alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Filogeneza arbo

Filogeneza arbo aŭ Evolua arbo estas arboforma skemo montranta la filogenezon, tio estas la parenceco inter grupoj, ofte specioj (sed povas esti de io ajn studfako ekz. fikciaj rakontoj transmisataj inter la generacioj en parola tradicio), kiuj havas kunan prapatron. Tiuj grupoj estas nomataj folioj. Ĉiu nodo en la arbo figuras teorian prapatron de ĉiuj ties idoj; ĝia nomo estas tiu el ĉiuj la idaj branĉoj, sed ne tiu de la prapatro, ĉar ne eblas distingi lin. La arbo povas esti radika aŭ ne. Karolo Darvino estis unu el la unuaj sciencistoj kiuj proponis montri la historion de specioj per arbo. Plej ofte, la filogenezaj arboj estas kladistikaj.

En arbo ne eblas montri horizontalajn transirojn, kaj en filogenetiko disvolviĝas nova modelo, la filogeneza reto, kiu permesas tion.

Ekzistas pluraj metodoj, pli malpli rapidaj kaj fidindaj, por fari tiujn arbojn.

Metodoj 
Eblas optimumigi diversajn kriteriojn en la arbo: distanco, ŝparemo, aŭ verŝajneco.

Distanco 
Ĉe la metodoj pri distanco, la unua kriterio rilatas al la distanco inter la estontaj folioj de la arbo. Ekzemple, se tiuj folioj estas DNA-sekvencoj, oni povas elekti la nombron de malsamaj nukleotidoj. Por fari tion, necesas vicigi la sekvencojn.
Poste oni povas uzi la metodojn UPGMA aŭ Neighbour Joining por dedukti ties arbostrukturon.

Ŝparemo 
La metodoj pri ŝparemo estas ĉefe uzataj por morfologiaj studoj. Ĉe molekulaj aliroj, tio signifas trovi la arbon kiu minimumigas la nombron de mutacioj, forigoj kaj aldonoj inter unu sekvenco kaj la alia. Tiu metodo serĉas la arbon la plej ŝpareman je ŝanĝoj. Tio baziĝas sur la razilo de Okam. Tiuj metodoj supozas ke konverĝa evoluo estas sufiĉe malofta, ĉar la plej mallonga arbo estas tiu, kiu havas malmulte da konverĝado.

Estas tri ŝtupoj:
 serĉi ĉiujn n de ĉiu arbo,
 elekti la plej mallongan.
Plej ofte, la nombro de eblaj arboj estas tro granda por ke eblu serĉi ĉiujn (eĉ per la plej potencaj komputiloj). Necesasas do fari algoritmon kiu trovas unu el la plej mallongaj arboj, sed oni ne povas certi ke ĝi estas la plej mallonga.

Per tiuj metodoj, la arboj estas neradikaj, tamen la uzo de eksteraj grupoj (angle Out Groups) permesas poste enmeti la radikon.

Verŝajneco 
Fine, la metodoj pri verŝajneco baziĝas sur la maksimuma verŝajneco. Konante la mutacian kvanton por ĉiu nukleotido, oni taksas la verŝajnecon de la arboj.

Vidu ankaŭ 
 Fratogrupo
 Mankanta ĉenero

Eksteraj ligiloj 

 Tree of Life Web Project

Arboj
Loire (departemento)

Loire [lŭar] estas unu el la departementoj de la franca regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj. Nomita laŭ la samnoma rivero, ĝi etendiĝas sur  kaj havas  loĝantojn. La ĉefurbo estas Saint-Étienne (180 210 loĝantoj). La departemento Loire havas du subprefekturbojn : Roanne (38 896 loĝantoj) kaj Montbrison (14 589 loĝantoj). Ĝi tute enhavas 326 komunumojn.

Arbaroj kovras 60% de la teritorio de Loire, kiu krome konsistas el montetoj kaj la valo de la rivero Loire, kiu trafluas ĝin. La montoj de Forez kaj de Pilat ankaŭ estas karakterizaj de la pejzaĝoj de tiu departemento (plej alta loko: 1640 metroj).

Agrikulturo (precipe bredado) ne estas la ĉefa okupado de la laborantaro. Industrio ludas ĉi tie la plej gravan rolon. Minejoj longtempe okupis la unuan lokon, sed iom post iom malaperis, kaj estis anstataŭigitaj de pli modernaj industrioj (novaj teknikoj, teksaĵ-fabrikado, mekanikaj industrioj...). Malgraŭ ĉio la departemento ne estas sufiĉe dinamika por allogi laborantojn kaj industriojn, kaj la senlaboreco restas bedaŭrinde alta.

Turismo: ekskursado aŭ skiado en la montoj de Pilat, kulturaj vizitoj en la vilaĝoj aŭ kasteloj de Sury-le-Comtal aŭ la Bastie-d'Urfé, la monaĥejo de Charlieu, la prahistoriaj lokoj kiel Le Saut du Perron aŭ la rokego de la Caille. ban-urboj: Sail-les-Bains kaj Montrond-les-Bains.

Arondismentoj 
La teritorio administre dividiĝas je tri arondismentoj:
 arondismento Montbrison
 arondismento Roanne
 arondismento Saint-Étienne

Vidu ankaŭ 
 Komunumoj de Loire
 Loire (Rivero), en Esperanto Luaro

Eksteraj ligiloj 

 prefektuja retejo
 http://www.cg42.fr
 http://www.semraplace.com 
 http://www.tourisme-st-etienne.com/

 
Administraj unuoj fonditaj en 1793
Departementoj de Francio
381

En la jaro 381 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Efezo: La Templo de Artemiso estas fermita.
 La visigosta reĝo Atanariko devas foriri de Transilvanio por trairi Danubon, fine 380. Li refuĝas en Konstantinopolo por humiliĝi ĉe la imperiestro Teodozo.
 La imperiestro Teodozo ediktas mortpunon kontraŭ la manikeoj (disĉiploj de Manes)
 La Skiroj (Ĝermanoj orientaj) aliancas sin kun Hunoj.
1-a Koncilio de Konstantinopolo.

Naskiĝoj

Mortoj 
 21-a de januaro - Atanariko, reĝo de la tervingiaj gotoj. (n. 366)
Sophia Loren

Sophia Loren  (realnome Sofia VILLANI SCICOLONE; naskiĝis  en Romo) estas itala aktorino.

Malkovrita en beleckonkursoj, ŝi — subtenate de sia onta edzo, la produktoro Carlo Ponti — rapide evoluis al unu el la plej popularaj filmaktorinoj de Italio.

Fine de la 1950-aj jaroj ŝi elprovis sin ankaŭ en Hollywood; filmpartneroj estis i.a. Cary Grant kaj Frank Sinatra. En la jaro 1961 Sophia Loren gajnis Oskaron pro sia ĉefrolo en la filmo La ciociara kaj 30 jarojn poste ŝi ricevis honoran Oskaron pro sia vivoverko.

En 1994 ŝi kadre de la Berlina Internacia Film-Festivalo Berlinale en Germanio ricevis la premion Honora Ora Urso pro sia vivoverko.

Listo de filmoj 
 Peccato che sia una canaglia (Italio, 1955)
 House Boat (Usono, 1958)
 La ciociara (Italio/Francio, 1960)
 Boccaccio 70 (Italio/Francio, 1962)
 Arabesque (Usono, 1966)
 A Countess from Hong Kong (Britio, 1967)
 Una giornata particolare (Italio/Kanado, 1977)
 Pret-a-Porter (Usono, 1995)

Vidu ankaŭ
 100 Jaroj... 100 Steluloj de AFI

Eksteraj ligiloj 

 Fotoj de Sophia Loren

Italaj aktoroj
Loren, Sophia
1736

1736 estis superjaro komenciĝanta dimanĉe (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1736 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Leonhard Euler pruvis ke la problemo de la "Sep pontoj en Königsberg" ne estas solvebla.
Dekana Preĝejo de Sankta Maria Magdalena inaŭgurita.
Buzuluk fondita.

