alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Кама дәүләт инженер-икътисад академиясе

Кама дәүләт инженер-икътисади академиясе (ИНЭКА) — Татарстан Республикасының иң зур белем бирү учрежденияләренең берсе. Барлыкка килүе Чаллы шәһәрендә КАМАЗ төзелү һәм ширкәтне инженер белемле кадрларын туплау белән бәйле.

Кама инженер-икътисад академиясе 1980 елда Казан төзүче-инженерлар институты нигезендә Кама политехника институты (КамПИ) исеме астында Яр Чаллы шәһәрендә оеша. Академиянең ачылуы КамАЗ төзелү белән бәйле.

2001 елдан әлеге уку йорты Кама дәүләт политехника институты дип аталып йөртелә башлый. Хәзерге көндә аның тулы исеме Кама дәүләт инженер-икътисад академиясе (КДИИА).

Вузның беренче ректоры В.А.Саламашкин була. 1996 елда ректор итеп Ә. Хәйруллин сайлана. 2007 елда ректор итеп В. Шибаков сайлана. Аның вәкаләтләре 2012 елның апрелендә төгәлләнә.

Академиядә 7 факультет: автоматизация һәм прогрессив технологияләр факультеты, автомеханика; төзүчелек; икътисад; дистанцион белем бирү үзәге; читтән торып уку факультеты; квалификацияне күтәрү һәм өстәмә белем бирү факультеты бар. Шулай ук академия составына икътисад колледжы; автоматизацияләү һәм прогрессив технологияләр колледжы; автомеханика һәм төзүчелек колледжлары керә.

Академиянең 4 уку бинасы, 4 студентлар тулай торагы, спорт комплексы, мәдәни-эшлекле үзәк, «Дубравушка» ял итү базасы бар.

Хәзерге вакытта академиядә 400 дән артык укытучы эшли, көндезге һәм читтән торып уку бүлекләрендә 12 меңнән артык студент белем ала. Академиядә яхшы сыйфатлы белем бирү өчен барлык уңайлыклар да бар, хәзерге заман техникасы белән җиһазландырылган аудиторияләр, компьютер класслары, зур санау техникасы паркы, бай китапханә булдырылган.

2012 елның 27 апрелендә Мәгариф Министрлыгы карары нигезендә КФУ составына кертелә.

Әлләни озак та үтми, 2017 елның июлендә Рособрнадзор КФУның «Чаллы филиалы»на студентлар кабул итүен тыя.

Шәхесләр 
 Владимир Завадский — җитештерү менеджменты кафедрасы мөдире, икътисади фәннәр докторы, профессор (1989).

Искәрмәләр

Чыганак
 Татар һәм рус телле студентлар өчен татар теле әсбапы

Яр Чаллы югары уку йортлары
Техник югары уку йортлары
Россия Федерациясенең республикалары

Россия республикалары
Исемлекләр:Россия
Россия Федерациясенең өлкәләре

Өлкә — Россия Федерациясенең  административ-территориаль берәмлеге.
Россия Федерациясендә 46 өлкә бар:

Искәрмәләр 

Исемлекләр:Россия

fi:Venäjän alueet
hi:त्वेर ओब्लास्ट
Вермонт

Вермо́нт ( ) — АКШның төньяк-көнчыгышында урнашкан штат. АКШ составына 1791 елда 14 нче штат булып кергән.

Вермонт — АКШның иң кечкенә штатларының берсе, мәйданы буенча (24,923 км²) ул АКШта 45 нче, халык саны буенча исә (621,254 мең кеше) 49 нчы урында. Башкаласы — Монтпилиер, иң зур шәһәре — Берлингтон. Штатның рәсми атамасы — «Яшел таулар штаты».

Вермонт Яңа Англиядә, Кушма Штатларының төньяк-көнчыгышында урнаша. Штат территориясе 23,955 км² коры җир һәм 948 км² су өстлеген били.

Көнчыгышта Вермонтны Коннектикут елгасының көнбатыш яры Нью-Гэмпшир штатыннан аера. Көньякта исә Шамплейн күле Вермонтны Нью-Йорк штатыннан аера.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Висконсин

Виско́нсин ( ) — АКШ мәркәзенең төньягында урнашкан штат.

Штат елга исеме буенча аталган. Әлеге атаманың этимологиясе төгәл билгеле түгел, ләкин гадәттә ул инглиз теленә француз теленнән кергән дип санала. Французларда исә, бу сүз индеецларның «кызыл таш урыны» сүзенең үзенчәлекле интерпретация нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Исем гадәттә WI, Wis яки Wisc. булып кыскартыла.

Штатның этник составы: алманнар — 42,6 %, ирландлар — 10,9 %, поляклар — 9,3 %, норвеглар — 8,5 %, инглизләр — 6,5 %.

Көнчыгышта Висконсин Мичиган күле һәм Иллинойс штаты белән, көнбатышта Айова һәм Миннесота штатлары белән чиктәш.

Торак пунктлар 
Висконсинның иң зур шәһәрләре:
 Милуоки
 Мадисон
 Грин-Бэй
 Кеноша
 Расин
 Ла-Кросс
 Ошкош
 О-Клэр
Көнбатыш Виргиния

Көнбатыш Вирги́ния () — АКШның көньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Көньяк-Атлантик штатларының берсе. 2003 елда халык саны 1,810 млн кешене тәшкил иткән. Штатның башкаласы һәм иң зур шәһәре — Чарлстон. Башка зур шәһәрләр — Хантингтон, Уилинг һәм Моргантаун.

Штатның рәсми атамасы — «Таулы штат» (Mountain State). Девизы — Montani Semper liberi («Таулар һәрвакыт азат»).

Көнбатыш Виргиния штатының мәйданы — 62,8 мең км² (барлык штатлар арасында 41 нче урын). Төньякта Пенсильвания, көнчыгышта Мэриленд һәм Виргиния белән, көнбатышта Кентукки һәм Огайо штатлары белән чиктәш.

Штатның иң эре елгалары — Канова, Потомак һәм Мононгахила. Җирнең якынча 80 %-ы урманнар белән капланган.

Климат континенталь, уртача дымлы.
Түбән Кама татар дәүләт драма театры

Түбән Кама татар дәүләт драма театры, Туфан Миңнуллин исемендәге (2012 елдан) Түбән Кама татар дәүләт драма театры — Түбән Кама шәһәрендә урнашкан татар театры.

Тарих 
Ул 1989 елда «Нефтехим» берләшмәсенең яшьләр татар студиясе буларак оештырыла. 1994 елда театр шәһәр мәдәният идарәсе карамагына күчә, Татар яшьләре театры итеп үзгәртелә. 1997 елда Түбән Кама татар драма театры статусы ала. 2007 елда театрга дәүләт театры статусы бирелә.

2012 елда театрга Туфан Миңнуллин исеме бирелә.

30 ел эчендә труппа 120 дән артык спектакль куйган

Труппа 
Театр Татарстан шәһәр һәм авыллары, РФ шәһәрләре буйлап, шулай ук чит илләргә гастрольләргә йөри. Коллективта 24 кеше: Татарстан Республикасының халык һәм атказанган артистлары, Марсель Сәлимҗанов, Дамир Сираҗиев, Туфан Миңнуллин премияләре лауреатлары, «Тантана» милли премиясе һәм ТР Хөкүмәте грантларына ия булучылар. Труппаны ТР халык артисты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе Рөстәм Галиев җитәкли.
Баш рәссам — ТР атказанган сәнгать эшлеклесе Булат Нәсыйхов.

