alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
АИХО

Европадагы иминлек һәм хезмәттәшлек буенча оешма яки АИХО (рус. Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе, ОБСЕ), OSCE (ингл. Organization for Security and Co-operation in Europe; фр. Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe) — иминлек сораулары белән шөгыльләнүче дөньяның иң зур региональ оешмасы. Ул Төньяк Америка, Европа һәм Үзәк Азиядә урнашучы 56 илне берләштерә.

Оешма штаб-фатиры, ның башкаласы  шәһәрендә Хофбург (ru) сараенда урнаша.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Европа

Халыкара хокук
Халыкара оешмалар
Гашура көне

Гашура көне ( ʻашура’) — мөхәррәм аеның унынчы көне. Шигыйләр бу көнне Кәрбаладагы вакыйгаларга, өченче имам Хөсәен һәм аның тарафдарлары үлеменә багышланган матәмне үткәрәләр. Бу йола мөхәррәмнең 1 нән 10 на кадәр дәвам итә. Бу көннәрдә мөнәҗәтләр, догалар укыла. Шулай ук Шахсәй-вахсәй үткәрелә.

Сөнниләр бу көнне ураза тотарга тырышалар, чөнки бу көндә ураза тоту бик саваплы булып санала.

Искәрмәләр 

Ислам бәйрәмнәре
Луи Анри Буссенар

Луи Анри Буссенар (фр. Louis Henri Boussenard, 1847 елның 4 октябре — 1910 елның 11 сентябре) — француз язучысы, маҗаралы әдәбият авторы.

Буссенар күп кенә маҗара жанрында язылган романнар, хикәяләр авторы. Capitaine Casse-Cou әсәре исә дөньякүләм популярлык яулый.

1990—2003 елларда «Ладомир» нәшрияты авторның 30 томлык романнар җыентыгын чыгарды.

Франция язучылары
Франсуз язучы-фантастлары
1774 ел



Вакыйгалар 
 21 июль —  Россия империясе белән  Госманлы империясе арасында Күчүк Кайнарҗа солыхы төзелә.
 23 июль —  Е. Пугачев явы Казан шәһәрен басып ала. 
 1 август — Джозеф Пристли кислородны ача.
 26 октябрь — АКШ конгрессы Канада һәм Яңа Скотияне АКШ-га кушылырга чакырды.

Туулар 

 7 май — Фрэнсис Бофорт, инглиз адмиралы, гидрограф.

Вафатлар 

 21 гыйнвар — Мостафа III, Госман империясе солтаны.

1774 ел
Еллар
Ханс Циммер

Ханс Флориан Циммер (алм. Hans Florian Zimmer; 1957 елның 12 сентябрендә туды) — кинофильмнарга үз музыкасы белән мәшһүр булган алман композиторы.

Хэнз Зиммер күп кенә югарыбюджетлы фильмнарга музыка язды. «Mission: Impossible II», «The Rock», «Гладиатор», «Мисыр принцы», «Пёрл-Харбор», «Мадагаскар», «Мадагаскар 2», «Код да Винчи», «Кариб диңгезе юлбасарлары: Мәет сандыгы», «Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә», «Динозаврлар варислары» кебек фильмнарга музыканы нәкъ ул язды.

1995 елда ул «Арслан Патша» фильмы өчен «Оскар» премиясен ала.

Сытамалар 
 Рәсми сайт 
 Hans Zimmer at the SoundtrackINFO project 
 Hans Zimmer Fan Site 

Алмания композиторлары
Кинокомпозиторлар
«Оскар» премиясе лауреатлары
Һиҗри Яңа ел

Һиҗри Яңа ел — Һиҗри тәкъвиме буенча Ислам динендә билгеләнгән бәйрәм. Беренче мөхәррәм көнне билгеләнә. Бәйрәм Ислам дөньясында зур тантана белән билгеләнмәсә дә, күп кенә мөселманнар бу көнне мәҗлесләр үткәрә, бүләкләр тапшыра, кунакларга йөри.

Мөхәррәм аеның беренче көнендә ураза тоту саваплы була, әмма бу башка айларның беренче көннәрендә дә каралган. 70-80 елларда кайбер дини даирәләрдә Һиҗри яңа ел башлануын мөселманнар берлектә гыйбәдәт, аннары сый-мәҗлес белән билгеләп үткән булган, әмма бу гадәт инде онытылды.

Чыганаклар 

Ислам бәйрәмнәре
Карачай-Чиркәсия

Карачай-Чиркәс Республикасы (Карачай-Чиркәсия, , , ) — Pəcəй Федерациясенә керүче республика (дәүләт), Pəcəй Федерациясенең субъекты. 1922 елның 12 гыйнварда барлыкка килгән. Башкаласы — Черкесск шәһәре.

Мәйданы — 14,3 мең км². Халык саны — 465,5 мең кеше (2020): карачайлар (38,5 %), руслар (38,6 %), чиркәсләр (11,3 %), абазиннар (7,4 %), нугайлар (3,4 %) һ.б. Шәһәр халкы 44,1% тәшкил итә. Нефть химиясе, химия, азык-төлек, җиңел, машиналар төзү, металл эшкәртү, агач эшкәртү, күмер, тау-руда сәнәгатьләре.

Сылтамалар 

 Карачай-Чиркәс Республикасы рәсми сайты 
 Карачай-Чиркәс Республикасы парламенты рәсми сайты

Искәрмәләр 

Төньяк Кавказ федераль округы
Россия Федерациясе республикалары
Төньяк Осетия

Төньяк Осетия — Алания Җɵмһүрияте (Төньяк Осетия — Алания; , ) — Россия Федерациясе әгъзасы булган җөмһүрият, Россия Федерациясе субъекты. 1924 елның 7 июлендә барлыкка килгән. Башкаласы — Владикавказ шәһәре.

Мәйданы — 8 мең км². Халык саны — 701 мең кеше (2010): осетиннар (60,7 %), руслар (23,2 %), ингушлар (5 %), әрмәннәр (2,4 %), комыклар (1,8 %) һ.б. Шәһәрдә — 64,3 %. Төсле металлургия, машиналар төзү, химия, азык тәмлеткеч, җиңел, агач эшкәртү, пыяла сәнәгате үскән. Терек елгасында ГЭСлар каскады. Җирләр сугарулы. Сөт-ит юнәлешендәге терлекчелек алга киткән.

Мәдәният 
 «Алан» — Төньяк Осетиянең Халыклар дуслыгы орденлы «Алан» дәүләт академия бию ансамбле.

Дин 

Республикада дин тотучылар арасында осетиннарның үз диннәрен тотучылар, христианлык тарафдарлары, ислам тарафдарлары күпчелекне тәшкил итә. 2012 елда үткәрелгән сораштыру нәтиҗәләре буенча, республика халкының 29 % ы үз динен тотуын, 49 % христиан динендә (православие) булуын белдергән. Ислам тарафдарлары халыкның 4 % ын тәшкил итә.
 Төньяк Осетиядә ислам
 Мөхтәров мәчете

Сылтамалар 

 Төньяк Осетия — Алания Җɵмһүрᴎяте хөкүмәте рәсми сайты

Искәрмәләр 

Төньяк Осетия
Россия Федерациясе республикалары
13 сентябрь

13 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 109 көн кала.





— Целиакия чирен истә тоту милли көне (англ.).
 :
 Фарропилья инкыйлабын (русск.) искә алу атнасы башлана. 
 Милли кашаса (русск.) алкоголь эчемлегенә багышланган Кашаса милли көне (португ.). 
  — Баһадир балалар көне (русск.), 1847 елда илне саклап Чапультепек бәрелешендә (русск.) хәлак кадетларны искә төшерү.
  Россия — фашизм корбаннарын искә алу көне (русск.) (сентябрь аеның икенче якшәмбесе).
  Россия — программистлар көне (кәбисә елларда (русск.) 12 сентябрьга төшә).



1736 —  морза К.Тәфкилев Чиләбе шәһәрен нигезли.
 1788 —   башкаласы булып игълан ителә.
 1876 — Казан Татар укытучылар мәктәбе ачыла.
 1940 — Икенче бөтендөнья сугышы: итальян гаскәрләре га керә.
 1956 —  беренче каты дискны чыгара.
 1987 —  хастаханәләренең берсендә йөзләрчә кеше нурланыш тәэсиренә дучар ителә.