Naskiĝoj 
19-a de januaro: James Watt, skota inventisto (m. 1819)
25-a de januaro: Joseph-Louis de Lagrange, itala matematikisto, fizikisto, astronomo (m. 1813)
27-a de oktobro: James Macpherson, skota poeto (m. 1796)
18-a de novembro: Anton Graff, svisa pentristo (m. 1813)

Mortoj 
16-a de marto: Giovanni Battista Pergolesi, itala komponisto (n. 1710)
1-a de julio: Ahmedo la 3-a, sultano de la Otomana Imperio (n. 1673)
16-a de septembro: Gabriel Daniel Fahrenheit, germana fizikisto (n. 1686)
27-a de septembro: René Duguay-Trouin, franca maristo kaj pirato (n. 1673)
28-a de decembro: Antonio Caldara, itala komponisto (n. 1670)
Jerzy Fornal

Jerzy FORNAL (naskiĝis la , mortis la ) estis pola esperantisto kaj aktoro. En la esperantista mondo danke al sia persisto, talento kaj apogo de la edzino Zofia Banet-Fornalowa li fariĝis tuta institucio, nome unuaktora teatro prezentinta sin en plimultaj eŭropaj kaj multaj ekstereŭropaj landoj.
Dum kelkaj jaroj li sukcese prezentis en Arkones ĉiam novan spektaklon kaj imponis per energia ĉeesto en aliaj programeroj. Jerzy Fornal gvidis la kurson pri aktora/sceneja movo kaj prezentis "Grabowski en Esperanto-poezio" en la 27-a Arkones kaj "Aniaro" en 18-a. Li ankaŭ aperis en la festivalo KAFE en Tuluzo en la jaro 2000 kie li prezentis "Aniaro".

En Varsovio oni ofte povis ĝui liajn Esperanto-spektaklojn en la Muzeo pri Azio kaj Pacifiko.

Jerzy Fornal laboris kiel aktoro de la Nacia Teatro en Varsovio, kaj debutis en la Esperanto-teatro en 1982. De tiam li prezentiĝis en naŭ tre variaj monologoj per kiuj li spegulis la sorton de la individuo en la socio:
 Prikanti la homan sopiron, lirik-poeziaĵo bazita en la poezio de la pola poeto Zdzisław Łączkowski, tradukita de Kris Long
 Virino kvar bildoj, ampoezio de Eduardas Mieżelaitis kaj diversaj poetoj tradukita de William Auld;
 Aniaro, poezia-muzika spektaklo, tradukita, ankaŭ de William Auld, el sveda epopeo verkita de Harry Martinson.
 Sopiro-laboro-espero, bazita je la poezio de L.L. Zamenhof
 Einstein - konfeso el Ŝeolo, de Gunnar Gällmo
 Wolfgangerl, de Gunnar Gällmo, dramo pri la vivo de Mozart
 Tajdo de la vivo, bazita je la monologo Brando de Emilija Lapenna
 Eduko danĝera kaj Vagabondo, ambaŭ de la angla verkisto Harold Brown.
 La Granda Koncerto, laŭ scenario de Jerzy Fornal
 Apologio de Sokrato, Platono
 Polaj poetoj en Esperanto, en traduko de Antoni Grabowski, recitalo de Jerzy Fornal
 Rimleteroj, de Marjorie Boulton kaj William Auld
 La jubileo, de Zofia Banet Fornalowa kaj Harold Brown
 El la "Verda Biblio", laŭ Izrael Lejzerowicz
 La Arlekeno, de Janusz Korczak

Ĉiumonata rendevuo kun Teatro Espero en Varsovio 

De septembro 1998 ĝis junio 1999 (kaj ankaŭ en la jaroj 2001-2002) ĉiumonate je la unua lundo okazis prezento de la Teatro Espero en Varsovio, kies motoro estis la konata artisto Jerzy Fornal. La repertuaro proponis monologojn, plej ofte originale verkitaj en Esperanto. La 7-an de junio 1999 Jerzy Fornal prezentis specialan omaĝon al la 75a naskiĝjaro de William Auld kaj Marjorie Boulton, per la enscenigo de ilia kunverko Rimleteroj. La
spektakloj okazis ĉiam en la artgalerio Nusantara, str. Nowogrodzka 18, ekde
la 17h00. Unu horon pli frue Zofia Banet-Fornalowa gvidis konversacian rondon
pri la Esperanto-kulturo.

Eksteraj ligiloj 

 ESPERANTO - TEATRO "ESPERO" DE JERZY FORNAL 
 JERZY FORNAL  (ŝajne ne plu funkcias)
 Aniaro
 ARKONES 
 Radio-teatro de Varsovia Vento.

Vidu ankaŭ 
Pantomimo : filmo 'La vorta klaso'

Esperanto-aktoroj
Polaj aktoroj
Polaj esperantistoj
Théâtre de l'Epicéa

Théâtre de l'Epicéa estas franclingva teatro, en kiu kunlaboris Arno Lagrange kaj Walter Hebert post unua kunlaboro en Kallima.

Vidu ankaŭ
Esperanta Teatro

Teatro
John Keats

John KEATS [ĝon kits] (naskiĝis la 31-an de oktobro, 1795, mortis la 23-an de februaro, 1821) estis angla poeto. Li estas grava reprezentanto de la angla romantismo.

Keats naskiĝis en Londono. Post la frua malapero de la gepatroj – la patro mortis en 1803 post rajdakcidento kaj la patrino en 1810 de tuberkulozo – la juna John Keats forlasis la lernejon kaj komencis labori ĉe kuracisto. Jam frue li interesiĝis pri la verkoj de Edmund Spenser, John Milton kaj William Shakespeare, kaj lia pasio al la literaturo baldaŭ superis la intereson pri medicino.

Subtenate de Leigh Hunt kaj Percy Bysshe Shelley li en la jaro 1817 povis publikigi sian unuan poemaron, kaj unu jaron poste aperis lia versrakonto Endymion. La tempo ekde 1818 estis la plej fruktedona kaj ankaŭ la plej turbula periodo en la mallonga vivo de John Keats: Lian verkon Endymion forte atakis la konservativa kritikistaro; krome li malsaniĝis de tuberkulozo kaj pasia amo – respeguliĝanta en aro da leteroj - skuis lian animon.

En la jaro 1819 Keats verkis siajn plej elstarajn odojn, ekz. Ode to Psyche, Ode on a Grecian Urn kaj Ode to a Nightingale. En 1820 lia sanstato malpliboniĝis kaj li transloĝiĝis al la milda klimato de Italio, kie li ĝismorte estis flegata de sia amiko, la pentristo Joseph Severn. Keat mortis en Romo en 1821.

Listo de verkoj 
 On First Looking into Chapman's Homer ("Je la unua trafoliumo de la Homer de Chapman", 1816)
 Sleep and Poetry ("Dormo kaj poezio", 1816)
 Endymion: A Poetic Romance (1817)
 Hyperion (1818)
 The Eve of St. Agnes (1819)
 Bright Star, Would I Were Stedfast As Thou Art (1819)
 La Belle Dame sans Merci: A Ballad (1819)
 Ode to Psyche (1819)
 Ode to a Nightingale (1819)
 Ode on a Grecian Urn (1819)
 Ode on Melancholy (1819)
 Ode on Indolence (1819)
 Lamia (1819)
 To Autumn (1819)
 The Fall of Hyperion: A Dream (1819)

En Esperanto aperis 
La cikado kaj la grilo ; La belle dame sans merci ; Somera
mateno ; La aŭtuno / John Keats. - En: Tutmonda sonoro. - p. 411 - 413,
vol. 2

Unuafoje leginte la Homer-tradukon de Chapman ; Al la aŭtuno /
John Keats. - En: Omaĝoj : poemtradukoj plejparte el la angla. - Chapecó: Eld. Fonto, 1987; p. 63 - 65

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 Odo al najtingalo

Anglaj poetoj
Georg Forster

La germana natursciencisto kaj verkisto Johann Georg Adam FORSTER naskiĝis je la 27-a de novembro 1754 en Mokry Dwór (Pomeria provinco) kaj mortis je la 10-a de januaro 1794 en Parizo. Li estas konsiderata unu el la fondintoj de la vojaĝliteraturo.

