Садри Максуди

Садретдин Низаметдин улы Максудов яисә Садри Максуди Арсал (Sadri Maqsudi Arsal, төр. Sadri Maksudi Arsal) — Россия һәм соңыннан Төркия сәясәтчесе, хокукчысы, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. Идел-Урал штатын кору эшендә катнашкан кеше.

Биография
23 июль 1878 Казан губернасының Казан өязе (хәзерге Татарстанның Биектау районы) Ташсу авылында мулла гаиләсендә туа. 1888 елдан башлап, Казанда урнашкан Апанаев мәдрәсәсендә укый. 14 яшендә Даниел Дефоның Робинзон Крузо әсәрен татар теленә тәрҗемә итә. 1893 елда Исмаил Гаспыралы белән таныша, Бакчасарайда  Зынҗырлы мәдрәсәсендә укый (Анда аның абыйсы Әхмәтһади Максуди укыта). Әтиләре 1894 елда вафат булганнан соң, Казанга кайталар. 1901 елга кадәр Садри рус укытучылар мәктәбендә укый. Исмаил Гаспыралы киңәше буенча Парижга укырга китә, 1901—1906 елларда Париж университетының юридик факультетында укый, хокук фәннәре кандидаты исемен ала. Уку вакытында Париж газетасында корреспондент булып эшли, Россия мөселманнары турында лекцияләр укый.

1906 елда Россиягә кайткач, сәяси эшчәнлеккә кушыла. Татар либерализмы җитәкчеләренең берсе. Россия парламентында Мөселман фракциясе җитәкчесе.

Садри Максуди хәләл җефете, Камилә Рамеева, алтын сәнәгатьче Шакир Рамеевның кызы. Шагыйрь Закир Рамеев Камиләнең абыйсы. Садри Максуди һәм Камилә Рамееваның ике баласы туган - Әдилә һәм Наилә. 
Садри Максуди Истанбул шәһәрендә 1957 елда үлгән. Кабере - Истанбул шәһәренең Зинҗирликую зиратында.

Россия сәясәтчесе

1906 елда Казанга кайтып, «Иттифак әл-Мөслимин» фиркасенә керә.
Бик яшь булуына карамастан, Кадет фиркасыннан икенче һәм өченче Дәүләт Думалары депутаты булып сайлана. Думаның мөселман фракциясе җитәкчесе була. Дәүләт Думасында Россия императорлыгында яшәгән мөселман халкы хокуклары өчен чыгышлар ясады. Милли алгарыш (тәрәкъкыять) мәсьәләсен еш күтәрде. Дума бюросының әгъзасы булып сайланды. Думаның Англиягә сәяхәтендә катнашты
1910 елда Идел буена, Уралга, Төркестанга, Кавказга халыкны Дума һәм мөселман фракциясе эшчәнлеге белән таныштыру өчен сәяхәт итте. Казанга кайткач, адвокат булып эшләде.

Инкыйлаб вакытында 
Февраль инкыйлабыннан соң Казан мөселман комитеты әгъзасы, Россия мөселманнарының вакытлы Үзәк Бюросы әгъзасы, Россия мөселманнарының Казандагы берничә корылтаенда катнашкан. Бөтенрусия мөселман шурасы Башкарма комитетының әгъзасы булып сайланды . 1917 ел ахырында Сәмәрканд сайлау округында № 2 исемлеге буенча (Сәмәрканд өлкәсе мөселман оешмалары) Бөтенрусия оештыру җыелышына сайлана .

Идел-Урал Штаты 
1918 елның 5 гыйнварында Садри Максуди, Россиянең Европа өлеше һәм Себер төрки-татар мөселманнарының милли-мәдәни мохтарияте органы, Милли Идарә рәисе булып сайланды.

Большевиклар тарафыннан эзәрлекләү аркасында Финляндиягә китә. Швеция, Алманиядә яшәде.

Эмиграциядә 

Соңрак Версаль конференциясенә китеп, Франциядә калды. Сорбоннада төркиләр тарихын укытты.

