alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Latviä

Latviä yäki Letoniä, räsmi iseme Latviä Cömhüriäte (latışça: Latvijas Republika) — Tönyaq Awrupada Baltıyq diñgeze buyında urnaşqan däwlät. Kürşeläre: tönyaqta Estoniä, könçığışta Räsäy, könyaqta Litva.

Millätläre 

Latışlar (59,4%), urıslar (27,6%), beloruslar, ukrainnar, yähüdlär, tatarlar h.b.

Milli dine 

Räsmi dine yuq.

Latışlar: lüteran häm katolik xristianlığı; keçe öleşe dievturi (xristianlıq qädär dine)

Ruslar: pravoslavie

Başqalar: katolik xristianlığı, islam, yähüd dine

Tarix

Borınğı tarix 

Estoniä cirendä borınğı zamannardan baltıyq (latgallar h. b.) häm fin-ugır (livlär) qäbilläre yäşilär. Alar xäzerge latışlarnıñ babaları.

Urta ğasırlar 

Latgallar Kiev Rustän kilgän missionärlärdän pravoslavie qabul itälär

13. yözdä Latvianı Almannar (German Sword Brethren) kontrolenä alalar; Lätilär katolik dine qabul itälär

Latvia Livoniä Ordenı, Şvetsiä, Pülşä sostavına kerä

Reformatsiä waqıtında Lätilärneñ öleşe lüteran dine qabul itälär

Yaña ğasırlar 

18-19 yözdän Latviä Rusiä İmperiäse sostavına kerä

Oktäber İnqıylabınnän soñ (1918.yılnıñ 18 noyäber) Latviä üz bäysezlegen iğlan itä.

1940. yılda Latviäne Ribbentrop-Molotov paktı buyınça Sovetlar Berlegenenñ Xäkimiäte üz kontrolenä ala. Latviä SSSRğa kerä

1941 - 1944 Alman okkupatsiäse

Böyek Watan Suğışınnan soñ Latviädä suğış tämamlana. (Urman abıylar suğışı)

1991.dä SSSRdan çığa

Xäzergä Latviä 

2004.neñ 29. martta NATO blogına kerä

2004.neñ 1. mayda Awrupa Berlegenä kerä

Säyäsäte 

Latviä konstitutsion demokratiä dip sanıla. Prezidentne parlament (Saeima) saylıy. Saeimada 1 pulat, 100 urın. Prezidentnı häm deputatlarnı 4 yılğa saylıylar.

Latviäneñ zur öleşe - rus telle grajdannar tügel

Administrativ bülüe (-2009) 

Latviägä 26 rajon (rayon) kerä:

Geografiäse 

Balik Diñgeze buyında urnaşqan. Latviädä yaqınça 3000 kül häm 1200 içkä bar. Zur yılğası: Daugava. İñ zur tawı: Gaiziņkalns

İñ zur şähärläre: Rīga, Daugavpils, Liepāja, Jelgava, Jūrmala.

İqtisad 

Soñğı iqtisadi krizise 1998. yılda bula.

1999.nıñ noyäberdä Latviä WTOğa kerä.

Démografiäse 

SSSRdan çığuınnan soñ rus telle keşelär Latviädän kitälär, xalıq sanı citärä.

Mädäniäte 

Latviä bik mädäniätle il. 2003. yılda Latviädä Eurovision Cır Konkursı buldı.

Sıltamalar 
 The Latvian Institute  - official government site with various factual materials about Latvia in several languages (en, de, fr, fi, se, ru - depending on the material)
 Cabinet of Ministers - Official governmental site
 President's Chancery - Official presidential site
 Saeima - Official parliamentary site (in Latvian)
 Welcome to Latvia  - Wide collection of Latvian links
 LatviansOnline - Popular online Latvian community
 latvians.com - Latvian identity in exile

Mona da qara 

Дәүләтләр
Балтыйк илләре
Җөмһүриятләр
Kareliä

Kareliä (Kareliä Cömhüriäte) (Karelça: Karjalan Tazavaldu, Urısça: Республика Карелия, Suomiça: Karjalan Tasavalta) Skandinaviädä, Aq Diñgezdä urnaşqan. Kürşeläre: tönyaqta Murmansk ölkäse, könçığışta Arxangelsk ölkäse, könyaqta Leningrad ölkäse, Vologda ölkäse, könbatışta Finländiä.

Tarixı

Borınğı Tarixı 
Kareliä territoriäsenda keşe mezolit däverennän yäşi başlağan. Alar balıq totu, awçılıq belän söğellängän. Bezneñ eranıñ 1 meñyıllığı azağında Karel muyıntığı wä Ladoga küleneñ tönyaında karellar, Ladoga wä Onega külläre aralığında vepslar, tönyağraq cirlärdä saamnar yäşägän. K.ga mil. 2 nçe meñyıllıq başlarında slavânnar kilep, igençelek, toz çığaru häm balı totu belän şöğellänä başlağannar. Kareliä territoriäse 9 ğasırdan 12 ğasır başınaça Borınğı Rus däwläte, soñraq Novgorod cömhüriäte qulı astında bulğan.

Yaña Yözläre 

18. yözdä Åbo şartnamäse buyınça Kareliä Rusiä İmperiäseneñ sostavına kerä.

Oktäber inqıylabınnan soñ Karellarnıñ Xezmät Kommunı oyıştırıla.

1923. yılda Karel ASSR oyıştırıla. 1940. yıldan anı Karel-Fin SSR dip atílar.

1941.- 1944. yıllarda Kareliä Finlandiä okkupaţiäsendä.

1956 Karel-Fin SSR Karel ASSR isemenä qayta.

Xäzerge Kareliä 

1991. 13. Nöyäberendä 'Kareliä Cömhüriäte' oyıştırıla.

Coğrafiäse 

Kareliäneñ 85% cirendä urman üsä. Kareliädä 27,000 yılğa häm 60,000 kül. Alarnıñ iñ zur: Ladoga häm Onega (Suomiçä: Ääninen) külläre.

Demografiäse

Millätläre 

Karellar (11%), Urıslar (73%). Başqa Fin xalıqları: Vepslar, Laponlar, Finnar. Başqalar — böten SSSRdan kilgän törle millätle keşelär.

Telläre

Räsmi telläre 

Kareliädä 1 yä 2 räsmi tele: Bernçese — Urıs. İkençese — Karel yäisä Finça. 1940.qa qädär Karel tele räsmi tele bulğan, 1956.dan Fin tele Karellarnıñ räsmi häm ädäbi tele dip sanılğan, Karellarnıñ üz tele räsmi bulmağan. Soñğı yıllarda Kareliädä Rus tele räsmi dip sanıla. Karel häm Fin tele Latin älifbasın qullanıla.

Başqa telläre 

Kareliädä Veps, Saami tellär taralğan. Alar Karel häm Suomi tellärenä bik oxşaş.

Dinnäre 

Räsmi dine yuq.

Karellar: Pravoslavie, Xristianlıq qädär dini elementlari dä saqlanğan.

Ruslar: Pravoslavie, Ateistlar da bik küp.

Başqalar: Katolitsizm, Lüteran Xristianlığı, İslam, Yähüd dine

Säyäsäte 

Karel tele Latin älifbasını qullanıla. Ämmä xäzerge Duma qanunnarı bu älifba qarşı. Şuña kürä xäzergä Karel telen yazuı räsmi tügel, läkin xalıqta ul kiñ qullanıla.

Administrativ Bülüe 

Kareliägä 15 rayon (rajon) häm 1 Moxtar Volost kerä.

İqtisadı 

Kareliädä 50 kiräkle mineral tabılalar. Kareliäneñ ağaç küläme — 807 million m³.

Mädäniäte 

Räsäyneñ ruxıy üzägennän berse — Valaam monastıre Kareliädä, Ladoga külen Valaam utırawında urnaşqan.

Sıltamalar 
 The Many Karelias  — Virtual Finland
 Republic of Karelia — Official site
 Window to Karelia 
 Web server Karelia
 Map (Rus Älifbasında) 
 Karelia on the map of medieval Europe
 Maps of Karelia — Heninen
 Flag — Flags of the World
 The Karelians
 ProKarelia

Monı da qara 
 Карел милли округы

Россия Федерациясе республикалары
Layış rayonı

Layış Rayonı (Urısça: Лаишевский район (Laişevskiy rayon)).

Taríxı

1708.-1920. yıllarda: Layış öyäze. 1920.-1927 yıllarda: Layış kantonı.