1819 — Дмитрий Мейер, 
 1830 — Мария фон Эбнер-Эшенбах, 
 1846 — Владимир Барановский, 
 1863 — Артур Һендерсон, Бөекбритания сәясәтчесе.
 1863 — Дмитрий Петрушевский, 
 1867 — Василий Брусянин, 
 1886 — Роберт Робинсон, 
 1887 — Лавослав Ружичка, 
 1888 — Иван Антипов-Каратаев,
 1892 — Фёдор Павлов, 
 1896 — Иван Морозов, 
 1903 — Клодетт Колбер, 
 1907 — Әбләким Гафаров, 
 1911 — Александру Диордица, совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР министрлар шурасы рәисе.
 1911 — Рауза Кастрова, Мәскәү татарларының күренекле вәкиле.
 1916 — Роальд Даль, 
 1917 — Тадеуш Орловски, 
 1920 — Раиса Бутенко, 
 1925 — Сәет Габбасов, 
 1930 — Әминә Мәликова-Шәфигуллина, 
 1931 — Мөхәррәм Әбелханов, 
 1935 — Николай Зефиров, 
 1939 — Гунтис Улманис, Латвия сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, илнең экс-президенты.
 1941 — Алексей Королевский, 
 1943 — Любовь Зенитова, химик-технолог, профессор.
 1947 — Марат Ишмияров, 
 1949 — Шамил Шәрифуллин, композитор.
 1950 — Ринат Нәбиев, татар галиме, тарихчы.
 1957 — Нәҗип Хаҗипов, 
 1957 — Салия Морзабаева, 
 1966 — Игорь Кравчук, 
 1968 — Андрей Расолько, 
 1968 — Эмма Виклунд, 
 1969 — Андрей Шпагонов, 
 1971 — Ринат Вәсыйков, 
 1971 — Светлана Гладышева, 
 1974 — Андрей Коновалов, 
 1989 — Томас Мүллер, Алмания футболчысы.

798 — Әбү Йосыф, 
 1872 — Людвиг Фейербах, алман фәлсәфәчесе.
 1885 — Иван Стахеев, 
 1912 — Габриель Шершеневич, 
 1922 — Евгений Болотов, 
 1934 — Дмитрий Бекарюков, 
 1935 — Мария Гажич, 
 1938 — Ситдыйк Айдаров, татар артисты.
 1943 — Леонид Лавров, 
 1949 — Аугуст Крог, 
 1976 — Владимир Петров, 
 1979 — Рим Сыртланов, татар-башкорт артисты.
 1985 — Галия Булатова, татар театр актрисасы.
 1987 — Үзбәк Гыймадиев, татар әдәбият галиме.
 1990 — Мәхмүт Хәсәнов, татар язучысы.
 1991 — Ирина Заиконникова, фармакология белгече, профессор.
 2012 — Дильхан Эрюрт, 
 2013 — Равил Сәлихмәт, татар инженеры, җәмәгать эшлеклесе (АКШ).
 2018 — Рим Һидиятуллин, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
 2021 — Әнтони Һьюиш,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
13 сентябрь
Таҗи Гыйззәт

Таҗи Кәлимулла улы Гыйззәтуллин (Таҗи Гыйззәт; 15 (3) сентябрь 1895, Барҗы-Умга, Алабуга өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 7 март 1955, Казан, ТАССР, ССРБ) —  күренекле татар драматургы һәм актер. ТАССР (1939), РСФСР (1940) атказанган сәнгать эшлеклесе.

Тормыш юлы һәм иҗаты 
Ул 1895 елның 15 сентябрендә Әгерҗе районының Барҗы Омга авылында туа. 14 яшенә кадәр мәдрәсәдә укыганнан соң, Бандүк, Воткинск, Ижау заводларында эшли. 1919–1922 елларда аның артистлык сәләте ачыла. Самарда З. Солтанов оештырган драма студиясендә укыганнан соң (1920), Таҗи Гыйззәт Татар Дәүләт академия театрында артист булып эшли башлый, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә. Үз гомерендә 37 пьеса иҗат итә. Шуларның күбесе Татар Дәүләт академия театрында зур уңыш белән бара. Шундыйлардан «Чаткылар», «Ташкыннар», «Бишбүләк», «Таймасовлар», «Чын мәхәббәт», «Наёмщик», «Изге әманәт» кебек әсәрләрен күрсәтергә мөмкин.

Әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен ул ике тапкыр “Почет билгесе” ордены белән бүләкләнә, Россиянең һәм Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәргә лаек була. 1955 елының 7 мартында Казанда вафат була..

Хәтер 
 Казанның Вахитов районындагы урамга, Алабугада урамга исеме бирелгән.
 2007 елда Әгерҗедә 3нче мәктәп бинасында музее ачылган.
 2010 елда Әгерҗенең 3нче мәктәбенә исеме бирелгән. Мәктәп каршына бюсты урнаштырылган.

Гаилә хәле 
Хатыны Мәликә. Балалары: олы улы Үзбәк (1923-1942), танкист, Бөек Ватан сугышында Ржев янында һәлак булган; уртанчы улы Казбек (1925-2013), төпчек улы Рубин (вафат), КХТИ тәмамлаган.

Галерея

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 Таҗи Гыйззәт турында библиографик белешмәлек

Моны да карагыз 

Татар драматурглары
Татар язучылары
Камал театры
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Таҗи Гыйззәт
Байрон Ишморатов

Байрон Ишморатов — танылган татар галиме, профессор.

Тормыш юлы 

Ул 1935 елның 15 сентябрендә Әлмәт районының Миңнебай поселогында туган. 1953 елда ул Балтач урта мәктәбен тәмамлый һәм М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының чит илләрнең икътисадый һәм сәяси географиясе факультетына укырга керә. 1958 елда укуын тәмамлап ВЛКСМның Яшел Үзән шәһәр комитетында инструктор булып эшли башлый. 1960 елда читтән торып Үзәк комсомол мәктәбен тәмамлый. 1959-1961 елларда — ВЛКСМның Яшел Үзән шәһәр комитетының беренче секретаре. 1961-1962 елларда шул ук районның Олы Карауҗа урта мәктәбе директоры була.

1962 елда Байрон Ишморатов СССР Фәннәр академиясенең Себер бүлегенең Себер һәм Ерак Көнчыгыш фәнни-тикшеренү институты аспирантурасына чакырыла. Аспирантураны тәмамлап 1965-1978 елларда кече фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәткәр була. 1978 елдан — институтның фәнни лабораториясе мөдире.

Байрон Ишморатов 1969 елда кандидатлык, 1980 елда — докторлык диссертацияләрен яклый. 1992 елдан — профессор. 700дән артык фәнни хезмәт авторы. Шулар арасында «Җитештерү көчләренең региональ системалары (Географик анализның методологик нигезләре)» исемле зур монография (Новосибирск,1979). Берничә коллектив монографиянең автордашы, 12 фәнни китапның баш редакторы. «География һәм табигать ресурслары» журналының редколлегия әгъзасы.

Байрон Ишморатов яшь галимнәр тәрбияләүгә дә зур игътибар бирә. Аның җитәкчелегендә 4 докторлык, 15 кандидатлык диссертациясе якланган, алар арасында ерак чит ил вәкилләре дә бар. Күп фәнни хезмәтләре башка телләргә тәрҗемә ителеп чит илләрдә басылган.
Киң җәмәгать эше алып бара. КПССның Новосибирск өлкә конференциясе делегаты. Берничә мәртәбә район Советы депутаты итеп сайланды.

Татар галимнәре
Географлар
География фәннәре докторлары
Халыкара демократия көне

Халыкара демократия көне (ингл. International Day of Democracу, исп. Día Internacional de la Democracia, фр. la Journée internationale de la démocratie, рус. Международный день демократии) — ел саен 15 сентябрь көнне билгеләнгән көн. 2008 елдан бирле үткәрелә. Демократияне үстерү һәм ныгыту максатыннан оештырылды.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Демократия турындагы декларация  

БМО халыкара көннәре
Демократия
15 сентябрь
Гринпис

Гринпи́с (ингл. Greenpeace — «яшел тынычлык») — табигатьне саклау максатыннан төзелгән халыкара иҗтимагый оешма. Ванкуверда 1971 елның 15 сентябрендә Дэвид Мактаггарт тарафыннан оештырыла.

