alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Гарәп теле

Гарәп теле (гарәп. اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) — Афразия макрогаиләсенең семит гаиләсенә кергән тел.

Таралыш 
Гарәп телендә туган тел буларак якынча 280 млн кеше сөйләшә, шуларның күпчелеге Якын Көнчыгышта һәм Төньяк Африкада яши.

Башка телләр белән мөнәсәбәт 
Гарәп теленнән Ислам дөньясының башка телләрендә (аеруча төрки, урду һәм фарсы телләрендә) алынмалар күп. Урта гасырларда әдәби гарәп теле Европада төп мәдәният этәргече булып торган, бу бигрәк тә фән, математика һәм фәлсәфә өлкәләрендә чагылыш тапкан. Шуның нәтиҗәсендә күп Европа телләрендә шулай ук гарәп сүзләре бар. Урта Диңгез телләрендә гарәп теле тәэсирен күреп була, бигрәк тә испан, португаль һәм сицилия телләрендә. Моның сәбәбе Иберия ярымутравының кайбер өлешләрендә (Аль-Андалус) гарәпләрнең 700 ел идарә итүендә ята.

Гарәп телендә шулай ук башка телләрдән (шулар арасында борынгы заманнарда — яһүд, грек, фарсы, сириак (арамей теленең урта диалекты) телләреннән, урта гасырларда — төрек теленнән һәм хәзерге вакытта — Европа телләреннән) алынма сүзләр бар.

Орфография 
Гарәпчә уңнан сулга язалар. Күпчелек хәрефләр бер-берсе белән тоташып языла, әмма берничә хәреф ا،و،د،ذ،ر،ز сулдан тоташтырып язылмый. Кайбер хәрефләр икешәр, я өчәр, я дүртәр итеп тоташып лигатуралар (кушма хәрефләр) хасил итәләр. Сузыкларны күрсәтү өчен махсус тамгалар - хәрәкәләр кулланылырга мөмкин, алар күбесенчә очракта язуда күрсәтелми. Шулай ук хәрефнең икеләтеп укылышы һәм сузыксыз хәрефне күрсәтү өчен хәрәкәләр бар. Гарәп теле борынгы финикий әлифбасыннан килеп чыккан.

Синтаксис 
Гарәп телендә сүзләрнең берлек, икелек һәм күплек саннары бар. Исем категориясенә керә торган сүзләр ике җенескә бүленә. Шулай ук фигыльләр дә ике җенескә бүленә һәм берлек, икелек һәм күплек санда үзгәрә.  Гарәп теле флектив телләргә керә, ягъни сүзнең тамыры үзгәрергә мөмкин. Гарәп телендә ال билгеле булу артикле кулланыла.

Лексика 
Кайбер гарәп сүзләре:

Әдәбият 
• Җ.Зәйнуллин - Гарәп теле. Башлап өйрәнүчеләр өчен кулланма - Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1992 - ISBN 5-298-00301-X 
• Нурислам Ибраһим - Гарәби әңгәмә үрнәкләре - Казан, 1999 - ISBN 5-8177-0016-6 
• تعليم اللغة العربية - Пресс, Ltd

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Сылтамалар 
 Гарәп грамматикасы online
 Learn Arabic Language تعلم اللغة العربية "Гарәп телен өйрәнүчеләр өчен зур ресурс"

Агглютинатив телләр
Волжск

Волжск () — Россия шәһәре, Волжск районының административ үзәге, Мари Ил республикасының халык саны буенча икенче шәһәре.

Халык саны — 55 671 кеше (2010).

География 
Волжск Идел (Куйбышев сусаклагычы) елгада, Йошкар-Оладан 96 километрга көньяк-көнчыгышрак урнаша. Көньякта Чуашстан Республикасы, көнчыгышта — Татарстан Республикасы белән чиктәш.

Климат 
 Уртача еллык температура — +4,3 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с

Тарих 
Лопатино авылы XVI гасырда нигезләнә.

1933 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

1938 елда Лопатинода Мари целлюлоза-кәгазь комбинаты төзелә.

1940 елда Лопатино шәһәр тибындагы бистәсе Волжск шәһәренә үзгәртеп корыла.

Халык 

Милли состав: руслар — 66,9%, татарлар — 14,0%, чирмешләр — 12,8%, чуашлар — 1,8%, украиннар — 0,7%, мордва — 0,7%.

Икътисад 
Мари целлюлоза-кәгазь комбинаты, агач эшкәртү комбинаты, Гидролиз-чүпрә, "Торгхолодмаш", редукторлар, узеллар и агрегатлар заводы.

Югары уку йортлары 
 А.Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техника университетының филиалы
 Казан дәүләт технология университетының филиалы
 Мари дәүләт университетының филиалы
 Россия эшкуарлык академиясенең филиалы

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 Яндекс.Панорамаларда

Мари Иле шәһәрләре
Мари Иле район үзәкләре
Җаек (елга)

Җаек елгасы (, , ) – Россия һәм Казакъстан территориясе буенча ага торган елга. Каспий диңгезенә коя. Ырынбург шәһәре аша уза.

Озынлыгы – 2428 км.

Атырау өлкәсе елгалары
Көнбатыш Казакъстан өлкәсе елгалары
Башкортстан елгалары
Чиләбе өлкәсе елгалары
Ырынбур өлкәсе елгалары
Чик буе елгалары
Валерий Шанцев

Вале́рий Павли́н улы Ша́нцев — РФ сәясәтчесе, дәүләт-хуҗалык эшлеклесе, 2005-2017 елларда Түбән Новгород өлкәсенең башлыгы.

Биография

1947 елның 29 июнендә Кострома өлкәсенең Сусанино авылында туа.

7 яшенә кадәр авылда әбисе белән тәрбияләнә, соңыннан Мәскәүгә әти-әнисе янына күчә.

743нче мәктәпнең 8 сыйныфын бетереп, авиация техникумында укуын дәвам итә.

Соңыннан Мәскәү радиотехника, электроника һәм автоматика институтының кичке бүлеген һәм Халык хуҗалыгы академиясен тәмамлый.

1996 елда Мәскәү шәһәре башлыгының урынбасары булып сайлана.

2005 елның 8 августында Түбән Новгород өлкәсенең губернаторы булып сайлана, 2017 елның 26 сентябрендә әлеге вазифасыннан бушатыла.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2017 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

Мәскәү хөкүмәте әгъзалары
Түбән Новгород өлкәсе губернаторлары
Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
2 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Qazaqstan Respublikası

|isem=Qazaqstan Cömhüriäte
|qısqaİsem=Qazaqstan
|flagbirem=Flag of Kazakhstan.svg
|herbbirem=Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg
|urbirem=LocationKazakhstan.png
|milliKöy=
|milliÄytem=
|tellär=Qazaqça, Urısça
|xälät=Bäysez,Sovet Berlegennän,16. Dekäber, 1991
|başqala=Astana
|ilbaşıUrını=Präzident|ilbaşıİseme=Nursoltan Nazarbayev
|wäzirUrını=Berençe Minister|wäzirİseme=Serik Ahmetov
|şurabaşıUrını=Şura başı|şurabaşıİseme=-
|mäydan=2 717 300|alanUrını=9|suÖleşe=1.7
|xalıq=14 841 900|xalıqUrını=57|xalıqTığızlığı=5,5|isäpYılı=2001
|aqça=KZT|aqçaİseme=Tenge
|UTC=+4–+6||DST=+4–
|TLD=.kz
|şaltıratu=+7
}}
Qazaqstan Respublikası yäki Qazaqstan ul kübräk Urta Azíada urnaşqan däwlät. Ul Rusiyə, Qıtay, Qırğızstan, Üzbäkstan, Törekmänstan belän çiktäş.
Məydanı buyınça ul dönyada tuğızınçı urında torsa, məydanınıŋ zur öleşen dala aluı säbäple, xalıq sanı belän il 57 genä urınnı ala.

Taríx 
Töp mäqälä: Qazaqstan taríxı

1997. yılda Qazaqstan başqalası ilneñ Könyağında urnaşılğan Almatıdan, isemen Astanağa üzgärtelgän, üzägendäge Aqmola şähärenä küçte. Başqala küçerüeneñ säbäpläre arasında kiläçäktä Almatıda cir teträw kötelüe ide. Monnan tış, Astanada kübräk Qazaqlar yäşilär, Almatıda isä Urıslar sanı zur.

