Antoni Grabowski

Antoni GRABOWSKI (naskiĝis la  en la vilaĝo Nowe Dobra/Neuguth apud Culm an der Weichsel (hodiaŭ Chełmno), mortis la  en Varsovio) estis pola kemiisto-inĝeniero de prusa ŝtataneco kaj frua Esperanto-aktivulo, kiu precipe per siaj tradukoj grave influis la evoluon de la Esperanta literatura lingvo.

Eduko kaj profesio 
Baldaŭ post lia naskiĝo la familio transloĝiĝis de Nowe Dobra al Thorn (hodiaŭ Toruń). Pro nesufiĉaj vivrimedoj Antoni jam en aĝo de dek-kelkaj jaroj, tuj post la fino de la baza lernejo, devis komenci labori. Tamen lin plu pelis grandega lernovolo; sen ies helpo li aŭtodidakte preparas sin por la ekzameno por aliro de gimnazio. Tiun ekzamenon li pasis kun elstaraj rezultoj. Dum la sekva lernado en la toruna gimnazio "Nikolao Koperniko" li atingis bonegajn rezultojn; per siaj abundaj scioj li superis la samaĝulojn; sekve oni sendis lin du fojojn en pli altan klason. En septembro de la jaro 1879 li finis la gimnazion. Baldaŭ poste pliboniĝis la financa situacio de la familio. Grabowski nun studis filozofion kaj natursciencojn en la Universitato de Breslau (hodiaŭ Vroclavo). Poste li studlaboris kiel inĝeniero pri kemio en Zawiercie kaj en diversaj lokoj kiuj nun apartenas al Ĉeĥio, post kio li iĝis estro de teksaĵ-fabriko en Ivanovo-Voznesensk (rusa urbo 250 km nordoriente de Moskvo).

Dum tiu tempo li daŭre profunde studis kemiajn problemojn. Liaj multaj teknologiaj inventoj faris lin pli vaste konata inter fakuloj en tuta Eŭropo. Grabowski publikigas multajn fakajn artikolojn. Siajn inventaĵojn li priskribis interalie en la revuoj Chemik Polski kaj Przegląd Techniczny. Li tradukis tiutempe elstaran libron pri kemio, verkitan de Ira Remsen, el la angla al la pola kaj poste iĝas membro de komitato, kies tasko estis ellabori polalingvan teknikan terminologion. Kelkajn jarojn pli malfrue, en la jaro 1906, aperis lia Słownik chemiczny, la unua kemia vortaro por poloj.

Esperanto kaj literaturo 
Jam dum sia universitata tempo Antoni Grabowski evoluigis profundan interesiĝon pri literaturo. Li estis membro de la Literatura Slava Societo (Towarzystwo Literacko-Słowianskie) en Vroclavo. Sed Grabowski entuziasmiĝis ne nur pri la polaj lingvo kaj literaturo; iom post iom li lernos 9 fremdajn lingvojn kaj aldone li regos minimume 15 pasive. Antaŭ tiu fono ne mirigas, ke la studento Grabowski interesiĝas ankaŭ pri la ideo de lingvo internacia. Tiun ĉi rolon tiam pretendis Volapuko, do li lernis ĝin. Kiam Grabowski vizitis Johann Martin Schleyer, la aŭtoron de la lingvoprojekto, montriĝis, ke eĉ ĉi tiu ne kapablis flue paroli Volapukon. Finfine ambaŭ interparolis germane. Post tiu ĉi elreviĝo Grabowski tuj ĉesis okupiĝi pri Volapuko, tamen li ne rezignis pri la ideo de internacia planlingvo.

En la jaro 1887 li aĉetis kaj trastudis la freŝe aperintan libreton "Dr-o Esperanto. Internacia Lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro", en kiu L. L. Zamenhof prezentas sian lingvoprojekton, kiu baldaŭ konatiĝos sub la nomo "Esperanto". Forte impresita de ties travidebla strukturo kaj surprize rapide akirebla esprimkapablo li vojaĝis al Varsovio kaj vizitis Zamenhof-on; en tiu tago okazis inter ili la unua buŝa dialogo en Esperanto.

