alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Рәдиф Җамалетдинов

Рәдиф Рифкать улы Җамалетдинов — татар галиме, филология фәннәре докторы, профессор, Россия табигый фәннәр академиясе әгъза-мөхбире. Россиянең атказанган югары мәктәбе хезмәткәре (2020).

Тәрҗемәи хәле 

1969 елның 27 октябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында туган. Урта белем алганнан соң, 1987—1989 елларда армия сафларында хезмәт итә. 1990—1995 елларда Казан дәүләт педагогика институтында укый, аспирантураны тәмамлаганнан соң, Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгының Республика фәнни-методик үзәгендә гыйльми хезмәткәр, 1995—1996 елларда КДПУның татар теле кафедрасында ассистент, татар теле һәм әдәбияты факультеты деканы урынбасары, соңрак декан булып эшли. 1999—2002 елларда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Татарстан халыклары телләрен үстерү бүлегендә баш референт вазифаларын башкарды. Ул чагыштырмача тел белеме буенча дистәләрчә җыентык-монографияләр авторы, шулай ук татар теле буенча дәреслекләр, программалар, төрле кулланмалар эшләүдә катнашты.

Рәдиф Җамалетдинов Россия Президенты Указы нигезендә «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медаленә лаек. Шулай ук ул Россия, Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыкларының, вузның Мактау грамоталары, «Россия Федерациясе атказанган югары һөнәри белем бирү хезмәткәре» һәм «Мәгарифкә керткән хезмәтләре өчен» күкрәк билгеләре белән бүләкләнде.

Рәдиф Җамалетдинов фәнни, педагогик, профессиональ оешмалар, укыту-методик берләшмәләр, шулай ук диссертацион һәм эксперт советлары эшендә актив катнаша. Ул – “Рус теле” һәм “РФ халыклары телләре” белгечлекләре буенча докторлык һәм кандидатлык диссертацияләрен яклау буенча диссертацион совет рәисе, Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгы каршындагы педагогик белем белгечлекләре буенча Укыту-методик берләшмә Советы Президиумы әгъзасы һәм әлеге берләшмәдә “Туган (татар) теле һәм әдәбияты” белгечлеге буенча укыту-методик комиссия рәисе дә булып тора.

2008 елның 15 февраленнән Рәдиф Җамалетдинов ТДГПУ ректоры вазыйфаларын башкара.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2005 — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале.
 Россия Федерациясе атказанган югары һөнәри белем бирү хезмәткәре.
 2020 — Россиянең атказанган югары мәктәбе хезмәткәре

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Гөлнара һәм Рәдиф Җамалетдиновлар: «Оныклар да татар булсын иде!»

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Татар тел галимнәре
Ректорлар
Филология фәннәре докторлары
РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
28 октябрь

28 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына 64 көн кала.



Анимациянең халыкара көне.

Украина — илне фашистлардан азат итү көне.



1886 — Нью-Йоркта Азатлык сынының рәсми ачылышы уза.
 1918 — Чехословакия төзелү көне.
 1919 — АКШ Конгрессы «коры канун» кабул итә.

1815 — Людовит Штур, 
 1882 — Душан Симович, серб хәрби-дәүләт эшлеклесе.
 1887 — Мирза Ибраһимов, 
 1888 — Карлис Зале, 
 1899 — Всеволод Изосимов, 
 1899 — Пётр Славинский, 
 1901 — Хәсән Мохтар, 
 1909 — Николай Ломодуров, 
 1910 — Алексей Петров, 
 1911 — Әүвәл Сунарчин, 
 1913 — Ефим Учитель, 
 1914 — Ричард Сиң, 
 1921 — Владимир Игошев, 
 1922 — Шәрига Таһирова, татар язучысы.
 1923 — Алексей Богданов, 
 1923 — Миңнегали Гобәйдуллин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре укчылар взводы командиры, лейтенант, Советлар Берлеге каһарманы (матросовчы).
 1927 — Роза Макагонова, кино актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
 1928 — Шәүкәт Биктимиров, татар артисты.
 1930 — Павел Тугунов, 
 1931 — Инесса Шарова, 
 1931 — Насыйфулла Зәйнуллин, сварщик, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 1931 — Расих Ханнанов, 
 1932 — Владимир Ивашко, 
 1933 — Ишморза Һидиятов, 
 1938 — Карина Лисициан, 
 1939 — Марс Макаров, композитор, ТАССР атказанган сәнгать эшмәкәре (1987).
 1940 — Равил Исмәгыйлев, 
 1943 — Вәсимә Хәйруллина, татар шагыйре.
 1946 — Әүфәр Гәрәев, 
 1946 — Рафаэль Сибат, 
 1947 — Зоя Киреева, 
 1948 — Миңзада Кирәева, 
 1953 — Гүзәл Хамматова, 
 1955 — Билл Гейтс, Microsoft компаниясе нигезләүчесе.
 1956 — Мәхмүт Әхмәдиниҗат, 
 1957 — Пәнаһ Хөсәенов, 
 1957 — Роза Рымбаева, 
 1962 — Таһир Ибраһимов, 
 1967 — Олег Еремин, 
 1979 — Җәвит Кәрим, 
 1984 — Обафеми Мартинс, 
 1991 — Илмир Хәзетдинев, 
 1992 — Мария Сергеева,

1704 — Джон Локк, инглиз фәлсәфәчесе, педагог.
 1727 — Борис Куракин, 
 1740 — Анна Иоанновна, Россия императоры (1730 елдан башлап).
 1923 — Стоян Протич, 
 1934 — Мәҗит Гафури, татар әдәбияты классигы, шагыйрь.
 1943 — Вахит Галимов, 
 1949 — Муса Бигиев, татар язучысы, дин галиме.
 1976 — Абдулла Әхмәт, татар язучысы, драматург.
 1991 — Габделгазиз Зыятдинов, Академия театры артисты.
 1998 — Камил Баһманов, 
 2002 — Әнвәр Абдуллин, 
 2005 — Ричард Смолли, 
 2016 — Ариан Калинин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
28 октябрь
Шәүкәт Биктимеров

Шәүкәт Биктимеров, Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров (1928 елның 28 октябре, Миңгәр, Саба районы — 2012 елның 28 мае, Казан) — татар артисты, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актеры, ТАССР  (1968), РСФСР (1970), ССРБ (1977) халык артисты, Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт (1967), РСФСР Дәүләт (1979), «Тантана» (2002) премияләре лауреаты, Татарстан Фәннәр Академиясенең шәрәфле әгъзасы (2007). 1958-1991 елларда — КПСС әгъзасы.

Шәүкәт Биктимеров берничә дистә рольне уңышлы башкаруына карамастан, аны чын мәгънәсендә таныткан образы — «Әлдермештән Әлмәндәр» спектаклендә Әлмәндәр бабай роле. Әлеге образ инде озак еллар дәвамында сәхнәдә татар милләте йөзен, аның намусын, иманын һәм кыйбласын чагылдырган легендар каһарман булып тора.

Тормыш юлы 
Шәүкәт Биктимеров 1928 елның 28 октябрендә Татарстанның Саба районы Миңгәр авылында туа. Тимершык авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, колхозда эшләп ала. 1945 елда Шәүкәт Биктимеров Казанга килеп театр училищесына укырга керә һәм 1949 елда аны тәмамлый. Шул ук елны Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. Армиягә алына, театрга яңадан 1953-1954 елгы сезон башында кайта.

Озак еллар дәвамында театрда хезмәт итә. 1967 елда ул Чыңгыз Айтматовның «Гүзәлем Әсәл» спектаклендәге Байтимер роле өчен ТАССРның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була. 1979 елда исә Туфан Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр» спектаклендәге Әлмәндәр роле өчен РСФСРның К.С.Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе белән бүләкләнә.

1975-1980 елларда Шәүкәт Биктимеров — ТАССР Югары Советы депутаты.

