alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
9 февраль

9 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 325 (кәбисә елларда — 326) көн кала.





— Мароннар көне.
  — теш табиблары көне.

Халыкара теш табиблары көне ().
  Европа Берлеге — интернет көне.
 :
 Милли фрево көне ().
 Чистартучылар көне ().
  — Халыкара тәмәкене тартудан баш тарту көне ().

1897 — беренче тапкыр нең халык җанисәбе була.
 1904 — Рус-япон сугышы башлана.
 2004 — Санкт-Петербургда рус шовинистлары 9 яшьлек таҗик кызы Хөршидә Солтанованы үтерә. 
 2009 — Далай-ламага  шәһәренең лаеклы ватандашы исеме бирелә.

1441 — Алишер Нәваи, үзбәк шагыйре, фәлсәфәче.
 1773 — Уильям Гаррисон, 
 1864 — Мийна Хярма, 
 1870 — Василий Якимов, 
 1887 — Василий Чапаев, Россиядә ватандашлар сугышы каһарманы.
 1892 — Әхмәтзәки Әбү Шадый, 
 1902 — Александр Кабанов, 
 1907 — Николай Барышев, 
 1909 — Дин Раск, 
 1909 — Рәшит Нигъмәти, БАССР халык шагыйре.
 1909 — Фуат Халитов, ССРБ халык артисты.
 1919 — Пестон Падамҗи Гинвала, 
 1921 — Владимир Николаев, 
 1921 — Лия Шакирова, 
 1926 — Юрий Малашенко, 
 1928 — Ирена Вейсайте, 
 1931 — Габделхак Халиков, 
 1931 — Мукагали Макатаев, казакъ-совет шагыйре, язучы һәм тәрҗемәче.
 1932 — Антонина Грибанова, 
 1935 — Владимир Волков, 
 1937 — Кәрим Ишбаев, 
 1938 — Фәнис Яруллин, ның халык шагыйре.
 1940 — Җон Максвелл Кутзее, 
 1942 — Сәнидә Сатыбалдина, 
 1943 — Җозеф Стиглиц, 
 1945 — Йошинори Осуми, 
 1947 — Юрий Матросов, 
 1951 — Семён Петров, 
 1954 — Рифмир Мәрдәмшин, 
 1956 — Фәннур Гыйльманов, 
 1959 — Александр Мостипан, 
 1961 — Елена Браверман, 
 1963 — Айдар Зөбәйдуллин, 
 1963 — Брайан Грин, физика галиме, кыллар теориясе белгече.
 1966 — Татьяна Голикова, 
 1973 — Макото Синкай, япон режиссеры, сценарист.
 1985 — Максим Пестушко, 
 1987 — Магдалена Нойнер, алман биатлончысы.
 1997 — Дарина Вәлитова, татар синхрон йөзүчесе.

1842 — Василий Дивов, 
 1846 — Фёдор Эрдман, 
 1881 — Федор Достоевский, рус язучысы, фәлсәфәче.
 1937 — Павел, 
 1938 — Ефим Генкин, инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
 1938 — Казанфар Мусабәков, инкыйлабчы, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
 1939 — Александр Бейвел, 
 1944 — Борис Лаврентьев, 
 1945 — Анатолий Трубин, 
 1954 — Габделәхәт Вилданов, 
 1957 — Миклош Хорти, Венгрия корольлыгының хакиме (регенты), адмирал.
 1967 — Владимир Сукачёв, 
 1972 — Николай Крылов, 
 1974 — Владимир Жадин, 
 1976 — Виктор Гусев, 
 1977 — Халикъ Зәимов, 
 1984 — Юрий Андропов,  сәясәтчесе.
 1990 — Мәрьям Рахманкулова, татар җырчысы, композитор.
 1990 — Хәмитҗан Зарипов, 
 1995 — Виталий Копылов, 
 2001 — Павел Савельев,  
 2002 — Виталий Боронин,  
 2003 — Ишморза Һидиятов,  
 2013 — Илдар Ханов, татар рәссамы, сынчы, архитектор.
 2013 — Лев Барков, 
 2016 — Виктор Ухарский, 
 2022 — Марат Корбангалиев,





Шулай ук карагыз

Cылтамалар 
 Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
 Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
 Portal Sao Francisco (Бразилия)
 Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
 Францияз телле дөнья көннәре порталы
 Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
 Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

Искәрмәләр 

Ел көннәре
9 февраль
12 февраль

12 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның уникенче көне. Ел ахырына кадәр 322 көн кала.



— Кызыл кул көне (), кораллы конфликтларда гаскәр буларак кулланылган бала-солдат (en) язмышлары мәсьәләсенә багышланган чара.

— Яшьләр көне ().
  — Берлек көне ().
  Таҗикстан — 1990 елның 12—14 февралендә  чуалышларында һәлак булганнарны искә алу көне ().

Халыкара Чарльз Дарвин көне ().
 :
  — Джорджия көне ().
  Аризона, , , ,  Коннектикут, , ,  һ.б. — Авраам Линкольн туган көне (), рәсми бәйрәм көне.
 Милли никахка керү азатлыгы көне (), бер үк җенесле затларның никахлашу (en)  ирегенә багышланган рәсми булмаган чара.
  — Кыргыз наркотикларны күзәтү хезмәте хезмәткәрләре көне ().

1606 — Сәяхәтче Педро Кирос Аману утравын ача.
 1925 — Казакъ АССРы эчендә Каракалпак автоном өлкәсе оештырыла.
 1991 — Мәскәүдә Русиядә Татарстанның даими вәкиллеге ачыла.
 1994 — Лиллехаммерда XVII Кышкы Олимпия уеннары башлана.
 2010 — Ванкуверда (Канада) XXI Кышкы Олимпия уеннары башлана.

1809 — Авраам Линкольн, АКШның 16 нчы президенты.
 1809 — Чарлз Дарвин, инглиз натуралисты, галим, сәяхәтче.
 1829 — Николай Барбот де Марни, 
 1877 — Николай Парфентьев, 
 1880 — Тарас Кириллов, 
 1881 — Анна Павлова, 
 1884 — Йоһан Лайдонер, Эстония хәрби эшлеклесе һәм сәясәтчесе.
 1884 — Мария Васильева, 
 1884 — Наталия Полонская-Василенко, 
 1900 — Василий Чуйков, Совет Гаскәр башлыгы, маршал.
 1907 — Алексей Платонов, 
 1907 — Гөлсем Сөләйманова, Татарстанның халык артисты (1907-1968).
 1908 — Иван Сотников, 
 1912 — Хөсәен Кунакбай, башкорт шагыйре, журналист.
 1918 — Җулиан Швиңер, 
 1918 — Фёдор Самохин, 
 1920 — Отар Анджапаридзе, 
 1921 — Василий Томаров, 
 1923 — Галия Измайлова, балет биючесе, ССРБ халык артисты (1962).
 1928 — Александр Галкин, 
 1932 — Рәми Гарипов, башкорт шагыйре.
 1933 — Хәлил Беспаев, 
 1936 — Светлана Шитова, 
 1941 — Деннис Салливан, 
 1941 — Сара Назарбаева,  
 1947 — Рафаил Хәким, Татарстанның сәясәт эшлеклесе.
 1948 — Рифкать Имаев,  
 1948 — Шаһинур Мостафин, татар шагыйре, журналист.
 1950 — Роза Аккучукова,  
 1954 — Иосиф Жордания,  
 1966 — Зөлфия Солтанова,  
 1966 — Радик Вәлмөхәмәтов,  
 1967 — Айбулат Псәнчин, 
 1970 — Пулоди Парвиз, 
 1973 — Олег Глебов, 
 1982 — Петимат Петирова, 
 1983 — Крешимир Лончар, 
 1987 — Евгений Нестеров, 
 1987 — Элчин Әсәдов, 
 2001 — Илназ Рамазанов,

1700 — Алексей Шеин, 
 1804 — Иммануил Кант, алман фәлсәфәчесе.
 1881 — Платон Заринский, православ рухание, тарих белгече.
 1909 — Николай Варпаховский, 
 1957 — Шәймардан Ибраһимов, Совет дәүләт һәм партия эшлеклесе, инкыйлабчы.
 1967 — Павел Радимов, 
 1977 — Зәйнәп Камалова, 
 1984 — Габделәхәт Каһһәров, таҗик совет дәүләт эшлеклесе.
 1989 — Николай Казаков, 
 1990 — Николай Еругин,  
 1992 — Иван Золотухин,  
 1992 — Хатыйп Госман, әдәбият галиме, фән докторы.
 1994 — Шәрифҗан Сөләйманов, 
 1997 — Пётр Грязневич,  
 2002 — Хәкимҗан Халиков, 
 2006 — Харрас Йосыпов, 
 2010 — Миңнегөл Санҗарова, 
 2011 — Биләл Җидеханов, 
 2021 — Алия Арсланова, татар язучысы, журналисты.
 2023 — Вадим Габдерәшитов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
12 февраль
Солтан Әхмәт мәчете

Солтан Әхмәт мәчете () - 1609-1616 еллар арасында солтан Әхмәт I тарафыннан Истанбулдагы тарихи ярымутрауда архитектор Сәдәфкяр Мәхмәт Агага төзеттерелгән мәчет. 1934 елда Ая София мәчеттән музейга әйләндерелгәч, Истанбулның төп мәчете булып тора.