Same kiel Zamenhof, Antoni Grabowski plene konsciis pri la signifo de la literaturo en la evoluo de lingvoj kaj despli de Esperanto, kiu ekpaŝis sur la vojo de lingvoprojekto al lingvo plene funkcianta en ĉiuj sferoj de la vivo. Grabowski jam baldaŭ ekagis; 1888 aperis lia traduko de La Neĝa Blovado de Aleksandr Puŝkin. En la jaro 1889 sekvis "La gefratoj" de Johann Wolfgang von Goethe.

Komence de la 1890-aj jaroj Grabowski estis malkontenta pro la malrapideco de la disvastiĝo de Esperanto. Li kredis, ke ĝin kaŭzas malperfektaĵoj de la lingvo. Sekve li pledis por reformoj, eĉ ellaboris propran lingvoprojekton, sed en la voĉdonado de la jaro 1894 li voĉdonis kontraŭ reformoj kaj ekde tiam defendis la lingvan bazon, la t.n. Fundamenton de Esperanto.

Kiam en 1904 fondiĝis la Varsovia Societo Esperantista Grabowski fariĝis ties prezidanto. Post la transformiĝo al Pola Esperanto-Societo en 1908, li prezidis longe plu. Ekde la sama jaro li direktoris en la gramatika sekcio de la Akademio de Esperanto. Samtempe li publikigis artikolojn kaj prelegis pri Esperanto kaj organizis kursojn.

En la jaroj 1908-1914 Grabowski kiel la unua gvidis Esperanto-kursojn en kelkaj lernejoj de Varsovio. Jam en artikolo el la jaro 1908 li atentigis pri la propedeŭtika valoro de Esperanto. Interalie li montris per konkretaj ekzemploj, kiagrade la antaŭa lerno de Esperanto helpas lerni la francan kaj latinan lingvojn (aserto tiutempe tre surpriza por la publiko).

La antologio "El Parnaso de Popoloj", kiu aperis en 1913, estas kolekto de 116 poemoj, kiuj reprezentas 30 lingvojn kaj kulturojn; 6 estis originale verkitaj en Esperanto, 110 tradukitaj.

Dum la unua mondmilito Grabowski, jam malsana, restadis solece en Varsovio, sen siaj familianoj, kiuj fuĝis al Rusio. En tiu ĉi situacio li tradukis la polan patriotan epopeon Sinjoro Tadeo de Adam Mickiewicz. Ĝin Grabowski rekreis formfidele, elprovis latentajn eblojn de la planlingvo kaj tiel donis gravajn impulsojn al la plua evoluo de la esperantlingva poezio.

Post la morto de Zamenhof li vivis tre soleca, kaj pli kaj pli turmentis lin ankaŭ lia kormalsano, kiun li ne povis konvene kuraci pro liaj premaj financaj cirkonstancoj. Kiam post la fino de la milito lia familio revenis, li jam estis preskaŭ elĉerpita korpe. Tamen li laboris plu por Esperanto, ĝis sia subita morto pro koratako en la jaro 1921.

Sinjoro Tadeo en Esperanto 
Roman Dobrzyński, en sia artikolo Sinjoro Tadeo parolas Esperante, parolas pri Sinjoro Tadeo kiel la ĉefverko de Adam Mickiewicz (Adam Mickjeviĉ) pri junulo Tadeusz Soplica (Tadeuŝ Soplica) kiu flirtas, fuĝas eksterlanden kaj revenas kun la napoleona armeo. Mickiewicz planis verki nur "idilian rememoraĵon", sed poste li "modifis la enhavon" por malfermi "la perspektivon de la nacia sendependiĝo", tio estas la verko iĝis nacia epopeo. Tiukadre la eseisto resumas la biografion de Mickiewicz kadre de la historia kaj politika fono de sia vivo. La verko estas komponita de 8600 versoj, verkitaj inter 1832 kaj 1834. Ĝi estis tradukita de Antoni Grabowski en kontakto kun Zamenhof, same kiel ekzistas 78 tradukoj en 30 lingvoj, kaj adaptita al kino fare de la pola reĝisoro Andrzej Wajda uzanta "850 versojn, do apenaŭ dekonon de la tuto". La filmo estis subtekstigita en Esperanto uzante la tradukon de Grabowski.