Vivo 
La filo de la esploristo Johann Reinhold Forster (vidu la foton) jam kiel infano povis akompani sian patron dum esplorvojaĝoj. Post mallonga restado en Peterburgo, li kune kun sia patro en la jaro 1766 transloĝiĝis al Anglio kaj de 1772 ĝis 1775 ambaŭ partoprenis la duan mondvojaĝon de James Cook. En 1777 Georg Forster publikigis anglalingve la verkon A voyage round the world, kiu baziĝis sur la scienca taglibro de lia patro.

Ekde 1779 li estis profesoro en Kassel, ekde 1784 li okupis saman postenon en Vilno kaj ekde 1788 li laboris kiel bibliotekisto en Mainz. En la jaro 1790 li kune kun la juna Alexander von Humboldt vojaĝis tra Nederlando, Anglio kaj Francio. Siajn spertojn li priskribis en la verko Ansichten vom Niederrhein, von Brabant, Flandern, Holland, England und Frankreich (3 volumoj, 1791-94).

La politikaj interesoj de Georg Forster, kiu ekz. aktive subtenis la Francan revolucion, gajnis ne nur simpation. Taksate perfidulo en Germanujo, li en la jaro 1794 mortis kiel malriĉulo en Parizo. En 1785 li edziĝis al Therese Heyne.

Eksteraj ligiloj 

 Verkoj ĉe projekt-gutenberg.org
 Verkoj ĉe Zeno
 Ligiloj ĉe DDB
 Hejmpaĝo de la Forster-societo

Forster, Georg
Forster, Georg
James Cook
Vojaĝliteraturo
Akademianoj
1794

1794 estis normala jaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1794 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Rusoj subpremis la ribelon de Tadeusz Kościuszko en Pollando

Naskiĝoj 
 21-a de februaro: Antonio López de Santa Anna, prezidento de Meksiko (m. 1876)
 14-a de marto: Jozefo Bem, pola oficiro kaj hungara generalo (m. 1850)
 27-a de majo: Cornelius Vanderbilt, usona entreprenisto (m. 1877)
 3-a de novembro: William Cullen Bryant, usona verkisto (m. 1878)
 21-a de decembro: Tomasz Zan, belorusa kaj pola poeto (m. 1855)

Mortoj 
 10-a de januaro: Georg Forster, germana verkisto (n. 1754)
 16-a de januaro: Edward Gibbon, brita verkisto (n. 1737)
 24-a de marto: Jacques René Hébert, franca ĵurnalisto kaj politikisto (n. 1757)
 29-a de marto: Nicolas de Condorcet, franca filozofo kaj matematikisto (n. 1743)
 13-a de aprilo: Pierre-Gaspard Chaumette, membro de la franca revolucio (n. 1763)
 27-a de aprilo: James Bruce, brita esploristo kaj verkisto (n. 1730)
 28-a de julio: Georges Couthon, franca politikisto (n. 1755)
 28-a de julio: Maximilien de Robespierre, membro de la franca revolucio (n. 1758)
Emilija Lapenna

Emilija LAPENNA (naskiĝis la 9-an de majo 1910 en Gorjane, Slovenio, mortis la 19-an de majo 1994 en Zagrebo, Kroatio) estis Honora Membro de UEA kaj internacie konata movada aktivulo.

Fininte komercan mezlernejon en 1926, ŝi ekstudis pentrarton, sed poste laboris kiel financa oficisto kaj fine kiel profesia statistikisto - fako, pri kiu ŝi estis UEA-delegito ekde 1958.

Ŝi lernis Esperanton en 1931 kaj estis unu el la kunfondintoj de la renoma Akademia Esperanto-Klubo en Zagrebo, en kiu ŝi aktivis ĝis ties likvido (1941). Post la milito ŝi estis inter la fondantoj de Kroatia Esperanto-Ligo kaj de la Zagreba E-societo "Bude Borjan". En ĉi lasta ŝi okupis ĉiujn funkciojn, i.a. la gvidon de drama sekcio, kiun ŝi iniciatis. En 1953 ŝi organizis kaj gvidis la kulturajn aranĝojn de la 38-a UK en Zagrebo.

Emilija Lapenna plenumis mirindan kvanton da funkcioj en la jugoslavia kaj internacia movado, plurajn el ili kun impona daŭro. Ŝi funkciis i.a. kiel sekretario de Jugoslavia Esperanto Federacio (1953-1955), vicprezidanto de Kroatia Esperanto-Ligo (1955-57) kaj komitatano de Jugoslavia Esperanto-Ligo. Ŝia landa ĉefdelegiteco dum 34 jaroj (1953-1987) estas eble movada rekordo, same kiel ŝia redaktora laboro ĉe la Esperanto-elsendoj de Radio Zagreb, ekde 1956 ĝis ilia ĉesigo en 1992. (La voĉon de E. Lapenna konservas ankaŭ la gramofondisko Perfekta Prononcado.) Ŝi longe membris en la Komitato de UEA (1957-1974) kaj sekretariis ĉe la Belartaj Konkursoj (1965-1974).

Krome ŝi trovis tempon por oftaj recenzoj en Radio Zagreb kaj en internaciaj E-revuoj, por artikoloj en i.a. La Progreso, Heroldo de Esperanto kaj Esperanto, por diversaj tradukoj prozaj kaj poeziaj, kaj por redakciana kunlaboro en La Suda Stelo, Voĉo kaj Kajeroj de Jugoslavia Esperanto-Instituto. Lapenna aŭtoris dramajn tekstojn (Teatro en Societo, kun M. Mamuĵiĉ, 1956, Nova Teatro, 1974) kaj la lernilon Esperanto por ĉiuj (1980). Dum jaroj ŝi prezidis la Literaturan Konkurson Ivo Rotkviĉ.

Emilija Lapenna estis ja la unua edzino de prof. Ivo Lapenna, iama prezidanto de UEA. Sendube parte el tio fontas la fakto, ke ankaŭ ŝi faris el Esperanto sian ĉefan vivokupon dum pli ol ses jardekoj. Ŝi estis dumviva, kaj - de post 1979 - ankaŭ Honora Membro de UEA. Nur unu monaton antaŭ sia forpaso ŝi ankoraŭ enkondukis rondatablan movadan debaton en Zagrebo, kaj en maja numero de la revuo Esperanto aperis ŝia letero pledanta por la Akademiaj landnomformoj.

Esperantaj dramverkistoj
Kroataj esperantistoj
Maj Sjöwall kaj Per Wahlöö

Maj SJÖWALL (* 25-a de septembro 1935 - 29-a de aprilo 2020) kaj Per WAHLÖÖ (5-a de aŭgusto 1926 – 23-a de junio 1975) estis geedzoj el Svedio, kiuj kune verkis ciklon de socikritikaj krimromanoj, kun ĉefrolulo polic-komisaro Martin Beck. Pluraj el la romanoj estis filmigitaj. Estis ankaŭ faritaj pliaj 24 filmoj kun ĉefrolulo Martin Beck kiuj ne estis bazitaj sur iuj el la romanoj.

Famaj verkoj 
 Roseanna (1965)
 Mannen som gick upp i rök (1966)
 Mannen på balkongen (1967)
 Den skrattande polisen (1968)
 Brandbilen som försvann (1969)
 Polis, polis, potatismos (1970)
 Den vedervärdige mannen från Säffle (1971)
 Det slutna rummet (1972)
 Polismördaren (1974)
 Terroristerna (1975)

Aperis en Esperanto 
 Roseanna : romano pri krimo / Maj Sjöwall; Per Wahlöö; Malte Markheden [trad.]. - Motala: Progreso Eld., [1990]. - 143 p. - ISBN 91-87320-07-X

Wahlöö, Per
Sjöwall, Maj
Wahlöö, Per
Svedlingva literaturo
1409

En la jaro 1409 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Fondo de la Universitato de Lepsiko.
Aleksandro la 5-a iĝis kontraŭpapo.