Төзекләндерү 
2019 елда Театр елы кысаларында театрның Түбән Камада Кайманов урамындагы 9нчы йорт адресы буенча урнашкан бинасында капиталь төзекләндерү эшләре башкарылган. Республика программасы буенча бүлеп бирелгән акчага (145 133 700 сум) 250 урынга исәпләнгән яңа зал төзелгән, бинаның эче тулысынча үзгәртелгән. Театр бинасын  март аеннан декабрьгә кадәр дәвам итә. Әлеге вакыт эчендә 250 урынга исәпләнгән яңа тамаша залы, декорация склады, рәссамнар өчен остаханә төзелгән. Бина эчен бизәү эшләре башкарылган. Бинаның тышкы ягы, керү урыны, театрның эче тулысынча үзгәргән.  Хәзер Түбән Кама татар дәүләт драма театры — чын классик театр, Түбән Каманың бизәге. Элек төп зал буларак кулланылган кече зал хәзер «Бишегем» татар балалар театры карамагында, әлеге студиядә 40 бала шөгыльләнә.

2019 елның 29 декабрендә яңартылган бинаны ачу һәм Түбән Кама татар дәүләт драма театрының 30 еллыгы тантанасында ТР мәдәният министры Ирадә Әюпова, Түбән Кама мэры Айдар Метшин катнаша.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

Татар театрлары
Түбән Кама театрлары
Туфан Миңнуллин
Туймазы дәүләт татар драма театры

Туймазының татар дәүләт драма театры () — Башкортстан Республикасының Туймазы шәһәрендә эшләүче театр.

Баш режиссер 
 2007 елдан — Байрас Ибраһимов.
 2018 елдан — Илнур Муллабаев

Адрес 
Башкортстан, Туймазы ш., Октябрь мәйданы, 3

Сылтамалар 
 С.И.-АРТ
 "Тиле йәшлек" уйға һалды

Искәрмәләр 

Татар театрлары
Башкортстан театрлары
Туймазы театры
Оренбург дәүләт татар драма театры

Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбург дәүләт татар драма театры () — Оренбург шәһәрендәге татар драма театры. 1925 елдан — һөнәри татар театр труппасы. 1928 елдан — Ырынбур (1938—1957 елларда Чкалов) өлкәсе татар колхоз-совхоз театры. 1950 елдан — Ырынбур филармониясе каршында татар драма коллективы. 1990 елда Оренбург дәүләт татар драма театры буларак яңадан оешкан. 1991 елда театрга Мирхәйдәр Фәйзи исеме бирелә.

Тарих 
Оренбургта беренче татар театр төркеме 1905 елда эшли башлаган. Аны Ильяс Кудашев-Ашказарский җитәкли. 1925—1946 елларда Оренбург колхоз-совхоз күчмә театры эшләп килә. 1949 елдан 1980-елларга хәтле В. Фатыйхов җитәкчелегендә Оренбург филармониясе карамагындагы татар драма коллективы эшли. 1990 елда Р. Абдуллаев профессиональ Оренбург дәүләт татар драма театрын яңадан оештыра.

Адрес 
Оренбург ш., Советлар ур., 52.

Моны да карагыз 
 Вәли Фатыйхов
 Рафаил Фатыйхов
 Люция Абдуллаева
 Алсу Сибгатуллина

Сылтамалар 
 Театр сайты
 С.И.-АРТ 
 Орен.ру 
 И. Ю. Москвин. Вклад В. Г. Фатыхова в развитие татарского театрального искусства в Оренбуржье.  Бесплатная электронная библиотека
 О. Н. Сгибнева.  «Аплодировали его искусству …» (к 105-летию со дня рождения заслуженного артиста РСФСР, режиссера-постановщика Оренбургского татарского драматического театра В. Г. Фатыхова) . Бесплатная электронная библиотека

Искәрмәләр 

Татар театрлары
Ырынбур
Мирхәйдәр Фәйзи хөрмәтенә аталган объектлар
1925 елда нигезләнгән театрлар
Индиана

Индиа́на () — АКШның төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Төньяк-көнчыгыш Мәркәз штатлары төркеменә керә. Мәйданы — 94,3 мең км². Халык саны — 6,376,792 кеше (башка штатлар арасында 16 нчы урын). Штатның башкаласы һәм иң зур шәһәре — Индианаполис (Indianapolis). Башка эре шәһәрләр — Форт Уэйн, Эвансвилл, Гэри, Саут-Бенд, Хэммонд.

Төньякта Индиана Мичиган штаты һәм Мичиган күле белән, көнчыгышта Огайо штаты, көньякта Кентукки штаты, көнбатышта Иллинойс белән чиктәш.

Шәһәрләр

Сылтамалар 
 Indiana government home page 
 Indiana state emblems
«Сувар» газетасы

«Сувар» — Татарстанның чуаш телле иҗтимагый-сәяси газетасы. Казан шәһәрендә нәшер ителә. Газетаның беренче номеры 1993 елда чыга.

«Сувар» газетасын оештыручылар — Татарстан Министрлар кабинеты һәм газета редакциясе.

Газета атнасына бер тапкыр, җомга көнне чыга. Шулай ук интернет юрамасы бар.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 

Татарстан гәҗитләре
Чуашча гәҗитләр
Әлифба буенча гәҗитләр
Аксак тәкә

Аксак тәкә — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар бер урынгарак тезелеп басалар. Бер баланы «ана» итеп, икенчесен «аксак тәкә» итеп сайлап куялар. Аксак тәкә уен алдыннан кая булса да качып торырга тиеш.

Ана урманга барырга җыена. Балаларына кем килсә дә ачмаска куша. Аннан балалары тирәсендә өч мәртәбә әйләнеп болай ди:

— Аксак тәкә кермәсен, Тимер читән үрмәсен.

Йөргән вакытында читән үргәндәге хәрәкәтләр ясый. Ана китә. Аксак тәкә килә.
— Ачыгыз, балаларым...

— Юк, безгә әни ачмаска кушты, — диләр балалар.

— Мин сезнең әниегез, ачыгыз...

Балалар ишекне ача. Аксак тәкә бер баланы алып китә. Шулай алдалап, барлык балаларны да урлап бетерә бу. Урманнан ана кайтса, балалары юк. Ана елый-елый аксак тәкәгә китә. Барып җиткәч:

— Аксак тәкә, балаларым югалды, синдә түгелме? — ди. 

— Мә инде, берсен бирәм алайса,      дип, аксак тәкә бер баласын чыгара.

— Тагын да берсен генә бир инде?

Ана шулай берәм-берәм барлык балаларын да алып өенә кайтып китә. Кайткач, ана мунча яга һәм иң кечкенә баласына әйтә:

— Бар, кызым, аксак тәкәне мунчага чакырып кил, — ди. Кыз аксак тәкәгә килә дә:

— Әни сине мунчага чакырды, — ди.

— Зуррак баласын җибәрсен, синең сүзеңне тыңламыйм, —ди. Зуррагы килә. Шулай итеп барлык балалар да килеп чакырып карыйлар, тәкә килми, соңыннан ана бара. «Әйдә, аксак тәкә, мунча кереп чыгарсың, безгә барыйк», — ди.

— Этләрегез юкмы соң?

— Юк, каян булсын соң ул бездә?

— Барыйм инде алайса.

Бергәләп кайталар. Аксак тәкә мунчага бара. Мунча чабына, юына, киенә дә кайтырга чыга. Шул вакыт балалар этләр булып, тегене куа, талый башлыйлар. Аксак тәкә коты очып өенә йөгереп кайтып китә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Ике сукыр

Ике сукыр — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен кеше җыелган урыннарда бер театрлы тамаша буларак уйнала.

Уенда өч кеше катнаша: Галиулла, Вәлиулла һәм бер юлаучы. Икесе ике яктан таякка таякланган Галиулла белән Вәлиулла килеп чыга. Аларның күзләре бәйләнгән, икесе дә аркаларына биштәр асканнар. Болар, күзләре күрмәгәч, бер-берсенә маңгайлары белән килеп төртеләләр дә егылып ук китәләр. Берәрсе сугып екты дип уйлап, икесе ике якка мүкәләп кача башлыйлар.

