alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Adalberto el Prago

Adalberto el Prago (957 - 23-a de aprilo 997) estis episkopo de Prago, konata en katolikaj rondoj kiel Sankta Adalberto (, ).

Vivo 
Li devenis el la princa familio de Slavnikidoj, kaj estis jam de la infanaĝo destinita por la pastra servo. En 972 kiel 15-jarulo sendita al Magdeburgo al lernejo de ĉefepiskopo Adalberto, kies nomon li akceptis ĉe konfirmacio. De tiu tempo estas la ĉeĥa nomo Vojtěch tradukata en aliajn lingvojn kiel Adalberto.

Kiel 25-jarulo – post morto de la unua Praga episkopo Djetmaro – li estis instalita kiel dua episkopo (982). La investituro realiĝis en 983 en Verono. La Bohemia lando estis ankoraŭ duone pagana kaj lia severeco kaŭzis al li multajn problemojn. En 988 li forlasis sian oficon pro seniluziiĝo kaj fariĝis monaĥo en la klostro de sanktaj Bonifacio kaj Aleksio en Romo. Post peto de Bohemio la papo ordonis al li reveni en la patrujon. Li venigis kun si ankaŭ 12 benediktanojn, por kiuj princo Boleslav la 2-a fondis klostron en Břevnov apud Prago, la unua bohemia monaĥejo (993).

 Tial li prefere foriris al Pollando, al reĝo Boleslao la Brava, kaj kun lia helpo entreprenis misian vojaĝon al la pagana Prusio. Sed jam ĉe la landlimo li estis murdita de praprusoj, plej verŝajne en ĉirkaŭaĵo de apudbalta havenurbo Truso, apud hodiaŭa urbo Elbląg (antaŭa historiografio indikis Tenkitten/Letnoje en Sambio).

Boleslao la Brava elaĉetis lian korpon kaj entombigis lin en Gniezno.

La imperiestro Oto la 3-a jam en la jaro 1000 venis kliniĝi al lia tombo, ĉar la famo pri lia martira morto rapide disvastiĝis kaj li fariĝis tria bohemia sanktulo (post Ludmila kaj Venceslao). Baldaŭ estis verkitaj legendoj pri lia vivo. Princo Břetislav la 1-a transportigis lian korpon al Prago, kie ĝi kuŝas en la katedralo de sankta Vito.

Bibliografio 

 Paweł Jasienica, Polska Piastów (Pollando de Piastoj. PWN, Varsovio 1979, ​ISBN 83-06-00094-3​.
 Zbigniew Mikołejko, Św. Wojciech Sławnikowic. Pierwszy mord założycielski (Sankta Adalberto Slavnikido. La unua fonda murdo), en: "Żywoty świętych poprawione" (Hagiografio korektita), Varsovio 2004

Vidu ankaŭ 
 Praprusoj
 Kristanigo
 Vojteho (nomo)

Eksteraj ligiloj 

 Święty Wojciech – główny patron Polsk – “Sankta Adalberto - ĉefa patrono de Pollando” (en la pola, arkiva kopio)

Naskiĝintoj en 957
Mortintoj en 997
Sanktuloj
Episkopoj de Prago
Apostoloj
Kristanaj misiistoj
Dasiuro

Dasiuro (Dasyuromorphia) estas ordo de oposum-parenca bestoj, el kiu estas pluraj specioj, ekde la grandeco de marteso ĝis la grandeco de kato (genroj Dasyurus kaj Dasyurops); ĝi havas silkdelikatan hararon, tipan per blankaj makuloj; ekzistas ankaŭ nigra vario.

Marsupiuloj
Jaguaro

{{Taksonomio
|nomo = Jaguaro
|koloro = pink
|regno2 = bestoj
|dosiero = Jaguar sitting.jpg
|dosiero larĝo=300px
|priskribo de dosiero = Jaguaro ĉe Zoo de Milvokio (WI, Usono)
|regno = Animaloj Animalia
|filumo = Ĥorduloj Chordata
|klaso = Mamuloj Mammalia
|ordo = Karnovoroj Carnivora
|familio = Felisedoj Felidae
|genro = Panteroj Panthera|specio = P. onca''|statuso = NT
|statuso ref = 
|dunomo = Panthera onca
|dunomo aŭtoritato = Linnaeus, 1758
|mapo de vivoteritorioj = Jaguar distribution2.jpg
|mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px
|priskribo de mapo de vivoteritorioj = ruĝe: originala teritorio, verde: nuntempa teritorio
|vikispecio = Panthera onca
|komunejo = Panthera onca
}}Jaguaro (Panthera onca) estas felisedo de Suda kaj Centra Amerikoj. Misnomata Amerika tigro.

 Etimologio 
La vorto jaguaro venas de la vorto îaûara [jaŭara] aŭ îagûara [jagŭara] el la tupia lingvo, indiĝena lingvo el Brazilo. Îaûara signifas "tiu, kiu mortigas per unu salto", kaj en la tupia la vorto estis uzata por ajna makula kato, kiu estas pli granda ol lupo.

La vorto eniris la portugalan lingvon en la formo jaguar [ĵagŭar'''], kiu disvastiĝis al multaj lingvoj tra la mondo.

Aspekto 

Ĝi estas malpli granda ol tigro aŭ leono, nur 1,7 m (vosto mezuras 80 cm) kun hararo simila al leopardo, sed la rozoj estas pli grandaj.

Disvastiĝo 
Oni trovas la jaguaron i.a. en jenaj ekoregionoj : la boliviaj jungaoj, Ĉako, Cerado, la napaj humidaj arbaroj, la paranaj-paraibaaj landinternaj arbaroj, la sud-andaj jungaoj, la sudokcident-amazonaj humidaj arbaroj, la talamankaj montaraj arbaroj, kaj la verakrucaj humidaj arbaroj.

Kutimaro 
Tiu neotropisa specio estas tipa rabobesto kaŝanta sin sur arboj. Homon ĝi evitas, sed ĝi povas ataki ankaŭ homon, kiam ĝi estas vundita, kiam ĝi estas pelita en danĝeran situacion, kiam temas pri femalo kun idoj aŭ kiam ĝi jam gustumis homan karnon. Ĝia ŝatata manĝaĵo estas simioj. Ĝi kuŝas sternita sur branĉo tute senmova kaj atendas, kiam la predo mem venas al ĝia atingopovo. La predon ĝi tiras al supraj branĉoj, tial aliaj rabobestoj ne povas formanĝi la restaĵojn. Ĝi posedas potencan makzelon, kiu estas samforta
ol aliaj multe pli grandaj felisedoj de la genro panteroj kiel tigro kaj leono.

Temas pri solema felisedo. Ĝi pariĝas rapide nur dum kelkaj sekundoj, sed povas fari tion centfoje tage; post tio la paro disiĝas.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

 Ekoregionoj en Paragvajo
 Polimorfismo (biologio)

Panteroj
Neotropisa faŭno
Linko

La linko (science: Lynx) estas relative malgranda felisedo (1 m longa, 30 kg peza), vivanta en Eŭropo, Azio kaj Norda Ameriko. Ĝia hararo estas ruĝgriza ĝis flavgriza kun malhelaj strioj kaj makuloj. Ĉe ĉiu orelpinto ĝi havas hartufon, voston mallongan, kvazaŭ hakitan, kun nigra fino. Predon ĝi atakas de sur arbo. Pariĝo okazas en februaro kaj marto, post 70 tagoj de gravedeco la linkino naskas du aŭ tri linkidojn, kiujn ŝi mamnutras du monatojn. Post 17 tagoj ili malfermas la okulojn. Post 2 aŭ 3 jaroj ili maturiĝas kaj povas havi proprajn idojn.