Unuaj dokumentaj mencioj 
Adelboden (hodiaŭ komunumo en Kantono Berno en Svislando).
Alchenflüh kiel Alchenfluo (hodiaŭ parto de la komunumo Rüdtligen-Alchenflüh en Kantono Berno en Svislando).
Sângeru de Pădure (hodiaŭ komunumo en Rumanio).

Naskiĝoj

Mortoj
Masora Biblio

La Masora Biblio estas la hebrea versio de la Biblio agnoskita de judismo ekde 100, laŭ la tradicio nomata Masoro. Protestantismo agnoskas la Masoran Biblion kiel la
Malnova testamento. La Biblio tradukita de Zamenhof estas
la Masora Biblio.

La Malnova testamento de katolikismo kaj ortodoksismo devenas ne de la Masora Biblio sed de la Septuaginto, greka
traduko de alia hebrea versio de la Biblio. La Septuaginto havas
librojn, kiuj ne estas en la Masora Biblio: protestantoj nomas
tiujn librojn la apokrifo.

Alia antikva versio de la Biblio estis la Samariana Biblio. Ĝi nur havis la kvin librojn de la Torao.

En la 1-a jarcento la Masora Biblio nur estis unu el multaj
diversaj versioj de la Biblio. Sed ĉirkaŭ 100, la rabenoj
decidis normigi la Biblion laŭ teksto de la Masora.

Estas multaj gravaj kaj malgravaj diferencoj inter la Masora kaj
la Septuaginto. Origeno verkis la Heksaplan por
montri la diferencon inter la du versioj. Ĝenerale, la Septuaginto pli klare profetis pri Jesuo Kristo
ol la Masora. Ekzemple, Jesaja 7:14 en la Masora diras, ke la
Kristo estos naskita de ha'almah (junulino), sed la
Septuaginto diras parthenos (virgulino).

La Masora nur mencias pri demonoj 3-foje, dum la Septuaginto mencias pri demonoj 18-foje. Ekzemple, kie La Septuaginto (kaj la Vulgato) diras:

Ĉar ĉiuj dioj de la gentoj estas demonoj, sed la Sinjoro la ĉielojn faris.

La Masora Biblio diras (laŭ la traduko de Zamenhof):

Ĉar ĉiuj dioj de la popoloj estas nur idoloj; Sed la Eternulo kreis la ĉielon. (Psalmo 96:5)

La plej antikva manuskripto de la tuta Masora Biblio estas la Codex Leningradensis de 1008.

Libroj 
Jen la libroj de la Leningradensis:

 La leĝo: Genezo, Eliro, Levidoj, Nombroj, Readmono

 La profetoj: Josuo, Juĝistoj, Samuel, Reĝoj, Jesaja, Jeremia, Jeĥezkel, la 12 Malgrandaj Profetoj (Hoŝea, Joel, Amos, Obadja, Jona, Miĥa, Naĥum, Ĥabakuk, Cefanja, Ĥagaj, Zeĥarja, Malaĥi)

 La skriboj: Kroniko, Psalmaro, Ijob, Sentencoj, Rut, Alta Kanto, Predikanto, Plorkanto, Ester, Daniel, Ezra-Neĥemja

La moderna juda ordo de la libroj de la skriboj estas iom malsimila:

Psalmaro, Sentencoj, Ijob, Alta Kanto, Rut, Plorkanto, Predikanto, Ester, Daniel, Ezra-Neĥemja, Kroniko

Protestantoj ordigas la librojn laŭ la katolika ordo de la libroj, kiu estas esence la
ordo de la Septuaginto.

Vidu ankaŭ 
 Vulgato
 Pergamenaro de Morta Maro

Biblio
Howard Carter

Howard CARTER [HAŬard KARte] (naskiĝis je la 9-a de majo 1873, mortis je la 2-a de marto 1939) estis brita egiptologo kaj arkeologo, kiu fosis en el-Arman, Veseto kaj Reĝa Valo, kie li en 1922 malkovris la tombon de faraono Tutanĥamono. Liajn laborojn ebligis mecenato, lordo Carnarvon. La malkovro estis la plej signifa arkeologia evento de la 20-a jarcento kaj de egiptologio kaj vekis grandan intereson pri la egipta civilizacio en la tuta mondo. Pri la evento estis verkitaj multaj libroj, same ankaŭ biografioj de H. Carter.

La laboron de H. Carter popularigis C. W. Ceram en siaj popularsciencaj verkoj pri arkeologio, romanojn verkis Christian Jacq (Afero Tutanĥamono) kaj Phillipp Vandenberg (Reĝo el Luksoro).

Eksteraj ligiloj 

 http://www.ashmol.ox.ac.uk/gri/4search.html  la serĉo pri Tutanĥamono (paĝoj anglaj)
 http://www.imdb.com/title/tt0483603
 http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=3665&pt=%3Cb%3EHoward%3C/b%3E%20Carter

Anglaj egiptologoj
Anglaj arkeologoj
Tutanĥamono
Jakob Wassermann

La germana verkisto Jakob WASSERMANN [jakob VAserman] naskiĝis je la 10-a de marto 1873 en Fürth kaj mortis je la 1-a de januaro 1934 en Altaussee, Steiermark, Aŭstrio.

La filo de juda komercisto komence elprovis sin en pluraj profesioj. Ekde 1896 li plene dediĉis sin al la verkado, laboris unue en Munkeno, poste en Vieno kaj ekde 1919 en Altaussee. Al lia amikaro apartenis ekz. Thomas Mann, Hugo von Hofmannsthal kaj Arthur Schnitzler. Li estis sub la influo de la movado Jung-Wien.

En sia verkaro Jakob Wassermann i.a. engaĝiĝis por justeco kaj kontraŭ indiferenteco. Dum la 1920-aj jaroj liaj verkoj atingis vastan legantaron. Poste ili pli/malpli falis en forgeson, ĉar la nazia reĝimo en Germanio malpermesis la verkojn de tiu ĉi juda verkisto.

Famaj verkoj 
 Melusine (romano, 1896)
 Die Juden von Zirndorf (romano, 1897)
 Geschichte der jungen Renate Fuchs (romano, 1900)
 Der Moloch (romano, 1902)
 Kunst der Erzählung (literaturscienca traktato, 1904)
 Alexander von Babylon (romano, 1905)
 Caspar Hauser oder Die Trägheit des Herzens (romano, 1908)
 Der Mann von vierzig Jahren (romano, 1913)
 Das Gänsemännchen (romano, 1915)
 Mein Weg als Deutscher und Jude (membiografio, 1921)
 Das Gold von Caxamalca (rakonto, 1928)
 Romantrilogio:
 Der Fall Maurizius (1928)
 Etzel Andergast (1931)
 Joseph Kerkhovens dritte Existenz (eld., 1934)

Wassermann, Jakob
Vinilkosmo

Vinilkosmo estas eldonejo kaj disvendejo de Esperanto-muziko, prizorgata de Floréal Martorell. Ĝi situas en Donneville, apud Tuluzo en Francio. En la plurlingva retejo de Vinilkosmo eblas rekte mendi ties eldonaĵojn kaj aliajn vendatajn kompakt-diskojn kaj kasedojn.

La unuaj eldonaĵoj de Vinilkosmo aperis en 1990 (kompilo de Amplifiki kaj La Rozmariaj Beboj) kaj 1995. Intertempe eldoniĝis pli ol 30 muzikalbumoj.

En la nokto inter la 18-a kaj 19-a de septembro 2011 estis fajrego en la ejoj de Vinilkosmo, kio ĝin grave damaĝis.

Vinilkosmo eldonis ankaŭ Rok'Gazet.

