Тимергазин, 
 1968 — Мартин Лютер Кинг, АКШта негрлар хокуклары өчен көрәшкән кеше.
 1971 — Тыныш Осып,
 1977 — Николай Сиротинин,
 1979 — Лайош Мештерһази,
 1982 — Җәббар Рәсүлев, 
 1983 — Глория Свенсон, 
 1983 — Карлис Штейнс, 
 1984 — Гыйниятулла Терегулов, 
 1984 — Олег Антонов, 
 1986 — Сергей Ляхов, 
 1989 — Семен Коновалов,  Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
 1994 — Гаффар Насертдинов, Кызыл Гаскәр полковнигы, артиллерист, Советлар Берлеге каһарманы.
 1996 — Әмир Чаныш, башкорт телендә иҗат иткән татар милләтле язучы.
 1999 — Василий Доброрез, 
 1999 — Җумабек Ибраимов, 
 2002 — Марат Азаматов, 
 2009 — Ирина Ликсо, 
 2010 — Мәхмүт Әхмәтҗанов, татар язучысы һәм публицист.
 2012 — Хәкимҗан Зарипов, 
 2019 — Георгий Данелия, 
 2020 — Александр Волков, 
 2021 — Роберт Манделл,

Искәрмәләр 

Ел көннәре
1979 ел

БМО тәкъвимендә — Халыкара бала елы.
 Time журналы 1979 ел кешесе дип Ислам инкыйлабы җитәкчесе Аятолла Хәмейнины атый.

Вакыйгалар 
 11 февраль — Тәһранда Аятолла Хомейни тарафдарлары инкыйлабта җиңүен игълан итә.
 17 февраль — 16 март — Кытай-Вьетнам сугышы.
 17 февраль — Сент-Люсия утрау-дәүләте Бөекбританиядән бәйсезлеккә ирешә.
 4 май — Маргарет Тэтчер Бөекбритания премьер-министры вазифаларына керешә.
 1 июнь — Зимбабве бәйсезлеге игълан ителә.
 17 июль — Никарагуа диктаторы Анастасио Сомоса АКШ-га качып китә.
 3 август — Экваториаль Гвинеядә хәрби көчләр белән хөкүмәт бәреп төшерелә.
 4 ноябрь — Тәһранда студентлар, АКШ илчелегенә бәреп кереп, 53 америкалыны әсир итә.
 25 декабрь — Әфганстанга совет гаскәрләре кертелә.

Туулар 

 9 март — Ренат Биккинин, татар көрәшчесе, грек-рим көрәше буенча Европа чемпионы.
 4 апрель — Хит Леджер, Америка актеры.
 19 апрель — Кейт Һадсон, АКШ актрисасы.
 21 апрель — Джеймс МакЭвой, шотланд актеры.
 30 июнь — Лилия Сәрвәрова, педагог, музыковед, фольклорчы, этномузыколог, сәнгать белеме кандидаты, Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе (2015).
 27 август — Фәридә Корбангалиева, татар журналисты, «Россия» каналы алып баручысы.
 17 сентябрь — Рамил Нуриманов, татар көрәшчесе, билбаулы көрәш буенча ике тапкыр дөнья чемпионы.
 17 октябрь — Альбина Шаһиморатова, татар опера җырчысы, сопрано.
 31 декабрь — Вәсилә Фәттахова (1979—2016), Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар җырчысы.

Вафатлар 

 26 гыйнвар — Петр Гаврилов, Советлар Берлеге Каһарманы вафат була. 
 7 февраль — Габдрахман Әпсәләмов, татар язучысы.
 7 февраль — Зифа Басыйрова, җырчы, Татарстанның атказанган артисткасы.
 24 июнь — Мөхит Кичүбаев, татар драма актеры.
 3 июль — Луи Дюрей, француз композиторы, җәмәгать эшлеклесе.
 8 июль — Роберт Вудворд, АКШ химигы.
 13 сентябрь — Рим Сыртланов, башкорт сәхнәсе артисты.
 16 октябрь — Юхан Борген, норвеж язучысы, драматург.
 3 декабрь — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Туфан Миңнуллин, татар драматургы.

Нобель премиясе лауреатлары 

 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Шелдон Глэшоу, Абдус Сәлам, Стивен Вайнберг.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Һерберт Браун, Георг Виттиг.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Аллан Кормак, Годфри Хаунсфилд.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Теодор Шульц, Уильям Льюис.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Одисеас Элитис.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Тереза Ана — «бәлагә юлыккан кешегә ярдәм итүдә эшчәнлеге өчен».

Чыганаклар

Шулай ук карагыз 
 

Еллар
Пиреней таулары

Пирене́й таулары́ (, , , , ) — Аурупаның таулар системасы. Испания, Франция һәм Андорра дәүләтләре территорияләрендә урнашалар. Озынлыгы — 450 км, биеклеге — 3404 метрга кадәр (Ането).

Шулай ук карагыз 
 Пиреней ярымутравы

Сылтамалар 
 Пиреней тауларның фотографияләре 

Таулар системалары
17 март

17 март – Милади тәкъвимендә өченче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 289 көн кала.





– Илгә нигез салучы туган көне (, ), шулай ук Милли балалар көне (, ) буларак билгеле, Муджибур Рахман () хакына.
  Ирландия, ның Төньяк Ирландия өлкәсе һәм  Монсеррат диңгез арты территориясе (en), һәм ның  Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинциясе (en) – Изге Патрик көне (, ), рәсми бәйрәм.
  – Милли берлек, конституциясе, гимн һәм байрак көне (), 1861 елда / Италия патшалыгының () барлыкка килүенә багышлана.

/  /  — Эвакуация көне (), 1776 елда  гаскәрләренең шәһәрне ташлап китүенә багышлана.
  — Милли бал көне ().
  — Муай Боран / Муай Тай милли бокс көне (, ).

1521 – Фернан Магеллан Филипинне ача.
 1992 – Референдумда КАҖ халкы яңа конституцияне кабул итте.

1832 — Волтер Квинтин Гришам, 
 1840 — Карл Арнштейн, алман галим-медик.
 1850 — Алексей Фортунатов, 
 1856 — Михаил Врубель, рәссам, сынчы.
 1881 — Вальтер Рудольф Һесс, 
 1891 — Матвей Манизер, 
 1905 — Сергей Ильин, 
 1908 — Борис Полевой, 
 1909 — Александр Кидин, совет дәүләт эшлеклесе.
 1909 — Алексей Спиридонов, совет дәүләт эшлеклесе.
 1909 — Владимир Бармин, 
 1909 — Йыван Кырла, мари совет язучысы.
 1911 — Газиз Гәрәев, 
 1914 — Фәрит Фәтхуллин, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышлары чорында Кызыл Гаскәренең истребитель эскадрильясе командиры, майор, Советлар Берлеге каһарманы.
 1918 — Алексей Васильев, 
 1920 — Алексей Пашков, 
 1923 — Юрий Симонов, 
 1926 — Зигфрид Ленц, алман язучысы.
 1926 — Кәшиф Ибәтуллин, 
 1931 — Ирина Зимняя, 
 1938 — Рудольф Нуриев, татар балетмейстеры, балет артисты.
 1939 — Анатолий Наумов, 
 1944 — Эдуард Шаһиев, 
 1948 — Владислав Шаһапов, 
 1948 — Рөстәм Туйкин, тарих галиме.
 1952 — Александр Салагаев, 
 1953 — Чулпан Харисова, 
 1959 — Андрей Белоусов, 
 1961 — Александр Бард, 
 1961 — Рәсилә Сәлимгәрәева, 
 1962 — Рөстәм Тарико, «Русский Стандарт банкы» ЯАҖ директорлар шурасы рәисе.
 1971 — Мөнир Кунафин, башкорт журналист, шагыйрь.
 1977 — Наталия Сербина, 
 1977 — Рөстәм Мостафин,