İdärä büleneşe 
Qazaqstan 14 cirgä wä 3 qalağa bülenä (cirlär oblas itep atala):
Almatı qalası, Aqmola (üzäge: Astana), Aqtöbä, Astana qalası, Atıraw, Batıs Qazaqstan (üzäge: Oral), Bayqoñğır qalası, Mañğıstaw (üzäge: Aqtaw), Ontustik Qazaqstan (üzäge: Şimkent), Pavlodar, Qarağandı, Qostanay, Qızılorda, Şığıs Qazaqstan (üzäge: Öskemen), Soltustik Qazaqstan (Petropavl), Cambıl (üzäge: Taraz).

Cäğräfiä 
Töp mäqälä: Qazaqstan cäğräfiäse

 Qazaqstan şähärläre
 Töp yılğalar wä küllär:
 İrteş yılğası
 İşim yılğası
 Balxaş küle
 Zäysan küle

Xalıq 

Qazir Qazaqstanda (2005) yılğı canisäp beleme buyınça):Qazaq59%,Urıs25%,Ukrain 3,1%Özbäk 3%,Alman 1,4%,Tatar 1.4%

Päräwezdä
Руслар

Руслар (руслар) (рус. русские, берлек сан: русский, русская) — күбесенчә ндә яшәгән славян халкы. Рус телендә сөйләшәләр.

Шулай ук карагыз 
Иван Шишкин

Искәрмәләр 

Славян халыклары
Руслар
Россия халыклары
Украина халыклары
Казакъстан халыклары
Беларус халыклары
Латвия халыклары
Үзбәкстан халыклары
Азәрбайҗан халыклары
Пенза өлкәсе

Пе́нза өлкәсе́ – Рәсәй Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Идел буе федераль бүлгесенә керә.

Өлкә үзәге – Пенза шәһәре.

Сембер, Сарытау, Тамбов, Рязань өлкәләре һәм Мордовия белән чикләнә.

Тарих 

Өлкә үзәге (Пенза шәһәре) 1663 елда ныгытма буларак нигезләнә.

1718 елда Казан губернасы составында Пенза провинциясе оештырыла.

1780 елның 15 сентябрендә Пенза губернасы барлыкка килә. 1797 елның 5 мартында Пенза губернасы бетерелә, территориясе Сарытау, Тамбов, Түбән Новгород һәм Сембер губерналары арасында бүленә.

1801 елның 9 сентябрьдә Пенза губернасы яңадан оештырыла. 1928 елда ул бетерелә, аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә. 1935—1936 елларда — Куйбышев крае составында, 1937—1939 елларда — Тамбов өлкәсе составында.

1939 елның 4 февралендә, ССРБ Югары Советы Президиумы указы буенча, Тамбов өлкәсе Тамбов һәм Пенза өлкәсенә бүленә. Шул ук указ буенча, Пенза өлкәсе составына Куйбышев (7 район) һәм Сарытау өлкәләрнең (7 район) өлешләре кертелә.

1943 елның 19 гыйнварында Пенза өлкәсенең Барановка һәм Николаевка районнары Сембер өлкәсе составына кертеләләр.

География

Чиктәшлек 

Өлкә күбесенчә Идел буе калкулыгында урнаша; кырый көнбатыш өлеше Ока-Дон тигезлегендә урнаша. Көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — 330 км, төньяктан көньякка — 204 км.

Климат 
Климат — уртача континенталь; гыйнварның урта температурасы — -11,3...-13,3 °С, июльнең урта температурасы — +18,8...+20,5 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 550 (көньяк)-680 мм (төньяк-көнчыгыш).

Гидрография 
Төп елгалар — Мокша, Сыры (Идел бассейны), Хопёр, Ворона (Дон бассейны). Сусаклагычлар — Сыры сусаклагычы, Вадинск сусаклагычы.

Халык

Милли состав

Торак пунктлар 
Пенза өлкәсенең эре торак пунктлары
<noinclude>

Административ-территориаль бүленеш

Районнар

Шәһәр округлар

Танылган шәхесләр

Татарлар 
 Якуб Агишев
 Азиз Акҗигитов
 Бари Еналиев
 Таһир Керженов
 Гафур Коләхмәтов
 Гадел Кутуй
 Мөдәрис Мостафин
 Әдһәм Тенишев
 Кәрим Тинчурин
 Шамил Усманов

Руслар 
 Виктор Несмелов (1863, Бәк районы, Вертуновка - 1937, Казан), фәлсәфәче, , Казан руханилар академиясе профессоры, ректоры.
 Виктор Скумин (1948- ), профессоры, Скумин синдромы.

Моны да карагыз 
 Пенза губернасы
 Пенза өлкәсе татар авыллары

Искәрмәләр 

Пенза өлкәсе
Самар өлкәсе

Сама́р өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Яyрупa өлеше субъекты. Идел буе федераль бүлгесенә керә.

Өлкә үзәге – Самар шәһәре.

Җəгърафия

Чиктәшлек 

Самар өлкәсе Көнчыгыш Яyрупa тигезлегенең көньяк-көнчыгышында, Иделнең урта агымында урнаша, анда ул текә борылышны (Самар тугаен) ясый.

Идел елгасы тарафыннан ике өлешенә бүленә. Уңъякны таулы-чокырлы Идел буе калкулыгы биләп тора, Самар тугаеның төньяк өлешендә Җигүле таулары урнашалар. Сулъякның төньяк-көнбатышында — Түбәнле Идел аръягы, төньяк-көнчыгышында — үрле Биек Идел аръягы урнашкан. Көньякта — 
сөзәк һәм дулкынлы тигезлек, көньяк-көнчыгышта ул Төп Сырт исемле калкулыгына күчә.

Халык

Торак пунктлар 

Самар өлкәсенең эре торак пунктлары

<noinclude>

Милли cасᴛаф 
2002 ел

 Рус халкы – 2 708 549 кеше
 Татар халкы – 127 931 кеше
 Чуаш халкы – 101 358 кеше
 мapдыва халкы – 86 мең кеше
 Украин халкы – 60 727 кеше
 Әрмән халкы – 21 566 кеше
 Азәрбайҗан халкы – 15 046 кеше
 Казакъ халкы – 14 918 кеше
 Белорус халкы – 14 082 кеше
 Немец халкы – 9 569 кеше
 Башкорт халкы – 7 885 кеше
 Яһүди халкы – 6 384 кеше
 Үзбәк халкы – 5 483 кеше
 Чегән халкы – 5 244 кеше
 Таҗик халкы – 4 624 кеше
 Мари халкы – 3 889 кеше
 Грузин халкы – 3 518 кеше
 Молдова халкы – 2 364 кеше
 Удмурт халкы – 1 608 кеше
 Корея халкы – 1 462 кеше
 Ләх халкы – 1 263 кеше
 Чечен халкы – 1 193 кеше
 Лезгин халкы – 1 126 кеше
 Бүтән халык – 22 489 кеше

Административ бүленеш 
Алексеевка районы
Безенчук районы
Богатое районы
Борское районы
Елхау районы
Идел районы
 Исаклы районы
Камышлы районы
Кенәл районы
Кенәл-Черкас районы
Келәүле районы
Кошки районы
Красноармейское районы
Красный Яр районы
Нефтегорск районы
Олы Глушица районы
Олы Черниговка районы
Пестравка районы
Похвистнево районы
Приволжье районы
Сергиевск районы
Ставрополь районы
Сызран районы
Хворостәнка районы
Чаллыбаш районы
Шонталы районы
Шигон районы

Танылган шәхесләр 
 Зыя Ярмәки - шагыйрь   
 Халикъ Садрый- язучы  
 Җәмил Гыйльманов- тел галиме   
 Рәшит Шамкаев - актер  
 Хәбил Бикташев- көрәшче 
 Гобәй Дәүләтшин - язучы, дәүләт эшлеклесе
 Ренат Кадыйров -  Pəcəй ᴛиᴙтыр һәм ᴋᴎʜа əрᴛисе
 Владимир Федотов - баянчы, педагог, Тукай премиясе иясе (2010).
 Зәкия Туишева - ᴛиᴙтыр əрᴛисе, режиссөр, Taᴛapcᴛан Aʙᴛoʜомияле Cәʙит Caᴛсиялиcлар Җɵᴍhүрᴎяте халык əрᴛисе (1969).
 Әсхәт Җиһаншин - каһарман диңгезче.

Фән һәм мәгариф 

 2019 елда, Самара өлкәсе губернаторы Дмитрий Азаров исеменнән "Киләчәк инженериясе" РЭК ачылды. Бүгенге көндә ул 40тан артык югары уку йортларын, предприятияләрне, фәнни-мәгариф үзәкләрен берләштерә.