TRnıñ üzägendä urnaşqan. 1927. yılnıñ 14. Febrälendä oyıştırıla. 1963. yılnıñ 1. Febrälendä rayon tarqatıla, bilämäse Piträç rayonına birelä. 1965. yılnıñ 12. Ğínwarında yañadan torğızıla.

Geografiäse

Layış rayonı cire tönyaqtan könyaqqa awış tigezlektän tora (bieklege 75 – 190 m). Könbatış häm könyaq çikläre Kuybışev susaqlağıçı yarları buylap ütä. Mişä häm Bırıs yılğaları ağa. Cirläre kübesençä aqsıl sorı, sorı häm qarası sorı urman, käsle-kölsu tufraqlı. Territorísınıñ 16.6%ında urmannar. İzvesttaş, dolomit, mergel, torf yatmaları oçrí. İdel-Kama saqlawlığınıñ Saral bülege Layış Rayonına kerä.

Íqtísadı

Layış bistäsendä sänäğät citeşterüläre, urman xucalığı bar.  2002. yılda awıl xucalığı 94.3 meñ ha cir bili, ş. i. 732 meñ ha sörü cire. Saban bodayı häm közge boday, arış, solı, tarı, borçaq igelä, bäräñge, yäşelçä üsterelä. Mögezle ere terlek asrala, qoş-qort ürçetelä. Rayon cirendä Qazan aeroportı urnaşqan; Qazan-Orenburg aftamabil yulı uza.

Mädäniäte

2000. yılda 37 ğomumí belem birü mäktäbendä 6111 uquçı, hönär mäktäbendä 158 uquçı uqí. 35 kitapxanä, 43 klub, 255 urınğa isäplängän 3 xastaxanä bar.
Alisä Ğällämova

Ğällämova Alisä Mixail qızı (1972), şahmatçı, xalıqara grossmeister (1988).

Profsoyuzlar fizkultura-sport cämğiätendä tärbiälänä (Qazan). 1987. yılda (16 yäşkä qädär qızlar arasında), 1988 yılda (20 yäşkä qädär qızlar arasında), dönya, 1992. yılda (Ukraina cıyılma taqımı sostavında), Awrupa çempionı.

Bötendönya şahmat olimpiadaları büläk iäse: SSRB cıyılma taqımı eçendä 1.-2. urınnar (1990); Ukraina cıyılma taqımı sostavında 2. urın (1992); RF cıyılma taqımı sostavında 2.13. urınnar (1996).

RF çempionı (1997), xatın-qızlar arasında dönya berençelegen däğwalawçılar yarışında (1997) ciñüçe, dönya çempionı isemen alu yarışı finalında uynawçı (1997). Rüssiä çempionatı büläk iäse (1998, 2. urın), dönya çempionı matçında qatnaşuçı (1999., Qazan – Pekiñ).

Шахматчылар
18 гыйнвар көнне туганнар
1972 елда туганнар
Әлифба буенча шәхесләр
Yosıp Sämitev

Sämitev Yosıp Yunıs ulı (1925-87), fizik, fiz.-mat. fän. doktorı (1967), prafisır (1970). TASSRnıñ atqazanğan fän eşleklese (1985). 1954. yıldan Qazan Däwlät Universitätendä, 1957.-85. yıllarda organik quşılmalar tözeleşen öyränü labaratorí mödire. Ber ük waqıtta 1965.-70.tä SSSR FAneñ Qazan filialı Organik häm Fizik Ximiä İnstitutında. SSSRda berençelärdän bulıp organik ximiädä tikşerenülär öçen TMP qullana. Xezmäte yuğarı sífatlı TMP spektroskopiäsenä qarí.

İskärmälär

Sıltamalar

Şulay uq qarağız  
 

Физиклар
Födor Şaläpin

Födor Şaläpin,  Födor İvan ulı Şaläpin (rusça Фёдор Иванович Шаляпин, 1873-1938) - cırçı (bas), Respublikanıñ xalıq artistı (1918). Ämät bistäsennän.

Tormış yulı 

1890 yılğa qädär Qazanda yäşi, çirkäw xorlarında cırlıy, opera häm dram spektaklläre statistı, opera xorı cırçısı bula. 

Pötr İlyiç Çaykovskiynıñ Qazan muzık söyüçelär tügäräge quyğan Yevgeniy Onegin spektaklendä Zaretski partiäsen başqara. 

1895-1922 yıllarda Sankt-Peterburgtağı Mariinsky häm Mäskäwdäge Zur Teaterlärdä, Mäskäw Xosusıy Rus Operasında cırlıy. 1897, 1899 häm 1909 yıllarda Qazanda gastrollärdä bula. 

1922. dän çit ildä yäşi. 1982. yıldan Qazanda F. Şaläpin isemendäge opera festivale ütkärelä. 1999. yılda Qazanda aña häykäl quyıdı. (Skulptorı – A. Balaşov)

Sıltamalar
    Котляров Ю., Гармаш В. Летопись жизни и творчества Ф. И. Шаляпина. В 2-х книгах.. — Л.: Музыка, 1985. — 15 000 экз.
    Шаляпин, Федор Иванович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
    Шаляпин Ф. И. «Маска и Душа. Мои сорок лет на театрах» (автобиография).
    Шаляпин Ф. И. «Страницы из моей жизни» (совместно с Максимом Горьким).
    А. В. Оссовский, Ф. И. Шаляпин, в кн: А. В. Оссовский, Музыкально-критические статьи (1894—1912), «Издательство Музыка» Ленинград, 1971, стр. 174—177.
    Лесс А. Л. Рассказы о Шаляпине. — М., «Советская Россия», 1973. — 174 с.
    Петелин В. В. «Восхождение, или Жизнь Шаляпина (1894—1902)». М.: Центролиграф, 2000, 2004.
    Пружанский А. М. Отечественные певцы 1750—1917. Словарь.. М.: «Композитор» (2000). Проверено 9 января 2010. Архивировано из первоисточника 8 февраля 2012.
    Фёдор Иванович Шаляпин. Альбом-каталог из фондов ГЦТМ им. А.А. Бахрушина / С.В. Семиколенова. — М: ГЦТМ им. А.А. Бахрушина, 2012. — 408 с. — (Бахрушинская серия). — 1000 экз. — ISBN 978-5-901977-56-9.
    «Этот гений — Фёдор Шаляпин. Воспоминания и статьи», ГЦММК им. М. И. Глинки, дом-музей Ф. И. Шаляпина, фортепианная школа «Клавир». М., 1995.
    Янковский М. Шаляпин и русская оперная культура. — Л.; М.: Искусство, 1947.
    Дмитриевский В. Н. Шаляпин. — М.: Молодая гвардия, 2014. — 543[1] с. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1448). — 5000 экз. — ISBN 978-5-253-03667-3.

Җырчылар
Баслар
Кев Салихов

Салихов Кев Миңнулла улы (1936), физик, ТР ФАнең хакики әгъзасы (1992.), РФАнең мөхбир әгъзасы (1997). РФнең атказанган фән эшлеклесе (1995). 1963-88 елларда СССР ФА Себер бүлегенең Химия кинетиге һәм яну институтында (Новосибирски ш.), профессор (1981), 1988 елдан РФАнең КГҮнең Физик-Техник Институты директоры. Бер үк вакытта 1989 дан Казан дәүләт университетыында химия физикасы кафедра мөдире, 1992 дән ТР ФАнең вице-президенты. Хезмәтләре химия физикасына һәм радиоспектроскопиягә карый. Ленин бүләге лауреаты (1998). Applied magnetic resonance журналының баш мөхәррире (1990 елдан).

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1985 Ленин бүләге лауреаты 
 2018 3 дәрәҗә Ватан алдында казанышлары өчен ордены
 2020 — «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар

Моны да карагыз  

Физиклар
Физика-математика фәннәре докторлары
Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Татарстан галимнәре
«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Gerhard fon Mende

Gerhard von Mende /fon MENde/ (1904-1963), Alman tarixçısı, türkolog.1936-1940. yıllarda Berlinnıñ Çit illärne Öyränü yuğarı mäktäbe häm 1940. yıldan Berlin universitetı professorı, ber ük waqıtta 1941. yıldan Poznan universitetı professorı. 1941-­1944 yıllarda Almaniänıñ okkupatsilanğan Könçığış cirlär ministerlegendä "Qawqaz Milli Aradaşıq" (ş.i. Tatar aradaşlığı) häm "Çit xalıqlar" bülekläre citäkçese. "İdel-Ural Legionın tuplawda, İdel-Ural Törki-Tatarlarınıñ körüş berlegen oyıştıruda qatnaşa. 1950-yıllarda Düsseldorf şähärendä (Almaniä) Sovet ilen häm xalqın öyränü üzägenä – "Könçığış Awrupa oyışmasına citäkçelek itä. Xezmätläre Könçığış Awrupa Törki xalıqlarına, ş.i. Tatarlar tarixına qarıy.