1406 — Ибн Халдун, гарәп-мөселман фәлсәфәчесе, тарихчы.
 1845 — Дмитрий Крюков, 
 1913 — Эмма Шенсон, 
 1916 — Александр Алексеев, 
 1919 — Хөсәен Араблинский, 
 1921 — Владимир Соколов, 
 1923 — Александр Соловцов, 
 1926 — Алексей Брусилов,  һәм  хәрби башлыгы, хәрби укытучы.
 1926 — Сәгыйть Рәмиев, татар шагыйре.
 1933 — Габдрахман Гомәри, татар дин әһеле, галим, мәгърифәтче, нашир һәм журналист.
 1937 — Джозеф Остин Чемберлен, инглиз дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1955 — Иван Заботин, язучы, тәрҗемәче.
 1956 — Ирен Жолио-Күри, 
 1970 — Гыйлем Камай, химия галиме.
 1984 — Борис Михайлов, 
 1985 — Николай Гусаров, совет дәүләт эшлеклесе.
 2017 — Дерек Волкотт, 
 2017 — Ингамҗан Госманхуҗаев, 
 2018 — Георгий Мосолов, 
 2020 — Бетти Уильямс, 
 2021 — Александр Доронин, 
 2021 — Вадим Мерзляков,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
Арифметика

Арифме́тика ( — сан) — гади саннарны һәм алар өстендә үтәлгән гади операцияләрне (гамәлләрне) өйрәнүче математика бүлеге.

Искәрмәләр
Гайнан Мөхәммәтҗанов

Гайнан Мөхәммәтҗан улы Мөхәммәтҗанов — журналист.

1940 елның 5 апрелендә Шеңшеңәр авылында туа. 1957 елда Малмыжда рус-татар мәктәбен тәмамлый һәм Ростов өлкәсенең Гуков шәһәрендә тимер-бетон конструкцияләре заводында бетончы булып эшли. Шуннан ук 1959 елда Совет Армиясенә китә. Кече командирлар курсын үтеп, хезмәтен тәмамлап, 1962 елда сержант Г.Мөхәммәтҗанов армия сафларыннан кайта һәм Казан дәүләт университетының журналистика факультетына — татар журналистикасы бүлегенә керә. Бу бүлекнең беренче чыгарылышы составында 1967 елда университетны тәмамлый. Уку чорында ук республика матбугатында үз язмалары белән катнаша. 1966 елдан — «Социалистик Татарстан» газетасы хезмәткәре. 1967-1976 еллар дәвамында—«Социалистик Татарстан», «Татарстан яшьләре» газеталарында хәбәрче.

1976-1978 елларда журналистлык эшеннән аерылып тора. 1978 елның июнендә Г.Мөхәммәтҗанов «Совет мәктәбе» журналы редакторы итеп билгеләнә һәм гомеренең ахырына кадәр бөтен белемен, энергиясен, талантын шушы журналга багышлый — башта аның редакторы, аннан соң җаваплы секретаре була. 1984 елдан журнал «Мәгариф» исеме белән чыга башлагач та аның эчтәлеген, кыйбласын яңа шартларга җавап бирерлек югарылыкка күтәрү өчен зур көч куя. 1993 елда шушы игелекле эшчәнлеге өчен аңа Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелде.

Журналист 2003 елның 21 декабрендә вафат булды. Туган авылы Шеңшеңәр зиратына җирләнде.

Татар журналистлары
1875 ел



Вакыйгалар 
 5 апрель — Канада Югары мәхкәмәсе оештырылды.

Туулар 

 25 апрель — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры. 
 7 август — Шәехгаттар Иманаев, тел галиме, хокук белгече.
 22 сентябрь — Микалоюс Чюрлёнис, Литва композиторы, рәссамы.

Вафатлар 

 3 июнь — Жорж Бизе (Georges Bizet), француз композиторы.
 13 июнь — Генрих Луи д’Арре, алман астрономы.
 4 август — Ганс Христиан Андерсен (Hans Christian Andresen), дат язучысы, шагыйрь һәм әкиятче.
 10 октябрь — Алексей Толстой, рус шагыйре.

1875 ел
Еллар
1588 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 5 апрель — Томас Гоббс (), инглиз фәлсәфәчесе.

Вафатлар 

Еллар
1969 ел



Вакыйгалар 
 28 апрель — Шарль де Голль үз теләге белән Франция президенты вазыйфасыннан китә.
 1 июнь — Греция Конституцияне кабул итә.
 13 июнь — Ярославль дәүләт университеты нигезләнә.
 14 июль — Сальвадор һәм Һондурас арасында футбол сугышы башлана.
 16 июль — Аполлон-11 космик корабы старт ала. Беренче тапкыр кешеләр Айга юл тота.
 21 август — Иерусалимда Әл Әкъса мәчете яндырыла.
 1 сентябрь — Түбән Кама музыка училищесы беренче укучыларын кабул итә.
 2 сентябрь — Интернет барлыкка килә.
 9 сентябрь — Канадада инглиз һәм француз телен дәүләт телләре буларак игълан иткән Тел акты гамәлгә керә.
 14 ноябрь — Айга американың «Аполлон-12» корабы утырды.
 19 ноябрь — Мәшһүр футболчы Пеле 909-нчы матчта 1000-нче гол ата.

Туулар 

 11 февраль — Дженнифер Энистон, АКШ актрисасы.
 11 февраль — Ленар Сафин, ТР  транспорт һәм юл хуҗалыгы министры (2010 елның 22 апреленнән).
 23 февраль — Денис Мантуров, РФ сәнәгать һәм сәүдә министры (2012 елдан).
 24 апрель — Илсур Мәтшин, Казан мэры.
 25 апрель — Чулпан Зариф, шагыйрә, әдәбият галиме.
 26 май — Анжелика Варум, Россия эстрада җырчысы, актрисасы.
 9 июнь — Айдар Кәлимуллин, КФУ профессоры, институт директоры.
 24 июнь — Рөстәм Нигъмәтуллин, ТР беренче вице-премьеры (2017 елдан).
 19 июль — Рамил Юныс, татар-мөселман рухание. 
 8 август — Зөлфия Камалова, татар җырчысы (Австралия). 
 4 сентябрь — Гиорги Маргвелашвили,  Гөрҗистан президенты.
 10 сентябрь — Айдар Габдинов, җырчы (тенор), Татарстанның атказанган артисты. 
 19 октябрь — Зөлфия Газизова, драма актрисасы. 
 27 октябрь — Рәдиф Җамалетдинов, татар галиме, профессор.
5 ноябрь — Мидхәт Шаһиәхмәтев, дәүләт эшлеклесе.
 15 ноябрь — Ирек Шәрипов, журналист, V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
 28 ноябрь — Әсхәт Якушев, спортчы.

Вафатлар 

 Габделбари Баттал (1880—1969) — күренекле татар әдибе, тарихчы.
 Вәкил Закиров, Татар академия театры артисты.
 5 апрель — Ромуло Гальегос (Rómulo Gallegos), венесуэл язучысы, мәгърифәтче, Венесуэла президенты.
 23 ноябрь — Сирин Батыршин, татар шагыйре. 
 28 декабрь — Исмәгыйль Рәмиев, галим-китапчы, матбугат белгече һәм библиограф.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Ибраһим Гази, татар язучысы.