Оешманың төп максаты — глобаль экологик проблемаларын чишүгә ирешү, шушы проблемаларга хөкүмәт һәм җәмгыять игътибарын арттыру.

Гринпис финанс ярдәмне фәкать фикердәшләр тарафыннан ала, принципиаль рәвештә дәүләт структураларыннан, сәяси фиркәләрдән, бизнестан акча алмый.

Гринпис ММЧ игътибарын кызыксындырган зур акцияләр белән мәшһүр. Оешма үзе экологик җинаять урыннарында була, җәмгыятькә бәйсез һәм дөрес мәгълүматны җиткерергә тырыша.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Гринпис рәсми сайты
Рөстәм Хәмитов

Рөстәм Зәки улы Хәмитов (1954 елның 18 августы, РСФСР, Кемерово өлкәсе, Драченино авылы) — Россия сәясәтчесе, 2010 елның 19 июленнән башлап 2018 елның 11 октябренә кадәр Башкортстанның иң югары урындагы заты.

Тормыш юлы 
Хәмитов Рөстәм Зәки улы 1954 елның 18 августында Кемерово өлкәсендә туган. Әтисе Зәки Хәмитов (1930-1993) — галим, профессор, техник фәннәр докторы Балтач районының Штәнде авылында туган. Әнисе Рәйсә Сөнатулла кызы — мәктәптә математика укытучысы. Хәмитов үзен катнаш татар-башкорт гаиләдә тудым дип яза. 1993 елларда чыккан «Народные депутаты Башкирской ССР» җыентыгында милләте татар итеп күрсәтелгән. Башкортстан президенты вазифасына тәгаенләнгәч, милләтен башкорт дип атый башлый, туган тел буларак башкорт телен билгели, рус телен белә һәм иркенчә инглиз телендә сөйләшә.

Техник фәннәр докторы .

1977 елда Бауман исемендәге Мәскәү югары техник училищесын «инженер-механик» белгечлеге буенча тәмамлый. Техник фәннәр докторы.

Хезмәт юлын Уфа моторлар җитештерү берләшмәсендә башлый.

1978–1986 елларда Уфа авиация институтында эшли.

1990 елда аны Башкортстан АССРы Югары Советына депутат итеп сайлыйлар. Югары Советның экология, табигать ресурсларын нәтиҗәле файдалану буенча комиссиясе рәисе була.

1994–1996 елларда — Башкортстанның тирә-як мохитне саклау буенча министры, 2000–2003 елларда — РФ Президентының Идел буе федераль округындагы тулы хокуклы вәкиле аппаратында БР буенча баш федераль инспектор.

2004 елда ул Су ресурсларының федераль агентлыгы җитәкчесе итеп тәгаенләнә.

2009 елның июленнән — «Русгидро» җәмгыяте идарәсе әгъзасы.

2018 елның 11 октябрендә  – Республика көнендә Башкортстан башлыгы Рөстәм Хәмитов вазифасыннан китүен белдерде. "Бу минем шәхси карарым, ул төрле яклап уйланган, мин 2019 елда республика башлыгы сайлавында катнашмаячакмын. Минемчә, төбәк башлыклары мондый өлкән яшьтә эшчәнлеген туктату турында карарны вакытында кабул итәргә тиеш", диде Хәмитов.

2018 елның 11 октябрендә Уфада Хәмитовның отставкага китүе уңаеннан халык күңел ачулары булды.

Тәнкыйть

Тарифлар һәм хезмәтләр хаклар 
Тарифлар буенча республика дәүләт комитеты җылылык һәм кайнар суга, энергия халык өчен нигезсез югары хаклар кабул итә, Мәскәүдә һәм башка икътисадый яктан алга киткән ил төбәкләрендә булган хаклар арзан. Мәсәлән, җылылык энергия Мәскәү шәһәрендә яшәүчеләр өчен 1806.89 сумга төшәчәк. Уфада исә Республикасы тарифлар буенча Дәүләт комитеты карары нигезендә бу хак 2018 елның 1 июленнән 2045.57 сум/Гкал тәшкил итә. Тормыш дәрәҗәсе төбәкләрдә берничә тапкыр аерыла, ә Башкортстан кулланучылар күбрәк түлиләр.

Гаиләсе 
Өйләнгән, ике баласы бар. Хатыны — Гөлшат Гафур кызы, һөнәре буенча табиб. Улы — Камил Хәмитов. Кызы — Нурия Хәмитова. Балалары Мәскәүдә яшиләр, эшлиләр.

Чыганаклар

Искәрмәләр 

Башкортстан сәясәтчеләре
XXI гасыр сәясәтчеләре
Башкортстанның беренче җитәкчеләре
Техник фәннәр докторлары
Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Башкортстан хөкүмәте башлыклары
Бартимеус трилогиясе

Бартимеус трилогиясе (ингл. The Bartimaeus Trilogy) — Джонатан Страуд тарафыннан язылган фэнтези жанрындагы романнар сериясе. Трилогиягә өч китап керә: «Сәмәрканд амулеты», «Голем күзе» һәм «Птолемей капкалары». Китапта сурәтләнгән вакыйгалар альтернатив дөньяда булган Англиядә бара. Китапта сихерчеләр һәм җеннәр сурәтләнә.

«Сәмәрканд амулеты» китабы 2003 елда чыкты. «Голем күзе» исә дөньяны 2004 елда күрә. «Птолемей капкалары» исемле өченче китап Бөекбританиядә 2005 елда чыга. Китап татар теленә тәрҗемә ителмәгән.

Китап серияләре
Фэнтези жанрлы китаплар
Ньяса күле

Мала́ви яки Нья́са — Үзәк-көнчыгыш Африкада урнашкан күл. Күл көньяктан төньякка сузыла, озынлыгы 560 км. Күл тирәнлеге 706 м.

Күл зурлыгы — 560×75 км. Мәйданы 29,6 мең км². Күләме 8,4 мең км³.

Африка күлләре
Малави күлләре
Мозамбик күлләре
Танзания күлләре
Папуа — Яңа Гвинея

Па́пуа — Яңа́ Гвине́я, тулы исеме Па́пуа — Яңа́ Гвине́я бәйсе́з дәүләте́ (  (шулай ук , ), , ) — Океанлыкта урнашучы дәүләт. Тын океанның көньяк-көнбатыш өлешендә урнаша. Мәйданы — 462 840 км². Халык саны — якынча 6 млн кеше. Шәһәр халкы саны — 15,2 % (1991). Административ яктан дәүләт 20 виләяткә бүленә. Башкаласы — Порт-Морсби шәһәре. Милләтләр дуслыгына керә. Канун чыгару органы — Милли парламент.

Диннәр 
2000 елгы халык санын алуның процент күрсәткечләре түбәндәгечә:
 Католик чиркәве (27,0%)
 Инҗилчеләр (19,5%)
 Папуа — Яңа Гвинея һәм Сөләйман утраулары берләшкән чиркәве (11,5%)
 Җиденче көн адвентистлары (10,0%)
 Илленчеләр (8,6%)
 Инҗил берлеге (5,2%)
 Англикан чиркәве (3,2%)
 Баптистлар (0,5%)
 Коткару Армиясе (0,2%)
 Башка  христианнар (10%)
 Йәһвә шаһитлары (0,4%)
 Христос Чиркәве (0,4%)

Моны да карагыз 
 Папуа — Яңа Гвинеядә ислам
 Папуа — Яңа Гвинеядә Һинд дине

Искәрмәләр 

Океанлык илләре
Конституцион монархияләр
Утрау-дәүләтләр
Унитар дәүләтләр
Папуа — Яңа Гвинея
17 сентябрь

17 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 105 көн кала.



— 16-22 сентябрь:Европа хәрәкәт атналыгы (франц.). Шәһәрләрдә җәяү яки җәмгыяви транспорт белән йөрү, яки велосипед куллану өчен уңайлы инфраструктура булдырылуын алга сөрүче еллык вакыйга: Европа комиссиясе (урысча) тарафыннан оештырыла.

Ангола — Каһарманнар көне ().
  АКШ — Конституция көне ().
  — Хуасо (, Чили атлы көтүчесе) көне..
  — "Бахча базары" операциясен (Operation Market Garden) искә алу көне, 1944.