Loĝregiono 
La linko loĝas en altaj arbaroj kun densa terenkovraĵo de arbustoj, fragmitoj, kaj herboj. Kvankam ĝi ĉasas predon nur surtere, ĝi povas ankaŭ grimpi arbojn kaj naĝi. Oni povas iom trovi ĝin en norda Skandinavio, sed ĝi plejparte loĝas en Nordameriko kaj Sud-Centra Azio (vidu la mapon). Ĝi aspekte similas al kato, sed ĝia korpo estas pli granda ol tiu de la lasta. Ĉe la pinto de ĝiaj oreloj troviĝas vertikalaj hartufoj, el kiuj oni povas fari penikojn. Ĝia vosto havas longecon de 10-24 centimetroj, kaj ĝia vostpinto estas nigra. Ĝi longas 76-105 centimetrojn, altas 57-65 centimetrojn kaj pezas 8-15 kilogramojn, iu eĉ 32 kilogramojn.

La specioj de tiu holarktisa genro vivas en densaj arbaroj sur montoj pli ol 2 500 metrojn altaj. Ĝenerale la linko vivas sola, escepte de pariĝa kaj mamnutra tempoj. Ĝi agadas plej vigle en frumateno kaj vespero kaj trovas nutraĵon danke al sia bona vidado kaj flarado, ankaŭ ĝia aŭdado estas akra. Kiam al ĝi mankas nutraĵo, ĝi devas iri sufiĉe malproksimen por serĉi ĝin, kelkfoje eĉ 40 kilometrojn en unu nokto. La linko estas maltima kaj fortika, facilmova kaj lerta en grimpado kaj naĝado. Ĝi manĝas ĉefe malgrandajn bestojn kaj birdojn kiel leporoj, musleporoj, kapreoloj, tetraoj kaj lagopoj. Nedika, ĝi facile agadas en neĝo kaj kelkfoje eĉ atakas kaj mortigas alkon kaj boacon malfacile paŝantajn en neĝo. La linko konstruas neston en arbotruo, sub falinta arbo aŭ en rokfendo. Ili pariĝas inter februaro kaj aprilo, tiam okazas batalo inter virlinkoj. Post kiam la linkino gravedas 9-10 semajnojn ĝi naskas 1-5, ordinare 2-3 idojn, kies okuloj malfermiĝas post dekkelkaj tagoj. Ili vivas 10-20 jarojn.

Bildaro

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Alegan-altaĵaj arbaroj
 Elborz-montara arbarstepo
 Malaltebenaĵaj arbaroj de Sankt-Laŭrenca Golfo
 Mezeŭropaj miksaj arbaroj
 Skandinavaj marbordaj koniferaroj
 Skandinavaj montaraj betularoj kaj herbejoj
 Sud-anatoliaj koniferaj kaj deciduaj montarbaroj

Eksteraj ligiloj 

  En Vogezoj  
  En Nederlando  
   
  En Belgio  

Felisedoj
Holarktisa faŭno
Nearktisa faŭno
Palearktisa faŭno
Mamuloj de Azerbajĝano
Faŭno de Kanado
Faŭno de Finnlando
Faŭno de Rusio
Faŭno de Turkio
Faŭno de Usono
Genroj de mamuloj
Kato (apartigilo)

La vorto Kato povas havi jenajn signifojn:

Besto 
 Hejma kato (la plej konata signifo, subspecio Felis silvestris catus, kelfkoje eĉ nomata Felis catus)
 Felisedoj (Felidae) (familio al kiu ĉiuj "katoj" apartenas)
 Sovaĝa kato (specio Felis silvestris)
 Angora kato
 Persa kato
 Ĝangala kato
 Afrika sovaĝa kato
 Ĉina dezerta kato
 Palasa kato
 Fiŝa kato
 Ragdola kato

Personoj 
 Katō Seiiti
 Kato Misao
 Kató Hámán
 Csilla Kató
 Kató Lomb
 Emőke Kató
 Kató Wilkovits
 Kató Kovács
 Yuki Kato

Asteroidoj 
 5743 Kato
 2156 Kato

Lokoj 
 Kato Kufonisi

Vidu ankaŭ 
 Katino (apartigilo)
 KAT
Djoloj

La djoloj estas popolo, kiu loĝas sur teritorio, kiu etendiĝas sur Gambio, Kazamanco kaj Gvineo Bisaŭa. Ĝia historio estas markita de la heredaĵo de la koloniaj imperioj brita, franca kaj portugala, al kiu oni aldonu la influon de la venecianoj, kiuj alvojaĝis kiel la unuaj eŭropanoj tiun ĉi regionon en 1456. Multaj djoloj elmigris precipe ĉirkaŭ Dakaro. La djola popolo karakteriziĝas per la uzo de la djola lingvo.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.senegalaisement.com/senegal/ethnies.html#diolas Les Diolas  (france)
 Les jeunes Diola face à l'exode rural , Marie-Christine Cormier, Géographe, ORSTOM, CRODT, Dakar, 1984 (france)
 Shrines of the Slave Trade : Diola Religion and Society in Precolonial Senegambia , by Robert Martin Baum, Hardcover (April 1999), Oxford Univ Press; ISBN 0195123921 (angle)
 http://www.ikuska.com/Africa/Etnologia/Pueblos/Diola/ Diola (hispane)

Franca Okcidenta Afriko
Etnoj en Afriko
Etnoj en Senegalo
Etnoj en Gambio
Etnoj en Gvineo Bisaŭa
Kazamanco
Komputila muso

Muso estas dialoga flankaparato kiun la uzanto movas (fakĵargone: trenas) sur horizontala ebeno (ekzemple sur sia tablo, prefere kovrita per musmato), tiel movante musindikilon sur komputila ekrano.  Temas pri speco de komputila montrilo. La elekto de la montrata pozicio kaj de la responda opcio indikita per piktogramo estas farata per premo ("klako") sur klavon provizitan sur la muso. Analogie al la vorto "komputila muso", tiujn klavojn eblas nomi "musorelo", ĉar ili sidas tie, kie ĉe biologia muso sidus la (kompare al la korpo grandaj) oreloj.

Musospecoj 
Depende de la metodo, per kiu estas detektata la moviĝo de la muso, oni distingas inter mekanikaj musoj (kun globeto ene, la ruliĝo de globeto estas konvertata al moviĝo) kaj optikaj musoj, kiuj registras ŝanĝon de la fono (kaj pro tio funkcias ne sur ĉiuj supraĵoj). 
Depende de la metodo, per kiu oni konektas muson al komputilo, oni distingas inter senkablaj musoj, kiuj komunikiĝas per speciala infraruĝa signalo kun komputilo (kutime oni bezonas specialan adaptilon por tio, kiun oni konektas al kutima musa konektingo), kaj kutimaj kablaj musoj.
Depende de la konektingo, musoj povas esti konektitaj aŭ al PS/2 konektingo, aŭ al USB konektingo. Krome, ekzistas ege malnovaj musoj, kiuj funkcias per COM-konektingo (seria konektingo). Novaj musaj ofte estas senkablaj, kaj uzas interfacan konekton per Bludento.

Ordinaraj malmultkostaj komputilaj musoj por IBM PK -kongruaj komputiloj havas du aŭ tri butonojn. Multaj musoj havas ankaŭ radeton por rapide foliumi tekston aŭ ŝovi ĝin. Musoj por Makintoŝo havas kutime nur unu butonon.

Multaj komputilaj musoj kun radeto ebligas klakadon eĉ per la radeto, ĉar ĝi estas vertikale movebla.

Kelkaj firmaoj ofertas komputilajn musojn en diversaj koloroj kaj kun kromaj ekzotikaj funkcioj (ekz. kun 5 klavoj, ktp)

Teĥnika funkciado de meĥanika muso

Produktantoj de musoj 
 A4Tech, Apple, BLUETAKE, BTC, Belkin, BenQ, COLORSit, Cellink, Cherry, Chicony, Codegen, Comep, Creative, Cyber Snipa, D.I.D., Defender, Delux, Dialog, Espada, Elecom, Fellowes, Floston, Fujitsu Siemens Computers, Gembird, Genius, GreenWood, Gyration, HP, IBM, Kensington, Logitech, Labtec, LinkWorld, Lŭeon, MacAlly, Microsoft, Mitsumi, Mobidick, NeoDrive, Oklick, Porto, Razer, Samsung, SecuGen, Siemens AG, Sony, SteelSeries, Sven, Targus, Thermaltake, Trust, Zboard, Zippy.

