alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Хакыйкать

Хакыйкать (гарәпчәдән «чынлык, турылык, дөреслек») — фәлсәфәдә чынбарлыкның реаль процессларына һәм күренешләренә туры килә торган белемнең эчтәлеге; аң белән чынбарлыкны объектив, дөрес чагылдырудан гыйбарәт; фикерләрнең, хисләрнең, теорияләрнең объектив эчтәлеге белән тиңләштерелә. Хакыйкатьне эзләп табу – димәк, әйберләрнең чынбарлыкта яшәгән рәвешләрендә, чын күренешләрендә асылларын танып белү. Ләкин хакыйкатьне танып белү процессында алынган күзаллауларга, хөкемнәргә, төзелгән теорияләргә, ягъни бары тик танып белүнең нәтиҗәсенә генә кайтып калмый, ул өзелми торган процесс та булып тора – белемсезлектән – белемгә, тулы һәм тирән булмаган белемнән тулы һәм тирән белемгә юнәлгән хәрәкәт дип күрсәтелә. 

Гомумән, хакыйкать ул универсаль абстракт һәм диндә дә, фәлсәфәдә дә кулланыла торган төшенчә. 

Хакыйкатькә каршы төшенчә булып, ялган тора.

Хакыйкатьнең төрләре 
Хакыйкатьнең берничә төре була:
 нисбәтле (чагыштырмача) хакыйкать ;
 абсолют хакыйкать - бөтен барлыкка килгәннәрнең килеп чыгышы. Абсолют хакыйкать процесс буларак хакыйкать түгел, ул статик, үзгәрүсез (әгәр ул динамик булса, нисбәтле (чагыштырмача) хакыйкатькә әйләнә). 
 конкрет хакыйкать ;
 объектив хакыйкать ;
 очраклы хакыйкать ;
 аналитик хакыйкать;
 синтетик хакыйкать;
 кирәкле хакыйкать.
Хикмәткә туры килә торган хакыйкать бөек хакыйкать дип атала.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Хакыйкать//И.И.Ганиев. Фәлсәфи фикер:белешмә-сүзлек. - Казан:Мәгариф, 2003

Эпистемология
Фәлсәфи төшенчәләр
Дин
Фәлсәфә
Дравид телләре

Дравид телләре — Азия көньягында таралган телләр гаиләсе. Күбесенчә Һиндстанда, Пакьстанда, көньяк Әфганстанда, көнчыгыш Иранда, өлешчә Шри-Ланкада, Көньяк-Көнчыгыш Азия илләрендә, Һинд һәм Тын океаннар утрауларында таралган.

Барлыгы якынча 85 дравид теле бар дип исәпләнә. Гомуми сөйләшүчеләр саны 200 млн кешедән артык.

Гадәттә дравид телләре һинд язуына нигезләнә.

Классификация 
М. Андронов тәкъдим иткән классификация:
 төньяк-көнбатыш төркем
 брауи теле (брагуи, брахуи)
 төньяк-көнчыгыш төркем
 курух
 малто
 үзәк төркем
 гадаба
 колами
 найки
 парджи
 гондван төркеме
 гонди
 конда
 куви
 куи
 манда
 пенго
 көньяк-көнчыгыш төркем
 телугу
 көньяк-көнбатыш төркем
 тулу
 көньяк төркем 
 каннара 
 кодагу
 кота
 малаялам
 тамиль
 тода

Шулай ук карагыз
127 сәгать

«127 сәгать» () — Дәнни Бойл төшергән нәфис фильм. Ул АКШ киноэкраннарына 2010 елның 5 ноябрендә чыкты. 83-нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасының иң яхшы фильм номинациясен алды.

Эчтәлеге 
Фильмда сүз альпинист Арон Ралстон белән булган чын вакыйгалар тасвирлана. 2003 елда аның кулы өстенә таш төшеп, ул  таулар арасында торырга тиеш булган.  диярлек ул шунда җафа чиккән. Азат булу өчен ул үзенең кулын кисергә мәҗбүр була. Әлеге вакыйгалар аның тормышын һәм дөньяга карашын тулаем үзгәртә.

Актёрлары

Танылу 
Фильм тәнкыйтьчеләр тарафыннан югары бәяләнә. Оскар премиясендә ул 6 номинация ала.

Сылтамалар 
 Фильмның рәсми сайты
 

Чынбарлыкка нигезләнгән фильмнар
АКШ фильмнары
Бөекбритания фильмнары
Импичмент

Импичмент ( — гаепләү,  — «каршы төште,кисәтте») — югары вазифалы затларны җаваплылыкка тартуның һәм аларның җинаятьчеләрен судта карауның үзенчәлекле тәртибе булып тора, ул кайбер илләрдә, аерым алганда АКШта һәм Россиядә гамәлгә кертелгән. Импичмент вакытында җаваплылыкка тартуны һәм судка бирүне, кагыйдә буларак парламентның түбән пулаты башкара, ә эшне тикшерүне югары пулат алып бара.

Безнең илдә импичментка китерүче төп сәбәп — Конституциягә каршы килүче гамәлләр. 1999 елда АКШта һәм Россиядә президент импичменты булды. Аларның икесендә дә Билл Клинтонны һәм Борис Ельцинны хакимияттән читләштерү өчен зарур булган өчтән ике өлеш депутатлар тавышы җитми калды. 1999 елның 15 маенда Россия Дәүләт думасында тавыш бирү узды. Ельцинны гаепләү буенча биш пункт чыгарылды:
 СССРны таркату (Беловежа килешүе)
 1993 елның октябрендәге вакыйгалар
 Чичәнстандагы сугыш
 Армияне таркату
 Рус халкына каршы геноцид

Биш пункт буенча зарур 300 (бер генә пунктка булса да) тавыштан уртача 240-250 тавыш җыелды. АКШта да импичмент барып чыкмады.

Чыганаклар 

Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. — 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Конституцион хокук
Архимед

Архимед () — Сиракуза шәһәрендә яшәгән борынгы грек галиме. Шөгыле буенча математик, физик, механик һәм инженер. Геометриядә һәм башка өлкәләрдә күп ачышлар ясаган шәхес. Механика, гидростатика кебек фәннәргә нигез салган.

Тормыш юлы 

Архимед Сицилия утравында урнашкан Сиракуз шәһәрендә дөньяга килә. Плутарх мәгълүматлары буенча, Архимедның әтисе данлыклы математик һәм астроном Фидий иде, һәм ул Сиракуз патшасы Гиеронның якын туганы иде. Әтисе Архимедка бала чагыннан ук механика, математика һәм башка фәннәргә мәхәббәт тәрбияләгән. Архимед хәтта Мисырның фәнни һәм мәдәни мәркәзе булган Александрия каласына укырга китә.

Александриядә 700 меңнән артык кулъязма җыелган китапханә булган. Шәһәрдә Архимед үз заманында мәшһүр булган галимнәр белән таныша. Алар арасында астроном Конон, данлыклы Эратостафан. Шушы галимнәр белән Архимед соңрак та хат алышачак. Нәкъ Александриядә Архимед үз әсәрләрендә телгә алачак Демокрит, Евдокс һәм башка грек галимнәренең хезмәтләре белән танышкан дип исәпләнә.

Укуын бетергәч, Архимед Сицилиягә кайта. Монда ул гыйльми эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый.

Архимедның инженерлык сәләте 212 елда (б. э. к.) ачыла. Бу елда Рим һәм Картаҗ арасында булган сугыш барышында римлылар Сиракузны камап алалар. 75 яшьлек Архимед уйлап чыгарган махсус җиһазлар ярдәмендә шәһәрне озак итеп яклады. Таш ату машиналары, карабларны күтәрүче машиналар, карабларны яндырырга сәләтле булган көзгеләр системасы һәм бик күп башка җиһазлар Рим гаскәрендә коткы таратты. Тик шуңа карамастан, көчле армия үзенекен иткән — Сиракуз яулап алынган, Архимед исә үтерелгән.