— Кем минем башыма сукты, кем рәнҗетте?

— Кем, нинди юлбасар минем каршыма төште? Мин бу, сукыр бер юлаучы Галиулла.

— Мин дә бит сукыр юлаучы Вәлиулла булам. 

Болар икесе бер-берсенә якын килеп гәпләшә, таныша башлыйлар.

— Син кайсы як кешесе соң? Кая барасың?

— Мин Барда кешесе. Урдага китеп барыш.

— Мин Урда кешесе, Бардага китеп барыш.

— Син, Вәлиулла кардәш, ничек сукыр булдың соң?

— Ярман сугышы вакытында күзгә бер танк килеп бәрелде дә шуннан сукыр калдым.

— Мин дә шул Ярман сугышы вакытында күзсез калдым бит. Атакага барган вакытымда күземә салам кадалды.

Сөйләшә-сөйләшә биштәрләрен чишеп ашамлыкларын чыгарып салалар һәм бер-берсен сыйлаша башлыйлар. Шул вакыт болар янына бер юлаучы килеп чыга да яннарына килеп утыра.

— Әйдәле, туган, эчеп җибәр, сусагансыңдыр.

Галиулла Вәлиуллага бер стакан сөт салып аңа суза. Теге юлаучы аның стаканын алып эчә дә савытын кире кулына тоттыра.

— Тәмле булдымы?

— Нәрсә тәмле булдымы? 
— Нәрсә булсын, сөт инде.

— Нинди сөт? Син миңа сөт биргәнең юк. Бигрәк тә шаян кеше булып чыктың син, юлдаш... Менә минем сөтне эчеп кара эле син. — Ул Галиуллага шулай ук бер стакан сөт салып бирә. Теге юлаучы тагын моның стаканын күтәреп эчә дә стаканын кулына тоттыра.

— Ничек, минеке тәмле булдымы?

— Нәрсә тәмле булдымы?

— Нәрсә булсын, сөт инде.
— Нинди сөт? Син дә, туган, бик шаян кеше булып чыктың әле. Читкә карап: «Бу кеше юньле кеше түгел, ахры, бәладан баш-аяк».

Әйберләрен җыеп алмакчы була. Вәлиулла да читкә карап әйтә:

— Бу бик яхшы адәмгә охшамаган. Әллә нәрсә килеп чыгуы бар.

Әйберләрен җыймакчы була. Шул арада юлаучы боларның биштәрләрен, ашамлыкларын җыеп ала да үз юлы белән китеп бара. Тегеләр тәшвишкә төшә:

— Кая соң әле минем әйберләр?

— Кая соң әле минем әйберләр?

— Ә, син мине мыскыл итмәкчеме, явыз адәм?

— Миннән көлмәкчесеңмени әле син, юлбасар?

Болар әүмәкләшеп талаша башлыйлар. Уен шуның белән тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Аксак төлке

Аксак төлке — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Балаларның берсе шобага, я санашу юлы белән Аксак төлке, икенчесе өй хуҗасы итеп сайлана. Башка балалар тавыклар булып, зур бер түгәрәк сызыкка кереп тулалар. Аксак төлке, бер аягын күтәреп аксаклап, ерактан килеп чыга һәм өй хуҗасын күреп туктый. Алар үзара шулай әйтешәләр:

— Төлке, Төлке, Түләнтәй, Төнлә кая барасың?

— Мамай улы Бикчәнтәй, Әбиемә барамын.

— Әбиеңдә ниең бар?

— Мич артында туным бар.

— Туның янса нишләрсең?

— Суга илтеп салырмын.

— Туның акса нишләрсең?

— Үкереп елап калырмын.

— Төлке, Төлке, Түләнтәй, Тунсыз ничек йөрерсең?

— Мамай улы Бикчәнтәй, Йөргән чакта күрерсең.

Шулай әйтешкәннән соң, хуҗа тынычланып «йокларга ята». Төлке сыңар аяклап тавыклар оясына төшә дә аларны куа башлый һәм куып җиткәнен кулы белән яки кулындагы салам камчысы белән әбәкләп-тәпәләп калырга тырыша. Кулга төшкән бала Аксак төлке була.

Аксак төлке ялгышып икенче аягы белән дә җиргә басса, хуҗа күреп, аның үзен куа башлый. Әгәр төлке үз оясына җиткәнче тотылса, ул яңадан төлке булып уйнарга тиеш була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Мәчет карт тәкәле уены

Мәчет карт тәкәле уены — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар берсе алдына берсе кереп тезелешеп утыралар. Бер урлаучы, бер караучы сайлап куела. Караучы суга китә. Киткән чакта: «Карагыз аны, мәчет карт тәкәсе килсә, кертмәгез», —дип үгет-нәсихәт биреп китә. Ул киткәч, урлаучы килә һәм төрле хәйләләр белән өйгә кереп бер баланы урлап китә. Караучы судан кайткач сорый:

— Берегез кая?

— Мәчет карт тәкәсе урлады. Караучы: «Ник бирдегез? Бер-берегезне нык саклагыз», — дип, аларның башларыннан сугып чыга һәм тагын суга китә. Урлаучы тагын килә һәм балаларны шул рәвешчә ташып бетерә. Иң соңында караучы судан кайта да: «Нигә бер-берегезне карамадыгыз», — дип актыккы баланы бәргәләп ташлый. Аннары чокыр казырга утыра. Аның янына урлаучы килә.

— Әби, ни казыйсың?

— Балаларыма сөт казыйм.

— Әби, мунчага бар.

— Этегез бар, куркам.

— Башына сук.

Урлаучы китә дә тагын килә.

— Әби, мунчага бар.

— Суыгыз бар.

— Басма салырсың.

Урлаучы әбине ияртеп китә. Өенә кайтсалар, анда балалары тезелешеп ятканнар. Әби аларның чәчләрен тарарга керешә. Тарагы кулыннан төшеп китә. Алырга дип иелүгә, балалар һау-һаулап аңа ташланалар. Ул чабып чыгып китә. Балалар аны куып тотарга тырышалар. Уен шуның белән бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Әби һәм карак

Әби һәм карак — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Башта «әби», «бабай», «карак» сайлана. Әби калганнарга ипи, май, кайнатма, сөт, шикәр, бал шикелле ашамлыклар исеме кушып чыга. Шуннан соң әби белән бабай «ашамлыклар»ны «чолан»га бикләп куялар (ягъни бер әйләнә эченә җыеп кертеп утырталар). Әби бабайны эшкә озата. Үзе чолан кырыенда агач белән җирне тырмап утыра башлый. Карак кеше килә.

— Әби, әби, нәрсә болгатасың?

— Арпа, көрпә.

— Арпа-көрпәң аш булсын, тамагыңа таш булсын.

«Таш булсын» дигәч, әбинең ачуы килеп каракны куып җибәрә. Карак кеше яңадан килә.

— Әби, әби! Нәрсә болгатасың?

— Арпа, көрпә.

— Арпа-көрпәң аш булсын, тамагыңа май булып ятсын! Шуннан соң карак: «Бабаең еракта чирли башлаган, суга баткан-фәлән», — дип әбине алдарга тырыша. Әби аның сүзенә ышанып бабайны эзли китә. Ул китүгә, карак «май»ны урлый. Шул тәртиптә кабатланып уен дәвам итә. Караклар ашамлыкларны да урлап бетергәч, әби белән бабай каракның өенә барып барлык ашамлыкларын алып кайталар. Карак та алар белән килә. Ахырда бабай белән әби карак кешенең аркасына төрткәләп: «Безгә карак кирәкми, безгә карак кирәкми», — дип куып чыгаралар. Уен шулай тәмамлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Самавыр (уен)

Самавыр — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
«Самавыр » һәм «әби» сайланып куела. Калганнары читкәрәк тезелешеп утыралар. Әби балаларга ширбәт исемнәре әйтеп чыга, аларны «самавыр » ишетмәскә тиеш. Әби «самавыр»ның колагын тотып: «Чәй эчәргә килә-килә ... шикәр!» — ди.