Fontindiko 
Komputila muso en la Komputada Leksikono

Vidu ankaŭ 

 Musmato
 Trouza Braka Malsano
 Tuŝplato
 Douglas Engelbart
 Stirstango

Komputila aparataro
Friburgo

Friburgo ( [fri'bu:r],  [frae'bυrk],  [fribur'go]) estas urbo de Svislando kaj ĉefurbo de Kantono Friburgo. Ĝi havis je la 31-a de decembro 2007 33 846 loĝantojn.

Geografio 
Friburgo situas en la Svisa Mezlando ĉe la bordo de la rivero Sarino. La malnova urbocentro troviĝas sur monteto, kiun ĉirkaŭfluas Sarino, kaj kiu leviĝas proksimume 40 metrojn super la rivera nivelo. La plej multaj kvartaloj de la urbo situas sur montetoj super la rivero, dum en la valo troviĝas nur malgranda parto de la malnova urbo.

La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 9,30 km², de kiuj 17,0% estas kovritaj de arbaro, 13,4% servas por agrikulturo kaj 63,2% por setlado.

Najbaraj komunumoj 
La komunumo Friburgo limas en nordo al Granges-Paccot, en nordoriento al Düdingen, en oriento al Tafers, en sudoriento al Sankt-Urso, en sudsudoriento al Pierrafortscha, en sudo al Marly, en okcidento al Villars ĉe Glano, kaj en nordokcidento al Givisiez.

Universitata urbo 
La urbo posedas universitaton kiu estas tre konata pro sia teologia fakultato kaj la fakto, ke ĝia programo estas komplete dulingva france kaj germane.

Vidindaĵoj 
 Muzeo de Natura Historio de Friburgo

Trafiko 
Friburgo situas ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Ĝenevo tra Laŭzano al Berno, Zuriko kaj Sankt-Galo. Ĝi samtempe estas regiona trajnnode de diversaj regionaj fervojlinioj. Ankaŭ la svisa aŭtovojo A12 pasas tra Friburgo. Per la eksprestrajnoj ambaŭ gravaj interkontinentaj flughavenoj de Svislando en Ĝenevo kaj Zuriko estas en malpli ol du horoj atingeblaj. Friburgo do ideale atingeblas.

Historio 
Friburgo estis fondita en la jaro 1157 de la duko Bertoldo la 4-a de Zeringo ĉe strategie favora loko sur rokalteco super la rivero Sarino kaj ricevis vastajn liberecojn. Post la formorto de la Zeringoj la posedo de Friburgo transiris al la Grafoj de Kiburgo.

En la jaro 1478 Friburgo akiris la statuson de libera regna urbo kaj en la jaro 1481 ĝi aliĝis al la Svisa Ĵurkomunumo.

Famuloj 
En Friburgo mortis hungara ekonomikisto Károly Balás.

Esperanto en Friburgo 
En la jaroj 2010 kaj 2011 okazis Esperanto-kurso en la gimnazio Sainte Croix (Sankta kruco). Instruis Mireille Grosjean. La kurso daŭris 3 tagojn okaze de eksterkadraj aktivecoj.

Bildaro

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Transports publics fribourgeois
 Fribourg-Freiburg (stacidomo)
 Fribourg-Freiburg Poya (stacidomo)

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo de la urbo Friburgo (francalingva kaj germanlingva) 
 Retejo de la Universitato de Friburgo
 Friburgo en la Historia Leksikono de Svislando 

Urboj de Svislando
Kantonĉefkomunumoj de Svislando
Horst Buchholz

Horst BUCHHOLZ (4-a de decembro 1933, Berlino – 3-a de marto 2003, Berlino), germana aktoro, kiu famiĝis pere de la usona aventura filmo La brava sepo produktita laŭ japana filmo "Sep samurajoj". Horst Buchholz rolis la plej junan bravulon, kiu helpis defendi vilaĝon de simplaj terkultivistoj kontraŭ banditoj. En la filmo ludis grandaj steloj de usona filmo Yul Brynner, Steve McQueen, Eli Wallach, Charles Bronson, James Coburn, Brad Dexter kaj Robert Vaughn.

Horst Buchholz sin prezentis ankaŭ en la filmo laŭ B. Traven Mortul-ŝipo (1959) (esperantigita) kaj en aliaj. Lia lasta rolo estis bonkora faŝisma (sed ne faŝismema) kuracisto en filmo "La vivo estas bela", kiu ricevis Oskaron. Ni povis lin vidi ankaŭ en televida fabela serio Reĝidino Fantagiro aŭ fabelo Fajranta birdo.

Filmoj, en kiuj ludis H. Buchholz 
 Die Halbstarken (1956) (Adoleskanto)
 Endstation Liebe (1957) (Finstacio Amo)
 Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull (1957) (Konfeso de kavalira fripono Felix Krull)
 Das Totenschiff (1959) (Mortul-ŝipo)
 The Magnificent Seven (1960) (La brava sepo)
 One, Two, Three (1961) (Unu, Du, Tri) (Buchholz rolas kiel komunismega orientberlinano , enamiĝinta je filino de gravulo de Coca-Cola. La filmo ne aperis en 1961 pro Berlina Muro konstruita; filmo pli komika, subite NE estis komika plu. La plej bona filmo!)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_film50_deutsch/08_buchholz.htm 

Germanaj aktoroj
Tukso

Tukso (angle: Tux ) estas bone nutrita, feliĉa, rondkorpa pingveno kaj la maskoto de la libera mastrumsistem-bazo Linukso. La nomon proponis James Hughes, mallongigante el Torvalds Unix. Bazo de tiu ideo estas supozeble, ke pingvenoj laŭaspekte ŝajnigas porti smokingon (en la angla: tuxedo, []).

Historio 
En junio 1996 Linus Torvalds anoncis ke Linukso havu emblemon: la pingvenon. La decido kreskis el vojaĝo tra Aŭstralio, 1993: Torvalds vizitis akvariejon kaj tie sentis grandan simpation pri la "Fea"-pingvenoj, kiu sekve mordetis lin . 1996, serĉante "belan" emblemon, li tuj pensis pri la pingvenoj. Sed post la deklaro kelkaj homoj ne kredis ke malgranda, dika pingveno povus esprimi la elegantecon de Linukso. Kelkaj rekomendis alian, nome vulpon. :

La originan Tukso-grafikaĵon kreis Larry Ewing per la libera grafik-programo GIMP, kaj li kun tiu kondiĉo permesis la uzon:

Jeff Ayers diras ke Torvalds havis «fiksiĝon al ne-flugkapablaj, dikaj akvobirdoj», kaj Torvalds raportas ke pingveno lin mordetis kaj tiel lin infektis per «pingvenitiso»  – «pingvenitiso kaŭzas ke vi nokte maldormas por pensi nur pri pingvenoj, kaj ke vi sentas fortan simpation pri ili.» Tiu «malsano» kompreneble estas nura ŝerco, sed ke lin mordetis pingveno okazis reale.

Tukso iĝis simbolo por Linukso kaj por la socio je liberaj programoj. La brita grupo de Linukso-uzantoj eĉ adoptis kelkajn pingvenojn de la zoolgia ĝardeno en Bristol.

En sia biografio Just for Fun 

Hodiaŭ la kompjutilistoj ekkunligas la imagon de pingveno kun Linukso; oni ofte aŭdas diraĵon: «Kio malkapablas flugi malkapablas kraŝi» – do, Tukso samtempe indikas la stabilan, malkolapseman funkciadon de Linukso.