İskärmälär 

Әлифба буенча галимнәрТөрки халыклар белгечләреШәхесләр:Өченче рейхШәхесләр:БерлинШәхесләр:Познань
Boris Yeltsin

Yeltsin Boris Nikolayeviç (Urısça:Ельцин Борис Николаевич) (1 fevral 1931-23 aprel 2007), däwlät eşleklese, berençe Räsäy Prezidentı. 1955. yıldan xucalıq häm partiya eşendä, 1976-1985. yıllarda SBKFnıñ Swerdlaw Ölkä Komitetı 1. särkätibe, 1985.-86. da SBKF ÜK särkätibe, 1985-1987. dä Mäskäw Şähär Komitetıniñ 1. särkätibe. 1987-1989. da SSRB Tözeleş Däwlät Komitetı räiseneñ 1. urınbasarı – SSRB ministrı. 1989-1990. da SSRB YŞnıñ Tözeleş häm Arxiterktura Komitetı räise. 1990-1991. RSFSR YŞ räise. 1991-1999. da Räsäy Prezidentı. 1981-1990. da SBKF ÜK äğzası, 1986-1988. dä ÜKnıñ Säyäsi bürosına äğzalıqqa kandidat. 1978-1989. da SSRB YŞ deputatı. 1989-1991. dä SSRB xalıq deputatı. 1994. yılda Räsäy Federatsiäse Däwlät Xakimiäte Organnarı belän Tatarstan Respublikası Däwlät Xakimiäte Organnarı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında şartnamägä qul quya.

Annan kiläse prezident - Vladimir Putin

РФ президентлары
СБКФ ҮК әгъзалары
Ekaterina II

Ekaterina II Alekseyevna (Yekaterina II Aleksey qızı, tumıştan Sophie Augusta Fredericka of Anhalt-Zerbst, Tatarlarda – Äbi Patşa) (1729. – 96.), Räsäy imperatritsası (1762. yıldan). 1767. yılda Qazanda bula. Yekaterina II idarä itkändä Rusiä İmperiäsendä yäşäwçe Tatarlar tormışında uñay üzgäreşlär küzätelä: 1783. yıldan möselmannarğa din irege iğlan itelä, dini ezärlekläw çiklänä, 1788.dän möselmannar öçen Diniä Näzaräte oyıştırıla; üz xoquqların dälilli alğan Tatar morzaları Rus aqsöyäkläre belän xoquqi yaqtan tigezläşterelä (1784.), Tatarlarğa irekle säwdä itü häm säñäğät-citeşterü belän şöğellänü xoquqı h. b. mömkinleklär birelä.

Сәясәтчеләр
İbn Fadlan

İbn Fadlan yäki Äxmäd ibn äl-Ğabbas ibn Räşid äl Bağdadi (ibne Fađlan) - 10 ğasır ğäräp mäşhür säyäxätçese häm yazuçı. Bağdad xälifäse âl-Moqtädir sarayında xezmät itkän. 921-922. yıllarda Bağdad xälifäse âl-Moqtädir ilçelege särkätibe (Bolğarğa âl-Moqtädir ilçelege). Säyäxätnamäsendä Urta Asía, İdel belän Ural töbägendä yäşäwçe Bolğar, Xäzär, Başqort, Törekmän, Rus (Viking), Komi häm başqa xalıqlarnıñ tormışı häm ğöref-ğädätläre xaqında qimmätle mäğlümatlar tuplanğan. R. Fäxretdin ibne Fazlannıñ yazmaların 20. yöz başında Tatar telenä tärçemä itä (1993. yılda näşär itelä). Säyäxätnamäneñ tulıraq nösxäsen Äxmätzäki Wälidi 1923. yılda İrandağı Mäşhäd şähäre kitapxanäsendä taba.

Äxmät ibne Fazlan süräte The 13th Warrior Hollywood filmendä gäwdäländergän. Aktórı – Antonio Banderas.

Сәяхәтчеләр
Гарәп тарихчылары
Almış Cäğfär ibn Şilki

Almış (Almas) iltäbär yäki Almış ämir, Almuş, Almas, Almış mälik, Almış patşa, Almış (Abdallah) Cäğfär ibn Şilki (9. yöz axırı – 10. yöz urtaları), İdel buyı Bolğarı idaräçese (iltäbäre). Möselmanlıqta alğan iseme Cäğfär bine Abdallah. Şilkineñ ulı. 10. yöz başında Xäzär qağanlığına buysınğan Urta İdäldäge il-bäklek xakime. Xäzär qağanlığına buysınudan qotılu teläge belän Bolğar qäbilälären berläşterü öçen köräşä. Bağdad xälifäsenä ilçelä cibärä. 922. yılda âl-Moqtädir xälifä ilçeläre Bolğarğa kilä. Almış iltäbär idaräse waqıtında İdel buyı Bolğarı möstäqil däwlät bulıp oyışa.

İslam dine qabul itüe

Almış, Bağdad xälifätenä ilçelär cibärep, üz ilendä islam tärtiplären urnaştıruda yärdäm itü häm bolğarlarğa möselman dinen öyrätü öçen üzenä fäqeyh—şäriğät xoquqların yaxşı belüçe keşe cibärüne ütengän.
Bolğar bieneñ üteneçe qänäğätländerelgän.

Bağdadtan ilçelege

922 yılda Bağdadtan Urta Aziä aşa bolğarlarğa ilçe Susan är-Rassi häm ilçelekneñ särqätibe Äxmät ibne Fadlan citäkçelegendäge wäkillek kilep citkän. Näq menä ilçelekneñ asılda töp wazifasın ütäwçe İbne Fadlan Bağdadqa äylänep qaytqannan soñ üzeneñ «Risalä»sen yazğan. (Risalä—berär mäqälä, keçeräk kitap digän süz.)

İlçelek borınğı bolğarlar ilenä hicri belän 310 yılnıñ 121 möxärrämendä ayaq basa. Bu bezneñçä yıl isäbe belän 922 yılnıñ 12 mayına turı kilä.

Bolğar patşası Almış (İbne Fadlan anı, däwlät başlığı bularaq, «mälik» dip atıy, ğäräpçä patşa digän süz) ilçelekne ifrat zur tantana belän qabul itkän. Ğäräplär aña qimmät büläklär häm xälifäneñ yaqlawı bilgese itep däwlät bayrağı tapşırğannar. Berniçä könnän, comğa könne, tantanalı töstä ğibadät qılğannar, xötbä, yağni comğa namazı uqığannar.

İslam dine räsmi räweştä iğlan itüe

İke aydan soñ, böten bolğar xalqı qorıltayın cıyıp, şul uq Bağdad ilçeläre aldında Almas islamnı qabul itüne räsmi töstä böten xalıq isemennän iğlan itkän.

Şul räweşçä, däwlät dine itep islamnı qabul itü bolğar häm alarğa qärdäş qäbilälärne berläşterüne tögällär çorı, tönyaqta bolğarlarnıñ üzäkläşterelgän yaña däwläteneñ—İdel Bolğarınıñ tämam oyışıp citü waqıtı bulıp sanala.

Almış İslam dine qabul itkännän soñ Abdallah iseme alğan. Ämir Abdallah Cağfar ibn Şilki - berençe Bolğar ämire bulğan.

Monı da qarağız
 Bolğar bizäleş sänğäte
 Bolğar çigä asılması
 Bolğar
 Ağa bazar
 Böyek Bolğar ile
 İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
 İdel buyı Bolğar däwläte
 Qazan yanındağı suğış (1506)
 Möxämmät-Ämin xan
 Tuqtamış xan

Tışqı sıltamalar
 Bolğar däwläte
 Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
 Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Тарих
Дәүләтара мөнәсәбәтләре
Татарстан тарихы
Искәндәр Зөлкарнәйн

Искәндәр Зөлкарнәйн, яки Александр Македонияле (,  356 б.э.к —  323 б.э.к), Александр III Бөек — Борынгы Македониянең мәшһүр патшасы, гаскәр җитәкчесе, дөньякүләм империяләрнең (Македония империясе) берсенә нигез салучы. Мөселман халыкларында күбесенчә Искәндәр дип йөртелә. Көнбатыш фәнендә Александр Бөек дип атала. Инде борынгы заманнан ук аны тарихта иң уңышлы гаскәр башлыгы дип атаганнар.