«Шикәр» акрын гына килеп «самавыр»ның аркасына төртә дә үз урынына барып утыра. «Самавыр » карый, балаларның барысы да баш бармакларын өскә каратып утыра. «Самавыр» кем төрткәнен әйтергә тиеш. Әгәр белсә, тоткан бала «самавыр» була. Белмәсә, «шикәр»гә икенче исем кушылып уен дәвам итә. Өч мәртәбә әйтә алмаган «самавыр»га җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Курчак (уен)

Курчак — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Курчак алучы, курчак сатучы сайланып куела. Калганнары «курчаклар» булып бер сафка тезеләләр. Курчак сатучы курчакларга, «Ленинградский», «Казанский» курчаклар һ. б. дип, исемнәр кушып чыга.

Сатып алучы килә һәм курчакларны берәм-берәм «ачкыч белән борып» карый. Кайсы курчакны борса, шул берәр һөнәр күрсәтә: я җырлый, я бии, я шигырь сөйли, гимнастик күнегүләр ясый. Алучы шулай барлык курчакларны да карйп чыга. Иң ошаганын үзе белән өенә алып китә. Өенә кертә дә, ишеген бикләргә онытып, чыгып китә. Теге курчак качып кире кибеткә килә. Сатып алучы өенә әйләнеп кайтса, курчак юк. Ул кире сатучы янына килеп:

— Курчагым чыгып киткән, монда килмәдеме? — дип сорый.

— Юк, — ди сатучы.

— Әнә ич...

Сатып алучы курчакны таный. Ачкыч белән «борып» карый, әмма курчак элекке фигураны ясамый. Сатып алучы гаҗәпләнә. Ул яңадан тагын да кыйммәткәрәк курчак алып кайтырга мәҗбүр була. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

II вариант 
Бер бала сатучы, ә бер бала алучы була. Калган балалар курчаклар була һәм бер рәткә тезелеп басалар. Сатучы курчакларның һәрберсен кулыннан тотып әйләндереп җибәрә. Бала нинди торышта туктап калса, шул торышын уен ахырына кадәр саклый. Сатучы аңа исем куша, бәясен әйтә һәм һөнәрен билгели. Мәсәлән: «Син Казанский курчак, хакың — ун сум, һөнәрең — бию», — ди. Сатучы шул рәвешле бөтен курчакларны да йөреп чыга. Менә алучы килә һәм ишек кага:

— Тук-тук!

— Кем бар? — дип сорый сатучы.

— Мин, Гөлфия (бала үз исемен әйтә).

— Ишек төбендә елан бар, атлап түгел, сикереп кер. Алучы сикереп керә.

— Нәрсә кирәк?

— Курчак, — ди алучы һәм үзенә ошаган берәр курчакны сайлап ала. Аның исемен, бәясен сораша. Болар үзара килешәләр. Мәсәлән, курчак ун сум булса, алучы сатучының кулына ун тапкыр суга. Шуннан соң алынган курчак яңа хуҗасына үзенең һөнәрен күрсәтә. Шуннан соң алучы курчакны өенә алып кайта. Ул башка курчакларны да шулай берәм-берәм алып кайтып бетерә. Уен курчаклар алынып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Бай белән ялчы

Бай белән ялчы — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Иң элек уйнаучылар шобага тотышалар. Иң очка чыкканы бай, иң аста калганы ялчы була. Шуннан уйнаучылар бер түгәрәк ясыйлар да кулларын тотышып торалар. Бай белән ялчының икесенең дә күзләрен бәйләп уртага кертәләр. Байның кулына җиңелчә генә ишкән сөлге бирәләр. Ялчыны бер читкәрәк куялар. Бай әйтә:

— Ялчы кайда, кил, ялчы, 
Миңа эшкә ялланчы.

Ялчы:

— И бай абзый, бай абзый, 
Кесәңдә акча бар, абзый,
Бушый алмыйм мин монда,
Кирәк булсам, кил монда,

— диюенә тиз генә урыныннан китә. Бай аны сугарга селтәнә. Әгәр дә ялчы оста кача белсә, бу уен бик кызык була. Кайвакыт бай белән ялчы кара-каршы килеп бәреләләр. Бай ялчыга ун мәртәбә сукса, байлыктан төшеп түгәрәккә керә. Элекке ялчы бай булып, үзенә ялчыны түгәрәктән сайлап ала. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Итче белән сарыклар

Итче белән сарыклар — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Башта уйнаучылар шобага тотышып өч кеше сайлыйлар. Өчнең берсе итче, икенчесе көтүче, өченчесе тәкә була. Калганнары сарыклар булып, бер яктарак көтү булып утырып торалар. Итче көтүче янына килә:

— Саумы, Шабан?

— Сау, Шабан.

— Суярга сарыклар сатып алам.

— Яраганын сайлап ал! Яхшысына биш тәңкә, бәрәненә өч тәңкә.

Итче (сарыкларны караган булып): 
— Тор әле, сарык. 
Бу нинди сарык? 
Монысы бик арык, 
Монысының авызы ярык, 
Монысы тора бер тәңкә, 
Монысы тора ике тәңкә, 
Монысы тәкә, 
Аңа бирим өч тәңкә, 
Барысына ун тәңкә.

Көтүче:
— Өч тәңкә дә биш тәңкә.

Итче:    
— Җитте сиңа ун тәңкә.
Калганына хак ярым хак, 
Пот ярым борчак! (Кул сугышалар.) 
Хәзер акча алып киләм. (Китә.)

Көтүче:
Әйдәгез, сарыкларым, китте башыгыз.
Олы абзардан кече абзарга. Һәш, һәш!

Сарыклар абзарга керәләр. Итче яңадан килә.

Итче:    
— Менә сиңа акча, санап ал!

Көтүче (санап ала): 
— Санадым. Син дә санап ал. Чыгыгыз, сарыклар, сез хәзер минеке түгел, итченеке.

Капканы ачкан була. Сарыклар тезелеп чыгалар. Алларында тәкә. Ул ике кулын мөгез итеп тота да каршындагы итчене сөзеп ега. Үзе тагын сөзәргә артка чигенә. Аның артында бар сарыклар да бергә чигенәләр.
 
Итче (егылып): 
— Абау, тәкәң бик усал, тот, тот! (Тора.)

Көтүче: 
—Санап бирдем, санап алдың.
Акча минеке, сарыклар синеке.
Үзең тот!

Итче: 
— Миңа бит аларны суярга кирәк!

Тагын килә. Тәкә сарыклар теземенең алдында тора. Итче сарыкларны алыр өчен уңга чыкса тәкә уңга чыга. Итче сулдан алырга килсә, тәкә дә сулга чыга. Сарыклар тәкәгә ышыкланып качалар. Итче тота алган бер сарыкны сызыкның тышына чыгара бара. Итчегә дә, тәкәгә дә бер-берсен алдатмаслык җитез булырга кирәк.

Уен сарыклар алынып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Торма тартыш

Торма тартыш — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Малайлардан берсе бер баганага бик нык тотына. Аны «карт» диләр. Башка балалар аны арттан кочаклап бер-берсенә шулай ук тотыналар. Алары «торма» булалар. Шобагада калган малай кулына бер агач тотып, «карт»ның уң ягыннан килеп, шакылдатып сорый:

— Шак-шокы гына, Монда кем генә?