Vinilkosmo abonklubo 
Ekde 2007 la diskeldonejo eksuferis pro la “diskokrizo”. Estis drasta disfalo de la vendoj. Vinilkosmo adaptiĝas al la evoluo proponante solvojn por daŭrigi produktadon de esperanto-muziko. Tial en junio 2009, la retejo vinilkosmo-mp3.com kreiĝis por vendi virtulajn albumojn.

Sed la vendado de virtuala albumo tute ne estas komparebla kun la antaŭa vendado de KDoj. La nuntempa epoko lasas la paŝon al la elsendfluo (streaming) por aŭskulti muzikon. Helpe de partnero 1D touch, ili havis eblecon lanĉi novan koncepton: la Vinilkosman Abonklubon. Temas pri klubo por aboni Esperanto-muzikon laŭ diversaj abonformuloj. 1D touch (1D tuŝ) estas elsendflua platformo dediĉita al la sendependa kulturkreado.

Tiu ĉi netipa kaj justa elsendfluejo strebas reinventi novajn kundividajn regulojn de la valoro en la bita erao por la subteno de la artistoj kaj sendependaj produktistoj. La kutima elsendfluo pagas la artistojn malmultege. Kompareble 1D touch pagas 40-oble pli la artistojn ol Spotify kaj Deezer.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

 EUROKKA
 Esperanto-muziko

Eksteraj ligiloj 
  (, , , )
 Paĝo de Vinilkosmo ĉe MusicBrainz 
 Kiel statas E-muziko , artikolo de muzikisto Jonny M pri Vinilkosmo kaj Esperanta muziko ĝenerale 
 La studio de Vinilkosmo trafita de inundo, artikolo en Libera Folio aperinta 2022-01-17 ()

Esperanto-muziko
Premio Deguĉi
JoMo kaj Liberecanoj

JoMo kaj Liberecanoj estas esperanto-rok-bando ĉirkaŭ JoMo (Jean-Marc LECLERCQ).

 Ni nomiĝas Liberecanoj. Tio estas la nomo de nia grupo. Tio estas omaĝo al ĉiuj, kiuj kredas je tiu simpla kaj granda ideo: Libereco.
 Libereco, tio signifas, ke la homoj interasociiĝas libere por decidi, kiel ili volas vivi kaj agi. Ĉi ideo ŝajnas simpla, sed ĝi devas ankoraŭ iri longan vojon.

Tiamaniere prezentas sian grupon JoMo en la libreto de la KD JoMo kaj Liberecanoj. La disko estas parto de la Kolekto 2000.

La grupo Liberecanoj formiĝis en 1996 kaj kunigas punkrokon, skaon, polkojn kaj tradiciajn slavajn muzikojn. Energia kaj festeca kun gitaroj sur rapidaj ritmoj la sonspaco pleniĝas de komponadoj de la grupo kaj klasikaj rus-polaj rapid-polkoj. Inter la uzataj lingvoj estas menciindaj la franca, Esperanto kaj la hispana.

Konsistigas la grupon: Irina (kanto), Mumu (kontrabaso), JoMo (voĉo kaj balalajko), Poej (gitaroj) kaj Gérard (drumoj).

Kantoj 

 Al la barikadoj
 Maĥnovŝĉino
 La eskapinto
 Kajuna knabo
 La blondulineto
 Alumetujo
 Ĉeboksaro
 Kun ci (JoMo)

Eksteraj ligiloj 
 Retejo de JoMo

Esperantaj muzikaj grupoj
Francaj muzikaj grupoj
Johannes Mario Simmel

Johannes Mario SIMMEL [johanes marjo simel] (naskiĝis la 7-an de aprilo 1924 en Vieno, mortis la  en Lucerno) estis aŭstra verkisto kaj de jardekoj unu el la plej vaste legataj germanlingvaj aŭtoroj.

La gepatroj de Simmel devenis el Hamburgo. Post la dua mondmilito Simmel unue laboris kiel ĵurnalisto, interpretisto kaj tradukisto por la usona okupacia armeo en Vieno. Sian unuan novelaron li publikigis en 1947. Ekde 1963 li plene dediĉas sin al la verkado. Gvidaj motivoj de liaj verkoj estas la relativigo de bono kaj malbono kaj engaĝita pacismo. Li publikigis 35 romanojn kun totala eldon-kvanto de ĉ. 73 milionoj da venditaj ekzempleroj. Liaj verkoj estis tradukitaj en 30 lingvoj. Pluraj verkoj estas filmitaj.

Por la literatura kritiko Simmel dum longa tempo nur estis verkisto de trivialaĵoj, „mekanikisto de furorlibroj“ aŭ "muntĉena skribulo". Nur lia romano "Doch mit den Clowns kamen die Tränen" (Sed kun la klaŭnoj venis la larmoj, 1987) ĝenerale estis agnoskita kiel valora literaturaĵo.

Verkoj (elekto) 
 Begegnung im Nebel (noveloj, 1947)
 Mich wundert, dass ich so fröhlich bin (romano, 1949)
 Es muss nicht immer Kaviar sein (romano, 1960)
 Bis zur bitteren Neige (romano, 1962)
 Der Schulfreund (dramo, 1964)
 Lieb Vaterland, magst ruhig sein (romano, 1965)
 Alle Menschen werden Brüder (romano, 1967)
 Und Jimmy ging zum Regenbogen (romano, 1970)
 Der Stoff, aus dem die Träume sind (romano, 1971)
 Die Antwort kennt nur der Wind (romano, 1973)
 Niemand ist eine Insel (romano, 1975)
 Hurra, wir leben noch (romano, 1978)
 Wir heißen euch hoffen (romano, 1980)
 Bitte, lasst die Blumen leben (romano, 1983)
 Die im Dunkeln sieht man nicht (romano, 1985)
 Doch mit den Clowns kamen die Tränen (romano, 1987)
 Auch wenn ich lache, muss ich weinen (romano, 1993)
 Träum den unmöglichen Traum (romano, 1996)

Fontoj 

Germanlingvaj verkistoj
Dario Fo

Dario FO  (naskiĝis la 24-an de marto 1926 en Sangiano, mortis la 13-an de oktobro 2016 en Milano) estis itala dramisto, aktoro, reĝisoro, teatrestro kaj gajninto de la Nobel-premio pri literaturo en 1997.

Jam kiel infano li vigle interesiĝis pri vagantaj aktoroj.

Post ne-finita studo de pentrado kaj arkitekturo, li aliĝis al teatra grupo kaj komencis verki teatraĵojn, ekde 1958 ankaŭ kune kun sia edzino Franca Rame (naskiĝis , kiu mortis .

Li estis fama pro siaj satiraj, politikaj kaj sociaj teatraj tekstoj kaj pro sia politika engaĝiĝo, kune kun sia edzino, por la maldekstro.

Dario Fo akceptis esti parto de la Honora Komitato okaze de la Universala Kongreso de Esperanto en 2006 (Florenco).

Listo de verkoj 
Il dito nell’occhio (1953)
Aveva due pistole con gli occhi bianchi e neri (1960)
Chi ruba un piede è fortunato in amore (1966)
Mistero buffo (1969)
Morte accidentale di un anarchico ("Hazarda morto de anarĥiisto", 1970)
Tutti uniti; Tutti insieme! Ma scusa, quello non è il padrone? (1972)
Non si paga! Non si paga! (1974)
Tutta casa, letto e chiesa (1977)
Clacson, trombette e pernacchi (1981)
Zitti! Stiamo precipitando (1990)
Mamma! I sanculotti! (1993)
Il diavolo con le zinne (1997)
Marino libero! Marino è innocente! (1998)

Eksteraj ligiloj 

Oficiala paĝo

Italaj dramistoj
Italaj aktoroj
Italaj reĝisoroj
Nobel-premiitoj pri literaturo
Lauren Bacall

Lauren BACALL, aŭ realnome: Betty Joan PERSKE (naskiĝis  kaj mortis la 12-an de aŭgusto 2014) estis usona aktorino.
Lauren Bacall naskiĝis en Novjorko. La kinoindustrio malkovris ŝin en la jaro 1943, kiam la tiutempe 19-jarulino aperis sur la titolbildo de la revuo Harpers Bazaar. La filmo To Have and Have not, farita en 1944 estis duoble sukcesa por la juna aktorino: Ŝi gajnis per ĝi profesian renomon kaj enamiĝis al sia filmpartnero Humphrey Bogart, kiu unu jaron poste fariĝis ŝia edzo. Kiam Bogart en 1957 mortis, Lauren Bacall dum ioma tempo ĉefe dediĉis sin al la teatra laboro. Ŝia dua edzeco kun la aktoro Jason Robards fiaskis en 1969. En la jaro 1978 ŝi publikigis siajn memoraĵojn: By Myself. Ŝi mortis en Novjorko. Ŝi estis kuzino de Prezidento de Israelo Ŝimon Peres.