Чыганаклар 

1969 ел
Еллар
1974 ел



Вакыйгалар 
 20 июль — Төркия үз гаскәрләрен Кипр утравына кертә.
 30 июль — Француз теле Квебекның бердәнбер рәсми теле булып игълан ителә.
 12 ауᴦыс — Төркия Кипрга төрек автоном округларын ясау таләбе белән чыга.
 31 ауᴦыс — Греция НАТО-дан чыгу турында карар итә.
 12 сиʜтәбер — Эфиопия императоры Хайле Селассие I тәхеттән бәреп төшерелә.
 23 үкᴛәбер — Венада XXII Олимпия уеннары Мәскәүдә узачак дигән карар чыгарыла.

Туулар 

 20 гыйнвар — Шамил Аляутдинов, Мәскәү Мемориаль мәчетендә имам-хатыйб, күпсанлы китаплар авторы.
 27 гыйнвар — Равил Сабыр, язучы, драматург, журналист.
 22 май — Айрат Фазылҗанов, сәнгать остасы.
 30 май — Эдуард Латыйпов, театр актеры, ТР атказанган артисты (2018).
 2 июнь — Гата Камский (Гатаулла Сабиров), АКШ шахматисты.
 19 июнь — Азамат Гафаров, артист, җырчы.
 19 ауᴦыс — Сергей Рыжиков,  РФ космонавты.
 22 ауᴦыс — Айгөл Бариева, татар җырчысы. 
 2 үкᴛәбер — Лилиан Наврозашвили, актриса. 
 11 ноябрь — Леонардо ДиКаприо, АКШ актеры.
 21 дикәбеp — Фатыйх Котлы, тәрҗемәче, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.
 Ләйләгөл Гыймадиева, шагыйрә, татар әдәбияты галимәсе.

Вафатлар 

 6 әпрᴎл — Сәхибҗамал Гыйзәтуллина, беренче татар актрисасы.
 10 май — Сәлах Хөсни, 1940—1965 елларда Казан курчак театрының баш режиссеры.
 13 май — Хаҗиәхмәт Галимов (Хаҗи Бохарский, 75), театр һәм кино актеры, режиссер (Уфа). 
 3 июнь — Рәшит Нәҗметдинов, шахмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста, ССРБ-ның атказанган тренеры.
 22 июнь — Дариюс Мийо (Darius Milhaud), француз композиторы, дирижёр.
 18 ауᴦыс — Гариф Гомәр, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы.
 18 дикәбеp — Мотыйк Әхмәдуллин, Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Мирсәй Әмир, татар язучысы.
 Нил Юзиев, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.

Чыганаклар 

1974 ел
Еллар
Конструкция

Конструкция — корылманың алдан эшләнеп, төзү урынына китерелә торган өлеше.

Чыганак 
 Корылма механикасы, Шакирҗанов, Р. Ә., Мәгариф нәшрияты, 2008.

Төзелеш
Төзелеш техникасы
Корылма механикасы

Корылма механикасы — корылманың ныклыгын, тотрыклыгын, катылыгын өйрәнүче фән.
Классик бүлекләре:
 
 
 
  ( статика, динамика , ) Корылмалар  статикасын, динамикасын, шулай ук тотырыклыгын төзелеш механикасы дип атыйлар (тар мәгънәдә).

Тарих
1822 елда француз математигы һәм механигы Огюстен Луи Коши (1789-1857) "көчәнеш" деформациясе дигән терминны кертә.

1826 елда француз инженеры Луи Мари Анри Навье (1785-1836) сыгылмалык модулен уйлап чыгара.

Чыганак 
 Корылма механикасы, Шакирҗанов, Р. Ә., Мәгариф нәшрияты, 2008.

Төзелеш
Механика
Кәшшаф Әмиров

Кәшшаф Әмиров (тулы исеме Кәшшаф Сафиулла улы Әмиров) — татар драматургы.

Кәшшаф Әмиров 1922 елның 7 апрелендә хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы Яңа Зимница авылында туа; үсмер чагы, мәктәп еллары Үзбәкстанда уза. Сугыш алдыннан Бохара укытучылар институтында укый. 1940—1945 елларда Үзбәкстан мәктәпләрендә укытучы булып эшли.

Ташкәнттә юридик курсларны тәмамлаганнан соң, Таҗикстанда тикшерү органнарында хезмәт итә, төрле җитәкче эшләрдә эшли.

1960 елда Кәшшаф Әмиров Татарстанга кайта һәм беркадәр вакыт Азнакай Мәдәният йортында үзешчән сәнгать коллективын җитәкли, аннары Лениногорск шәһәренә килеп төпләнә һәм җитәкче урыннарда эшли.
 
Кәшшаф Әмиров — дистәдән артык сәхнә әсәре авторы. Аларның барысы да диярлек профессиональ һәм халык театрлары сәхнәләрендә уйналалар. Нефтьчеләргә багышланган "Шөгер моңнары", милисә хезмәткәрләренең тормышын яктырткан "Хөкем алдыннан" пьессалары Республика татар драма һәм комедия театры сәхнәсендә уңыш белән бара. Драматургның "Гаделлек җиңә", "Вөҗдан әмере", "Упкын", "Кодалар", "Туй алдыннан", кебек пьесалары Татарстан театрларында гына түгел, Үзбәкстан һәм Ырынбур халык театрларында да куела. Авторның "Зөлфия" пьесасы аеруча уңыш казана — ул илдәге иллеләп театрның репертуарына кертелә. Әфган һәм совет халыклары арасындагы мөнәсәбәтләрне заманча яктырткан бу әсәр, рус теленә тәрҗемә ителеп", "Театр" журналында да басылып чыга (1983, №5). Бу пьеса 1983 елда Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйнала һәм матбугатта уңай бәя ала.

Кәшшаф Әмиров 1985 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Сылтамалар 
 Әдипләр.Narod.ru

Татар язучылары
Татар драматурглары
Фәридә Шакирова

Фәридә Шакирова – татар журналисты.

1942 елның 7 апрелендә Бөрбаш авылында ишле гаиләдә туа, бик яшьли әтисез кала. Җидееллык мәктәп тәмамлаганнан соң дүрт ел колхозда эшли — хисапчы, плугарь була. 1960 елда Урал ягына чыгып китә. Металл кою заводының мартен мичен ремонтлауда, торба коюда һәм башка шуның ише авыр хезмәтләрдә була. Шундый шартларда кичке мәктәпкә йөреп урта белем ала.
1964 елда туган ягына кайта һәм Бөрбаш авыл клубы мөдире булып эшли башлый. Шушы елда Арчада чыга торган «Коммунизмга» газетасында аның беренче шигырьләр бәйләме басылып чыга. Балачактан ук күңелендә булган әдәби иҗатка омтылыш аны 1969 елда Кукмара район газетасына әдәби хезмәткәр итеп китерә. 1970 елда ул вакытта Балтач район газетасы редакторы булып эшләгән шагыйрь Дифгат Сирай Фәридәне үзе янына эшкә чакыра. Егерме ел дәвамында «Хезмәт» газетасының хатлар бүлеге мөдире, аннан соң җаваплы секретаре булып эшли.