Моны да карагыз 
 Самар губернасы
 «Самар татарлары» журналы

Искәрмәләр 

Самар өлкәсе
Иске Чүпрәле

Иске Чүпрәле (, ) – Татарстан авылы, Чүпрәле районының үзәк авылы.

Район үзәгендә 3202 кеше яши.

Этимология 
Авыл салынган җир баткак, чүпрә (түп, сыгынты) сыман булуына күрә аны Чүпрәле дип атаганнар.

Географик урнашу 
Иске Чүпрәле Казаннан көньяк-көнбатышка таба 200 км, Борындык тимер юл станциясеннән көнчыгышка таба 45 км ераклыкта урнашкан.

Халык 

Милли состав (2010): татарлар – 78,6%, чуашлар – 19,9%.

Авыл җирлегендә туган күренекле кешеләр 
 Алсу Гайнуллина — Татарстанның халык артисткасы, Русиянең халык артисткасы, РСФСРның К.Станиславский исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

 Газинур Хәйруллин (1961), очучы, Россия Федерациясе каһарманы (1996).

Сәнәгать
 Чүпрәле май-сыр заводы.

Мәдәният 
 Туган якны өйрәнү музее

Искәрмәләр 

Татарстан район үзәкләре
Фин-угыр телләре

Фин-угыр телләре – бертуган телләр төркеме, урал телләре гаиләсенең тармагы.

Бу телләр Россия Федерациясе, Финляндия, Эстония, Маҗарстан һ.б. илләрдә таралган.

Классификация 

Фин-угыр телләре төркемендә гадәтчә киләсе таифә телләрен аералар:

 Угыр телләре
 маҗар теле
 об-угыр телләре (Көнбатыш Себер)
 ханты теле
 манси теле
 Фин-Пермь телләре
 Пермь телләре
 ар теле
 коми теле
 коми-зырян теле
 Пермь комиләре теле
 коми-язьвин теле
 фин-идел телләре
 чирмеш теле
 таулы чирмеш теле
 болын чирмеш теле
 мордва телләре
 эрзә теле
 мукшы теле
 фин-идел телләре, классификация урыннары аңлаешсыз:
 муром теле 
 мерян теле 
 мещера теле 
 фин телләре
 фин теле
 меянкиели
 ижора теле
 карел теле
 вепс теле
 водь теле
 төньяк эстон теле
 көньяк эстон теле
 выру диалекты
 лив теле — төньяк Латвия
 саам теле
 Көнбатыш саам кластеры
 көньяк саам теле — Норвегия и Швеция
 уме-саам теле (ууме) — Норвегия и Швеция
 луле-саам теле (лууле) — Норвегия и Швеция
 пите-саам теле (пите) — Норвегия и Швеция
 төньяк саам теле — Норвегия, Швеция и Финляндия
 Көнчыгыш саам кластеры
 бабин саам теле (аккала)  — Россия
 кеми-саам теле  — урта Финляндия саамнары
 инари-саам теле — Финляндия
 йоканьг-саам теле — Россия
 кильдин саам теле — Россия
 колтта-саам теле (сколт)

Шулай ук карагыз 

Фин-угыр телләре
Диаспора

Диа́спора () - туган иленнән тыш яшәүче халык өлеше.

Баштарак диаспора дип басып алынган территорияларда колонизация һәм ассимиляция сәясәте белән төзелгән борынгы грек кала-дәүләтләрен атаганнар. Шуңа охшаш яшәү аралыгын киңәйтү кайсы бер борынгы семит халыкларына хас булган. Финикияләр, яһүдләр, греклар, римлылар зур булмаган дәүләт төзеп бик зүр биләмәләрне басып алуга ирешкәннәр.

Тышкы сылтамалар 
 Диаспоры постсоветского пространства
 О содержании термина «диаспора» Милитарев А. // «Диаспоры», № 1, 1999 г.
 Диаспора: попытка определиться в термине и понятии В.Дятлов // «Диаспоры», № 1, 1999 г.
 Диаспоры в современном мире: эволюция явления и понятия Т.Кондратьева
 Некоторые основания для типологии диаспор Попков В. Д.
 Возникновение и формирование российской диаспоры за рубежом // «Отечественная история», 1996 г., № 1, с.53 — 65.
 Национальные диаспоры в транснациональном пространстве В. В. Кочетков, В. Ю. Калинкин // ВЕСТН. МОСК. УН-ТА. СЕР. 18. СОЦИОЛОГИЯ И ПОЛИТОЛОГИЯ. 2009. № 1
 Диаспора, как научная дефиниция: универсальность и неопределенность  Я. Сандул
 Миграции, мигранты, «новые диаспоры»: фактор стабильности и конфликта в регионе // Байкальская Сибирь: из чего складывается стабильность / редкол.: В. И. Дятлов, — М.; Иркутск: Наталис 2005. с. 95-137
 Еврейская, армянская и греческая диаспоры в Российской империи, СССР, России и СНГ

Диаспоралар
Фонетика

Фоне́тика (; phone — аваз, tike — караган, бәйле) — сөйләм авазларын, аларның үзгәрешен өйрәнгән тел белеме тармагы. Авазлар телнең материаль ягын тәшкил итәләр һәм сүзләр, җөмләләр, сөйләм кисәкләренең материаль тышчасы булып торалар. Телнең аваз ягы сегмент элементлар дип атала.

Фонетика — сөйләм авазларын һәм аваз корылышын өйрәнә торган гыйлем.

Шулай ук карагыз
Сүзлек

Сүзлек (лөгать) (тат. лат. süzlek,lөğәt) - билгеле тәртип буенча урнашкан сүзләр җыелмасы, белешмә китабы.

Сүзлектә сүзләрнең мәгънәсе, кулланышы, килеп чыгышы, башка телләргә тәрҗемәсе һ.б. мәгълүмат була.

Фәнни сүзлекләрдә терминнар аңлатыла.

Шулай ук карагыз 
 Энциклопедик сүзлек
 Терминологик сүзлек
 Энциклопедия

Сүзлекләр
Свердловск өлкәсе

Свердло́вск өлкәсе́ – Рәсәй Федерациясенең субъекты.

Өлкә үзәге – Екатеринбург шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Свердловск өлкәсе Уралның урта һәм төньяк өлешләрне һәм Көнбатыш Себер тигезлегенең көнбатыш өлешен биләп тора. Өлкәнең иң биек ноктасы — Конжаковский Камень тавы (1569 м).

Гидрография 
Төп елгалар — Исәт, Тәүде, Түре (Об бассейны), Чусовая, Караидел (Чулман бассейны). Эре күлләр — Пелымский Туман (32,2 км²), Вагильский Туман (31,2 км²).

Климат 
Климат — уртача континенталь, Гыйнварның уртача температурасы — -20...-15 °С, июльнең уртача температурасы — +15...+19 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 350-600 мм.

Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы 
Туфраклар: көлсу (өлкә мәйданының 36,7% өлешен биләп торалар), көлсу-сазлык, торф-сазлык, сазланган туфраклар (18,2%), кәсле-көлсу (14,8%), соры урман һәм кәсле-болын туфраклары (12,9%), кара һәм  туфраклар (11,3%). Урманлылык — 61%.

Тарих 
Революциягә кадәр хәзерге Свердловск өлкәсе җирләре күбесенчә Пермь губернасы составына кергәннәр.

Свердловск өлкәсе Урал өлкәсе составыннан 1934 елның 17 гыйнварында аерылып чыгарыла.

Халык

Милли состав

Свердловск өлкәсе татарлары 
Моны да карагыз: :Төркем: Свердловск өлкәсе татар авыллары

Татарлар Кызылъяр округында (халкының 17,3% өлеше), Түбән Серги районында (14,9%), Әчет округында (9,9%), Югары Пышма шәһәр округында (8,3%) күпләп торалар.

Танылган шәхесләр 
 Фагыйлә Сельская - танылган  театр рәссамы
 Айдар Хисаметдинов - балет биючесе, Чуашстанның халык артисты (2014)
 Рузанна Хәбибуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2015 елдан).

Торак пунктлар 
Свердловск өлкәсе торак пунктлары

<noinclude>

Административ-территориаль бүленеше

Шәһәр округлары

Муниципаль районнар 
1. Байкалово районы
2. Камышлы районы
3. Түбән Сырга районы
4. Туринская Слобода районы
5. Таборы районы

Шуның өстенә, Свердловск өлкәсе биш идарә итү округына () бүленә.