«Карт» аңа:

— Уң колагым ишетми, — ди. Малай багананың сул ягыннан килеп, тагын шакылдатып сорый:

— Шак-шокы гына, Монда кем генә?

«Карт» аңа:

— Сул колагым ишетми, — ди. Шуннан соң малай каршыдан килеп, тагын шакылдатып, «карт» белән араларында шундый әйтешү була.

— Шак-шокы гына, Монда кем генә?

— Карт белән карчык кына.

— Олы киленем ул тапты, Кече киленем кыз тапты, Торма белән шалкан сорыйм.

— Көчең җитсә, бераз ал!

«Карт» шулай дигәч, теге малай килеп, «торма»ларны берәм-берәм йолкый башлый. Ахырында малайларның һәммәсен дә алып бетерә. «Карт», тормаларының беткәнен күреп, сугыш ача.

Инде йолкып алучы «карт»ка әйләнеп, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Канзас

Канза́с () — АКШ мәркәзендә урнашкан штат, Урта көнбатыш штатларыннан берсе. Халык саны — 2,688 млн кеше (2000). Башкаласы — Топика шәһәре. Иң эре шәһәре исә Уичита каласы. Штатны шулай ук «милләтнең икмәк кәрзине» дип атыйлар: ул башка штатлар арасында бодайны җитештерү буенча беренче урында тора. Штат шигаре — «чәнечкеле үсемлек аша йолдызларга». Канзаста яшәгән индеецлар телендә штат исеме «көньяк җил кешеләре» дигәнне аңлата.

Штатның күпчелек өлешендә Бөек тигезлекләр урнаша, төньякта штат Небраска белән, көнчыгышта Миссури, көньякта Оклахома һәм көнбатышта Колорадо штатлары белән чиктәш. Регионның иң зур елгалары — Миссури һәм Арканзас.

1541 елда Канзас җирләрендә испан конкистадоры Коронадо була, аның артыннан монда француз тикшеренүчеләре килделәр. АКШ әлеге штатны Луизиананы сатып алу нәтиҗәсендә алган. Канзас АКШның 34 нче штаты булган.

Сылтамалар 
 Штат хөкүмәтенең рәсми сайты
Мөнир Вафин

Мөнир Мәхмүт улы Вафин — татар шагыйре, журналист, Башкортстан (2005 елдан) һәм Татарстан (2022 елдан) Язучылар берлекләре   әгъзасы. Динис Бүләков исемендәге премия лауреаты (2011), Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2015).

Тәрҗемәи хәле 
Мөнир Вафин 1961 елның 16 гыйнварында Башкортстанның Бәләбәй районы Мәтәүбаш авылында туа. Урта мәктәпне туган авылында тәмамлый, 1982—1984 елларда хәрби хезмәттә була. 1985—1990 елларда исә ул Башкорт дәүләт университетының филология факультетында (татар-рус бүлегендә) белем ала. Студент елларында университеттагы татар иҗади «Акчарлаклар» түгәрәгендә җитәкчелек итә. Иҗат түгәрәгенең иң актив эшләгән еллары нәкъ аның җитәкчелек иткән чорга туры килә. «Акчарлаклар» Казан дәүләт университетының «Әллүки» берләшмәсе һәм башка югары уку йортларының әдәби-иҗат берләшмәләре, түгәрәкләре белән багланыш урнаштыра.

Мөнир Вафинның барлык хезмәт юлы Башкортстан матбугаты белән бәйле. Ул республика яшьләренең «Өмет» гәзитен һәм «Тулпар» журналын оештыруда башлап катнашучы. «Азатлык» радиосының Башкортстан буенча иң тәүге хәбәрчеләренең берсе, 1994 елдан бирле ул «Азатлык» радиосының Башкортстандагы үз хәбәрчесе. Бер үк вакытта «Тулпар» журналының шигърият, сәнгать һәм сатира-юмор бүлеге мөхәррире булып эшли.

Әдәби иҗат белән Мөнир Вафин бала чагыннан ук шөгыльләнә. Беренче шигырьләрен дүртенче сыйныфта укыганда якташы Фатих Кәримнең «Сугыш уены» шигыре тәэсирендә яза, ләкин матбугатта студент елларында гына күренә башлый.

Мөнир Вафин шигырьләре Башкортстан һәм Татарстан вакытлы матбугатында даими чыгып килгәннәр, әмма иҗади таләпчәнлеге сәбәпле, ул китапларын бастырырга ашыкмаган. Аның «Сүзләр чәчтем» исемле беренче җыентыгы Башкортстан китап нәшриятында 2001 елда гына басыла. 2004 елда Татарстан китап нәшриятында «Дөнья — куласа» исемле китабы дөнья күрә. Бу китапка кереш сүзне Татарстанның халык шагыйре Илдар Юзеев язган. Ул Мөнир Вафинның «Сак һәм Сок» шигыренә тукталып, аны Башкортстандагы Сак, үзен Татарстандагы Сок дип атый. 2007 елда шагыйрь Уфада «Йөрәгем парәләре» исемле өченче җыентыгын чыгара.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Сылтамалар 
 «Азатлык» радиосында Мөнир Вафин хәбәрләре агымы
 Уфадагы татар шагыйре алтын юбилеен билгели 

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Башкортстан журналистлары
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Кентукки

Кенту́кки, рәсми атамасы Кентукки Дуслыгы () — АКШ көнчыгышында урнашкан штат, Көньяк-көнчыгыш мәркәз дип аталган географик регионга керә. Халык саны — 4,042 млн кеше (Барлык штатлар арасында 25-нче урын; 2000-нче ел мәгълүматлары). Башкаласы — Франкфорт каласы. Иң эре шәһәре — Луисвилл, башка эре шәһәрләре — Лексингтон-файетт, Овенсборо, Боулинг-грин, Хопкинсвилл.

Кентукки штатының рәсми кушаматы — «Йонча штат» (bluegrass state). Бу атама ул җирләрдә, туфрагы бай булганга күрә, бик күп итеп йонча үсемлеге таралганга барлыкка килгән (урысчасы "мятлик" - многолетнее и реже однолетнее растение семейства злаков с метельчатым соцветием).

Штат мәйданы — 104 749 мең км² (штатлар арасында 37-нче урын). Көнчыгышта ул Көнбатыш Виргиния һәм Виргиния, көньякта — Теннесси, көнбатышта — Миссури, төньякта — Иллинойс, Индиана һәм Оhайо штатлары белән чиктәш. Күпчелек җирендә Аппалачи таулары уза.

Кентуккиның аеруча зур елгалары — Оhайо һәм Теннесси. Климаты субтропик, континенталь. Җәен уртача температура +31С, кышын 0 тирәсе.

Кызыклы фактлар 
 Кентукки штатында Джонни Депп туган.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Астрид Линдгрен

А́стрид А́нна Эми́лия Ли́ндгрен () — швед язучысы, балалар өчен дөньякүләм танылган әкиятләр авторы. Астрид Линдгрен — Карлсон һәм Pippilotta «анасы».

Библиография

Пеппи

Калле Блюмквист

Расмус-йолкыш

Бюллербю

Кати

Карлсон

Бузотер урамы

Леннебергилы Эмиль

Моннан тыш

Шулай ук карагыз   

Балалар язучылары
Швеция язучы-фантастлары
Шевит язучылары
Г. Х. Андерсен премиясе лауреатлары
Әкиятчеләр
Лексика

Лексика - ( сүзлекле)  - теге яки бу телнең сүзлек составы. Лексиканы Лексикология фәне өйрәнә. Аның төп берәмлеге - сүз.