Шушы чорда аның күп кенә шигырьләре, хикәяләре, юморескалары, уйлануларын чагылдырган публицистик язмалары «Ватаным Татарстан», «Идел», «Чаян» һәм башка басмаларда дөнья күрә, шигырьләре коллектив җыентыкта нәшер ителә. Ф. Шакирова, инде өлгереп җиткән иҗатчы буларак, хикәя, повесть кебек зур күләмле чәчмә әсәрләр иҗат итүгә алына. Тормышны тирәннән, төпкеленнән белүе, кешеләрне яратуы аңа зур уңышлар китерә — әсәрләре укучылар тарафыннан яратып кабул ителә. Аның әсәрләрендә гыйбрәтле кеше язмышлары, нечкә психологик кичерешләр белән үрелеп барып, йөгерек матур тел белән, мавыгып укый торган итеп сурәтләнә, гыйбрәт һәм сабак алырга өнди. Әнә шундый әсәрләре 2002 елда «Күңел ярларында ак дулкын» исеме белән аерым китап булып басылып чыкты.

1974 елда читтән торып укып Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тәмамлый, рус теле һәм әдәбияты укытучысы белгечлеге ала.

Ф. Шакирова озак еллар район архив бүлеген җитәкләде, киң җәмәгать эше алып барды. Ул — район хатын-кызлар хәрәкәтенең әйдәп баручыларыннан берсе. Киң җәмәгать эшчәнлеге өчен 1996 елда «Районның хезмәт батыры» исеменә лаек булды. Шул ук елда аңа Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре дигән абруйлы исем бирелде.

Ф.Шакирова бүгенге көндә лаеклы ялда, актив иҗат белән яши.

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Композитор

Компози́тор ( «җыючы») — музыкаль әсәрләрнең авторы, музыка язучы кеше.

Шулай ук карагыз 

 Композиторлар төркеме

Музыка
Камәт

Камәт (гарәпчә إقامة‎‎) — Исламда фарыз намазы алдыннан укылучы, азанга охшаган сүзләр.

Эчтәлеге 
 Аллааһү әкбәр - 4 тапкыр.
 Әшһәдү-әлләәә-иләәһә-иллә-ллаааһ - 2 тапкыр.
 Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр-расүүлүллаааһ - 2 тапкыр.
 Хәййә галәс-саләәәһ - 2 тапкыр.
 Хәййә галәл-фәләәәх - 2 тапкыр.
 Кад каматиссәлятү кад каматиссаләх - 1 тапкыр.
 Аллааһү әкбәр - 2 тапкыр.
 Ләәә иләәһә иллә-ллаааһ - 1 тапкыр.

Шулай ук карагыз 
 Азан

Искәрмәләр 

Ислам төшенчәләре
Намаз
Вулкан

Вулкан — Җир шарының өслегендә барлыкка килгән табигый геологик җисем. Вулканнар аша җир өслегенә магма чыга.
Җир кабыгында чатнаган урыннар бар, алар тирәсендә мантия матдәсе — магманың басымы кечерәк була.

Мантия матдәсе эретелеп, магма учагы барлыкка килә.

Магмада эрегән газлар аны учактан вулкан каналы буенча өскә, кратерга этеп чыгара. Җир өстенә агып
чыккан магманы лава дип атыйлар. Яңа агып чыккан лаваның температурасы 1000 °С ка җитә. Сыек лава тыныч кына ага; ә үзлерәк лавадан шартлап газлар чыга; бик үзле лава кратердан вак кисәкчекләр — вулкан көле һәм
көчле атыш вакытында эре кисәкләр — вулкан бомбалары рәвешендә атылып чыга.

Вулкан төрләре 
Атыла торган һәм сүнгән вулканнар.

Кешелек тарихында атышы күзәтелгән вулканнар — ата торган яки хәрәкәттәге вулканнар дип атала.
 
Җирдә атыла торган вулканнарның күпчелеге Тын океан ярлары буенда урнашкан.

Океан төпләрендә дә вулканнар бик күп. Әгәр вулкан конусы океан өстенә чыгып тора икән, бу очракта вулкан утравы барлыкка килә. Мәсәлән, Һавай утраулары — вулканнар атылудан хасил булган утраулар. Һавай утрауларының кайбер вулканнары, мәсәлән Мауна-Лоа, Килауэа, шартлаусыз гына атыла.

Бу вулканнарның кратерларында сыек лава күлләре бар; алар вулкан атылганда бик биеккә (280 м га кадәр) атыла, ә аннан соң авышлыклар буйлап агып төшә. Агып чыккан лава катканнан соң, мондый вулканнар җирдә яткан зур калканнарга охшый, һәм алар калкансыман вулканнар дип атала.
Янартауларның стратовулкан дип аталган төре дә бар. Аларның авышлыклары конуссыман, текә һәм шактый биек була. Стратовулканнарның күбесе, лава астында җыелган газларның көчле басым астында булуы һәм үзлегеннән өскә чыга алмавы аркасында, гадәттә шартлап атыла. Стратовулканнар өслеге тау итәгенә кадәр төшеп җитмичә катып калган лава һәм көл (тефра) хисабына атылган саен яңартылып тора һәм гел үсә бара. Шуңа күрә аларны вулканология фәнендә күпкатламлы янартаулар дип тә атыйлар.

Дөньяның иң зур сүнгән вулканы - Индонезиянең Суматра утравындагы Тоба күле.

Викиҗыентыкта
8 апрель

8 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 267 көн кала.







Халыкара чигәннәр көне ().
 Халыкара кош рәсемен ясау көне ().
 Халыкара генетик яктан үзгәртелгән ашамлыкларга каршылык көне ().
  Беларус һәм  — Хәрби комиссариатлар хезмәткәрләре көне ().
  Бразилия:
 Брайль системасы көне ().
 Йөзү көне
 Почта көне
  Сан-Паулу штаты —   Ампару шәһәре көне.
  Мату-Гросу штаты —   Куяба шәһәре көне.
  — Чит Ики Тчоэн, янгын илаһисе көне..
  Перу — икътисадчы көне ().
  Япония — Будда туган көне (), яки Ханаматсури чәчәкләр фестивале ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1548 — Перу  территориясе буларак игълан ителә.
 1783 — Императрица Екатерина II нә Кырымны кушу турында манифест чыгара.
 1918 —  байрагы ның кызыл әләменә алыштырыла.
 1986 — Клинт Иствуд ның ндагы Кармел (en) шәһәре мэры булып сайлана.
 2008 — дөньяда үз эченә ветрогенератор кертелгән беренче бина ачыла.

1460 — Хуан Понсе де Леон, 
 1818 — Август Гофман, алман химигы.
 1857 — Василий Разумовский, 
 1870 — Александр Безредка, 
 1873 — Николай Чижевский, 
 1879 — Иннокентий, 
 1886 — Вадим Кондаков, 
 1888 — Дадаш Бөньядзадә, 
 1892 — Мэри Пикфорд, 
 1898 — Дмитрий Белихов, 
 1905 — Игорь Ингвар, 
 1908 — Евгений Геништа, 
 1911 — Мелвин Кәлвин, 
 1912 — Соня Хени, 
 1913 — Иван Засорин, 
 1930 — Рәшит Мәрдиханов, артист.
 1933 — Николай Демидов, 
 1934 — Марат Илһамов, 
 1936 — Барый Ногманов, башкорт язучысы.
 1938 — Кофи Аннан, БМО генераль сәркатибе.
 1943 — Зөлфирә Фәрхетдинова, 
 1945 — Ирис Юханссон, 
 1948 — Евгений Суханов, 
 1948 — Ян Крыжевски, 
 1949 — Владимир Демченко, 
 1952 — Александр Дегтярёв, 
 1957 — Эдвард Габдуллаҗанов, 
 1963 — Нурзия Багманова, 
 1966 — Ивета Бартошова, 
 1978 — Евгения Власова, 
 1980 — Роман Кукумберг, 
 1986 — Алан Касаев, 
 1997 — Иван Дрёмин,