 Һөнәри 
  — Җан коткаручысы көне''''' ().

Өлкә яки җирле 
 ның  Сан-Паулу штатындагы (урысча)  Помпея (урысча) шәһәренең нигезләнү көне (1928)

1787 — Икенче АКШ конституциясе кабул ителә.
 1922 — да беренче тапкыр тавышлы фильмны публик карау уза.
 1954 — Новая Земля утравында ССРБның атом-төш коралы өчен полигон барлыкка килә.
 1988 — да  XXIV Олимпия уеннары башлана.
 1991 — , , ,  һәм  илләре на кабул ителә.

1783 — Надежда Дурова, хәрби, соңыннан язучы.
 1840 — Смбат Шах-Азиз, 
 1867 — Масаока Сики, япон шагыйре.
 1869 — Кристиан Ланге, норвегияле сәясәтче, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1889 — Габделәхәт Фәхреддинов, 
 1893 — Шәфигулла Бикчурин, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.
 1897 — Мирҗәгъфәр Бәкиров, 
 1904 — Сергей Хромов,
 1906 — Любовь Воронкова,
 1911 — Анатолий Воронов, 
 1914 — Грет Мостни, 
 1914 — Салих Япиев, ТАССР эчке эшләр министры.
 1922 — Усман Абдуллов, 
 1924 — Николай Потекаев, 
 1928 — Александр Талалян, 
 1932 — Владислав Фоменко, 
 1935 — Хәмит Галәветдинов, татар дин әһеле, мөфти.
 1938 — Дөрия Рамазанова, татар телчесе, фәннәр докторы, профессор. 
 1939 — Мансур Якупов, 
 1939 — Риф Мифтахов, башкорт журналисты, шагыйре, тәрҗемәчесе.
 1941 — Нәзир Колбахтин,
 1951 — Кассандра Петерсон, АКШ кино актрисасы.
 1952 — Сергей Янаки, 
 1954 — Дамир Сираҗиев, татар режиссеры, сәясәтче.
 1955 — Венера Юмагулова, 
 1956 — Алмазбәк Атамбаев,  Кыргызстан президенты.
 1965 — Евгений Перчков, 
 1970 — Дмитрий Иванов, 
 1979 — Рамил Нуриманов, татар көрәшчесе.
 1984 — Евгения Володина, 
 1985 — Константин Макаров,

1791 — Томас Ириарте, испан шагыйре.
 1814 — Иоһанн-Христофор Финке, 
 1891 — Николай Ковалевский, 
 1938 — Яныш Ялкайн, чирмеш язучысы.
 1943 — Исмәгыйль Шәфиев, татар шагыйре. 
 1963 — Александр Державин, 
 1987 — Муса Гәрәев, хәрби очучы, ике тапкыр Советлар Берлеге каһарманы.
 1989 — Риза Сәфәров, 
 1993 — Виктор Никонов, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1994 — Карл Поппер, 
 2001 — Вафирә Гыйззәтуллина, 
 2001 — Хизгил Авшалумов, 
 2013 — Игорь Никитин, 
 2016 — Григорий Петров, инженер-боралаучы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 2017 — Ризван Хәмид, 
 2018 — Фәһимә Хисамова, профессор, тел галиме.
 2020 — Александр Карпов,
 2022 — Рәшит Госманов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
17 сентябрь
Масаока Сики

Масаока Сики (яп. 正岡 子規?, 1867 елның 17 сентябре — 1902 елның 19 сентябре) — япон шагыйре, язучы, әдәби тәнкыйтьче һәм шигърият теоретигы. Чын исеме — Масаока Цунэнори (яп. 正岡 常規).

Япон шагыйрьләре
Япония шагыйрьләре
Япония язучылары
Япон язучылары
Алмаз Хәмзин

Алмаз Хәмзин — татар композиторы, җырчы, артист, язучы, журналист, «Чаян» журналы мөхәррире.

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1947 елның 18 сентябрендә Түбән Кама районының Ташлык авылында туган. Алмазның җыр дөньясына кереп китүе – аның укытучысына бәйле. Зыятдин Билалович физика укытучысы булуына карамастан, бик оста музыкант-баянчы, шәп спортчы икәнен әйтеп торасы да юк, укучысына Салих Сәйдәшевның барлык җырларын да өйрәтеп бетергән кеше. Алмаз Хәмзин укып-ташлап өч институтны бетерә: Авыл хуҗалыгы институты, төзүчеләр институты, педагогика институты. Соңгысында музыка факультетын тәмамлау аңа берничә һөнәр үзләштерергә мөмкинчелек бирә: композитор, режиссер, редактор.

Алмаз Хәмзин үзен төрле эшләрдә сынап карый: заводларда, төзелешләрдә, мәктәптә укыта, 13 ел буе Рәфкать Гомәров җитәкчелегендәге “Саз” ансамблендә эштән соңгы буш вакытларда җырлап йөри, филармониядә режиссер булып эшли.

Язган әйберләре байтак: бер китаплык юморескалар, йөздән артык пьесалар, җырлар. Үзе язган күп җырларны ул, гадәттә, ничек башкарырга кирәклеген өйрәтеп бирә. Оста гына җырчылар тыңлап карыйлар да, аның кебек җырлый алмаганын аңлыйлар, шуңа күрә ул кайбер җырларны үзе башкара.

Гаиләле. Өч баласы бар. Әтисенең таланты балаларга да күчкән дияргә була, мәсәлән, кызы Алия Хәмзина татар эстрадасында хәзерге көндә иң популяр җырчылардан берсе.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2008 ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
 2019 ― Фәннур Сафин исемендәге премия 
 2023 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале ― ирешкән хезмәт уңышлары һәм күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
 Хуҗа Насретдин

Татар композиторлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Фәннур Сафин премиясе лауреатлары
«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Кирибати

Кириба́ти Җөмһүрияте́ (кириб. Ribaberikin Kiribati, ингл. Republic of Kiribati) — Тын океанда, Полинезия һәм Микронезиядә урнашкан дәүләт. Төньяк-көнбатышта Маршалл Утраулары, Микронезия Федератив Штатлары территориаль сулары белән, көнбатышта һәм көньяк-көнбатышта Науру, Сөләйман Утраулары һәм Тувалу  территориаль сулары белән, көньякта һәм көньяк-көнчыгышта Токелау, Кук утраулары һәм Француз Полинезиясе территориаль сулары белән чиктәш. Дәүләт составына 33 кечкенә атолл (шул исәптән Гилберт утраулары) керә, аларның унөчесендә генә яшиләр. Гомуми мәйдан — 726,34 км². Халык саны — якынча 92 533 кеше. Башкаласы — Көньяк Тарава.

Диннәр 
Кирибати Конституциясе (11нче статья) вөҗдан иреген һәм дин тоту иреген гарантияли . 2012 елның хөкүмәт хисабы нигезендә, Кирибати халкының 96 % ы – христианнар , 1 % ы – башка диннәр тарафдарлары дип исәпкә алынган. Әлеге хисап нигезендә, мөселманнар ил халкының 0,01 % ын тәшкил итә .
 Кирибатида ислам

Сылтамалар 

 Кирибати финанслар һәм икътисадый үсеш министрлыгы рәсми сайты 
 Кирибати туризм министрлыгы рәсми сайты

Искәрмәләр 

Океанлык илләре
Тын океан утраулары
Утрау-дәүләтләр
Унитар дәүләтләр
Полинезия
Җөмһүриятләр
Кирибати
Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы

Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы – ИХҮО – (ингл.OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) рус. ОЭСР (Организация экономического сотрудничества и развития)) — демократия һәм ирекле базар икътисадын таныган дәүләтләрне берләштергән халыкара икътисадый оешма.

Оешма 1948 елда Маршалл планы буенча Европа өчен төзелә. Штаб-фатиры Парижда урнаша. 2006 елдан оешманың генераль сәркатибы — Хосе Анхель Гурриа Тревиньо (Мексика иленнән).

Әгъзалар

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми веб-сайт
 

Халыкара оешмалар
Халыкара икътисадый оешмалар
Тәблигъ җәмәгате

Тәблигъ җәмәгате — (, ) – Һиндстанда 1926 елда Мәүлана Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви тарафыннан оештырылган гайре сәяси дини хәрәкәт. Төп максаты итеп мөселман халыклар арасында Исламча яшәү рәвешен торгызуны куя.