Лаеклы ялга чыккач, ул гомерен Казанда үткәрә. 2012 елда ул «Тантана» премиясенең «Намус һәм тугрылык» номинациясендә бүләк ала, тик хәле авыр булуы аркасында аны алырга килә алмый. Озак вакыт авырганнан соң Шәүкәт Биктимеров 2012 елның 28 маенда Казанда вафат була. Аның белән хушлашу 29 май көнне Камал театрында үтә.

Эшчәнлек 
Шәүкәт Биктимиров төрле характердагы йөздән артык рольне зур осталык белән башкара, ләкин тамашачылар актёрны, Туфан Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр» әсәрендәге Әлмәндәр образында күргәч, шул образ белән тәңгәлләштерә башлыйлар. Бу инде артистның геройны югары дәрәҗәдә талантлы итеп һәм тулаем ача белүенә бәйледер. Шул легендар роль өчен Шәүкәт Биктимеров Станиславский исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Башкарган рольләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Камал театры сайты 
 Әлмәндәр бабайда кунакта
 Шәүкәт Биктимеров белән әңгәмә

Шәүкәт Биктимеров белән хушлашу 
 Шәүкәт Биктимеров вафат
 Шәүкәт Биктимеров вафат
 Шәүкәт Биктимеров вафат (видео истәлекләр)
 Әлмәндәр бабайны соңгы юлга озатудан фоторепортаж
 Казан Шәүкәт Биктимеров белән хушлашты
 Шәүкәт Биктимеров белән хушлашу
 Шәүкәт Биктимеров вафат
 Казан Шәүкәт Биктимеров белән хушлашты
 Шәүкәт Биктимеров белән хушлашу

Шулай ук карагыз 

Камал театры актерлары
ТАССР халык артистлары
Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
ССРБ халык артистлары
«Тантана» премиясе лауреатлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Анимациянең халыкара көне

Анимациянең халыкара көне (ингл. International Animation Day) — берәр ничек тә анимация һәм мультипликация өлкәсендә эшләгән кешеләр бәйрәме. Ел саен, 28 октябрь көнне билгеләнә.

Нәкъ 28 октябрь көнне 1892 елда Франция рәссамы Эмиль Рено Париж публикасына хәрәкәт итүче рәсемнәрне (ягъни мультфильмны) күрсәтте. 2002 елда «Анимацияле киноның халыкара ассоциациясе» бу бәйрәмне үткәрергә карар кылдылар.

Мультипликация
Халыкара көннәр
28 октябрь
Беларуслар

Беларуслар () — күбесенчә Беларусиядә яшәүче, халык саны якынча 9,4 млн кеше булган халык.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Мядзведзеў А. М. Да пытання аб паходжанні беларусаў (па дадзеных археалогіі і мовазнаўства)  

Славян халыклары
Россия халыклары
Польша халыклары
Беларуслар
Мөселман

Мөселман, мөслим () — Ислам дине тәгълиматы буенча яшәүче кеше.

Мөселманнарның дини практикалар Исламның биш баганасында тасвирланган. 

Дөнья буйлап үзен мөселман дип билгеләүчеләр саны  1,3 — 1,8 млрд кеше дип исәпләнә.

Билгеләмә 
Ислам динендә мөселман — Аллаһ тәгаләнең барлыгына һәм берлегенә, Мөхәммәт пәйгамбәрнең аның илчесе һәм рәсүле булуына шәһадәт иткән һәм Исламның биш баганасында тасвирланган тәртиптә яшәргә торышкан кеше.

Мөселманнар турында Коръәндә

Мөселманнар турында Хәдистә 
 Белемнәрен арттыру — һәрбер мөслим һәм мөслимәнең бурычы

Мөселман җәмгыятьләренең хәле

Ислам хезмәттәшлеге оешмасы 

Ислам хезмәттәшлеге оешмасы әгъза-илләре җәмгыятьләрендә кеше хокуклары һәм хатын-кыз хокуклары мәсьәләдә радикаль карашлар өстенлек итә:
 Гарәбстан ярымутравы илләре (Йәмәннән тыш) хәттә БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан 1966 елда кабул ителгән Кеше хокуклары турында билльның «Икьтисади, социаль һәм мәдәни хокуклар турында халыкара пакт» һәм «Гражданлык һәм сәяси хокуклар турында халыкара пакт» исемле халыкара конвенцияләрне имзаламаган. 
 Хатын-кызларга карата бар төр дискриминацияне бетерү конвенциясе (en) таләпләре хәттә аны имзалаган мөселман илләр җәмгыятьләрендә игътибарсыз калдырыла.

Татарстан 
Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте башлыгының беренче ярдәмчесе һәм пресс-сәркәтибе Рөстәм Батровның 2014 елның 1 февраль көнендә «Бөтендөнья хиҗаб көне» (en) уңаеннан кешенең Аллаһ Тәгалә алдында тышкы дини атрибутлары мы, иманы мы әһәмиятлерәк мәсьәләсенә багышланган мәкаләсе һәм Хәнәфи мәзһәбенең шик астына салына алмаслык догма булуы турында башка фикерләре аркасында үз вазыйфаларыннан читләштерелүе турында хәбәрләр чыкты.

Шулай ук карагыз 
 Хәлифә
 Иман (дин)

Искәрмәләр 

Ислам
Шәхесләр:Ислам
Билл Гейтс

Уи́льям Ге́нри Гейтс III (ингл.. William Henry Gates III) — америка эшкуары, Билл һәм Мелинда Гейтс Фонды рәисе. 1996 - 2007 елларда һәм 2009 елда — Forbes журналы мәгълүматлары буенча дөньяның иң бай кешесе. 2009 елның сентябрь аенда аның милке 50 млрд долларга бәяләнә.

Ул Пол Аллен белән берлектә Microsoft Корпорациясенә нигез сала.

TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

АКШ эшмәкәрләре
Миллиардерлар
Microsoft
Программистлар
Азатлык сыны

Азатлык сыны (ингл. Statue of Liberty, тулы исеме — Дөньяны яктыртучы азатлык, ингл. Liberty Enlightening the World) — АКШның иң мәшһүр сыны, шулай ук «Нью-Йорк һәм АКШ символы», «Азатлык һәм демократия символы» дип атала. Америка инкыйлабының йөзьеллыгына Франциядән бүләк булып бирелгән. 1886 елның 28 октябрендә аны АКШ президенты Гровер Кливленд ача.

Азатлык сыны Нью-Йоркның Азатлык утравында, Манхэттеннан 3 км ераклыкта урнаша. 1956 елга кадәр «Бедлоу утравы» дип аталган.

Сында хатын бер кулы белән чырак, икенчесендә скрижаль (китап) тота. Китапта «JULY IV MDCCLXXVI» («1776 елның 4 июле»), Бәйсезлек декларациясен имзалаган көн.

Җирдән чыракка кадәр биеклек 93 метрны тәшкил итә.

Шулай ук Парижда дүрт, Кольмарда, Токиода, Ригада берешәр Азатлык сыннары бар.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Statue of Liberty National Monument
 http://www.cr.nps.gov/history/online_books/hh/11/hh11g.htm 

Нью-Йорк
АКШ һәйкәлләре
АКШ тарихы
Боден күле

Боден күле (алм. Bodensee) — Алмания, Швейцария һәм Австрия чикләрендә урнашкан күл. Боден күле үзенә Биек күл (алм. Obersee), Түбән күл (Untersee) һәм Рейнны (Seerhein) кертә.

Күл мәйданы 536 км², озынлыгы — 63 км, киңлеге — 14 км, күләме — 48.5 км³. Иң зур тирәнлеге — 254 м.

Сылтамалар 
 
 Туристик оешма 

Австрия күлләре
Алмания күлләре
Швейцария күлләре
29 октябрь

29 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына 63 көн кала.





ССРБ — ВЛКСМ көне. 
  Төркия — Җөмһүрият көне.



1905 — Казанда беренче татар газетасы «Казан мөхбире» чыга.
 1947 — Истанбулда «Şalom» атналык яһүди газетасы чыга башлый.
 1956 — Исраил Мисырга хөҗүм итә. Берничә көннән соң кораллы конфликтта Франция белән Бөекбритания катнаша башлый.