Татар фольклорында Искәндәр тиңдәшсез каһарман, Идел буе Болгары дәүләтенең кайбер шәһәрләренә нигез салучы дип тасвирлана.

Б.э.к. 334 елда Искәндәр Зөлкарнәйн, Кече Азия ярымутравын һәм Ахеменидлар империясен яулап алып, Һинд субконтинентының (ru) төньяк-көнбатыш чикләренә кадәр барып җитә. Гидасп янындагы сугышта Пор патшаны җиңгәннән соң ул Пенджабның зур өлешен буйсындыра. Күп кенә македонияле гаскәрне яулап алынган җирләрдә калдырып ул үзе көньяк-көнбатышка китә.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Борынгы дөнья
Македония патшалары
Täñre

Täñre, borınğı Törkilärdä küktäge baş alla. Bolğarlarda Täñre il, xalıq, däwlät yazmışı belän idare itüçe, kük qoyaş, at häm börket sífatlarına iä bulğan ilâhi zat bularaq küzallana. Täñre töşençäse, allağ möräcäğät itü räweşe bularaq, Tatarlarda soñğı däwerlärdä dä saqlana.

Илаһлар
Allah

Allah (Ğäräpçä ﷲ), İslamda yuğarı ilähi zat, aña birelgän 99 atamanıñ iñ äwwälgese.

Qor'ändä Allah ber häm berdänber olähi köç, dönyanı yaratuçı häm axırzaman xökemdarı. Möxämmäd isä cir yözendä anıñ soñğı päyğämbäre (näbi) häm ilçese (räsül). 

Allah dönyanı, mäxlüqätne (can iälären), tabiğätne, bändälärne yaratuçı. 

Allah cir yözendäge barça bändälärne bergä cıyıp, ülelärne tereltep xökem itär, yä tämuğqa-cähännämgä yäisä mäñgelek ocmax-cännätkä yullar. Keşelärgä Allah üzeneñ barlığın ğämälläre belän kürsätä häm belderä. Dönyadağı här närsä – Allah moğcizası. 

Qor'än dä Allah moğcizalarınnan. Allah turındağı täğlimät – İslam dineneñ asılı. Allah'nıñ barlığı häm berdänberlege turındağı öyrätmä (täwxid) İslamnıñ töp qanunı.

Monı da qara 
 Allahnıñ 99 iseme

:Ислам
Yozef Litrov

Littrow Joseph Johann (Литтров Иосиф Антонович) (1781.-1840.), astronom, Peterburg FAneñ möxbir äğzası (1813.). İ. M. Simonov häm N. İ. Lobaçevskineñ ostazı. 1807.-09. yıllarda Krakow, 1810-16 da Qazan universitätlärendä uqıta, 1819. yıldanñ Wena observatorísı direktorı. Qazan Şähär Astronomí Observatorísına nigez sala (1814.). Xezmätläre astronomíğa häm kük mexanigına qarí. Aydağı ber kratergä anıñ iseme birelä.

Галимнәр
Физиклар
Болгарга әл-Моктәдир илчелеге

Болгарга әл-Моктәдир илчелеге — Багдад хәлифәлегенең 921-23 елларда Идел буе Болгары илчелегенә (Бохарага һәм Багдадка Алмыш хан илчелеге) җавап рәвешендә җибәрелгән сәяси миссиясе. Ниятләре: Хәзәр каганлыгына каршы бердәмлек килешүен төзү, хәлифәлекнең дәрәҗәсен күтәрү, ислам йогынтысын җәелдерү. Илчелек җитәкчесе Сәхсән әр-Рәсиби, сәркәтибе Ибне Фазлан, әгъзалардан төрки телле хәрбиләр Тәкин белән Барс булган. Илчеләр Болгарлар җиренә 922 елның 12 май көнендә килеп җитә, каршы алучы Алмыш ханга хәлифәнең хатын һәм бүләкләрен тапшыра. Илчелек исламны Болгарда рәсми дин дип игълан итүдә катнаша.

Тышкы сылтамалар 
  БОЛГАРГА әл-МОКТӘДИР ИЛЧЕЛЕГЕ (921-23) 

Идел буе Болгары
Bilär awılı

Bilär awılı Tatarstannıñ Alekseyevskiy cirlegendä, anıñ üzägennän 50 km Könyaq–Çığışraq, Keçe Çirmeşän yılğasınıñ sul quşıldığı Bilär Suı buyında urnaşılğan.

Tarix 
Urıslar, 16. yözdä Tatar ciren basıp aludan soñ, Bolğar däwläte däwerendäge Bilär şähäre urınında 1654. yılda üz awılın salalar.

19. yözdä çülmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm.

1930.–1963. yıllarında TASSR'nıñ Bilär Rayonı'nıñ üzäge bularaq tora.

Bügen awılda Bilär tarix, qazış häm tabiğät muzey-saqlawlığı oyıştırılğan.

Xalıq 
Bü köngä awılda Urıslar yäşi. Alarnıñ sanı:
 1989. yılda – 2083 keşe
 2000. yılda – 2270 keşe.

Xalqınıñ töp şöğele - igençelek häm terlekçelek.

Awılda urta mäktäp, mädäniät yortı häm xastaxanä bar, Sovet çorında A.Y.Arbuzov'qa bağışlanğan muzey oyıştırılğan.

Monı da qara 
 Bilär
Arça rayonı

Arça Rayonı (Rus: Арский район (Arskiy rayon)).

Tarixı 
Arça Daruğası (15.-18. yöz), Arça Öyäze (1708.-96.), Arça Kantonı (1920.-1930.)

Rayun 1930 nıñ 10 awgustında oyıştırıla. Oyışqan waqıtında Arça rayonına 63 awıl şurası, 64136 keşe (tatarlar - 48799, urıslar - 15312, başqa xalıqlar - 25) yäşägän 113 toraq punkıt kerä. Rayunnıñ çikläre häm mä'müri büleneşe berniçä tapqır üzgärä. 1940 ta mäydanı - 1087 km², xalqı - 54,3 meñ keşe, 34 awıl şurası, 112 toraq punkıt bula. 1944 neñ 19 fiwrälendä Arça rayunınıñ ber öleşe yaña oyıştırılğan Çürile rayunına birelä (1956 nıñ 14 mayında kire qaytarıla). 1960 ta rayon 1095,5 km² cir bili, tärkibendä bistä şurası, 16 awıl şurası, 111 toraq punkıt isäplänä. TASSR da mä'müri berämleklärne ereländerü säbäple, 1963 neñ 1 fiwrälendä Arça rayunına Baltaç, Tuqay rayunnarı häm Biektaw rayunınıñ ber öleşe quşıla. Rayunnıñ mäydanı - 3681 km², xalqı - 120,2 meñ keşe, 54 awıl şurası, 296 toraq punkıt bula. TASSR da mä'müri-tiritariäl büleneş üzgärü säbäple, 1965 neñ 12 ğinwarınnan rayun tirrituriäse 2527 km² ğa qädär kimi, xalqı - 87,2 meñ keşe, 38 awıl şurası, 208 toraq punkıt qala. 1990 nıñ 25 üktäbrennän Arça rayunınnan Ätnä rayunı ayırılıp çığa. 2005 yılnıñ 26 ğinwarında munitsipal rayon dip üzgärtelä.

Cäğrafiäse 
TRnıñ tönyağında urnaşqan, Mari Respublikası belän çiktäş.

Öske yöze – qalqulıqlı tigezlek (bieklege – 170-266 m), yılğa üzännäre belän bülgälängän. Qazansu yılğası (quşıldıqları Atı, Biräzä, İä, Kesmäs), Aşıt, Şuşma yılğaları ağa. Cirläre kübäsençä aqsıl sorı urman, käsle kölsu häm köränsu sorı tufraqlı. Bilämä-urında 12,3% urmannar belän qaplanğan. Balçıq, but taşı, burtaş, qom, torf yatmaları bar.

İqtisadı 

Arçada şänäğät şirkätläre eşli.Yaña Kenär awılında ağaç eşkärtü häm yäşelçä kipterü zavodları, rayonda urman xucalığı. 2002. yılda awıl xucalığı 149,0 meñ ga cir bili, ş.i. 127,4 meñ ha sörü cire. Saban bodayı, arış, arpa, solı, borçaq igelä, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq asrala. Arça rayonı cirennän Qazan-Yekaterinburg timer yulı, Qazan-Permʻ, Olı Ätnä-Arça, Arça-Yaña Kenär automobil yulları uza.