Риваять буенча, солтан Әхмәт I мәчетнең манараларын башта алтыннан эшләтергә тели. Ләкин манараларны каплауга алтынның җитмәячәген аңлаган архитектор, гүя бу әмерне ялгыш ишеткән булып, "алтын" сүзен "алты"га алмаштыра һәм мәчетне 6 манаралы итеп төзи.

Галерея 

Төркия мәчетләре
16 февраль

16 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 318 көн кала.





— Балкып торучы йолдыз көне (), Ким Чен Ир (ru) туган көне.
  Литва — дәүләтчелекне торгызу көне (, 1918).
  — Үз вәкаләтләрен башкарганда хәлак булган милли жандармерия хезмәткәрләрен искә алу еллык мөрәсиме (), 1791 елгы милли жандармерия булдырылуы турында канун кабул ителүе көне.

— Репортёрлар көне (), махсус радио һәм телевидение хәбәрчеләре хезмәтенә багышлана.

1976 — КамАЗның конвейерыннан беренче автомобиль төшә.
 1923 — Говард Картер Тутанхамон фараонның каберен ачты.

1612 — Антуан Арно,
 1789 — Сергей Шипов, 
 1804 — Жүл Жанен, француз язучысы, тәнкыйтьче һәм журналист.
 1830 — Платон Заринский, православ рухание, тарих белгече.
 1834 — Эрнст Геккель, алман табигать фәннәре белгече, фәлсәфәче.
 1848 — Октав Мирбо, француз язучысы, драматург, журналист.
 1863 — Николай Порфирьев, 
 1892 — Михаил Тухачевский,  ССРБ хәрби эшлеклесе, хәрби теоретик, Советлар Берлеге маршалы.
 1900 — Булат Ишемгул, язучы, шагыйрь.
 1905 — Михаил Хохлов, 
 1922 — Лилли Промет, 
 1928 — Мидхәт Мәүлетев, 
 1932 — Давыд Менделевич, 
 1932 — Рафаэль Сафин, татар шагыйре, драматург.
 1937 — Галия Солтанова,
 1938 — Виктор Мухин,
 1938 — Гакыйль Сәгыйров, шагыйрь, рәссам.
 1939 — Фәнзаман Баттал, сатирик язучы.
 1941 — Виталий Кузнецов, 
 1946 — Миңсадыйк Гарипов, 
 1954 — Рима Ключарева, 
 1959 — Марат Мусин, 
 1961 — Ашот Мелконян, 
 1962 — Диана Рәхимова, Россия театр һәм кино артисты.
 1962 — Равил Исьянов, Америка кино артисты.
 1965 — Валерий Макаров, Татарстанның дәүләт хезмәткәре, Әгерҗе районы башлыгы, төзелеш инженеры.
 1967 — Даши Намдаков, 
 1978 — Любовь Толкалина, РФ кино актрисасы.
 1983 — Рамил Әсхәдуллин,

1857 — Ефим Клейст,
 1884 — Александр Фрезе,
 1889 — Вениамин Снегирёв,
 1907 — Җозуе Кардуччи, 
 1914 — Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова,
 1917 — Октав Мирбо, француз язучысы, драматург, журналист.
 1927 — Йонас Басанавичюс,
 1932 — Фердинанд Бюиссон, француз мөгаллиме.
 1937 — Лев Ильин,
 1940 — Владимир Воробьёв,
 1945 — Хөсәенкули Сарабский,
 1964 — Мөхәммәтхан Фазлуллин, телче-галим.
 1970 — Фрәнсис Пейтон Роус,
 1975 — Николай Провоторов, театр актеры, Тукай бүләге иясе.
 1982 — Абдулхак Умәркин, Советлар Берлеге каһарманы.
 1988 — Мәсгуть Заманов, 
 1990 — Гали Ибраһимов,
 2000 — Әмирхан Еники, татар әдәбияты классигы.
 2007 — Лилли Промет,
 2010 — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
 2012 — Гатаулла Салихов, Советлар Берлеге Каһарманы (1943), пехота өлкән лейтенанты.
 2017 — Евгений Разумов, 
 2018 — Хели Ляэтс, 
 2019 — Венера Ихсанова, журналист, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1974).





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
16 февраль
17 февраль

17 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 317 көн кала.





Косово — бәйсезлек көне (), Косовоның 2008 елгы бәйсезлек декларациясенең (en, дән) игълан ителүе.

Бөтендөнья спонтан мәрхәмәтлелек гамәлләре көне (, ).
  Бөтендөнья мәчеләр көне (, , ).
  —  Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең ягулык хезмәте көне ().
  — Хонсю утравының төньягында урнашкан  Аомори префектурасындагы ()  Хачинохэ шәһәрендә () еллык Энбури Хачинохэ фестивале () башлана (20 февральга кадәр дәвам итә): илаһлардан килә торган яз дәвамында яхшы һава торышы һәм мул уңыш өчен мөрәҗәгать итү.

1598 — Бөек кенәзь Борис Годунов Мәскәү тәхетенә утыра.
 1988 — КПСС ҮК пленумы БАССРда татарларны көчләп башкортча укыту мәсьәләсен күтәрә. 
 1989 — Татар иҗтимагый үзәгенең оештыру съезды уза.

1847 — Матильда Маллингер, 
 1857 — Галимҗан Баруди, эчке Россия вә Себер Үзәк Диния нәзарәте мөфтие.
 1875 — Дмитрий Янишевский, геоботаника галиме.
 1878 — Шәмсетдин Хөсәенов, 
 1880 — Александр Миславский, 
 1885 — Амфилохий, 
 1886 — Никон, 
 1888 — Отто Штерн, 
 1890 — Николай Беляев, 
 1901 — Агния Барто, 
 1903 — Никифор Вачанка, 
 1908 — Хәлил Тәхәев, 
 1913 — Нурания Кармышева, 
 1916 — Галина Буркацкая, 
 1924 — Алексей Андреев, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы, укчылар кече сержанты.
 1935 — Александр Самсонов, 
 1943 — Рәгъде Халитов, КФУ профессоры, музыкант.
 1945 — Зәүр Бәширов,
 1946 — Алексей Яшмолкин, 
 1951 — Нәсимә Столярова, 
 1952 — Татьяна Багаева, 
 1955 — Мо Янь, кытай язучысы, Нобель премиясе иясе.
 1957 — Игорь Чичканов, 
 1962 — Николай Рогалёв, 
 1968 — Айрат Фәррахов, табиб, министр.
 1971 — Сергей Звягин, 
 1972 — Ллой Болл, американ волейболчысы.
 1998 — Ллой Болл,

1600 — Джордано Бруно (Giordano Bruno), Италия фәлсәфәчесе һәм шагыйре (1548 елда туган), чиркәү тарафыннан яндырылып үтерелә.
 1673 — Жан-Батист Мольер, классик француз драматургы.
 1889 — Николай Андреевский,
 1894 — Оттомар Мейков, 
 1928 — Карин Ларссон, 
 1930 — Алексей Фаворский, 
 1938 — Абрам Мусин, 
 1938 — Хәбиб Вәлиев, 
 1947 — Георгий, 
 1956 — Григорий Ардаров, 
 1957 — Елена Бахмутова, 
 1970 — Миртимер Якупов, азәри совет фирка-дәүләт эшлеклесе, генерал-лейтенант.
 1970 — Шмуел Йосеф Агнон,
 1972 — Газиз Мөхәммәтшин, татар язучысы, драматург.
 1994 — Арев Багдасарян, 
 1998 — Гурий Тавлин, 
 2001 — Нургали Миңнеханов, Россиянең атказанган урманчысы.
 2005 — Шамил Рәкыйпов, татар язучысы.
 2008 — Зәки Мәхмүтов, җырчы, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты. 
 2009 — Геннадий Калистратов, 
 2010 — Әхнәф Бәйрәмов, татар язучысы.
 2010 — Харис Якупов, татар рәссамы.
 2011 — Радик Фәизов, язучы.
 2018 — Рәхимҗан Отарбаев, 
 2019 — Заһир Вәлитов, Гафури театры артисты, РФ (2000), БР (1984) халык артисты, С. Юлаев премиясе (1981).
 2021 — Хуҗиәхмәт Мәхмүтов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
17 февраль
18 февраль

18 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 316 көн кала.