1828 — Томас Фрәнсис Баярд, 
 1865 — Андрей Гордягин, 
 1873 — Виктор Паулуччи, 
 1877 — Равил Сыртланов, 
 1889 — Габделкадир Инан, 
 1898 — Яков Шкетан, мари журналисты, язучысы һәм драматургы.
 1899 — Полина Петрищева, 
 1904 — Александр Морозов, 
 1905 — Михаил Иванов, 
 1906 — Иван Саламбек, 
 1910 — Хәлимә Ишбулдина, 
 1918 — Зәйнәп Гыйләҗетдинова, 
 1919 — Фәрдетдин Сәхәбетдинов, 
 1920 — Барух Бенасерраф, 
 1925 — Иван Самощенко, 
 1929 — Әбүзәр Айдамиров, 
 1929 — Евгений Примаков, 
 1929 — Рудольф Зарипов, математика галиме.
 1930 — Нина Барчукова, 
 1933 — Рим Әхмәтов, 
 1935 — Исао Такахата, 
 1936 — Билсур Габделхаев, татар галиме.
 1938 — Элен Джонсон-Серлиф, 
 1939 — Виталий Самарцев, 
 1939 — Иван Грай, керәшен татар шагыйре.
 1944 — Исмәгыйль Телевәлди, 
 1948 — Феликс Кулов, 
 1950 — Абдуллаһ Гүл, 
 1958 — Дэйвид Ремник, АКШ журналисты, язучы.
 1958 — Эльза Хорева, 
 1961 — Дмитрий Моратов, 
 1963 — Эльвира Нәбиуллина, Россия икътисадчысы, дәүләт эшлеклесе.
 1968 — Вардан Хачатрян, 
 1978 — Денис Паслер, 
 1981 — Руслан Мөхәммәтшин,

1603 — Ирина Годунова, 
 1889 — Николай Чернышевский, рус язучысы.
 1893 — Николай Поздеев, 
 1896 — Николай, 
 1921 — Константин Андреев, 
 1927 — Ольга Александрова-Гейнс, 
 1938 — Сәхибгәрәй Сәетгалиев, совет сәяси һәм фирка эшлеклесе, ТАССР Халык Комиссарлары Шурасының 1 нче рәисе.
 1938 — Павел Ермолин, 
 1938 — Рубен Восканов, 
 1949 — Георгий Гурджиев, 
 1959 — Александр Дубяго, астрономия галиме, Казан университеты профессоры.
 1971 — Арне Тиселиус, 
 1971 — Семен Данилов, 
 1976 — Константин Васильев, рус совет рәссамы.
 1978 — Иван Каиров, 
 1980 — Нәкый Бикташев, рәссам.
 1981 — Жорж Брассенс, француз шагыйре, композитор.
 1988 — Фәйзулла Әһлетдинов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 1993 — Исмәгыйль Габдрәфыйков, 
 1995 — Борис Егоров, 
 1995 — Риза Ишморат, татар драматургы.
 1996 — Радик Гәрәев, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар эстрада һәм опера җырчысы.
 1997 — Андрей Адо, 
 1997 — Рөстәм Касыев, 
 1999 — Гамирҗан Исламхуҗин, 
 1999 — Ирек Мөхсинев, 
 2001 — Габделхак Габдуллаев, 
 2006 — Алексей Ермолаев, 
 2007 — Виктор Бондаренко, 
 2014 — Дания Гыймранова, театр белгече һәм тәнкыйтьчесе.
 2021 — Мар Байҗиев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
29 октябрь
Билсур Габделхәев

Билсур Габделхәев — дөньякүләм танылган татар галиме, физика-математика фәннәре докторы, профессор, Татарстан Фәннәр Академиясенең әгъза-мөхбире, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, АКШ география җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы.

Ул 1936 елның 29 октябрендә Корган өлкәсендә туган. 1954 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый, ике ел дәвамында Яңгул урта мәктәбендә математика укытучысы булып эшли.

Билсур Габделхәев 1961 елда бик яхшы билгеләр белән Казан Дәүләт университетының физика-математика факультетын тәмамлый, аспирантурада укуын дәвам итә. 1962 елдан — ассистент, 1967 елдан — өлкән укытучы. 1966 елда диссертация яклап, физика-математика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен ала. 1968 елдан — университетның математик анализ кафедрасы доценты. 1968—1973 елларда — Болгариянең София һәм Пловдив университетлары доценты.

1986 елда Билсур Габделхәев докторлык диссертациясе яклап физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе ала. Шул ук елдан — Казан университеты профессоры, 1988 елдан — кафедра мөдире. Галим математик анализ, дифференциаль һәм интеграль тигезләмәләр, исәпләү математикасы һәм математик физика өлкәләрен берләштергән тармакны өйрәнүче дөньякүләм танылган зур фәнни мәктәпне тудырды. Аның югары һәм гамәли математика өлкәсендә 200гә якын фәнни хезмәте һәм күп илләрдә басылган өч монографиясе бар. Б. Габделхәев 35 фән кандидаты, өч фән докторы тәрбияләде — аларның күбесе үсеп килүче илләр өчен.

1974 елда якташыбыз Казан университеты каршындагы югары уку йортларының берләштерелгән фәнни семинары җитәкчесе итеп сайланды. «Югары уку йортлары хәбәрләре. Математика» фәнни журналының редактор урынбасары, аның редакция советы әгъзасы. 1992 елдан — Татарстан Фәннәр Академиясенең әгъза-мөхбире, математика буенча аның фәнни шурасы рәисе.

1996 елда аңа Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе исеме бирелде. Шул ук елда АКШның география җәмгыяте аны үзенең шәрәфле әгъзасы итеп сайлады, АКШның биография институты математика өлкәсендә иң югары уңышка ирешкән кеше дип танып, үзенең алтын медале белән бүләкләде. 1997 елдан — әлеге институтның җитәкче шурасы әгъзасы.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар галимнәре
Физика-математика фәннәре докторлары
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
ТФА академиклары
Математиклар
Яшел суүсемнәр

Яшел суүсемнәрнең үзенчәлекле билгесе — катламасы яшел төстә булуы. Бу суүсемнәрнең төрләр саны 13 меңгә җитә. Алар башлыча төче суларда таралган, кайберләре диңгез суында яши; бик азы гына әледән-әле дымланып торган шартларда: туфракта, агач кабыгында, коймаларда, гөл чүлмәкләрендә һ. б. тирәлектә яшәүгә җайлашкан.

Яшел суүсемнәрнең бер күзәнәкле (хлорелла, хламидомонада) һәм тәне җеп рәвешендәге яки яссы яфраксыман (улотрикс, ульва, хара) күп күзәнәкле формалары да бар. Бер күзәнәкле һәм колонияле суүсемнәрнең күпчелеге камчылар ярдәмендә хәрә­кәтләнергә сәләтле. Кайбер беркүзәнәклеләр, мәсәлән хлорелла хәрәкәтләнми. Яшел суүсемнәрнең күзәнәкләрендә төрле пиг­ментлы (аеруча хлорофиллы) хроматофорлар була. Төче суда яшәүче күп күзәнәкле яшел суүсемнәр буа яки күлләрдә куе булып үсә, бака ефәге барлыкка китерә.
Кызыл суүсемнәр

Кызыл суүсемнәрнең үзенчәлеге иң элек пигментлар җыелма­сында чагыла. Аларның хлоропластларында, хлорофилл һәм каротиноидлардан тыш, суда эрүчән пигментлар бар: кызыл — фикоэритриннар һәм зәңгәр — фикоцианиннар. Бу пигментлар­ның микъдарына карап, таллом төрле төстә була: куе алсу кызыл төстән алып (фикоэритрин күбрәк булганда) күксел ачык соры төскә кадәр (фикоцианин күбрәк булганда). Кызыл суүсемнәр өчен үзенчәлекле багрянка крахмалы дип йөртелә торган запас матдә аларның цитоплазмасында хлоропластлардан читтә туплана. Бу полисахарид крахмалга караганда гликогенга якынрак.