Моны да карагыз 
 Урал өлкәсе
 Пермь губернасы

Искәрмәләр 

Свердловск өлкәсе
Дин

Дин — татар теленә  (дин) сүзеннән алынмасы — дөньяга карашның иманга нигезләнгән төре. Еш кына дин төрле әхлаки кагыйдәләр системасын да үз эченә ала (шарт түгел).

Христианлык, Ислам, Буддизм һәм Һинд дине бүгенге көндә 5-7 миллиард кешене үзенә алган дип саналучы төп дүрт дини төркем.

Шулай ук карагыз 

 Ышану
 Дин икътисады
 Иман
 Итагатьлелек
 Тормыштагы позиция
 Кешеләрнең дини популяцияләре исемлеге
 Дини текстлар исемлеге
 Әхлак һәм дин
 Теист булмаган диннәр
 Дин фәлсәфәсе
 Дога
 Дини хезмәткәр
 Дин һәм бизнес
 Дин һәм шатлык
 Дин һәм тынычлыкны үстерү
 Илләр буенча диннәр таралышы
 Динне алмаштыру
 Дин социологиясе
 Гыйбадәтханә
 Теократия
 Диннең вакыт сызыгы
 Дин һәм байлык
 Дөньяга караш

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

 
Төшенчәләр
Васко да Гама

Васко да Гама (порт. Vasco da Gama; 1469–1524) – Португалия сәяхәтчесе, Һиндстанга диңгез аша сәяхәт иткән беренче аурупалы буларак билгеле.

Тормыш юлы 
Васко да Гаманың туган елы төгәл мәгълүм түгел. Ул йә 1460 елда, йә 1469 нчы елда Португалиянең Синеш шәһәрендә туган.

Аның әтисе – Эштевана да Гама. Әнисе – Изабела Содре. Васко да Гаманың балачагы турында бик аз мәгълүм. Португалия тарихчысы Teixeira de Aragão фикеренчә, ул Эвора исемле шәһәрдә белем алган. Васко да Гама астрономияне яхшы белгән.

1492 елда Португалия патшасы Джон Икенче аны Сетубал портына эш тапшырып җибәрә. Васко йөкләмәне тиз арада башкарып чыгара.

Һиндстанга сәяхәт 
Бер версия буенча, патша Мануэл I сәяхәтне башта Васко да Гаманың әтисенә башкарырга куша. Ләкин, әтисе июль аенда үлеп китү сәбәпле, 1497 елда Васко үзе, экспедиция капитаны буларак, Лиссабон шәһәреннән чыгып китә.

1497 елның 22 ноябрь көнендә Португал сәяхәтчесе Васко да Гама Изге Өмет борынын узды.

1498 елның 20 май көнендә Васко да Гама, аурупалылардан беренче булып, Һиндстанга килеп җитә.

Башка сәяхәтләр

Сәяхәтләрнең мөһимлеге

Кайбер фактлар 
Сәяхәт вакытында 100 кешедән бары тик 55 кеше генә исән калган.

Моны да карагыз 
 Васко да Гама буразналары

География белән бәйле шәхесләр
Диңгезчеләр
Тамбов өлкәсе

Тамбов (Тамбов) өлкәсе () — Россия Федерациясенең субъекты.

Өлкә мәркәз — Тамбов шәһәре.

Чиктәшлек 

Тамбов өлкәсе Көнбатыш Европа тигезлегенең үзәгендә урнашкан һәм Ука-Тын тигезлегенең үзәк өлешен алып тора. Уртача биеклеге 110—115 м (иң биек нокатасы 219 м). Файдалы казылмалар: балчык, , торф, комташ һәм фосфоритлар.

Климат — уртача континенталь. Гыйнварның уртача температураы −10,5…−11,5 °C, июльнеке +19,4…+20,5 °C. Еллык явым 450–500 мм тәшкил итә. Вегетация дәвере 185 көн. Елгалар: Цна һәм аның кушылдыклары.

Идарә төзелеше

Районнар 
Тамбов өлкәсендә 23 муниципаль район. Районнар исемлеге:
 Бондари районы
 Гавриловка районы
 Жердевка районы
 Знаменка районы
 Инӝавино районы
 Кирсанов районы
 Мичуринск районы
 Мордово районы
 Моршанск районы
 Мучкапский районы
 Никифоров районы
 Первомайский районы
 Пичаево районы
 Рассказово районы
 Ржакса районы
 Сампур районы
 Сосновка районы
 Староюрьево районы
 Тамбов районы
 Токарёвка районы
 Уварово районы
 Умёт районы

Шәһәр округлары 
I Кирсанов
II Котовск
III Мичуринск
IV Моршанск
V Рассказово	
VI Тамбов
VII Уварово

Халык 

Шәһәр халкының өлеше сары төс белән күрсәтелгән.

Милли состав 
2002 ел:
 руслар — 1 136,9 мең кеше
 украиннар — 10,8 мең кеше
 әрмәннәр — 4,3 мең кеше
 чегәннәр — 3,0 мең кеше
 татарлар — 2,7 мең кеше
 беларуслар — 2,4 мең кеше
 әзәрбайҗаннар — 2,3 мең кеше
 алманнар — 1,1 мең кеше
 язидлар — 1,0 мең кеше

Татарлар 
Моны карагыз:Тамбов өлкәсе татар авыллары

Искәрмәләр 

Тамбов өлкәсе
Рязань өлкәсе

Рязань өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Рязань шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Өлкә Ука елгасының урта һәм түбән агымнарда урнашкан, җир өсте — тигезлек. Төньякта Мещёра түбәнлеге (биеклеге 80–130 м), Уканың уңъярында Ука-Тын тигезлеге (иң биек урыны 180 м). Көнбатыш өлеше Уртарус калкулыгы алып тора (иң биек урыны 236 м). Известьташ, балчык, ком, көрән күмер, торф чыганаклары бар.

Климаты уртача континеталь. Гыйнварның уртача температурасы —11°, июльнеке +19°С. Еллык явынар саны 550 мм. Вегетация дәвере 180 көн. Төп елга — Ука вә аның кушылдыклары (Пра, Гусь, Проня, Пара, Мукшы, Ранова, Цна). Мещёра түбәнлегендә Дубовое, Великое, Чёрное, Белое һ.б. күлләре бар. Туфрагы кәсле, сур тусли соры урман туфрагы, каратуфрак. Территориясенең 35% өлеше — урман. Тиен, төке, куян, бүре, кабан, поши яши. Өлкә территориясендә Мещёра милли паркы, Ука тыюлыгы урнашкан.

Халык 

Россияның Госкомстат исәбеннән өлкәнең халык саны  кеше ().
 Рус халкы – 1 161,4 мең кеше
 Украин халкы – 12,7 мең кеше
 Мордва халкы – 7,3 мең кеше
 Татар халкы – 5,6 мең кеше
 Әрмән халкы – 4,5 кеше
 Белорус халкы – 3,5 кеше
 Әзербайҗан халкы – 2,9 кеше
 Чегән халкы – 2,2 кеше
 Немец халкы – 1,6 кеше
 Чуаш халкы – 1,3 кеше
 Молдова халкы – 1,1 кеше

Торак пунктлар

Административ бүленеш

Шәһәр округләре

Районнар

Танылган шәхесләр

Татарлар 
 Сара Шакулова — татар хатын-кызларыннан беренче математик.
 Гомәр Дәвишев — беренче профессиональ татар режиссеры.
 Сәгъдия Булатова — мөгаллим. Касыймда кыз балалар өчен беренче мәктәп ачучы.
 Әшрәф Синәева — татар театрына нигез салучыларның берсе. «Сәйяр» төркеме актрисасы.

Шулай ук карагыз 
 Касыйм ханлыгы

Искәрмәләр 

Рязань өлкәсе
Воронеж өлкәсе

Воро́неж өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Воронеж шәһәре.

Чиктәшлек

Халык 

2002 ел

 Руслар – 2 239,5 мең кеше
 Украиннар – 73,7 мең кеше
 Әрмәннәр – 8,8 мең кеше
 Беларуслар – 5,0 мең кеше
 Чегәннәр – 4,8 мең кеше
 Әзериләр – 4,2 мең кеше
 Татарлар – 3,5 мең кеше
 Төрекләр – 3,4 мең кеше
 Алманнар – 2,0 мең кеше
 Чеченнар – 1,7 мең кеше
 Чуашлар – 1,7 мең кеше
 Гөрҗиләр – 1,7 мең кеше
 Яһүдләр – 1,5 мең кеше
 Молдаваннар – 1,4 мең кеше
 Мордва – 1,2 мең кеше

Танылган шәхесләр 
 Тамара Акулова (1957, Яңа Усман), актриса, РФ атказанган артисты.
 Дмитрий Протопопов (1897—1986), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1937―1946).