Архимед үлеме хакында байтак риваятьләр бар. Иң киң таралганнары арасында мондыйны искәртик: галим өй ишегалдындагы комда геометрик сызмалар эшләп утырган. Шул чакта Рим гаскәрие аның ишегалдына йөгереп килгән. Архимед «Минең сызмаларыма тимә!» дип гаскәригә ташланган. Рим солдаты исә аны кылычы белән чабып үтергән.

Гомумән алганда, Архимед тормышы турында безгә Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий һәм башка шәхесләр язмаларыннан мәгълүм. Ләкин алар Архимедтан күпкә соңрак яшәгәннәр, шуңа күрә мәгълүматларның никадәр дөрес икәнлеген әйтү кыен.

Эшчәнлек 
Архимед математика, астрономия, механика һәм бик күп башка фәннәрдә гаять әһәмиятле ачышлар ясый.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 The Archimedes Palimpsest project at The Walters Art Museum in Baltimore, Maryland 

Борынгы Греция галимнәре
Борынгы Греция математиклары
Борынгы Греция астрономнары
Механиклар
Җәзалап үтерелгән галимнәр
Зур йолдыз

Зур йолдыз () — баш эзлеклелек йолдызлары белән чагыштырганда шундый ук өслекнең температурасы, әмма шактый зур радиус һәм югары яктыртучанлык белән йолдызлар төре. Гадәттә зур йолдызлар 10–100 Кояшныкы радиусы һәм 10–1000 Кояшныкы яктыртучанлыгы ия булалар. Үтә зур йолдызларның һәм гадәттән тыш зур йолдызларның яктыртучанлыгы зур йолдызларныкыдан артыграк. Баш эзлеклелек кайнар һәм якты йолдызлары — ак зур йолдызлар дип карау мөмкин.

Йолдызлар сыйныфлары
Үтә зур йолдыз

Үтә зур йолдыз () — иң массалы йолдызлардан берсе. Аеруча якты үтә зур йолдызлар гадәттән тыш зур йолдызлар дип исәпләнәләр.

Үтә зур йолдызның массасы Кояшныкы 10–70 массасына тигез, ә яктыртучанлыгы — 30 000 дән йөзләрчә меңгә кадәр. Радиуслар исә Кояшныкы 30 дан 500 гә кадәр, кайвакыт 1000 дән артык булалар. Стефан–Больцман кануны буенча кызыл үтә зур йолдызларның чагыштырма салкын өслекләре кайнар күк үтә зур йолдыздан энергияне күпкә кимрәк чыгаралар. Шуңа күрә бертигез яктыртучанлык булганда кызыл үтә зур йолдызның зурлыгы һәрвакыт күк үтә зур йолдызныкыдан артыграк була.

Бик зур массалы булуы сәбәпле бу йолдызларның тормыш озаклыгы йолдызлар өчен кыска — 30 дан йөзләрчәгә кадәр млн. ел тәшкил итә. Күбесенчә йолдызлар барлыкка килү өлкәләрендә күзәтәләр.

Йолдызлар сыйныфлары

de:Roter Überriese
Гадәттән тыш зур йолдыз

Гадәттән тыш зур йолдыз () — бу чиксез зур масса һәм зурлык белән йолдыз. Бу иң куәтле, иң авырлы, иң якты һәм бер үк вакытта иң сирәк очрый торган һәм кыска вакытлы бар булучы үтә зур йолдызлар.

Йолдызлар сыйныфлары
Җиңү көне (Бөек Ватан сугышы)

Җиңү көне — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның нацист Алманиясе өстеннән 1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышындагы җиңүе бәйрәме. 9 май көнне үткәрелә. Абхазиядә, Азәрбайҗанда, Әрмәнстанда, Беларусьта, Гөрҗистанда, Казакъстанда, Таулы Карабах Җөмһүриятендә, Кыргызстанда, Молдавиядә, Днестр буе Молдован Җөмһүриятендә, Россияда, Сербиядә, Таҗикстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда, Украина һәм Көньяк Осетиядә ял көне.

Бәйрәм тарихы 
1945 елда кертелә, ләкин 1948 елдан соң эш көне булып санала. Ләкин бәйрәм үзенең мәгънәсен җуймый, аның хөрмәтенә открыткалар чыгарыла, сугышта катнашучылар котланыла.

1965 елда Җиңү көне ял көне итеп итеп игълан ителә. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе яшәгән вакытта 1965, 1975, 1985, һәм 1990 елларда Мәскәүнең Кызыл мәйданында юбилей хәрби парадлары үткәрелә.

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалганнан соң Кызыл мәйдандагы парад 1995 елга кадәр үткәрелми. Шул елда гына Мәскәүдә ике парад үткәрелә: берсе Кызыл мәйданда, икенчесе Поклон тавында.

Шул вакыттан соң Кызыл мәйданда хәрби парадлар ел саен оештырыла. Ләкин 2008 елга кадәр анда хәрби техника катнашмый.

Җиңү көне уңаеннан бөтен батыр-шәһәрләрдә һәм Россия белән БДБның зур шәһәрләрендә тантаналар үткәрелә.

Бәйрәм хроникасы 
 1965 – Җиңү көнен бәйрәм итүне ял көне буларак кире кайтару 
 1995 – Җиңүнең 50-еллыгы. Поклон тавында мемориаль комплекс һәм Манеж мәйданында Маршал Георгий Жуковка һәйкәл ачу. Ветераннар Кызыл мәйданда җәяүле, Поклон тавында хәрби техника парады.
 2000 – Җиңүнең 55-еллыгы. Ветераннарның соңгы җәяүле парады үткәрелә
 2005 – Җиңүнең 60-еллыгы. Парад ике өлештән:тарихи һәм хәзерге өлештән тора. 
 2008 – парад вакытында хәзерге Россия тарихында беренче тапкыр Кызыл мәйданда авыр хәрби техника катнаша.
 2010 – Җиңүнең 65-еллыгы.
 2011 – Хәрби парадта хәрби техника аз катнаша, ләкин җәяүлеләр саны рекордлы: 20 меңнән артык.

Җиңү көне
1945 елның мае
Вилһелм Кейтел

Вилһелм Бодевин Йоһанн Густав Кейтель (, 22 сентябрь 1882, Түбән Саксония, Хельмшелроде шәһәре – 16 октябрь 1946, Нюрнберг, Алмания) — алман хәрби эшлеклесе, Алмания хәрби көчләренең Югары баш идарәсе штабы җитәкчесе (1938-1945), фельдмаршал (1940). Бөек Ватан сугышын һәм Аурупада Икенче бөтендөнья сугышын тәмамлаган Алмания капитуляциясенә кул куя. Нюрнбергтагы Халыкара хәрби трибунал аны иң төп хәрби җинаятьчеләрнең берсе буларак таный һәм үлем җәзасына тарта.

Биография

Сугыштан соң 
1945 елның 9 маенда Кейтель кабаттагы Алмания капитуляциясе актына кул куя. 4 көннән соң ул кулга алына һәм тиздән Халыкара хәрби трибунал алдында җавап бирә. Аны дөньяга каршы сүз куешуда, сугышка әзерлек һәм сугыш алып баруда, хәрби җинаятьләрдә һәм кешелеккә каршы җинаятьләрдә гаеплиләр.  Кейтельны асып үтерүгә хөкем итәләр.

Үлем турында кара 1946 елның 16 октябрендә үтәлә. Йоаһим фон Риббентроптан соң, эшафотка Кейтель менә. Ул сакчылар ярдәменнән башка, үзе исемен әйтеп менә һәм иң ахырда мондый сүзләрне әйтә: «Мин кодрәтле Раббымнан Алмания халкына мәрхәмәтле булуын үтенәм. Ике миллионнан артык алман солдаты Ватаннары өчен миннән алдарак һәлак булдылар. Мин улларым артыннан барам – Алмания өчен».

Сылтамалар 

 Биография Вильгельма Кейтеля на сайте «Хронос».
 Биография Вильгельма Кейтеля на сайте lexikon-der-wehrmacht.de 
 Биография Вильгельма Кейтеля на сайте Немецкого исторического музея 
 «Воспоминания» Вильгельма Кейтеля написаны в Нюрнбергской тюрьме после вынесения смертного приговора.