Ихтимал, багрянкаларның хлоропластлары симбиотик цианобактерияләрдән килеп чыккандыр, алар биохимик яктан да, структуралары белән дә охшашлар.

Кызыл суүсемнәр тропик һәм субтропик пояслар диңгезләрендә, шулай ук өлешчә уртача климат өлкәләрендә (Кара диңгез яр буенда) таралган. Төрләрнең гомуми саны 4 меңгә җитә, тулар­ның 200е генә төче сулыкларда һәм туфракта яши.

Кайбер төр багрянкаларның таллом төзелеше югарырак төзе­лешле көрән суүсемнәр тәне белән охшаш. Аларның катламасы күп күзәнәкле тармакланган җепләрдән торган куак рәвешендә, сирәк кенә 2 м га кадәр җиткән пластинкасыман яки яфраксыман.

Кызыл суүсемнәр диңгез төбенә якын катламнарда таралган үсемлекләр дөньясының (бентосның) иң зур төркемен тәшкил итәләр. Көнчыгыш Азия илләрендә багрянкаларның кайбер төрлә­рен үрчетеп, азык итеп файдаланалар. Күбесе микробиологиядә микроблар үрчетү өчен туклыклы тирәлек сыйфатында кулланыла торган агар-агар һәм йод табу өчен чимал булып хезмәт итә. Норвегиядә су күтәрелә һәм чигенә торган зонада (литораль) кызыл суүсемнәр утырып калган җирләрне, су чигенгән вакытта, көтүлек итеп файдаланалар.

Искәрмәләр 

 
Авыл хуҗалыгы үсемлекләре
1520 ел



Вакыйгалар 
 1 ноябрь — Фердинанд Магеллан Тын һәм Атлантик океаннарын аерган Магелан бугазын ачты.

Туулар

Вафатлар 

1520 ел
Еллар
Никола Буало-Депрео

Никола́ Буало́-Депрео́ (фр. Nicolas Boileau-Despréaux; 1636 елның 1 ноябре, Париж — 1711 елның 13 марты, Париж) — күренекле француз шагыйре, тәнкыйтьче, классицизм теоретигы.

Төпле фәнни белем ала, хокук белемен өйрәнә, ләкин аннары тел белеменә тартыла. «Сатиралар» (1660) әсәре белән иртә таныла. 1677 елда Людовик XIV аны историограф булып билгели.

Шулай ук карагыз 

Франция шагыйрьләре
XVII гасыр язучылары
Франсуз шагыйрьләре
Франсуз академиясе әгъзалары
Google (LAT)

Google (NASDAQ: GOOG) ul Dönya Küläm Päräwäzdä ezläw öçen AQŞta nigezlängän ezläw maşinası. Bögengä ul päräwezdä ezläw maşinaları arasında iñ qullanıla torğannarına kerä, wä kön sayın 200 millionnan artıq soraw eşkärtä.

Säxifälärdän tış, Google ul räsmnärne, Usenet törkemnärendä, yañalıq säxifälärdä, wä säwdä kibetlärendä dä ezli. 2004. Yündä Google, eşkärtep, 4.28 milliard bit, 880 million räsem, 845 million Usenet xäbär arasında ezli.

Bügengä Google şul tikle uñışqa uñışqa ireşkän (päräwez qullanuçılardan 80%ı), xättä qullanuçılar söyläşüendä «Google arqılı eşkärtü» mäğnäse belän «to google» (googıllaw) fiğele qullanıla başlağan.

Şirkät

Tarix 
Google maşínasın 1996. yılda Larry Page wä Sergey Brin atlı ike Stanford talibı cibärgännär.

1998. yılnıñ 7. Sentäberdä Californiada ber dus garajında Google Inc. şirkäte terkälgän ide.

Süzçığış 
Google süze ul 10100 sanın añlata torğan googol süze belän uynaw arqılı kilgän. Bu süz saylaw Google maşínasınıñ qüäten kürsätergä tieş. Soñraq şikät «Google Inc.» atala başlağan.

Monı da qara 
 Ezläw maşinası

Päräwezdä 
 Google
 Google News – yañalıqlarğa küzätü wä Tatarstan turında yañalıqlar
 Froogle – tuar ezläw maşınası
 Google törgäge  wä Google törgägendä Tatar öleşe 
 Google'nıñ räsmi weblogı

Сайтлар
Мәэмүн Сутюшев

Мәэмүн Гали улы Сутюшев — татар рәссамы, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык рәссамы.

Ул 1906 елның 2 ноябрендә Төньяк Казакъстандагы Петропавловск шәһәрендә гади һөнәрче гаиләсендә туа. Кечкенәдән рәсем ясарга ярата. 1926 елда Казандагы сәнгать техникумына укырга керә. 1930 елда аны уңышлы тәмамлап, ул чактагы Татар эшче театрында иҗат юлын башлый. 1931—1932 елларда гаскәри хезмәттә булып кайтканнан соң, театрда эшен дәвам иттерә. 1939 елда яшь талантлы рәссамны Г.Камал исемендәге театрга кабул итәләр.

Ватан сугышы башлангач, Мәэмүн Сутюшев фронтка китә. Мәскәү, Белорусия янында каты сугышларда батырлык күрсәтеп, орден-медальләр белән бүләкләнә, әмма авыр яралана. 1944 елда ул яңадан театрга кайтып, баш рәссам йөген тарта башлый. Бу вазифаны 1976 елга кадәр лаеклы үти. 40 еллык иҗат, эзләнү чорында Мәэмүн Сутюшев 120 спектакльне бизәп, аларга чын мәгънәсендә тылсым өрә.

Күренекле рәссам төрле елларда танылган режиссерлар белән дә иҗат итә, мәсәлән, Марсель Сәлимҗанов белән 20ләп әсәр сәхнәләштерәләр. Алар арасында “Бәйрәм кичендә” (Э. Филиппо), “Шамил Усманов” (Аяз Гыйләҗев, А.Яхин), “Хуш, Назлыгөл” (М. Байҗиев), “Әни килде” (Ш. Хөсәенов), “Зәңгәр шәл”, “Сүнгән йолдызлар” (Кәрим Тинчурин), “Кыю казлар” (Таҗи Гыйззәт), “Бер төн” (Б. Горбатов) кебек мәшһүр спектакльләр бар. Алар беренче чиратта рәссам эше белән күз алдына килеп басалар.

Мәэмүн Сутюшев 1990 елның 19 мартында вафат булды.

Татар рәссамнары
Казакъстанда туганнар
Якутск

Яку́тск () — Россиядәге шәһәр, Саха республикасының башкаласы, Лена елгасы порты. Эре мәдәни, фәнни үзәк.

2022 елның 15 ноябреннән — «Хезмәт даны шәһәре».

Географик урнашуы 
Шәһәр Туймаада үзәнлегендә Лена елгасының сул ярында урнашкан.

Мәйданы — 122 км².

Мәңгелек туңлыкта урнашкан иң зур шәһәр.

Климат 
 Уртача еллык температура — -8,8 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 1,7 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 69%

Тарих 
Якутск 1632 елда Пётр Бекетов җитәкчелегендәге Енисей казаклары отряды тарафыннан Ленаның уң ярында нигезләнгән. 1634 елда острог Лена агымы буенча югарырак урынына күчерелә.  1642—1643 елларда хәзерге урынына күчерерлгән.

1805—1920 елларда — Россия империясенең Якутск өлкәсе үзәге. 1920—1991 елларда — Саха Автономияле Совет Социалистик Республикасының башкаласы. 1991 елдан Саха Республикасының башкаласы булып тора.

Халык 

Милли состав (2002): руслар — 44,5%, сахалар — 43,9%, украиннар — 2,2%, бүрәтләр — 1,0%, татарлар — 1,0%.

Шәхесләр 
 Зәүр Бәширов (1945-2006), радиоэлектроника гыйлеме белгече,
 Наталья Харлампьева (1952, Маган), Якутия Язучылар берлеге рәисе (1998 елдан), Якутиянең халык шагыйре (2002).