Алты принцип 
Мөселманнар иң кимендә кабул итәргә һәм үтәргә тиешле вазифаларны җәмәгатькә керүче галимнәр түбәндәге алты принцип аркылы тапшыралар: 
 Шәһадәт кәлимәсе: Аллаһның барлыгын һәм берлеген тану, Мөхәммәт пәйгамбәрне аның илчесе буларак кабул итү.
 Намаз: Көндә биш тапкыр фарыз гыйбадәт кылу.
 Гыйлем һәм зикер: Ислам буенча белем җыю һәм Аллаһны еш искә алу. 
 Икраме мөслимин: Мөселманнарга карата аеруча яхшы мөгамәләдә булу. 
 Ният чисталыгы: Яхшы эшләрне бары Аллаһ ризалыгы өчен эшләү һәм яман эшләрдән саклану. 
 Тәблигъ: Исламны җәелдерүдә катнашу.

Ислам
19 сентябрь

19 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 103 көн кала.



— 16-22 сентябрь:Европа хәрәкәт атналыгы (франц.). Шәһәрләрдә җәяү яки җәмгыяви транспорт белән йөрү, яки велосипед куллану өчен уңайлы инфраструктура булдырылуын алга сөрүче еллык вакыйга: Европа комиссиясе (русча) тарафыннан оештырыла.

Чили — Армия көне ().
  — Бәйсезлек көне (, 1983, дән).
  — Словак милли шурасының беренче ачык мөрәҗәгате көне (, , 1848).
  — Ветераннар көне ().



Көлке 
  Халыкара пиратлар көне ().

1893 — дөньяда беренче булып  хатын-кызларга сайлау хокукын бирә.
 1928 — та Микки Маус белән беренче мультфильм премьерасы уза.
 1941 — Икенче бөтендөнья сугышы барышында  шәһәре  гаскәрләре тарафыннан алына.
 2000 — да Рейхстагны яндырырга тырышып карыйлар.

1551 — Генрих III, Франция патшасы.
 1802 — Лайош Кошут, маҗар халкының милли каһарманы.
 1803 — Мария Анна Савойская, 
 1844 — Александр Штукенберг, 
 1864 — Михаил Рузский, 
 1880 — Владимир Залежский, 
 1891 — Константин Уханов, 
 1903 — Гөлсем Мөхәммәдова, татар язучысы.
 1905 — Иван Страхов, 
 1907 — Иван Матвеев, 
 1907 — Иван Сухов, 
 1910 — Хөсәен Гыйззәтуллин, 
 1911 — Вильям Голдиң, 
 1912 — Нури Арсланов, шагыйрь һәм тәрҗемәче.
 1912 — Сәгыйть Рәфыйков, 
 1920 — Айтуган Госманов, 
 1923 — Виктор Москвитин, 
 1923 — Мидхәт Салихов, татар Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Армиясенең артиллерия офицеры.
 1924 — Корбан Тимергалиев, 
 1926 — Масатоши Кошиба, 
 1928 — Алексей Авдышев, 
 1929 — Пётр Грязневич, 
 1939 — Пётр Прохоренко, 
 1943 — Бари Явышев, биофизика галиме.
 1948 — Гыйниятулла Хәлиуллин, 
 1948 — Луиза Хәйретдинова, 
 1949 — Лена Вахитова, 
 1955 — Владимир Виноградов, ССРБ һәм Россия Федерациясе эшкуары, банкир.
 1957 — Ринат Гайзатуллин, Татарстан Дәүләт шурасы депутаты, авыл хуҗалыгы белгече.
 1969 — Сәлимә Әминова, 
 1972 — Наталья Карпович, 
 1977 — Адам Петроуш, 
 1980 — Сергей Рыжиков, 
 1984 — Игорь Мирнов, Россия хоккейчысы, һөҗүмче.
 1987 — Игорь Макаров, 
 1990 — Ксения Макеева, 
 1991 — Павел Антипов, 
 1992 — Булат Шәвәлиев, 
 1997 — Хәлимә Аден,

1881 — Җеймс Абраһам Гарфилд, 
 1902 — Масаока Сики, япон шагыйре, язучы, әдәби тәнкыйтьче.
 1906 — Тимербулат Акчурин, 
 1918 — Гарифулла Киеков, мәгърифәтче, тарихчы, дин эшлеклесе.
 1935 — Константин Циолковский, рус галиме.
 1935 — Михаил Тушнов, 
 1942 — Адольф Рабинович, 
 1944 — Зинон Прохоров, 
 1948 — Александр Мишулин, антик дөнья тарихчысы.
 1955 — Гыймалетдин Минһаҗев, 
 1969 — Габдрахман Хәбибуллин, БАССРның опера җырчысы.
 1971 — Давид Мерин-Волосов, 
 1979 — Әбрар Шамин, татар язучысы, полковник, судья.
 1984 — Гомәр Тумашев, 
 1985 — Итало Кальвино, итальян язучысы.
 1989 — Сәмигулла Кәлимуллин, 
 1991 — Вадим Бивойно, 
 1995 — Рауф Хаҗиев, 
 2007 — Ринат Бәшәров, СССР һәм РФ опера җырчысы, укытучы.
 2009 — Елизавета Мукасей, 
 2009 — Петр Полушкин, 
 2018 — Александр Барабанов, 
 2020 — Михаил Борисов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
19 сентябрь
Гөлсем Мөхәммәдова

Гөлсем Даут кызы Мөхәммәдова — татар язучысы.

Ул 1903 елның 19 сентябрендә Әстерхан шәһәрендә туа.

Бала чагыннан ук татарча һәм русча камил тәрбия ала, соңга таба медицина институтын тәмамлап, фәннәр кандидаты дигән гыйльми дәрәҗәгә ирешә. Гөлсем Даут кызы Мөхәммәдеваның озын гомер юлы турыдан-туры Галимҗан Ибраһимов шәхесе һәм аның иҗат биографиясе белән бәйле дияргә була. Ул – классик әдипнең беренче хатыны һәм аның тарихи әсәрләрен рус теленә беренче тәрҗемә итүче. Утызынчы еллардагы репрессияләрдән соң, ул Кырымда, аннан Урта Азиядә яши һәм Казанга янә 1977 елда гына кайта. Гомеренең егерме-утыз елын Гөлсем Мөхәммәдева тулысынча Галимҗан Ибраһимовның тормышын һәм иҗатын өйрәнүгә, аның турында документаль әсәрләр язуга багышлый. Укучылар тарафыннан җылы каршы алынган "Зур тормыш" (1968), "Яшьлек көннәре" (1975), "Эзләнүләр" (1987), "Олы юл" (1994) исемле документаль китаплар әнә шул максатчыл иҗат омтылышының бәрәкәтле нәтиҗәләре булып торалар.

Гөлсем Мөхәммәдева 1988 елның 11 мартында Казанда вафат булды.

Татар язучылары
Галимҗан Ибраһимов
Рейхстаг

Рейхста́г (алм. Reichstag — «Империя җыелышы») — Берлинда урнашкан мәшһүр тарихи бина. 1894—1933 елларда бу бинада Алмания парламенты җыелды. 1999 елдан бирле исә монда Бундестаг (Хәзерге парламент) урнаша.

Тарих 
Бина Франкфурт архитекторы Пауль Валлот проекты буенча 1884—1894 елларда төзелде. 

1945 елда бинага Җиңү байрагын элделәр.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагызрга   

Берлин
Парламентлар биналары

el:Ράιχσταγκ
Марс Әминов

Марс Әмин улы Әминов — Алтынчы чакырылыш Татарстан Югары Шурасы депутаты, тракторчы.

Биография 
1938 елда ТАССРның Актаныш районы Иске Кормаш авылында туган.

Җидееллык белем алгач, ул 1954-1956 елларда туган колхозында прищепщик булып эшли. Аннан Иске Кормаш машина-трактор станциясендә тракторчы була. 1958 елда Марс Әминов Ямашта механизаторлар хәзерләү мәктәбен тәмамлый. Шуннан бирле ул Минзәлә производство идарәсенең «Үрнәк» колхозында тракторчы булып эшли.