Алман генерал-фельдмаршаллары
Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Рейхсминистрлар
Фрайкор әгъзалары
НСДАП әгъзалары
Асылганнар
Мемуарчылар
Нацист җинаятьчеләре
Консепсьон (шәһәр, Чили)

Консепсьон (; тат. лат. Konsepsion) — Чилида урнашкан шәһәр. Консепсьон исемле коммуна һәм Био-Био өлкәсенең административ үзәге. Халык саны — 212 003 кеше (2002 ел).

Коммунаның мәйданы — 221,6 км². Халык саны — 225 158 кеше (2007). Халык тыгызлыгы — 1016,06 кеше/км².

Урнашуы 
Шәһәр Чили башкаласы Сантьягодан көньяк-көнбатышка таба 434 км ераклыкта урнашкан. Талькауано, Чигуайанте, Сан-Педро-де-ла-Пас, Уальпен һәм Пенко шәһәрләре белән бергә Зур Консепсьонны тәшкил итәләр. Ул илнең, халык саны буенча (666 000 кеше), икенче агломерациясе.

Коммунаның чиктәшләре:
 төньякта — Пенко коммунасы 
 көнчыгышта — Флорида коммунасы
 көньякта — Уальки коммунасы
 көньяк-көнбатышта — Чигуайанте коммунасы
 көнбатышта — Уальпен коммунасы
 төньяк-көнбатышта — Талькауано коммунасы

Климат 
Салкын һәм көчле Гумбольдта агымы шәһәрнең климатына нык тәэсир итә. Климат салкынча һәм дымлы, ләкин тотрыклы. Нульдән түбәнрәк температура һәм эссе — сирәк очраклар. Уртача айлык температурасы ел буена кыш көне 9,0, җәй 16,0-17,5 °С тәшкил итә. Явым-төшем елына 1400 мм тәшкил итә, бу күрсәткеч Лондонныкына карата 2 тапкыр күбрәк. Иң яңгырлы вакыт — майдан августка кадәр (аена 200—250 мм).

Кар сирәк ява һәм тиз эри.

Тарих 
Шәһәргә 1550 елның октябрендә Чилиның беренче губернаторы Педро де Вальдивией Био-Био елгасы тамагында нигез сала.

Консепсьон каласы 2010 елда җир тетрәүдән күп зыян күрә.

Демография 
Милли статика институты халык санын исәпкә алган мәгълүматларга караганда коммунаның халык санын 225 158 кеше тәшкил итә, шуларның 108 794 ир-ат, 116 364 хатын-кыз.

Коммунаның халкы Био-Био өлкәсенең 11,36 % халкын тәшкил итә: 2,29 % авыл, 97,71 % - шәһәр халкы.

Күренекле урыннары 
Консепсьонда 4 университет урнашкан.

Танылган кешеләре 
 Клаус Юнге (1924—1945) —алман шахматчысы.

Галерея

Чыганаклар 
 Рус Википедиясе

Сылтамалар 
 Коммунаның рәсми сайты
 Био-Био (өлкә) 
 Encyclopedia Britannica — Консепсьон

Чили административ бүленеше
Чили шәһәрләре
Ачык авыз (уен)

Ачык авыз  — татар халык уены. 

Балалар аллы-артлы парлашып түгәрәк ясап басалар. Бер кеше парсыз кала. Ул уртада басып тора. Гармунчы бию көе уйный башлый. Шул вакытта эчке якта торган укучылар түгәрәк ясап җитәкләшәләр һәм бию көенә әйләнәләр. Шулай бераз әйләнгәннән соң, көй кинәт кенә туктала һәм эчке яктагылар тышкы якта басып калган кешеләр белән парланалар. Бер кеше тагын парсыз кала. Ул уртага чыгып: «Мин кем?» — дип кычкыра. Иптәшләре аңа: «Ачык авыз син!» — дип җавап бирәләр. Аннан соң «ачык авыз»ның бер әйбере алына. Уен шулай кабат-кабат уйнала һәм «ачык авыз»лар биш-алтыга җиткәч, аларга җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.
 Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
 Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
 Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Иван Грай

Иван Грай (чын исеме Иван Александрович Жданов, , Шуган, Мөслим районы, Татарстан) — керәшен татар шагыйре.

Биография 
Иван Грай 1939 елның 29 октябрендә Татарстанның Мөслим районы Шуган авылында туа. Әти-әнисе Бөек Ватан сугышында һәлак булалар һәм дүрт яшеннән ул туган авылларындагы балалар йортында тәрбияләнә.

14 яшеннән Казанда эшли башлый. Аннары комсомол путевкасы белән «Ырынбур-Орск» тимер юл төзелешенә җибәрелә. 1958 елда Казанга кайта, компрессорлар заводында эшли, Совет Армиясе сафларына алына. Гаскәри хезмәттән соң Себердә «Осназ» частьларында хезмәт итә. Казан дәүләт педагогия институтын һәм аспирантурасын тәмамлый. 1973 елда Казан дәүләт университетында кандидатлык диссертациясен яклап, биология фәннәре кандидаты була. 1976 елга кадәр КДПИда укыта.

1998 елдан алып артиллерия профилендәге хәрби вузда эшли.

Иван Грай 2004 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Иҗат 
Иван Грай шагыйрь буларак, 1970-еллар уртасыннан «Советская Татария», «Вечерняя Казань», «Республика Татарстан» газеталарында, «Идель», «Казань» журналларында шигырьләрен бастыра. Ул М.Горький музеенда һәм КДУда оештырылган әдәби берләшмәләргә йөри. Аның шигырьләре «Стихи Казанских студентов» дигән күмәк җыентыкка кертелгән. Бүгенге көндә Иван Грайның җиде китабы нәшер ителгән.

Иван Грай – күпкырлы, иҗади шәхес: ССРБ халыклары сәнгате декадасында катнашу өчен ул татар теленнән рус теленә җырлар тәрҗемә итә, үзен прозада сынап карый.

Чыганак 
 Иван Грай//Әдипләребез:биобиблиографик белешмәлек:2 томда:1 том/төз. Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. — Казан:ТКН., 2009.

Керәшен шагыйрьләре
Биология фәннәре кандидатлары
Юлчы бабай

Юлчы бабай — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Шобага салышып яки санашып, яки үз ризалыгы белән берәүне «юлчы бабай» итеп билгелиләр дә уртага чыгаралар. Уйнаучыларга утырырга алдан урыннар әзерләнгән, тик бер урын гына ким була. Юлчы бабай уртага баскач, барысы да кулга-кул тотынып, аның тирәсендә нинди дә булса бер көйгә җырлап әйләнә башлыйлар. Юлчы бабай таяк шакылдатуга, һәммәсе җырны туктатып тиз генә берәр урын алып калырга тырышалар. Урынсыз калган уенчы юлчы бабайга килеп:

— Юлчы бабай, йомыш белән килдек сиңа, Берәр ансат чара гына өйрәт миңа: Юлдашларым мине монда ташлап китте, Котылдырсаң синең өчен җаным фида, — ди һәм аның боерыгын көтә. Юлчы бабай аңа я җырларга, я биергә, я шигырь сөйләргә, яисә тыраклап түгәрәк тышыннан бер әйләнеп чыгарга куша. Боерыкны җиренә җиткергәч, юлчы бабай үз урынын аңа биреп, түгәрәккә кушыла да, уен күрсәтелгәнчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Каравылчы (уен)

Каравылчы — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ике рәт утыргычлар тезеп чыгалар. Утыргычларның саны уйнаучылардан берәү ким булсын. Җырга оста бер кеше каравылчы итеп сайлана. Ул утыргычларны уратып басып йөри. Башка балалар, аның артыннан ияреп, җырлап йөриләр:

Ярты төн булды,
Бар дөнья тынды.
Бар, тиз кайтыгыз!
Бар, тиз ятыгыз!
Кайтмаганнарны каравыл кертмәс,
Бар, тиз кайтыгыз,
Тизрәк ятыгыз!