Гамбия — Бәйсезлек көне (, 1965, дән).

Халыкара Аспергер синдромы көне (), аны ачкан педиатр Һанс Аспергер (en, ) туган көнендә билгеләнә.
  — Россия транспорт полициясе хезмәткәрләре көне ().

1930 — Америка астрономы Клайд Томбо Кояш системасының тугызынчы планетасы булып игълан ителәчәк Плутонны ача.
 1979 — Сахара чүлендә кар яву очрагы теркәлә.

1813 — Иван Вишневский, 
 1833 — Эли Дюкоммен, Швейцария журналисты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1855 — Вера Тиманова, 
 1881 — Ференц Керестеш-Фишер, 
 1892 — Архип Колпаков, 
 1893 — Себестьен Шакиров, 
 1895 — Захар Могилевчик, 
 1895 — Семён Тимошенко, Кызыл Гаскәре башлыгы.
 1897 — Михаил Морозов, 
 1897 — Павел Белов, 
 1903 — Василий Козлов, 
 1903 — Николай Подгорный, совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
 1911 — Рәфгать Вәлиев,
 1911 — Стефан Мостафа Ясинский,
 1915 — Тимофей Башкирев,
 1920 — Мөхәммәт Идрисов, 
 1922 — Юхан Смуул, совет эстон язучысы.
 1928 — Мәсгуть Шәрифуллин, татар язучысы.
 1931 — Тони Моррисон, 
 1935 — Мишәл Гаун,  Ливан президенты.
 1936 — Флүрә Ногыманова, 
 1939 — Фәния Сөләйманова, 
 1942 — Александр Шаронов,
 1942 — Рәфкать Кәрамиев, язучы.
 1946 — Татьяна Угрюмова, 
 1947 — Флера Зыятдинова, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче.
 1951 — Алексей Салмин, тарихчы, сәясәт галиме.
 1952 — Мара Залите, 
 1953 — Мирзабәк Зөхрәбов, 
 1955 — Салават Кирәев, 
 1959 — Раушания Юкачева, 
 1959 — Фәридә Ситдыйкова, 
 1960 — Лула Жумалаева, 
 1960 — Минсәет Таҗетдинов, танылган көрәшче.
 1970 — Сергей Антипов, 
 1971 — Гөлназ Латыйпова, 
 1975 — Игорь Додон,  Молдованың сайланган президенты.
 1976 — Максим Осипов,
 1976 — Роман Сальников, 
 1981 — Владислав Бабичев, 
 1987 — Александр Логинов, 
 1988 — Бибрас Натхо,

1294 — Хубилай, 
 1405 — Тимур (Тамерлан), әмир (1336 елда туа).
 1546 — Мартин Лютер, христианлык дине белгече, Библияне алман теленә тәрҗемәчеләренең берсе.
 1564 — Микеланджело (Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni), Италия сынчысы, күренекле рәссам.
 1640 — IV Морат, 
 1880 — Николай Зинин, рус органик химия галиме.
 1915 — Пётр Голубев, 
 1920 — Владимир Азин, Россия ватандашлар сугышының латыш кызыл командир.
 1937 — Серго Орджоникидзе, 
 1938 — Георгий Фредерикс, 
 1939 — Метри Юман, 
 1940 — Эрвин Гримм, 
 1945 — Дмитрий Карбышев, 
 1952 — Вениамин Вишневский, 
 1959 — Серафим, 
 1967 — Роберт Оппенһеймер, 
 1969 — Драгиша Цветкович, 
 1972 — Никита Кайманов, 
 1984 — Зәки Нури, татар шагыйре, публицист.
 1984 — Николай Лайне, 
 1993 — Дмитрий Яблоков, 
 2004 — Нурихан Фәттах, татар язучысы, тәрҗемәче, тарихчы.
 2018 — Гүнтер Блобел, 
 2019 — Пётр Егоров, 
 2020 — Валерий Шикшин, 
 2021 — Анатолий Кириллов, 
 2021 — Флүрә Ногыманова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
18 февраль
19 февраль

19 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 315 көн кала.





— Ирек Апостолы Васил Левски'ны искә алу көне (), илнең Госманлы империясе оккупациясенә каршы көрәш каһарманы, инкыйлабчы, 1873 елда хәлак була.
  —  Мексикан кораллы көчләре көне ().
  Төрекмәнстан — дәүләт байрагы көне ().

Бөтендөнья китлар көне (), Халыкара китларны аулау комиссиясенең () 1986 елгы китларны аулау тыюына бәйле. Инглиз телле илләрдә чаралар февральның өченче шимбәсендә уздырыла.
  — Китаплар бүләк итү көне ().
  — Спортчылар көне ().
  — Финанс полициясе хезмәткәрләре көне ().
  —  Савойя милли бәйрәме ().

1878 — Томас Эдисон фонографны патентлаштырды.

1473 — Николай Коперник (Nicolaus Copernicus), мәшһүр астроном (1543 елда вафат).
 1817 — Жужанна Кошут,
 1821 — Николай Львов,
 1853 — Йодок Финк,
 1859 — Сванте Аррениус,
 1884 — Лео Киачели,
 1899 — Таймас Шәфыйков,
 1906 — Александр Ключарев, композитор.
 1906 — Фёдор Гахов, 
 1912 — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 1913 — Федот Орлов, 
 1914 — Тайфур Кичүбаев, Татарстанның атказанган артисты (1914-1991).
 1915 — Федор Завалишин, 
 1919 — Федор Креков, 
 1920 — Иван Поминов, КДУ галиме-физик.
 1921 — Ярослав Вощак, 
 1925 — Галина Богданова, 
 1928 — Локман Закиров, очучы, язучы. 
 1930 — Камил Әхияров, 
 1930 — Рәйлә Абдуллина, 
 1930 — Федор Машкин, 
 1935 — Мөнип Газар, 
 1940 — Руслан Әхмәтов, ССРБ һәм Россия кино һәм театр артисты.
 1940 — Сәфәрморат Ниязов, 
 1941 — Девид Гросс, 
 1947 — Владимир Штеренбах, 
 1950 — Георгий Ковтун, хореограф, Тукай премиясе лауреаты (2015).
 1952 — Иван Грачёв, 
 1953 — Байрас Ибраһимов, татар театр режиссеры (Башкортстан)
 1953 — Яков Ившин, 
 1955 — Рәфыйк Мөхәммәтшин, сәясәт һәм дин белгече, галим.
 1956 — Родерик Маккиннон, 
 1962 — Андрей Баранов, 
 1981 — Гөлсинә Мәүлекәсова, балет биючесе, С. Юлаев бүләге иясе.
 1981 — Давид Носек,
 1990 — Ягмур Ураз, 
 1993 — Светлана Липатова,

1912 — Николай Загоскин, 
 1916 — Евлогий, 
 1920 — Пётр Кащенко, 
 1942 — Карлис Зале, 
 1945 — Мохтар Шәрәфетдинов, 
 1945 — Фатих Кәрим, татар шагыйре.
 1951 — Аңдре Жид, 
 1952 — Кнут Һамсун, 
 1972 — Артемий Павлов, 
 1979 — Михаил Сабашвили, 
 1982 — Корбан Тимергалиев, 
 1983 — Абрам Абкин, 
 1984 — Турабай Кулатов, 
 1985 — Любовь Кемулариа-Натадзе, 
 1988 — Аңдре Фередерик Курнаң, 
 1989 — Габдерахман Галләмев, 
 1989 — Михаил Скидский, 
 2002 — Рамазан Нигъмәтуллин, 
 2004 — Рәшит Абдуллин, җырчы (бас), композитор.
 2008 — Рафаил Такташ, рәссам, фән докторы.
 2013 — Роберт Колмен Ричардсон, 
 2014 — Абесалом Векуа, 
 2015 — Виктор Игошкин, 
 2016 — Умберто Эко, 
 2016 — Һарпер Ли, АКШ язучысы.
 2019 — Теймураз Копалейшвили,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
19 февраль
20 февраль

20 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 314 көн кала.