Libraro 
 Torvalds, Linus kaj Diamond, David, Just for Fun – The story of an accidental revolutionary New York: Texere, 2001, ISBN 1-58799-080-6

Notoj

Vidu ankaŭ
Freedo

Eksteraj ligiloj 
 
  La origina Tukso-grafikaĵo
  Kiel kreiĝis pluŝa Tukso
  Liberaj brod-modeloj kaj planoj por mem tajlori pluŝan Tukson
  Kompleta historio de Tukso
 
 La LWN pingvena galerio
 Tukso el koloraj litertipoj
 Modifita vektora Linuksa pingveno (laŭ Anja Gerwinski, bazita sur grafiko de Simon Budig)

Linukso
Fikciaj pingvenoj
Maskotoj
Publika havaĵo

Al la publika havaĵo (sinonime publikhavaĵo) apartenas ĉiu verko, kiu ne estas leĝe protektata kontraŭ libera utiligo (ekzemple kopiado, publika montrado, aŭdigo ktp.). Alivorte temas pri la tuto de ĉiuj produktoj de kreiva laboro pri kiu neniu persono aŭ organizaĵo havas jure fiksitajn rajtojn de proprieto, tiel nomatajn aŭtorajn rajtojn.

Tiuj verkoj kaj inventoj estas konsiderataj parto de la publika kultura heredaĵo kaj ĉiu povas uzi kaj konstrui sur ilin sen limoj (aparte de leĝoj rilate al sekureco, eksporto ktp).

La menciitaj verkoj povas esti el la kampoj de arto, scienco kaj tekniko. Leĝa protekto povas ekzisti en formo de kopirajto aŭ patento).

En ĉiuj landoj (krom Gvatemalio, Meksikio, Samoo kaj Kolombio) kopirajto jam ĉesis,
se inter la morto de la (lasta kun-)aŭtoro kaj la 1-a de januaro de la aktuala jaro pasis 70 jaroj aŭ pli.
kaj
neniu el la kontraktantoj de la Konvencio de Berno aljuĝis senĉesan kopirajton al la koncerna verko
kaj
nek Eŭropo nek Usono decidis (intertempe) pri plilongigo de la daŭro de kopirajta protekto

En Usono validas aldone: … se la verko estis kreita kaj unuafoje publikigita antaŭ la 1-a de januaro de 1923 aŭ se inter la unua publikigo de la verko kaj la 1-a de januaro de la aktuala jaro pasis minimume 95  jaroj kaj decidas la plej longa protektodaŭro.

Atentu ankaŭ, ke en Francio la verkoj de aŭtoroj "mortintaj por Francio" (:fr:Mort pour la France) ĝuas pli longan kopirajtan protekton laŭ iom komplika kalkulregulo.

Pri fotoj kaj gazetartikoloj validas aliaj reguloj.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

Libera verko (speco de kiu estas publikaĵo)
Krea Komunaĵo
GNU
 (la 1-a de januaro)
Carl Spitteler

Carl SPITTELER [kal ŜPItele] (naskiĝis la 24-an de aprilo 1845 en Liestal; civitano de Bennwil; mortis la 29-an de decembro 1924 en Lucerno) estis svisa verkisto.

Li studis juron en Bazelo, poste teologion en Zuriko kaj Heidelberg (Germanio). Duboj pri sia kredo tamen igis lin ĉesigi sian pastran karieron kaj li laboris kiel instruisto, ĵurnalisto kaj (ekde 1892) kiel libera verkisto. Li publikigis romanojn, novelojn, teatraĵojn, eseojn kaj poemojn, sed famon li gajnis ĉefe per siaj eposoj. En la jaro 1919 li gajnis la Premion Nobel de Literaturo, grandparte por sia eposa poemego Olimpika Printempo.

Carl Spitteler estis frato de la kemiisto Adolf Spitteler.

Verkoj 

 Prometheus und Epimetheus (eposo, 1880; nova eldono sub la titolo Prometheus der Dulder, 1924)
 Conrad der Leutnant (novelo, 1898)
 Lachende Wahrheiten (eseoj, 1898)
 Glockenlieder (poemoj, 1906)
 Olympischer Frühling (eposo, 4 volumoj, 1900-1905; noveldono, 2 vol., 1910)
 Meine frühesten Erlebnisse (membiografio, 1914)

En Esperanto aperis 
 Xaver Z’Gilgen. Tradukis Jakob Schmid. En: Svisa Antologio, Budapest 1939, paĝoj 142-151.
 La terglobo  (fragmento). Tradukis H. Breyer. En: Norda Prismo 56/6, paĝoj 260-261.

Svisaj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Nobel-premiitoj pri literaturo
Literaturo de Svisio
Irwin Shaw

Irwin SHAW (naskiĝis la 27-an de februaro, 1913 en Novjorko, mortis la 16-an de majo, 1984 en Davos, Svislando) estis usona verkisto.

Irwin Shaw famiĝis per dramoj respegulantaj liajn pacifismajn idealojn. Sekvis rakontoj en la stilo de Ernest Hemingway kaj ekde la 1950-aj jaroj li – kiu tiutempe vivis ĉefe en Svislando – estis tre populara romanverkisto.

Listo de verkoj 
 Bury the Dead (dramo, 1936)
 The Gentle People (dramo, 1939)
 Sailor of the Bremen (rakontoj, 1939)
 Welcome to the City (rakontoj, 1942)
 Sons and Soldiers (dramo, 1944)
 Act of Faith (rakontoj, 1946)
 The Young Lions (romano, 1948)
 Lucy Crown (romano, 1956)
 Two Weeks in Another Town (romano, 1960)
 Voices of a Summer Day (romano, 1965)
 A Choice of Wars (dramo, 1967)
 Rich Man, Poor Man (romano, 1970)
 Nightwork (romano, 1977)
 Beggarman, Thief (romano, 1977)

Shaw
Shaw
Shaw, Irwin
Shaw, Irwin
Moa Martinson

Moa MARTINSON (origine: Helga Maria SWARTZ; naskiĝis la 2-an de novembro 1890 en Vårdnäs, mortis la 5-an de aŭgusto 1964 apud Stokholmo) estis sveda verkistino.

De 1929 ĝis 1940 ŝi estis la edzino de la verkisto kaj nobelpremiito Harry Martinson.

Ŝia verkaro konsistas precipe el socikritikaj romanoj, kiuj priskribas la situacion de la virinoj apartenantaj al la plej malaltaj tavoloj de la socio.

Famaj verkoj 
 Kvinnor och äppelträd (romano, 1933)
 Sallys söner (romano, 1934)
 Rågvakt (romano, 1935)
 Romantrilogio:
 Mor gifter sig (1936)
 Kyrkbröllop (1938)
 Kungens rosor (1939)
 Vägen under stjärnorna (romano, 1940)
 Brandliljor (romano, 1941)
 Den osynliga älskaren (romano, 1943)
 Jag möter en diktare (romano, 1950)
 Kvinnorna på Kummelsjö (romano, 1955)
 Klocker vid sidenvägen (romano, 1957)
 Hemligheten (romano, 1959)

En Esperanto aperis 
 Vespera ruĝo anoncas ventegon / Moa Martinson. - En: Sveda Novelaro ; p. 179 - 206

Svedlingvaj verkistoj
Hermann Lenz

La germana verkisto Hermann Karl LENZ [heman kal lenc] naskiĝis la 26-an de februaro 1913 en Stutgarto. Li mortis la 12-an de majo 1998 en Munkeno.

Kvankam liaj unuaj verkoj estiĝis en la tempo post la Dua mondmilito, li nur en la 1970-aj jaroj trovis vastan atenton. En la jaro 1978 Lenz, kies romanoj ofte montras membiografiajn trajtojn, gajnis la Georg-Büchner-Preis, kiu estas la plej renoma literaturpremio en Germanio.