Дин 
Аар Айыы
Христианлык
 Православие
 Спас-Преображение кафедраль соборы
 Иске йолалык
 Югары апостоллар Петр һәм Павел хөрмәтенә чиркәү
 Католиклык
 Католик чиркәве
 Әрмән апостол чиркәве
 «Сурб Карапет» әрмән чиркәве
Ислам
 Якутск җәмигъ мәчете
Буддачылык
 Дацан
һ.б.

Һәйкәлләр 
 Муса Җәлил һәйкәле (2023)

Галерея

Сылтамалар 

Якутск
Россия субъектлары башкалалары
Хезмәт даны шәһәрләре
Төрки телләр

Төрки́ теллә́р — алтай макрогаиләсенең тугандаш телләр гаиләсе. Азия һәм Көнчыгыш Европада киң таралган. Төрки телләрдә кимендә 157 млн кеше сөйләшә дип санала.

Тарих 

БЭК V меңьеллыкта алтай борынгы теле япон-корея һәм төрки-монгол-тунгус-мәнҗүр асгаиләләренә таркалган.  Тәфсилле тикшеренү буенча алтай гаиләлеге 3 асгаиләлегенә бүленгән:

көнбатыш (төрки-монгол) гаиләлеге БЭК 4 меңьеллыкта төрки һәм монгол телләренә бүленгән
үзәк гаиләлеккә тунгус-мәнҗүр төркеме керә
көнчыгыш (япон-корея) гаиләлеге БЭК 3 меңьеллыкта  корея һәм япон-рүкүк телләренә таркалган.

Барлык төрки диалектлар бердәм төрки телдән  чыкканнар, БЭК 3-2 гасырларда бердәм төрки телдән бүгенге чуаш теле бабасы аерылган.

Кайбер галимнәр буенча 22-23 гасыр элек борынгы төрки тел төп төрки төркемгә һәм огур төркеменә бүленгән.

Соңрак төп төрки телдән якут теле, тыва теле, һәм соңрак угыз телләре, карлук телләре, кыпчак телләре аерылганнар.

Борынгы болгар теле һәм Идел буе төрки теле нигезендә заманча татар теле килеп чыккан.

Төрки телләр гаиләсенең классификация схемасы 
(!төзәтмәләр кертергә кирәк!)

Бүленеш 
Алтай борынгы теле 
БЭК 5 меңьеллык
Япон теле, Корея теле
Төрки-монгол-тунгус телләр гаиләлеге
БЭК 4 меңьеллык
Монгол телләре
 Борынгы төрки тел:
БЭК 3-2 гасыр
Огур телләре (Һун теле (бәхәсле), Чуаш теле)
4-10 гасыр
Якут теле, тыва теле
Угыз телләре: Төрек теле, Төрекмән теле, Азәрбайҗан теле
Карлук телләре: Үзбәк теле, Уйгыр теле
Кыпчак телләре:
Ногай-кыпчак телләре: Казакъ теле, Ногай теле
Коман-кыпчак телләре: Кырымтатар теле, Карачай-Балкар теле
Болгар-кыпчак телләре: Татар теле, Башкорт теле

Төрки телләрнең чагыштыруы (Сводеш исемлеге) 

 

Россия телләре
Википедия:Викимәгълүматны тутыру
Википедия:Яхшырту
Википедия:Яңарту өчен мәкаләләр
Википедия:Текст эчтәлегендә җитешсезлекләр
Википедия:Ярдәм
Татар теле
Оһайо (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Огайо (мәгънәләр) битен карагыз.
Оһа́йо () — АКШның урта көнбатышында урнашкан штат. Кыскача OH дип билгеләнә. Штат башкаласы һәм иң зур шәһәре — Коламбус. Халык тыгызлыгы буенча штат тугызынчы урында урнаша.

Аурупалылар Оһайо җирләрен XVIII гасырда үзләштерә башлалдылар. Башта ул Франция җире булган, аннары Бөекбританиягә күчкән. 1803 ел килешүе буенча Огайо АКШка кушылды.

Шәһәрләр

Сылтамалар
Татарстан язучылар берлеге

Татарстан язучылар берлеге — Татарстан профессиональ язучылар оешмасы. Берлек 1936 елда оеша.
Берлекнең идарә рәисе:
 2016-2021 елларда ― Данил Салихов.
 2021 елдан ― Ркаил Зәйдулла

Бүгенге көндә Татарстан язучылар берлегендә 333 язучы бар. Бөек Ватан сугышыннан соң, 1960нчы елларда 100 кеше исәпләнгән. 7 миллион татар өчен 300 язучы күп түгел, кайвакыт күпсенүчеләр булса да. Күреп торасыз, бүген безнең әдәби сүзебез бөтен татарга да барып җитә алмый. СССР таркалгач, миллион ярым татар кешесе Урта Азиядә яшәп калды, шулай ук ике миллионнан артык милләттәшебез Россия төбәкләрендә һәм чит илләрдә гомер кичерә. Милли мәктәпләре булмагач, ана телебез, милли әдәбиятыбыз укытылмагач, аларга татар китабын җиткерү көннән-көн кыенлаша.

Соңгы елларда татар язучылары арасында буыннар алмашуы бара. 320 язучының 180не пинсә яшендә, ә 140ы чагыштырмача урта яшьләрдә. Каләм ияләренең уртача яше – 59 тирәсе. Язучылар берлегенең бүгенге көндәге вазифасы да татар язучыларының яңа буынын тәрбияләү, талантлы яшьләрне барлау, аларны үз вакытында күреп алу, дөрес юнәлешләр биреп, үзебезнең меңьеллык татар әдәбияты үрнәкләрендә иҗатка тарту. Язучылар берлеге әгъзасы итеп кабул ителгәч, аларга мөмкин булган социаль-көнкүреш ярдәмен күрсәтү.

Идарә рәисләре 
 1934-1937 Кави Нәҗми
 1937 Ләбиб Гыйльми
 1937 Мирсәй Әмир
 1938-1939 И. Вахитов
 1939-1942 Муса Җәлил
 1942-1944 Таҗи Гыйззәт
 1945-1950 Әхмәт Ерикәй
 1950-1953 Гариф Гобәй
 1953-1958 Гомәр Бәширов
 1958-1961 Афзал Шамов
 1961-1968 Мирсәй Әмир
 1968-1971 Ибраһим Гази
 1971-1974 Зәки Нури
 1974-1984 Гариф Ахунов
 1984-1989 Туфан Миңнуллин
 1989-1999 Ринат Мөхәммәдиев
 1999-2005 Фоат Галимуллин
 2005-2012 Илфак Ибраһимов
 2012-2016 Рафис Корбан
 2016-2021 Данил Салихов
 2021 елдан Ркаил Зәйдулла.

Бүлекчәләре 
 1963 елдан Әлмәт язучылар оешмасы
 1980 елдан Чаллы язучылар оешмасы

Татарстан Язучылар берлегенең съездлары 
 I съезд - (25-29 июль 1934 ел) Берлек идәрәсе рәисе итеп Кави Нәҗми сайлана.
 XV съезд -
 XVI съезд - 
 XVII съезд ― 2012 елда үткәрелә, съездда Татарстан Язучылар берлегенең рәисе итеп Рәфис Корбан сайлана.
 XVIII съезд ― 2016 елда күпчелек тавыш белән яңа рәис итеп Данил Салихов сайлана.
 XIX съезд ― 2021 елда күпчелек тавыш белән (231 язучының 122се аңа тавыш биргән) яңа рәис итеп Ркаил Зәйдулла сайлана.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
  sptatar.com — Татарстан Республикасы Язучылар Берлегенең рәсми сайты
 Язучылар берлеге кемгә кирәк? — Азатлык радиосының түгәрәк өстәл сөйләшүе
 Илфак Ибраһимов: “Язучылар арасында буыннар алмашуы бара”

Шулай ук карагыз 

 Гөлүсә Батталова

Татар язучылары
Әдәби оешмалар
Иҗтимагый оешмалар
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Казан оешмалары
Язучылар берлекләре
Фәхрелислам Агиев

Фәхрелислам Нигъмәтулла улы Агиев (; 1887—1938) — профессиональ татар балалар язучысы, мөгаллим, журналист, нәшир.