БМО — Халыкара социаль гаделлек көне (, , )..



Халыкара тәмәке трубкасын тарту көне (, ).
  АКШ — Алма көне.
  — Фотограф һәм кино-телеоператорлар көне ().

1819 — Санкт-Петербург дәүләт университеты оеша.

1795 — Василий Перовский, 
 1812 — Агафангел, 
 1844 — Людвиг Больцман, физик-теоретик (Австрия).
 1862 — Алексий, 
 1897 — Василий Шарангович, совет дәүләт эшлеклесе.
 1911 — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.
 1916 — Николай Өлзей-оол, 
 1919 — Матвей Рабинович, 
 1923 — Анатолий Казаков, 
 1923 — Милда Виктурина,
 1923 — Риза Шәфи, татар шагыйре.
 1924 — Наум Орлов, 
 1929 — Сабир Күсәкев, 
 1931 — Муса Мамут, 
 1932 — Әкмалетдин Әхмәтгәрәев, 
 1932 — Раил Камалов, 
 1935 — Вадим Рабинович, 
 1936 — Яңабай Әхмәтҗанов, 
 1937 — Нурхәтим Бикколов, рәссам.
 1937 — Роберт Һубер,
 1940 — Рәис Заһидуллин, 
 1942 — Александр Антышев, 
 1942 — Пурхи Ахван, 
 1945 — Җорҗ Смут, 
 1948 — Кристофер Писсаридес, 
 1951 — Гордон Браун, британ (шотланд) сәясәтчесе, лейборист, 74 нче Бөекбритания премьер-министры.
 1955 — Фоат Вәлиев, 
 1958 — Әмир Солтангәрәев,
 1962 — Елизавета Глинка, 
 1966 — Синди Кроуфорд, 
 1967 — Илдус Зарипов,
 1967 — Курт Кобейн, музыкант, "Nirvana" АКШ рок-төркеменең вокалисты һәм лидеры.
 1976 — Иоганна Байштайнер,
 1979 — Булат Бәйрәмов,
 1982 — Денис Маркелов,
 1995 — Нафия Куш,
 1997 — Дарья Чульцова,

1054 — Ярослав Владимир улы Зирәк, Бөек Киев кенәзе.
 1777 — Алексей Квасов, 
 1907 — Аңри Муассаң, 
 1916 — Клас Понтус Арнольдсон, швед язучысы, журналисты, пацифисты һәм сәясәтчесе.
 1942 — Варлаам, 
 1943 — Виктор Маринин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1946 — Антон Һарапи, 
 1954 — Висенте Лекуна, 
 1957 — Садри Максуди, сәясәтче.
 1968 — Борис Парин, 
 1972 — Мария Гөпперт-Маер, 
 1973 — Никифор Мранькка, 
 1977 — Рәми Гарипов, башкорт шагыйре.
 1985 — Николай Урванцев, 
 1992 — Нестор Толстихин, 
 1996 — Хәбир Галимов, 
 2002 — Александр Жутаев, инженер-механик, нефтьче.
 2009 — Назыйм Якупов, 
 2010 — Александр Хейг, 
 2010 — Миңнегали Якупов, 
 2017 — Илья Прокопьев, 
 2019 — Гөлли Мөбәрәкова, 
 2021 — Вәгыйф Гәрәев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
20 февраль
22 февраль

22 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның егерме икенче көне. Ел ахырына кадәр 312 көн кала.





АКШ — Джордж Вашингтон туган көне ().
  Катар — Әмирнең тәхеткә утыру көне.
  Мексика — Милли траур көне.
  Мисыр — Бердәмлек көне ().
  Монголия — Субаатар көне ().
  Сент-Люсия — Бәйсезлек көне ().
  — Президентның туган көне ().

/  Халыкара скаутлар хәрәкәте көне:
 Бөтендөнья скаутлар хәрәкәте оешмасы () — Нигезләүчеләр көне ().
  Бөтендөнья кыз скаутлар һәм кыз әйдаманнар ассоциациясе () — Бөтендөнья төшенү көне ().
  Халыкара җинәять корбаннарын яклау көне (.
  — Европаның җинәять корбаннарын яклау көне (, ).
  Халыкара масонлык көне (, ).
  —  Аргентинага караган Антарктида өлеше көне (), 1904.
  Кыргызстан — Кыргызстанның җир өслеген җайлаштыру, геодезия һәм картография хезмәте көне (, ).
  — Агрономлар көне (), 1854.
  Япония — Мәче көне.

1928 — Казанның «Электра» кинотеатрында беренче татар нәфис фильмы Булат батыр тамашачыларга күрсәтелде. 
 1942 — ГУЛАГ системасына кергән Идел тимер юл хезмәт-төзәтү лагере оештырылды.
 1958 — Мисыр һәм Сүрия президентлары ике илнең Берләшкән Гарәб Җөмһүриятенә берләшүе турында акт имзалыйлар.

1732 — Джордж Вашингтон, беренче АКШ президенты (1799 елда вафат).
 1788 — Артур Шопенгауэр, алман фәлсәфәчесе.
 1810 (башка мәгълүматлар буенча 1 март) — Фредерик Шопен (Fryderyk Franciszek Chopin), мәшһүр композитор һәм пианист.
 1816 — Лев Ибраһимов, 
 1857 — Һенрих Һерц, физика галиме.
 1869 — Җәлил Мәмәдкулизадә, 
 1871 — Елена Цветкова, 
 1872 — Валерий Талиев, 
 1883 — Владимир Цедербаум, 
 1896 — Семён Ковнер,
 1897 — Григорий Иванов,
 1897 — Леонид Говоров, ССРБ маршалы.
 1897 — Һади Маликов, хәрби эшлекле, дипломат  (1897-1937).
 1899 — Жозеф ле Бри,
 1906 — Василий Громов, 
 1909 — Зәйнәп Кәримова, 
 1912 — Әбрар Борһанов, 
 1912 — Меркурий Гиляров, 
 1920 — Александр Зимин, 
 1922 — Евгений Столяров, 
 1928 — Әмир Гәрәев, башкорт язучысы.
 1928 — Николай Энвальд,
 1929 — Элеонора Габриэлян, 
 1936 — Әбрәк Әюпов,
 1936 — Җон Майкл Бишоп,
 1937 — Рәшит Камаев,
 1940 — Әзһәр Шакиров, татар артисты.
 1949 — Ники Лауда, 
 1950 — Альфред Форд, 
 1951 — Фәрит Бәдретдинев, 
 1957 — Александр Карпеев, 
 1968 — Әлфия Когогина, 
 1968 — Игорь Савельев, 
 1980 — Дмитрий Мичков, 
 1983 — Андрей Таратухин, 
 1988 — Константин Куликов, 
 1990 — Тарас Бурлак, 
 1994 — Никита Квартальнов,

1512 — Америго Веспуччи, исеме Америка кыйтгасына бирелгән Флоренция сәяхәтчесе.
 1671 — Адам Олеарий, алман сәяхәтчесе.
 1689 — Никита Одоевский, 
 1866 — Кирилл,
 1924 — Шарлотт Вальстрём, 
 1938 — Владимир Цедербаум, 
 1942 — Вера Тиманова, 
 1945 — Виктор Меньшиков, 
 1945 — Хәбибулла Хәйруллин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1956 — Зәкуан Богданов,
 1981 — Григорий Семёнов, 
 1987 — Энди Уорхол, АКШ рәссамы, язучы, кинорежиссёр.
 1991 — Фрума Арест, 
 2001 — Александр Калаганов, 
 2002 — Шәүрә Мортазина, башкорт театр режиссёры.
 2006 — Сюзан Кахраманер, 
 2012 — Людмила Касаткина, 
 2012 — Фирдәвес Әхтәмова, актриса.
 2018 — Ричард Эдвард Тейлор, 
 2021 — Фатих Урманче,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
22 февраль
Физика

Гыйльме әшья яки Фи́зика (tat. lat. Ğilme əşya, иске имлә ﻋﻠﻡ ﺍﺷﻴﺎ, юнанча φύσις – табигать, лат. phýsica) - матди дөньяның төзелешен һәм үсешен билгеләүче тирән һәм гомуми канунчалыклар турында белем тармагын өйрәнүче фәнне белдерүче истилах.

