alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Käthe Kollwitz

Käthe KOLLWITZ [KEte KOLvic] (naskiĝis la 8-an de julio 1867, mortis la 22-an de aprilo 1945) estis germana grafikistino kaj skulptistino. Ŝi anis ĉe Berlina secesio.

Vivo 
Ŝi naskiĝis en 1867 en Kenigsbergo. En la jaro 1891 ŝi edziniĝis al la kuracisto Karl Kollwitz kaj transloĝiĝis kun li al Berlino. La paro havis du idojn; unu filo pereis dum la unua mondmilito.

Centra temo de ŝia arto estis la mizero de la grandurba laboristaro. Inspirite de Gerhart Hauptmann, kies dramon Die Weber (La teksistoj) ŝi spektis en la jaro 1893, ŝi kreis sian akvafortan ciklon Ein Weberaufstand (Ribelo de la teksistoj) kun realismaj kaj impresionismaj trajtoj. Pli malfrue ŝian verkaron karakterizas ekspresionismo, ekz. Krieg und Proletariat (Milito kaj proletaro, 1922-1925).

Elstaraj ankaŭ estis ŝiaj afiŝoj, ekz. Helft Russland! (Helpu al Rusio!, 1921) kaj Verhungernde Kinder (Malsatmortantaj infanoj, 1924). En sia malfrua kreado Käthe Kollwitz ofte prezentis la temon patrino kaj infano, ekz. Zwillingsmutter (Patrino de ĝemeloj, 1937).

Pro la socikritika temaro de la artaĵoj Käthe Kollwitz dum la nazia regado ne plu rajtis ekspozicii siajn kreaĵojn en Germanio. La lastajn jarojn de sia vivo ŝi pasigis retiriĝinte en Berlino, Nordhausen kaj Moritzburg apud Dresdeno, kie ŝi en la jaro 1945 mortis.

Muzeoj kaj memorlokoj 

La plej granda kolekto troviĝas en la Käthe-Kollwitz-Museum en Kolonjo. Ĝi estis fondita en 1985 de la Kreissparkasse Köln, kiel tutunua Kollwitz-muzeo. Ĝi regule okazigas laŭtemajn ekspoziciojn kiuj montras rilatojn kun aliaj artistoj, ekzemple Goya, Ernst Barlach, Otto Dix, Henry Moore aŭ Picasso.

Ankaŭ en Kolonjo troviĝas:
 kopio, farita en 1953–59 de Ewald Mataré kun liaj lernantoj Joseph Beuys kaj Erwin Heerich, de la skulptaĵo Trauernden Eltern (La afliktitaj gepratroj) en la preĝeja ruino Alt St. Alban,
 tomboreliefo por la geedzoj Franz kaj Doris Levy en la juda tombejo Köln-Bocklemünd kaj
 la "Ŝvebanta Anĝelo" de Ernst Barlach en la Antoniterkirche, kiu montras la vizaĝon de Kollwitz.

La Käthe-Kollwitz-Haus en Moritzburg (apud Dresden) estas la nura aŭtenta memorloko en Germanio. En tiu domo vivis kaj mortis Käthe Kollwitz. En ĝi montriĝas grafikaĵoj, fotoj kaj taglibroj.

En la berlina Neue Wache, la centra germana memorloko por viktimoj de militoj, ekde 1993 troviĝas kopio pligrandigita ĝis 1,6 metroj de la skulptaĵo Mutter mit totem Sohn (patrino kun mortinta filo) de Käthe Kollwitz, ankaŭ nomita Pietà.

En Koekelare, Belgio, parto de la loka muzeo estas dediĉita al Käthe Kollwitz kaj ŝia skulptaĵo Trauerndes Elternpaar (La afliktitaj gepatroj), memore al ŝia filo Peter. Iniciatinto de la muzeo estis loka instruisto Raf Seys (1928-2012).

Honoroj 
Multaj lernejoj en Germanujo nomiĝis por ŝi, ekz. Käthe-Kollwitz-lernejo en Vajmaro.

Literaturo 

 Raf Seys: La afliktitaj gepatroj. Käthe Kollwitz en Flandrio. Tradukis Raymond Wylleman. La Konko, Oostende, 1993. 72 p.

Eksteraj ligiloj 

 Käthe-Kollwitz-Museum, Kolonjo
 Käthe-Kollwitz-Museum, Berlin
 Käthe-Kollwitz-Haus, Moritzburg
 Käthe Kollwitz Museum, Koekelare (Belgio) 

Germanaj skulptistoj
Kollwitz, Käthe
Dennis Hopper

Dennis HOPPER (naskiĝis la  en Dodge City, Kansaso, mortis la  en Venice, Kalifornio) estis usona aktoro, reĝisoro, scenaristo kaj produktoro.

Li komencis sian karieron per rolo en la filmo Rebel Without a Cause, en kiu li aperis i.a. kun James Dean. Mondfamon li akiris per la filmo Easy Rider: En ĝi li agis kiel reĝisoro, aktoro kaj kunaŭtoro de la scenaro. Ĝis nun li tre aktivas en la kinoarto kaj krom tio li laboras kiel pentristo, skulptisto kaj fotisto.

Filmoj 
 Rebel Without a Cause (Usono, 1955)
 Giant (Usono, 1955)
 The Trip (Usono, 1967)
 Easy Rider (ankaŭ reĝisoro kaj scenaristo; Usono, 1969)
 True Grit (Usono, 1969)
 Der amerikanische Freund (Germanio/Francio, 1977)
 Apocalypse Now (Usono, 1979)
 Out of the Blue (Kanado, 1979)
 Rumble Fish (Usono, 1983)
 The Osterman Weekend (Usono, 1983)
 Blue Velvet (Usono, 1985)
 River's Edge (Usono, 1986)
 Colors (Usono, 1987)
 Catchfire (Usono, 1991)
 Red Rock West (Usono, 1993)
 Speed (Usono, 1994)
 Waterworld (Usono, 1995)
 Ed TV (Usono, 1999)

Usonaj aktoroj
Usonaj reĝisoroj
Henry Fielding

Henry FIELDING (n. la 22-an de aprilo 1707, m. la 8-an de oktobro 1754) estis angla verkisto.

Naskiĝinte en Sharpam Park apud Glastonbury, Somerset, Fielding estis edukita en la renoma Eton College. En la jaro 1728 li ekstudis juron en Lejdeno. De 1729 ĝis 1737 li aktivis en Londono kiel dramisto kaj teatra direktoro, sed liaj satiraj dramoj elvokis la cenzuron, kiu finfine devigis lin forlasi la teatran laboron.

Ekde tiam li pli forte koncentriĝis al sia jurista kariero, al ĵurnalismaj agadoj kaj al la verkado de romanoj. Lia unua granda sukceso estis An Apology for the Life of Mrs. Shamela Andrews, kiu parodiis la romanon Pamela, verkitan de Samuel Richardson. Lia ĉefverko, la romano The History of Tom Jones, a Foundling, priskribas la vivon de la protagonisto Tom JONES kaj montras samtempe la vivon kaj la morojn de la tiutempa angla socio. En la jaro 1963 tiu ĉi romano estis tre sukcese filmigita (reĝisoro: Tony Richardson).

Henry Fielding mortis en la jaro 1754 en Lisbono.