Mädäniäte 

2000. yılda 106 ğomumi belem birü mäktäbendä 8945, 2 hönär mäktäbendä 464 uquçı uqıy. 61 kitapxanä, 89 klub, 305 urınğa isäplängän 3 xastaxanä bar.
Aqtanış

Aqtanış bistäse bügenge Tatarstannıñ cirle idärä (Aqtanış Rayonı) üzäge. Bistä Tatarstannıñ Çığış töbägendä, Qazannan 381 km yıraqlığında, Başqortstan çigendä, Ağidel yılğasınıñ tübän ağımı buyında urnaşqan. Qazan-Yekaterinbur timer yulındağı Qambar stansiäsennän 66 km Könyaqtaraq. Hawa alanı bar.

Tarix
Bistä 1715. yıldan mäğlüm bulıp kilä. 

1930.-1963. yıllarda wä 1965. yıldan soñ cirle üzäk sanala.

1988.-1991. yıllarda şähärdäy bistägä äwerelä.

Xalıq
Bistä yäşäwçeläreneñ barısı da Tatarlar diärlek.

Xalıq sanı:
1989. yılda – 6867 keşe
2000. yılda – 8367 keşe

Xalqınıñ töp şöğele bularaq igençelek wä terlekçelek. Bistädä awıl xucalığı teknige, tözü şirkätläre bar.

Mädäniät 

Bistädä 2 urta mäktäp, hönäri mäktäp bar. Mädäniät yortı. Cirle taríx öyränü muzéyı. Cirle üzäk xastaxanäse. Mäçet. 

Aqtanış cırçı Älfiä Afzal'ovanıñ tuğan awılı da.

Läñkerlär
Aktanish.ru – cirle idäräneñ räsmi säxifäse
Wünsdorf lagere

Wünsdorf lagere, 1915 yılda Berençe Bötendönya Suğışı waqıtında Rusiä, Böyek Britaniä, Fransa h.b. illärneñ äsir töşkän möselman ğäskäriläre öçen Almaniädä (Berlinnän 40 km könyaqta urnaşqan Wünsdorf stansiäse yänäşäsendä) oyıştırılğan lager. Xäzerge waqıtta Zossen şähäre sostavına kerä.

İke öleşkä bülengän: Yözemtawdağı lagerda (Weinberglager) nigezdä Tatarlar, Qavqaz möselmannarı, Yarımay lagerenda (Halbmondlager) İngliz, Fransa ğäskärlärendä xezmät itkän Törki, Ğäräp häm Hindstanlı äsirlär tuplana.

15 meñläp äsir öçen mäçet, kitapxanä, xalıq uyın qoralları orkestrı eşli, Almança häm qayber Qavqaz xalıqları telendä – "Qavqaz", Tatar häm Rus tellärendä – "âl-Cihad", Tatarça "Tatar İle" gäzitläre çığarıla.

1916 yıldan lagerneñ ğomumi citäkçese Ğ. İdrisi bula. Lager 1922 yılda räsmi räweştä yabıla, läkin mäçet 1928 yılnıñ Avgustına qädär eşli.

Ädäbiät 
 Gefangene Bilder. Wissenschaft und Propaganda im Ersten Weltkrieg. Benedikt Burkard (ed.). Petersberg, Imhof Verlag, 2014. ISBN 9783731900696 (Exhibition catalog Historisches Museum Frankfurt in Kooperation mit dem Frobenius-Institut an der Goethe-Universität Frankfurt und dem Institut français d'histoire en Allemagne / On occasion of an exhibition held at Historisches Museum Frankfurt, September 11, 2014 - February 15, 2015)

Алмания
Hunnar

Hunnar (Ğunnar) Törki qäbilälär berläşmäse. 2.-4. yözlärdä Könçığış Ural töbägendä Üzäk Asiädän çıqqan Hunnular belän cirle Sarmat häm Uğır qäbiläläre qatnaşında oyışa. 370. yıllarda Hunnarnıñ könbatışqa taba xäräkät itä başlawı Xalıqlarnıñ oluğ küçeneşenä etärgeç bula. Qarşılıq kürsätkän qäbilärne yawda ciñä-ciñä Könbatış Awrupağa barıp citälär, üz bilämälären İdeldän başlap Dunay yılğası buylarına qädär cäyelderälär. Ayıruça dan-şöhrät qazanu çorları Attila citäkçelege däwerenä turı kilä. Anıñ wafatınnan soñ (435.) Hunnar qäbiläläre berläşmäse berniçä öleşkä tarqala.

Халыклар
Wikimedia

Wikimedia Foundation Inc. ul Wikipedia, Wikisüzlek, Wikiözek, Wikikitap, Wikixanä, In Memoriam 9/11 häm Nupedia säxifälärne tudırğan oyışma. Ul nıñ  qanunnarı buyınça tabışsız oyışma bularaq törkälğän. Anıñ barlıqqa kilüe 2003 yılnıñ 20 iyülendä iğlan itelgän.

Bu oyışmanıñ maqsatı bularaq, Wiki nigezendä açıq eçtälekle säxifälärne yasaw wä eşlätterü ide. Wikipedia atlı küptelle entsiklopediä yasalğaç, anıñ yanına şulay uq açıq, irekle, küptelle Wikisüzlek atlı süzlek, Wikiözek atlı özeklär tuplaması, Wikikitap atlı e-kitap tuplaması häm tağın berniçä säxifä açıldı. Yaña säxifälärne açu Wikimedia Foundation'''nıñ ximäyälärne cíuğa bäyle. Wikimedia Foundation monnan tış grandlar sıman başqa aqça tabu yullarnı da ezläp tora.

«Wikimedia» isememen 2003 yılnıñ mart ayında Sheldon Rampton'' İnglizça Wikipedia'nıñ xat kündermäsendä täqdim itte. Bi isem Wikipedia isemenä yaqın bulğaç, anıñ beläm tuqtaldıq ta.

Päräwezdä 
 Wikimedia Foundation säxifäse
 Töp nigez mäsläklär

Оешмалар
ISO 639

ISO 639 ul ber xalıqara standard wä anda tel isemnärenä qısqa kodlar birelgän.

ISO säxifäsendä ISO 639 standardın ike tördä kürep bula:

 ISO 639-1:2002 — Codes for the representation of names of languages — Part 1: Alpha-2 code (Tel isemnäreneñ 2-xärefle qısqartmaları)
 ISO 639-2:1998 — Codes for the representation of names of languages — Part 2: Alpha-3 code (Tel isemnäreneñ 3-xärefle qısqartmaları)
 ISO 639-3 — (bäxäsläşüdä: )

Bu ike tezmäne dä İnglizçädäge :en:ISO 639 mäqäläsendä kürep bula.

Tatar tel isemeneñ töp 2-xärefle qısqartma "tt" bula. Ädäbi Tatar tel isemeneñ qısqartması "tat", Qırım Tatar tele – "crh".

Päräwezdä 
 http://www.loc.gov/standards/iso639-2/ — ISO 639-2/RA Yortbite 
 http://www.loc.gov/standards/iso639-2/normtext.html 
 http://www.loc.gov/standards/iso639-2/codechanges.html — ISO 639-2/RA Üzgärtü İskärtmäläre 
 http://www.loc.gov/standards/iso639-2/langcodes.html — Tulı kodtezmä (xärefle tezü)

ISO standardları
Törek tele

Törekçä ul Törki tellärneñ berse. Söyläşüçeläreneñ 70 millionı Törkiädä yäşi.

Dönyada taralu

Räsmi tel bulu

Söylämnär

Yanğırış

Yazu

Törek tele tatar tele belän çağıştıru

Sayılar / İsäp

Kaç? / Niçä, küpme?

Kaçıncı? (Hangisi?) / Niçänçe? (Qaysı?)

Renkler / Töslär

Sıfatlar / Sífatlar

Zamirler / Almaşlıqlar

Dil / Tel

Selâmlaşma / Sälâmläşü

Tanışmak / Tanışu

Teşekkür / Räxmät

Vedalaşma, dilek bildirme / Xuşlaşu, teläk belderü

Vücut organları / Tän öleşläre (organnarı)

İç organlar / Eç orğannar

Özür dilemek / Ğafu ütenü

Monı da qara 
 Törek älifbası
 Tel beleme
 Törek-Tatar añlaşlığı

Tışqı sıltamalar 
 http://tugan-tel.at.tt/suezlek/tt-tr  – Tatarça-Törekçä süzlek

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төрки телләрУгыз телләре
Xalıqara Standartlaw Oyışması

Xalıqara Standartlaw Oyışması (International Organization for Standardization – ISO) 1947 yılda oyıştırıldı, wä bötendönya sänäğät/eşmäkärlek standardların çığara.