"Физика" атамасы беренче тапкыр, б.э.к. IV гасырда яшәгән, борынгы юнан фикер иясе – Аристотельның хезмәтләрендә кулланыла.

Физика сабагы 

Физика – гомуми мәгънәдә табигать турында фән (Табигать белеме өлеше). Бу фән матдәне (материя) һәм энергияне, һәм, шулай ук, материяне хәрәкәткә китерүче табигатьнең тирән үзара тәэсир итешүен өйрәнә.

Кайбер кануннар барлык материаль системалар өчен дә уртак булып тора, мәсәлән, энергия саклану кануны. Физиканы кайвакыт тирән фән дип атыйлар, чөнки башка табигый фәннәр (биология, геология, кимия һ.б.), материаль системаларның, физика кануннарына буйсынучы кайбер сыйныфларын гына өйрәнәләр. Мәсәлән, химия атомнарны һәм алардан төзелгән матдәләрне өйрәнә. Ә матдәнең химик үзлекләре атом һәм молекулаларның физик үзлекләре белән билгеләнәләр.

Физика риязият белән бик тыгыз бәйләнгән: математика физикага, физик кануннары төгәл китерүче ысул бирә. Физик назариялар (теориялар) һәрвакытта да диярлек математик аппарат ярдәмендә аңлатыла. (Математик физика)

Назари һәм тәҗрибәле физика 

Физиканың мөһим тармаклары булып тәҗрибәле физика (эксперименталь) һәм назари физика тора. Бу ике тармак үзара бик тыгыз бәйләнгән. Тәҗрибәле физика тәҗрибәләр ярдәмендә бар булган назарияларны өйрәнә һәм яңа ачышлар ясый. Теоретик физика бар булган тәҗриби мисалларны аңлата һәм алар буенча яңа нәтиҗәләр ясый.

Мөһим назариялар (теориялар)

Физика бүлекләре

Макроскопик физика 
 Механика
 Классик механика
 Релятивистик механика
 Тоташ тирәлекләр механикасы
 Термодинамика
 Оптика
 Кристаллооптика
 Молекуляр оптика
 Нелинейная оптика
 Акустика
 Акустооптика
 Электродинамика
 Тоташ тирәлекләр электродинамикасы
 Магнитогидродинамика
 Электрогидродинамика

Микроскопик физика 
 Статистик физика
 Статистик механика
 Конденсацияләнгән тирәлекләр физикасы
 Каты матдә физикасы
 Атом һәм молекула физикасы
 Наноструктуралар физикасы
 Квант физикасы
 Квант механикасы
 Кырның квант теориясе
 Квант электродинамикасы
 Кванто хромодинамикасы
 Кыллар теориясе
 Атом-төш физикасы
 Плазма физикасы
 Гипертөшләр физикасы
 Зур энергияләр физикасы
 Элементар кисәкчекләр физикасы

Ике һәм күбрәк фәнгә кагылган бүлекләр
 Астрофизика
 Агрофизика
 Биофизика
 Геофизика
 Космология
 Радиофизика
 Атмосфера физикасы
 Математик физика
 Химик физика
 Физик химия
 Техник физика
 Материаллар белеме

Белешмә 
 Физик зурлыклар берәмлекләре
 Фундаменталь физик даимиләр
 Физика тарихы

Моны да карагыз 

 Әлҗәбер
 Гыйльме һәндәсә
 география
 Истилах

Искәрмәләр 

Фән
Әлифба буенча фәннәр
24 февраль

24 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 310 көн кала.





Мексика – Мексика байрагы көне (, ).
  Эстония – Эстония бәйсезлеге көне ().

– Бразилия хатын-кызларынын сaйлау хокукына ирешү көне (), 1932.
  Парагвай – Парагвай хатын-кызлары көне ().
  Румыния – Драгобете () бәйрәме.
  Таиланд – Милли сәнгәтчеләр көне (, ).

1942 — беренче тапкыр эфирга «Америка тавышы» радиостанциясе чыкты.
 2022 —  Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин карары нигезендә,  РФ кораллы көчләре күрше  эчендә хәрби чаралар башлады.

1802 — Ираклий Боратынский, Казан губернаторы (1846-1857).
 1863 — Александр Агабабов, 
 1865 — Иван Липа, 
 1880 — Сәгыйть Рәмиев, шагыйрь.
 1871 — Константин Волков, 
 1881 — Абдулла Шаиг, 
 1884 — Федор Торопов, гамәли химия һәм радиохимия белгече.
 1907 — Гөлсем Сөләйманова, 
 1917 — Татьяна Яблонская, 
 1921 — Флориан Коцюбинский, 
 1931 — Артур Сәгадиев, 
 1935 — Григорий Бородулин, Беларус шагыйре, тәрҗемәчесе.
 1936 — Анри Нерсисян,
 1936 — Валерия Минина, 
 1938 — Леонид Любовский, композитор.
 1940 — Ингер Альфвен, 
 1942 — Рәис Рәхимов, 
 1944 — Дэвид Уайнлэнд, АКШ галиме, Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.
 1948 — Джульета Норма Фиерро Госсман, 
 1949 — Алексей Безруких, 
 1949 — Валентина Старикова, 
 1954 — Алсу Гайнуллина, Татарстанның һәм Россиянең халык артисты, Россиянең Станиславский исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 1955 — Стив Джобс, АКШ бизнес-магнаты, Apple ширкәтен оештыручы.
 1956 — Джудит Батлер, 
 1958 — Силвия Пфайфер, Бразилия кино һәм театр актрисасы, топ-модель.
 1959 — Марат Гайсин, БР Ишембай районы хакимияте башлыгы, икътисадчы.
 1959 — Фәрит Вәлиуллин, рәссам-монументчы. Тукай премиясе (2016).
 1961 — Фирүзә Абдуллина, 
 1967 — Браян Шмидт, 
 1974 — Рушат Мөдәрисов,
 1974 — Этери Тутберидзе,  
 1976 — Сергей Демешкин, 
 1979 — Алексей Кулешов, 
 1988 — Жига Еглич,

1853 — Дионисий, 
 1856 — Николай Лобачевский, данлыклы Россия математигы.
 1925 — Карл Яльмар Брантинг, социаль-демократик фиркадан нең  беренче премьер-министры.
 1933 — Симон, 
 1975 — Минас Аветисян, 
 1975 — Николай Булганин,  партия һәм дәүләт эшлеклесе, Советлар Берлеге маршалы.
 1983 — Сергей Суслов, 
 1991 — Алексей Лукьянов, 
 1994 — Аркадий Марков, 
 2002 — Николай Захаров, 
 2003 — Бану Вәлиева, 
 2015 — Гомәр Усманов,  партия һәм дәүләт эшлеклесе.
 2020 — Айрат Кәримов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 сентябрь

3 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 119 көн кала.





Австралия — байрак көне.
  Гуам — хезмәт көне.
  — Леви Мванаваса көне.
  Катар — бәйсезлек көне (дән, 1971).
  — н җиңү көне.
  — милли хәрби көчләре көне.
  — Терроризмга көрәштә солидарлык көне (Беслан фаҗигасе көне, 2004).
  Сан-Марино — җөмһүриятне нигезләү көне.
  — н җиңү көне.
  — Хәрби көчләр көне (н җиңү).
  Тунис — бәйсезлек өчен хәрәкәт көне.

— Муниципаль ватандаш сакчылары көне.
  — Сәүдә флотын искә алу көне.

Өлкә 
  — ндагы  шәһәренә әвереләчәк торак пунктын барлыкка килү көне (1896).