Искәрмәләр 

Воронеж өлкәсе
Липецк өлкәсе

Ли́пецк өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Липецк шәһәре.

Чиктәшлек

Халык 

2002 ел

 Рус халкы – 1 162,9 мең кеше
 Украин халкы – 13,4 мең кеше
 Әрмән халкы – 5,4 мең кеше
 Әзербайҗан халкы – 3,4 мең кеше
 Чегән халкы – 3,1 мең кеше
 Белорус халкы – 2,7 мең кеше
 Татар халкы – 1,8 мең кеше
 Молдова халкы – 1,3 мең кеше
 Немец халкы – 1,1 мең кеше
 Грузин халкы – 1,0 мең кеше

Шәхесләр 
 Иван Ардерихин (1904-?, Уткино), ТАССР баш прокуроры (1942-1944).

Искәрмәләр 

Липецк өлкәсе
Волгоград өлкәсе

Волгогра́д өлкәсе́ — Россия Федерациясенең Яурyпа өлеше субъекты, Көньяк федератив бүᴫᴦеына керә.

Өлкә үзәге — Волгоград шәһәре.

Географик мәгълүмат 
Волгоград өлкәсе территориясе озынлыгы — төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка 400 км дан артык. Волгоград өлкәсе чит ил дәүләтә Казакъстан белән генә көнчыгышта чиктәш. Өлкәнең чиктәш озынлыгы барысы — 2221,9 км, шуның өлешендә Сарытау өлкәсе белән (29,9%), Ростов (26,8%), Әстерхан (11,4%), Воронеж (11,3%) өлкәләре белән , Калмыкия белән (10,9%) һәм Казакъстан белән (9,7%).

Чиктәшлек

Халык 

2002 ел

 Рус халкы – 2 378,7 мең кеше
 Украин халкы – 56,3 мең кеше
 Казакъ халкы – 45,3 мең кеше
 Татар халкы – 28,6 мең кеше
 Әрмән халкы – 27,0 мең кеше
 Казак халкы – 20,6 мең кеше
 Немец халкы – 17,1 мең кеше
 Әзербайҗан халкы – 14,3 мең кеше
 Чечен халкы – 12,3 мең кеше
 Белорус халкы – 12,2 мең кеше
 Чуаш халкы – 8,4 мең кеше
 Чегән халкы – 7,3 мең кеше
 Корея халкы – 6,1 мең кеше
 Мари халкы – 6,0 мең кеше

Эре шәһәрләр

Татарлар

Тарихы 
Волгоград өлкәсе - төрки халыклар борынгы чорлардан яши торган төбәкләрнең берсе. Аның территориясе Алтын Урда, Әстерхан ханлыгы, Нугай Урдасы сасᴛафына керә. Урта Идел буеннан бирегә 18 йөздә күчеп утыра башлыйлар. Сембер һәм Казан губерналарыннан күчеп килүчеләр 1780 елда – Кече Чапурин, 19 йөз башында Савенково авылына нигез салалар. 1840 елда Сарытау губернасының Яңа Үзән өязеннән чыгучылар – ләтошинка авылына, Пинɜә губернасының Чамбар өязе татарлары 1836 елда - Бәхтияр авылына, 1874 елда Маләевка авылына нигез салалар. 1897 елгы халык исәбе буенча, татарлар Царицын өлкәсендәге барлык халыкның 1,12% тәшкил итәләр. Алар игенчелек, бакчачылык, терлекчелек белән шөгыльләнәләр. 20 йөз башында Царицында, Маләевкада (2), Бәхтиярдә, Кече Чапуринда мәчетләр була.

Татарлар саны 
Татарлар, башлыча, Волгоград (11,5 мең кеше), Волжcᴋи (3,2 мең), Краснослободск шәһәрләрендә, Ленинск (Бәхтияр һәм Маләевка авылы), Палласовка (Савенково авылы), Светлояр (Нариманов исем. пос., Кече Чапурин авылы), Иске Полтава (ләтошинка авылы) районнарында яшиләр.

Административ бүленеш

Районнар 
 Əләcкиая районы
 Быково районы
 Городишче районы
 Даниловка районы
 Дубовка районы
 Ялан районы
 Жирновск районы
 Иловлә районы
 Иске Полтавка районы
 Калач-на-Дону районы
 Камышлы районы
 Киквидзе районы
 Клетская районы
 Котельниково районы
 Котово районы
 Комъелга районы
 Ленинск районы
 Михайловка районы
 Нехаевская районы
 Николаевск районы
 Новоаннинcᴋи  районы
 Новониколаевcᴋи районы
 Yктәбeрcᴋи районы
 Ольховка районы
 Палласовка районы
 Руднә районы
 Светлояр районы
 Серафимович районы
 Урта Актүбә районы
 Суровикинa районы
 Урүпинск районы
 Фроловка районы
 Чернышковcᴋи районы

Өлкә буйсынудагы шәһәрләре 
 Волгоград
 Волжcᴋи
 Камышлы
 Михайловка
 Урүпинск
 Фролово

Дин

Шулай ук карагыз 
 Сталинград крае

Волгоград өлкәсе
Эратосфен

Эратосфен (иске грекча – Ἐρατοσθένης; б.э.к. 276 – 194) – Греция математигы, астроном, географ һәм шагыйрь.

Биография 
Эглаос улы, Кирена шәһәрендә туган.

Башлангыч белемне Александриядә Киреналы Каллимахтан ала. Эратосфенның шулай ук Лизний исемле философ дигән укытучысы булганлыгы да билгеле. Афиннарга күчкәч, ул Платонның мәктәбе белән якынлаша һәм үзен платоник дип атый башлый.

Киреналы Каллимахның үлеменнән соң патша Птолемей III Эвергет аны Афиннардан чакыртып ала һәм Александрия китапханәсенең мөдире итеп куя. Картлык көнендә бу вазифадан читләштерелә һәм бөлгенлектә вафат була.

Хезмәтләре 

География белән бәйле шәхесләр
Борынгы Греция астрономнары
Борынгы Греция математиклары
Математиклар
Адыгея

Адыге́я Республикасы́ (Адыгея, , ) — Россия Федерациясе белән берләшкән, Россия Федерациясе субъекты, Көньяк федератив округына керә.

1922 елда Адыгея автономияле өлкәсе буларак нигезләнә.

Башкаласы — Майкоп шәһәре.

Географик мәгълүмат

Рельеф 
Республиканың төньяк өлеше тигезлек, көньякта — Зур кавказ таулары урнаша. Адыгея территориясенең якынча 40 % урманнар алып тора.

Климат 
Республикада уртача-континенталь климат, җәй көне июль аенда уртача температура +28 °С, кыш көне гыйнвар  аенда −2 °С.

Гидрография 
Адыгеяның иң зур елгалары: Кубань, Лаба, Белая.

Чиктәшлек 
Адыгея Россия Федерациясе субъектлары һәм чит ил дәүләтләре белән чиктәш түгел.

Тарих 
Адыгея территориясе 1922 елда формалаша. Республика территориясендә археологик бронза һәм тимер гасырларга караган һәйкәлләр бар. Адыгейлар төрле вакытларда ирекле халык булып яши, әмма Кавказ сугышы нәтиҗәсендә, 1859-1864 елларда адыгейларның күбесе Госман империясенә, калганнары Кубаньның сул ягына күченә.

Адыгея Республикасы 1922 елның 27 июлендә Чиркәс (Адыгея) автоном өлкәсе буларак барлыкка килә, үзәге — Краснодар шәһәре, соңрак 1928 елда исеме Адыгея автоном өлкәсе дип үзгәртелә. 1936 елның 10 апрелендә өлкәнең үзәге Майкоп шәһәре күчерелә. 1990 елның 5 октябрендә Адыгея АССРы формалаша, ә 1992 елның 24 мартынан Адыгея Республикасы төзелә.

2007 елдан республиканың президенты — Аслан Тхакушинов.

Халык 
Халык — 440 327 кеше (2011), шәһәрдә яшәүчеләр — 52,6 % (2006).

Татарлар Адыгеядә Киров (Шовгенов районы), Политотдел, Отрадный (Кошехабль районы), Афипсип (Тахтамукай районы) авылларында, Майкоп шәһәрендә яшиләр.