Listo de verkoj 
 The Life and Death of Tom Thumb the Great (farso, 1730)
 Pasquin (satiro, 1736)
 The historical Register for the Year 1737 (satiro, 1737)
 An Apology for the Life of Mrs. Shamela Andrews (romano, 1741)
 The History of the Adventures of Joseph Andrews (romano, 1742)
 The Life of Jonathan Wild the Great (romano, 1743)
 The History of Tom Jones, a Foundling (romano, 1749; filmigita en 1963)
 Amelia (romano, 1751)
 Journal of a Voyage to Lisbon (taglibro, eld. 1755)

En Esperanto aperis 
 La arbarego de l' vivo (El "La animo de la popoloj", tr. J. T. Holmes, Esperanto, 1927, n-ro 12, p. 217-219)
 Renkontiĝo inter pastro Adams kaj pastro Trulliber : (el: Joseph Andrews) / Henry Fielding. - En: Angla antologio. – 1957. - p.276 - 280, vol. 1

Eksteraj ligiloj 

 http://www.gutenberg.org/browse/authors/f#a537
 http://www.kirjasto.sci.fi/hfieldin.htm  
 http://www.thedorsetpage.com/people/Henry_Fielding.htm  

Anglaj verkistoj
Pesaĥo

Pesaĥo (alinome juda Pasko aŭ hebrea Pasko) estas juda festo. Ĝi okazas dum nordhemisfera printempo. Aliaj nomoj estas "la festo de la printempo", "la festo de la libereco", kaj "la festo de la macoj". Ĝi estas festo de la Eliro de la izraelidoj el antikva Egiptio, kiel rakontita en la libro de la Biblio Eliro. 

Ĝi komenciĝas la 15-an de la juda monato Nisano (sed kiel ĉiuj judaj festoj, ĝi komenciĝas en la vespero de la antaŭa tago), kaj daŭras sep tagojn (ok tagojn ekster Israelo). Dum la unua nokto (kaj dum la dua ekster Israelo), judoj faras ritan festenon nomatan pesaĥa aranĝo (; prononco  aŭ , , do  aŭ ), en kiu ili rakontas la eliron per fiksita ritordo kaj multe da simbolismo. 

Dum la tuta festo, judoj ne manĝas panon kaj aliajn fermentaĵojn, kaj forigas tiujn de sia posedo. Maco estas biskvit-simila manĝaĵo farita el faruno kaj akvo kaj bakita je alta temperaturo antaŭ ol ĝi povas fermenti. Ĝi anstataŭas panon dum Pesaĥo. Laŭ la tradicio, kiam la izraelidoj eliris el Egiptio, ili eliris haste, kaj ne havis tempon lasi al sia pano fermenti, kaj tiel rezultis maco, kaj tial oni manĝas macon dum Pesaĥo, kaj evitas fermentaĵojn.

Iuj nomas Pesaĥon esperante ankaŭ Pasko, sed ĉar tio estas nomo de alia kristana festo, por eviti ambiguon estas rekomendinde uzi la nomon Pesaĥo.

En Esperanto aperis 
 Verda Stelo, Hagado de Pesaĥo, materialoj pri la pesaĥa aranĝo, esperantigis Erin Piateski, tria eldono, 2011, 76 paĝoj (en formato PDF).

Judismo
Meetup

Meetup (renkontiĝo) estas Interreta servo kiu ofertas pli ol mil temojn pri kiu oni povas renkontiĝi. Ĝi estis kunfondis en 2002 de Scott Heiferman, Matt Meeker kaj Peter Kamali.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.npost.com/interview.jsp?intID=INT00099  
 http://press.meetup.com/archives/000067.html  
 Meetup-paĝaro (angle)
 Vikipedio-paĝaro  (angle)

Interreto
Tilman Riemenschneider

Tilman RIEMENSCHNEIDER [tilman RImenŝnajde] (n. ĉ. 1460 en Heiligenstadt, m.  en Würzburg) estis germana skulptisto.La filo de kupraĵisto pasigis sian junaĝon en Osterode. Plej malfrue en la jaro 1483 li ekloĝis en Würzburg, kie li en la jaro 1520 fariĝis urbestro. En 1525 oni malliberigis kaj torturis lin, ĉar li subtenis ribelantajn kamparanojn.

La skulptaĵoj de Tilman Riemenschneider montras elementojn de la Gotiko kaj de la frua Renesanco. Famaj kreaĵoj de li estas la altaroj Heiligblutaltar (altaro de la sankta sango) en Rothenburg ob der Tauber, la Marien-Himmelfahrt-Altar en Creglingen, la Kreuzigungsaltar en Dettwang kaj la tomba monumento pri la episkopo Rudolf von Scherenberg en la katedralo de Würzburg.

Galerio de gravaj verkoj

Vidu ankaŭ
6145 Riemenschneider

Riemenschneider, Tilman
Riemenschneider, Tilman
Riemenschneider, Tilman
1460

En la jaro 1460 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 4-a de aprilo, fondodato de la Universitato de Bazelo.
 Mitiŝĉi kaj Santiago (Kabo-Verdo) fonditaj.
 Papo Pio la 2-a fondis la Universitaton de Bazelo, kiu estis la unua universitato en Svislando.
 Berno konkeris la habsburgan Voktejon Schenkenberg kaj tiel akiris la kontrolon pri Bözberg-Pasejo.

Naskiĝoj 
 Tilman Riemenschneider (ĉ. 1460), germana skulptisto
 John Skelton, angla poeto kaj dramisto (proksima dato) (m. 1529)
 Johann Froben, svisa pentristo, libro-ilustristo, eldonisto, libristo kaj presisto (m. 1527)

Mortoj 
 20-a de septembro: Gilles Binchois, francoflandra komponisto (naskiĝis ĉirkaŭ 1400)
 Petr Chelčický, ĉeĥa kristana verkisto (naskiĝis ĉirkaŭ 1390)
Miguel Delibes

Miguel DELIBES (naskiĝis la 17an de oktobro 1920 en Valladolid, mortis la 12an de marto 2010 samloke) estis hispana verkisto.

Li studis juron kaj ekonomion kaj laboris ekde 1945 kiel profesoro pri komerca juro en la universitato de Valladolid. Samtempe li dediĉis sin al la verkado kaj al ĵurnalismaj agadoj. Estis liaj ŝatokupoj promenado tra kamparo, observado kaj ĝuo de la naturo kaj ĉasado. Li elstaris pro siaj ekologiaj vidpunktoj kaj unu filo lia okupis gravajn postenojn tiufake. Li estis membro de la Real Academia Española.

Je la morto de Delibes ĉefe lia urbo Valadolido, sed ankaŭ la tuta lando bedaŭris la morton de tiu tiom simpatia homo.

Verkaro 
La verkaro de Delibes kun multe da humuro karakterizas la vivon de la homoj en la nuntempa Hispanio. Nome li volis ĉiam kontrastigi la tipan deĉiaman kamparan kulturon de Kastilio kun la nova moderna stilvivo propra de urboj; tio videblas ekzemple en "El camino" aŭ "La vojo" kie infano forironta urben rememoras sian naturecan vivon aŭ en "El disputado voto del señor Cayo" aŭ "La pridisputota voĉdonado de s-ro Kajo" kie du kontraŭaj politikistoj venas dum balota kampanjo gajni la apogon de la ununura loĝanto de preskaŭ dezerta vilaĝeto. En lia lingvaĵo abundas eroj de la kastilia lingvo, kiun li volas gardi por la posteularo.

En la jaro 1947 li pro sia verko La sombra del ciprés es alargada gajnis la Premion Nadal kaj en 1993 li gajnis la Premion Cervantes. Almenaŭ sep el ties romanoj estis adaptitaj al filmoj kaj Cinco horas con Mario al teatro fame ludita de la hispana aktorino Lola Herrera, kiu siavice estis ĉefrolulino de filmo Función de noche pri siaj parproblemoj kun sia edzo dum la epoko de tiu teatroludado tra la tuta Hispanio.