301 — Аурупаның иң борынгы җөмһүрияте нигезләнә.
 1783 —   бәйсезлеген таный.
 1939 — , , ,  һәм  ка (Алмания) сугыш игълан итәләр.
 1967 —  уңъяклы хәрәкәткә күчә.
 1995 —  нигезләнә.
 2004 —  Төньяк Осетиянең  Беслан шәһәренен 1 нче мәктәптәбендәге Белем көне чарасында тоткын алынганнарны азат итү дәвамында 333 кеше вафат, 800 кеше яралана.

1734 — Джозеф Райт, инглиз рәссамы.
 1863 — Ганс Аанруд, норвеж шагыйре, драматург.
 1894 — Александр Яковлев, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
  1936 — Илдар Низамов, журналист, филология фәннәре докторы, профессор. 
 1936 — Зин әл-Габидин бин Гали,  Тунис президенты (1987-2011).
 1939 — Шамил Балтачиев, балет артисты, педагог.
 1941 — Сергей Довлатов, рус-америка язучысы.
 1942 — Константин Васильев, рәссам.
 1948 — Айсылу Ягафәрова, башкорт язучысы.
 1949 — Наил Вәлиев, әдәбият галиме.

1883 — Иван Тургенев, рус язучысы, драматург.
 1932 — Даниил Элмен, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1948 — Эдвард Бенеш, Чехословакия дәүләт эшлеклесе.
 1981 — Фәтхерахман Әхмәдиев, татар композиторы.
 1995 — Шәриф Биккол, татар-башкорт шагыйре.
 2000 — Асаф Габдерахманов, татар 1-нче ранг капитаны, Советлар Берлеге каһарманы.
 2005 — Кыям Миңлебаев, татар журналисты, тәрҗемәче.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 сентябрь
2 март

2 март — Милади тәкъвимендә өченче айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 304 көн кала.





– Ангола хатын-кызлары көне (.
  – Авыл хуҗалыгында эшләүчеләр көне ().
  Хәбәшстан – Җиңү көне, беренче итало-эфиоп сугышы (en) дәвамында 1896 елда Адуа (አድዋ) буендагы бәрелешенең (en) уңышлылыгы  тарафыннан ябырылуын юкка чыгара.

:
 — Бәйсезлек көне (), 1836 елда Техас инкыйлабы (en) дәвамында дан чыгып, / Техас республикасына (en) нигез салучы Техас бәйсезлеге декларациясе (en) кабул ителә.
  АКШ милли мәгәриф ассоциациясе (en) — Америка буйлап укылган әсәрләр көне (), балалар өчен могҗизави поэмаларны Доктор Сьюз () псевдонимы астында язган Теодор Сьюз Гейзель туган көненә иң якын дүшәмбе көнне ил буйлап уздырылган балаларны китап укуга кызыктыручы чаралар.
 :
 Милли туризм көне ().
 Догалар көне ().

1836 — Техас бәйсезлеге турында Декларация кабул ителә.
 2008 — Россиядә өченче президентны сайлыйлар.

1760 — Камиль Демулен, 
 1800 — Евгений Боратынский, рус шагыйре.
 1815 — Пётр Дубовицкий, 
 1836 — Җон Вотсон Фостер, 
 1854 — Михаил Стрижевский, 
 1859 — Шолом Алейхем, идиш язучысы, юморист.
 1861 — Никола Иванов, 
 1871 — Сергей Завадский, 
 1878 — Пётр, 
 1879 — Михаил Кроль, 
 1894 — Александр Опарин, 
 1898 — Дәрҗия Аппакова, татар язучысы, драматург.
 1898 — Фёдор Бакунин, 
 1908 — Габделәхәт Бәкерев, 
 1908 — Рахман Ильяс, 
 1908 — Фёдор Охлопков, 
 1909 — Әмирхан Еники, күренекле татар язучысы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 1909 — Василий Бочков, 
 1927 — Әкъдәс Бикколов, 
 1928 — Биләл Юлдашбаев, Башкортстан тарихчысы.
 1931 — Михаил Горбачев, СССРның беренче һәм соңгы президенты.
 1936 — Әсгать Галимҗанов, Казан фермеры, хәйрияче.
 1937 — Ринат Аюкаев, инженер, су белән тәэмин итү һәм аны чистарту белгече, профессор.
 1938 — Вячеслав Зайцев, 
 1938 — Рәйдә Гайсина, 
 1948 — Герш Берим,
 1948 — Кәрим Яушев, 
 1949 — Нәҗибә Сафина, татар шагыйрәсе.
 1958 — Андрей Поминов, радиофизик, министр урынбасары.
 1959 — Әлфия Әсәдуллина, 
 1959 — Гафур Каюмов, драматург.
 1964 — Андрей Генералов, 
 1968 — Эмиль Мусин, 
 1970 — Сергей Бурдин, 
 1987 — Нукри Ревишвили, 
 1999 — Никита Мазепин,

1855 — Николай I, Россия императоры.
 1918 — Дмитрий Стахеев, 
 1942 — Сергей Соловьев, 
 1950 — Якуп Халиков, 
 1956 — Василий Чирковский, 
 1960 — Тамара Габбе, 
 1985 — Меркурий Гиляров, 
 1988 — Йосыф Гәрәй, татар һәм башкорт язучысы.
 1989 — Ярослав Вощак, 
 2004 — Әкълим Мөхәммәтҗанов, 
 2008 — Софико Чиаурели, 
 2009 — Энҗе Мөэминова, шагыйрә.
 2010 — Сәет Бурятский, төньяк-кавказ хәрби подпольесы идеологларының берсе.
 2014 — Григорий Бородулин, беларус шагыйре, тәрҗемәчесе.
 2015 — Тәнзилә Килдебәкова,
 2015 — Юрий Фомичев,
 2018 — Сәламбәк Хаҗиев, 
 2020 — Госман Гомәр,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
2 март
Электродинамика

Электродина́мика –  физиканың электромагнит кырын һәм аның электр корылмасына ия булган җисемнәргә тәэсирен (электромагнит тәэсир итешүе) өйрәнүче бүлеге. Электродинамика үз эченә электр һәм магнит күренешләре бәйләнешен, электромагнит нурланышын, электр агымын (алмаш) һәм  аның электромагнит кыры белән тәэсир итешүен ала. Һәрбер электр һәм магнит үзара тәэсир итешү электромагнит кыры аша бара, шуңа күрә алар электродинамиканың өйрәнү өлкәсе булып торалар.

Электродинамика термины астында күбрәк классик ( квант эффектларын үз эченә алмаган) электродинамика карала; электромагнит кырының һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсир итешүенең хәзерге квант теориясен аңлату өчен  квант электродинамикасы термины кулланыла. 

Классик электродинамиканың төп эше – электромагнит кырның сыйфатларын һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсир итешүен тасвирлаудан гыйбарәт. Бу тасвирлау, электр корылмасы, магнит кыры, электр кыры, электромагнит потенциалы кебек төп җисем һәм зурлыкларны аңлатудан башка, Максвелл тигезләмәләренә, Лоренц көче формулаларына барып тоташа. Шулай ук бу тасвирлау үз эченә энергия, импульс саклау һәм күчерү һ.б. кебек 
мәсьәләләрне дә ала.

Кайвакыт электродинамик эффект астында ( электростатикага каршы ) электромагнит кырының гомуми очрактагы тотышының  статик очрактан аерылуын (мәсәлән, үзгәрүчән электр һәм магнит кырлары арасындагы динамик бәйләнеш) аңлыйлар.  

Статик ( вакыт белән үзгәрмәүче, яки өстә әйтелгән "электродинамик эффект"ка игътибар итмәү мөмкин булырлык  дәрәҗәдә акрын үзгәрүче) электр кырны һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсирен физиканың аерым бүлеге – электростатика өйрәнә. 

Электродинамиканың тагын бер аерым очрагы булып, даими токларны һәм даими магнит кырларын (кырлар вакыт үтү белән үзгәрми, яки алар игътибарга алмаслык итеп акрын үзгәрәләр) өйрәнүче магнитостатика тора. 

Электродинамика физик оптиканың, радиодулкыннарның физик таралуының нигезендә тора. Ул шулай ук бөтен физиканы диярлек үтә, чөнки физиканың бөтен бүлекләрендә дә электр кырлары һәм корылмалары белән эш итәргә туры килә дип әйтеп була. 