1924 елда яңа корылган Төркия Җөмһүриятенә лекцияләрен уку өчен сәфәр кылды. Төркиянең беренче президенты Ататөрек тарафыннан яңа Төркияне төзүдә катнашырга чакырлды.

Төркиядә тормыш
Әнкарада юридик мәктәпкә нигез салучыларның берсе. Күп еллар анда укытт, аннан соң Истанбул университетында укыта башлады. Төрек телен өйрәнү һәм төрек тарихын өйрәнү җәмгыятләрен булдыруда зур роль уйнады. Хокук тарихы һәм фәлсәфәсе турында күп хезмәтләр авторы. 1931—1935, 1935—1939 һәм 1950—1954 елларда өч тапкыр төрек парламенты әгъзасы булды. Милләтләр Лигасында төрек делегациясе әгъзасы булды.

Кызларының берсе — Әдилә Айда, Төркиядә беренче хатын-кыз дипломат, соңыннан сенатор булды, әтисе турында китап һәм этрусклар турында монография авторы. Садри Максуди оныгы, Гөнүл Пултар, Төркиядә яши, филология докторы, хәзерге вакытта Бөтендөнья татар лигасын җитәкли. Аның бертуганы Гөлнур Учок икътисади өлкәдә эшли. Тагын бер оныгы, Али Ваһит Турхан, сәясәт политология профессоры, Истанбул шәһәре Мармара университетының Муниципаль идарә кафедрасы мөдире.

Хәтер 
2016 елның 7 декабрендә Казан шәһәренең «Истанбул» паркында Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов, Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиев һәм Төркия премьер-министры Бинали Йылдырым катнашында Садри Максудига һәйкәл ачылды.

Садри Максуди эшләре

Китаплар 
 Maksudi, S. (1898). Maişet, Kazan. İkinci baskı: 1914.
 Maksudi, S. (1912). İngiltereye Seyahat, Kazan.
 Maksudi, S. (1927). Hukuk Tarihi Dersleri, Ankara: Ankara Hukuk Fakultesi Yayınları. Лекции по истории права
 Maksudi, S. (1928). Türk Hukuk Tarihi, Ankara: Ankara Hukuk Fakultesi Yayınları.
 Maksudi, S. (1930). Türk Dili İçin, Ankara: Türk Ocakları Yayınları.
 Maksudi, S. (1933). İskitler-Sakalar, Ankara: Türk Tarihinin Anahatları Serisi, No. 5.
 Maksudi, S. (1934). Orta Asya Türk Devletler, Ankara: Türk Tarihinin Anahatları Serisi, II, No. 19.
 Maksudi, S. (1937). Hukukun Umumi Esasları, Ankara: Ankara Hukuk Fakultesi Yayınları. общие принципы права
 Maksudi, S. (1941). Umumi Hukuk Tarihi, Ankara: Ankara Hukuk Fakultesi Yayınları. İkinci baskı: 1944. Üçüncü baskı: 1948.
 Maksudi, S. (1946). Hukuk Felsefesi, İstanbul: İstanbul Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyet Yayınları.
 Maksudi, S. (1947). Türk Tarihi Ve Hukuk, İstanbul: İstanbul Hukuk Fakültesi Yayınları.
 Maksudi, S. (1955). Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları, İstanbul. İkinci baskı: 1975. Üçüncü baskı: 1979.
 Maksudi, S. (1940). Teokratik Devlet ve Laik Devlet, İstanbul — İstanbul Üniversitesi Yayınları.
 Maksudi, S. (1940). İngliz Amme Hukukunun İnkişafı Safhaları, İstanbul — İstanbul Hukuk Fakültesi Yayınları.
 Maksudi, S. (1945). Farabi’nin Hukuk Felsefesi, İstanbul — İstanbul Hukuk Fakültesi Yayınları.
 Maksudi, S. (1947). Kutadgu-Bilig, İstanbul — İstanbul Hukuk Fakültesi Yayınları.