1790 — Григорий Спиридов,  Балтыйк диңгезе флоты сәргаскәре, адмирал.
 1916 — Михаил Галкин-Враской, 
 1916 — Солтан Рахманкулов, әдип, тәрҗемәче, сүзлекләр авторы, журналист.
 1917 — Ричард Олни, 
 1919 — Лоранд Этвөш, 
 1931 — Эрик Аксел Карлфелдт, 
 1936 — Роберт Барани, 
 1973 — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
 1977 — Стефания Туркевич, 
 1981 — Осман Курмаев, 
 1984 — Петр Капица, 
 1987 — Мөдәрис Мостафин, Бөек Ватан сугышы чорында Кызыл Гаскәр штурм авиациясе звено командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1990 — Пётр Борискин, 
 1992 — Даниеле Бове, 
 2008 — Мария Хализова, 
 2013 — Маргарет Тэтчер,  премьер-министры.
 2018 — Айдар Хисаметдинов, балет биючесе, Чуашстанның халык артисты.
 2018 — Лейла Абашидзе, 
 2019 — Василий Лихачев, дәүләт эшлеклесе, юрист, Татарстан Дәүләт шурасы рәисе, ТР вице-президенты, Россиянең Европа берлегендә даими вәкиле.

Искәрмәләр 

Ел көннәре
Рәшит Мәрдиханов

Рәшит Мәрдиханов, Рәшит Мәрдихан улы Мәрдиханов (вариант: Мәрдеханов) — Минзәлә театрында хезмәт иткән (1951-1990) татар артисты. Татарстанның халык артисты (1991).

Тәрҗемәи хәле 
Татарстан АССР Минзәлә районының Чулпан авылында туа. Минзәлә театрына үзешчән сәнгатьтән килә.

Иҗаты 
1951 елдан 1990 елга кадәр Минзәлә театрында эшләп, күпсанлы катлаулы образлар тудыра.  1957 елда Мәскәүдә узган Татар әдәбияты һәм сәнгате декадасында (1957 ел, 24 май — 2 июнь) Ю. Әминовның «Язылмаган законнар» спектаклендә Шәйхенур роле өчен яшь артист ВЛКСМ Үзәк Комитетының Мактау грамотасы белән бүләкләнә.

Уйнаган рольләре 
Р. Мәрдиханов сәхнәдә бик кызыклы, тормышчан, күркәм образлар иҗат итте. Р. Мәрдиханов иҗат иткән образлар психологик бөтенлек, сәнгатьчә камиллек, тормышчанлык, эчкерсезлек һәм рухи бәйсезлекләре белән аерылып торалар. Мәрдиханов иҗатында фикернең ачыклыгы һәм төгәллеге үтә нечкә сәнгати тоемлау һәм образның тирән психологик чишелеше белән бергә үрелеп бара иде.
 Җиһанша, Тимуш — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
 Җантимер — «Ил» Кәрим Тинчурин
 Балаш — «Сәвил» Д. Җаббарлы 
 Гыйлемдар — «Кыю кызлар» Таҗи Гыйззәт 
 Тимербулат — «Икәүдән-икәү» Гариф Ахунов
 Гапсаттар — «Гапсаттарның Кырымга сәяхәте» Сәет Шәкүров
 Заһит — «Хыянәт» Хәй Вахит
 Шатун — «Гарасат» Габделхәй Сабитов
 Илшат, Зиннәт — «Гөлчәчәк» Юныс Әминов 
 Андро — «Андро һәм Сандро Георгий Хугаев
 Фирка оешмасы сәркатибе — «Платон Кречет» А. Корнейчук 
 Миронов — «Мария» А. Салынский 
 Суиндон — «Шайтан шәкерте» Бернард Шоу һ.б.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1957 ВЛКСМ Үзәк Комитеты Мактау грамотасы
 1991 Татарстанның халык артисты

Искәрмәләр

Сылтамалар 

   Минзәлә театры сайты 
 Р.М. Мәрдиханов «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә

Моны да карагыз 

Татар артистлары
Татарстанның халык артистлары
Минзәлә театры актерлары
1548 ел



Вакыйгалар 
 8 апрель — Перу Испания территориясе буларак игълан ителә.

Туулар

Вафатлар 

1548 ел
Еллар
1818 ел



Вакыйгалар 
 11 май — Россия составында Бессарабия өлкәсе төзелгән.

Туулар 

 4 апрель — Майн Рид, инглиз язучысы.
 8 апрель — Август Гофман, алман химигы.
 29 апрель — Александр II, Россия императоры.
 5 май — Карл Маркс (Karl Marx), алман фәлсәфәчесе һәм сәясәтче.
 28 октябрь — Иван Тургенев, рус язучысы.

Вафатлар 

1818 ел
Еллар
1973 ел



Вакыйгалар 
 16 гыйнвар — Совет планетаара «Луна-21» станциясенең көнчыгыш өлешендәге Ай өслегенә йомшак утыртылганнан соң, Җир юлдашы буенча «Луноход-2» сәяхәтен башлый.
 22 июнь — БМО-га АДҖ һәм ФАҖ кабул ителделәр.
 24 июнь — Леонид Брежнев АКШ-га рәсми сәфәр вакытында салкын сугыш тәмамлануын хәбәр итте.
 23 октябрь — Казанда Оргсинтез бассейнын кулланышка тапшыру турындагы документ имзалана.

Туулар 

 9 гыйнвар — Равил Кузюров, ТР урман хуҗалыгы министры (2018 елдан).
 9 гыйнвар — Лилия Мөхәммәтҗанова, педагог, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы.
 24 гыйнвар — Айрат Ситдыйков, археолог, Тукай премиясе иясе (2016).
 21 март — Булат Нигъмәтуллин, җырчы, ТР атказанган артисты (2017).
 16 май — Гөлнара Кәшипова, драма актрисасы, Татарстанның атказанган артисты.
 17 июнь — Зөлфия Вәлиева, Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
 12 август — Илфат Әскәров, Яр Чаллы татар театры актеры, ТР атказанган артисты.
 18 август — Марк Шаттлворт, КАР эшкуары, икенче космик түрист.
 27 сентябрь — Рамил Вәҗиев, Камал театры актеры, ТР атказанган артисты.
 15 декабрь — Лилия Низамиева, актриса, ТР атказанган артисты (2019).

Вафатлар 

 8 апрель — Пабло Пикассо (Pablo Picasso), испан рәссамы.
 14 апрель — Динис Исламов, язучы, журналист. 
 18 апрель — Сабит Моканов, казакъ язучысы.
 2 май — Җәүдәт Фәйзи, татар композиторы.
 10 июль — Сәгыйть Агиш, язучы, шагыйрь, балалар язучысы.
 2 сентябрь — Джон Толкин, инглиз язучысы.
 19 октябрь — Кадыйр Даян, башкорт шагыйре. 
 31 октябрь — Ашальчи Оки, удмурт шагыйрәсе, табибә.
 25 декабрь — Исмәт Инөнү,  Төркия президенты.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Гариф Ахунов, татар язучысы.

Чыганаклар 

1973 ел
Еллар
Пабло Пикассо

Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с и Пика́ссо (исп. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso; 1881 елның 25 октябре, Малага, Испания — 1973 елның 8 апреле, Мужен, Франция) — испан рәссамы, скульптор, керамист һәм дизайнер.

Кубизмга нигез салучы (Жорж Брак белән). Экспертлар аны иң «кыйммәтле» рәссам дип атадылар — 2008 елда аның эшләрен сату 262 млн доллар алды.