Listo de kelkaj filmoj 

To Have and to Have not (Usono, 1944)
The Big Sleep (Usono, 1946, La granda dormo)
Dark Passage (Usono, 1947)
Key Largo (Usono, 1948)
How to Marry a Millionaire? (Usono, 1953)
Blood Alley (Usono, 1955, Sango-strateto)	
Written on the Wind (Usono, 1957)
Designing Woman (Usono, 1958)
Harper (Usono, 1966)
Murder on the Orient Express (Britio, 1974)
The Shootist (Usono, 1976)
Misery (Usono, 1990)
Pret-á-porter (Usono, 1995)
The Mirror has two Faces (Usono, 1995)
Dogville (Danio, 2003)

Vidu ankaŭ
 100 Jaroj... 100 Steluloj de AFI

Eksteraj ligiloj 

 http://themave.com/Bacall  
 http://www.laurenbacall.com 
 http://www.nandotimes.com/nt/images/century/photos/century0275.html 
 http://www.laurenbacall.com/index.php 

Usonaj aktoroj
Naskiĝintoj en 1924
Panamurbo

Panamurbo (hispane kaj oficiale Panamá) estas la ĉefurbo de Panamo, lando en Centra Ameriko. Ĝi situas ĉe la Golfo de Panamo en la Pacifika Oceano. En ĝi troviĝas la sidejo de la nacia registaro. Temas pri haveno sur la Pacifiko. Tie loĝas 828 560 homoj.

Historio 
La urbo estis fondita de Pedro Arias Dávila la , kiel unua urbo fondita de hispanoj en la kontinenta Ameriko. En 1521 ĝi ricevis la titolon de urbo.

En 1671 ĝi estis prirabita kaj detruita de pirato Henry Morgan, kaj devis translokiĝi al la loko kiun nun okupas la Malnova Kvartalo.

Panamurbo estis tradicie la politika, ekonomia, administra kaj kultura centro de la lando. Gravan influon havis la konstruado kaj uzado de la Panama Kanalo.

Administracio 
 Monteto Ancón
 San Miguelito (Panamo)
 Historia centro de Panamurbo

Vidu ankaŭ 
 Metroo de Panamo

Urboj de Panamo
Ĉefurboj de Ameriko
Tulo

Tulo povas esti : 
 Tulo (teksaĵo)
 Tulo (urbo)
 Tuloj: popolo
 Tuleo: antikva insulo
Ngabo

Ngabo estas la indiĝena popolo en Panamo. La nomon Ngabe oni prononcas ankaŭ Ngobe. Tiu ĉi popolo estis konata antaŭe per la nomo Ŭajmi (hispane Guaimi) kaj loĝas ĉefe en la Ngabe-Bugleo indiĝena regiono.

Etnoj
Ŭoŭnano

Ŭoŭnano estas indiĝena popolo en Panamo. La nomo Ŭaŭnan oni tradicie skribas Waunaan hispane. Tiu ĉi popolo, kune kun alia popolo nomata Embera, estis konata antaŭe per la nomo Ĉokoe (hispane Chocoes) kaj loĝas ĉefe en la Embera-Ŭoŭnano indiĝena regiono.

Panamo
Emberaoj

Emberao estas indiĝena popolo en Panamo. Tiu ĉi popolo, kune kun alia popolo nomata Ŭaŭnan, estis konata antaŭe per la nomo Ĉokoe (hispane Chocoes) kaj loĝas ĉefe en la Embera-Ŭoŭnano indiĝena regiono.

Etnoj
Nazoj (popolo)

La Nazoj (hispane: Naso, Teribe, aŭ Tjer-di) estas indiĝena popolo, kiu loĝas ĉefe en nordokcidenta Panamo, en la monarĥio de Nazo-Teribo. Nazo-Teribo estas indiĝena regiono okcidente de la provinco Bokas-del-Toro, apud la limo de Kostariko. Ĝi estas la sola oficiale agnoskata indiĝena monarĥio en Ameriko.

La monarĥio 
Ekde pratempo, super la Nazoj regas reĝo. La titolo de reĝo estas hereda -- post la morto de la reĝo, la princo kroniĝas. Se dinastio tute elmortas, la edziĝintaj viroj de la tribo devas kunveni kaj elekti novan reĝon.

Laŭ tradicio nur viroj rajtas fariĝi reĝo.

Listo de la lastaj reĝoj de Nazo-Teribo 
 Bass Lee SANTANA
 Santiago SANTANA
 Santiago SANTANA
 Chalee SANTANA
 Francisco SANTANA
 Lázaro SANTANA - (? ĝis 1973)
 Simeón SANTANA - (de 1973 ĝis 1979)
 Manuel AGUILAR (vicregisto) - (de 1979 ĝis 25-a de aprilo 1982)
 Rufina SANTANA - (de 25-a de aprilo 1982 ĝis 30-a de julio 1988)
 César SANTANA - (de 30-a de julio 1988 ĝis 31-a de majo 1998)
 Tito SANTANA - (de 31-a de majo 1998 ĝis nun)

Kulturo 
Iom da Nazoj konfesas kredon je la katolika religio, sed multaj ankoraŭ kredas je la dio Sboo (Sbö), kiu laŭ la tradicia religio de la Nazoj estas la kreinto de la mondo.

Nazoj parolas la teriban lingvon, sed plejparte bone parolas la hispanan ankaŭ.

Etnoj
Panamo
Bugleoj

Bugleoj estas indiĝena popolo en Panamo. Tiu ĉi popolo estis konata antaŭe per la nomo Bokota kaj loĝas ĉefe en la Ngabe-Bugleo indiĝena regiono.

etnoj
Panamo
Bribrioj

Bribrioj estas la indiĝena popolo en norda Panamo kaj suda Kostariko, ĉirkaŭ 5200 homoj kun propra lingvo. Ili okupiĝas ĉefe pri agrikulturo.

Vidu ankaŭ 
 Bribria lingvo

Etnoj
Abya Yala

Abya Yala [abia iala] ( "lando en sia plena matureco" aŭ "lando de vitala sango") estas nomo elektita de diversaj amerikaj indiĝenaj popoloj por nomi la tutan amerikan kontinenton anstataŭ laŭ Amerigo Vespucci. Kvankam la nomo Abya Yala venas el la lingvo de mezamerika indiĝena popolo, ekzistas indiĝenuloj en kaj Nord- kaj Sudameriko, kiuj uzas la nomon por la tuta kontinento.

Historio 
La nomo Abya Yala venas de la Tuloj — indiĝena popolo el Panamo —, kiuj uzis la esprimon por la al si konata mondo. En la 1970-aj jaroj, ili ekuzis la nomon por la tuta kontinento, kiel ago de memdetermino kaj rezisto kontraŭ daŭra koloniiĝado.

En Sudameriko du indiĝenaj gvidantoj, ajmaro Takir Mamani kaj Tupaj Katari, proponis ke ĉiuj indiĝenaj popoloj de Amerikoj tiel nomu siajn hejmlandojn, kaj uzu ĝin en siaj dokumentoj kaj parolaj deklaroj. La argumento estas ke "fremdlingve nomi niajn urbojn, civitojn kaj kontinentojn egalas al submeti nian identecon al la volo de niaj invadintoj kaj de iliaj heredantoj."