Шулай ук кара:
Фонетика
Синтаксис
Лексикология

Грамматика
Ильяс Кудашев-Ашказарский

Ильяс Батыргәрәй улы Кудашев-Ашказарский (; 1884 елның 3 март, Казан — 1942 елның 31 декабрь, Казан) — татар театрына нигез салучы, музыкант һәм театр эшлеклесе, Хезмәт Батыры (1926).

Тәрҗемәи хәле
Ырынбурда туып үсә. 1899 елда Хөсәения мәдрәсәсенең урта курсын тәмамлый. 1900–1904 елларда Казанда Укытучылар мәктәбендә укый. 1904 елда кире Ырынбурга кайта һәм мәктәптә укыта башлый. Педагогик эше белән бергә татар театры труппасын төзи. 
  "Мин Самара-Ырынбур тимер юлындагы Яңа Сергиевка станциясендә машинист Батыргәрәй Габделсаләм  
 улы һәм Мәрьям Нигъмәтулла кызы Кудашевлар гаиләсендә туганмын. Әти-әнием чыгышлары белән Уфа 
 губернасы Бәләбәй өязе Богады вулысы Шланлыкүл авылы крестьяннарыннан". (Ашказарскийның 
 автобиографиясеннән).

Иҗат 
1907 елның 10 февралендә Ырынбурда халык йорты бинасында Николай Гогольнең «Өйләнү» комедиясен күрсәтә. 3 апрельдә Ф. Халидинең «Морат Сәлимов», А. Чеховның «Кыз сорау» әсәрләрен куя. Шулай итеп, атаклы «Сәйяр» труппасы - беренче татар профессиональ труппасы барлыкка килә. «Сәйяр» - Нур театры һәм бүгенге Татар академия театрының нигезе булып тора. Труппа "Русиядә И. Б. Кудашев-Ашказарский җитәкчелегендәге беренче мөселман драма артистлары труппасы" дип йортелә. Аның беренче артистлары - Нурулла Гайнуллин, Әхмәт Ишморатов-Кулалаев, Нуретдин Хәйретдинов-Ахундов, Вәлиулла Мортазин-Иманский, соңрак аларга Кудашев-Ашказарскийның ике туган энесе Нури Сакаев килеп кушыла. 1907 елның маенда труппа беренче гастрольгә чыгып китә (Идел буйлап Самара, Казан, Сембер, Түбән Новгород якларына). 1907 елның августында труппага C. Гыйззәтуллина-Волжская һәм Г. Кариев кушыла. Үзара каршылыклар килеп чыгу сәбәпле, 1907 елның ахырында И. Ашказарский труппадан китә. Алга таба ул музыкаль спектакльләр-водевильләр, концертлар куя, яңа труппалар оештыра. И. Ашказарский пианинода, скрипкада, гармунда, мандолинада уйный, җырлый, нәфис сүз сөйли. 1928-1929 елларда Татар академия театрында администратор вазифасын алып бара. Соңыннан эстрада сәнгате белән шөгыльләнә.

Истәлек
1926 елны, Татар театрының 20 еллыгы уңаеннан, Кудашев-Ашказарский Хезмәт Батыры исеменә лаек була.

Чыганак 
Илялова, И. Г. Камал театры артистлары. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2005.

Сылтамалар 

Татар артистлары
Татар режиссёрлары
Хезмәт Батырлары
«Сәйяр» актерлары
Мәдрәсә тәмамлаучылар
Коннектикут

Бу терминның башка аңламнары да бар, Коннектикут (мәгънәләр) битен карагыз.

Конне́ктикут ( ) — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Яңа Англия регионына керә. Башкаласы — Хартфорд шәһәре, иң зур каласы — Бриджпорт. Халык саны — 3,406 млн кеше (АКШта 29 нчы урын; 2000 ел мәгълүматлары). Штат атамасы алгонкин теленнән чыга, әлеге телдән ул «су күтәрелүеле озын елгада» дип тәрҗемә ителә. 1959 елдан бирле рәсми атамасы — «Конституция штаты» (Constitution State). Почта өчен кыскартылмасы — CT.

Америка бәйсезлеге өчен сугыштан соң Коннектикут АКШ составына кергән беренче 13 штат рәтендә булган.

Көнбатышта Коннектикут Нью-Йорк штаты белән, төньякта Массачусетс белән, көнчыгышта Род-Айленд белән чиктәш. Көньяктан исә штат Лонг-Айленд бугазы сулары белән юыла. Штат мәйданы — 14 371 км² (АКШта 48 нче урын). Җирнең күпчелеген урманнар тәшкил итә.

Танылган шәхесләр 
 Сэмюэл Кольт (, 1814, Хардфорд – 1862), корал уйлап табучы һәм җитештерүче.
Ураза

Ураза (  рузә,  саўм) — 1нче Рамазанда башланган 30 көнле ризыктан тыелу. Шәригать буенча 624нче елдан һәр мөселманның вазыйфасы булды. 

"Әл-Бәкара" сүрәсе, 183нче аят: 
"Әй мөэминнәр! Сездән әүвәлгеләргә ураза тоту фарыз ителгән кебек сезгә дә, һәр елны бер ай ураза тоту фарыз ителде, шаять, уразаны калдырудан яки уразага кимчелек китерүдән сакланырсыз!

Искәрмәләр 

Ислам
Исламның биш баганасы
Владимир Путин

Владимир Владимирович Путин (1952 ел, 7 октябрь, Ленинград) — Россия сәясәт эшлеклесе. 2008 елның 8 маеннан Россия Хөкүмәте рәисе, 2000 елдан 2008 елга кадәр Россиянең икенче президенты. 2012 елда кабаттан президент постын ала (срок 2018 елга кадәр).  2018 елның 18 мартында узган РФ президентын сайлауларда яңа  РФ Президенты итеп сайлана (2024 елга кадәр). 2018 елның 7 маеннан вазифада.

Биография 
Валадимир Путин 1952 елның 7 октябрендә Ленинград шәһәрендә гаиләдә өченче бала булып туа.

1975 елда Ленинград дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлый; укып бетергәннән соң, распределение буенча ССРБ Дәүләт иминлеге комитетына җибәрелә. 1985—1990 елларда Дрезденда (Алман Демократик Республикасы) эшләгән.

1990 елда ул ССРБга кайта, Ленинград дәүләт университеты проректорының халыкара мәсьәләләре буенча ярдәмче булып эшли.

1991—1994 елларда Санкт-Петербург мэриясенең тышкы элемтәләр комитеты рәисе, берүк вакытта 1992—1999 елларда мэр урынбасары, 1994—1996 елларда Санкт-Петербург хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары.

1997—1998 елларда Россия президенты каршындагы Баш контроль идарәсе башлыгы – Администрация җитәкчесе урынбасары.

1998—1999 елларда Россия Федераль иминлек шурасы сәркатибе, 1999 елның августыннан Россия хөкүмәте рәисе.

1999 елның 31 декабреннән Россия президенты вазифаларын үтәүче, 2000 елның мартыннан — Россия президенты, 2004 елда икенче срогына сайланылган.

2008—2012 елларда — Россия хөкүмәте рәисе.

2012, 2018 елларда кабат Россия президенты булып сайланган.

Керем һәм милек 
2018 елның 18 мартына РФ Үзәк сайлау комиссиясе РФ президентлыгына кандидатның керемнәре һәм милке турында мәгълүмат бирде:  

Сайлауларга кадәр булган 6 ел эчендә керем чыганаклары һәм гомуми суммасы:
хезмәт хакы, РФ президенты администрациясе, банкларга салган кертемнәрдән килгән керем, хәрби пенсия – 38 528 817 сум.
 
Күчемсез милек:
фатирлар: 1 квартира – 77 кв. м, Санкт-Петербург;
гаражлар: 1 гараж – 18 кв. м, Санкт-Петербург.