Каравылчы йөри. Аягы белән тыпылдатып куя, әйләнә, боргалана, сикергәли, төрлечә хәрәкәтләр ясаштыра. Башка балалар аның артыннан, ул ни кыланса шуны эшләп, ияреп йөриләр. Алар җырлагач, каравылчы дәвам итә:

Кайтмаганнарны өенә кертмим,
Бар, тиз кайтыгыз, тизрәк ятыгыз! —

ди дә таягы белән урындык аягына шакылдата. Бар да ашыгып урындыкларга утыралар. Урындыксыз калган баланы каравылчы бер читкә илтеп куя. Урындыгын ала. Уенны бер кеше калганчы дәвам иттереп, аны каравылчы итәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Әсир алыш

Әсир алыш — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар, кулга-кул тотынышып, кара-каршы ике саф булып тезеләләр. Бер яктан сафлары белән җырлап киләләр дә, каршы сафтагы берәүне «плен» алып, үз сафларына кушып, артка, элекке урыннарына китәләр. Каршы саф шунда ук җавап җыры уйлап табып, шул җырны җырлап, тегеләр каршына килеп, «плен»ны үзенә кайтарып алырга тырыша. Әгәр моны булдыра алмый торсалар, каршыдан тагын җырлап килеп җитәләр дә икенче «плен»ны алып китәләр. Шулай кайсы як җырга оста булса, шул як каршы сафны «плен» алып бетерә һәм җиңүче булып санала.

Биек тауга менгән чакта 
Юлга таяк ташладым; 
Гаеп итмәгез, иптәшләр, 
Плен ала башладым.	

Челтәрле күпер астында 
Ак чиләгем күмелде; 
Әйдә, дустым, безнең якка, 
Безнең якта күңелле.

Әйдә, дустым, безнең якка, 
Безнең якта бәке бар; 
Әйдә, дустым, безнең якка, 
Утырырга сәке бар...

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Зимчәчәк

Зимчәчәк — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Кызлар бер сафка, малайлар аларга каршы якта икенче сафка тезелеп, кулга-кул тотынышып басалар.

Малайлар сафы (кызларга җырлап киләләр): 
Киртә буе зимчәчәк, зимчәчәк, 
Киртәсендә сәмеркош, сәмеркош 
Кызлар: Сәмеркошка ни кирәк, ни кирәк? 
Малайлар: Салма алыр кыз кирәк, кыз кирәк. 
Кызлар: Аны салыр кем кирәк, кем кирәк? 
Малайлар: Фәлән атлы кыз кирәк, кыз кирәк.

Исеме атап әйтеп чакырылган кыз малайлар ягына чыга. Икенче юлы кызлар җырлый һәм малайлардан берсенең исемен әйтеп чакыра.

Калганнарын да шулай җыр белән чакырып чыгарып, сайлап алыш дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Тотемизм

Тотеми́зм  - борынгы ыруглык җәмгыятенең инанулары һәм йолалары комплексыннан гыйбарәт, алар кешеләр төркемнәре һәм хайваннар арасындагы туганлык турындагы күзаллаулар белән бәйләнгән.

Тотемизм борынгы җәмгыятьнең (элгәреге ыруглык строеның) инанулары һәм йолалары комплексыннан гыйбарәт, алар кешеләр төркемнәренең туганлык турындагы күзаллаулары һәм тотемнар (Төньяк Америка индеецларының оджибве кабиләсе телендә «ототем» аның нәсел-ыруы) — хайваннар һәм үсемлек төрләре (сирәк кенә табигать күренешләре һәм җансыз предметлар) белән бәйләнгән. Тотемизм билгеле бер ыругның нинди дә булса тотем белән кан кардәшлеге һәм табигатьтән өстен бәйләнеше турындагы ышануга нигезләнгән. 

Бу тотем илаһи зат дип түгел, ә кардәш һәм дус дип исәпләнгән. Һәр ыруг үз тотемы исеме белән аталган. Ул тотемны үтерү һәм ризык итеп файдалану тыелган. Инануның беренче объекты — хайван. Борынгы кешеләр тотем (ыруг символы) итеп сайланган хайван, әйтик, аю яки бүре белән иң якын туганнар арасында булган кебек кан кардәшлеген тойганнар. Тотемнары аю булган төркем әгъзалары үзләрен аюлар дип исәпләгәннәр һәм бөтен аюлар — алар төркеменең әгъзалары дип уйлаганнар. Тотемлы кабиләләр һәр кеше үлгәннән соң үз тотемы хайванына әверелә һәм, димәк, һәр хайван аларның мәрхүм туганы булуына ышанганнар. Тотемга табыналар, аннан мәрхәмәт көтәләр, аның белән аралашалар, дошманнардан һәм йола башкаруга багышланмаган кабиләдәшләреннән саклыйлар. Кеше тормышының бөтен этаплары — туу, үсмер чордан өлкәннәр тормышына күчү, үлем — махсус багышлау йолалары аша узган. Бу йолалар процессында индивид социальләшкән, гореф-гадәтләрне, традицияләрне һәм община кыйммәтләрен үзләштергән.

Чыганаклар 
 Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Антропология
Хайваннарга табыну
Авыл халкы (газета)

«Авыл халкы» газетасы – 1917 елның июненнән Уфада чыга башлаган  татар крестьян газетасы.

Тарих 
Газетаның беренче саны 1917 елның июнендә нәшер ителә. Аның баш сүзендә «Хәзер халык теләге бөтен Россия өчен закон! Халык нәрсә тели? - Җир һәм ирек тели!» - дип әйтелә. Барлыгы 16 саны чыга һәм сентябрьдә эш туктала. Газета Уфаның «Шәрекъ» типографиясендә басыла. Нашире һәм мөхәриренең исеме билгеле булмый,  газетада бары «Уфа вилайәте крестьян депутатлары шурасының башкару комитеты» нашир һәм мөхәрир дип билгеләнгән.

Газета эшендә Сәгыйть Сүнчәләй, Г.Баембәт, Ш.Сүнчәләй, М.Йосыпов һ.б. катнашкан.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
А
Уфа матбугаты
Мартин Борманн

Мартин Борманн (, 17 июнь 1900 ел, Хальберштадт шәһәре тирәсендәге Вегелебен, Ганновер, Алман империясе – 2 май 1945 ел, Берлин, Өченче рейх) – Алманиянең дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Фюрер урынбасары штабы җитәкчесе (1933 елның 3 июленнән), НСДАП Фирка кәнсәләриясе җитәкчесе (1941 елның маеннан), «Фюрерның шәхси сәркатибе» (1942 елның 12 апреленнән). Рейхсляйтер (1933 елның 2 июненнән), Рейхсминистр (портфельсез), мактаулы СС обергруппенфюреры, СА обергруппенфюреры. Һитлерның якын иптәше. Борманн сугыш ахырында Өченче рейхта фюрердан кала иң кодрәтле кеше булып кала.

Сылтамалар 

НСДАП әгъзалары
Фрайкор әгъзалары
Рейхсляйторлар
Нацист җинаятьчеләре
Антуан Гамильтон

Антуан Гамильтон () — инглиз һәм француз язучысы.

Ирландиянең Лауте яки Типперэри шәһәрендә дөньяга килә. 1640—1658 еллардагы инглиз инкыйлабы вакытында аның әтисе, шотланд аристократы, гаиләсе белән Франциягә күченә. Антуан монда үсә һәм белем ала. Англиядә реставрация чоры булганда, ул кире кайта. 1688 елда, Стюартлар нәселе җиңелгәч, янә Франциягә китә.

Үз әсәрләрендә Гамильтон эмигрант аристократиянең күңел төшенкелеген чагылдыра, ирония белән шушы аристократиянең әхлак дәрәҗәсен күрсәтә. Аның төп әсәре — «Граф Грамон истәлекләре» («Mémoires du comte de Grammont»). Ул 1704 елда языла, 1713 елда басылып чыга. Әсәр — XVII гасыр француз прозасының классик үрнәге. Аристократиянең тормышыннан тыш, Гамильтон тарихи портретларын да сурәтли: Кромвель, Людовик XIV һәм башкалар.