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

La propono de Takir Mamani trovis favoran akcepton en diversaj branĉoj interalie sur la reto. Menciindaj estas :
 Rimedoj por indiĝenaj kulturoj ĉirkaŭ la mondo "Native Web" (angle)
 Kulturcentro por Abya Yala en Ekvadoro "Abya Yala" (hispane)
 Reta vendejo de libroj "Abya Yala" pri Amerikoj en la angla, franca, hispana kaj portugala Paĝoj angle france kaj hispane.

Ameriko
Konsisto kaj strukturo de materio

Konsisto

La konsisto de substanco estas konata kiam la identeco kaj kvanto de ĉiuj konsistigantoj estas determinitaj.

Ne sufiĉas scii kio ĉeestas; Oni devas scii la kvanton da ĉiu konsistiganto en la substanco antaŭ ol la konsisto estas konata.

Strukturo
Strukturo estas la maniero laŭ kiu la konsistigantoj de substanco kunmetiĝas, tio estas, la ordo laŭ kiu ili estas aranĝitaj unu relative al la aliaj.

Scio de la konsisto kaj strukturo ofte provizas praktikajn uzojn. Ekzemple,
se la konsistigantoj de natura erco estas konataj, eblas determini kiuj
uzeblaj produktoj povas esti akirataj el ĝi. Krom tio, la kvanto de ĉiu
valora konsistiganto devas esti konata antaŭ ol oni povas decidi ĉu la
ekspluatado de la min-tavolo estas ekonomie ebla. La kemia konsisto de
kelkaj korpaj fluidoj povas ofte esti uzata de kuracisto por lokalizi la
kaŭzon de malsano en paciento. Specife, la foresto de, aŭ la troo de
kelkaj substancoj havigas gravajn informojn al la kuracisto.

La strukturaj informoj pri substanco ofte ĵetas lumon sur sian kemian
konduton, kaj en kelkaj kazoj permesas instali tiun konduton en aliajn
substancojn. La kono pri la strukturo de sapo ebligas la fabrikadon de
detergentoj (lav-pulvoroj), havantaj strukturojn kaj purigajn proprecojn
similajn al tiuj de sapo.  Kelkaj medikamentoj havas kemiajn strukturojn
tre similaj al tiuj de hormonoj sekreciataj nature de la homa korpo.  La
kono de la strukturo de la naturaj hormonoj estis la deir-punkto por la
fabrikado de la preskribaj drogoj.

fiziko
kemio
Janica Kostelić

Janica KOSTELIĆ estas skiistino, naskita la 5-a de januaro, 1982 en Zagrebo, Kroatio. Grava sukceso estas konkero de 3 oraj kaj 1 arĝenta medalo dum Vintraj Olimpikaj ludoj 2002. en Salt Lake City, Usono. Krom tiuj grandaj venkoj ŝi estis ankaŭ sukcesa en Monda ĉampioneco. Mencindas ankaŭ ke ŝia patro, Ante Kosteliĉ, trejnas ŝin.

Infoj ĉe: http://www.janica.hr

Kroataj sportistoj
Skiistoj
Olimpikaj atletoj
Naskiĝintoj en Kroatio
John Updike

John UPDIKE (naskiĝis la 18-an de marto 1932 en Shillington, Pensilvanio, mortis la ) estis usona verkisto.

Por realigi sian grandan revon, fariĝi aŭtoro de komiksoj, li studis literaturon en la Harvard University kaj arton en la Oksforda Ruskin School of Drawing and Fine Arts. Post la studado li tamen fariĝis redaktoro de la ĵurnalo The New Yorker, ĝis kiam en la jaro 1957 li decidis fariĝi sendependa verkisto.

La verkaro de John Updike konsistas ĉefe el realismaj, ofte satiraj kaj socikritikaj romanoj kaj rakontoj, sed ankaŭ el eseoj, dramoj kaj poemoj. Dufoje li gajnis la Premion Pulitzer: en la jaro 1982 kaj 1991.

Listo de verkoj 
 The Carpentered Hen and other Tame Creatures (poemoj, 1958)
 The Poorhouse Fair (romano, 1960)
 Romanciklo Rabbit:
 Rabbit Run (1960)
 Rabbit Redux (1971)
 Rabbit is Rich (1981)
 Rabbit at Rest (1990)
 Couples (romano, 1968)
 A Month of Sundays (romano, 1975)
 The Witches of Eastwick (romano, 1984 – ankaŭ filmigita)
 Roger’s Version (romano, 1986)
 Brazil (romano, 1994)

Usonaj verkistoj
Anglalingvaj verkistoj
335

En la jaro 335 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
31-a de decembro: Papo Silvestro la 1-a, papo kaj sanktulo (naskiĝis ĉirkaŭ 292)
Leopold von Buch

Christian Leopold von BUCH [LEopold fon buĥ] (naskiĝis la 25-an de aprilo 1774, mortis la 4-an de marto, 1853) estis germana geologo kaj paleontologo.

Naskiĝinte en la Kastele Stolpe apud Angermünde, la filo de prusa ministro kaj grandbienulo ĝuis profundan kaj ampleksan instruon dum sia junaĝo. En la jaro 1790 li ekstudis geologion kaj mineralogion en Freiberg, kie li amikiĝis i.a. kun Alexander von Humboldt kaj eldonis unuajn sciencajn publikaĵojn. Ekde 1793 li profundigis siajn natursciencajn sciojn en Halle (Saale) kaj Göttingen kaj ekde 1796 li vivis ĉefe en Berlino.

Pro sia familia fono finance sendependa, Leopold von Buch nur dum mallonga tempo laboris kiel dungito. Grandan parton de sia vivo li pasigis esplorvojaĝante, i.a. tra Silezio, Francio, Italio, Skandinavio, Irlando kaj la Kanariaj Insuloj. La rezultojn de siaj esploroj li disvastigis en aro da sciencaj publikaĵoj kaj geologiaj mapoj. Ekde 1826 li ĉefe okupiĝis pri paleontologiaj temoj, kreante ekz. la nocion gvidfosilio.

Dum sia tempo en Freiberg ankoraŭ konvinkita pri la neptunisma teorio de Abraham Gottlob Werner, liaj observoj igis lin fariĝi adepto de la plutonismo de James Hutton kaj la katastrofismo reprezentata de Georges De Cuvier.

Leopold von Buch mortis en Berlino.

Eksteraj ligiloj 

   

Germanaj geologoj
Tektonikistoj
Germanaj paleontologoj
Pra-evoluistoj
Germanaj nobeloj
Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj
Membroj de la Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj
Alexander Fleming

Alexander FLEMING, ekde 1944: Sir Alexander FLEMING) (naskiĝis la 6an de aŭgusto 1881, mortis la 11an de marto 1955) estis brita bakteriologo.

Fleming naskiĝis en en Lochfild Darvel, Skotlando. En la jaro 1922 li el homaj larmoj kaj muko gajnis la lizozimon, t.e. enzimo antimikroba. Plej fama tamen estis lia - fakte hazarda - malkovro de la antibiotiko Penicilino en 1928: Li neglekteme lasis ujon kun bakteriaj kulturoj dum kelkaj tagoj sen atento, kaj rimarkis poste, ke en la ujo kreskis ŝimofungo preventanta la regeneron de la bakterioj. Dek jarojn poste Ernst Chain kaj Howard Walter Florey el tiu ĉi fungo sukcesis izoli la antibiotikan substancon, por produkti kuracilon.

En la jaro 1944 Fleming ricevis la nobeltitolon Sir kaj unu jaron poste li kune kun Chain kaj Florey gajnis la Premion Nobel de Medicino. Fleming mortis en Londono en 1955.

Post la morto de Alexander Fleming verkis lian eminentan biografion - laŭ peto de s-ino Fleming - la franca majstro de biografiaj romanoj André Maurois.