ISO üz eşen elektır cíhazlarnı standartlawda cawaplı bulğan Xalıqara Elektro-Texnik Kiñäşmäse (IEC) belän bergä itä.

Bu oyışma könle söyläşüdä ISO iseme belän yöri (eye-so äytelä). ISO süze qısqartma tügel, ul Yunan isos süzennän buldı, yäğni tiñ.

ISO standardları san buyınça tezelgän, wä isem qalıbı şundí: "ISO nnnnn:yyyy: İsem", qayda "nnnnn" ul standard sanı, "yyyy" ul çığarılu yılı, wä "İsem" ul standard täswire.

Monı da qara 
 ISO standartları isemlege
 Standardlaw
 Tasma tizlegen ISO bäyäläwe

Tışqı sıltamalar 
 http://www.iso.org/ — ISO'nıñ räsmi säxifä
 ISO Standard Süznämäse

Халыкара оешмалар
Оешмалар
ISO
Törek älifbası

Xäzerge Törek älifbası Törek telendä yazu öçen 1928. yılda Kemal Atatürk xökem itkän waqıtında Ğäräp älifbasın almaştırdı. Bu älifba Latin älifbasısına nigezlänä wä berniçä östämä xäref alğan.

Xäreflär 

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, İi, Iı, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

Kürüebezçä, Törek älifbasında q, w wä x xärefläre kertelmägän, alar urınına k, v wä ks yazıla. Älifba 29 xäreftän tora.

Suzıq awazlarnı bu xäreflär bilgelilär: a/e, o/ö, u/ü, ı/i. Başqa xäreflär tartıq awzlar öçen.

Batış tellärdä bulmağan xäreflär 

Batış tellär xärefläre ISO-8859-1 (yä ki Latin-1) bilgelämäse eçendä bar, wä aña Ö/ö, Ü/ü, Ç/ç xärefläre dä kerä. Keçe ı, böyek İ, Ğ/ğ, Ş/ş xärefläre isä ISO-8859-9 (yä ki Latin-5) bilgelämäsenä kertelde.

Monı da qara 
 Törek tele
 Törki tellär
 Tel beleme

Tışqı läñkerlär 
 Törek älifbası 
 Online Turkish
 TDK imlâ qullanması 

Латин әлифбасы
Тел белеме
Төрек теле
ISO 8859-3

ISO 8859-3, şulay uq Latin-3 wä "Kön Awrupalı" iseme belän yörtelä torğan 8-bítlı bilgelämä ISO 8859 standardnıñ öleşe bula. Ul Törki, Malta tele wä Esperanto öçen maxsus yasaldı. Törki tellär öçen tağın ber ISO 8859-9 standardı da yasaldı.

ISO 8859 standardnıñ başqa öleşlärendä kük, asqı 7 bítlar ASCII standardnıñ kebek.

20. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, A0 – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. AD – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

Bu 00-1F, 7F, 80-9F, A5, AE, BE, C3, D0, E3 wä F0 urınnarı ISO/IEC 8859-3 standardında qullanılmí.

ISO standardları
Хәрефләр
ISO 8859-9

ISO 8859-9, şulay uq Latin-5, "Turkish", "Turkic" iseme belän yörtelä torğan 8-bítlı bilgelämä ISO 8859 standardnıñ öleşe bula. Ul bar Törki tellär öçen maxsus yasaldı wä ISO 8859-3 standardına qarağanda kübräk qullanıla. Bu ISO 8859-9 bilgelämäse ISO 8859-1 bilgelämäsennän çığarıldı, alarnıñ ayırması Íslandçada bulğan 6 xäreflärne Törki awazlarnı bilgeli torğan xäreflärgä almştıruında ğına: 
D0:Ð/Ğ, 
DD:Ý/İ,
DE:Þ/Ş,
F0:ð/ğ, 
FD:ý/ı,
FE:þ/ş.

{| class="charset"
|-
!colspan="17" class="title"|ISO/IEC 8859-9
|-
! !!x0!!x1!!x2!!x3!!x4!!x5!!x6!!x7!!x8!!x9!!xA!!xB!!xC!!xD!!xE!!xF
|-
!0x
|rowspan="2" colspan="16" class="empty"|qullanılmí
|-
!1x
|-
!2x
|class="special"|SP||!||"||#||$||%||&||'||(||)||*||+||,||-||.||/
|-
!3x
| 0 ||1||2||3||4||5||6||7||8||9||:||;||<||=||>||?
|-
!4x
|@||A||B||C||D||E||F||G||H||I||J||K||L||M||N||O
|-
!5x
|P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Y||Z||[
|\
|]
|^||_
|-
!6x
|`||a||b||c||d||e||f||g||h||i||j||k||l||m||n||o
|-
!7x
|p||q||r||s||t||u||v||w||x||y||z||{|||||}||~
|-
!8x
|rowspan="2" colspan="16" class="empty"|qullanılmí
|-
!9x
|-
!Ax
|class="special"|NBSP||¡||¢||£||¤||¥||¦||§||¨||©||ª||«||¬||­||®||¯
|-
!Bx
|°||±||²||³||´||µ||¶||·||¸||¹||º||»||¼||½||¾||¿
|-
!Cx
|À||Á||Â||Ã||Ä||Å||Æ||Ç||È||É||Ê||Ë||Ì||Í||Î||Ï
|-
!Dx
|Ğ||Ñ||Ò||Ó||Ô||Õ||Ö||×||Ø||Ù||Ú||Û||Ü||İ||Ş||ß
|-
!Ex
|à||á||â||ã||ä||å||æ||ç||è||é||ê||ë||ì||í||î||ï
|-
!Fx
|ğ||ñ||ò||ó||ô||õ||ö||÷||ø||ù||ú||û||ü||ı||ş||ÿ
|}

20. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, A0 – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. AD – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

00-1F, 7F, wä 80-9F urınnarı ISO/IEC 8859-9 standardında qullanılmí.

Windows-1254 

Törki telgä caylanğan Microsoft Windows ğädättä ISO 8859-9 urınına kiñäytelgän ISO/IEC 8859-9 qullana, ämma ul ISO 8859-9 bilgelämäsennän ayırıla, anda 80-9F arasındağı idärä bilgeläre urınında kürsätelä torğan bilgelär aurnaştırıldı. Windows'ta ul ANSI itep atala. Dönyawí qullanuda ul CP1254 bulıp yöri, IANA isä aña Windows-1254 isemen birde.

Windows-1254 bilgelämä tözeleşe (ISO 8859-9 bilgelämäse belän ayırmalar yaqtırtılıp kürsätelgän):

20. urınnı BUŞLIQ bilgese alğan, A0 – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. AD – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

81, 8D, 8F, 90 wä 9D urınnarı qullanılmí. Bu kod biteneñ aldağı yuramalarında Éuro bilgese yuğíı.

ISO standardları
Хәрефләр
ISO 8859-1

ISO 8859-1, tögälräk äytkändä ISO/IEC 8859-1, wä Latin-1 iseme belän dä yöri torğan standard ul ISO tarafınnan çığarılğan ISO/IEC 8859 standardnıñ 1. öleşe bula. Ul Latín yazulı tellär öçen 1. sanlı Latín älifbası atala, üzendä 191 xäref tota, wä alarnıñ härese 8-bítlı bäyä belän bilgelängän. Bu bilgelämä mondí Awrupa telläre öçen yarí: Albança, Basqıça, Katalança, Dança, Dutch, İnglizçä, Färösçä, Finçä, Almança, Íslandça, İrişçä, Ítalíança, Norwegiçä, Portugalça, Rhaeto-Romanic, Scottish, Íspañíolça, İswäcçä. Bolardan başqa Afrikança wä Swahili öçen dä qullanıla. Yäğni bu bilgelämä Amerika kontinentı, Batış Awrupa, Australia wä Afrika cirlärendä şaqtí kiñ qullanuda yöri.

20. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, A0 – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. AD – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

Bu 00-1F, 7F, wä 80-9F urınnarı ISO/IEC 8859-1 standardında qullanılmí.