Электродинамика техникада бик зур әһәмияткә ия, һәм ул радиотехника, электротехника, элемтә һәм радионың төрле тармакларының нигезендә ята.

Тарих 

1832 елда инглиз физигы Майкл Фарадей теоретик яктан электромагнит нурланышының барлыгын исбатлый. 

1864 елда Джеймс Максвелл электромагнит кырының һәм аның корылмалары белән тәэсиренең эволюциясен тасвирлаган, «классик электродинамика»ның тулы тигезләмәләрен бастырып чыгара.  

1895 елда Лоренц электромагнит кырының хәрәкәт итүче корылмаларга тәэсирен тасвирлап, классик электродинамикага әһәмиятле өлеш кертә.

XX гасыр урталарында иң төгәл физик теорияләрнең берсе – квант электродинамикасы барлыкка килә.

Моны да карагыз 
Максвелл тигезләмәләре
Электромагнит кыры
Квант электродинамикасы

ЭлектродинамикаЭлектромагнетизмФәнФизика
4 март

4 март — Милади тәкъвимендә өченче айның дүртенче көне, елның 68 көне. Ел ахырына кадәр 302 көн кала.





Белорусия — милиция көне ().

Бөтендөнья сексуаль эксплуатациясенә каршы көрәш көне (, ).
  Халыкара теннис федерациясе (en) — Бөтендөнья теннис көне (, ).
  /  Вермонт — Вермонт көне (), 1791 елда  /  Вермонт республикасының  АКШка керү.
  һәм  — Изге Казимир көне (, ).
  / — Көче Казимир ярминкәсе ().

1769 — астроном Шарль Мессье Орион томанлыгын ача.
 1789 — Нью-Йоркта беренче АКШ Конгрессы ачыла.
 1837 — Михаил Лермонтов «Шагыйрь үлеме» шигыре өчен тоткарлана.
 1849 — Австриянең яңа конституциясе кабул ителә.
 1944 — Грайфсвальд шәһәрендә Идел-Урал корылтае.
 1988 — Лувр сараенда пыяладан эшләнгән пирамида пәйда була.

1678 — Антонио Вивальди, итальян композиторы.
 1818 — Василий Васильев, 
 1853 — Платон Һейсман, 
 1854 — Авксентий Юртов, 
 1859 — Эдуард Мейер, 
 1863 — Иван Юркин, 
 1863 — Эллен Гульбрансон, 
 1877 — Фриц Гребнер, 
 1897 — Василий Шарангович, 
 1901 — Афзал Шамов, татар язучысы, тәрҗемәче.
 1901 — Генрих Литинский, 
 1904 — Абрам Алиханов, 
 1906 — Александр Сомов, совет дәүләт эшлеклесе.
 1906 — Евгений Перепёлкин, 
 1907 — Герасим Рудь, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
 1918 — Анатолий Ерлаков, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1918 — Фёдор Панин,
 1924 — Залман Бурман, 
 1925 — Барый Шәвәлиев, матросовчы.
 1928 — Фикрәт Табиев, 1960-79 елларда КПСС Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре.
 1931 — Сания Исмәгыйлева, 
 1932 — Эрик Сапаев, мари композиторы, беренче мари операсы авторы.
 1933 — Виктор Герасименко, 
 1940 — Александр Толстоногов, 
 1942 — Юрий Муринов, 
 1957 — Фәния Габидуллина, шагыйрә.
 1958 — Рөстәм Исмаков, 
 1960 — Лидия Аверьянова,
 1963 — Валерий Волков,
 1968 — Сергей Осипов,
 1975 — Искәндәр Абдуллин,
 1989 — Ринат Ташимов,
 1992 — Артем Гәрәев,

1193 — Салахәддин, Мисыр һәм Сүрия солтаны.
 1852 — Николай Гоголь, рус язучысы.
 1889 — Михаил Зефиров, 
 1901 — Василий Магницкий, 
 1941 — Людвиг Квидде, алман тарихчысы, публицист, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1942 — Алексей Волков, совет дәүләт эшлеклесе.
 1942 — Александр Никитин, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1943 — Николай Авксентьев, 
 1944 — Пётр Савинов, 
 1949 — Каролина Оливия Видерстрём, 
 1951 — Николай Боголюбов, 
 1952 — Чарлз Скотт Шерриңтон, 
 1955 — Дмитрий Абрамович, әдәбият белгече, тарихчы.
 1970 — Педер Хузангай, Чуаш АССР халык шагыйре.
 1993 — Муса Исмәгыйлев,
 1994 — Нигъмәт Шоңкаров,
 1994 — Хәтмулла Солтанов,
 1997 — Николай Зырин,
 2003 — Елена Метревели, 
 2004 — Эрнст Сәетов, рәссам.
 2005 — Люция Фарсина, татар актрисасы.
 2010 — Шамил Башкиров, совет һәм россияле физика галиме.
 2011 — Виктор Мазунов, 
 2011 — Михаил Симонов, совет һәм россияле авиаконструкторы.
 2011 — Симон ван дер Мер, 
 2021 — Зәки Зәйнуллин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
4 март
Татарстан спорт оешмалары

Татарстанда спорт бик нык алга киткән. Татарстан спорт оешмалары футбол, баскетбол, хоккей, волейбол буенча Россия һәм Аурупада беренче урыннарны алып торалар. 2013 елда Казанда Универсиада узачак.

Казан спорт клублары
 "Рубин" футбол клубы
 "Ак Барс" хоккей клубы
 "Уникс" баскетбол клубы
 "Зенит" волейбол клубы

Яр Чаллы спорт клублары
 КАМАЗ (футбол клубы)

Түбән Кама спорт клублары
 "Нефтехимик" хоккей клубы

Әлмәт спорт клублары
 "Нефтяник" хоккей клубы
 «Алнас» футбол клубы - 2000 - 2008 елларда уйнаган.

Юкка чыккан спорт оешмалары 
 СКАТ-5с футбол клубы, Алабуга
 Идел (Казан)
 КамАЗавтоцентр (Яр Чаллы)

Татарстан спорт оешмалары
Майкл Фарадей

Майкл Фарадей (1791 елның 22 сентябре – 1867 елның 25 августы ) – инглиз физигы һәм химигы, электромагнит кыр тәгълиматына нигез салучы.

Биография 
Майкл Лондонда тимерче гаиләсендә туа. Гаиләсенең ярлы булуы аркасында Майкл урта мәктәпне дә тәмамлый алмыйча 13 яшендә китап төпләүче булып эшкә керә һәм анда ун ел буена эшли. Бер үк вакытта ул физика һәм химия буенча үзенә кызыклы булган барлык китапларны укып чыга. Китапларда тасвирланган тәҗрибәләрне үз лабораториясендә кабатлый.

Соңрак Фарадей күренекле физик Гэмфри Дэви белән таныша һәм аның ярдәме белән Европага сәяхәт кыла. Сәяхәт вакытында ул А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кебек физиклар белән күрешеп таныша.

Эзләнүләр 
 1816 – беренче басма хезмәте чыга.
 1820 – Фарадей никел белән корыч иретмәче чыгара. Бу эше тутыкмаучан корыч ясауда беренче адым булып санала. 
 1821 елга кадәр ул нигездә химия буенча 40 ка якын эш бастыра. 
 1824 – беренче булып хлорны сыек хәлдә аерып ала. Тора-бара аның эзләнүләре электромагнетизм өлкәсенә күчә. 
 1831 – электромагнит индукциясе күренешенен ача.
 1832 – электрохимия кануннарын ача.

Искәрмәләр 

Физика
Химиклар
Физиклар
Статистик физика

Статисти́к фи́зика –  физиканың, ихтималлык теориясе ысуллары белән тигезләнеш, яисә тигезләнештә булмаган халәттәге элементар кисәкчекләр системаларының торышын өйрәнүче бүлеге.
Статистик физиканы тигезләнешле һәм тигезләнешсез (физик кинетика) бүлекләргә бүләләр.

Гадәттә, мондый системаларны тикшергәндә һәрбер конкрет кисәкчекнең үз-үзен тотышы игътибарга лаек. Статистик физика системаның кисәкчекләренең хәрәкәтеннән, тулаем системаның уртачаланган эволюциясе төзелгәнен тасвирлый.