Eksteraj ligiloj 

 profilo pri Alexander Fleming en la serio "la plej gravaj homoj de la jarcento" de la magazino Time (arkivigite)
 biografio en retejo de la nobel-premia fondaĵo (arkivigite)
 artikolo  Did Alexander Fleming’s Father Save Winston Churchill from Drowning? Did a grateful father fund the education of the poor farmer's son who discovered penicillin?  (Ĉu la Patro de Alexander Fleming savis Winston Churchill de dronado? Ĉu dankema patro financis la edukadon de la filo de la malriĉa kamparano, kiu malkovris penicilinon?)
 Sir Alexander Fleming en serio "gravaj skotoj" (arkivigite)

Nobel-premiitoj pri fiziologio aŭ medicino
Bakteriologoj
Skotaj biologoj
Skotaj kirurgoj
Britaj fungosciencistoj
Britaj militistoj de la Unua mondmilito
Membroj de la Papa Akademio de la Sciencoj
Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Membroj de la Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj
Mortintoj pro koratako
James Hutton

James HUTTON (naskiĝis la 3-an de junio 1726 en Edinburgh, mortis la 26-an de marto 1797 en Edinburgh)
estis skota natursciencisto, konata kiel la kreinto de la moderna
geologia scienco.

Li studis kemion kaj medicinon, unue en sia naskiĝurbo kaj ekde 1747 en Parizo. En la jaro 1749 li doktoriĝis en la nederlanda urbo Lejdeno, poste li reiris al Britio. Dum la sekvantaj jaroj li faris migradojn tra Anglio, Skotlando, Nederlando kaj Francio, li okupiĝis pri agrikulturo kaj pli kaj pli dediĉis sin al geologiaj kaj mineralogiaj temoj.

Plej grandajn meritojn James Hutton gajnis per siaj tersciencaj esploroj. Li ekzemple eltrovis, ke la tero estas multe pli aĝa ol ĝis tiam supozata, kaj li pruvis tion laŭ la ekzemplo de antikvaj konstruaĵoj, kiuj travivis plurajn jarmilojn. Li estis reprezentanto de la plutonismo kaj de la aktualismo. Nuntempe li estas rigardata kiel unu el la fondintoj de la moderna geologio.

Hutton staris kontraŭ la skoloj de katastrofismo kaj neptunismo, kiuj diris, ke la Tero estas ŝanĝita per grandaj katastrofoj—ekzemple, la Diluvo de Noah. Hutton anstataŭe kredis, ke la Tero estas ŝanĝita per multaj malgrandaj, ordinaraj ŝanĝoj—ekzemple, per la ĉiutaga ago de vento kaj akvo. Ĉi tiu vidpunkto grave influis Darvinon, kiam li pensis pri la evoluo de vivo sur la tero: Darvino serĉis la kaŭzon de evoluo ne en iu ajn rara, granda okazo, sed en la ordinaraj okazoj de sia mondo.

Hutton mem estis terure teda verkisto. Pro tio, preskaŭ neniu legis lian
ĉefan verkon, "Theory of the Earth" ("Teorio de la Tero"), kaj apenaŭ
iu el tiuj, kiuj tamen legis ĝin, povis kompreni ĝin. Eĉ Charles Lyell
konfesis, ke li ne sukcesis finlegi ĝin. Feliĉe, Hutton havis bonan amikon, John Playfair, kiu ne nur komprenis la ideojn de Hutton, sed ankaŭ estis bona verkisto. Post la morto de Hutton, Playfair en 1802 aŭdacis eldoni sian verkon "Illustrations of the Huttonian Theory of the Earth" ("Ilustraĵoj de la Huttona teorio de la Tero"), kiu sukcese klarigis, kion Hutton provis diri.

Vidu ankaŭ 

 Unuformismo

Skotaj geologoj
Skotaj biologoj
Evoluistoj
Pra-evoluistoj
Klerismaj sciencistoj
Skotaj agrikulturistoj‎
Skotaj agronomoj
Skotaj diistoj
Charles Darwin
Studentaro de la Universitato de Parizo
Hutton, James
1726

1726 estis normala jaro komenciĝanta marde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1726 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Aŭgusto: Rusio kaj Sankta Romia Imperio ligiĝis kontraŭ Turkio.
28-a de oktobro publikita Vojaĝoj de Gulivero de Jonathan Swift;
Belovo fondita.

Naskiĝoj 
10-a de januaro: Santiago Palmero;
14-a de marto: Josef Antonin Stepán;
3-a de junio:  James Hutton;
7-a de septembro: François-André Danican Philidor;
4-a de oktobro: Francisco Torres;
16-a de oktobro: Daniel Chodowiecki;

Mortoj 
2-a de januaro: Domenico Zipoli;
3-a de februaro: Alexis Littre;
5-a de aprilo: Ludwig Babenstuber;
13-a de marto: Francesco Antonio Pistocchi;
18-a de julio: Michel Richard Lalande;
6-a de aŭgusto: Antonio Margil de Jesús;
5-a de novembro: Antonio Pacchioni;
Edward Albee

Edward Franklin ALBEE (naskiĝis la 12-an de marto, 1928, mortis ) estis usona dramisto.

Li naskiĝis en Vaŝingtono. Mallonge poste li estis adoptita de riĉa teatra entreprenisto, kiu frue konatigis lin kun tiu ĉi medio. Sian unuan sukceson kiel dramisto Albee ne havis en Usono, sed en Berlino, kie lia teatraĵo The Zoo-Story en la jaro 1959 unuafoje montriĝis sursceneje. Neforgesebla estas ankaŭ lia edzec-dramo Who’s Afraid of Virginia Woolf?, el kiu ankaŭ fariĝis tre sukcesa filmo. Trifoje Edward Albee gajnis la Premion Pulitzer: en 1967 (pro A Delicate Balance) kaj en 1975 (pro Seascape) 1994 pro Three Tall Women.

Listo de verkoj 
 The Zoo-Story (1959)
 The Death of Bessie Smith (1960)
 The Sandbox (1960)
 The American Dream (1961)
 Who’s Afraid of Virginia Woolf? (1962)
 Tiny Alice (1965)
 A Delicate Balance (1966)
 Seascape (1975)
 The Lady from Dubuque (1980)
 The Man who Had 3 Arms (1983)
 Three Tall Women (1992)

Usonaj verkistoj
Alfred Döblin

La germana verkisto kaj kuracisto Alfred DÖBLIN  naskiĝis la 10-an de aŭgusto 1878 en Stettin (nuntempe: Szczecin, Pollando). Li mortis la 26-an de junio 1957 en Emmendingen, Germanio.

De 1905 ĝis 1930 li laboris kiel kuracisto en Regensburg kaj Berlino. Pro sia juda fono li en la jaro 1933 devis emigri: Unue li fuĝis al Parizo kaj en 1940 al Usono. Post la Dua mondmilito li revenis al Germanio, sed de 1951 ĝis 1956 li denove vivis en Francio.

Lia plej fama verko estas la romano Berlin, Alexanderplatz, kiu priskribas la provon de krimulo, post sia liberigo el la aresto komenci novan vivon en la grandurbo Berlino.

Famaj verkoj 
 Die Ermordung einer Butterblume (rakontoj, 1913)
 Die drei Sprünge des Wang-lun (romano, 1915)
 Wallenstein (romano, 1920)
 Berge, Meere und Giganten (romano, 1924; nova eldono titolita: Giganten, 1932)
 Berlin, Alexanderplatz (romano, 1929)
 Pardon wird nicht gegeben (romano, 1935)
 Hamlet oder Die lange Nacht nimmt ein Ende (romano, 1956)

Eksteraj ligiloj 
 http://www.alfred-doeblin.de 
 http://www.ub.fu-berlin.de/internetquellen/fachinformation/germanistik/autoren/multi_cde/doeblin.html  
 http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/DoeblinAlfred 
 http://www.bad-bad.de/gesch/doeblin.htm  
 Alfred Döblin 

Germanaj verkistoj