Административ-территориаль бүленеш 
Республикада 2 шәһәр округы — Майкоп һәм Адыгейск, 7 муниципаль район, 5 шәһәр җирлеге — шәһәрсыман бистәсе, 48 авыл җирлеге, 225 авыл торак пункты (2006).

Шәһәр округлары:

 Адыгейск шәһәре;
 Майкоп шәһәре.

Муниципаль районнар:

 Гиагинская районы;
 Кошехабль районы;
 Красногвардейское районы;
 Майкоп районы;
 Тахтамукай районы;
 Теучеж районы;
 Шовгенов районы.

Торак пунктлар

Дин 

Адыгеяда яшәүчеләр төрле дин вәкилләре.

Адыгейларның күпчелеге һәм анда яшәүче татарлар да нигездә мөселманнар.

Адыгеяда яшәүче руслар, украиннар һәм беларуслар христиан динендә.

Халыкның берничә өлеше атеист.

1994 елда Майкоп шәһәрендә чиркәү төзелә. Мөселман гыйбадәтханәләре бик аз була. 2000 елның 2 ноябрендә Майкоп җәмигъ мәчете ачыла. Мәчет ачылышы республика мөселманнары өчен истә калырлык вакыйга була.

Мәдәният 
 «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт академия халык бию ансамбле.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рус википедиясе
 Адыгея республикасы

Сылтамалар 
 Адыгея Республиканың рәсми сайты 
 Адыгея республикасы

Адыгея
Көньяк федераль округы
Россия Федерациясе республикалары
Җөмһүрият

Җөмһүрия́т, республика (гарәп. جمهورية,  - гомуми эш) – дәүләт төзелешенең бер төре.

Җөмһүрият булып саналган илдә югары хакимлек сайлаулы әгъзаләре белән ашырыла.

Хәзерге заманда 190 дөнья илләреннән 140-тан артык җөмһүрият булып санала.
Россия Федерациясенә кергән кайбер субъектлар да республика () дип атала (Татарстан Республика, Чуашстан Республикасы һ.б).

Сәясәт
Курск өлкәсе

Ку́рск өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Курск шәһәре.

Чиктәшлек

Халык 

2002 ел

 Руслар – 1 184 049 кеше
 Украиннар – 20 920 кеше
 Әрмәннәр – 5 899 кеше
 Беларуслар – 2 878 кеше
 Чегәннәр – 2 291 кеше
 Әзериләр – 1 933 кеше
 Татарлар – 1 576 кеше
 Молдаваннар – 1 251 кеше
 Төрекләр – 1 174 кеше
 Гөрҗиләр – 1042 кеше

Административ бүленеш

Районнар 
 Октябрьский районы
 Советский районы
 Тим районы

Искәрмәләр 

Курск өлкәсе
Калининград өлкәсе

Калинингра́д өлкәсе́ ( 1946 елның 7 апреленнән алып 4 июленә кадәр — Көнигсберг өлкәсе) – Россия Федерациясенең Үзәк Европа өлеше субъекты.

Калининград өлкәсе Россиянең аның башка территориясеннән тулысынча аерылган иң көнбатыш төбәге булып тора. Өлкәдә 941,8 мең кеше яши, шул исәптән шәһәрләр халкы аларның 80 процентын тәшкил итә. Өлкә үзәге – Калининград (Көнигсберг) шәһәрендә 421,1 мең кеше яши. 1996 елда Калининград өлкәсенә аерым икътисади зона статусы бирелде. Өлкә икътисады нигезен сәнәгать тәшкил итә.

География 
Калининград өлкәсе Балтыйк диңгезе көньяк-көнчыгыш яр буеның бер өлешен били. Көньякта Польша белән чиктәш. Рельеф — бераз күтәрелгән түбәнлек, көньяк-көнчыгышта Балтыйк тезмәсе бар. Яр буе комлы пляжлардан гыйбарәт. Төньякта Калининград өлкәсе территориясенең бер өлеше диңгез дәрәҗәсеннән түбәнрәк ята.

Файдалы казылмаларда таш тоз, көрән күмер, балчык, төзелеш комнары, нефть, торф бар.

Климат — диңгез климаты белән уртача континенталь арасында. Гыйнварның уртача температурасы —3°…—5°С, июльнеке 15…17°. Еллык явым төшмнәр саны 700 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере 155—180 көн. Территориясенең 12% эчке сулар алып тора.

Эре елгалар: Неман вә Преголя. Йөздән артык күл бар. Өлкә территориясенең 7% баткаклы. Туфраклары көлсу һәм кәсле-көлсу.

Халык

Торак пунктлар

Административ бүленеш

Шәһәр округләре

Районнар

Икътисад 
Балык, машина төзелеше, ягулык, целлюлоза-кәгазь, азык-төлек тармаклары сәнәгатьнең төп тармаклары булып тора. Машина төзелеше комплексы предприятиеләренең күпчелеге Калининградта тупланган, алар суднолар, вагоннар, краннар, яктылык техникасы җиһазлары, катлаулы технология җиһазлары эшләп чыгара. Күрше дәүләтләр, Польша, Алмания һәм Литва төп тышкы сәүдә партнерлары булып тора.

Туризм 
 2016 елда РФ да бердәнбер пляж — Калиниград өлкәсенең Янтарный бистәсе пляжы халыкара стандартларга җавап биргән һәм халыкара бүләккә — Зәңгәр байракка лаек булган.

Искәрмәләр 

Калининград өлкәсе
Россия эксклавлары
Белгород өлкәсе

Белгоро́д өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Белгород шәһәре.

География

Чиктәшлек

Административ-территориаль бүленеше

Муниципаль районнары 

Белгород өлкәсе
Смоленск өлкәсе

Смоле́нск өлкәсе́ () – Россия Федерациясенең Европа өлешендәге субъекты. Өлкә үзәге – Смоленск шәһәре.

География 
Мәйдан —  км².

Чиктәшлек 

Халык саны - 985 500 кеше (2010 елда).

1937 елның 27 сентябрендә Көнбатыш өлкә территориясендә барлыкка килә.

Административ-территориаль бүленеше

Муниципаль районнары

Халык саны 

 кеше (). Халык тыгызлыгы —  кеше./км2. Шәһәр халкы — 72,6 % (2012).

Өлкәдә туган күренекле шәхесләр 
 Павел Нахимов, адмирал.
 Николай Носков  (1956, Гжатск), рок-музыкант, җырлар авторы.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

Смоленск өлкәсе
Алтай Республикасы

'Алта́й Республикасы́ (Таулы Алтай, , ) — Россия Федерациясе белән берләшкән  , Алтай таулары эчендә урнашкан Россия Федерациясе субъекты, Себер федераль округына керә.

Башкаласы — Таулы Алтай шәһәре.

Тарих 
1922 елда Ойрот автоном өлкәсе буларак оеша, 1948 елда Таулы Алтай өлкәсе исемен ала. 1990 елдан Таулы Алтай АССР, 1991 елдан Таулы Алтай Республикасы, 1992 елдан Алтай Республикасы.

Географик мәгълүмат 
Республика Алтай таулары белән уратып алынган, бер-бер артлы тезелгән тау сыртларында урнашкан.

Алтай Республикасы алтын, мәрмәр, тау бәллүре, төрле сирәк металларга бай.

Климаты — уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Гыйнварьда уртача температура -15°Cтан алып, тауларда -32°Cка кадәр җитә. Июль аенда уртача температура +19°C, +22°C, тауларда исә +14°C, +16°C.

Тауларда уртача еллык температура -6°C.

Административ-территориаль бүленеш

Икътисад 
Хуҗалыкның төп юнәлеше — терлекчелек, пантлы боланчылык, дөячелек, аучылык.

Биредә агач эшкәртү, җиңел, күн сәнәгате үсеш ала. Төзелеш материаллары җитештерелә. Алтын табыла (Веселый руднигы һәм Майск, Талон бистәсе). Чемал ГЭСы бар. Туризм — Телецкое (Алтынкүл, ) күле.

Республиканың төп магистрале — Чуйск тракты (Бийсктан алып Монголиягә кадәр бара).