Җәмәгать эшчәнлеге 
Әминов колхозда авторитет казана, депутатларның район һәм авыл Советлары депутаты, җәмәгать эшләрендә актив катнаша.

150нче номерлы Иске Сәфәр сайлау округы хезмәт ияләре Марс Әмин улы Әминовны бердәм рәвештә Татарстан АССРның алтынчы чакырылыш Югары Советына депутатлыкка кандидат итеп күрсәтәләр. 1963 елда ул депутат итеп сайланды.

Марс Әминов 1973 елда вафат булды.

Чыганак
 ТАССР алтынчы чакырылыш Югары Советына сайлаулар листовкасы. Марс Әминов. Казан, К.Якуб ис. типография, 1963 ел.

Татарстан Югары Шурасы депутатлары
Механизаторлар
Заһит Хәбибуллин

Заһит Хәбибуллин  — татар композиторы, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, татар музыка сәнгатенә нигез салучы композиторларның берсе.

Тормыш юлы 
Ул 1910 елның 20 сентябрендә Орск шәһәрендә туа. 9 яшьтә ятим кала, шундагы балалар йортында тәрбияләнә. Музыка белән дә шунда таныша. Солтан Габәши киңәше белән, эскрипкә классы буенча 1927 елда Казан музыка училищесында укый башлый. Биредә музыка техникумының эскрипкә классында укый. Соңрак Мәскәү консерваториясе каршындагы Татарстанопера студиясендә белем алуын дәвам итә. Муса Җәлил белән бергә «Сагыну» җырын яза. Соңрак «Язгы җилләр» һәм «Раушан» балетларын иҗат итә.

Иҗат 
Композиторның 50 еллардагы иҗаты республика театрлары белән бәйле. Ул җыр жанрында да актив эшли. Аның олылар өчен язган “Батыр егеткә” (Ә.Ерикәй сүзләре), “Сайра син,тургай” (Г.Насрый сүзләре), “Бормалы су” (Нәкый Исәнбәт сүзләре), “Баулылар” (Нури Арсланов сүзләре), “Яшьлек җыры” (Шәйхи Маннур сүзләре), “Казах дустыма” (Сибгат Хәким сүзләре), балаларга багышланган “Ана белән бала”, “Пионерлар маршы”, “Яшел чыршы”, “Туган илебез” һ.б. шундый җырлары аеруча киң таныла.

Аның «Сагыну», «Гөлләрем», «Бормалы су», «Казан кызы», «Казах дустыма», «Яшьләр вальсы», «Шинель» һәм башка күп җырларында заман яңгырашы ишетелә, халыкның уйлары, кичерешләре чагыла.

Заһит Хәбибуллин 1983 елда вафат була.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Заһит Хәбибуллин 

Татар композиторлары
Тукай премиясе лауреатлары
Котып балкышы

Поляр балкышы (лат. Aurora Borealis, Aurora Australis) — планета атмосферасының өске өлешенең балкышы (люминесценция).

Җир шарында балкыш күбесенчә полюсларда күзәтелә. Башка Кояш системасы планеталарында исә балкыш ешрак була.

Сылтамалар 

 Physics of the Aurora

Астрофизика
Айрат Гафаров

Айрат Гафаров — татар галиме, профессор.

Ул 1936 елның 21 сентябрендә Алабуга шәһәрендә туган. Тиздән Гафаровлар гаиләсе әтисе җаваплы эшкә беркетелү сәбәпле Балтачка килә һәм Айрат 1944-1952 елларда Балтач урта мәктәбендә укый. Урта белемне 1954 елда Казан шәһәренең икенче мәктәбендә ала. Укуын Казан химия-технология институтында дәвам итә. 1959 елда югары белемле инженер Пермь шәһәрендәге полимер материаллар фәнни-тикшеренү институтына җибәрелә. 1972 елга кадәр шушында инженер, өлкән инженер, фәнни группа җитәкчесе, өлкән фәнни хезмәткәр баскычларын үтә. Монда ул актив фәнни эш белән шөгыльләнә. Азотлы органик кушылмаларның химиясе һәм технологиясе, актив өслекле матдәләр, коррозия ингибиторлары — менә аның фәнни эзләнүләр диапазоны.
1964 елда кандидатлык, 1978 елда докторлык диссертацияләре яклый.

1972 елда Айрат Гафаров Казанга кайта, химия продуктлары фәнни тикшеренү институтында лаборатория мөдире була. 1982 елда Казан химия-технология институтының кафедра мөдире итеп сайлана. 1986 елдан — институтның профессоры.

Айрат Гафаровның 200гә якын фәнни хезмәтләре бар — шуның арасында бер монография, 90нан артык мәкалә, 100гә якын уйлап табулар. Яшь галимнәр тәрбияләүгә зур игътибар бирә.

Татар галимнәре
Химиклар
Халыкара тынычлык көне

Халыкара тынычлык көне (ингл. International Day of Peace, фр. Journée internationale de la paix, рус. Международный день мира) — 21 сентябрь көнне билгеләнгән БМО көне. 2002 елдан бирле билгеләнә. БМО Генераль Ассамблеясенең 36нчы сессиясендә расланды. 

Бу көнне бөтен илләргә сугыштан һәм ут ачудан туктарга тәкъдим ителә.

Шулай ук карагыз 
 Бөтендөнья тынычлык көне

Сылтамалар 
 БМО сайты 

БМО халыкара көннәре
Тынычлык
21 сентябрь
Вальтер Скотт

Сэр Ва́льтер Скотт (ингл. Walter Scott; 1771 елның 15 августы — 1832 елның 21 сентябре) — бөтен дөньяга танылган шотланд язучысы, шагыйрь, тарихчы. Тарихи роман жанры нигезләүчесе. Аның феноменаль хәтере булган.

Сылтамалар 
 Вальтер Скотт биографиясе 
 Әсәрләре 

Бөекбритания язучылары
Шотландия язучылары
Инглиз телле язучылар
Тарихи романнар авторлары
Һерберт Уэллс

Һе́рберт Джордж Уэ́ллс (ингл. Herbert George Wells; 1866 елның 21 сентябре — 1946 елның 13 августы) — британ язучысы, публицист. Күп кенә популяр фәнни-фантастик әсәрләр авторы. «Вакыт машинасы», «Дөньялар сугышы», «Күзгә күренмәс кеше» кебек романнар аның тарафыннан язылган. Фабианлык тарафдары. Тәнкыйди реализм остасы.

1932-1935 — халыкара ПЕН-клуб президенты.

Инглиз язучылары
Бөекбритания язучы-фантастлары
ПЕН-үзәк әгъзалары
23 сентябрь

23 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме өченче көне. Ел ахырына кадәр 99 көн кала.





—  кыз-хатыннарның сәяси хокуклары көне
  Кыргызстан — дәүләт теле көне.
  — Ларес авазы (урысча),  1868 елгы  Ларес шәһәрендәге (урысча) түнтәрелешне искә алу.
  — милли көн (урысча), 1932.
  — Балаларның урта мәктәпне тәмамламый алмауларына каршы илкүләм көрәшү көне ().
  — Shūbun no Hi, көзге көн-төн тигезлеге бәйрәме (урысча).



Һөнәри 
  — җәмгыяви китапханәләр көне
 :
 Сәнәгать өлкәсе техниклар көне (португ.)
 Милли туңдырма көне.
  — Укытучылар көне
  — Гастрономия көне (француз.)

Азчылыклар 
 Халыкара гейлар, лесбиянкалар, бисексуаллар, транссексуаллар һәм интерсексуаллар ассоциациясе (урысча) — Бисексуаллекне бәйрәм итү көне (урысча).

1821 — Грек инкыйлабы барышында Триполицаның бар мөселман халкы үтерелә.
 1846 — астроном Иоганн Галле Нептун планетасын ача.
 1932 — Неҗд һәм Хиҗаз на берләшүе хакында белдерә.
 1981 — ның ндә инглиз телле плакатлар тыела.
 1991 —  үз бәйсезлеген игълан итә.