Тәрҗемәи хәле
Ул 1887 елда Пенза губернасының Темников өязе Тенеш авылында мулла гаиләсендә туа. Башлангыч белемне авыл мәдрәсәсендә ала. Ундүрт яшендә, бер сәүдәгәргә ялланып, Харбинга китә. Анда алдынгы карашлы кешеләр белән аралаша, бик яшьли эшчеләр хәрәкәтенә кушылып, 1905 елгы революция көннәрендә тимерьюлчылар арасында пропаганда алып бара. 1906 елда Фәхрелислам Агиев Казанга килә һәм, үзлегеннән хәзерләнеп, укытучылар мәктәбе программасы нигезендә имтиханнар тапшыра. 1908—1915 елларда Казан шәһәрендә балалар укыта һәм бер ук вакытта язу белән дә шөгыльләнә. Аның мәкалә һәм хикәяләре 1907 елдан башлап Казанда чыга торган «Әл-Ислах», «Әл-Әхбар» газеталарында, соңрак «Кояш» газетасында һәм «Аң», «Мәктәп» журналларында басыла. Шулай ук ул мәктәпләр өчен дәреслекләр язу, уку китаплары төзү эшенә дә күп көч куя.

Әдипнең иҗат эшчәнлегендәге иң әһәмиятле тармак итеп аның татар балалар әдәбиятын устеругә салган хезмәтен санап була. 1913 елның апреленнән башлап ул үз наширлегендә һәм мөхәррирлегендә балалар өчен «Ак юл» исемле әдәби журнал чыгара башлый. Биш ел дәвамында чыгып килгән бу журнал битләрендә балалар әдәбиятында эшләүче әдипләрнең күп санлы шигырһләре, хикәяләре, сәхнә әсәрләре басылып чыга. Совет чорында күренекле татар балалар шагыйре булып танылган Бари Рәхмәт, әдип Нәкый Исәнбәтнең дә беренче шигъри тәҗрибәләре иң башлап шушы журнал битләрендә дөнья күрә. Фәхрелислам Агиев үзе дә балалар язучысы буларак «Ак юл» журналын чыгарган чорда формалаша. Аның балалар психологиясен тирән аңлап, аларның яшь үзенчәлекләренә яраштырып язган шигырьләре, кечкенә хикәяләре, тәрҗемә әсәрләре журналның һәр санында диярлек биреп барыла. Әдипнең «Кәкре аяклы тавык» исемле шигъри әкияте балаларның иң яратып укый торган китапларыннан берсенә әверелә.

Октябрь инкыйлабыннан соң, 1917—1924 елларда, Фәхрелислам Агиев туган якларында волость ярлылар комитеты председателе, губернадагы татарлар арасында мәгариф эшләрен оештыручы була, Пенза шәһәрендә «Сабанчы» газетасын чыгаруда актив катнаша. 1924 елда ул Мәскәүгә күчә һәм РСФСР Мәгариф комиссариатында инструктор-методист, СССР халыклары үзәк нәшриятында (Центриздат) татар бүлеге секретаре, соңыннан үзәк татар драма театрының директоры булып эшли. Шушы елларда аның берничә тәрҗемә китабы һәм «Хикәяләр жыентыгы» басылып чыга.

Фәхрелислам Агиев совет чорында көндәлек матбугатта әдәбият тарихына кагылышлы мәкаләләре белән дә чыгышлар ясый. Ул беренче татар пролетар язучысы Гафур Коләхмәтовның иҗат биографиясен өйрәнеп, әдипнең беренче әсәрләр җыелмасын бастырып чыгара.

Фәхрелислам Агиев 1938 елда Мәскәү төрмәсендә атып үтерелгән дип санала. Кабере билгесез.

Гаилә хәле 
Хатыны Суфия Юныс кызы Коләхмәтова, табибә, Гафур Коләхмәтовның бертуган сеңлесе.

Төп хезмәтләре 
 Кыйраәт төрки. - Казан: Мәгариф, 1913. - 67 б.
 Сукыр Ильяс: Хикәя. - Казан: Мәгариф, 1921. - 14 б.
 Мәрхәмәт: Хикәяләр һәм әкиятләр / Төз. Ибраһимова Ф. - Казан: Татар. кит. нәшр., 1990. - 112 б.

Моны да карагыз 
 Казан мөселман хәйрия җәмгыяте

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Балалар язучылары
Йосыф Акчура

Йосыф Акчура, Йосыф Хәсән улы Акчурин — күренекле татар язучысы, нәшир, журналист, төрек милләтчелеге идеологларының берсе.

Ул 1876 елда Сембер шәһәрендә байлар гаиләсендә туа. Әтисе вафат булганнан соң, әнисе белән Төркиягә күчә. Истанбул шәһәрендә мәктәпне тәмамлый. 1895 елда Harbiye mektebi исемле хәрби мәктәпкә керә. Аннары соң генераль штаб офицерларын әзерләүче курсларга йөри башлый, ләкин аны тәмамламый, чөнки Габделхәмит IIгә каршы хәрәкәттә катнашу сәбәпле аңа үлем җәзасы карары чыгарыла. Соңарак җәза сөргенлек белән алыштырыла. Сөргенлектә ул укытучы булып эшләде.

1899 елда сөргенлектән Туниска кача, аннары Парижга күчә. 1903 елда Акчура Россиягә кайта, ул Казанда яши. «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә тарих укыта, «Казан мөхбире» газетасы баш мөхәррире булып эшли. «Иттифак әл-Мөслимин» оешмасын оештыруда ярдәм итә. 1904 елда Йосыф Акчура төрек телендә «Сәясәтнең өч төре» (төр. Üç Tarzı Siyaset) исемле мәкалә яза.

1908 елда ул Төркиягә кайта. Монда ул Türk yurdu журналын нәшер итә, Истанбул университетында укыта. Шул ук вакытта «Шура», «Вакыт» гәҗит-журналларында да яза.

Йосыф Акчура Истанбул шәһәренең Әдирнәкапы зиратында күмелгән.

Сылтамалар 
 Йосыф Акчура кабере
 Мәсгуд Гайнетдин. Йосыф Акчура.

Татар язучылары
Татар журналистлары
Татар нәширләре
Татар милләтле төркиялеләр
Мишель Обама

Мише́ль ЛаВо́н Ро́бинсон Оба́ма (ингл.Michelle LaVaughn Robinson Obama) — америка адвокаты, 46 нчы АКШ президенты Барак Обаманың хатыны, АКШның беренче ханымы.

Моны да карагыз 
 АКШның беренче ханымнары

Сылтамалар 
  Америка ханымы. АКШның беренче ханымы Мишель Обама булачак 

АКШның беренче ханымнары
Барак Обама
АКШның беренче ханымнары

АКШның беренче ханымы — Ак йорт ханымы титулы. Гадәттә бу исемгә АКШ президенты хәләл җефете лаек була, ләкин кайбер вакытларда башка хатын-кызларга да бу исем бирелергә мөмкин. Бу титул рәсми түгел, әмма беренче ханым ил өчен мөһим булган күп рәсми чараларда катнаша.

АКШның беренче ханымнары исемлеге

Моны да карагыз 
 АКШ президентлары

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 АКШның беренче ханымнары исемлеге 
 АКШның беренче ханымнары биографияләре  

 
Исемлекләр:АКШ
Әнвәр Галим

Әнвәр Галим, әдәби тәхәллүсе — Мусабай (1912-1988) — татар журналисты, Библияне татар теленә тәрҗемә итүчеләрнең берсе.