Аның «Contes de Féerie» әкиятләре дә XVIII гасыр француз әдәбиятына гаять зур йогынты ясый.

Библиография 
 , 3 тт. — 1912.
 . — 1878.
 . — 1897.

Француз телле язучылар
Франция язучылары
Шотландия язучылары
Инглиз телле язучылар
Бөекбритания язучылары
Гонкур премиясе

Гонкур премиясе () — иң яхшы роман өчен бирелә торган абруйлы Франция әдәби премиясе. Бертуган Гонкурлар хөрмәтенә аталган. Гонкур академисе әгъзаларының тавыш бирүе нәтиҗәсендә бирелә. 1903 елдан бирле ел саен тапшырыла. Аның күләме кечкенә (10 евро), ләкин премия иясе булу — зур дәрәҗә булып санала, җиңгән роман җыемын арттыра. Премия алган автор француз әдәбиятының алдынгы сафларына чыгарыла.

Гонкур академисенә исә Франциянең иң мәшһүр 10 әдибе керә. Һәр әгъзаның бары тик 1 тавыш хокукы бар. Академия президенты исә 2 тавыш хокукына ия.

Гонкур премиясе кеше гомерендә бер тапкыр гына тапшырыла ала. Әлеге кагыйдәдән чыгарылма бар — язучы Ромен Гарига премияне 1956 елда тапшырганнар, 19 елдан соң ул Эмиль Ажар тәхәллүсе  астында аңа кабат ирешә. Хакыйкать премияне тапшырганнан соң гына ачыклана.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Гонкур академиясенең рәсми сайты

Шулай ук кара 
 Дублин әдәби премиясе

Гонкур премиясе
Ак юл (журнал, 1913)

«Ак юл» журналы — Казанда 1913-1916 елларда чыккан балалар өчен рәсемле (иллюстрацияле) әдәби журнал.

Тарих 
Беренче саны 1913 елның 15 апрелендә, Казанда басыла. Балалар һәм яшүсмерләр өчен «Ак юл» журналы айга ике тапкыр чыга, барлыгы 74 номер дөнья күрде. Аңлаешлы җиңел теле, бай эчтәлеге һәм яхшы техникасы буенча, шул заман матбугатында күренекле урын биләгән. Аның эшендә яңа таныла башлаган яшь язучылар катнаша. Иң актив катнашучыларга исә Габделбари Баттал, Фәхрелислам Агиев, Фатих Сәйфи-Казанлы, Садри Җәлал, Г.Рәфикый, Хөсни Кәрим, Шәһит Әхмәдиев, Г.Шәрәф, И.Биккол, Нәкый Исәнбәт, Х.Әбелхан, Сәгыйть Сүнчәләй, Зыя Ярмәки, Шәйхулла Алкин һ.б. кертергә мөмкин.

Журнал беренче бөтендөнья сугышы вакытында финанс кыенлыклары аркасында, 1916 елның 22 гыйнварында, 74 нче саны чыгып туктала.

Нашире һәм мөхәрире Фәхрелислам Агиев була.

Чыганак
 
 Абызова Р.Р. Татарские детские журналы (1907-1918) и судьбы их создателей // Вестник университета им. Татищева. – 2020. – Т. 1. – № 4. – С. 59-67.
 Татарская периодическая печать: Научно-энциклопедическое издание / Сост. и науч. ред. Р.А.Айнутдинов, З.З.Гилазев. – Казань: Изд-во Академии наук РТ, 2017. – 200 с.

Моны да карагыз 
 Хәдичә Акчурина
Татарча журналлар
А
Бәрле (Зөя кушылдыгы)

Бәрле  (рус. Бирля) — Татарстан Республикасы Кайбыч районы аша ага торган елгаларның берсе. Елга башы Зур Подберезье авылыннан 3 км көньяктарак, тамагы Борындык авылыннан 2 км төньяктарак.

Озынлыгы — 48 км. Бассейн мәйданы — 385 км².

Бәрле елгасы — ТРның табигать истәлеге (1978) булып тора..

Елганың уртача киңлеге 8-10 метр булса, тирәнлеге — якынча бары 0,5-1 метр чамасы гына, агым тизлеге — 0,2 — 0,3 м/с. Бәрле арысы 12 кушылдыкка ия. Елга аз сулы булганлыктан хуҗалык эшләрендә кулланылмый диярлек.

Этимология 
Исеме "бүре" һәм "иле" сүзләренең кушылуыннан яки фин-угырчадан "берлинга" — колмак дигәннән килеп чыккан.

Географик мәгълүмәт 
Кайбыч районы аша агып, Борындык авылы янында Зөя елгасына коя. Елганың башы Зур Подберезье авылыннан көньяктарак урнашкан. Бәрле елгасының 2 дән алып 17 км га кадәр озынлыктагы 12 кушылдыгы бар, иң зурысы — Бәрле елгасы (уң кушылдык). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, кышын һәм җәен 500-600 мг/л. Бәрле бассейнында гомуми күләме 2 млн. м³ булган 3 буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла. Корноухово авылыннан Иске Чәчкаб авылына кадәрге участокта елга Кайбыч аучылык тыюлыгы территориясеннән ага.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.
 

Кайбыч районы елгалары
Татарстан табигый һәйкәлләре
Кече Мәме

Күлбаш, Кече Мәме (, ) — Татарстанның Кайбыч районындагы чуаш авылы. Бортас, Малала, Яңа Патрикеево авыллыры белән берлектә Кече Мәме авылы җирлеген төзи.

География 
Казаннан 75, Олы Кайбычтан 25, Колангы тимер юл станциясеннән 3 чакрымда урнашкан. Авыл ике күл арасында урнашкан.

Тарихы 
Авылга 1773 — 1775 елларда рус отрядларыннан качкан чуашлар тарафыннан нигез салына. 19 гасыр азагында авыл халкы чукындырыла.

Этимология 
Авыл Олы Мәме белән берлектә Казан губернасы Зөя өязе Иваново волостенә кергән. Рус язып йөрүчеләре уңайлыклар өчен авылның исемен Күлбаштан Кече Мәмегә алыштыралар.

Халык саны 

Милли составы (2010): чуашлар — 93 %, татарлар — 3 %, руслар — 3 %, үзбәкләр (1 %).

Мәгариф 
 Кече Мәме төп мәктәбе

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр 

Кайбыч районы чуаш авыллары
Eurovision җыр бәйгесе 2012

Eurovision җыр бәйгесе 2012 — 57 нче Eurovision җыр бәйгесе. 2012 елның маенда Азәрбайҗанда үтте. Үткәрү хокукын илгә Евровидение 2011 бәйгесендә җиңгән Ell һәм Nikki дуэты алып килгән.

Ярымфиналлар 22 һәм 24 май көннәрендә үтәчәк. Финал 26 майда үткәрелгән. Илләрне полуфиналларга бүлү җирәбәсе 2012 елның 25 гыйнварында Бакыда узган. Бәйгедә 42 ил катнаша. Шулай ук 25 гыйнварда бәйгенең визуаль темасы расланган — кызыл бизәкләр. Бәйге логотибы — ут чәчәге. Девиз — «Light your fire» (Үз утыңны кабыз).

Бәйгедә җиңүне «Euphoria» җыры белән Швеция вәкиле Лорин яулады. Ул 372 балл туплады.

Үткәрү урыны 

2011 елның 16 маенда бәйге өчен махсус бина төзеләчәк дип игълан ителде. Бинаны төзү өстендә алман «Alpine Bau Deutschland AG» ширкәте эшләгән. 20 000 кеше сыйдырышлы бина 2012 елның апрель аена төзелгән. Аны төзүгә Азәрбайҗан хөкүмәте якынча 48 миллион евро бүлеп бирде.

Яңа төзелгән бина «Кристал залы» исемен йөртә.

Уен барышы 
Финалда 26 ил чыгыш ясый. 5 ил — бәйгене оештыручылар һәм 10шар ил ике ярымфинал нәтиҗәсе буенча. Җирәбә тарту 2012 елның 25 гыйнварында үткәрелгән иде.