1215 — Хубилай, 
 1816 — Элиһу Вошбөрн, 
 1880 — Джон Бойд Орр, инглиз педагогы, табиб, җәмәгать эшлеклесе.
 1883 — Григорий Зиновьев, 
 1890 — Фридрих Паулюс, генерал-фельдмаршал.
 1901 — Ярослав Сейферт, 
 1903 — Хумма Чемен, 
 1907 — Григорий Романов, 
 1908 — Николай Патоличев, 
 1913 — Нияз Даутов, татар опера җырчысы.
 1914 — Идрис Кудашев, Кызыл Гаскәр югары сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 1923 — Михаил Шляпников, Дан орденының тулы кавалеры.
 1929 — Шамил Рәкыйпов, татар язучысы.
 1930 — Арсентий Спиридонов, 
 1931 — Владимир Захаров, 
 1937 — Николай Беляев, 
 1946 — Хәмидулла Ишбулдин, 
 1948 — Наил Сафиуллин, 
 1958 — Бесник Мустафай, 
 1958 — Илдар Гомәров, 
 1961 — Шәүрә Дилмөхәмәтова, 
 1971 — Лариса Хмельницкая, 
 1975 — Сергей Тетюхин, 
 1984 — Евгения Володина,
 1986 — Анри Хагуш,
 1987 — Игорь Мусатов,
 1994 — Ерри Мина,

76 — Лин, 
 965 — Әл-Мөтәнәбби, 
 1815 — Александр Лубкин, 
 1861 — Тереза Брунсвик, 
 1889 — Уильям Коллинз, инглиз язучысы.
 1929 — Рихард Адольф Жигмонди, 
 1935 — Левон Заяц, 
 1936 — Виктор Ищереков, 
 1939 — Зигмунд Фрейд, табиб, психиатр.
 1944 — Хәмит Ниятбаков, Кызыл Гаскәр старшинасы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1954 — Дмитрий Осипов, 
 1973 — Пабло Неруда, 
 1978 — Гакил Латыйпов, 
 1979 — Нина Анисимова, 
 1982 — Виктор Григорьев, 
 1984 — Василий Агапов, 
 1993 — Рудольф Карклин, 
 1998 — Римма Мөнирова, 
 2004 — Сәрвәр Өмәр, төзүче, кырымтатар җәмәгать эшлеклесе.
 2009 — Флүн Мусин, татар галиме.
 2010 — Николай Чаругин, 
 2019 — Тамара Гродскова, 
 2021 — Мәрзия Фәйзуллина,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
23 сентябрь
Нияз Даутов

Нияз Даутов — татар опера җырчысы (тенор), режиссеры, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, РСФСРның халык артисты.

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1913 елның 23 сентябрендә Казанда Комаров-Завод (Комзавод) авылының атаклы сәүдәгәре Курамша Даутов гаиләсендә туган. Балачагы әби-бабайлары янында Комзавод авылында уза. 1930 елда Казанда урта мәктәп тәмамлый һәм бераз вакыт укытучы булып эшли. Мәскәү шәһәренә килеп Мәскәү университетының биология факультетына укырга керә, 1938 елда Мәскәү консерваториясе каршындагы Татар опера студиясен, ә 1953 елда Урал консерваториясен тәмамлый.

Хезмәт юлы 
1943—1956, 1960—1964 елларда — Свердловск шәһәрендә урнашкан Опера һәм балет театрында солист һәм режиссер.

1965—1975 елларда — Чиләбе шәһәрендә урнашкан Опера һәм балет театрында баш режиссер.

1956—1960 һәм 1975 елдан 1986 елга кадәр — Татар опера һәм балет театрында баш режиссер һәм солист.

1975—1986 елларда — Казан консерваториясендә опера җырчыларын әзерләү кафедрасында мөдир вазифаларын алып бара.

Иҗаты 
Нияз Даутовның иң беренче зур роле Чайковскийның «Евгений Онегин» операсында Ленский роле, Гуноның «Ромео һәм Джульетта» операсында Ромео роле, «Риголетто»да Альфред һ.б. Искиткеч тавышы һәм актерлык таланты җырчыга Свердловск, Чиләбе, Казан шәһәрләрендәге опера сәхнәләрендә зур уңышлар алып килде. Ә инде “Сильва” исемле фильмында Эдвин ролен уйнаганнан соң, Нияз Даутов бөтен дөньяга танылды. 1956—1960 һәм 1975—1986 елларда Нияз Даутов — Муса Җәлил исемендәге Опера һәм балет театрында солист һәм баш режиссёр булып эшли.

Нияз Даутов 30 ел режиссерлык эш алып бару нәтиҗәсендә төрле шәһәрләрдә илкүләм опера классика жанрына кергән 80 артык спектакль куйган, шулардан – “Кармен", "Чио-Чио-сан", "Богема", "Пиковая дама", "Отелло", "Борис Годунов". Шулай ук ул татар композиторларның әсәрләрен дөньякүләм дәрәҗәсенә күтәрде (Н.Җиһановның "Алтынчәч", Х.Вәлиуллинаның "Самат", Р.Гобәйдуллинныың ”Җиһангир", һ.б.). Моннан тыш, үзе куйган спектакльләрдә Н.Даутов төп партияләрен оста итеп башкара алды.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 РСФСРның халык артисты (1957)
 Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1958)

Вафаты 
Танылган опера җырчысының гомере кинәт 1986 елда өзелә.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Татар опера җырчылары
Тукай премиясе лауреатлары
РСФСР халык артистлары
Тенорлар
Шамил Рәкыйпов

Шамил Җиһанша улы Рәкыйпов — татар язучысы.

Биография 
Ул 1929 елның 23 сентябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Яңа Чокалы авылында игенче гаиләсендә туа.

1943 елда авыл мәктәбенең җиде сыйныфын бетерүгә хезмәт юлын башлап җибәрә: әүвәл туган авылында гади колхозчы, трактор бригадасы учетчигы, аннары 1950 – 1954 елларда Донбасста һәм Урал, Красноярск якларында таш чыгаручы, шахтада бурильщик, балта остасы, бетончы, электросварщик хезмәтләрендә була. 1955 елда Казанга килә һәм 1957 елның җәенә кадәр трамвай паркында электрик-моторист булып эшли. Аннары аны сәләтле журналист буларак, «Татарстан яшьләре» газетасына эшләргә чакыралар. Монда ул башта әдәби хезмәткәр, тәрҗемәче, соңыннан төп хезмәтеннән аерылмыйча, кичке урта мәктәпне һәм КДУның журналистика бүлеген тәмамлый. 1966 елда ул Татарстан китап нәшриятының яшьләр – балалар әдәбияты редакциясе мөдире итеп билгеләнә.

Беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре – очерк, хикәя һәм сәхнә әсәрләре – матбугатта 1956 елдан күренә башлый.

Шамил Рәкыйпов, язучы буларак, укучыларга сәнгатьчә эшләнгән документаль проза әсәрләре белән киңрәк билгеле. Ул иҗат иткән документаль очерк, хикәя һәм повестьларның барысын да үзәк бер тема – Бөек Ватан сугышы һәм аның үлемсез каһарманнары темасы берләштерә. 1967 елда аның татар халкының тугрылыклы улы – Александр Матросов һәм Газинур Гафиятуллиннарның тиңдәшсез батырлыгын кабатлаган Барый Шәвәлиев турында “Чәчәкләр сөйли белә” исемле повесте басылып чыга. Шулай ук Иван Кабушкин турындагы “Кайда син, Жан?” (1968), татарлардан беренче буларак Герой исеме алган Гыйльфан Батыршин һәм аның сугышчан дусты Иван Чернопятко турындагы “Таңнар һаман матурмы?” (1969), данлыклы хатын-кыз очучылар Мәгубә Сыртланова, Ольга Санфирова һәм аларның полкташларының батырлыгына багышланган “Кызлар-йолдызлар” (1972) һ.б. әсәрләрен дә укучылар яратып каршы алды. Шамил Рәкыйпов ачыклаганча, татар милләтеннән 173 сугышчы Бөек Ватан сугышы вакытында Советлар Союзы каһарманы исеменә лаек була.

Шулай ук карагыз   

Татар язучылары
Гакыйль Сәгыйров

Гакыйль Шәрифулла улы Сәгыйров — күренекле татар шагыйре, рәссам.

Ул 1938 елның 16 февралендә туа.