Сылтамалар 

Пабло Пикассо
Испания рәссамнары
Испания скульпторлары
Франция рәссамнары
Франция скульпторлары
ХХ гасыр скульпторлары
Авангард скульпторлары
Социалистлар
Авангард рәссамнары
Бөтендөнья сәламәтлек көне

Бөтендөнья сәламәтлек көне (БМО телләрендә: ингл. world health day, исп. Día Mundial de la Salud, кыт. 世界卫生日, фр. Journée mondiale de la santé рус. Всемирный день здоровья) — 1950 елдан бирле 7 апрель көнне үткәрелгән бәйрәм.

Сәламәтлек
7 апрель
БМО халыкара көннәре
1882 ел



Вакыйгалар 
 22 март — АКШ конгрессы күпхатынлыкны тыя.

Туулар 

 15 март — Гурий Эвайн, чирмеш язучысы.
 10 апрель — Хөсәен Туктаргазый, XX гасыр башы кырымтатар шагыйре.
 3 июнь — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
 7 июль — Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), инкыйлабчы, язучы.
 21 июль — Давид Бурлюк, футурист шагыйрь, рәссам.
 20 август — Нургали Надиев, мәгариф эшлеклесе.
 26 август — Джеймс Франк, алман физигы, Нобель бүләге лауреаты.

Вафатлар 

 9 апрель — Данте Габриел Россетти (Dante Gabriel Rossetti), инглиз рәссамы һәм шагыйре.
 19 апрель — Чарлз Дарвин, галим, биолог, сәяхәтче.
 2 июнь — Джузеппе Гарибальди (Giuseppe Garibaldi), Италия халык каһарманы.

1882 ел
Еллар
Фин теле

Фин теле́ (үзатамасы suomi, suomen kieli) — фин-угор телләренең балтыйк-фин төркемчәсенә караучы тел. Финляндиянең рәсми теле (швед теле белән беррәттән). Финлядиядә яшәүче 4,7 миллион кешенең (ил халкының 92 проценты) туган теле. Европа Берлегенең рәсми телләренең берсе. Швециядә — монда финча якынча 300 000 кеше сөйләшә — рәсми рәвештә милли азчылыклар теле дип танылган. Моннан тыш, фин телендә сөйләшүче кечерәк төркемнәр Норвегия (Финмарк өлкәсе), Россия (Карелия өлкәсе) һәм Эстониядә дә бар.

Фин-угор теле буларак фин теле Европада иң күп таралган индо-герман телләреннән ныкъ аерыла. Шулай да берничә гасыр дәвамындагы аралашу нәтиҗәсендә синтаксисы һәм сүз байлыгы берникадәр тирә-яктагы индо-герман телләренә охшашланган. Фин теленең үзенчәлекләренннән агглютинатив төзелеш, күпсанлы килешләр (барысы 15), катлаулы морфонология (сузыклар гармониясе һ.б.), грамматик җенес категориясе булмауны атарга мөмкин.

Агглютинатив тел булу — фин һәм татар телләре өчен (һәм башка төрки телләр өчен дә) уртак сыйфат.

Башка телләрдә фин теленнән алынма сүзләр 
Инглиз телендә иң күп кулланыла торган фин сүзе булып сауна тора, ул шулай ук күп башка телләргә дә кергән.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Сылтамалар 

 Фин теле  
 Фин теле дәреслекләре  
 Supisuomea 

Балтыйк буе фин телләре
Ахырлыкую

Аһырлыкую () — Төркиядәге татарлар яшәүче бер авыл, Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Һаймана илчесенә караган бер мәхәллә ().

Географиясе

Халык саны 
Халык саны (2000 елда) 141 кеше.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
 
 Mahalle Nedir?
 Kısaltmalar Dizini

Һаймана илчесе мәхәлләләре
Әлифба буенча торак пунктлар
Төркия торак пунктлары
Төркия мәхәлләләре
Төркиядәге татар авыллары
Левант

Левант ( яки  — «Көнчыгыш» сүзеннән) — Урта Диңгезнең көнчыгышында урнашкан дәүләтләрнең (Сүрия, Лөбнан, Фәлистыйн, Исраил, Үрдүн, Мисырдагы Синай ярымутравы, Гыйракның бер өлеше) гомумиләштереп аталышы. Гарәпләр электән бу территорияләрне Шам дип атаганнар.

Якын Көнчыгыш
Руаль Амундсен

Ру́аль Энгельберт Гравнинг А́мундсен (; 16 июль 1872 — төгәл түгел, 18 июнь 1928) — Норвегияле сәяхәтче һәм тикшеренүче. Көньяк котыпка ирешкән беренче кеше (1911 елның 14 декабрендә).

Тормышы

Яшь чаклары һәм беренче экспедицияләр 
Руаль 1872 елда Норвегиянең көньяк-көнчыгышында (Боргеда) диңгез сәяхәтчесе һәм суднолар ясаучы гаиләсендә туа. Руальга 14 яшь булганда аның әтисе вафат була һәм алар гаиләсе белән Христианиягә (1924 елдан Осло) күченәләр. Руаль университетка медицина бүлеменә укырга керә. Аңа 21 яшь булганда аның әнисе үлә һәм ул шуннан соң укуын ташлый.

1897—1899 елларда Антарктидага Бельгиялеләр оештырган экспедициядә штурман буларак катнаша.

Төньяк-көнбатыш диңгез юлы 

1903 елда Амундсен 47-тонналы җилкәнле һәм моторлы 1872 елда төзелгән Йоа () яхтасын сатып ала һәм Арктикага экспедициягә кузгала. корабта 13 ат көчле дизель двигателе куелган була.

Амундсен Төньяк Атлантиканы, Баффин култыгын, Ланкастер, Барроу, Пил, Франклин, Джеймс Росс бугазларын кичә һәм сентябрь башында Король Уильям утравының көньяк-көнчыгыш ярында кышларга туктый. 1904 елның җәендә алар туктаган култык бозлардан арынмый һәм алар икенче кышны шунда уздыралар.

1905 елның 13 августында кораб йөзүен дәвам итә һәм Төньяк-Көнбатыш юлны тәмамлар алдыннан гына бозларга катып кала. Амундсен этләр җигемнәрендә Аляскадагы Игл-Ситига кадәр барып җитә.

Көньяк котыпка сәяхәт 

Башта Амундсен Төньяк котыпка сәяхәт кылырга план корып йөри. Тик Төньяк котыпка беренче булып ирешүе турында Фредерик Кук хәбәр итә. Шуннан соң Амундсен Көньяк котыпка сәяхәт планын кора башлый.

1911 елның 19 октябрендә Амундсен һәм тагын биш кеше эт җигемнәрендә Көньяк котыпка таба юл ала. 14 декабрьдә экспедиция максатына ирешә һәм Көньяк котыпта Норвегия байрагын күтәрә.

1912 елның 17 гыйнварендә — британ сәяхәтчесе Роберт Скотт Көньяк полюсына җитә (Руаль Амундсен экспедициясеннән соң бер ай үтә).

Төньяк-көнчыгыш диңгез юлы 
1918 елның июлендә махсус төзелгән Мод («Maud») корабында Себер ярлары буенча сәяхәт башлый. Экспедиция зур авырлыклар белән Аляскага кадәр барып җитә.

Арктика аркылы очышлар 
Американ миллионеры акчасына Амундсен ике очкыч сатып ала һәм 1925 елның 21 маенда Шпицберген утравыннан Төньяк котыпны очып чыгу нияте белән һавага күтәрелә. Котыптан 150 км ераклыкта очкыч ватылып җиргә утыра. Очкычны төзәткәннән соң Амундсен кире Норвегиягә әйләнеп кайта.