Famaj verkoj 
 Das stille Haus (rakonto, 1947)
 Der russische Regenbogen (romano, 1959)
 Der innere Bezirk (romantrilogio, 1961-1980)
 Verlassene Zimmer (romano, 1966)
 Andere Tage (romano, 1968)
 Der Kutscher und der Wappenmaler (romano, 1972)
 Tagebuch vom Überleben und Leben (romano, 1978)
 Zeitlebens (poemoj, 1981)
 Ein Fremdling (romano, 1983)
 Der Letzte (rakonto, 1984)
 Der Wanderer (romano, 1986)
 Bilder aus meinem Album (membiografio, 1987)
 Herbstlicht (romano, 1992)

Lenz
Lenz
Lutreolo

Lutreolo (science: Mustela lutreola) estas palearktisa specio de mustelo, rabobesto vivanta en akvo aŭ surborde; ĝi havas hel-brunan ĝis malhelbrunan (kaŝtan-brunan) hararon, kun blankaj lipoj kaj mentono. La felo estas tre valora kaj ŝatata kiel pelto. Ĉar ĝi estas parenca al vizono, ĝi estas nomata ankaŭ Eŭropa vizono.

Subspecioj:
 M. lutreola biedermanni Matschie, 1912
 M. lutreola binominata Ellerman & Morrison-Scott, 1951
 M. lutreola cylipena Matschie, 1912
 M. lutreola lutreola (Linnaeus, 1761)
 M. lutreola novikovi Ellerman & Morrison-Scott, 1951
 M. lutreola transsylvanica Éhik, 1932
 M. lutreola turovi Kuznetsov & Novikov, 1939

Referencoj

Vidu ankaŭ 

 Baltaj miksaj arbaroj

Musteledoj
Palearktisa faŭno
Mamuloj de Pollando
Siegfried Lenz

Siegfried LENZ  (naskiĝis la 17-an de marto 1926, mortis la 7-an de oktobro 2014) estas germana verkisto kaj scenaristo.

Naskiĝinte en Lyck (nuntempe Pollando) li kiel 17-jarulo rekrutiĝis por la mararmeo, sed li dizertis kaj iĝis militkaptito. La spertoj akiritaj en tiu ĉi vivperiodo forte influis lian verkadon. Ekde 1945 li vivis en Hamburgo, vivtenis sin unue kiel ĵurnalisto kaj en la jaro 1951 li fariĝis libera verkisto. Li estis membro de la Gruppe 47.

Li mortis en Hamburgo.

Famaj verkoj 

 Es waren Habichte in der Luft (romano, 1951)
 Duell mit dem Schatten (romano, 1953)
 So zärtlich war Suleyken (rakontoj, 1955)
 Deutschstunde (romano, 1968)
 Das Vorbild (romano, 1973)
 Der Geist der Mirabelle (rakontoj, 1975)
 Heimatmuseum (romano, 1978)
 Der Verlust (romano, 1981)
 Exerzierplatz (romano, 1985)
 Die Klangprobe (romano, 1990)
 Ludmilla (rakontoj, 1996)
 Arnes Nachlass (romano, 1999)
 Fundbüro'' (romano, 2003)

Eksteraj ligiloj 
 http://www.siegfried-lenz.de 

Germanaj verkistoj
Naskiĝintoj en 1926
Mortintoj en 2014
Dizertintoj
Vizono

Vizono (science: Mustela vison; ne plu valida scienca nomo: Neovison vison) specio de nordamerika mamulo.

En peltindustrio oni ankoraŭ diferencigas:

Sovaĝ-vizona felo - de vizono libere vivanta en la naturo.

Normal-bredvizona felo de vizono bredata en bienoj; la hararo estas ruĝbruna ĝis nigra, pli delikata, pli densa kaj pli brila ol ĉe la sovaĝa vizono.

Mutaci-vizona felo - de vizonaj mutacioj, kies hararo havas diversajn paŝtelkolorojn, ties nuancojn kaj kombinaĵojn.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
Brit-kolumbiaj kontinent-marbordaj arbaroj
Skandinavaj marbordaj koniferaroj
Baltaj miksaj arbaroj
Lutreolo

Musteledoj
Nearktisa faŭno
Mamuloj de Pollando
Giosuè Carducci

La itala poeto kaj literatursciencisto Giosuè CARDUCCI [ĝosuE karduĉi] naskiĝis la 27-an de julio 1835 en Valdicastello (nuntempe parto de Pietrasanta, Toskanio) kaj mortis la 16-an de februaro 1907 en Bologna. Ekde 1860 li estis profesoro pri itala literaturo en la universitato de Bologna. En la jaro 1906 li gajnis la Premion Nobel de Literaturo.

Famaj verkoj 
 Rime (1857)
 Juvenilia (1857)
 Inno a Satana (1865)
 Giambi ed epodi (1867-1882)
 Odi barbare (1877-1889)
 Rime nuove (1887)

En Esperanto aperis 
La bovo ; Interparolo kun la arboj ; Panteismo ;
Ĉe la stacidomo en aŭtuna mateno ; Fantazio ; La kanzono de Legnano /
Giosuè Carducci. -
En: Tutmonda sonoro. - p. 397 - 405, vol. 2

Novaj rimoj <parto> ; Antaŭ San Guido
<poemo> ; Antikva ploro <poemo> ; Sankta Martena tago <poemo> ;
Interparolo kun la arboj <poemo> ; La kanzono de Legnano <poemo> ;
Antaŭ la varmbanejoj de Karakalo <poemo> / Trad.
Enrico Dondi, Enrico de Montagú, Gaudenzio Pisoni, Kálmán Kalocsay. - En: Itala antologio : ekde la XIII-a ^gis la XIX-a jarcento ; p. 389 - 404

Vidu ankaŭ 
 Carducci-Molinette (metrostacio)

Eksteraj ligiloj 

 http://nobelprize.org/literature/laureates/1906/carducci-bio.html 
 http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html
 http://nobelprize.org/literature/laureates/1906/index.html 
 http://www.nobel.se/literature 

Carducci, Giosuè
Carducci, Giosuè
1506

En la jaro 1506 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Leonardo da Vinci kompletigis La Gioconda.
Sigismondo la 1-a (Pollando) surtroniĝis.
22-an de januaro: Fondo de la Svisa Gvardio de la Papo fare de Peter von Hertenstein en Buonas en la hodiaŭa komunumo Risch Rotkreuz en Kantono Zugo, Svislando.

Unuaj dokumentaj mencioj
Pratval kiel Pradval (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
Porumbenii Mici (hodiaŭ vilaĝo en Rumanio).

Naskiĝoj 
7-a de aprilo: Francisco Xavier, katolika misiisto (m. 1552)
1-a de julio: Ludoviko la 1-a Jagello, reĝo de Hungario (m. 1526)
 Michael Helding, germana humanisto, katolika episkopo kaj klerulo (m. 1561)

Mortoj 
20-a de majo: Kristoforo Kolumbo, itala esploristo (n. 1451)
19-a de aŭgusto: Aleksandro, reĝo de Pollando kaj grandduko de Litovio (n. 1461)
25-a de septembro: Filipo la 1-a de Kastilio, reĝo de Hispanio (n. 1478)
Anthony Burgess

Anthony BURGESS, aŭ plennome: John Anthony BURGESS WILSON (naskiĝis la 25-an de februaro, 1917, mortis la 25-an de novembro, 1993) estis brita verkisto.

Anthony Burgess naskiĝis en Manĉestro. De 1940 ĝis 1946 li servis en la armeo kaj ekde 1954 li laboris kiel edukoficiro pri angla lingvo kaj angla literaturo en Malajzio kaj Brunejo. En la jaro 1959 kuracistoj diagnozis ĉe li ne-operacieblan cerbotumoron kaj prognozis lian morton ene de unu jaro. Burgess tiam forlasis la instruadon, revenis al Britio kaj fariĝis plentempa verkisto. Dum unu jaro li verkis kvin romanojn, poste proksimume du librojn jare: krom romanojn ankaŭ biografiojn, traktatojn kaj literaturkritikojn. Anthony Burgess parolis plurajn fremdlingvojn kaj ankaŭ komponis muzikaĵojn. Li kreis la fikcilingvon Nadsato. Li mortis en 1993 de pulmokancero en Londono.