Listo de verkoj 
 La sombra del ciprés es alargada (romano, 1947)
 El camino (romano, 1950)
 Diario de un cazador (romano, 1955)
 La hoja roja (romano, 1959)
 Las ratas (romano, 1962)
 Cinco horas con Mario (romano, 1966)
 El disputado voto del señor Cayo (romano, 1978)
 Los santos inocentes (romano, 1982)
 Señora de rojo sobre fondo gris (romano, 1991)
 El hereje (romano, 1999)

En Esperanto 
Lia romano Señora de rojo sobre fondo gris estis tradukita al Esperanto en aprilo 2023, kun la titolo Sinjorino en ruĝo sur griza fono. La tradukisto estis Antonio Valén.

Eksteraj ligiloj 

 Biografio de Delibes en la retejo de la ĵurnalo El Norte de Castilla
 Cátedra Miguel Delibes
 Paĝo en la Centro Virtual Cervantes pri Miguel Delibes

Referencoj 

Hispanaj verkistoj
Hispana literaturo de la 20-a jarcento
Premio Cervantes premiitoj
Alfons Mucha

Alfons MUCHA, ĉeĥe  (mucha signifas muŝo), en Francio nomata Alphonse MUCHA , (naskiĝis la 24-an de julio 1860; mortis la 14-an de julio 1939) estis ĉeĥa pentristo, desegnisto kaj ĵurnalisto, konata kiel unu el la plej eminentaj artistoj de la Secesio-stilo.

Li naskiĝis en Ivančice en Moravio. Sukceson li akiris en Parizo, kie li famiĝis per siaj afiŝoj por la glora aktorino Sarah Bernhardt kaj aliaj (simile kiel Toulouse-Lautrec). Li estis kreinto de nova stilo kun dikaj konturoj, plata perspektivo kaj ornamaj floraj elementoj. La stilo estas france nomata art-nouveau, sed en aliaj lingvoj oni uzas terminon secesio (= apartiĝo, separiĝo). (Fine de la 20-a jarcento liaj afiŝoj fariĝis granda modo.) Al lia pariza ateliero venadis Rostand, Rodin, Gauguin, Strindberg kaj aliaj. Mucha estis konata kaj admirata en Munkeno, Vieno, Nov-Jorko, sed malmulte en Ĉeĥio.

Mucha kreis multajn pentradojn, afiŝojn, reklamojn, kaj librajn ilustraĵojn, ankaŭ desegnaĵojn por juveloj, tapiŝoj, murpapero, kaj teatraj scenejoj kiuj konatas en la stilo «art nouveau». Muchaj verkoj ofte havis belajn sanajn junajn virinojn en fluaj roboj, ofte ĉirkaŭitaj inter grandaj floroj kiuj foje faris haloojn malantaŭ la virinaj kapoj.

Tamen post ekesto de Ĉeĥoslovakio en 1918 li estis petita krei la unuan ĉeĥoslovakan poŝtmarkon kun motivo de Prago. En la 20-aj jaroj de la 20-a jarcento en kastelo Zbiroh (okcidenta Bohemio) A. Mucha kreis monumentan ciklon de dudek grandegaj historiaj pentraĵoj Slava epopeo, en kiu li esprimis sian patriotismon per bildigo de gravaj eventoj el la slava historio (nun en la kastelo de Moravský Krumlov).

Mucha estis framasono kaj unu el la refondintoj de ĉeĥa framasonismo post la unua mondmilito. Loĝio en Prago portas la nomon Alphons Mucha.

Lia filo Jiří Mucha (1915-1991) estis eminenta verkisto.

Referenco

Eksteraj ligiloj 
 Ligoj al Muzeo de Alfons Mucha
 La Slava epopeo 

 
Ĉeĥaj pentristoj
Secesiaj pentristoj
Francaj framasonoj
Naskiĝintoj la 24-an de julio
Mortintoj la 14-an de julio
Jiří Mucha

Jiří MUCHA (naskiĝis la 12-an de marto 1915, mortis la 5-an de aprilo 1991) estis ĉeĥa verkisto, aŭtoro de aŭtobiografiaj romanoj kaj studoj pri sia patro, pentristo Alfons Mucha.

Romanoj 
 Spálená setba (Bruligita semaĵo)
 Studené slunce (Senvarma suno)
 Podivné lásky (Strangaj amoj)

Ĉeĥlingvaj verkistoj
Slava epopeo

Slava epopeo estas ciklo de dudek grandaj pentraĵoj de la ĉeĥa pentristo Alfons Mucha, kiujn li pentris en la kastelo Zbiroh en okcidenta Bohemio kaj kiuj nun troviĝas en la kastelo de Moravský Krumlov. 

La pentristo pensis pri la ciklo jam ekde 1900, sed nur en 1910 li revenis el Francio kun sia familio, luis atelieron en kastelo super urbeto Zbiroh kaj dum 18 jaroj pentris sian ĉefverkon. Tiun li poste donacis al la ĉeĥa nacio kaj konfidis al Prago, kie la verko estis prezentita en Foireja Palaco (1928). En 1938 la urbo sukcesis la verkon kaŝi antaŭ faŝistoj kaj post la dua mondmilito la Galerio de Prago pruntis la verkon al la kastelo de Moravia Krumlov, kie ĝi estas prezentata ekde 1963. Nun aperis tendencoj revenigi la verkon al Prago, sed tie ne estas samkvalitaj ĉambroj kiel en Krumlov.

Listo de pentraĵoj

La verko konsistas el 20 pentraĵoj de pli-malpli ses metrojn altaj kaj ok metrojn larĝaj.

Referencoj

Eksteraj ligiloj
 Altkvalita galerio kun kelkaj notoj en la ĉeĥa.
 Retejo de la kastela muzeo, kie oni povas vidi duonon de la kolekto.

Kasteloj
Husmovado
Pentraĵoj pri historiaj temoj
Slavoj
Alfons Mucha
Loĝistiko

La loĝistiko estas la studo de la transporto de aĵoj kaj homoj, ĉefe en ekonomio kaj milito.

Historie, la loĝistiko originis kiel studo por movi soldatojn aŭ trupojn, provizante ilin per manĝaĵoj, ktp.

Nuntempe, en la ekonomio, ĝi estas la studo pri la produktado, organizado, transportado, ktp. de konsumaĵoj kaj produktaĵoj, kiu celas atingi la plej bonajn rezultojn per kiel eble plej malmulta mono, tempo, ktp.

Vidu ankaŭ 
 Kontenero
 Trafiko
 Militfortoj

Eksteraj ligiloj 

 PIV: "loĝistik/o. Tuto de la rimedoj, kiuj ebligas bonan funkciadon de entrepreno, i.a. ⚔ koncentradon k proviantadon de armeo."
 http://logisztika.lap.hu
 http://www.logsped.hu 
 http://www.themanufacturer.com/uk/zones/logistics_and_supply_chain  
 http://www.themanufacturer.com/us/zones/logistics_and_supply_chain  
 MIT - Center for Transportation & Logistics 
 FATEC - Logística e Transportes 
 USP - Departamento de Sistemas Logísticos 

Ekonomio
Transporto
Astro

Astro (aŭ Astronomia objekto) estas ĉiela natura korpo aŭ aĵo kiel stelo, planedo, kometo, ktp.