Статистик физика күп реаль системаларның – идеаль газларның, реаль газларның, квант газларның, гади конденсацияләнгән тирәлекләрнең ( мәсәлән, идеаль кристаллларның, спин чылбырларының) термодинамика нәтиҗәләрен бирә. Аерым очракта, ул термодинамикада кулланылган термодинамик энтропия, термодинамик эш, эчке энергия тигезләмәләрен бирә һәм энтропиянең кимемәү законын аңлата.

Тигезләнешсез статистик механика һәм физик кинетикасистеманың ничек билгеле тигезләнеш хәленә кергәнен өйрәнә.
Статистик физиканың ысуллары атом һәм молекулаларга гына түгел, ә башка системаларга карата да кулланылырга мөмкин. Статистик физиканың ярашлы бүлекчәсен катлаулы системалар физикасы дип атарга мөмкин.

Моны да карагыз 

 Физик кинетика
 Боголюбов тигезләмәләре чылбыры
  Изинг моделе

Статистик физика
Квант механикасы

Ква́нт меха́никасы – теоретик физиканың квант системаларны һәм аларның хәрәкәт законнарын тасвирлаучы квант физикасы бүлеге. 

Квант кинематикасының төп төшенчәләре булып күзәтелүче, халәт, уртача зурлык тора.

Квант динамикасының төп тигезләмләре: Шрөдингер тигезләмәсе, фон Нейман тигезләмәсе, Линдблад тигезләмәсе, Гейзенберг тигезләмәсе.

Математик аппарат – операторлар теориясе, ихтималлык теориясе, функциональ анализ, оператор алгебралары, төркемнәр теориясе.

Тарих 

Немец физик җәмгыяте утырышында Макс Планк үзенең универсаль h даимиен кертә, "Нормаль спектрда нурланыш энергиясе бүленеше теориясе" дип аталган тарихи мәкаләсен укый. Бу көнне, 1900 елның 14 мартын, квант тәгълиматы туган көн дип исәплиләр.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар 

Квант механикасы
Релятивистик механика

Релятивистик механика – физиканың, яктылык тизлеге белән чагыштырырлык зур тизлектә хәрәкәт итүче җисем һәм кисәкчекләрнең хәрәкәт законнарын өйрәнүче бүлеге. 
Яктылык тизлегеннән җитәрлек дәрәҗәдә кечкенә тизлекләрдә классик механикага күчә.

Гомуми принциплары 
Релятивистик механика – классик механикадан аермалы буларак, фәза координаталары һәм вакыт бәйсез булып торган (вакыт абсолют , ягъни бөтен исәп системаларында да бертөрле), Галилей үзгәртмәләре тәэсир иткән, вакыйгалар, физик өч-үлчәмле фәза һәм вакытны берләштергән, дүрт-үлчәмле фәзада (Минковский фәзасы) барган һәм Лоренц үзгәртмәләре йогынтысы эшләгән теория. Димәк, классик механикадан аермалы буларак, вакыйгаларның хәзергелеге исәп системаларын сайлаудан тора.

Релятивистик механиканың төп законнары – Ньютонның икенче законының релятивистик гомумиләштерүе һәм энегия-импульс саклануының релятивистик законы Лоренц үзгәртмәләрендә фәза-вакыт координаталарының "буталуы" нәтиҗәсе.

Релятивистик механикада Ньютонның икенче законы 
Көч болай күрсәтелә – , шулай ук релятивистик импульс өчен аңлатма билгеле:

 (1). 

Шулай булгач, көчне табу өчен (1) аңлатмадан вакыт буенча  чыгарылма алу җитә, һәм нәтиҗәдә:

, кая 

.

 Ньютон аңлатмасы белән чагыштырсак, релятивизмда, көчнең нормаль төзүчесеннән башка, тангенциаль төзүчесе дә бар икәне күренә.

Релятивистик механикада ирекле кисәкчекнең Лагранж функциясе 
Иң кечкенә тәэсир принцибыннан чыгып, тәэсир интегралын язабыз : , кая -ужай сан. Махсус чагыштырмалылык теориясеннән билгеле булганча, , тәэсир интегралына куеп, табабыз: . Ләкин, икенче яктан,  тәэсир интегралын, Лагранж функциясе аша күрсәтеп була: . Соңгы ике аңлатманы чагыштырып, интеграл астындагы аңлатмалар үзара  тигез икәнлеген күрәбез:

.
Соңгы аңлатманы  дәрәҗәләре буенча таркатабыз:

, таркатуның беренче буыны тизлеккә бәйле түгел, димәк хәрәкәт тигезләмәләренә бернинди дә үзгәреш кертми. Шулай булгач,  – Лагранжның классик аңлатмасы белән чагыштырып,  консантасын (даимиен) табу җиңел:  

. Ниһаять, ирекле кисәкчекнең Лагранж функциясен табабыз: 
.

Өстә китерелгән фикерләүләрне, кисәкче өчен генә түгел, ә ирекле җисем өчен дә кулланып була (әгәр дә җисем өлешләре бербөтен буларак хәрәкәтләнсә).

Моны да карагыз 
Махсус чагыштырмалылык теориясе

Искәрмәләр 

Физика
Тоташ тирәлекләр механикасы

Тоташ тирәлекләр механикасы – механиканың, газсыман, сыек һәм каты деформацияләнүчән җисемнәрнең хәрәкәтен өйрәнүче бүлеге.

Тоташ тирәлекләр механикасында, теоретик механикада үсеш алган ысуллар нигезендә, бирелгән урынны (пространствоны) тулаем эзлексез тутыручы материаль җисемнәрнең, аларның молекуляр төзелешенә әһәмият бирмичә, хәрәкәте өйрәнелә.
Шуның белән бергә, тыгызлык, тизлек кебек җисемнәрнең характеристикалары эзлексез дип санала. Чөнки тоташ тирәлекләр механикасында кулланылган үлчәмнәр, молекула үлчәмнәреннән җитәрлек зур. Җисемнең бирелгән үзлекләрен өйрәнү өчен кирәк булган минималь күләм билгеләнгән күләм (рус. Представительный объём), яки физик кечкенә күләм дип атала. Бу гадиләштерү аппаратның эзлексез функцияләре өчен яхшы эшкәртелгән иң югары математиканы тоташ тирәлекләр механикасында кулланырга мөмкинлек бирә. 
Эзлексезлек фаразыннан (гипотезасыннан) башка, урын һәм вакыт турында да фараз кабул ителә – бөтен процесслар, нокталар арасындагы ераклык билгеләнгән пространствода карала һәм алар вакыт белән үзгәрәләр. Тоташ тирәлекләрнең классик механикасында вакыт бөтен күзәтүчеләр өчен бертөрле ага, ә релятивистикта – урын һәм вакыт бергә урын-вакытка берләшәләр.

Су, һава кебек гади материаль җисемнәрдән башка, тоташ тирәлекләр механикасында аерым тирәлекләр дә карала: 
кыр тирәлеге – электромагнит кыр, нурланыш кыры, гравитация кыры һ.б.

Тоташ тирәлекләр механикасы механик мисалларны математик мисалларга, ягъни , математик операөияләр ярдәмендә, ниндидер сан, яки функция табу мисалларына чыгару ысулларын карыйлар.

Шул ук вакытта фән деформацияләнүче җисемнәр өчен гомуми үзлекәр һәм законнар табу ысулларын тикшерә.

Тоташ тирәлекләр механикасы тәэсире астында, математиканың комплекслы анализ, интеграль тигезләмәләр һәм аерым чыгарылмаларда дифференциаль тигезләмә өчен кырый мисал лар (рус. краевые задачи) кебек өлешләре үсеш ала.

Тоташ тирәлекләр механикасы түбәндәгеләргә бүленә:
 Каты җисемнәр механикасы;
 Гидродинамика;
 Газодинамика.
Бу бүлекләрнең һәрберсе таррак бүлекләргә бүленә. Мәсәлән, каты җисемнәр механикасы сыгылмалылык теориясенә, пластиклык теориясенә, ярылу теориясенә һ.б. бүленә.

Моны да карагыз 
 Бүленешләрне билгеләүче теория 9рус. Теория определяющих соотношений)
 Математик модель

Физика