Listo de verkoj 
 Time for a Tiger (romano, 1956)
 The Enemy in the Blanket (romano, 1958)
 Beds in the East (romano, 1959)
 The Doctor is Sick (romano, 1960)
 One Hand Clapping (romano, 1961)
 The Wanting Seed (romano, 1962)
 A Clockwork Orange (romano, 1962 – en 1971 filmigita de Stanley Kubrick kiel A Clockwork Orange (filmo))
 Nothing Like the Sun (romano, 1964)
 The Novel Now (traktato, 1967)
 Joysprick. An Introduction to the Language of J. Joyce (traktato, 1973)
 The Napoleon Symphony (romano, 1974)
 Earthly Powers (romano, 1980)
 The End of the World News (romano, 1982)
 The Pianoplayers (romano, 1986)
 Little Wilson and Big God (membiografio, 1986)
 The Devil's Mode (eo La maniero de la diablo; kolekto de noveloj, 1989)
 You’ve had your Time (membiografio, 1990)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.anthonyburgess.com 
 http://bu.univ-angers.fr/EXTRANET/AnthonyBURGESS  
 http://www.anthonyburgess.org 
 http://wiredforbooks.org/anthonyburgess  

 
Anglaj verkistoj
Anglaj poetoj
Anglaj ĵurnalistoj
Anglaj komponistoj
Katolikaj verkistoj
Lingvokreintoj
Putoro

Putoro (science: Mustela putorius), ankaŭ konata kiel la ordinara putoro, nigra putoro, arbara puto, eŭropa furo (furo estas subspecio de putoro tenata kiel dombesto) aŭ sovaĝa furo, estas specio de mustelo. Ĝi havas brilan, nigrabrunan ĝis nigran kovran hararon, kiu sur flankoj ne kovras flavan vilon. Post la okuloj kaj sub la oreloj estas blanka makulo. Putoro estas longa  kaj ĝia vosto 20 cm, pezo 0,5-1 kg. Ĝi havas membranojn inter la fingroj, kiuj helpas moviĝi ĉe la rojoj; tamen putoroj ne emas naĝi.

Speciala kvalito de putoro estas ĝia sistemo de defendo: ĝi ŝprucas kontraŭ atakanto sufokan odoraĉan likvon, kiu estas malfacile forlavebla.

Tiuj palearktisaj bestoj pariĝas en marto kaj aprilo; post 40 tagoj la femalo naskas 3 ĝis 7 idojn, kiuj post 3 monatoj memstariĝas kaj post 8 monatoj povas mem pariĝi.

Ili manĝas ronĝulojn, birdojn, ranojn, bufojn ktp.

Vidu ankaŭ: Stepa putoro (Mustelo eversmannii) kun hararo malpli longa, malpli densa kaj kutime pli hela ol ĉe la (eŭropa) putoro.

Referencoj 

Musteledoj
Palearktisa faŭno
Faŭno de Belgio
Mamuloj de Estonio
Faŭno de Skotlando
Mamuloj de Pollando
Norman Mailer

Norman MAILER (31-a de januaro 1923 en Long Branch, Nov-Ĵerzejo – 10-a de novembro 2007) estis usona verkisto, scenaristo, reĝisoro kaj aktoro.

Sian junaĝon li pasigis en la Nov-Jorka urboparto Brooklyn. Li studis konstruteknikon en la Universitato Harvard, fariĝis soldato en 1943 kaj ekstudis en 1947 en La Sorbonne.

En sia unua romano The naked and the dead li priskribis siajn spertojn kiel soldato en la Pacifiko. Pliajn verkojn karakterizas temoj kiel perfortemo kaj seksaj neŭrozoj. Politike maldekstra, Norman Mailer akre kritikis la usonan socion. Pro sia raportaĵo The armies of the night temanta pri la protestmovado kontraŭ la milito de Usono kontraŭ Vjetnamio li en la jaro 1969 gajnis la Premion Pulitzer. Duan fojon li gajnis tiun ĉi literaturopremion en 1980, pro la romano Executioner’s song.

Norman Mailer dumtempe estis proksima amiko de Marilyn Monroe, pri kiu li verkis biografion. Li sensukcese kandidatis por la posteno de la urbestro de Nov-Jorko kaj en 1980 li dum ioma tempo iĝis la prezidanto de la Usona sekcio de la PEN-Klubo.

Famaj verkoj 
 The naked and the dead (romano, 1948)
 An American dream (romano, 1965)
 The armies of the night (romano, 1968)
 Marilyn : a biography (biografio, 1973)
 Executioner’s song (romano, 1979)
 Ancient evenings (romano, 1983)
 Tough guys don’t dance (romano, 1984 – filmigita en 1987)
 The castle in the forest (romano, 2007)

Usonaj verkistoj
Samuel Pepys

Samuel PEPYS (naskiĝis la 23-an de februaro 1633, mortis la 26-an de majo 1703) estis angla verkisto.

Naskiĝinte en Londono li studis en Kembriĝo kaj laboris kiel altranga oficisto ĝis 1689.

La ĉefverko de Samuel Pepys estas lia taglibro, kiun li verkis en mem-inventita sekreta skribo inter la jaroj 1660 kaj 1669. Fakte nur en la jaro 1825 oni remalkovris tiun ĉi taglibron inter la libraro, kiun li heredigis al la Kembriĝa Universitato; oni deĉifris kaj publikigis ĝin. Nuntempe ĝi estas konsiderata grava dokumento pri la vivo kaj la okazaĵoj dum tiu tempo.

Pepys mortis en Londono.

En Esperanto aperis 

La incendio / Samuel Pepys. -
En: Angla antologio ; p.232 - 234, vol. 1

Eksteraj ligiloj 
 http://www.pepys.info 
 http://www.pepysdiary.com 
 http://www.pepys-club.org.uk 
 http://www.magd.cam.ac.uk/pepys/contents.html  

Anglaj verkistoj
Anglalingva literaturo
Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Kaspar Hauser

La 26-an de majo 1828 mistera persono aperis en Nurenbergo: mizere aspektanta 16-jara junulo, kiu parolis strangan, apenaŭ kompreneblan lingvaĵon, kaj kiu nomis sin Kaspar HAUSER.

La mensa kaj korpa stato de tiu ĉi junulo tuj kaptis la atenton de pedagogoj, juristoj kaj teologoj, kiuj ekzamenis lin kaj instruis al li paroli, legi kaj skribi. Montriĝis, ke la junulo estis pasiginta longan tempon tute izolite en kelo. Tamen la mistero pri lia familia fono neniam solviĝis, kvankam la supozoj abundis. Unu teorio pri lia deveno ekzemple asertis, ke li estis princo, kiun oni pro dinastiaj kialoj tuj post la naskiĝo interŝanĝis por mortonta bebo. La gentesto en la jaro 1996 ŝajnis malkonfirmi tion. Tamen, en 2002 aperis informoj, ke tiu gentesto ne povas esti pruvo pri deveno de Kaspar, ĉar la genmaterialo uzita dume ne apartenis al li. Por la dua testo oni uzis 6 identajn materialaĵojn, kiuj devenis de t.n. "kolekto de Feierbach", inkl. lian hareron. La dua testo estis organizita en la Instituto de Krima Medicino en Münster, la sciencan grupon ĉefis prof. B. Brinkmann. La rezulto tute malis kompare al la unua gentesto: la gen-kodoj de Kaspar kaj Astrid von Medinger (virin-linia posteulino de la Princino de Baden) estis 95%-e identaj. Verŝajnas do, ke la historio pri deveno de Kaspar el la reĝinta familio estas vera, tamen, ne ĉiuj sciencistoj, okupiĝantaj pri la problemo de lia deveno, agnoskas tiun rezulton, dirante, ke ĝi ankoraŭ estas kontrolinda.