Транспорт чаралары: 3 җиңел автомобиль – ГАЗ 21М, 1960 елгы,
ГАЗ – 21М, 1965 елгы, ВАЗ-2121 Нива, 2009 елгы, «Скиф» автомобиль прицебы, 1987 елгы.

Банклардагы хисаплардагы акча:
13 счетта – 13 824 389,84 сум.

Акцияләр һәм коммерцияле оешмаларда башкача катнашу:  
ПАО «Банк Санкт-Петербург» – 230 акция.

Милек сыйфатындагы бурычлары: квартира – 153,7 кв. м, Мәскәү (сроксыз файдалануда, Мәскәү шәһәре хөкүмәте боерыгы), гараж урыны – 18 кв. м, Санкт-Петербург (ВОАда әгъзалык).

Эшчәнлеге бәяләре

Галерея

Чыганаклар 
 Lenta.ru

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Россия сәясәтчеләре
РФ президентлары
XXI гасыр сәясәтчеләре
Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Владимир Путин
Яшел Үзән

Яшел Үзән (рус. Зеленодольск) — Россия Федерациясенең шәһәре (1932), 1958 елдан алып, Татарстан Республикасы Яшел Үзән районы административ үзәге, (1990 елга кадәр Татар АССР). "Яшел Үзән муниципаль районы" муниципаль берәмлегенең үзәге.

2014 елның 29 июленнән РФ Хөкүмәте «Об утверждении перечня моногородов»  №1398-р карары (13.05.2016 төз.) буенча Россия Федерациясе аеруча катлаулы социаль-икътисади хәлдәге моношәһәрләр исемлегенә кертелгән.

География

Климат 
 Уртача еллык температура — +3,4 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 69,9%

Тарих 
XIX гасырда ул Кабачище авылы дип беленгән, аннары аның исеме Паратск затоны булып торган 1928 елдан бирле – Яшел Үзән елга порты 
1932 елда шәһәр статусы бирелде
1938 елдан башлап Яшел Үзән районы үзәге

Шәһәрдә туган танылган шәхесләр 
 Дилә Барышева (1962), педагог, рәссам-батик ясау остасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2017).
 Фәрит Газизуллин (1946), РФ элекке министры, «Газпром» ААҖ директорлар шурасы әгъзасы.
 Рәшит Гыйләҗев (1951), Татарстанның халык рәссамы (2022).
 Рәшит Кәлимуллин (1957), РФ композиторлар берлеге рәисе (2015 елның декабреннән).
 Алсу Фәйзуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2008 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.

Халык

Милли состав

Сәнәгать 
 А.М. Горький исемендәге кораб төзү заводы
 Серго исемендәге завод («ПОЗиС» ААҖ)
 Фанер-җиһаз комбинаты
 Фанир заводы
 Шпаллар сеңдерү заводы
 Җиһаз фабрикасы
 Трикотаж фабрикасы
 Тегү фабрикаласы
 Сөт комбинаты
 Икмәк комбинаты

Мәгариф 
 Механика көллияте
 Кораб төзелеше техникумы
 Медицина училищесы
 5 нче гимназия

Мәдәният 
 Тарихи-мәдәни мирас музее
 Сәнгать галереясы
 Музыкаль театр

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Шәһәр сайты
  Яндекс.Панорамаларда

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Windows XP

Windows XP (ясаудагы кодлы исеме — Whistler; өчке юрама — Windows NT 5.1) — Microsoft корпорациясенең Windows NT гаиләсенә керүче операцион система. Ул 2001 елның 25 октябрендә чыкты һәм Windows 2000 Professional юрамасының варисы булып тора. XP исеме исә  - тәҗрибә дигәнне аңлата.

Алдагы Windows 2000 системасыннан аермалы буларак, Windows XP бары тик кулланучы системасы буларак кына кулланыла. Аның сервер аналогы буларак Windows Server 2003 тора. Ләкин Windows Server 2003 Windows XP базасында төзелгән булсада, аның барлык кулланучы интерфейсын үз өченә алып, Windows Server 2003 баребер яңартылган яңа NT 5.2 юрамалы төшне үз өченә ала. Бу төш соңрак Windows XP Professional x64 Edition юрамасында да күренә, моның нәтиҗәсендә әлеге юрама Windows Server 2003 белән үсеше «параллель» үсештә барган дип тә әйтергә мөмкин.

2009 елның 14 апреленнән башлап Microsoft Windows XP'га карата бушлай ярдәм күрсәтүне туктата, хәзер Windows XP'ның барлык кулланучылары Microsoft ка бушлай ярдәм сорап мәрәҗәгать итә алмыйлар. Хәзер алар «киңәйтелгән ярдәм» күрсәтелә — болар димәк барсыда түләүле. Киңәйтелгән ярдәм 2014 елның 8 апреленә кадәр күрсәтелә.

2010 елның декабренә карата Windows XP — дөньядагы иң киң кулланучы операцион система була, ул сәүдә өлешендә 47,2 % тәшкил итә. Бу күрсәткечнең максимумы 76,1 % була һәм ул 2007 елның гыйнварында барлыкка килә.

Кулланучының график интерфейсы 

 Windows Explorer'да аермалау үтә күренмәле зәңгәр турыпочмаклык белән башкарыла.
 Эш өстәлендә ярлыктан шәүлә төшә
 Ярдәмче панель юлкүрсәткечендә урнаштырылган («common tasks»).
 Билгеләү панелен блоклау ярдәмчесе задач һәм ялгыш үзгәртүдән саклаучы панелләр.
 «Башлау» сайлагында төсле аерамалау, шуның нигезендә яңа урнаштырылган программаларны карарга мөмкин.
 Сайлак шәүлә җибәрә (Windows 2000 моны бары тик «тычкан» гына башкара иде)

Операцион системаның система сораулары 
Windows XP Home и Professional editions операцион системаларының система сораулары:

Боларга өстәмә буларак Service Pack 2'не урнаштыру өчен каты дискта 1,8 ГБ буш урын кирәк.

Windows XP'га карата критика 
Үзен тиз эшчәнлеге белән ул Windows Vista һәм Windows 7'дән узуына карамастан, Windows XP'нең (SP1, SP2, SP3) бик зур кимчелекләре дә бар:
 Урнаштыру барышында кулланучыга идарәче хокуклары белән хисап язмасы теркәргә һәм шуның белән эшләргә тәкъдим ителә, шуның нәтиҗәсендә ул вирусларга бик бирешүчән булып тора.

Искәрмәләр

Моны да карагыз 
 nLite
 Luna

Сылтамалар 
 Windows XP'ның Татар телле интерфейс пакеты
 Windows XP'ның өй бите 
 Windows XPне чын булуын тикшерү
 Майкрософт яңарттыру үзәге
 Майкрософт йөкләү үзәге
 Windows XP — Ярдәмлек
 Кулланма — Windows

Microsoft Windows
Операцион система
Санак
Массачусетс

Массачу́сетс () — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Яңа Англия регионына керә. Көнбатыштан штат Атлантик океан белән юыла.

Штат исеме монда яшәгән массачусет индеецлар кабиләсе белән бәйле. Ул исә «зур таулы урын» дигәнне аңлата. АКШ составына Массачусетс 1788 елда алтынчы булып керә.

Төньякта Массачусетс Нью-Гемпшир һәм Вермонт, көнбатыштан Нью-Йорк, көньякта Коннектикут һәм Род-Айленд штатлары белән чиктәш.
Миннесота

Миннесо́та ( ) — АКШның Урта Көнбатышында урнашкан штат, Төньяк-көнбатыш Үзәк регионына карый. Халык саны — 5,220,393 кеше (АКШта 21 нче урын, 2008 ел мәгълүматлары). Этник состав: алманнар — 37,3 %, норвеглар — 17,0 %, ирландлар — 12,2 %, шведлар — 10,0 %. Башкаласы — Сент-Пол. Иң зур шәһәре — Миннеаполис. Башка эре шәһәрләр: Блумингтон, Дулут, Рочестер, Бруклин-Парк.