Татарлар һәм алтайлылар 
«Алтай таулары төрки халыкларның алтын бишеге» — дигән әһәмиятле сүзләр Казахстанда да, Төркиядә дә, Татарстанда да, һ.б. өлкәләрдә дә еш ишетелә. Бу әйтем Алтай тауларының төрки халыклар тарихында һәм мәдәниятендә мөһим урын алып торуыннан гыйбарәт.«Алтай — төрки-татар башлангычының мәдәни бишеге. Татарстан өчен бу бик әһәмиятле. Сентябрь аенда Алтайда төрки халыклар цивилизациясенә багышланган конференция узачак. Болгарда булачак музейның беренче катына – борынгы төрки цивилизация өчен анда материаллар бик күп булыр, — дип уйлыйм. Аннан туризм проектлары да күтәрелә. Шулай итеп мәдәнияттән башланган эшчәнлек экономик яктан беркетелсә, Татарстан-Алтай багланышлары яңа дәрәҗәгә күтәрелер дигән өмет бар», — Фәрит Уразаев, «Бөтендөнья татар конгрессы», июнь 2012.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Алтай Республикасы
Бурятия

Буря́т Респу́бликасы () — Россия Федерациясенең Азия өлеше субъекты.

Республика үзәге — Улан-Удэ шәһәре.

Географик мәгълүмат

Тарих

Халык

Милли состав

Бүрәтләр

Татарлар

Мәдәният 
 Байкал — Бүрәтияның милли җыр һәм бию театры.

Икътисад

Административ-территориаль бүленеш

Моны да карагыз

Искәрмәләр 

Бурят Республикасы
Россия Федерациясе республикалары
Алтай крае

Алта́й крае – Россия Федерациясенең Азия өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Барнавыл шәһәре.

Чиктәшлек

Халык 

2002 ел
	
 Рус халкы – 92%
 Алман халкы – 3,05%
 Украин халкы – 2%
 Казакъ халкы – 0,38%
 Татар халкы – 0,34%
 Белорус халкы – 0,32%
 Әрмән халкы – 0,31%
 Кумандылар - 0,1% (1 600 кеше)

Административ-территориаль бүленеш

Муниципаль районнар 
 Алейск районы
 Бийск районы
 Быстрый Исток районы
 Бурла районы
 Петровка — авыл
 Мамонтово районы
 Павловск районы
 Панкрушиха районы
 Романово районы
 Солонешное районы
 Третьяково районы
 Троицкое районы
 Чарышское районы
 Шипуново районы

Шәхесләр 
 Гариф Сәгыйтов (1900-1941, Краснощёково), ТАССР баш мәхкәмәсе рәисе.

Алтай крае
Брянск өлкәсе

Брянск өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Брянск шәһәре.

Чиктәшлек

Халык 

2002 ел
	
 Рус халкы – 1404,0 мең кеше
 Украин халкы – 20,2 мең кеше
 Белорус халкы – 7,7 мең кеше
 Әрмән халкы – 3,6 мең кеше
 Чегән халкы – 3,6 мең кеше
 Әзербайҗан халкы – 2,4 мең кеше
 Яһүд халкы – 2,3 мең кеше
 Татар халкы – 1,2 мең кеше
 Молдова халкы – 1,2 мең кеше

Дин

Административ-территориаль бүленеше

Шәһәр округлары

Муниципаль районнары 

Брянск өлкәсе
Евразия

Авразия, Евразия яисә Евразия — Җир шарындагы иң зур кыйтга. Ул барлык коры җирнең 1/3ен алып тора.

Авразияне ике дөнья кисәге — Европа (Көнбатыш Авразия) һәм Азия (Урта һәм Көнчыгыш Авразия) тәшкил итә.

Авразия дәүләтләре

Азия

Европа

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

География
Кыйтгалар
Тасмания

Тасмания () — Австралия штатларының берсе.

Административ үзәге —  шәһәре.

Тарих 
1901 елдан хәзерге статуста.

Халык

Административ бүленеш 
29 җирле идарә районы (2019).

Искәрмәләр 

Австралия штатлары
Башкала

Башкала́ – дәүләтнең яки административ берәмлекнең (өлкә, төбәк, автоном җөмһүрият, штат, провинция һ. б.) төп шәһәре. Гадәттә башкалада дәүләтнең яки административ берәмлекнең югары идарә органнары урнаша.

Башкалада дәүләтнең югары хакимият һәм идарә итү әгъзалары урнашкан:
 Дәүләт башлыгы резиденциясе
 Парламент
 Министырлыклар
 Югары хөкем һ.б.

Кайбер әгъзаларның бүтән шәһәрләрдә дә урнашуы мөмкин.

Шулай ук карагыз 
 Дәүләтләр башкалалары исемлеге

Шәһәрләр
Башкалалар
Орёл өлкәсе

Орё́л өлкәсе́ – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Орёл шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Орӗл өлкәсе Урта Россия калкулыгында урнашкан. Елга үзәннәре һәм ерганаклар күп. Файдалы казылмалары: , доломит, бур, балчык, ком, тимер . Климат — уртача континенталь. Гыйнварның уртача температурасы —9°, июльнеке 18°. Еллык явым 500 мм тәшкил итә. Вегетация дәвере 190—200 көн. Төп елга — Ука һәм аның кушылдыклары. Туфраклар — каратуфрак, көрән урман, кәсле-көлсу туфраклар. Бүре, төлке, кыр тычканы, йомран һ.б. яши. Өлкә территориясендә «Орёл Полесьесы» милли паркы урнашкан.

Халык 

2002 ел

 Рус халкы – 820,0 мең кеше
 Украин халкы – 11,2 мең кеше
 Әрмән халкы – 3,5 мең кеше
 Белорус халкы – 2,4 мең кеше
 Әзербайҗан халкы – 2,1 мең кеше
 Чечен халкы – 1,6 мең кеше
 Татар халкы – 1,4 мең кеше

Орел өлкәсе
Кукмара

Кукмара (; )  – Татарстан Республикасындагы шәһәр, Кукмара районы үзәге, Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 120 чакрым ераклыкта, Нурминкә елгасы (Нократ кушылдыгы) буенда урнашкан. Казан – Екатеринбург тимер юлындагы станция.

Климат

Тарих 
Авыл атамасы маричадан тау чирмешләре дигәне аңлата.

XVII гасырда нигез салынган.

Шәһәр тибындагы поселок статусын 1923 елдан йөртә; 2017 елның 17 апреленнән шәһәр статусын йөртә.

Халык 

Милли состав (2002): татарлар — 8,6%, руслар — 8,5%, арлар — 8,2%.

Сәнәгать 

 "Кукмара киез итек-киез комбинаты" ААҖ
 "Кукмара тегү фабрикасы" ААҖ
 Кукмара металл савыт-саба заводы
 "Кукморстройкерамика" ҖЧҖ
 Кукмара элеваторы" ААҖ
 "Кукморстройсервис" ААҖ

Мәгариф  
Кукмара 39нчы һөнәри училищесы

Мәдәният  
 Кукмара туган якны өйрәнү музее

Рәсемнәр

Шәхесләр 
 Наил Әхмәтшин (1953—2008), шәркыятьче, Кытайны өйрәнүче, РФА дәүләт һәм хокук институтының өлкән фәнни хезмәткәре.
 Алексей Башкиров (1893-1963), тарих фәннәре докторы.
 Наилә Вәлитова (1946), язучы, редактор, тәрҗемәче. ТР язучылар берлеге әгъзасы (1989 елдан).
 Заһид Мәхмүдов (Заһид Мәхмүди, 1960―2022), язучы, журналист.
 Илдар Хәйруллин (1958–2022), юморист-язучы, Шәйхи Маннур һәм Саҗидә Сөләйманова (2015) исемендәге премияләр лауреаты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 http://www.tatmedia.com/tat/region/151 

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Татарстан район үзәкләре
Кукмара
Мәскәү өлкәсе

Мәскәү өлкәсе Көнчыгыш Европа тигезлегенең үзәгендә, Ука һәм Идел елгалар арасында, катнаш һәм яфраклы урманнары чигендә урнашкан.

Климат 
Климат — уртача континенталь, июльнең уртача температурасы — +17…+18 °С, гыйнварның уртача температурасы — -10…-11 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме 450 мм (көньяк-көнчыгыш) — 650 мм (төньяк, көнбатыш).

Елгалар 
Мәскәү өлкәсе елгалары тулысынча Идел бассейнына карыйлар. Өлкәненң төньягы аша Иделне Мәскәү белән тоташтыручы судно йөрешле Мәскәү исемендәге канал үтә.

Тарих 
Мәскәү өлкәсе 1929 елда туды. Тарихи яктан Мәскәү губернасына карый. 36 районнан, 31 каланан һәм 5 Ябык административ-территориаль территориаль берекмәсен тора.

Халык 
Халык саны буенча Мәскәү өлкәсе, Мәскәүдән генә калышып, икенче урыныда тора. Шәһәр халкы 81,4 % тәшкил итә.