«Тормыш җиле», «Айбагарлар», «Кабатланмас моң», «Неповторимая мелодия», «Ике кояш», «Шатлыклы иртә», «Йөрәк сере» шигырьләр һәм рәсемнәр җыентыклары татар һәм әдәбият дөньясында мирасыбызны баеткан кадерле китапларга әверелде.

Гакыйль Сәгыйров Шәйхи Маннур, Сәхаб Урайский, Гаяз Исхакый (2001) исемендәге әдәби премияләр, рәсемнәре өчен халыкара «Филантроп» бүләге лауреаты.

Шагыйрь 2009 елның 29 июлендә вафат була.

Татар шагыйрьләре
Татар рәссамнары
2009 елда вафатлар
Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
25 сентябрь

25 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 97 көн кала.





Мозамбик — Хәрби көчләр яки Инкыйлаб көне (ингл.).
  — Милли харки (урысча) әгъзәләренә симпатия көне (франц.).



1493 — Христофор Колумб Америкага икенче сәяхәтен башлый.
 1932 — дәге Каталониягә үз байрагын, дәүләт телен һәм парламентын тоту рөхсәте белән автономия бирелә —  барлыкка килә. 
 1956 — беренче трансатлантик телефон чыбыгы (TAT-1) эшли башлый.
 2017 —  Гыйрак Көрдстаны бәйсезлеге турында референдум узды.

1866 — Томас Морган, АКШ биологы, генетик.
 1880 — Михаил Муравьёв, Россия империясе гаскәре офицеры, инкыйлабчы (эсер).
 1881 — Лу Синь, кытай язучысы.
 1886 — Сергей Ковалёв,
 1887 — Леон Крычиньский, Польша татар язучысы, галиме, җәмәгать эшлеклесе.
 1897 — Уильям Фолкнер,
 1908 — Михаил Коханович, 
 1910 — Александр Степанов, 
 1913 — Яков Гиршман, 
 1915 — Сәлимҗан Галимҗанов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 1923 — Михаил Фомин, 
 1924 — Әхмәтясәви Хөсәенов, 
 1924 — Марат Ураков,
 1926 — Әзһәр Габиди, татар шагыйре.
 1926 — Әмир Арысланов, 
 1928 — Габдулла Солтанов, башкорт үзешчән җырчы, курайчы, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
 1928 — Сергей Немасев, 
 1931 — Николай Кузнецов, 
 1932 — Анатолий Соловьяненко, 
 1934 — Рахмай Хисмәтуллин, татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист.
 1937 — Сюзан Авҗы, 
 1939 — Артур Чилингаров, 
 1939 — Юрий Солуянов, 
 1943 — Хәнифә Миңнегулова, 
 1944 — Татьяна Посова, 
 1948 — Владимир Евтушенков, 
 1948 — Тамара Баһаветдинова, 
 1950 — Сәрвәр Галәветдинов, 
 1950 — Флүзә Морзабаева,
 1950 — Шамил Тимербулатов, композитор.
 1953 — Азат Үтәкәев, 
 1953 — Таһир Рәхимов, 
 1954 — Равил Мәганов, 
 1958 — Натан Сельский, 
 1961 — Урал Рәшитов,
 1963 — Таһир Рәхимов, кино һәм театр артисты.
 1968 — Уилл Смит, 
 1974 — Андрей Князев, 
 1976 — Марат Гатин, 
 1979 — Илдар Фатыйхов, 
 1981 — Йосиф Пинтус,
 1990 — Марго Дитц, 
 1992 — Руслан Җиһаншин, 
 1995 — Рәзилә Мөхлисуллина, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.

1535 — Җангали, Касыйм һәм Казан ханлыкларының ханы.
 1826 — Баден принцессасы Фредерика, 
 1849 — Йоһанн Штраусс, Австрия композиторы.
 1885 — Иван Стахеев, 
 1918 — Иван Ишерский,
 1926 — Фәхри Әсгать, татар язучысы.
 1936 — Хумма Чемен, 
 1944 — Манук Абегян, әрмән әдәбият һәм тел белгече.
 1946 — Борис Веденеев, 
 1969 — Мария Ухсай, 
 1976 — Николай Кошаев, 
 1978 — Сергей Бондарин, 
 1980 — Марие Ундер, 
 1983 — Асыйм Баляев, татар Советлар Берлеге каһарманы.
 1985 — Пётр Воробьёв, 
 1986 — Николай Семенов, 
 1987 — Александр Иванов, 
 1997 — Виталий Корнилов, 
 1999 — Таһир Нурмөхәммәтов, татар тәрҗемәчесе.
 2001 — Илдус Садыйков, 
 2002 — Евгений Монин, 
 2009 — Нина Михальская, 
 2010 — Валерий Руттер, 
 2010 — Юрий Откупщиков, 
 2010 — Яңабай Әхмәтҗанов, 
 2013 — Елена Фраёнова, 
 2016 — Үзбәк Госманов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
25 сентябрь
Әзһәр Габиди

Әзһәр Габиди, Әзһәр Сәмигулла улы Габидуллин (1926 елның 25 сентябре, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Сарман районы, Чукмарлы — 2001 елның 22 августы, РФ, ТР, Сарман) — Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шагыйре, укытучы.

Тәрҗемәи хәле 
Шагыйрь 1926 елның 25 сентябрендә Татарстан АССРның Сарман районы Чукмарлы авылында туа. Гаиләдә өченче бала булганга күрә, ул авыл тормышының бөтен авырлыкларын үз җилкәсендә татый. Әзһәр Габиди — Бөек Ватан сугышында катнаша, 17 яшьтә ул армия сафларына алына. 1945 елда  бик каты яралана, бер ел дәвамында госпитальдә дәвалана. 1946 елда үз туган авылына кайта. 1950 елда Минзәлә педагогика училищесында белем ала, соңыннан Сарман районы Чукмарлы мәктәбендә 30 ел буена татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. Шул вакытта аның “Без яз дуслары” исемле беренче шигырь җыентыгы дөнья күрә һәм аны алга таба иҗат эше белән шөгыльләнергә илһамландыра.

Әзһәр Габиди 20дән артык китаплар авторы, шигырьләрнең тематикасы күбрәк аның туган авылы табигатенә багышлана. Балалар шагыйре булып танылса да, аның олылар өчен язылган китаплары да бар (мәсәлән, «Урман читендәге имәннәр без» дип исемләнгән китабы). Ә.Габиди – 1994 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Ә. Габиди I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, «Батырлык өчен» медале белән бүләкләнгән. Аңа «Халык мәгарифе отличнигы», «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исемнәр бирелә. 1997 елда Рафаил Төхфәтуллин премиясе бирелә. Ул 2001 елның 22 августында вафат була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Габиди Әзһәр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар шагыйрьләре
Балалар язучылары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Татар теле укытучылары
Әдәби тәнкыйтьчеләр
Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Укытучылар
Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Каталония

Катало́ния (кат. Catalunya, исп. Cataluña, окс. Catalonha) — Испаниядә урнашкан тарихи регион һәм автономия. Каталония Пиреней ярымутравының төньяк-көнчыгышында урнаша. Башкаласы — Барселона шәһәре.

Регион мәйданы — 31,950 км².

Халык һәм телләр
Каталония халкы 7,5 миллион кеше. Аларның якынча 35% этник каталоннар, алар каталонча сөйләшәләр. Калган халыкның күбесе (45%) испаннар - Андалусия, Мурсия һәм Эстремадура иммигрантлары, алар соңгы дистәләрдә Каталониягә күченделәр, шулай ук ​​аларның 2 һәм 3 буыннары. Чит ил кешеләре дә зур, нигездә Латин Америкасы, Африка һәм Көнчыгыш Европадан (13,8%)
Төбәкнең рәсми телләре - испан һәм каталон телләре. Ике тел дә төбәкнең барлык мәктәпләрендә өйрәнү өчен мәҗбүри.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Парламент

Моны да карагыз 
 Каталония бәйсезлеге турында 2017 елгы референдум
Аурупа телләре көне

Европаның телләр көне — ел саен 26 сентябрь көнне билгеләнгән бәйрәм. Европа Шурасы тарафыннан 2001 елның 6 декабрендә игълан ителде.

Бәйрәм Европа телләренә генә кагылмый, бу гомумән телләрне үстерү һәм өйрәнүгә юнәлтелгән көн.

Европа берлеге
26 сентябрь
Бәйрәмнәр