Миннесота АКШка 1858 елда 32 нче штат буларак кабул ителгән.

Штат мәйданы — 225,365 мең км² (АКШта 12 нче урын). Төньякта һәм төньяк-көнчыгышында штат Манитоба һәм Онтарио Канада провинцияләре белән чиктәш. Көнчыгыштан ул Висконсин, көньякта Айова, көнбатышка Көньяк Дакота һәм Төньяк Дакота АКШ штатлары белән чиктәш.
Суфи Аллаһияр

Аллаһияр Суфи (1616—1713) — язучы, «Собател-гаҗизин» (Гаҗизләрнең ныклыгы) китабы авторы. Аллаһ тәгаләгә пантеистик ышанучы, Алла гыйшкына мәдхия җырлаучы суфи шагыйрь.

Нугай ыруыннан булуы мәгълүм. Тимерйар улы Суфи Аллаһияр Сәмәрканд төбәгендәге Миңлән авылында туа, ата-бабалары Идел буеннан. Бохарада укый (1626—1641), Бохара әмире тарафыннан салым җыю эшенә түрә итеп билгеләнә (1641—1667), шәех Хәбибулла мөриде, дәрвиш (1668—1670), шагыйрь. Казанда, Истанбулда була. Хаҗ сәфәре вакытында Искәндәр шәһәрендә дөнья куя.

Төрки һәм фарсы телләрендә иҗат иткән. «Сөбәтел-гаҗизин» китабы язма нөсхәләрдә тарала. Китап рәвешендәге беренче басмасы 1802 елда Казанда дөнья күрә.

Төп хезмәтләре 

• Сөбәтел-гаҗизин.— Казан: Азиатская типография, 1802.

• Сөбәтел-гаҗизин.— Казан: Иман, 2000.— 156 б.

Аның турында 

Таҗетдин Ялчыгол. Рисаләи Газизә, шәрхе «Сөбәтел-гаҗизин». — Казан: Кәримия, 1910.— 6, 7, 247 б.

Рәхим Г.,  Газиз Г. Татар әдәбияты тарихы.— Казан, 1922.— 146—147, 154—155 б.

Татар әдәбияты тарихы. Алты томда. 2 т. // XIX йөз татар әдәбияты.— Казан: Татар. кит. нәшр, 1985.— 43, 396, 468 б.

Яхин Ф. Урта Азияле татар шагыйре Суфи Аллаһияр һәм аның «Сөбәтел-гаҗизин» («Гаҗизләргә терәк») әсәре / Сөбәтел-гаҗизин. — Казан: Иман, 2000. — 3—10 б.

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Татар шагыйрьләре
Ли Бай

Ли Бай яки Ли Тай-бо (; 701—762/763 ел) — Тан династиясе заманында яшәгән кытай шагыйре.

Биография 
Ли Бай бай сәүдәгәр гаиләсендә туа. Туу җире төгәл билгеле түгел, ләкин бүгенге көндә эзләнүчеләрнең күбесе аның Төркестанда, бүгенге Токмок шәһәреннән ерак түгел җирдә туганын кабул итә. Соңрак, Ли Байга 5 яшь булганда, аның гаиләсе Циньляньсянга күченә. Дәүләт эшлеклесе булу теләгенә карамастан, ул дәүләт хезмәтенә керү өчен таләп ителгән имтиханнарга әзерләнми һәм 25 яшендә Кытай буенча сәяхәт итә башлый. Соңрак, 742 елда, ул император сараена тәкъдим ителә һәм Ханьлинь Академиясендә вазифа ала.

Ике елдан берникадәр азрак вакыт дәвамында ул сарай шагыйре буларак хезмәт итә һәм бу вазифаны үз теләге буенча ташлап китә. Кытай буенча сәяхәткә куела, 744 елның көзендә беренче тапкыр Ду Фу белән күрешә. Ань Лушань күтәрелеше барышында Ли Линь ханзадәсенең фетнәсендә катнаша һәм дәүләт җинаятьчесе буларак хөкем ителә. Баш күтәрелүнең җиңелүеннән соң көньяк-көнбатышка сөрелә. 759 елда амнистиягә эләгә һәм кире көнчыгышка кайта. 762 — 763 елларда вафат була.

Иҗаты 
Ли Бай якынча 1000 шигырь авторы буларак билгеле. Ләкин күпчелек очракта аның авторлыгы шик астына куела. Аның юэфу жанрындагы хезмәтләре аеруча танылган. Шулай ук аның иҗаты даосизм белән бәйле булган.

Кытай шагыйрьләре
Лао Шэ

Ла́о Шэ (老舍, пиньинь: Lǎo Shě; чын исеме Шу Цинчунь, Shū Qìngchūn, 舒慶春; 3 февраль, 1899 ел — 24 август, 1966 ел) — күренекле кытай язучысы, драматургы. Чыгыш буенча манчьжур. «Лао Шэ» исеме аңа псевдоним буларак хезмәт итә.

Биография 
Ярлы гаиләдә тәрбияләнә. Яшьли атасын югалта. Алты яшеннән шәхси мәктәптә белем ала. Берничә елдан дәүләт мәктәбенә күчә. Аны тәмамлагач ул дәүләт хисабына педагогик училищега керүгә ирешә. 1917 елда ул училищены тәмамлый һәм Пекиндагы бер мәктәптә мөдир булып билгеләнә.

1924 ел Англиягә кытай сүз сәнгатен өйрәтергә китә. Башта Лондонда белем бирә, соңрак Оксфордта. 1926 елда үзенең беренче романын бастыра.

1929 елда кире Кытайга әйләнеп кайта.

1966 елның 24 августында, Кытай мәдәни инкыйлабы барышында вафат була.

Әсәрләре 
 «Хөрмәтле Чжан фәлсәфәсе» (老张的哲学)
 «Хикмәт иясе әйткәнчә» (赵子曰)
 «Ике Ма» (二马)
 «Сяопоның туган көне» (小坡的生日)
 «Ай» — «Даминху» романының бер кисәге (月牙儿)
 «Аерылышу» (离婚)
 «Мәчеләр шәһәре турында язмалар» (猫城记)
 «Күк нигъмәте тарихы» 
 «Рикша» (骆驼祥子)
 «Чжан Цзычжун» 
 «Утлы күмү» (火葬)
 «Бер гаиләнең дүрт буыны» (四世同堂)
 «Җете кызыл байраклар астында» (正红旗下)
 «Кояш нуры» (阳光)
 «Риваятьчеләр» (鼓书艺人)
 «Чәйханә» (茶馆)

Кытай язучылары
Роза Хәбибрахманова

Роза Хәбибрахман кызы Хәбибрахманова (1941 елның 21 декабре — 2011 елның 21 гыйнвары) — татар артисткасы, Татарстанның халык артисты.

Ул 1941 елның 21 декабрендә Татарстанның Дөбъяз (хәзерге Биектау) районы Ювас авылында дөньяга килә. 1963 елдан бирле Кәрим Тинчурин театрында эшли.

Артистка каты авырудан соң 2011 елның 21 гыйнварында вафат була. Аның белән хушлашу 23 гыйнвар көнне Кәрим Тинчурин театрында уза.

Төп рольләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Тинчурин театры сайты 
 Роза Хәбибрахманова вафат булды

Шулай ук карагыз 

Тинчурин театры актерлары
Татарстанның халык артистлары