Listo de astroj

Limo de Roche 

La Limo de Roche estas la surfaco de spaco ĉirkaŭ astro, ekstere de kiu alia korpo (satelito) povas kunteniĝi nur per la propra gravita forto. Kontraŭe, interne de la limo la dua korpo devas kunteni sin per aliaj fortoj aŭ estas, se ekzemple ĝi estas likva, disŝirata de la tajda forto. Por globforma astro la limo de Roche estas sfera; oni tiam uzas la esprimon ankaŭ por la radiuso de la sfero.
Carl Sternheim

Carl STERNHEIM [kal ŝtenhajm] (naskiĝis la 1an de aprilo 1878 en Lepsiko, mortis la 3an de novembro 1942 en Bruselo) estis germana verkisto.

La filo de juda bankisto studis i.a. filozofion, juron kaj arthistorion, sed ĉion sen diplomo. Ekde 1908 li en Munkeno kun-eldonis la literaturrevuon Hyperion. Post 1911 Sternheim verkis siajn ekspresionismajn dramojn, kiuj satire kritikis la filistrecon de la siatempa socio. Pro malkontenteco pri la politika situacio en Germanio, li ekde 1912 vivis ĉefe en Belgujo, Nederlando kaj Svisujo.

En Germanio ĝis 1918 parto de lia verkaro estis malpermesita, ekde 1933 la naziaj regantoj malpermesis lian plenan verkaron. Carl Sternheim mortis en 1942 en Bruselo.

Listo de verkoj 
 Die Hose (dramo, 1911)
 Die Kassette (dramo, 1912)
 Bürger Schippel (dramo, 1913)
 Der Snob (dramo, 1914)
 Tabula rasa (dramo, 1916)
 Kampf der Metapher (eseo, 1917)
 Die Marquise von Arcis (dramo, 1918)
 Europa (romano, 2 vol. 1919/1920)
 Manon Lescaut (dramo, 1921)
 Oscar Wilde. Sein Drama (dramo, 1925)
 Chronik von des zwanzigsten Jahrhunderts Beginn (novelaro, 1918; pli amplekse 1928-28)
 Vorkriegseuropa im Gleichnis meines Lebens (membiografio, 1936)

Germanlingvaj verkistoj
Germanaj verkistoj
Fremdlingva Eldonejo (Sofio)

Fremdlingva eldonejo Sofija eldonis du esperantlingvajn librojn.

 Bofilino : romano / Georgi Karaslavov. Trad. el la bulgara originalo Simeon Simeonov kaj Asen Simeonov. (Ilustr. de la pentr. Boris Angeluŝev.) [Antaŭparolo de Asen Grigorov.] - 1959. - 326p. : ilustr. 
 Elektitaj versaĵoj / Nikola Vapcarov. Antaŭparolo de Ĥristo Radevski. [Red. Atanas Lakov.] - 1960. - 71 p.

 Libroeldonejoj
 Ekonomio de Bulgario
 Bulgarlingva literaturo
Dian Fossey

Dian FOSSEY (naskiĝis la , mortis la ) estis usona etologino.

Naskiĝinte en San-Francisko, ŝi unue okupiĝis pri laborterapio. En la jaro 1963 ŝi unuafoje vojaĝis al Afriko. La montaj goriloj sovaĝe vivantaj ĉe la vulkana Virunga Montaro kaptis ŝian atenton, kaj la bestoj baldaŭ kutimiĝis al la proksimeco de la virino observanta ilian konduton de tute proksime. En 1967 ŝi fondis en Ruando la esplorcentron Karisoke. Siajn observojn pri la socia vivo de la goriloj ŝi fiksis en la libro Gorillas in the Mist, kiu aperis en 1983.

Dian Fossey dum sia agado en Afriko daŭre batalis kontraŭ ŝtelĉasistoj, kiuj minacis la vivon de la goriloj. En la jaro 1985 oni trovis ŝin morta en ŝia loĝejo en la Nacia Parko Virunga, supozeble murdita de ŝtelĉasistoj.

La filmo Gorillas in the Mist: The Story of Dian Fossey montras la vivon kaj la laboron de Dian Fossey en Afriko. En la ĉefrolo videblas Sigourney Weaver.

Eksteraj ligiloj 

 

Usonaj etologoj
Samuel Richardson

Samuel RICHARDSON (n. la 19-an de aŭgusto 1689 en Derbyshire, m. la 4-an de julio 1761 en Londono) estis angla verkisto.

La filo de lignaĵisto unue fariĝis presisto, poste iĝis posedanto de presejo kaj eldonisto. Amikoj rimarkintaj lian talenton skribi leterojn en bonega stilo, instigis lin al la eldonado de leter-ekzemploj por privataj celoj. La kolekto Letters Written to and for Particular Friends… estiĝis ekde 1739, kaj kiel kromprodukto en 1740 aperis la leter-romano Pamela, or Virtue Rewarded, kiu famigis la verkinton.

La verkaro de Richardson ravis famulojn kiel ekz. Goethe kaj Rousseau, sed ankaŭ elvokis kritikojn. Henry Fielding ekz. verkis parodion pri Pamela, malkaŝante, ke la virto de la protagonistino (servistino rezistanta al la amoremo de sia mastro) estas nura esprimo de hipokriteco. Post Pamela aperis en Eŭropo centoj da liter-romanoj. Ia influo de Pamela ankaŭ okazis en Francio, en moka vojo, tre eble Justine de la Markizo de Sade kaj kelkaj rakontoj de Voltaire enhavas, parte, mokaĵo pri ĝi.

Sia dua romano Clarissa ankaŭ tre influis siatempan eŭropan literaturon. Choderlos de Laclos citas ĝin en sia verko Les Liaisons Dangereuses.

Listo de verkoj
Pamela, or Virtue Rewarded (romano, 1740)
Clarissa; or, The History of a Young Lady (romano, 1747/48)
The History of Sir Charles Grandison (romano, 1753/54)

Anglaj verkistoj
1689

1689 estis normala jaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1689 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Aleksandro la 8-a iĝis papo;
 Vilhelmo la 3-a (Britio) kaj Maria la 2-a (Britio) iĝis kun-gereĝoj;

Naskiĝoj 
 18-a de januaro: Charles Montesquieu, franca politika filozofo (m. 1755)
 19-a de aŭgusto: Samuel Richardson, angla verkisto (m. 1761)

Mortoj 
 16-a de aprilo: Aphra Behn, angla verkistino (n. 1640)
 19-a de aprilo: Johan Lorentz, dana komponisto (naskiĝis ĉirkaŭ 1610)
 12-a de aŭgusto: Papo Inocento la 11-a (n. 1611)
1761

1761 estis normala jaro komenciĝanta ĵaŭde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1761 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj 
 27-a de aprilo: Samuel Finley Breese Morse;
 3-a de majo: August von Kotzebue, germana dramverkisto (m. 1819)
 17-a de junio: Delfina Benigna da CUNHA, brazila verkistino.
 22-a de septembro: Michael Faraday;
 27-a de septembro: Cosme de Churruca, hispana nobelo kaj sciencisto (m. 1805)
 1-a de decembro Marie Tussaud svisa modlistino de vaksfiguroj kaj fondinto de la muzeo Madame Tussauds en Londono (m. 1850)
 11-a de decembro: Joanna Angélica de Jesus, brazila martirino kaj heroino pri la Sendependeco en Bahio (m. 1822)

Mortoj 
 2-a de marto: John Wesley
 4-a de julio: Samuel Richardson
 5-a de decembro: Wolfgang Amadeus Mozart
Laurence Sterne

Laurence STERNE (naskiĝis la 24-an de novembro, 1713, mortis la 18-an de marto, 1768) estis angla verkisto.