Мәкаләләр
 Maksudi, S. (1911). “Büyük milli Emeller”, Türk Yurdu, sayı 1, sahife 8.
 Maksudi, S. (1911). “Büyük milli Emeller”, Türk Yurdu, sayı 2, sahife 33.
 Maksudi, S. (1924). “S. Maksudof Çin tarihlerindeki Kuzey Uygurlarla Tokuz Oğuzları ayniliği hakkında bir bildiri okuyor”, Journal Asiatique, sahife 37.
 Maksudi, S. (1924). “Çinlilerin ve Moğolların Hüvey-Hu’ları ve Orhon Türk yazıtlarındaki Tokuz Oğuzlar”, Journal Asiatique, sahife 141.
 Maksudi, S. (1925). “Türk tarihinin telkinatı”, Türk Yurdu, cilt 1, sayı 4.
 Maksudi, S. (1925). “Türk tarihinin telkinatı”, Türk Yurdu, sayı 14, sahife 377.
 Maksudi, S. (1925). “Çinliler ile Moğolların Hüvey-Hu ve Uygurları ile Orhon Türk kitabelerindeki Oğuzların ayniyeti”, Türk Yurdu, sayı 7, sahife 27.
 Maksudi, S. (1925). “Türk Birliği”, Türk Yurdu, sayı 11, sahife 396.
 Maksudi, S. (1925). “Lisanların inkişaf ve tekâmülünde Akademilerin rolü”, Türk Yurdu, sayı 12, sahife 525.
 Maksudi, S. (1925). “Çinlilerin Huvey-hu dedikleri halkın Orhon kitabelerindeki Oğuzların ayni olduğuna dair izahat”, Türk Yurdu, sayı 13, sahife 218.
 Maksudi, S. (1914). “Emeller üstadı İsmail Gaspıralı”, Tercüman, sayı 2121.
 Maksudi, S. (1925). “Ankara Hukuk Mektebinin tarihî ehemmiyeti”, Hakimiyet-i Milliye, 14 Eylül, sahife 3.
 Maksudi, S. (1926). “Yeni Ankara”, Hakimiyet-i Milliye, 5 Mart,  sahife 3.
 Maksudi, S. (1929). “Güne bakan aşk peygamberi”, Hakimiyet-i Milliye, 29 Kasım, sahife 2.
 Maksudi, S. (1925). “Lisanların tekâmül ve inkişafında Akademilerin rolü”, İkdam, 5 Ekim.
 Maksudi, S. (1925). “Lisanların tekâmül ve inkişafında Akademilerin rolü”, İkdam, 6 Ekim.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 1”, Milliyet, 28 Eylül, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 2”, Milliyet, 29 Eylül, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 3”, Milliyet, 30 Eylül, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 4”, Milliyet, 2 Ekim, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 5”, Milliyet, 3 Ekim, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 6”, Milliyet, 4 Ekim, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 7”, Milliyet, 5 Ekim, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 8”, Milliyet, 6 Ekim, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 9”, Milliyet, 7 Ekim, sahife 4.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 10”, Milliyet, 9 Ekim, sahife 5.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 11”, Milliyet, 11 Ekim, sahife 5.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 12”, Milliyet, 13 Ekim, sahife 5.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 13”, Milliyet, 14 Ekim, sahife 5.
 Maksudi, S. (1928). “Lisan ıslahı meselesi 10”, Milliyet, 9 Ekim, sahife 2.
 Maksudi, S. (1929). “Ga  nin en büyük eseri nedir?”, Milliyet, 9 Temmuz, sahife 2.
 Maksudi, S. (1945). “Dünyada iki türlü telâkki karşı karşıya”, Tasvir, 21 Ekim.
 Maksudi, S. (1945). “Demokrasi ve Hukuk”, Tasvir, 29 Ekim, sahife 2.
 Maksudi, S. (1945). “Siyasî Partilerin ideolojileri”, Tasvir, 6 Aralık, sahife 2.
 Maksudi, S. (1945). “Demokrasinin ilmî ve ruhî esasları”, Tasvir, 10 Aralık, sahife 2.
 Maksudi, S. (1945). “Demokrasinin istinad ettiği ilmî ve felsefî esaslar”, Tasvir, 23 Aralık, sahife 2.