1926 елның 11 маенда Шпицбергенда Амундсена — Элсуорта — Нобиле экспедициясе дирижабльдә һавага күтәрелә. Котып өстеннән очып узып, экспедиция Аляскада уңышлы рәвештә җиргә төшә.

Үлеме 
Амундсен Төньяк котыпка "Италия" дирижаблендә очып китеп югалган Нобиле исемле сәяхәтчене самолет белән эзләгәндә Баренц диңгезе районында һәлак була. Үлеменең ничек булуы төгәл билгеле түгел. Зур ихтимал, эзләүче группаның самолеты авыр очу шартларына эләгеп һәлакәт кичерә.

Искәрмәләр 

География белән бәйле шәхесләр
Норвегия сәяхәтчеләре
Карпат таулары

Карпа́т таулары яки Карпатла́р (, , , , , , ) — Үзәк Аурупада урнашкан таулар системасы . Словакия, Маҗарстан, Польша, Украина, Румыния, Сербия һәм Австрия территорияләрендә урнашалар. Озынлыгы 1500 км. Иң югары нокта 2655 м.

Таулар системалары
Карпатлар
Ахмәтчайыры

Аһметчаеры () — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Бала илчесенә караган бер мәхәллә ().

Географиясе

Халык саны 
Халык саны (2000 елда) 179 кеше.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
 
 Mahalle Nedir?
 Kısaltmalar Dizini

Бала илчесе мәхәлләләре
Әлифба буенча торак пунктлар
Төркия торак пунктлары
Төркия мәхәлләләре
Төркиядәге татар авыллары
Акин (Шерефликочһисар)

Акин () — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Шерефликочһисар илчесенә караган бер мәхәллә ().

Географиясе

Тарихы 
Авылда Төркиягә күчеп киткән ногайларның буыннары яши. Алар әлегә кадәр үз мәдәниятләренең үзенчәлекләрен саклыйлар.

Халык саны 
Халык саны (2000 елда) 314 кеше.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
 
 Mahalle Nedir?
 Kısaltmalar Dizini

Шерефликочһисар илчесе мәхәлләләре
Әлифба буенча торак пунктлар
Төркия торак пунктлары
Төркия мәхәлләләре 
Төркиядәге татар авыллары
Балабанкору

Балабанкору () — Төркиядәге кырым татарлары нигез салган һәм әле дә алар яшәгән бер авыл, Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Эдирне иле Узункөпрү илчесенә караган бер авыл ().

Географиясе

Халык саны 
Халык саны (2000 елда) 540 кеше.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
 
 Mahalle Nedir?
 Kısaltmalar Dizini
 

Узункөпрү илчесе авыллары
Әлифба буенча торак пунктлар
Төркия торак пунктлары
Төркия авыллары
Төркиядәге татар авыллары
Зидә Садыйкова

Зидә Рәшит кызы Садыйкова Башкортстанның Салават районы Нәсибаш авылында туып үсә, урта мәктәпне тәмамлый. Казан дәүләт университетында (1954-1960) укыганда ук, ул туган илебезнең тарихы, җирле сөйләшләре белән кызыксына башлый һәм СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшкә калдырыла. Татар сөйләшләре таралган төбәкләрдә 45 ел буе күптөрле экспедицияләрдә була, фәннәр кандидаты (1986) дигән дәрәҗәгә ирешә.

Бер-бер артлы “Ырымбур татарлары сөйләшләре”, 1985; “Татар телендә зоонимик лексика”,1994; “Татар телендә йорт-каралты һәм хуҗалык инвентарьлары атамалары”,2003 (барысы да рус телендә) кебек әһәмиятле фәнни монографияләр, күпсанлы мәкаләләр бастырып чыгара.

Зидә Рәшит кызы “Татар теленең диалектологик сүзлекләре” (1969,1993), “Урта Идел буе һәм Урал төбәге татар сөйләшләренең атласы” (1989) кебек фундаменталь хезмәтләрдә автордаш буларак катнаша. Зидә ханым – татар тел белеменә лаеклы өлеш керткән галимәләребезнең берсе.

Татар тел галимнәре
Филология фәннәре кандидатлары
Апеннин таулары

Апеннин таулары (; ; ; шулай ук Апенниннар) — Италиядә урнашкан таулар системасы. Озынлыгы —  1 000 км, киңлеге — 140 км-га кадәр. Иң югары ноктада биеклеге 2912 метрга җитә.

Аурупа таулар системалары
Италия географиясе
Таулар системалары
Скандинавия таулары

Скандинавия таулары — Скандинавия ярымутравында урнашкан таулар системасы. Озынлыгы якынча 1700 км, киңлеге 600 км-га җитә. Иң югары нокта — Гальхёпигген тавы (норв. Galdhøpiggen), 2469 м, Норвегиядә урнаша.

Аурупа таулар системалары
Таулар системалары
Скандинавия
Судет таулары

Судет таулары яки Судетлар (полякча һәм чехча Sudety, ) — Үзәк Аурупада урнашкан таулар. Алмания, Польша һәм Чехия дәүләтләре территорияләрендә урнашканнар. Иң биек урыны — 1602 м (Снежка тавы). Нигездә, грәнит, гнейс, комташ, сланецлардан төзелгән. Тау түбәләре яссы, битләүләре текә. Югары пояста альп типлы рельеф шәкелләре, мореналы күлләрне очрап була.

Судет тауларыннан Эльба, Одра, Морава елгалары башлана.

Климаты уртача, гыйнварның уртача температурасы —4°…—7°, июльнеке 8…14°. Еллык явымнар саны 700—1400 мм.

Тау битләүләре урман вә куаклыклар белән капланган, тау түбәләрендә болыннан һәм торфлы җирләр күп. Бальнеологик курортлар бар. Туризм үсеш алган.

Тарих 
Бу җирләр судет алманнарының милли хәрәкәте белән бергә танылдылар. 1938 елда Мюнхен килешмәсе буенча Судетлар Гитлер Алманиясе тарафыннан аннексияләнде. Бу вакыйганы Икенче Бөтендөнья сугышына китергән конфликтларның берсе булып саныйлар.

Искәрмәләр 

Аурупа таулар системалары
Таулар
Алмания географиясе
Польша географиясе
Чехия географиясе
Кырым таулары

Кырым таулары (, ) — Кырымда урнашкан таулар.

Озынлыгы 150 км, киңлеге 50 километргача. 3 тезмәдән гыйбарәт. Төньяк яки Баш тезмә (иң биек ноктасы — 1545 м, Роман-Кош тавы) һәм 2 куэста тибындагы тезмәләр (төньяк битләүләре сөзәк, көньяк битләүләре текә).  Тау битләүләре имән, бук агачы һәм нарат урманнары, җәйләүләр ксерофит — тау үсемлекләре белән капланган.

Аурупа таулар системалары
Таулар системалары
Украина географиясе
Фикһ

Фикһ (  — «аңлау», «белем») Коръән, Сөннәт, иҗмәгъ һәм кыясны өйрәнүгә нигезләнгән мөселман хокук белеме. Фикһ буенча галимнәрне фәкыйһ («белемле») дип йөртәләр.

Тарихы 
Комплекслы хокук системасын төзү ихтыяҗы VIII гасырда, гарәп хәлифәлеге Азия һәм Төньяк Африканың зур территорияләренә таралгач, барлыкка килә. Дин галимнәре, бәхәсле мәсьәләләрне чишкәндә, үрнәк итеп Мөхәммәд пәйгамбәрнең гамәлләрен кулланганнар. Бу фикһ барлыкка килүгә этәргеч була, Сөннәтнең нигезе булган хәдисләр җыентыкларга туплана башлый.