Sterne naskiĝis en Clonmel, Irlando kaj frue en la vivo venis al Anglio, studis teologion en Kembriĝo, poste fariĝis pastro en Yorkshire kaj - kvankam liaj religiaj konvinkoj ne estis fortaj - li akceptis la postenon de vikario en la regiono de York.

Lian ĉefverkon, la romanon The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman ("La vivo kaj opinioj de Tristram Shandy, sinjoro"), li eldonis en pluraj volumoj ekde 1759. En ĝi li plene neglektis la tradiciojn de la anglalingva romano: La okazaĵoj ne montras logikan sinsekvon; vortludoj, ne-finitaj frazoj kaj ellasaĵoj stimulas la fantazion de la legantaro. Pro tio, Sterne estas ofte konsiderata antaŭulo de la Modernismo.

Lia dua plej grava verko A Sentimental Journal through France and Italy estiĝis en Francio kaj Italio, kie la aŭtoro dum kelkaj jaroj vivis por kuraci sian tuberkulozon. Sterne mortis malriĉa viro en Londono.

Listo de verkoj 
 The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman (1759-67)
 A Sentimental Journey through France and Italy (1768)

En Esperanto aperis 
 el: La vivo kaj la opinioj de Tristram Shandy, sinjoro / Lawrence Sterne. - En: Angla antologio ; p.290 - 296, vol. 1

Eksteraj ligiloj 

 http://dmoz.org/Arts/Literature/Authors/S/Sterne,_Laurence  
 http://www.aellam.net/ts  
 http://www.gifu-u.ac.jp/~masaru/Sterne_on_the_Net.html  
 http://rsparlourtricks.blogspot.com/2005/11/scrapbook-mind-of-laurence-sterne.html 

Anglaj verkistoj
1713

1713 estis normala jaro komenciĝanta dimanĉe (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1713 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Belinskij fondita.
 Nova-Skotio, Nov-Brunsviko kaj la Insulo de Princo Eduardo konkeritaj de Britio.
 Subskribo de la Traktato de Utrecht.

Naskiĝoj 
 15-a de marto: Nicolas Louis de Lacaille, franca astronomo (m. 1762)
 5-a de oktobro: Denis Diderot, franca filozofo (m. 1784)
 24-a de novembro: Laurence Sterne, irlanda verkisto (m. 1768)

Mortoj 
 8-a de januaro: Arcangelo Corelli, itala violonisto kaj komponisto (n. 1653)
 18-a de marto: Juraj Jánošík, legenda slovaka rabisto kaj nacia heroo (n. 1688)
Minusklo

Minusklo referencas la malgrandajn formojn de la literoj: a, b, c. Origine, oni skribis tute per majuskloj en interlinio kun bone difinitaj supra kaj malsupra limoj. Kiam oni skribas rapide per plumo, oni emis fari ĉi tiujn pli rondaj kaj simplaj, kiel uncialoj. El ĉi tiuj la unuaj minuskloj rezultis, la duon-uncialoj kaj kursiva minusklo, kiuj ne plu restas en interlinia limo.

Ĉi tiuj laŭvice konsistigis la fundamenton por karolidaj minuskloj, disvolvigitaj de Alcuin por la korto de Karlo la Granda, kiu rapide disvastiĝis tra Eŭropo. Ĉi tie, la unuan fojon, fariĝis ofte miksi kaj majusklojn kaj minusklojn en unu teksto.

Tradicie, pli gravaj literoj -- tiuj kiuj komencas frazojn kaj substantivojn -- estis pligrandigitaj; nun oni skribis ilin en tute alia skribado, kvankam ne estis fiksita majuskliga sistemo ĝis la komenco de la 18-a jarcento (kaj eĉ tiam oni majuskligis ĉiujn substantivojn, sistemo ankoraŭ uzata en la germana sed ne en Esperanto).

Similaj evoluoj okazis en aliaj alfabetoj. La minuskla skribado por la greka alfabeto venas origine en la 7-a jarcento kaj atingis sian kvarlinian formon en la 8-a jarcento. Iom post iom, uncialaj formoj estis pli kaj pli miksitaj en la skribadon. La plej frua datita greka minuskla teksto estas la Evangelioj de Uspenski en la jaro 835. La moderna praktiko de majuskligo de ĉiu frazo ŝajne estas importita.

Minuskloj en langola skribo forte diferencas de majuskloj aŭ "runoj", estante la fonetika elirpunkto por stenografioj diverslingvaj.

Vidu ankaŭ 
 Tipografio
 Ligaturo

Alfabeto
Harper Lee

Nelle Harper LEE (naskiĝis la  en Monroeville, Alabamo, mortis la ) estis usona verkistino.

Ŝi famas pro sia romano "" (1960), kiu el la perspektivo de malgranda knabino montras la etnajn konfliktojn en la Usona sudo en la 1930-aj jaroj. tiu libro estas klasikaĵo de la usona literaturo kaj legata kiel tia en multaj usonaj mezlernejoj. En la jaro 1961 la aŭtorino gajnis la Premion Pulitzer pro la libro "To Kill a Mockingbird".

Dum ŝia vivo, Lee diris, ke ŝi neniam publikigos alian romanon. Tamen, en 2015, Lee anoncis Go Set a Watchman, sekvo de To Kill A Mockingbird.

Ekstera ligilo 

Harper Lee, Gregarious for a Day, The New York Times

Referencoj 

Usonaj verkistoj
Nirvano

Nirvano (, nirvāṇa, palie nibbāna) en budhismo tuttuta libereco de deziro, malamo kaj memtrompo.

Nibbāna havas du aspektojn:

 Sa-uppadisesa-nibbāna: "nirvano kun resto", la stato de arahanto ĝis lia korpa morto.

 An-uppadisesa-nibbāna: "nirvano sen resto", la stato de arahanto postmorte; pri ĝi eblas diri absolute nenion, ĉar ĝi estas trans ĉiuj konceptoj. Oni povas diri nek ke arahanto vivas postmorte, nek ke arahanto ne vivas postmorte, nek ke arahanto kaj vivas kaj ne vivas postmorte, nek ke arahanto nek vivas nek ne vivas postmorte.

Nibbāna signifas laŭvorte estingon kaj laŭ la komentoj de la Palia Kanono signifas liberecon el deziro, la absoluta estingo de la avido, malamo kaj memtrompo, kaj de la alkroĉiĝo al ekzistado.

Por plene kompreni Nibbāna, oni devas kompreni la veron de anattā, t.e., la neesteco kaj sensubstanceco de ĉiaj formoj de ekzistado. Ĉiuj formoj materiaj kaj mensaj ekzistas ne per si mem, sed kiel rezulto de diversaj faktoroj. La doktrino de anattā analizas la ekziston en ties konstituantajn elementojn, ĝis ĝi fine malkovras vakuon. Ekzistas nenio kio ne estu efekto de iu kaŭzo, kio havu ekziston en si mem kaj per si mem. Tial la doktrino de anattā asertas la neestecon de ĉiaj formoj de ekzistado.

La ekzisto de homo estas kaŭzita de faktoroj kiuj kreas la ‘dependantan originadon’ (paţiccasamuppāda), doktrino kiu asertas la kondiĉitecon de ĉiuj fizikaj kaj mensaj fenomenoj. Nibbāna, siaflanke, estas kondiĉita de nenio, originita de nenio kaj, tiele, ĝia koncepto estas proksima al la absoluto de la okcidenta filozofio.