Ankaŭ la cirkonstancoj de lia frua morto restas malklaraj: Supozeble la pikvundoj, kiuj mortigis lin la 17-an de decembro 1833, estis la sekvoj de atenco, sed oni ankaŭ ne malpruvis la eblon, ke li mortigis sin mem.

Fakto estas, ke la fenomeno Kaspar Hauser inspiris kaj ĝis nun inspiras aron da sciencistoj, verkistoj kaj filmistoj. Famaj ekzemploj estas la dramo Gaspar Hauser (1838) de la franco Adolphe Philippe Dennery, la romano Caspar Hauser oder Die Trägheit des Herzens (1908) de la germana aŭtoro Jakob Wassermann, la dramo Kaspar (1968) de la aŭstro Peter Handke kaj la filmo Jeder für sich und Gott gegen alle de Werner Herzog de 1974.

Kurt Tucholsky i.a. uzis la pseŭdonimon Kaspar Hauser. Helpanto jurscienca de Hauser estis la grava kriminalisto Paul Johann Anselm von Feuerbach.

Referencoj 

Impostoroj
Neidentigitaj homoj
Sovaĝaj infanoj
Germanoj de la 19-a jarcento
Vizelo

Vizelo (Mustela nivalis) estas mustelo, kies hararo estas malpli longa kaj pli alpremiĝa ol ĉe ermeno, kaj kies  vosto ne havas nigran ekstremon. La viroj estas pli grandaj (70-160 g, 23–34 cm) ol inoj (45-80 g, 16–28 cm). La gevizeloj ĉasas musojn kaj zizelojn, tial agrikulturistoj ilin laŭdas, sed ankaŭ leporidojn, fazanidojn kaj perdrikidojn, tial arbaristoj ilin persekutas. La gravedeco daŭras 5 semajnojn (35 tagojn); la lastaj idaroj naskiĝas septembre. Se la manĝaĵo abundas, la vizelino povas naski dufoje  po 4 ĝis 9 gejunulojn.

La vizelo havas holarktisan disvastiĝon.

Subspecioj 

 Mustela nivalis allegheniensis
 Mustela nivalis campestris
 Mustela nivalis eskimo
 Mustela nivalis rixosa
 Mustela nivalis nivalis
 Mustela nivalis vulgaris
 Mustela nivalis minuta

Bildaro

Vidu ankaŭ
Kopetdagaj duonarbaroj kaj arbarstepo

Musteledoj
Nearktisa faŭno
Palearktisa faŭno
Holarktisa faŭno
Mamuloj de Pollando
Kolonoko

Kolonoko aŭ siberia mustelo (Mustela sibirica ) estas specio el la familio musteledoj. Ĝi havas delikatan brilan ruĝflavbrunan ĝis ruĝbrunan hararon.

Musteledoj
Mamuloj de Azio
Triĥosuro

Triĥosuro (Trichosurus), aŭ Penikvosta posumo, estas aŭstralazia genro de posumoj, malgrandaj mamuloj similaj al didelfo, el familio Falangeredoj. Al la genro apartenas jenaj specioj:

 Norda penikvosta posumo, Trichosurus arnhemensis, alternative "arnhemlanda Triĥosuro"
 Kurtorela posumo, Trichosurus caninus, alternative "Hunda Triĥosuro"
 Monta penikvosta posumo, Trichosurus cunninghami, alternative "Triĥosuro de Cunningham"
 Kupra penikvosta posumo, Trichosurus johnstonii, alternative "Triĥosuro de Johnston"
 Kutima penikvosta posumo, Trichosurus vulpecula, alternative "Vulpeca Triĥosuro" aŭ Vulpoposumo

Trichosurus vulpecula (Kutima penikvosta posumo) estas plej granda specio el la genro (kaj inter ĉiuj posumoj), kaj ankaŭ plej vaste disvastigita. Aŭstraliaj anoj de la specio havas delikatan grizbluan hararon, kaj anoj de tasmania subspecio (Trichosurus vulpecula fuliginosus) havas nigrabrunan ĝis ruĝbrunan hararon.

Marsupiuloj
Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Furo

Furo (Putorius furo; Mustela putorius furo), estas subspecio de putoro (Mustela putorius putorius), kiu havas kelkajn variojn: albina, putoraspekta, mutacia (siama, arĝenta, paŝtela). Tiu dombesto estas karnomanĝulo el la familio de musteledoj, pli granda ol mustelo kaj malpli granda ol mustelkato kaj marteso.

Virfuro estas 40 cm longa (sen vosto) kaj 1,5 kg peza.
Furino estas iom malpli granda (30 cm, 800 g).

Unue tiun beston oni dombestigis pro ĝia grandeco, kiu permesas al ĝi eniri en bestotruon por forkurigi ĉefe kuniklojn. Tiujn ĉi oni kaptas per maŝaro antaŭ la eliro. Ĝi estas uzata por ĉasi kuniklojn kaj tial ĝi estas nomata ankaŭ ĉasputoro. Ĝi estas ankaŭ uzata por malpliigi la nombron de ratoj kaj musoj.

Plie urbaj loĝantoj ofte bredas ĝin kiel hejman amikon. Tiu uzo por kunula besto ekzistas longe. Eks-grekoj jam havas tiun beston, kaj samtempe mustelojn, kiel kunulajn bestojn antaŭ ol ili malkovris katon en Egiptio. Poste romianoj enmetadis katojn en Eŭropo, furo restas kunula besto dum la tuta Mezepoko, kaj tiu uzo finiĝis finfine dum romantikismo.

Furo ekestas denove kunula besto. Ege ludema, ĝi ne estas pli agresema ol kato aŭ ol hundo. Vigla, facilmova kaj kun granda scivolo, ĝi povas malaperi en lokojn neimageblajn kaj kie dormiĝi dum longa tempo (ĝi dormas dum de 16 ĝis 20 horoj malpo tago).

Same kiel ĉiuj dombestoj, ĝi povas kontaĝi malsanojn al homoj (angle: zoonosis).

Proverba estas ĝia rapideco.

Musteledoj
Dombestoj
Dorlotbestoj
Hejma vortaro

Hejma vortaro estas 62-paĝa vortareto pri hejmaĵoj en Esperanto, redaktita de Jouko Lindstedt, kun preskaŭ 600 nomoj de ĉiutagaj aferoj kun difino kaj ekvivalentoj en la angla, finna, franca, germana, hebrea, hispana, hungara, itala, japana, nederlanda, portugala, rusa kaj sveda. Ĝia unua eldono aperis en 1999, kun represo en 2000. Dum kelkaj jaroj ekzistis retpaĝo kun ĝia plena enhavo, kiu intertempe malaperis kaj estas atingebla nur per la Interret-arĥivo (vidu la eksteran ligilon malsupre).

Tiu vortareto celas helpi tiujn parolantojn de Esperanto, kiuj uzas la lingvon hejme kiel ĉiutagan komunikilon. Ordinaraj vortaroj ja ne ĉiam utilas, kiam oni serĉas nomon por iu enhejma aĵo aŭ ago. Kompreneble oni ofte povas utiligi la riĉan vortfaran sistemon de Esperanto por mem krei taŭgajn vortojn, sed estas bone ekscii, kiel aliaj familioj Esperant-lingvaj solvis similajn problemojn. Hejma Vortaro tamen ne strebas al plena unueco de la enhejma Esperanto, ĉar la tre variaj lokaj cirkonstancoj ja nature speguliĝas ĝuste en la lingvaĵo ĉiutaga. Oni rigardu ĉi tiun vortaron kiel helpilon, ne kiel la normon.

Eksteraj ligiloj
  en la Interret-arĥivo

  en la Interret-arĥivo (la unua ligilo ne bone funkciis je 25 Aprilo 2011)
Esperanto-fakvortaroj

 La enhavo de Hejma Vortaro estas nun inkluzivita en Vikian Vortaron.
Poliglota vortaro

Poliglota vortaro. Mahmud Moŝkeri. Teherano, 1984. 10+487p. 25cm.