Җирәбә тарту 

Җирәбә тарту чарасы прошла 2012 елның 25 гыйнварында Бакыда узган. Шул ук вакытта тантаналы рәвештә «Евровидение» җыр бәйгесенең символик ачкычын тапшыру узган. Әлеге тантанада Евровидение 2011 узган шәһәр Дюссельдорфның мэры Дирк Эльсберс символик ачкычны Бакы шәһәре мэры Гаҗибалә Абуталыбовка тапшырган. Шушы вакытта башлап Бакы рәсми рәвештә Евровидение 2012 бәйгесенең хуҗасы булып санала. Чарада шулай ук бәйгенең бизәлеш темасын тәкъдим иткәннәр. Бәйге үткәреләчәк мәйдан да игълан ителгән.

1 нче ярымфинал 
Биредә 18 ил чыгыш ясады. Ярымфинал 22 май көнне узды.

Финалга Румыния, Молдавия, Россия, Исландия, Маҗарстан, Дания, Албания, Кипр, Греция һәм Ирландия уздылар. Барлыгы - 10 ил.

2 нче ярымфинал 
Биредә 18 ил чыгыш ясады. Ярымфинал 24 май көнне узды.

Финалга Литва, Босния һәм Герцеговина, Украина, Сербия, Швеция, Норвегия, Македония, Эстония, Мальта һәм Төркия уздылар. Барлыгы - 10 ил.

Финал

Харита

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Евровидение 2012: Швеция – беренче, "Буран әбиләре" – икенче
 Азатлыкта Евровидение бәйгесе — бар катнашучылар

Евровидение җыр бәйгесе
Исемлекләр:Мәдәният
Алга (газета)

«Алга» газетасы – 1917 елда Уфа шәһәрендә чыккан  татар социал-демократик газетасы.

Тарих 
Беренче саны 1917 елның 4 августында Уфада, «Тормыш» газетасы типографиясендә басыла. Барлыгы 7 сан гына чыга, алар барысы да урта кулда, 4 битле генә була. Мөхәрир вазифасында – Әхмәтсолтан Хәбиби, нашире — «Татар социал-демократларының Мәркәз комитеты Уфада». Мәкалә язучылар арасында иң җитди чыгыш ясаучысы Кәшфи Кабиров булган.

Юнәлеш 
Газета татар социал-демократларның матбугат органы булып санала, шигаре исә «Берләшеңез, бөтен дөньяның пролетариясе!» була.  Ләкин чынлыкта газета  шул лозунг буенча гына эшләми, ә бәлки үзенең битләрендә төрле сәяси фикерләргә урын бирә. Мәсәлән, Эчке Россия мөселманнары Милли-мәдәния мохтарияте игълан ителү турында ул болай яза:

Чыганак

Искәрмәләр 

Татарча гәҗитләр
А
Уфа матбугаты
Без солылар чәчәбез

Без солылар чәчәбез— татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар ике рәт булып тезелеп басалар да җырлап-такмак-лап бер-берләренә якынаялар:

— Без солылар чәчәбез, чәчәбез. 
— Нәрсә белән чәчәсез? 
— Чәчкеч белән чәчәбез. 
— Без аларны таптыйбыз. 
— Нәрсә белән таптыйсыз? 
— Ат җибәреп таптыйбыз. 
— Без аларны тотабыз. 
— Нәрсә белән тотасыз? 
— Йөгән белән тотабыз. 
— Мә, алайса йөз тәңкә, мең тәңкә. 
— Кирәкми йөз тәңкә, мең тәңкә. 
— Сезгә алайса ни кирәк, ни кирәк? 
— Безгә матур кыз кирәк. (Кызга күрсәтәләр.) 
— Ул кызыбыз бик елак. 
— Конфет, прәннек бирербез. 
— Конфет, прәннек яратмый. 
— Яратмаса, эләкми.

Шулай дигәч, билгеләнгән кызны уртага чыгаралар һәм ул нинди дә булса һөнәр күрсәтергә тиеш. Уен шуның белән тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Күктә, күктә ниләр бар

Күктә, күктә ниләр бар?  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар ярты түгәрәк рәвешендә кулга-кул тотынышып тезелеп торалар. Ике очта торган балалар чиратлашып шушы сүзләрне әйтәләр:

— Күктә, күктә ниләр бар? 
— Җофар белән шикәр бар. 
— Җофарыңны бир миңа? 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Кая миңа хан юлы? 
— Менә сиңа хан юлы. 
— Хан юлында елан бар. 
— Кылычың булса, кый да чык!

Шуннан соң башлап әйтүче бала, урыныннан кузгалып, кулга-кул тотынган балаларны артыннан ияртеп, икенче очта торган икенче баланың куллары астыннан «кыйгак-кыйгак» дип кычкырып чыгып китә. Бер-берсенә тотынган һәммә балалар кулларын ычкындырмыйча аның артыннан чыгалар да тагын элеккечә басалар. Актык бала чыккач, бу баштан икенче баланың куллары бәйләнгән булып кала. Уен тагын да шул рәвешчә кабатлана. Бу юлы инде балалар кулы бәйләнгән кешенең күршесе кул астыннан чыгалар һәм аның да кулы бәйләнеп кала. Шулай ахырда һәммә балаларның куллары бәйләнеп тезмәнең ике очында торган ике бала гына азат кала. Аларның берсе икенчесеннән, янындагы кулы бәйләнгән иптәшенә чиратлап күрсәтеп: «Бу ник бәйләнгән?» — дип сорый. Икенчесе аңа: «Атасының сүзен тыңламаган», «анасына каршы сүз әйткән», «укытучысына карышкан», «сабагын белмәгән» кебек сәбәпләр әйтеп тора. Беренчесе уенчыларның бу «гаепләре» өчен җыр җырлау, шигырь уку, бию шикелле җәза билгели. Җәзасын үтәгән балалар кулларын җибәрә бара. Һәммә балаларга җәза бирелеп беткәч, уен тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Хан юлы

Хан юлы — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотышып ярымтүгәрәк ясыйлар. Ярымтүгәрәкнең ике кырыенда калган ике бала кара-каршы түбәндәге такмакны көйләп әйтәләр:

— Күктә, күктә ниләр бар? 
— Күктә күгәрченнәр бар. 
— Сандыгында ниләр бар? 
— Җофар белән шикәр бар. 
— Шикәреңне бирсәнә? 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Җофарыңны бирсәнә? 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Хәбибулла кыз сорый. 
— Таныганыңны ал да кит. 
— Кая миңа хан юлы? 
— Менә сиңа хан юлы. (Хан юлын күрсәтә.) 
— Уртасында суы бар. 
— Аягың булса, атлап чык. 
— Кырыенда елан бар. 
— Кылычың булса, кый да чык!

Шулай дигәч, каршы яктагы бала, кулын җибәрмичә иптәшләрен ияртеп, «Кыйгак, кыйгак» дип, әле күрсәткән урыннан чыгып, тагын ярым түгәрәк хасил итә. Бу вакытта икенче башта торган баланың кулы берсе өстенә берсе менеп чолганып кала. Балалар тагы шул ук такмакны көйләп кара-каршы әйтешәләр дә, теге бәйләнгән бала яныннан чыгып, аның күршесен дә шулай арты белән әйләндереп, кулларын чалындырып калдыралар. Уенда ничә бала булса, шуларның барысын да бәйләп чыгалар. Шуннан соң иң кырыйда торып, такмак әйткән баланың берсе бәйләнгән баланы тотып: «Бу нигә бәйләнгән?» — ди. Икенче баштагысы берәр сәбәп әйтә. Мәсәлән: «Әнисе кунакка алып бармаган өчен», — ди. Шулай дисә, икенчесе бәйләнгән балага: «Алып барганын көт!» — ди дә ычкындырып бетергәнче уен дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Кабыргалы-камчылы

Кабыргалы-камчылы — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Балалар кара-каршы ике саф булып, кулларын бер-берсенә тотынышып, тезелеп басып торалар. Бер ягы түбәндәгечә җырлый:

Кикерикүк — ни була? 
Таң ата да кич була. 
Акбүз атым йөгәнле, 
Чатма көмеш иярле. 
Кабыргалы-камчылы, 
Тама торган тамчылы. 
Ак тирәк, күк тирәк, 
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктан җырлап җавап бирәләр:

Кабыргалы-камчылы, 
Тама торган тамчылы, 
Ак кирәк, күк кирәк, 
Сездән безгә кара чәчле, 
Кара кашлы, кара күзле, 
Фатыйма атлы кыз кирәк!