Vidu ankaŭ 
 Ataraksio
 Bodio

Terminaro de Budhismo
Jogo
Postmorto
Elsa Morante

Elsa MORANTE [elsa morante] (naskiĝis  en Romo, mortis samloke ) estis itala verkistino.

Ŝi verkis ĉefe romanojn kaj rakontojn, kiujn karakterizas psikologia profundeco kaj eksterordinara fantazio. Krome ŝi verkis poemojn, eseojn kaj librojn por infanoj kaj ŝi tradukis (i.a. verkojn de Katherine Mansfield). Dum pluraj jaroj ŝi estis la edzino de Alberto Moravia.

Ŝi estis onklino de aktorino Laura Morante.

Listo de verkoj 
 Il gioco secreto (rakontoj, 1941)
 Le bellissime avventure di Caterí dalla trecciolina (porinfana libro, 1942)
 Menzogna e sortilegio (romano, 1948)
 L'isola di Arturo (romano, 1957)
 Lo sciallo andaluso (rakontoj, 1963)
 Il mondo salvato dai ragazzini e altri poemi (poemoj, 1968)
 La storia (romano, 1974)
 Aracoeli (romano, 1983)

Italaj verkistoj
Prosper Mérimée

Prosper MÉRIMÉE (naskiĝis la 28-an de septembro 1803 en Parizo, mortis la 23-an de septembro 1870 en Cannes) estis franca verkisto, krome arkeologo, historiisto kaj tradukisto.

En la jaro 1825 li (sub la pseŭdonimo Clara Gazul) publikigis sian unuan dramaron, unu jaron poste aperis kolekto de poemoj. Sekvis historiaj romanoj laŭ la ekzemplo de Walter Scott.

Per siaj noveloj - el kiuj aparte menciindas Carmen, kiu fariĝis la modelo por la samnoma opero de Georges Bizet) - li finfine trovis sian propran stilon, kiu troviĝis inter romantismo kaj realismo.

Li verkis ankaŭ literaturkritikojn, vojaĝraportojn kaj historiajn traktatojn, krome li tradukis i.a. verkojn de Nikolaj Gogol kaj Ivan Turgenev.

Listo de verkoj 
 Théâtre de Clara Gazul (dramaro, 1825)
 La Guzla (poemoj, 1826)
 La Jacquerie (historia dramo, 1828)
 La Chronique du règne de Charles IX (historia romano, 1829)
 "Mateo Falcone" (novelo, 1829)
 "Tamango" (novelo, 1829)
 "Colomba" (novelo, 1840)
 Notes d'un voyage en Corse (vojaĝraporto, 1840)
 Essais sur l'histoire romaine (eseoj, 1841)
 Carmen (novelo, 1845)
 "Lokis" (novelo, 1869)
 Lettres à une inconnue (leteroj, eld. 1874)

En Esperanto aperis 

 "Karmen" / El la franca lingvo trad. Sam. Meyer. - Paris: Hachette, 1911. - 56 p. - (Esperanto : Kolekto de la Revuo)
 "Lokis" / Trad. M. Delcourt. – Parizo: UFE, 1983
 Mateo Falcone kaj aliaj rakontoj / Prosper Mérimée. El la franca trad. Jean Borel. - Berlin: Mosse, Esperanto-Fako, 1926. - 63 p. - (Biblioteko Tutmonda ; 1)
 "Colomba" / El la franca lingvo esperantigis J. Beau. - Rickmansworth: Esperanto Publ. Co., [1938]. - VII, 192 p. - (La "Epoko" Libro-Klubo ; 6)

Francaj verkistoj
Membroj de la Franca Akademio
Membroj de la franca Akademio de Surskriboj kaj Beletro
Hatikva

Hatikva (hebree:התקוה )estas la nacia himno de Israelo. Verkis ĝin Naftali Imber kaj aplikis al ĝi muzikon Samuel Cohen.

Teksto

Traduko en Esperanto 
Je la profundec' de israelida kor',  juda spirit' sopiru kun fervor',  en l' oriento ni, limon vidu for,  okul' rigardu al Cion'.  Nian esperon ja ne perdis ni;  dumiljara esper' subtenos nin,  libera land' ĉe nia propra grund'.  Cion-patruj' kaj Jeruŝalaim'.

Eksteraj ligiloj 
 Hatikva / La espero "L´Esper´" 
 https://www.science.co.il/israel/Anthem.php 
 http://www.cramim.rishon.k12.il/rishon/romani.mp3  
 https://www.science.co.il/israel/anthem/Hatikva-Streisand.mp3 
 Aŭdi Hatikva

Vidu ankaŭ 
 Cionismo

Israelo
Naciaj simboloj de Israelo
Hebrelingvaj kantoj
Israelaj kantoj
Instruo

Instru(ad)o celas subteni la akiron de scioj kaj kapabloj, do la lern(ad)on.
Proksima nocio estas eduko, kiu lasta akcentas precipe la evoluon de kapabloj en plej vasta signifo.

Esperantujo 
Pri instruado en la Esperanto-movado zorgas Esperanto-asocio : Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj (ILEI)

 Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj
 Retpaĝaro de ILEI 
 ILEI-Vikio

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri instruo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Eksteraj ligiloj 
 http://www.schulentwicklung-mfr.de/fileadmin/user_upload/vortrag_Heid.pdf  
 http://www.unterrichtsmaterial-schule.de

Referencoj
Juneca ardo

Juneca Ardo  estas 119-paĝa socia romano originale Esperante verkita de Norbert Barthelmess. Ĝi aperis en la jaro 1936 ĉe Sennacieca Asocio Tutmonda en Parizo.

Recenzoj

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
 Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
 Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
 Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto

Esperantlingvaj romanoj
Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Vartejoj

Vartejoj estas 129-paĝa romano, verkita de Norbert Barthelmess. Sennacieca Asocio Tutmonda el Parizo eldonis ĝin en la jaro 1938.

Enhavo

Eksteraj ligiloj 

 Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
 Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 

Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Esperantlingvaj romanoj
Antverpena Fikcio-libraro
Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Romain Rolland

Romain ROLLAND naskiĝis la 29-an de januaro 1866 en Clamecy, mortis la 30-an de decembro 1944 en Vézelay estis franca verkisto.

La filo de instruisto studis en Parizo kaj Romo, laboris poste kiel instruisto kaj de 1903 ĝis 1912 kiel profesoro pri muzikscienco en La Sorbonne. En la jaro 1915 li gajnis la Premion Nobel de Literaturo.

Sian literaturan agadon li komencis per (ĉefe historiaj) dramoj kaj biografioj. Dum la Unua mondmilito li dediĉis sian energion al la celo de paco. Ekde 1921 li interesiĝis pri la hinda kulturo: Li renkontiĝis kun Rabindranath Tagore kaj Jawaharlal Nehru kaj verkis en 1923 biografion pri Mohandas Karamchand Gandhi. Rabindranath Tagore kaj Romain Rolland ambaŭ estas Nobelpremiitoj aprobintaj studintaj aŭ uzintaj Esperanton. En 1922 Romain Rolland akceptis la honoran prezidantecon de la dua kongreso de SAT. En la 1930-aj jaroj li vojaĝis al Sovetunio, renkontiĝis i.a. kun Maksim Gorkij kaj Stalino, sed lia simpatio al la komunismo pli kaj pli cedis al kritikemo. En la jaro 1942 li verkis sian membiografion Le voyage intérieur.