Фикъһ төшенчәсе 

Фикһ нигезендә ислам йолалары, әдәп һәм иҗтимагый тәртип үтәлүе мәсьәләләрен чишү ята. Кайбер очракларда берәр гамәлне үтәү тәртибен белү өчен Коръән генә җитми, мәсәлән, тәһарәт алу рәвеше. Башка мисал: Коръәндә Рамазан аенда ураза тоту кирәклеге әйтелгән, ләкин ничек итеп тотарга кирәклеге аңлатылмаган. Андый сорауларга җавапны Мөхәммәднең хәдисләрендә очратып була.

Ләкин кайвакыт, Сөннәт тә сорауга төгәл җавап бирә алмый. Бу вакытта фәкыйһлар кыяс һәм иҗмагъ кебек ярдәмчел хокук чыганакларына мөрәҗәгать итәләр. Бу дүрт хокук чыганагы фикһне тәшкил итәләр. Алар абруйлыклары буенча бүленәләр: иң беренче – Коръән, аннары – Сөннәт, иҗмагъ һәм кыяс.

Мәзхәбләр 

Мәзхәб – мөселман хокук кагыйдәләрен аңлатуда аермалары булган шәригать хокуклары мәктәбе. Сөнниләрдә бүгенге көндә дүрт, шигыйләрдә өч мәзһәб бар:
 Сөнни мәзһәбләр:
 хәнәфи мәзһәбе,
 мәлики мәзһәбе,
 шәфигый мәзһәбе,
 хәнбәли мәзһәбе,
 Шигый мәзһәбләр:
 зәйди мәзһәбе,
 җәфәри мәзһәбе,
 гыйбәди мәзһәбе,

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар 

 Достоверные фатвы (вопросы и ответы) на различные исламские вопросы 
 Ильм усуль аль-фикх. Наука об основах исламской юриспруденции
 Фикх в Онлайн-энциклопедии Кругосвет
 Фетвы аятоллы Макарема Ширази

Шулай да карагыз  

 Дин белеме
 Теология

Ислам төшенчәләре
Шәригать
Сөннәт

Сөннәт ( сөннәт,  сөннәһ) — Ислам хокугында Мөхәммәднең әйткән сүзләре һәм гамәлләре, ягъни хәдисләре. Ул шәригатьтә Коръәннән соң икенче урында тора. Пәйгамбәр галәйһиссәләм сөннәткә төп-төгәл иярергә куша.

Сөннәтнең икенче төрле мәгънәсе — ул мәҗбүри булмаган, ләкин хупланылган гамәл. Риваятьләр буенча, Мөхәммәд эшләгән гамәлләр (меиб).

Өлешләре 
Сөннәт ике өлештән тора:
 даими кылына торган гамәлләр (бик сирәк очракта гына калдырыла). Мәсәлән, иртәнге намаз, өйләнең беренче һәм икенче, ахшам намазы сөннәте һәм ястү намазының икенче сөннәте.
 даими эшләнмәгән гамәлләр. Мәсәлән, икенде намазының сөннәте һәм ястү намазының беренче сөннәте.

Сөннәт һәм Коръән 
Сөннәт һәм Коръәннең бәйләнеше мәсьәләләре дин нигезе буенча язылган хезмәтләрдә мөһим урын алып тора. IX–X гасырларда фикһ нигезләре буенча хезмәтләрдә Коръән һәм Сөннәттән башка чыганакларны кулланылу мөмкинлеге соравы тикшерелә.

Сөннәт Коръәндә «хикмәт» сүзе астында искә алына. Шулай ук анда пәйгамбәргә буйсыну, иярү, аңа карышмау әмерләре бар.

Бидгать

Бидгать - дингә кертелгән яңалыклар, сөннәткә капма-каршылыкны аңлатучы термин. Бидгать зур гөнаһлардан санала.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Русча әдәбият 
 Сунна устами Пророка 
 Важность Сунны 
 Упоминание Сунны в Коране 
 Что такое сунна? (словарное определение и список источников по теме)

Шулай ук карагыз 

 Коръән
 Хәдис
 Бидгать
 Шәригать
 Мәдинә конституциясе

Ислам төшенчәләре
Мөхәммәд
Шәригать
1939 ел



Вакыйгалар 
 20 гыйнвар — Уфада Башкорт дәүләт филармониясе ачыла. 
 17 июнь — Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры ачыла.
 31 август — алман радиостанциясенә һөҗүм инсценировкасы. Ул Икенче бөтендөнья сугышына китерәчәк.
 3 сентябрь — Бөекбритания, Франция, Һиндстан, Австралия һәм Яңа Зеландия Алманиягә сугыш игълан итәләр.
 10 сентябрь — Канада Алманиягә сугыш игълан итә.
 28 сентябрь — Молотов һәм Риббентроп килешүе гамәлгә аша, Варшава капитуляциясе.

Туулар 

 20 гыйнвар — Азат Зыятдинов, татар галиме, техник фәннәр докторы.
 1 февраль — Муса Сираҗи, шагыйрь.
 13 февраль — Фәнзаман Баттал, язучы-сатирик.
 23 февраль — Флүн Мусин, татар әдәбиятчысы.
 10 март — Хәлил Мәхмүтов, Татарстанның халык артисты, Тинчурин театры актеры.
 10 март — Флера Сөләйманова, татар җырчысы, Татарстанның халык артисты.
 13 март — Шамил Нәфигулла улы Шәйдуллин, детектив жанрында иҗат иткән татар язучысы. 
 26 март — Марсель Әхмәтҗанов, археограф-текстолог.
 28 март — Әскәр Кайбышев, татар галиме, дөньякүләм танылган металлофизик.
 31 март — Рәшит Имашев, рәссам, ТРның халык рәссамы.
 10 апрель — Бикә Рәхимова, шагыйрә.
 12 апрель — Владимир Иванов, татар галиме, социолог.
 15 апрель — Халидә Уразаева, мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
 28 апрель — Рафаэль Ильясов, җырчы, музыкаль редактор. 
 5 май — Дамир Гарифуллин, төбәк тарихчысы, шагыйрь.
 12 май — Хатыйп Миңнегулов, татар әдәбият галиме.
 18 май — Фаил Шәфигуллин (1939-1982), шагыйрь һәм прозаик.
 21 май — Ренат Суфиев (Роман Солнцев), язучы.
30 май — Евгений (Гаделша) Бикташев, көйязар.
 7 июнь — Әхсән Фәтхетдинов, татар рәссамы, сынчы, Татарстанның халык рәссаме.
 2 июль — Риф Мөхәммәтҗанов, күренекле фольклорчы-галим, җәмәгать эшлеклесе.
 21 июль — Фирдәвес Әхтәмова (1939-2012), татар артисткасы.
 28 июль — Нургали Булатов, татар журналисты.
 28 октябрь — Марс Макаров, композитор.
 4 ноябрь — Дамир Хәйруллин, татар артисты.
 12 ноябрь — Миннехан Шәйдуллин, рәссам. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1999).
 15 ноябрь — Илдар Зарипов, Татарстан һәм Россиянең атказанган рәссамы.
 19 ноябрь — Җәмил Нигъмәтов, татар галиме, педагог.

Вафатлар 

 13 июнь — Гомәр Толымбай, татар язучысы. 
 7 август — Шәехгаттар Иманаев, тел галиме, хокук белгече.
 18 октябрь — Исхак Казаков, сәясәтче, 1 нче ТАССР хөкүмәте әгъзасы, педагог, журналист.

1939 ел
Еллар