Милли состав 
2002 ел:
 Руслар – 6 022 763 кеше
 Украиннар – 147 808 кеше
 Татарлар – 52 851 кеше
 Беларуслар – 42 212 кеше
 Әрмәннәр – 39 660 кеше
 Мордва – 21 856 кеше
 Әзериләр – 14 651 кеше
 Чуашлар – 12 530 кеше
 Молдаваннар – 10 418 кеше
 Яһүдләр – 9 899 кеше
 Гөрҗиләр – 9 888 кеше
 Алманнар – 4 607 кеше
 Үзбәкләр – 4 183 кеше
 Башкортлар – 3 565 кеше
 Таҗиклар – 3 404 кеше
 Кореялылар – 3 232 кеше
 Марилар – 2 554 кеше
 Казакълар – 2 493 кеше
 Осетиннар – 2 389 кеше
 Лезгиннар – 2 130 кеше
 Чеченнар – 1 941 кеше
 Юнаннар – 1 850 кеше
 Арлар – 1 847 кеше
 Болгар – 1 511 кеше
 Чегәннәр – 1 511 кеше
 Аварлар – 1 2428 кеше
 Литвалар – 1 172 кеше
 Үз милләтен әйтмәгән кешеләр саны – 172 090

Торак пунктлар 
Мәскәү өлкәсе торак пунктлары
<noinclude>

Административ-территориаль бүленеше

Муниципаль районнары

Административ-территориаль берәмлекләр исемлеге

Мәскәү өлкәсендә туган танылган шәхесләр 
 Руслан Әхмәтов (1940-2005) — кино һәм театр артисты, Россиянең атказанган артисты (2003).
 Равил Исьянов — татар чыгышлы Америка кино артисты.
 Владимир Васильев — Россия Дәүләт думасы депутаты.
 Максим Шакиров (1967, Ногинск) — спортчы (альпинизм), «Красная звезда» гәҗите корреспонденты (1999).
 Габдрахман Кадыйров (1941, Шатур—1993, Сочи) — спортчы (спидвей, мотоузыш), 6 тапкыр дөнья чемпионы.
 Дмитрий Живов (1896, Селиваниха—1938) — фирка эшлеклесе.
 Михаил Касьянов (1957, Солнцево) — РФ хөкүмәте рәисе (2000-2004), ПАРНАС фиркасе рәисе (2015 елдан).
 Нина Дорошина (1934, Лосиноостров — 2018, Мәскәү), кино һәм театр актрисасы, театр педагогы, РСФСР халык артисты.
 Павел Фәхертдинов (1982, Электросталь) ― россияле шагыйрь, музыкант, автор-башкаручы.

Шулай ук карагыз 
 Мәскәү губернасы

Искәрмәләр 

Мәскәү өлкәсе
Шәүкәт Галиев

Шәүкәт Галиев, чын исеме Шәүкәт Галиулла улы Һидиятуллин — татар язучысы, балалар шагыйре, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1972).

Тормыш юлы 
Шәүкәт Галиев 1928 елның 20 ноябрендә Татарстанның Кайбыч районы Олы Бакырчы (хәзер Апас районына керә) авылында туа. Аның малай чагы сугыш елларына туры килә. Шагыйрьнең «Әткәйгә хат» (1958) поэмасы сугыш чоры балаларының барысына да моңсу һәйкәл булып тора.

1953 елны ул Казанга килә. Кичке урта мәктәпне тәмамлагач, белемен тирәнәйтү өчен Мәскәүдә Язучылар берлегенең югары әдәби курсларында укый. Шул ук вакытта иҗат эше белән дә шөгыльләнә, төрле елларда «Чынлык», «Шалт, Мөхәммәтҗан!», «Фикердәшкә». «Сөенечләрем, көенечләрем» кебек әйбәт шигырь җыентыклары басылып чыга.

1961 елдан бирле балалар һәм үсмерләр газетасы «Сабантуй» («Яшь ленинчы») белән хезмәттәшлек итә.

Әдип 2011 елның 7 маенда якты дөньядан китте.

Иҗат 
Әдәбият өлкәсенә Шәүкәт Галиев Икенче дөнья сугышыннан соң килә. 1948 елдан республика басмаларында аның шигырьләре басыла башлый. Шагыйрь үз иҗатында юморга зур урын бирә.

Беренче чиратта, Шәүкәт Галиев балалар әдәбиятында шаян шигырләре белән таныла. Ул, тормышның кызыклы якларын табып, балалар белән бүлешә, аларны рәхәтләнеп көлдерә, яхшыны начардан, затлыны затсыздан аерып күрсәтә. Шуңа да шагыйрь сурәтләгән хәлләр үтемле булып йөрәккә керә, онытылмый, гел укучыны үзенә тарта.
Туган тел
Туган тел – иң татлы тел,
Туган тел – иң тәмле тел.
Тәмле дип, телең йотма –
Туган телне онытма!
Без – Тукай оныклары
Халкым бер тумыш көндә дә
Тукаен онытмады:
Без – «Туган тел»дән туганнар –
Без – Тукай оныклары! 
 «Шәвәли» (1965)
 «Котбетдин мәргән» (1971)
 «Заяц на зарядке» (1980 ел, Почётный диплом Ганса Христиана Андерсена, 1982 ел.),
 «Исәнме, дус!» (1985)
 «Кто играет на курае?» Стихи/пер.с татар.; рәссам А.Матрёшина.—М.:Дет.лит-ра,1985.—111б.
 «Сайланма әсәрләр» (1987)
 «Яңа көйләр» (1954)
 «Кичке утлар» (1956)
 «Уены-чыны бергә» (1966)
 «Дөресен әйткәндә» (1989)

Бүләкләр 
Шәүкәт  Галиев игелекле хезмәте өчен Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләген (1972) алды, 1982 елда Халыкара бүләк – Х. К. Андерсен исемендәге Почетлы Дипломга һәм Халык шагыйре дигән олы исемгә лаек булды.

Әдип «Мактау билгесе» ордены, Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәте өчен» медале, Татарстан Республикасы Мактау грамотасы, медальләр, Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты белән бүләкләнгән.

Гаиләсе 
Хатыны Фәридә. Балалары: Җәмил, Җәмилә, Алсу, Җәүдәт.
Кода-кодагыйлары: Рәис һәм Диләрә (Галиәсгар Камал оныгы) Даутовлар.

Хәтер 
 2019 елда Яр Чаллының «Көмеш кыңгырау» газетасы ТР Язучылар берлеге белән әдип исемендәге әдәби-иҗтимагый премия булдырган.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Тулы биографиясе

Шулай ук карагыз   

Татар шагыйрьләре
Тукай премиясе лауреатлары
Шәүкәт Галиев
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Татарстанның халык шагыйрьләре
Атмосфера

Һава яки Атмосфера (  — "пар" һәм  — "сфера") — гравитация ярдәмендә күк җисеме тирәсендә тотылып торган, аның газлы тышчасы. Атмосфера һәм планетаарa киңлек арасында кискен чик булмаганлыктан, гадәттә атмосфераны, газ тирәлеге белән бергә бер бөтен булып әйләнгән, күк җисеме тирәсендәге өлкә дип санарга кабул ителгән. Нигездә газлардан торган (газ планеталары), кайбер планеталарның атмосферасы калынлыгы бик зур булырга мөмкин.

Һава басымы (яки Атмосфера басымы)

Атмосфера составы 

Планеталар катламнары
Планетология
Атмосфера
Һава

Һава – кеше, хайван һәм үсемлекләрнең тереклеге өчен кирәк булган, күбесенчә азот белән кислородтан торган җирнең атмосферасындагы газлар катнашмасы; Җирнең атмосферасы газларының табигый катнашмасы (катнашмада күпчелеге азот һәм кислород — 98-99 %; углекислый газ, су, водород һәм башкалар).

Һавадан инерт газлар алалар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон).

Химик составы 

Атмосфера һавасында азот – 78%, кислород – 21%, ә калган газлар барысы бергә нибары 1% тәшкил итә. Аларга углекислый газ, су пары, озон, гелий һ. б. газлар керә.

Чыганаклар 

 Воздух // Символы, знаки, эмблемы: Энциклопедия / авт.-сост. В. Э. Багдасарян, И. Б. Орлов, В. Л. Телицын; под общ. ред. В. Л. Телицына. — 2-е изд. — М.: ЛОКИД-ПРЕСС, 2005. — 494, [1] с., [16] л. цв. ил.

Газлар
Атмосфера