Listo de verkoj 

 Aert (dramo, 1898)
 Les Loups-morituri (dramo, 1898)
 Danton (dramo, 1898)
 Vie de Beethoven (biografio, 1903)
 Vie de Michelange (biografio, 1905)
 Vie de Tolstoi (biografio, 1911)
 Jean-Christophe (romano, 1904-12)
 Au dessus de la mélée (Super la miksbatalo) (kontraŭmilita verko, 1915)
 Colas Breugnon (romano, 1918)
 Clérambault (romano, 1920)
 Mahatma Gandhi (biografio, 1923)
 L'âme enchantée (romano, 1922-24)
 Un jeu de l'amour et de la mort (dramo, 1925)
 Le voyage intérieur (membiografio, 1942)

En Esperanto aperis 

 Al la forbuĉataj popoloj / de Romain Rolland. El la franca originalo tradukis Georg Mahn - 1-a ĝis 3-a milo. - Bern: Universala Esperanto Asocio, 1920. – 16 paĝoj
 Vortoj de Romain Rolland : kaj Esperantaj vortoj koncernantaj la apostolon / aranĝita de Hukuta-Masao kaj membroj de Hino-Esperanto-Klubo. - Tokio: Asake-Syoboo, 1977. - 82 paĝoj
 Al la libro Tri verkoj de Lev Tolstoj, el la rusa lingvo tradukita al Esperanto kaj eldonita per Sennacieca Asocio Tutmonda en Parizo proksimume en 1930, li aldonis esperantlingvan antaŭparolon.

Vidu ankaŭ 
 Liberpensuloj
 Romain Rolland (Tramtransporto en Parizo)

Eksteraj ligiloj 

 retejo de la asocio Romain Rolland
 informoj anglalingvaj pri li en la retejo de la nobelpremia komitato

Francaj verkistoj
Nobel-premiitoj pri literaturo
Francaj vegetaranoj
Premiitoj per premio Femina
Haudenosaunee

Haudenosaunee (aŭ Ho De No Sau Nee) estas konfederacio de kvin kaj poste ses nacioj, kiuj loĝis sudoriente de la lago Ontario:

 Mohokoj
 Onondagoj
 Senekoj
 Kajugoj
 Onejdoj
 Tuskaroroj (aliĝis en 1720)

La vorto "Haudenosaunee" signifas : "popolo konstruanta longan domon". La ses nacioj estas interligitaj per komuna konstitucio nomata Gajanaŝagoŭa aŭ «granda leĝo de la Unueco» ŝajne la plej malnova parola konstitucio ekzistanta de tri mil jaroj.

Laŭ PIV2002, irokezo estas homo el Haudenosaunee, sed tio ne tre bone kongruas kun la lingvoscienca termino 'irokeza lingvaro'. La irokeza lingvaro inkluzivas ankaŭ aliajn lingvojn, ekzemple la ĉerokan. Eble la vorto iroko estas uzebla kun la senco de ano de nacio en Haudenosaunee.

Vidu ankaŭ 
 Jacques Cartier
 Stadacona

Eksteraj ligiloj 

 Oficialaj Haudenosaunee-hejmpaĝoj (angle)
 Индейский матриархат matriarkeco (ruse).

Bildaro 

 
Indianaj etnoj en Nordameriko
Unuaj Nacioj
Gajanaŝagoŭa

Gajanaŝagoŭa aŭ "granda leĝo de la unueco" de la Ses Irokezaj Nacioj estas la fundamenta konstitucio de la irokeza konfederacio. Gajanaŝagoŭa estas parola tradicio memorita en serion da ŭampumtukoj (speco de koltukforme kunteksitaj konketaroj) nuntempe konservita de la onondaga nacio. Gajanaŝagoŭa fiksas la funkciojn de la Granda Irokeza Konsilio kaj indikas kiel la nacioj devas elturniĝi por solvi siajn malkonsentojn kaj pace kunvivi.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.law.ou.edu/hist/iroquois.html  
 Gajanaŝagoŭa  (angle)

Kanado
Konstitucioj
890

En la jaro 890 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Fondiĝis la urbo Bochum en Germanio.

Unuaj dokumentaj mencioj 
Balgach kiel Palgaa (eventuale ankaŭ nur en 891, hodiaŭ komunumo de sankt-gala en Svislando).
Diepoldsau kiel Thiotpoldesouua (enventuale ankaŭ nur en 891 hodiaŭ komunumo de Kantono Sankt-Galo en Svislando).
Teufen kiel Tiuffen (hodiaŭ vilaĝo en la komunumo Freienstein-Teufen en Kantono Zuriko en Svislando).

Naskiĝoj 
 Olga de Kievo, regentino de Regno de Kievo (proksima dato) (m. 969)

Mortoj 
 Aŝoto la 1-a de Armenio, princo de la princoj de Armenio, naskiĝis 820.
Varsovia Kultur- kaj Sciencpalaco

La Varsovia Kultur- kaj Sciencpalaco () estis diskutata donaco de la sovetia ŝtatestro Stalino al la varsovia popolo, kiu tiutempe konstruis socialisman ŝtaton. Ĝi estas novklasikisma giganta konstruaĵo apud la varsovia centra stacidomo, kiu havas apartan belecon, kaj ĝian ambivalencon spegulas la sinteno de la varsovianoj al la konstruaĵo, kiu estas miksaĵo de amo kaj malamego. La palaco estas 230,68 m alta. Nuntempe ĝi estas unu el la admirata simbolo de Varsovio en la okuloj de eksterlandanoj.

Oni komencis konstrui tiun ĉi palacon la 2-an de majo 1952 kaj finis ĝin la 22-an de julio 1955.

Komence la konstruaĵo estis nomita "Stalin-Palaco" (pole Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina) ĝis ĝi ricevis sian nunan nomon fine de la 1950-aj jaroj. Ĝi nun utilas kiel ekspoziciejo kaj oficejaro. La teraso de la 30-a etaĝo estas fama turisma allogaĵo donanta belan rigardon al la urbo.

La Kultur- kaj Sciencpalaco akceptis la 44-an kaj la 72-an Universalajn Kongresojn de Esperanto en 1959 kaj 1987.

Eksteraj ligiloj 
 Oficiala paĝo pri la palaco

Referencoj 

Palacoj en Varsovio
Konstruaĵoj finitaj en 1955
Ŝona lingvo

La ŝona lingvo estas la lingvo de la Niĝerkonga lingvaro, Bantua lingvaro parolata en Zimbabvo (kies ĉefa lingvo ĝi estas : 7,5 mln), Mozambiko (ĉ. 1 mln), Bocvano kaj Sud-Afriko. Totala kvanto: 8,68 mln (1992).

Ekzemplo 
Traduko de la deklaro de UEA okaze de la tago de libroj, 23-a de aprilo far Oliver Mazodze, aktiva esperantisto el Harareo.

Mashoko eve Universal Esperanto Association (UEA) pamapembero epasi rese ezuva rezvinyorwa:

Sangano repasi rese rakamirira vanhu vanotaura mutauro we Esperanto, re Universal Esperanto Association, UEA, rinozvibatanidza kumapembero epasi rese okucherechedza zuva rezvinyorwa (International Book Day), iro rinova musi wa 23 April. Mapemberero aya, anotungamirirwa nesangano repasi rese rinoona nezve fundo, ruzivo netsika, re UNESCO, anoitwa akanangana nekukurudzira kuverengwa, kunyorwa nekuburitswa kwezvinyorwa, uye kuchengetedzwa kwekodzero dzevanyori.