Päräwezdä 
ISO/IEC 8859-1:1998  bu standardnıñ tämam yurama (PDF)
Windows KodBitläre
ANSI, ISO-8859-1 wä MacRoman Bilgelämälär arasında bulğan ayırmalar 
Xäref Biremlege
ASCII - ISO 8859-1 bilgelämä HTML Entity İsemnäre belän 

ISO standardları
Хәрефләр
Tatarstan tabiğäte

Respublika florasında 109 semyälıqqa qarağan 1330 üsemlek töre isäplänä häm urman, bolın, dala, saz, basu çüp ülännäre berlegen täşkil itä. İxtiofawnada balıqnıñ 52 töre: qorban balığı, sudaq, çurtan, cäyen, sazan, çabaq, ğustera, kälçäk, kük çabaq (sines), berş h.b. mäğlüm, şulardan iñ zatlısı - çögä balığı. Cir-su xaywannarınıñ 11 töre (ğädi häm sırlaç tritonnar, sorı göberle baqa, sası baqa, qızıl qorsaqlı "su ügeze", baqalar h.b.); söyrälüçelärneñ 8 töre (baqır kältä, tereläy tudıruçı kältä, citez kältä, ğädi tuzbaş, sorı tuzbaş, ğädi qara yılan, dala qara yılanı, saz taşbaqası) yäşi. Ornitofawna 295 tör qoştan ğıybarät; şularnıñ 38% çıpçıqsımannar, 19% şöldisımannar otryadına qarıy. Respublika territoriäsennän 13 tör (sarı başlı kärlä turğay, bürekle pesnäk, qara pesnäk, qıçıtqan çıpçığı, qarçığasıman yabalaq, çırşı çuqırı, qorıxtan, swiäz-ürdäk, ğarşnep-çullıq, sañğıraw küke, yöntäs ayaqlı yabalaq, qara tuqran, öç barmaqlı tuqran) arealınıñ könyaq çige, 5 tör (baloban, dala torımtayı, saz kötüçese, keçkenä çomğa, yort yabalağı) arealınıñ tönyaq çige, 2 tör (urman turğayı, yäşel küke) arealınıñ könçığış çige uza. İmezüçelär törkemeneñ 6 otryadına (böcäk aşawçılar, qulqanatlılar, yırtqıçlar, quştoyaqlılar, kimerüçelär, quyansımannar) qarağan 75 töre kerä. Şulardan 12 tör (Natterer tön yarqanatı, zur kiçke yarqanat, kärlä yarqanat, qarsaq, dala közäne, cirän yomran, dala tıçqanı, zur quşayaq, sorı ärlän, Ewersman ärläne, dala çuarı, suqır ärlän) arealınıñ tönyaq çige, 9 tör (körän ayu, seläwsen, qomağay, tönyaq künqanatı, oçqalaq tien, borındıq, baqça yoqlaçı, qızğılt qır tıçqanı, urman tıçqanı) arealınıñ könyaq çige, 7 tör (cofar, keçe köränteş, timgelle yomran, zur yoqlaç, urman yoqlaçı häm çikläwek yoqlaçı, qara küse) arealınıñ könçığış çige uza. Keşeneñ xucalıq häm bütän törle eşçänlege flora häm fawnağa eş qına zıyan kiterä, mondıy xäldän qotılu öçen maxsus çaralar kürelä. Şul maqsatnı küzdä totıp, ayırım territoriälärdä häm sulıqlarda saqlana torğan mäydannar: 20 saqlawlıq, 127 tabiğät istälege (ş.i. 63 sulıq istälege), İdel-Kama saqlawlığı, Tübän Kama milli parkı, İske Qazan tarix-mädäniät häm tabiğät muzey-saqlawlığı, Bilär tarix, arxeologiä häm tabiğät muzey-saqlawlığı, Bolğar tarix-arxitektura saqlawlığı, "Ozın Alan" tarix-mädäniät häm tabiğät parkı (2002) h.b. buldırıla. Saqlawlıqlarnıñ ğomumi mäydanı - 88,3 meñ ğa (TR territoriäseneñ 1,3%).

Татарстан
TR

Tatarstan Respublikası öçen qısqartma
 Tatar Radiosı öçen qısqartma
 .tr - Törkiä öçen milli domain
SIL

SIL International (elek Summer Institute of Linguistics kük bilgele) bügen tabış öçen tügel fänni oyışma. Ul Bibline tärcemäläw öçen yazulı tellärne öyränä wä uqıta. Anıñ tel öyränü eşläre Ethnologue.com säxifäsendä ireşüle.

SIL International 1934. yılda Summer Institute of Linguistics iseme belän Arkansas şähärendä möbäşşirlärne äzerläw öçen yasaldı, wä soñraq ul Wycliffe Bible Translators oyışmağa äwerelde.

Anıñ xalıqara idärä üzäge:
7500 West Camp Wisdom RoadDallas, Texas, 75236 USA

SIL bügen UNESCO wä Millätlär Berläşmäse yanında kiñeşçe bulıp ta tora.

SIL qısqartmaları 
Menä qayber SIL qısqartmalar:

 CHN Qıtay tele
 ENG İngliz tele
 GER Alman tele
 TTR Tatar tele
 MYV Erzya tele

Bu tezmä eçtälegen bu Ethnologue.com säxifäsendä tabıp bula.

Tışqı läñkerlär 
 SIL international
 Ethnologue.com
Рәсми тел

Рәсми тел ул ил, дәүләт яки башка җирләр кануннамәсендә махсус белдереп куелган тел. (Кануннамасыз илләрдә тел “рәсми” булып аталса да ул рәсми түгел.)

Дөньяда булган илләрнең яртысында рәсми телләре бар. Берәүләрдә бер генә рәсми тел бар, мәсәлән Албания, Франция, Алмания вә Литвада. Башкаларда берничә рәсми тел була: Беларусь, Бельгия, Канада, Финляндия, Әфганстан, Парагвай, Боливия, Һиндстан вә Көньяк Африка.

Гыйрак, Италия, Россия вә Испания күк кайбер илләрдә бер генә тел рәсми итеп беркетелгән, әмма аларның аерым өлешләрендә башка өстәмә телләр дә рәсми булып йөриләр. Кушма Штатлар кебек берничә илләрдә рәсми телләр юк, аларның аерым төбәкләрендә булса да. һәм инде Австралия, Эритрея, Люксембург, Швейцария вә Тувалу күк берничә илдә рәсми телләр бөтенләй юк.

Колонизацияне күргән Филипин белән Африканың берничә илендә рәсми вә укыту теле итеп беркетелгән телләр җирле дә түгел, киң кулланыла торган да түгел. Капма каршы мисал итеп Ирландияне китерергә була, монда Ирланд телендә бик әз кеше сөйләшсә дә ул беренче рәсми тел булып аталган, Инглиз теле исә иң киң кулланыла торган булса да ул икенче рәсми тел булып кына аталган (Ирландия Кануннамасы, 8. мәтдә).

Дөньяның иң киң кулланылган рәсми телләре 
 67 дәүләттә (en) – инглизчә, 
 29 дәүләттә (en) — французча,  
 28 дәүләттә (en) — гарәпчә, 
 20 дәүләттә (en) — испанча, 
 9 дәүләттә (en) — португалча, 
 6 дәүләттә (en) — алманча, 
 5 дәүләттә (en) — русча,  
 3 дәүләттә (en) — кытайча.

Моны да укы 

 Рәсми телләр исемлеге
 Әдәби тел
 Стандарт тел
 Эш теле

Телләр
Илләр буенча телләр
Orxon älifbası

Borınğı Törki älifba (Küktörk (Göktürk) yä Urxun yazu) Törki teldä yazu öçen qullanıldı.

Törki älifba Törki awazlarnı bik tögäl bilgeläde, yazu yañğırışqa buysınğan buldı. Älifba 38 xäreftän tora, süz arada «:» bilgese qaldırıldı. Xäreflärneñ dürtese Törki suzıqlarnı bilgelädelär: [ı/i], [a/ä], [o/u], [ö/ü]. Ber xäref belän ike tartıq töre bilgelängäç, xäzerge Törki söylämnärendä dä alar almaşınıp yörilä: öçön/üçün, ikï/iki/ïki… Tartıqlarnıñ kübeseneñ ike xäref buldı, ber xäref tartıq awaznıñ qalın tören bilgeläw öçen, ikençese yomşağın (uñ yaqtağı räsemdä yomşaqlar hämzä belän bilgelände). Qızıq, elek tartıqlar suzıqnıñ qalın/neçkälegen bilgelädelär, xäzer isä kiresençä, tartıqnıñ qalın/neçkälegen suzıqlar bilgelilär, yäğni suzıqlarnıñ möximlege kütärelde. Xäzerge Tatarçada ı/i xärefe ikelände: ı/e wä í/i. 