 Maksudi, S. (1945). “Demokrasi ve Müsavat esası”, Tasvir, 30 Aralık, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Demokrasi ve Hürriyet”, Tasvir, 6 Ocak, sahife 2.
 Maksudi, S. (1946). “Edebî Barış ve milletler birleşmesi”, Tasvir, 11 Ocak, sahife 2.
 Maksudi, S. (1946). “Demokrasi ve Hürriyet”, Tasvir, 6 Ocak, sahife 2.
 Maksudi, S. (1946). “Milli ideoloji ve yabancı ideolojiler”, Tasvir, 13 Ocak, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “İlim ve Hürriyet”, Tasvir, 17 Şubat, sahife 3-4.
 Maksudi, S. (1946). “Kadim Yunan’da ilmî muhtariyet”, Tasvir, 24 Şubat, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Üniversite Muhtariyeti”, Tasvir, 3 Mart, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Üniversite Muhtariyetini zarurî kılan sebepler”, Tasvir, 10 Mart, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Müsbet ilimler ve felsefe”, Tasvir, 24 Mart, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Tarihte veto hakkının menfî rolü”, Tasvir, 31 Mart, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “İnsanların manevî hayatında gaye ve ideallerin rolü”, Tasvir, 7 Nisan, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Milletlerin hayatında fikir ve ideallerin rolü”, Tasvir, 14 Nisan, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Avrupa medeniyetinin istikbali”, Tasvir, 21 Nisan, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Medeniyet mahsulleri ve kültür kıymetleri zail olmaz”, Tasvir, 21 Nisan, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Demokratik seçim usulünün beş mühim esası”, Tasvir, 5 Mayıs, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Ruhî ve manevî hayatın zenginliği ve yaş”, Tasvir, 12 Mayıs, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Arap Birliği ve büyük Arap milletinin istikbali”, Tasvir, 19 Mayıs, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Amerika Birleşik Devletlerinde felsefî cereyanlar”, Tasvir, 26 Mayıs, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Milletlerin hayatında Yüksek Öğrenimin rolü ve Profesörler sınıfının dilekleri”, Tasvir, 2 Haziran, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Atomun felsefî tarihi”, Tasvir, 9 Haziran, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “İngilterede Demokrasinin ruhu ve tarihî temelleri ”, Tasvir, 16 Haziran, sahife 3.
 Maksudi, S. (1946). “Beşerî camiaların hayatında propagandaların rol ve kudreti”, Tasvir, 30 Haziran, sahife 3.
 Maksudi, S. (1948). “Medenî milletlerde ilim dili yaratma tarihine bakış”, Cumhuriyet, 5 Ekim, sahife 2.
 Maksudi, S. (1948). “İlmî usullerle yaratılmış Türkçe ve müstakil bir ilim dili lâzımdır”, Cumhuriyet, 19 Ekim, sahife 2.
 Maksudi, S. (1948). “Dil ıslahı ve Dil Kurumu”, Cumhuriyet, 23 Ekim, sahife 2.
 Maksudi, S. (1950). “Demokrasinin kapısı önündeyiz”, Cumhuriyet, 2 Mayıs, sahife 2.

Чыганаклар 
 Хәбетдинов А. Садри Максуди - беренче милли хөкүмәт башлыгы // Гаилә һәм мәктәп. - №12(53). - декабрь, 2017. - Б.26-27.

Шулай ук карагыз 

 Идел-Урал Штаты
 Гаяз Исхакый

Сылтамалар

 Электрон китапханә
 https://vk.com/sadri_maksudi - Вконтакте челтәрендә Садри Максуди төркеме.

Татар милләтле төркиялеләр
Татар сәясәтчеләре
Идел-Урал
Хокук фәннәре докторлары
Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Россия сәясәтчеләре
Төркия сәясәтчеләре
Садри Максуди