Isu ve Universal Esperanto Association tinotambira zvizere mashoko omutungamiri mukuru weUNESCO, va Koichiro Matsuura, avakataura pamapembero ezuva rezvinyorwa egore rakapera, apo vakati, "Zvinyorwa ndiyo nzira yakakosha yokuwana nayo ruzivo rwezve uchenjeri, hunhu, runako, nepfungwa dzevanhu. Semidziyo inotakura mashoko ne dzidziso, zvinyorwa inzira yekuti marudzi ese evanhu akwanise kuburitsa pachena tsika nemafungire awo, uye kuona zvinocherechedzesa mamwewo marudzi. Semafasitera anotendera kuona musiyano wetsika dzemarudzi evanhu akasiyana, uye semabhiriji pakati pemarudzi akasiyana, munguva nemunzvimbo, zvinyorwa zvinova zvitubu zvehurukuro, midziyo yekupanana nayo mazano, uye zvitubu zvebudiriro."

Kwemakore anokwana zana, mubatanidzwa wepasi rese wevanhu vanotaura Esperanto wakakwanisa kurarama zvichiburikidza nezvinyorwa zvawo, kutangisisa nechibhuku chidiki chaidzidzisa mutauro uyu chakabuda mugore ra 1887, kusvika kumakumi ezvuru emabhuku ava kubuda mazuva ano akanyorwa nemutauro uyu, achitaura nezvakasiyanasiyana, uye achiburitswa munyika dzese dzepasi. Kuvatauri veEsperanto, avo vanogara munzvimbo dzakasiyanasiyana uye vakaparadzana, zvinyorwa zvakava nebasa rokuvabatanidza. Nhasi uno zvinofadza zvikuru kuona kuti vatauri veEsperanto vava kushandisawo tsika dzamazuva ano dzokudhinda nekubudisa mabhuku.

Eksteraj ligiloj 
   
 vikipedio en ŝona lingvo

 Bantua lingvaro
 Lingvoj laŭ alfabeto
 Lingvoj de Bocvano
 Lingvoj de Mozambiko
 Lingvoj de Zambio
 Lingvoj de Zimbabvo
Maxie Wander

Maxie WANDER [maksi vander] (naskiĝis la 3an de januaro 1933 en Vieno; mortis la 20an de novembro 1977 en Orienta Berlino) estis aŭstra verkistino.

Ŝi laboris kiel sekretariino, fotistino kaj ĵurnalistino, krome ŝi publikigis scenarojn kaj rakontojn. Ekde 1958 ŝi kune kun sia edzo, la aŭstra verkisto Fred Wander, vivis en Germana Demokratia Respubliko GDR. Ŝi mortis pro kancero.

Famon ŝi gajnis per sia verko Guten Morgen, du Schöne, enhavanta protokolojn de orientgermanaj virinoj. Post ŝia morto ŝia edzo eldonis ŝiajn taglibrojn kaj leterojn, en kiuj ŝi priskribis siajn spertojn pri la vivo kun la kancero.

Listo de verkoj 
 Guten Morgen, du Schöne (protokoloj, 1977; kun antaŭparolo de Christa Wolf)
 Tagebücher und Briefe (taglibroj kaj leteroj, eld. 1979; en Okcidenta Germanio 1980 sub la titolo: Leben wär' eine prima Alternative)

Wander, Maxie
Wander, Maxie
Hoyerswerda

Hoyerswerda [hojersverda] (aŭ sorabe: Wojerecy) estas urbo en la distrikto Bautzen de Saksio, situanta ĉirkaŭ 40 kilometrojn sude de Cottbus kaj ĉirkaŭ 60 kilometrojn norde de Dresdeno. Ĝis la 1-a de aŭgusto 2008 ĝi estis administre memstara eksterdistrikta urbo. En tiu tago ĝi kun la antaŭe memstaraj distriktoj Bautzen kaj Kamenz kunfandiĝis al nova distrikto Bautzen. Fine de la jaro  la komunumo havis  loĝantojn; la loĝantaro konsistas el germanoj kaj soraboj.

Vidindaj lokoj estas interalie la urbodomo, la metiista strateto Lange Straße, la komputilmuzeo, la muzeo pri minekspluato kaj la bestĝardeno. La urbo situas borde de la rivero Nigra Elster.

Eksteraj ligiloj 
 oficiala retejo ()
 retejo pri minado en la regiono ()
 retejo de la regiono "Luzacia Lagaro" ()
Nitrogena bazo

Nitrogena bazo estas nitrogenhava heterocikla organika kombinaĵo, deriviĝita de amino. Ĝi malsimilas al benzeno ĉar ĝi havas nitrogenatomojn anstataŭ karbonatomojn en la pozicioj 1 kaj 3 de la benzolringo.

Ekzistas kvin nitrogenaj bazoj: adenino (A), guanino (G), timino (T), citozino (C) kaj uracilo (U) (legu nuklea bazo)

La purinaj (adenino kaj guanino) havas duoblan aromatan kombinaĵon kaj la pirimidinaj (citozino, timino kaj uracilo) havas simplan aromatan kombinaĵon.

Ili ligiĝas al 1’-a karbono de pentozo (ribozo aŭ desoksiribozo), en la nukleotidoj, la eroj de la nukleaj acidaj DNA kaj RNA.

La pirimidinbazo uracilo nur ligiĝas al ribozo, kaj la timino nur ligiĝas al desoksiribozo. La aliaj ligiĝas al ambaŭ pentozoj.

La sinsekvo de la nitrogenaj bazoj en la DNA-molekulo enhavas la genetikan kodon por ordoni la sintezon de ĉiuj proteinoj.

Ankaŭ vidu 

 Purino
 Pirimidino
 Nukleotido
 Nuklea acido
 Genetika kodo
 DNA
 RNA
 Chargaff

Kemio
Biokemio
1156

En la jaro 1156 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Unuaj dokumentaj mencioj 
Calfreisen kiel Caureisene (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
Cottbus (hodiaŭ urbo en Germanio).
Flerden kiel Flirden (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
Magnedens kiel Manoldens (hodiaŭ vilaĝo de la komunumo Corpataux-Magnedens en Kantono Friburgo en Svislando).
Maladers kiel de Maladru (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
Masein kiel de Medezenu (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
Parsonz kiel Presan (hodiaŭ parto de la komunumo Riom-Parsonz en Kantono Grizono en Svislando).
Samedan kiel Samadn (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
Urmein kiel Hof de Ormen (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).

Naskiĝoj 
Isaako la 2-a Angelo orient-romia imperiestro
Matilda (dukino de Saksio), filino de Henriko la 2-a (Anglio) kaj edzino de Henriko la Leono (m. 1189)
27-a de oktobro : Raimundo la 6-a (8-a), grafo de Tuluzo, en Saint-Gilles (Francio, Gard) († 2-a de aŭgusto 1222, 65 jaroj)

Mortoj 
Toba imperiestro de Japanio
James Watson

James Dewey WATSON [ĝejmz dui ŭotsn] (naskiĝis la ) estas unu el la malkovrintoj de la strukturo de la DNA-molekulo. Naskita en Chicago, Illinois, Usono, li fariĝis scienca diplomito (B.Sc.) en Zoologio ĉe University of Chicago en 1947.En 1952, li debutis ĉe Cavendish Laboratory, kie li renkontis Francis Crick. Sin apogante sur X-radioesplorado de Rosalind Franklin, ili ambaŭ elpensis la proponon de helika strukturo de DNA, kiun ili publikigis en 1953, kaj pro kio ili ambaŭ ricevis la Premion Nobel de Fiziologio aŭ Medicino 1962.

En 1988, la plena sukceso de Watson igis lin estri la "Human Genome Project" (Homa Genoma Projekto) ĉe National Institutes of Health (Nacia Saninstituto, Usono).

Usonaj biologoj
Nobel-premiitoj pri fiziologio aŭ medicino