Чакырылган кыз (Фатыйма) чакырган якка йөгереп барып, бар көче белән сафны өзеп аша чыгарга тиеш. Чыга алса, бер баланы үз якларына алып китә. Чыга алмаса, үзе шул якта кала. Уен бер якта уенчылар беткәнче дәвам итә.

II вариант 
Бу уен гадәттә күп кеше арасында уйнала. Алар пар-пар булып торалар. Бер пары кулга-кул тотышып бер якка баса. Икенче пары утыз адымнар чамасы җир китеп, боларга каршы басып, шулай ук кулга-кул тотышып торалар.

Бер як каршы якка карап түбәндәгечә җырлый:

Кикерикүк — ни була? 
Таң ата да кич була. 
Акбүз атым йөгәнле, 
Чатма көмеш иярле, 
Кабыргалы, камчылы, 
Тама торган тамчылы, 
Ак кирәк, күк кирәк, 
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктагы пар бу икәүнең кайсын сайларга булса, шуның исемен әйтеп, түбәндәгечә җырлап чакыралар:

Кикерикүк — шул була, 
Таң ата да кич була, 
Акбүз атың йөгәнле, 
Чатма көмеш иярле; 
Кабыргалы, камчылы, 
Тама торган тамчылы, 
Ак кирәк, күк кирәк, 
Фатыйма матур кыз кирәк! 

Чакырылган кыз каршыдагы парга йөгереп барып, иңбаш-терсәкләре белән бар көченә бәрелеп, тегеләрнең тотышкан кулларын өзеп үтеп чыгарга тиеш. Өзеп чыга алса, шул икедән берсе белән тотышып, аның буш калган иптәшен бу якка ялгыз калганы янына җибәрә.

Бу юлы икенче пар баягыча җырлап уен башлый. Чакырылган кеше каршы якка йөгереп барып бәрелеп тә кулларын өзә алмаса, үз иптәше янындагы иптәшен чакырып җырлыйлар. Уен шулай дәвам итә. Уйнаучылар күбрәк булып китсә, саф белән култыклашып басып яки дүртәр-дүртәр булып төркемнәргә бүленеп уйныйлар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Ак тирәк

Ак тирәк — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Бер төркем кыз балалар бер-берсенең кулларыннан тотынышып, ялганып, дуга шикелле ярты түгәрәк ясап басып тезеләләр. Дуганың бер башындагы кыз үзенең күршесе белән кулларын өскә күтәреп «капка» ясыйлар. Аларга каршы якта икенче баштагы кыз бу «капка» ясаган кырыйдагы кызларга карап җырлап, түбәндәгечә әйтешәләр:

— Ак тирәк, күк тирәк, 
Күктә, күктә ниләр бар? 
— Күк буенда кызлар бар. 
— Күнчегендә ниләр бар? 
— Җофар белән шикәр бар. 
— Җофарыңны бир миңа. 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Шикәреңне бир миңа. 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Кая миңа хан юлы?

Дуганың икенче башындагы кыз үзенең күршесе белән тотышкан кулларын өскә күтәреп «капка» ясап, үтеп чыгарга юл күрсәтәләр.

— Менә сиңа хан юлы: 
Сазы бардыр — батадыр, 
Еланы бардыр — чагадыр; 
— Тана мулла кыз сорый. 
— Таныганыңны ал да чык! 
— Хәбибулла кыз сорый. 
— Кызың булса, бир дә чык! 
— Абау, анда елан бар. 
— Кылычың булса, кый да чык!

Яки: «Менә сиңа хан юлы» дигәч, «Балтаң булса, чап та чык, кылычың булса, кый да чык!» диләр. Шулай дигәч, каршы яктагы баш кыз үзенә тотынышкан иптәшләре белән, каз кебек кыйгаклашып киләләр дә, башларын иеп, тыраклап, капкадан үтеп чыгалар. Капка ясаучы кызлар буш куллары белән аларның арка-кабыргаларына җиңелчә суккалап калалар. Бар да үтеп беткәндә, капка ясаган кызның икенчесе беренчесенә каршы әйләнеп, куллары үрелгән булыр. Икенче кыз беренче кызны да әйләндереп үзенә тагып алып китәр. Икенче юлы килгәндә, икенче кыз белән өченче кыз ясаган капка астыннан шулай үтеп әйләнә баралар һәм уен актыгында бар да бер-берсенең кочагына кереп бетәләр. (Яки беренче кат уендагы капкадан чыгып беткәч, әйләнеп килеп, тагын шундый дуга булып, хәзер инде икенче баштагы лар капка булып, уенны дәвам иттерәләр.)

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Һерман Вилһелм Геринг

Һерман Вилһелм Геринг ( , Розенхайм тирәсе – , Нюрнберг) – нацист Алманиясенең сәяси, дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, Авиация рейхсминистрлыгының рейхсминистры, рейхсмаршал (1940 елның 19 июле). 1945 елның 23 апрелендә Һитлерның боерыгы буенча, барлык дәрәҗәләре һәм вазифаларыннан алына. Нюрнберг трибуналы карары буенча, төп хәрби җинаятьчеләрнең берсе булып таныла.

Сылтамалар 

НСДАП әгъзалары
НСДАП җитәкчеләре
Нацист җинаятьчеләре
Авиации маршаллары
Рейхсминистрлар
Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Алман генерал-фельдмаршаллары
Pour le Mérite ордены кавалерлары
Пруссия эчке эшләр министрлары
Авиация министрлары
Икътисад министрлары
Парламент спикерлары
Политики-самоубийцы
Нүрнберг процессы җинаятьчеләре
Фетишизм

Фетишизм (фр. fetiche; португ. feitico — бөти, тылсым) — җансыз предметларга дини табыну, алар табигатьтән өстен сихри көчкә ия дип ышану.

Фетишизм хайваннарга түгел, ә конкрет предметларга дини табынудан гыйбарәт. Фетиш ул — дингә ышанучылар күзаллаулары буенча, табигатьтән өстен сихри көчкә ия булган һәм дини табыну объекты буларак хезмәт итүче җансыз предмет. Кешене нәрсә беләндер гаҗәпкә калдырган теләсә кайсы предмет, мәсәлән, гаҗәеп формадагы һәм төстәге таш, хайван теше, агач кисәге, урмандагы агач төбе һ.б. фетиш була алган. Предмет фетишка әверелсен өчен аның могҗизалы көче ачылырга тиеш булган.
 
Борынгы кешеләргә фетишлар һәркайда (сукмакта, елга кичүендә, ишектә, муенда) очраган. Алар авырулардан саклаганнар, уңыш китергәннәр, сулыкларны балык белән тутырганнар, юл-басарларны тотарга һәм аларга җәза бирергә булышканнар, кыюлык өстәгәннәр, дошманны каушау хәленә китергәннәр. Фетишизм үз тарихи эпохасын узып китеп, соңгырак чор мәдәнияте элементына әверелгән. Алпар тәре явына үзе сөйгән хатын-кызның яулыгын һәм сурәтен алып киткән, студент имтиханга барганда кесәсенә «бәхетле» әйбер сала, эшмәкәр яки автоузышчы кыйммәтле реликвияләрдән файдалана. Полк байрагын, дәүләт флагын, клуб символын, мундир абруен хөрмәт итүдә фетишизм кайтавазлары яңгырый. Спортчылар ярышларга үзләре белән йөрткән бүгенге бөтиләр - фетишизм калдыгы күренешләре.

Фетишизмның бер төре потларга табынудан гыйбарәт. Пот (Идол, грекчадан eidolon — образ, рәвеш) сүзенең ике мәгънәсе бар: 
 кеше яки хайван сыны формасында ясалган матди җисем;
 дини табыну объекты булып хезмәт итүче илаһи зат яки рух сурәте.
  