1938 елда ул Казан педагогика институтын татар теле һәм әдәбияты белгечлеге буенча тәмамлагач, мәктәптә укытучы булып эшли башлый. 1941 елда сугышка китә, аннары әсирлеккә эләгә. Әсирлектә ул татар телендә чыгучы «Идел-Урал» газетасы өчен яза башлый. Сугыштан соң Алманиядә кала, татар эмигрантлары чыгарган «Азат ватан» журналы белән хезмәттәшлек итә. 1953 елдан 1988 елга кадәр Әнвәр Галим Азатлык радиосының татар-башкорт хезмәтендә эшли. Шул елларда АКШга күчә, Азатлык радиосының Нью-Йорк корреспонденты буларак эшли, күп мәкаләләр чыгара.

АКШ гражданлыгын алгач, Әнвәр Галим республикачылар фиркасенә кабул ителә, сәяси тормышта актив катнаша. Библиянең Швед Институты соравы буенча Библияне татар теленә тәрҗемә итә.

Сылтамалар 
 http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/388459

Татар журналистлары
Татар тәрҗемәчеләре
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Азатлык радиосы журналистлары
Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Күзәнәк фәне

Күзәнәк фәне  яки Цитоло́гия ( —  «күзәнәк» һәм  — «уку», «фән») —  биологиянең бер өлеше, тере кәзәнәкләрне, аларның органоидларын, төзелешен, функцияләрен, кәзәнәкнең үрчә процессын өйрәнүче фән.
Шулай ук кәзәнәк биологиясе, кәзәнәкләр биология ().

Цитологиянең барлыкка килүе һәм үсеше 

«Күзәнәк» терминын беренчеләрдән булып Роберт Гук  1665 елда үзенең фәнни эшендә куллана. 1674 елда Антони ван Левенгук күзәнәкнең эчендәге барлык органоидларда билгеле бер тәртиптә урнашуын дәлилли. Ул беренчеләрдә булып күзәнәк тешен таба.

1830 елларда күзәнәк турында белемнәр тагын да киңәя тешә, моңа яңа төрле микроскоплар да ярдәм итә.  1838—1839 елларда  ботаник Маттиас Шлейден һәм анатом Теодор Шванн бер үк вакыта  организмның күзәнәктән төзелүе турында фикер ясыйлар. Бу елларны Теодор Шванн  «күзәнәк теориясе» дигән яңа термин тәкъдим ясый һәм аны барлык җәмәгатьчелек игътибарына юнәлдерә.

Шулай ук карагыз 

 Күзәнәк
 Күзәнәктәге энергетик процесслар

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Cell — цитология турындагы инглиз журналы 
 Цитология һәм генетика () () —  рус, украин, инглиз телләрендә чыга.
 Портал «Бөтен Биология» : Күзәнәк  
 РФА'нең Цитологии һәм генетики институты
Этология

Этоло́гия — зоологиянең хайваннар хәрәкәтләрен, үз-үзләрен тотышын өйрәнүче бүлеге. Термин 1859 елда француз зоологы И. Жоффруа Сент-Илер тарафыннан кертелә. Этология фәне зоология, эволюцион теория, физиология, генетика, чагыштыру психологиясе, зоопсихология белән тирән бәйләнгән.

Этологиягә нигез салучы, Нобель бүләге лауреаты Конрад Лоренц бу фәнне «хайваннар морфологиясе» дип атады.

Атаманың килеп чыгуы 
Этология сүзенең нигезендә ятучы этос () сүзе грек теленнән тәрҗемәдә характер, гадәт мәгънәсен аңлата.

Искәрмәләр
Ботаника

Бота́ника (нәбатат гыйлеме,  — «үсемлеккә илтүче», шулай ук  — «үсемлек, үлән») — үсемлекләр турындагы фән, биологияең бер тармагы.

Тикшерү җисемнәре 
Ботаника үсемлекләр турында булган барлык мәгълүматны да үз эченә ала, (морфология һәм анатомия) үсемлекләрнең систематикасын,  геологик вакыт (эволюция) барышындагы үсешен,  үзара бәйләнешен (филогенез), элеккеге һәм хәзерге таралу мәйданнарын (үсемлек географиясе), әйләнә-тирәлек белә бәйләнешен (үсемлек экологиясе), үсемлек катламының үзара кушылуын (фитоценология, яки геоботаника), үсемлекләрнең хуҗалыкта файдалану мөмкинлеге (ботаник байлыклар, яки экономик ботаника).

Ботаникада үсемлекләрне тикшерү буенча фикологияне һәм (альгологияне) — суүсемнәр турындагы фән, микологияне — гөмбәләр турындагы фән, лихенологияне — лишайниклар, бриологияне — мүкләр турындагы фәннәрне аерып алырга кирәк. Шулай ук бер күзәнәкле үсемлекләрне өйрәнүче фән буларак — микробиология һәм үсемлекләрнең вируслар, бактерияләр белән бәйләнешен өйрәнүче фән — фитопатологияне ботаниканың бер тармакларны кертергә мөмкин.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Портал «Бөтен Биология» : Организмнарның күптөрлелеге  
 Электрон ботаник китапханә

Моны да карагыз 
 Юлиан Шелль (1846-1881) — ботаника буенча махсус мәкаләләр һәм тикшеренүләр авторы һәм Казан университетының Ботаника кафедрасы ассистенты.
 Ботаник бакчасы
 Флора
 Гербарий
Якупов

Якупов — татар фамилиясе.
 Александр Якупов — дирижер.
 Вәлиулла Якупов — татар дин эшлеклесе.
 Гыйльман Якупов (1925—2012), фирка эшлеклее, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971). 
 Илдус Якупов — композитор.
 Илфир Якупов — театр директоры.
 Камил Якупов
 Камил Якупов (1894—1919) — инкыйлабчы. 
 Камил Якупов (1925—2006) — опера җырчысы.
 Кәлимулла Якупов (1920—1999),  Советлар Берлеге каһарманы.
 Миртимер Якупов — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
 Миңнегали Якупов (1932—2010), язучы һәм журналист, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре. 
 Мөнир Якупов, опера җырчысы. 
 Назыйм Якупов (1928—2009), Советлар Берлеге каһарманы.
 Наил Якупов (1993), спортчы (хоккей).
 Нух Якупов — галим.
 Харис Якупов — рәссам.
 Таһир Якупов — татар халык җырларын башкаручы. 
 Шакир Якупов (1903—1939) — фирка-хуҗалык эшлеклесе.
 Шамил Якупов (1956), рәссам, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).

Якупова
 Венера Якупова (1959), журналист, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).
 Зәйнәп Якупова (1913—1986), табиб-акушер-гинеколог, фән докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1981).
 Рушан Якупова (1928―2017), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2000), Татарстанның халык рәссамы (2008).
 Сирень Якупова (1961), шагыйрә, 2011 елның маеннан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Чыганаклар 
 Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Шәхесләр
Фамилияләр
Мөхәммәдиев

Мөхәммәдиев — татар фамилиясе.
 Әзһәр Мөхәммәдиев (1933-2018), тарихчы галим, фән докторы.
 Гайнетдин Мөхәммәдиев (1940), спортчы, тренер (татарча көрәш), РСФСР спорт остасы (1977).
 Мөгафә Мөхәммәдиев (1927-1995), тел галиме.
 Рәис Мөхәммәдиев (1946―2022), фантаст татар язучысы.
 Ринат Мөхәммәдиев (1948), язучы. Тукай бүләге (1993).
 Хәмзә Мөхәммәдиев (1907-1997), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).

 Гөлназ Мөхәммәдиева (1971), драма актрисасы, Башкортстанның (2006) һәм Татарстанның (2023) атказанган артисты.

Моны да карагыз 
 Мөхәммәтҗанов
 Шәймөхәммәтов

Чыганаклар 
 Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Шәхесләр
Фамилияләр
«Безнең гәҗит»

«Безнең гәҗит» — татар телендә чыгучы, иҗтимагый-сәяси, милли газета. 2003 елның гыйнварыннан башлап чыга. Оештыручысы һәм баш мөхәррире — Илфат Фәйзрахманов.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

Б
Татарстан гәҗитләре
Француз Полинезиясе

Француз Полинезиясе (, ) — Франциянең диңгез арты биләмәсе, Тын океанның үзәк өлешендә урнашкан ил. Көнбатышта Кук утраулары, төньяк-көнбатышта — Кирибати, төньякта, көнчыгышта һәм көньякта — нейтраль булган Тын океан сулары белән һәм көньяк-көнчыгышта Питкэрн сулары белән читләшә.