Verkoj

Originalaj poemoj 

 La tagiĝo
 La reveno de l' filo
 Sur unu kordo
 Al la semanto
 Jubilea kantato
 Saluto el Varsovio

Antologioj - tradukoj kaj originalaĵoj 
 La liro de la esperantistoj (en Vikifontaro) - poemkolekto - 1893 (vidu recenzon )
 El Parnaso de Popoloj (1913), kolekto de 116 poemoj (ses originale verkitaj, cent dek tradukitaj) kiuj reprezentas 30 lingvojn kaj kulturojn.

Tradukoj 

 La Gefratoj de Johann Wolfgang von Goethe - 1889
 Mazepa, dramo de Juliusz Słowacki
 Halka, opero de Stanisław Moniuszko
 Kio Okazis Foje en Sidono?
 Sinjoro Tadeo de Adam Mickiewicz
 La neĝa blovado de Aleksandr Puŝkin - 1888
 En Svisujo de Juliusz Słowacki
 Ŝi la Tria de Henryk Sienkiewicz
 Pekoj de Infaneco de Bolesław Prus
 Consilium Facultatis de Fredo
 La nova jaro, novelo de Bolesław Prus
 Janko-Muzikanto, novelo de Henryk Sienkiewicz

Aliaj 
 Kondukanto internacia de l' interparolado
 Granda Vortaro Pola-Esperanto kaj Esperanto-Pola

Artikoloj 
 Esperanto kiel propedeŭtiko de lingvoj, Pola Esperantisto, 1908

Bibliografio 
 Tomasz Chmielik, Grabowski, modelo por Esperanto, Literatura Foiro, n-ro 311, junio 2021, paĝoj 132-139
 Zofia Banet-Fornalowa: Antoni Grabowski — eminenta Esperanto-aganto, unua eldono ĉe VoKo, Breda 1993, 20 paĝoj; nova eld. Czeladź, Hejme, 2001, ISBN 83-907637-2-9, (140 p.) >recenzo 1 >recenzo 2
 Marcel Delcourt 1971: Grabowski, ĝuste antaŭ 50 jaroj, revuo Esperanto, n-ro 788 (7-8), p. 122-123
 Julius Glück: El la klasika periodo de Esperanto. Antoni Grabowski kaj K. Bein (Kabe), eld. Pro Esperanto, Vieno, 1989, 36 paĝoj. > recenzeto
 Andrzej WARSZAWSKI: Kontribuo de Antoni Grabowski al pollingva kemia nomenklaturo, Bydgoszcz, 1991, 13 paĝoj.

Komentoj 
"La grandaj atingoj en poezio en tiu frua epoko okazis ĉefe sur la tereno de tradukitaj verkoj, ĉar tradukaĵoj ja etendis la terenon de la lingvo (ne nur la leksikon, sed ankaŭ la strukturajn strategiojn disponeblajn al la uzantoj) kaj enportis spertojn kaj literaturajn formojn antaŭe nekonatajn. Rigardante preter la "spirito de la lingvoj Eŭropaj" (por uzi la Zamenhofan vortumon), Antoni Grabowski trovis per siaj tradukoj latentojn en la morfologio de Esperanto."Humphrey R. Tonkin: Esperantologio eksogena kaj endogena 
en Studoj pri interlingvistiko

Citaĵo el Enciklopedio de Esperanto (1933)

Komparu kun 
 L. L. Zamenhof  Kabe  Fondaĵo Antoni Grabowski

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Historio de la Esperanto-movado
 Esperanto-flago, Esperanto-simbolo
 Kemia inĝenierarto
 Premio Grabowski

Eksteraj ligiloj 
 Libroj de kaj pri Antoni Grabowski en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 
 Artikoloj de kaj pri Antoni Grabowski en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA)
 Fondaĵo Antoni Grabowski

Rete legeblaj verkoj 
 Verkoj de Antoni Grabowski en Vikifontaro

En la literatura retejo de Don Harlow: 
 El Parnaso de Popoloj 
 Originalaj poemoj de Grabowski

Aliloke: 
 Verkoj de A. Grabowski en la skan-projekto  de la Kolekto por Planlingvoj 
 En Svisujo legebla rete en pollanda cifereca biblioteko 

Akademio de Esperanto
Esperanto-verkistoj
Esperanto-vortaristoj
Polaj esperantistoj
Polaj kemiistoj
Polaj inventistoj
Tradukistoj al Esperanto