Xäreflär ağaç/taş östendä suğıp qaldıru öçen uñaylı. Yazu yünäleşe uñdan-sulğa taba. Bastırıp quyılğan taşta bulsa, yazu astan-öskä wä uñdan-sulğa taba bardı, xärefläre şul çaqta 90° äyländerelgän bula.

Tabılğan yazmalarnıñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısında yasalğan buldı. Yazmalar Urxun yılğasınnan başlap Dunay tılğasına xätle tabıldı.

İske Törki älfbanıñ çığışı äle çişelmägän mäs'älä bulıp tora. Qayber ğälimnär «Latín älifbası Törki älifbadan çıqtı» dip äytälär.

Älifba

Monı da qara
Urxun yazmaları
Törki tellär

Säxifälär 
 Omniglot.com/Orkhon alphabet
 Mystery of the furhark alphabet  – Futhark wä Göktürk älifbalar arasında bäyläneş ezläw
 Eski milli Türk yazısı 

Әлифбалар
Орхон әлифбасы
Orxon yazmaları

Urxun yazmaları ul Urxun yılğası buyında tabılğan iñ iske Törki yazmalar.

Alar 732. wä 735. yıllar arasında Kül wä Bilge isemle ike Küktürk bigeçlärenä bağışlanğan ide. Yazmalar Urxun älifbası isemle iske Törki xärefläre belän ike taşta kisep qaldırılğan ide, wä 1893. yılda alarnı Vilhelm Thomsen isemle Danía ğälime taswírladı.

Monı da qara
Urxun älifbası
Küktörk älifbası

Säxifälär
Urxun Yazmaları 
https://web.archive.org/web/20000711073614/http://www.turcoman.btinternet.co.uk/orkhon-inscription.htm 
http://groups.yahoo.com/group/turkishlearner/messages/459  
http://users.pandora.be/orientaal/turkcestan.html  
http://www.cossackweb.com/gumilev/introd.htm 
http://www.eurasianet.org/resource/cenasia/hypermail/200005/0047.html 
http://www.angelfire.com/on/paksoy/islam4.html 
http://www.doncroner.com/Mongolia/Chingis/Secret/SecretHistory.html  
http://www.metu.edu.tr/~eas/linksmain.htm 
http://sophistikatedkids.com/turkic/13%20Oguz%20and%20Ogur/OguzesEn.htm 
http://eurasia-research.com/erc/000cam.htm 
http://www.hartford-hwp.com/archives/53/128.html 
http://altaica.narod.ru/links.htm
Radio Free Europe

Radio Free Europe/Radio Liberty ul AQŞ Kongressı tarafınnan oyıştırılğan xäbärlär radiosı. Bu oyışma bülekläre Awrupa, Aziä wä Urta Şäreq yaqlarında bar. Ul üz tapşırularnı 28 teldä qısqa dulqın, AM, FM wä päräwez aşa tapşıra. Bu oyışmanıñ töp äyteme: Çınbarlı xäbärlär tapşırıp, démokratí töşençeleklärene taratu.

Tatar büleme: Azatlıq radiosı

Monı da qara 
 Voice of America
 Radio Free Asia

Säxifälär 
 Azatlıq.org – Tatar-Başqort bülege
 RFERL.org – töp räsmi säxifä

Әлифба буенча радиостанцияләр
АКШ радиостанцияләре
Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Украин телендә эшләүче радиостанцияләр
Çağatay tele

Çağatay tele yäki İske üzbäk tele (جغتای) ul elek Üzäk Aziä Törkilär aralaşuında qullanılğan urtaq Törki söyläm.

Bu telneñ Ğäräp älifbasına nigezlängän yazu baríı. Teldä Ğäräp wä Farsı telennän süzlär küp ide.

Sovet çorında, Törki xalıqlarnı ber bersennän ayıru öçen, Üzäk Aziäda yäşägän xalıqlar öçen ayırım “möstäqil” tellärne yasap birgännär. “Möstäqil” tellärne yasağanda, İlminski isemle tärcibäse kiñ qullanıldı, ul Qazaq telen Tatar telennän ayıru belän nıq şöğellände. Şunnan soñ urtaq Çağatay tele yuqqa çıqtı.

İskärmälär

Tışqı läñkerlär 
 Russian imperial policies in Central Asia (H.B.Paksoy eşe, İnglizçä)

Төрки телләр
Hadi Taqtaş

Taqtaş Hadi (Möxämmthadi) Xäyrulla ulı (1901.-1931.), şäğir, Tatar Sovet ädäbiätenä nigez saluçılarnıñ berse. Simvolik sürätlärne ğömümiläşterergä omtıludan başlanğan Ğazraillär (1916.), Üterelgän päyğämber (1918.) isemle romantik balladaları, Cir ulları (1923.) şiğri tragediäse, Ğasırlar häm minutlar (1924.), Mäxäbbät täwbäse (1927.), Alsu (1929.), Moqamay (1929.), Kiläçäkkä xatlar (1931.) poemaları, Urman qızı (1922.) kebek şiğirläre belän Tatar şiğriätneñ sürätlelek sistemasınä yaña ritmik, novatorlıq sıyfatları östi. Kümelgän qorallar (1927.), Yuğalğan maturlıq (1929.), Kamil (1930.) dramnarı. Publitsistik mäqälälär. Äsäsrlär (1-3 t. 1980.-1983.), İstäleklär, şiğerlär (2001.).

Monı da qara
Hadi Taqtaş uramı bandası

Päräwezdä
Kitapxänädä äsärlär
Hadi Taqtaş äsärläre 

Татар язучылары
Татар шәхесләре
Färit Bikçäntäyev

Bikçäntäyev Färit Räfqat ulı (1962.), aktör, rejissör, pedogog. Tatarstannıñ atqazanğan sängät eşleklese (1996.). Ätise, danlıqlı rejissör häm aktör Räfqat Bikçäntäyev (Moabit däftäre, 1968), salğan suqmaqtan yulğa däwam itte. 1982. yıldan Tatar Akademik Teaterendä aktör, rejissör, 2002. yıldan baş rejissör. Ber ük waqıtta Qazan Mädäniät häm Sänğät Akademisendä uqıta. Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay Däwlät büläge laureatı.

Teaterda uynağan rolläre  
Nämiq (Şähärdä cäy könnäre, Y. Safiullin), 
Leandro (Bolan-patşa, C. Gozzi), 
Nail (Tuy aldınnan, X. Waxit), 
Gölüs (Ulıbız öylänä, bez ayırılışabız, İ. Yüziev), 
Şäräf (Asılyar, M. Fäyzi), 
İdel (Zifa, N. İsänbät).

Kinoda role 
Kärim  (Küktaw, 2004)

Tatar Däwlät Akademik Teatere säxnäsendä quyğan spektakleläre 
Biçura (1989., M. Ğiläcev), Romeo häm Giulietta (1991., W. Shakespeare),Aqçarlaq (1994., A.P. Çexov),Cankisäkkäyem (1995., T. Miñnullin) Cirän çiçän belän Qaraçäç sılu'' (N. İsänbät) h.b.

Çığanaqlar

Актерлар
Татар режиссёрлары
Тукай премиясе лауреатлары
Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
ГИТИС тәмамлаучылар
Latin älifbası

Latin  älifbası (Roman älifbası kebek tä yöri) ul Könbatış häm Urta Awrupa tellärendä, häm ğomumän dönyada, iñ kiñ qullanıla torğan yazu töre. Bu älifba 19 häm 20  ğasırlarda Awrupa bulmağan tellärdä dä şulay uq qullanıla başlıy.

Älifba xärefläre 
İngliz telendä dä qullanıla torğan xäreflär bolar:

Baş xäreflär

Keçe xäreflär

Başqa xäreflär 

bu xäreflär qayber tel yazularında qullanıla.

Tatar älifbası 

2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı"n qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğäräb älifbasın qullanu röxsät itelä.

Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.

Räsmi räweştä qabul itelgän tatar latin älifbası:

Üseş-barış 

Baştan Latin älifbası şundıy ide:

Başqa tellärdä qullanu

Başqa tellärdä tezelü 

Latın nigezendä yasalğan älifbalarda ayırmalı tezelü tärtipläre qullanıla:

Küptelle oçraqlarda Ünikod Tezü Tärtibe qullanıla ala.

Әлифбалар