Полинезия архипелагы үз өченә Берлек утрауларын, Туамоту утравын, Маркиз утрауларын, Тубуалар утравын (шулай ук Гамбье утрауларын да аерып алалар, бу утраулар Туамоту утравының бер өлеше булып торалар) кертә. Ләкин шулай да аларны бу утрауларны аерып күрсәтәләр. Гомуми мәйданы — 4 мең км² (коры җир), халкы — 287 мең кеше (2009). Башкаласы — Таити утравындагы Папеэте шәһәре (Француз Полинезиясенең иң зур утравы, 1 мең км²).

Югары француз кәмисәре исеменнән идарә ителә. Җирле идарә итү органнары — министрлар шурасы һәм территориаль ассамблея.

Диннәр 
Христианлык – утрауларның төп дине. Диндарларның 54 % ы төрле протестантлык чиркәүләренә, бигрәк тә Маохи протестантлык чиркәвенә (Maohi Protestant Church) карый . Рим католиклары халыкның 38,3 % ын тәшкил итә . 

Француз Полинезиясендә 500 мөселман исәпләнә . 
 Француз Полинезиясендә ислам

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Француз Полинезиясенә сәяхәт
 Француз Полинезиясе: Юлчыларга мәгълүмат 
 Француз Полинезиясе фотосүрәтләрдә
 Француз Полинезиясенең Президенты
 Француз Полинезиясенең Университеты

Океанлык илләре
Тын океан утраулары
Франциянең диңгез арты биләмәләре
Полинезия
Француз Полинезиясе
Антигуа һәм Барбуда

Анти́гуа һәм Барбу́да (  һәм , испан теленнән тәрҗемәдә — «борынгы» һәм «сакаллы») — шул ук исемле утрауларда һәм Редонда утравында урнашкан дәүләт. Ул Кече Антиль утраулары төркеменә керә (Кариб диңгезе).

Демография 
Халыкны күбесенчә негрлар тәшкил итә. Ил халкы ― 97 120 кеше (2019 елга бәяләү).

Дин 
1981 елның 1 ноябреннән бәйсез дәүләт булган Антигуа һәм Барбуда Конституциясе нинди дә булса дингә рәсми статус беркетми. Руханиларга парламент әгъзаcы булу тыела. Мәктәп чиркәүдән аерылган, дини фактор сәясәттә зур роль уйнамый.

Антигуа һәм Барбудада яшәүчеләрнең күпчелеге (76 %) – христианнар (төп дин — протестантлык, шулай ук англикан чиркәве тарафдарлары, католиклар һ. б.). Ислам, Бәһаи, яһүд дине, буддизм һ. б. диннәр вәкилләре саны күп түгел. 2016 елда  үткәргән сораштыру күрсәткәнчә, Антигуа һәм Барбуда мөселманнарының гомуми саны 950 кеше тәшкил итә.
 Антигуа һәм Барбудада ислам
 
Антигуа һәм Барбуда Милләтләр Дуслыгы, Америка дәүләтләре оешмасы әгъзасы.

Ил башлыгы — Бөекбритания патшасы.

Әлеге утраулар Христофор Колумб тарафыннан 1493 елда ачылды. 1632 елдан башлап бу җирләр Бөекбритания составына керә. Инглизләр монда плантацияләрне оештырдылар, моның өчен махсус Африкадан коллар-негрларны китерделәр. Коллыктан 1834 елда гына баш тарттылар. 1967 елда ил Англия белән ассоцияцияләнгән. 1981 елның 1 ноябреннән — бәйсез дәүләт.

Сылтамалар 

 Хөкүмәтнең рәсми сайты 

Антигуа һәм Барбуда
Унитар дәүләтләр
Тимербәк Дәүләтшин

Тимербәк яки Тимурбәк Динмөхәммәт улы Дәүләтшин (шулай ук Тамырбәк)  — татар тарихчысы, юрист, җәмәгать эшлеклесе.

КДУ һәм МДУ юридик факультетларында укый. 1933 елда аспирантураны тәмамлый. Аннары университетларда укыта. 1941 елда сугышка китә һәм әсирлеккә эләгә. 1942 елда азат ителә һәм Берлин шәһәрендә яши башлый. «Идел-Урал» газетасын чыгарырга ярдәм итә. 1944 елда татарча-алманча сүзлекне тәмамлый. Сугыштан соң Алманиядә кала. Татар-Башкорт милли комитетын оештыручыларның һәм аның җитәкчеләренең берсе.

Беренче татар-алман сүзлеген төзи. «Совет Татарстаны: Ленинчыл милли сәясәтнең теориясе һәм практикасы» китабын яза (1974, Лондон, рус телендә). СССРда ул китап антисоветик итеп таныла.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Татар тарихчылары
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Татар хокукчылары
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Советологлар
Хәмит Сәмихов

Хәмит Исмәгыйль улы Сәмихов — татар язучысы, журналист.

Ул 1927 елда татар гаиләсендә туа. 1944 елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыштан соң алты ел Порт-Артурда хезмәт итә. Аннары «Хезмәт даны» газетасында бүлек мөдире булып эшли. Уфа каласында «Кызыл таң» газетасында эшли. Күп кенә очеркларны яза. 1987 елда пенсиягә чыга.

Хәмит Сәмихов 10 китап авторы, журналист буларак күп мәкалә бастырган.

Татар язучылары
Кызыл таң журналистлары
Габденнасыйр әл-Курсави

Габденнасыйр әл Курсави (тулы исеме Әбүннасыйр-Габденнасыйр бине Ибраһим бине Ярмөхаммәд бине Иштирәк әл-Курсави) — күренекле татар мәгърифәтчесе, галим, теолог.

Тормыш юлы 
1776 елда Татарстанның Арча төбәгенә караган Курса авылында сәүдәгәр гаиләсендә дөньяга килә. Аның әнисе Миһербан бинте Әмин бине Мансур, Максабаш авылында туган. 
Әтисе Ибраһим 1791 елда вафат була.

Булачак галим башлангыч белемне Мәчкәрәдәге (Кукмара төбәге) Мөхәммәдрәхим ахуннан ала. Соңыннан Бохарага барып Ниязколый әт-Төрекмәни мәдрәсәсендә укый. Аннан кайткач Мәчкәрәдәге җизнәсе һәм аның уллары Гобәйдулла, Муса һәм Мөхәммәтҗан ярдәмендә зур мәдрәсә салдырып, анда укыта башлый. Шул ук вакытта Курсада имам-хатыйб вазифаларын да башкара. Шәкертләре арасында — Җамалетдин әс-Сабави, Саба мәчете имамы, шагыйрь, дини китаплар авторы.

1808 елда Габденнасыйр Курсави кабат Бохарага бара һәм анда үзенең исламга карата булган реформаторлык карашларын тарата башлый. Аның фикерләре консерватив Бохара руханиларының ярсулы каршылыгына очрый, ләкин соңгылары иман һәм шәригать мәсьәләләре буенча барган ачык бәхәсләрдә җиңеләләр. Карашлары өчен Бохара әмире тарафыннан оештырылган эзәрлекләүләрдән качып ватанына кайтып китә.

1812 елда хаҗга дип чыгып китә, юлда барышлый ваба чире белән авырып Истанбулда вафат була һәм "Өскедар" зиратында күмелә.

Хәтер 
2017 елда Арча районы Югары Курса авылында мәгърифәтчегә багышлап, истәлек билгесе куелган. «Габденнасыйр Курсави чишмәсе» төзекләндерелгән.

Цитата

Чыганак  
 Арча төбәге тарихы. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1996.

Искәрмәләр 

Татар мәгърифәтчеләре