Vortaro persa-angla-franca-itala-Esperanta, kun unuvortaj ekvivalentoj ordigitaj laŭ la persa. Ilustrita. Bindita.

Eksteraj ligiloj 

 Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj

Esperanto-vortaroj
Multlingvaj vortaroj
Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Vorarlbergo

Vorarlbergo ( ) estas la plej okcidenta federacia lando en Aŭstrio.

Ĝia ĉefurbo estas Bregenz. La aliaj kvar urbaj komunumoj estas Dornbirn, Hohenems, Feldkirch kaj Bludenz.

Statistikaj datumoj por 2004
 Loĝantaro: 360 mil (8-a loko en la lando)
 Areo: 2601 km² (8-a loko en la lando)
 Loĝdenso: 138 h./km²

Servoj 
 Vorarlberga fervojo

Vidu ankaŭ 
 Bregenzerwald
 Eliraĵo (geografio)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.vorarlberg.at/ Oficiala retpaĝaro

 
Federaciaj landoj de Aŭstrio
Karintio

Karintio,  ,  , estas la plej suda kaj la plej suna federacia lando de Aŭstrio.

Okcidente troviĝas la limo al Orienta Tirolo, norde kaj nord-oriente al Salzburg kaj al Stirio kaj sude al Slovenio kaj Italio kie situas en alteco de 1 509 m  la tri landa punkto nomata Trilandangulo. En baseno inter la Centraj Alpoj norde kaj la Karnaj Alpoj kaj la Karavankoj sude troviĝas la du plej gravaj urboj Klaŭdiforumo kaj Villach (prononcu: Fil'aĥ). Inter tiuj troviĝas la lago Wörthersee. Kune kun multaj aliaj lagoj (Weissensee ekzemple) ĝi estas la centro de la somera turismo.

Ĉar 20 % de la enloĝantaro laboras en turismo, ekzistas granda sezona ŝanĝiĝo de la senlaboreco.

La plej grava rivero de Karintio estas la Dravo. La Dravaj elektraj centraloj produktas 12 % de la elektro por tuta Aŭstrio.

En la suda parto de Karintio vivas la popolgrupo de la Karintiaj slovenoj (proksimume 15 000 anoj) kiel agnoskita minoritato. La diskuto pri la popolgrupaj rajtoj (dulingvaj lernejoj, dulingvaj urboŝildoj) estas tre emocie gvidata.

Adiministra divido 
La lando dividiĝas al ok distriktoj:
 distrikto Klagenfurt (formale Klagenfurt-Land),
 distrikto Feldkirchen
 distrikto Hermagor
 distrikto Sankt Veit (formale Sankt Veit an der Glan),
 distrikto Spittal (formale Spittal an der Drau),
 distrikto Villach (formale Villach-Land),
 distrikto Völkermarkt kaj
 distrikto Wolfsberg

kaj al du eksterdistriktaj urboj:
 Klagenfurt kaj
 Villach.

Vidu ankaŭ 

 Karantanio
 Duklando Karintio
 Manuskriptoj de Freising
 Arnulf de Karintio
 Kärntner Grenzruf, partiorgano nacisocialisma inter 1939 kaj 1945
 Henriko de Karintio
 Jörg Haider

Eksteraj ligiloj
Stirio

Stirio – germane Steiermark [ŝtajama'k], slovene Štajerska [ŝtajaska], latine respektive angle Styria – estas la oficiala nomo de federacia lando de Aŭstrio. Ĝia ĉefurbo estas Graz.

Ĉar Stirio ankaŭ estas historia teritorio en la Habsburga Imperio, la iama Duklando Stirio, kiu estis dividita post la Unua Mondmilito, nun ekzistas regiono en Slovenio kun la nomo Spódnja Štájerska (Malsupra Stirio) (aŭ Slovenska Štájerska).

Aŭstria Stirio 
Laŭ la stato de  en Stirio sume vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
 Pleja alto: 2.995 m (monto Hoher Dachstein)
 Kodo (ISO 3166-2): AT-6

Stirio limas al kvin aliaj sublandoj aŭstriaj (Karintio, Salcburgo, Aŭstrio Supra, Aŭstrio Malsupra, Burgenlando), pli ol iu alia sublando. Sude ĝi limas al Slovenio.

Ĉefa rivero estas la Muro (germane Mur, slovene Mura), kiu je 40 km formas la landlimon.

Historio 
Vidu ankaŭ: Duklando Stirio
 Dum la Romia imperio la teritorio de nuna Stirio apartenis al la provincoj Pannonia (oriento) kaj Noricum (okcidento).
 En 1180 Stirio, ĝis tiam parto de duklando Karintio, iĝis propra duklando.
 En 1192 ekvalidis la traktado de Georgenberg (Georgenberger Handfeste), fiksita en 1186, laŭ kiu Stirio iĝis parto de Aŭstrio.
 Pro la heredaj dividoj de la Habsburgoj ĝi iĝis centra parto de Interna Aŭstrio.
 Post la aligo de Aŭstrio al Nazia Germanio en 1938 la regioneto de Bad Aussee estis transdonita al Aŭstrio Supra, tiam nomata "Supra Danubio".
 Post la Dua mondmilito la regioneto reiĝis parto de Stirio, sed kiel aŭtonoma komunumo (aŭstre-germane Expositur).

Distriktoj 
La aŭstra lando Stirio estas dividita en 12 distriktojn (stato de 2019, aktuala ekde 2013) kaj la urbon Graz, kiu estas "statuta urbo" (havas propran administran statuton):

 Bruck-Mürzzuschlag
 Deutschlandsberg
 Graz (statuta urbo)
 Graz-Umgebung (ĉirkaŭaĵo de Graz)
 Hartberg-Fürstenfeld
 Leibnitz
 Leoben
 Liezen kun la aŭtonoma komunumo Gröbming (GB en la mapo)
 Murau
 Murtal
 sudorienta Stirio (germane Südoststeiermark)
 Voitsberg
 Weiz

Planaj regionoj de Stirio 
Aldone la distriktoj ekde la fino de la 1990-aj jaroj dividiĝas al sep "planaj regionoj" (Planungsregionen):
 Liezen (en la apuda mapo ruĝe, identa al la distrikto)
 Okcidenta Supra Stirio (palruĝe, Obersteiermark West, Murau + Murtal)
 Orienta Supra Stirio (oranĝe, Obersteiermark Ost, Leoben + Bruck-Mürzzuschlag)
 Centra Stirio (heloranĝe, Steirischer Zentralraum, Voitsberg + Graz + Graz-Umgebung)
 Orienta Stirio (malhelflave, Oststeiermark, Weiz + Hartberg-Fürstenfeld)
 Sudokcidenta Stirio (helflave Südweststeiermark, Leibnitz + Deutschlandsberg)
 paŝtelflave Sudorienta Stirio (identa al la distrikto)

Lokoj kaj kuriozaĵoj 
La plej sud-orienta urbo Bad Radkersburg [bat RATkasburk] estas je pli ol tri kvaronoj ĉirkaŭata de Slovenio.

Bad Blumau estas banloka urbo en la distrikto Hartberg-Fürstenfeld (germane Bezirk Hartberg-Fürstenfeld). La plej varma termofonto de Bad Blumau havas temperaturon de 108 celsiusaj gradoj kaj estas inter la plej varmaj de centra Eŭropo.

Eksteraj ligiloj 
  ()

 
Federaciaj landoj de Aŭstrio
Matthew Webb

Matthew WEBB estis la unua viro kiu sukcesis naĝi trans la Maniko sen artefaritaj helpiloj.

Je 25 Aŭgusto 1875 li naĝis de Dovero (Dover), Anglio al Kalezo (Calais), Francio en malpli ol 22 horoj.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.dover.gov.uk/museum/resource/swim/swim1.asp  

Britaj framasonoj
Naĝistoj