Күчерелмә мәгънәдә бу сүз сукырларча табыну предметын аңлата. Хәзерге диннәрдә иконаларга яки изгеләр җәсәденә табынулар — бер үк вакытта фетишизм һәм потларга табыну калдыгы.

Чыганаклар 
 Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Антропология
Дини культ
Эльдар Касыймов

Эльдар Касыймов () — Азәрбайҗан җырчысы, Евровидение 2011 бәйгесе җиңүчесе.

Эльдар 1989 елның 4 июнендә Бакыда туа. Музыка мәктәбендә фортепианода уйнарга өйрәнә. Бакыдагы славян университетының халыкара мөнәсәбәтләр бүлеген тәмамлый.

Эльдар Касыймов — танылган совет актрисасы, СССРның халык артисты Мәрзия Даутова (әстерхан татары, Азәрбайҗанга күченеп яши, шунда вафат була) оныгының улы, Азәрбайҗан ССР халык артисты Фирәнгиз Шәрифованың оныгы.

2011 елда Евровидение 2011 бәйгесендә Нигәр Җамал белән бергә чыгыш ясый. Ярымфиналда дуэт 206 балл алып, 2 нче урынга ирешә. Финалда исә алар 221 балл туплый алалар һәм бәйге җиңүчесе булып игълан итәләр. Эльдар белән Нигәрнең уңышы нәтиҗәсендә Евровидение 2012 бәйгесе Бакыда үтәчәк.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Eldar Gasimov & Nigar Jamal 
 Евровидение бәйгесендә татар канлы егет җиңде

Азәрбайҗан җырчылары
Нигәр Җамал

Нигәр Җамал () — Азәрбайҗан җырчысы, Евровидение 2011 бәйгесе җиңүчесе.

Нигәр 1980 елның 7 сентябрендә Бакыда туа. 2001 елда Хаҗар университетының икътисад бүлеген тәмамлый. Укуын бетергәч, күпмедер вакыт Лондонда яши, музыка белән шөгыльләнә.

Евровидение бәйгесендә катнашу хыялы Нигәрдә 2000 елда туган. Нәкъ шул елда татар җырчысы Алсу «Соло» дигән җыры белән Евровидениедә 2 нче урын алган иде. Алсу ул вакытта Азәрбайҗанда бик популяр булган. Берәр кайчан мин дә Алсу кебек Европа сәхнәсенә менсәм иде, дип хыялланган булган Нигәр.

2011 елда Евровидение 2011 бәйгесендә Эльдар Касыймов белән бергә чыгыш ясый. Ярымфиналда дуэт 206 балл алып, 2 нче урынга ирешә. Финалда исә алар 221 балл туплый алалар һәм бәйге җиңүчесе булып игълан итәләр. Эльдар белән Нигәрнең уңышы нәтиҗәсендә Евровидение 2012 бәйгесе Бакыда үтәчәк.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Eldar Gasimov & Nigar Jamal 

Азәрбайҗан җырчылары
Мәрзия Давытова

Мәрзия Йосыф кызы Давытова-Әдһәмова () — танылган совет актрисасы, ССРБ халык артисты. Милләтенә килгәндә, аның әстерхан татары да әзәри дә булуы турында мәгълүматлар бар.

Ул 1901 елда Әстерханда туа. 1917 елда беренче итеп Әстерхан татар драма театры сәхнәсенә аяк баса. Шуннан бирле күпсанлы рольләр башкара. 1920 елда Бакы театры труппасына алына. Азәрбайҗан актеры Аббас-Мирза Шәрифзадәгә кияүгә чыга. Аббас-Мирза әфәнде 1938 елда Сталин золымы корбаны була. Мәрзия ханым берничә тапкыр Азәрбайҗан Югары шурасына депутат булып сайлана. 1962 елның 6 гыйнварында Бакыда вафат булган.

Аның оныгының улы Эльдар Касыймов Евровидение 2011 бәйгесендә җиңү яулый.

Галерея

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 

Татар артистлары
Азәрбайҗан артистлары
Азәрбайҗан актрисалары
ССРБ халык артистлары
Әстерхан татарлары
Азәрбайҗан татарлары
Әл-Җәзирә

Әл-Җәзирә () — халыкара гарәптелле телекомпания. Штаб-фатиры Катарның Доһа шәһәрендә урнашкан. 1996 елда Катар әмире кушуы буенча оештырыла. «Әл-Җәзирә» исеме гарәпчәдән ярымутрау дип тәрҗемә ителә. 

Канал дөньяның 31 илендә үз бүлекчәләрен тота. Яңалыклар белән беррәттән, ул аналитик тапшырулар, ток-шоулар һәм документаль фильмнар күрсәтә. 

Канал Усама бин Ладен видеомәрәҗәгатьләрен чыгаргач дөньяга таныла. 

Елына бу каналга 30 миллион доллар бүленә. Ул бәйсез мәгълүмат таратуда ирекле. Әлеге канал гамәлгә кергәч үк берәүләр аны Исраилга, икенчеләре Хәмәскә хезмәт итүдә гаепли. Чөнки тапшырулар чыга башлауга, анда Исраил рәсмиләренә дә, Согуд Гарәбстаны диссидентларына да, феминистларга да, динчеләргә дә мәйдан бирелә. 

Дәүләт сәясәтенә туры килмәгән язмалар өчен Согуд Гарәбстаны җитәкчеләре инде берничә тапкыр Катар әмирен әлеге каналны ябарга чакырды. Шулай ук Якын Көнчыгыш рәсмиләре дә бу телевидение җитәкчелегенә ачулы хатлар юллап торды.

2011 ел бәрелешләре башлангач, ачу инде түзә алмаслык булып кабарды. Каһирәдәге Әл-Җәзирә телевидениесе бүлекчәсе бинасына һөҗүм ясалды, андагы журналистлар кыйналды, җиһазлары алынды һәм материаллары юк ителде.

Чыганаклар 
 Гарәп каналы бар дөньяны үзенә карата

Гарәп телендә эшләүче телеканаллар
Инглиз телендә эшләүче телеканаллар
Катар телеканаллары
Гаити Җөмһүрияте

Гаи́ти (, ) — Гаити утравының көнбатыш өлешендә һәм якын яткан утрауларда урнашкан дәүләт. Утрауның көнчыгыш өлешендә Доминикан Җөмһүрияте урнаша.

Башкаласы — Порт-о-Пренс. Халык саны — 10 033 000 кеше.

Таино индеецлары теленнән гаити «таулы ил» булып тәрҗемә ителә.

Диннәр 
Гаити Конституциясе дин тоту иреген билгели һәм дәүләт динен билгеләми, гәрчә католик чиркәве кайбер ташламалардан файдаланса да.

Католиклар илдә иң эре христианнар төркемен тәшкил итә (бәяләүләр буенча, алар халыкның 55 % ы), аннары җирле вуду диненә ышанучылар килә. 2010 елга Гаитида 4000 – 5000 мөселман исәпләнгән .
 Гаитида ислам

Франсузтелле илләр
Утрау-дәүләтләр
Унитар дәүләтләр

hy:Հայիթի
na:Haiti
nah:Haiti (nci)
ne:हैटी
oc:Aïtí (estat)
ps:هېياتي
sq:Haiti
Кем кирәк

Кем кирәк?   — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике төркемгә бүленәләр дә кулга-кул тотынып кара-каршы басалар. Ике төркем хор белән түбәндәгечә әйтешәләр:

— Камыр — камчылык. 
— Камыр башы тимчелек. 
— Ахирәткә кем кирәк? 
— Гөлкәй матур, шул кирәк.

Исеме чыккан бала, чакыручылар янына йөгереп, аларның сафын өзеп чыгарга тырыша. Әгәр өзә алса, бер баланы үз сафына алып китә; өзә алмаса, үзе шулар рәтендә кала.

Уен шулай чиратлашып чакыру рәвешендә барып, сафларның берсендә уенчылар беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары