alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Мамадыш

Мамадыш (, ) — ндәге ның Мамадыш районы үзәге, Казаннан 167 км көнчыгышта урнашкан. Кама алды төбәгендә, Нократ елгасының (Чулманның кушылдыгы) уң ярына, Ушмы елгасы койган урында, Казан-Екатеринбург линиясендәге Кукмара тимер юл станциясеннән 80 км көньяк-көнчыгышта урнашкан. Нократ елгасында пристань.

Халык саны: 14 432 кеше (2010).

Тарих 
Татар авылы буларак барлыкка килә. Аның урынына беренче күчеп утыручының исемен йөртә. ХVII гасырдан анда руслар күченеп утыра башлый. Изге  храмы җиткерелгәч, Троицкое авылы дип атала. 1781 елдан Мамадыш – өяз шәһәре. Район 1930 елда оештырыла.

1921 елның ахырында Мамадышта эшләп килгән педагогия курслары ябыла. Сәбәбе: укыту өчен әсбаплар, кабинетлар, мастерскойлар һәм иң мөһиме — педагоглар җитешмәү. Күп кенә фәннәр бөтенләй укытылмый. Курсларны Алабугадагы шундый ук курсларга кушалар.

Халык 

Төп милләтләр: 
 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 59,0%, руслар — 39,4%.
 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 65,3%, руслар — 30,1%.

Сәнәгать 
 "Мамадышнефтепродукт" ҖЧҖ
 шәһәр электр челтәрләре
 "Мамадыш агач эшкәртү комбинаты" ААҖ
 "Мамадыш спирт заводы"
 "Мамадыш сыр-май комбинаты"
 "Мамадыш ашлык кабул итү предприятиесе" ААҖ
 "Мамадыш балык заводы" ААҖ
 Мамадыш урман хуҗалыгы

Авыл хуҗалыгы 
Бодай, арыш, арпа, солы, борчак, бәрәңге, җитен үстерелә. Терлекчелекнең төп юнәлешләре-сөтчелек, дуңгызчылык, җәнлекчелек.

Авыл хуҗалыгына хезмәт күрсәтүче ширкәтләр: "Агрохимсервис".

Матбугат 
"Нократ" ("Вятка") матбугат-мәгълүмат дәүләт учреждениесе.

Шәхесләр 
 Галина Ибраһимова (1928), ССРБ халык табибы.
 Ирек Мәгасумов (1988), подполковник (2022), Россия Федерациясе Каһарманы (2023).
 Олег Сорокин (1995–2022), өлкән лейтенант, Россия Федерациясе Герое (2023, үлгәннән соң).

Мәдәният 
 Мамадыш татар театры
 Туган якны өйрәнү музее

Сылтамалар 
 http://www.tatmedia.com/tat/region/153 
 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Мамадыш
Eurovision җыр бәйгесе 2009

Eurovision җыр бәйгесе 2009 (урысча "Евровидение 2009" җыр бәйгесе) - Eurovision җыр бәйгесенең 54нче ярышы булды. 12нче майдан алып 16нчы майга кадәр Мәскәүдә Олимпийский спорт комплексында үткәрелде. Башта бөтен 44 ил бәйгедә катнашачак дип әйтте, ләкин соңарак Сан-Марино һәм Гөрҗистан бәйгедә катнашмаячаклар дип әйтте. Финалны алып баручылар - Иван Ургант һәм Алсу булдылар.

Урыны 

2008нче елның бәйгесендә Россия вәкиле Дима Билан җиңеп чыкты, һәм Евровидение бәйгесен Мәскәүдә үткәрергә хокук алды. 
Россиянең Беренче каналы бәйге Олимпийскийда узачак дип әйтте. Туплам алганда, бәйгегә 42 млн АКШ доллары тотылды.

Җиңүче 
Бәйгенең җиңүче - Норвегия вәкиле Александр Рыбак. Ул Әкият дигән җырны башкарды.

Харита

Нәтиҗәләр

12 балл 
Below is a summary of the maximum 12 points each country awarded to another in the final:

Кызык фактлар 

Франция вәкиле, дөньякүләм танылган җырчы Патрисия Каас «Et s'il fallait le faire» балладасы белән катнашып, 8нче урынны гына ала.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Әкият җыры (видео)

Евровидение җыр бәйгесе
Исемлекләр:Мәдәният
Мәскәү тарихы
2009 ел
Александр Рыбак

Александр Игорь улы Рыбак (13 май 1986, Минск, Беларус) – Норвегия музыканты һәм җырчысы, Мәскәүдәге Евровидение 2009 җыр бәйгенең җиңүчесе.

«Әкият» җыры 
Бу җыр белән Александр Евровидение 2009 бәйгесендә рекордлы (387) бал җыйды.

Fairytale

Көй: Александр Рыбак
Сүзләр: Александр Рыбак

Years ago when I was younger
I kinda’ liked a girl I knew.
She was mine, and we were sweethearts,
That was then, but then it’s true

I’m in love with a fairytale
Even though it hurts.
‘Cause I don’t care if I lose my mind; 
I’m already cursed

Every day we started fighting,
Every night we fell in love.
No one else could make me sadder,
But no one else could lift me high above

I don’t know what I was doing
But suddenly we fell apart.
Nowadays I cannot find her.
But when I do we’ll get a brand new start

I’m in love with a fairytale
Even though it hurts.
Cause I don’t care if I lose my mind; 
I’m already cursed

She’s a fairytale
Yeah
Even though it hurts.
Cause I don’t care if I lose my mind; 
I’m already cursed

Моны да карагыз

Сылтамалар
 Әкият җыры (видео)

Евровидение җыр бәйгесе
Норвегия җырчылары
Джеймс Кук

Джеймс Кук (, 7 ноябрь, 1728 ел, Мартон (Йоркшир) – 14 февраль, 1779 ел Гавайлар) – Англия географы, сәяхәтчесе. Дөнья океаның өйрәнү өчен 3 экспедициядә катнаша, шуның икесе Җир шары тирәли сәяхәтләр була. Экспедицияләр вакытында күп географик ачышларны эшли. Канаданың, Австралиянең, Яңа Зеландиянең көнчыгыш ярларын, Ньюфаундленд, Төньяк Америка, Тын, Һинд һәм Атлантик океаннарны гизә, аларны өйрәнә һәм харитага төшерә.

1770 ел –

 31 март — Джеймс Кук Яңа Зеландия утрау икәнлеген аңлап, Австралиягә юл тота.
 20 апрель — Джеймс Кук (James Cook) Яңа Көньяк Велсны (Австралия) ача.
 21 август — Джеймс Кук Австралияне британ җире дип игълан итеп, аны Яңа Көньяк Велс дип атый.

Шулай ук карагыз 

География белән бәйле шәхесләр
Диңгезчеләр
Eurovision җыр бәйгесе 2008

"Eurovision җыр бәйгесе 2008" — 2008 елда узган Eurovision җыр бәйгесенең чират буенча 53нчесе. Чара Белградта (Сербия) уза.

Бәйге тарихында беренче тапкыр Россия вәкиле җиңүгә ирешә. Believe җыры белән Дима Билан (Россия) беренче урынга лаеклы дип табыла.

Евровидение җыр бәйгесе

ga:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse#Tíortha
Елизавета II

Елизавета Икенче, Елизавета Александра Мария Виндзор (; 1926 елның 21 апрелендә Лондонда туган - 2022 елның 8 сентябрендә Шотландияда) – идарә итүче патшабикә һәм Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Патшалыгы дәүләтенең башлыгы.

Елизавета Икенче Виндзор династиясеннән. 1952 елда 25 яшендә ул патшалык итә башлый.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Бөекбритания
Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Башкортстан гимны

Башкортстан Республикасы Дәүләт гимны — Башкортстанның дәүләт символы. 2008 елның 18 сентябрендә куллануга кертелгән.

Текст

Башкорт телендә

Татар телендә

Рус телендә

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Башкортостан дәүләт символлары
Әстерхан өлкәсе

Әстерхан өлкәсе () – Россия Федерациясенең субъекты.

Өлкә үзәге – Әстерхан шәһәре.

44,1 мең квадрат километр мәйдан били. Халкы 1 миллион 6,6 мең кеше исәпләнгән өлкәдә кырыктан артык милләт вәкиле яши.

Чиктәшлек 

Әстерхан өлкәсе Каспий буе түбәнлегендәге ярымчүлләрне, Идел-Актүбә тугаен һәм Идел елгасы дельтасын үз эченә ала. Әстерхан өлкәсе территориясендә тозлаклар, тозлы күлләре һәм дә комлы калкулыклар бар. Тозлы күлләрдән иң эресе — Баскынчак күле.

Климаты кискен континенталь һәм коры. Гыйнварның уртача температурасы төньякта —10°, көньякта —6°, июльнеке исә төньякта 24° һәм көньякта 25°. Уртача еллык явым 200 ммны тәшкил итә. Иң эр елгасы — Идел һәм аныңтармагы Актүбә.

Туфраклары аксыл  тозлак һәм коңгырт туфраклар. Кыяклылар, әрем, тозлак үләне, болын үсемлекләре үсә. Сайгак, төрле кимерүчеләр, сөйрәлүчеләр, бөҗәкләр яши. Иделдә илледан артык балык төре очрый. Нефть, газ, тоз, гипс кебек файдалы казылмалар бар. Идел дельтасында Әстерхан тыюлыгы булдырылган.

Тарих 
Әстерхан өлкәсендз төрле гасырларда скифлар, һуннар, хәзәрләр, болгарлар һәм башка халыклар гомер итеп, бу территория Төрек вә Хазар каһанлыклары, Алтын Урда, Нугай Урдасы, Әстерхан ханлыгы составына кергән. Әстерхан патшалыгы буларак, бу җирләр 1460 еллардан башлап билгеле. 1554 елда кенәз Шемякин үз гаскәрләре белән Әстерханны яулап алып тәхеткә аннан куылган Дәрбиш ханны утырта, әмма 1557 елда Явыз Иван гаскәрләре Әстерхан патшалыгын рәсми рәвештә Мәскәү дәүләтенә куша. 1708 елда ул Казан губернасы составына керә, әмма 1717 елдан башлап Әстерхан инде үзе яңа губерна үзәгенә әверелеп китә. Унҗиденче гасырда шәһәрдә Казан татарлары бистәсе барлыкка килә.

Халык 
Моны да карагыз: Әстерхан татарлары

1989 елда Әстерхан өлкәсендә 71,6 мең татар яши. Алар Нәриман һәм Идел буе районнарында, 3 татар һәм 21 катнаш авылда күпләп яши. Сан буенча татарлар, рус һәм казакълардан соң өченче урында торып, шәһәрдә 18 процент, ә гомуми өлкәдә 7,2 процент тәшкил итә.

Дин 
 Православие
Ислам
 Әстерхан өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, «мөселман» этнослары вәкилләре өлкә халкының гомуми саныннан 25 % тәшкил иткән.

Идарә-җир төзелеше 
Әстерхан өлкәсе 11 муниципаль районга һәм 2 шәһәр округынә бүленә:
 Әстерхан шәһәр округы
 Знаменск шәһәр округы
 Актүбә районы
 Володарский районы
 Янтау районы
 Икряное районы
 Камышак районы
 Кызыл Яр районы
 Лиман районы
 Нәриман районы
 Идел буе районы
 Хәрәбәле районы
 Янкала районы

Шулай ук карагыз 
 Әстерхан ханлыгы
 Әстерхан губернасы
 Әстерхан театры
 Зур Богдо
 Россиядә һинд дине

Искәрмәләр 

Әстерхан өлкәсе
Татарстан Республикасы гимны

Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны (лат. Tatarstan Cömhüriäte Däwlät himnı) — 1992 елда кабул ителгән. Җөмһүриятнең Дәүләт гимны авторы — бөек татар композиторы Рөстәм Яхин. Дәүләт гимнын куллану кагыйдәләре «Татарстан Җөмһүрият дәүләт символлары» канунында күрсәтелгән. 1998 елда аранжировка ясаучы һәм симфоник оркестр өчен әзерләүче (транскрипция ясаучы) — Муса Мирзәев (1933—2016), азәрбайҗан композиторы.

Сүзләре 
2013 елның 21 февралендә Татарстан парламенты депутатлары җөмһүриятнең сүзле гимнын кабул итте. Татарстан гимны ике телдә язылган.

Татар телендәгесе 33, рус телендәгесе 39 сүздән тора. гимн сүзләренең һәр ике телдәгесе дә 8-әр юлга сыйдырылган. гимн башта татар телендә, аннан соң рус телендә башкарыла. гимнның ике телдәгесендә дә соңгы ике юл ике тапкыр кабатлана.

Татарстан гимнының сүзләрен Рамазан Байтимеров шигыре нигезендә татарча Гәрәй Рәхим язган һәм бу текст Филипп Пираев тарафыннан рус теленә тәрҗемә ителгән.

Татарстан гимнының тексты

Тавыш бирүдә 89 депутат катнашты, бөтенесе бу гимн сүзләрен хуплады.

Тарихы 
гимнның сүзләренә нигез итеп Рамазан Байтимеров тарафыннан 70-нче елларда язылган «Туган ягым» шигыренең тексты алынды. Заманында нәкъ менә әлеге сүзләр Рөстәм Яхинны нәтиҗәдә җөмһүрият гимнына әверелгән музыканы язуга илһамландырган булган. Рус телендәге гимн исә Филипп Пираев тәрҗемәсендә яңгырый. Рамазан Байтимеров оригиналь текст чыганагы.

Татарча сүзләре

2010 елның 27 май көнне Казанда ТАССР-ның 90 еллыгына багышланган тантаналы утырышта дәүләт шурасы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин үзенең чыгышында якын арада Татарстан гимнына сүзләр язу бәйгесе игълан ителәчәген әйтте. Бу бәйге 2012 елда игълан ителде. Бәйгедә 182 автор катнашты, ләкин комиссия объектив рәвештә эшли алмады. Моның сәбәбе Рамазан Байтимеровның кызы Кушелкова Гөлшат авторлык хокуклары бозыла дип каршы төшүе булды. 2013 елның 21 февралендә Татарстан парламенты депутатлары кабул иткән текст Рамазан Байтимеровның оригиналь текст чыганагыннан аерыла һәм аны Рамазан Байтимеровныкы дип раслап булмый.

2013 елда яңа кабул ителгән текстта «Барс» вариантында булган идеялар һәм сүзләр күп булуы ачыктан-ачык күренеп тора.

Шулай ук карагыз 
 Татарстан байрагы

Сылтамалар 
 Медиа: Татарстан гимны 
 Гимнга сүзләр кирәкме?
 Гимн, вөҗдан һәм математика 
 Моя твоя не понимает?

Искәрмәләр 

Татарстан
Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Герон

Герон (Ήρων ο Αλεξανδρεύς, 10 – 75) – Борынгы Греция математика һәм механика галиме.

Ачышлар 
Герон «Механика», «Пневматика», «Беллопоэтика», «Диоптр турында» китапларның авторы.
Математиклар
Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә

«Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә» () — кинофильм, эпик жанрда башкарылган маҗара-комедия циклының өченче өлеше. 2007 елда эшләнелә. Фильмның дөнья премьерасы 2007 елның 19 маенда IMAX форматында, АКШ-та, Калифорния штатында, Анахайм, Диснейлендта үткәрелә. Тасма татар теленә тәрҗемә ителмәгән.

Трилогиянең алдагы ике фильмы кебек үк, аның режиссеры Гор Вербински була. Фильмга карата тәнкыйтьчеләр һәм тамашачылар тарафыннан төрле фикерләр яңгырый, әмма фильм прокатта уңышлы бара.  бюджет белән бөтен дөньяда  АКШ доллары җыеп, фильм 2007 елның иң күп кассалы фильмы була.

Актёрлар

Сылтамалар

Искәрмәләр 

АКШ фильмнары
Биология

Биология (биялугия, юнанча Βìο – яшәү һәм Λoγος – өйрәнү) – тере тормыш турында белем тармагын өйрәнүче фәнне белдерүче термин. Биология тормышның бөтен якларын, барлык тере организмнарны өйрәнә. Тере табигатьнең оешу катларын биологик классификация нигезендә аералар.



Искәрмәләр 

Биология
Җирне өйрәнүче фәннәр

Җирне өйрәнүче фәннәр (геофәннәр) - Җирне һәм аның якын тирәлеген төрле яктан өйрәнүче фәннәрнең уртак атамасы.

Җирне өйрәнүче фәннәрнең исемлеге 
 Астрогеодезия
 Атмосфера фәннәре
 Вулканология
 География
 Геодезия
 Геоинформатика
 Геология
 Геоморфология
 Геостатистика
 Геотехнология
 Геофизика
 Геохимия
 Гидрология
 Океанология
 Гляциология
 Картография
 Климатология
 Кристаллография
 Литология
 Метеорология
 Минералогия
 Океанография
 Палеогеография
 Палеоокеанология
 Палеоклиматология
 Палеонтология
 Туфрак белеме
 Петрология һәм Петрография
 Петрофизика
 Седиментология
 Сейсмология
 Стратиграфия
 Тектоника

Җирне өйрәнүче фәннәрИсемлекләр:Фән
Өч аяклы ат

«Өч аяклы ат» — Айдар Хәлим әсәре буенча төшерелгән фильм. Фильм Алтын Мөнбәр 2008 Халыкара бәйгесендә катнашты. Режиссеры Нурания Җамали.

Эчтәлеге 
Фильм 1948 ел вакыйгаларын тасвирлый. Авыл малае Кәбир «Бамбук» атлы аксак аты белән авыр һәм куркыныч сәяхәткә чыга: Кәбирнең әнисе, фронтовикның тол калган хатыны Санияне төрмәдән коткарыр өчен алар тиз арада туган авылларына барып җитәргә тиеш. Санияне совет милкенә зарар китерүдә гаеплиләр.

Әлеге драма үз таянычын югалткан, кыргый җанварлардан зарар күргән, аксак атка охшый башлаган халык турында...

Актёрлары

Бүләкләр 
 Алтын мөнбәр

Сылтамалар 
 Нурия ханым белән интервью
 «Өч аяклы ат» фильмы 
 Фильмны интернет аша йөкләргә

Татар телендәге фильмнар
Төнлә музейда 2

Төнлә музейда 2 ( — «Төнлә музейда: Смитсон институтында сугыш») — Америка комедиясе, Төнлә музейда фильмның дәвамы. Дөньяда премьера 2009 елның 20 маенда булды.

Эчтәлеге 
Табигый тарих музееның элекеге сакчысы Лэрри Дейли хәзер уңышлы бизнесмен. Зур эш вакытында ул элекеге эшкә килә, һәм шунда ул аның дусларны-экспонатларны хәзер Смитсон институтының федераль архивына җибәрелүен күрә. Камунраһ исемле фараон аларны тереткән пластинаны урларга тели. Лэрри дусларга ярдәмгә Вашингтонга юл тота.

Актёрлары

Искәрмәләр 

АКШ фильмнары
Канада фильмнары
Барак Обама

Барак Хөсәен Обама II (, 1961 елның 4 августында туган) – 2009 елның 20 гыйнварыннан башлап Америка Кушма Штатларының 44нче президенты. Президент булуына кадәр Иллинойс штатыннан сенатор булган.

Тормыш юлы 
Барак Обама 1961 елның 4 август көнне Америка Кушма Штатларының Һавайя штатындагы Гонолулу каласында чыгышы белән Кениянең луо кабиләсеннән булган ир-ат һәм актәнле америкалы хатын-кыз гаиләсендә дөньяга килә. Атасы да Барак Хөсәен Обама (1936-1982) атлы булганга күрә, кайвакыт аның исем-фамилиясенә латинча II саны өстиләр. Анасы – Стэнли Энн Данһем (Stanley Ann Dunham, 1942–1995), Канзас штатыннан, нәселендә чыгышы белән Бөекбританиядән, Ирландиядән, Алманиядән һәм Швейцариядән булган кешеләр бар.

Президент Обаманың әтисе һәм әнисе Һавайя университетында укыган вакытта өйләнешкәннәр. Ул елларда әле АКШның башка төбәкләрендә ак һәм кара тәнле кешеләренең никахы тыелган булган. 1964 елда алар аерылышалар, булачак президент анасы тәрбиясендә кала. Озакламый әнисе, Индонезия кешесенә тормышка чыга һәм баласын ияртеп әлеге ил башкаласына күчеп китә.

Барак Обама атасы белән соңгы тапкыр ун яше туларак очраша, Биш ел дәвамында ул Җакарта мәктәпләрендә инглизчә белем ала, 1971 елда аны кабат Һавайяга кайтаралар, һәм Барак әнисе ягыннан булган бабасы белән әбисе тәрбиясендә үсә.

1979 елда урта мәктәпне тәмамлый. Колумбия университетында белем ала, аннары Һарвард университетының хокук бүлегендә укый, АКШ конституциясе хокукы буенча белгечлек ала.

1992 елда АКШның Демократлар фиркасенә килеп кушыла. 1997 ел белэн 2004 ел арасында Иллинойс штатының жирле сенат әгъзасы буларак өч мәртәбә сайлана. 2004 елда АКШ Сенаты әгъзасы булып китә.

2008 елда Демократлар фиркасеннән АКШ президентлыгына дәгъвачы буларак тәкъдим ителә һәм сайлауларда Республика фиркасе кандидаты Джон Маккейнны (John McCain) җиңә. 2012 елдагы сайлауларда Митт Ромнидан (Mitt Romney) өстенрәк була. Ике президентлык мөддәтендә дә аның белән бергә АКШ вице-президенты булып Джо Байден (Joe Biden) сайлана

2009 елның 10 декабрендә аңа тынычлык саклау буенча Нобель бүләге бирелә..

Сылтамалар 
 Обама “җаваплылык чорын” игълан итте
 АКШ президенты Барак Обамага 50 тулды

XXI гасыр сәясәтчеләре
АКШ демократлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Вашингтон (башкала)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Вашингтон (мәгънәләр) битен карагыз.
Вашингто́н (ингл. Washington, D.C.) – Америка Кушма Штатларының башкаласы. Административ рәвештә Колумбия округын тәшкил итәләр (ингл. District of Columbia – кыскача D.C., шуңа күрә америкалылар, Вашингтон штаты белән бутамас өчен, сөйләм телендә шәһәрне «Ди-Си» яки «Вашингтон Ди-Си» дип йөртәләр).

АКШ шәһәрләре
Вашингтон
Төньяк Америка башкалалары
Зөләйха (фильм)

«Зөләйха» — Рамил Төхвәтуллинның Гаяз Исхакыйның «Зөләйха» пьесасы буенча төшергән фильмы.

Эчтәлеге 
Фильмда татарларны көчләп чукындыру күренеше зур чагылыш таба. Сюжет нигезендә диненнән мәхрүм ителгән, иреннән, балаларыннан аерылган мөселман хатын-кызының тормышы.

Актёрлар

Төшерү төркеме 
 Режиссёр: Рамил Төхвәтуллин
 Сценаричылар: Юныс Сафиуллин, Рамил Төхфәтуллин
 Оператор: Әмир Золотдинов
 Рәссам: Сергей Скоморохов
 Көйязар: Марат Әхмәтшин

Искәрмәләр
Андорра

Андорра кенәзлеге (исп. Principado de Andorra) – Европаның диңгезгә чыгышы булмаган кече илләреннән берсе. Пиреней ярымутравында, Франция белән Испания арасында урнашкан.
Андорра каталон телендә:[ənˈdorə], җирле сөйләмдә:[anˈdɔra], рәсми рәвештә Андорра Кенәзлеге (каталонча:Principat d'Andorra), шулай ук Андорра Үзәннәре Кенәзлеге дип атала. Ил Көньяк-көнбатыш Европада, Көнчыгыш Пиреней тауларында урнашкан, Испания һәм Франция белән чиктәш, суверен микродәүләт. Хартия нәтиҗәсендә 988 елда, хәзерге вакыт кенәзлеге рәвешендә 1278 елда барлыкка килгән. Ул кенәзлек буларак мәгълүм, чөнки ул Испания/Рим католик Ургелл Епископы һәм Франция президенты билгеләгән ике ко-принц тарафыннан җитәкләнә. 
Андорра Европада кечкенәлек буенча алтынчы дәүләт, аның мәйданы 468 кв. км (181 кв. миля) һәм халкы якынча 85 000 кеше. Аның башкаласы Андорра ла Велья Европада иң биек башкала, ул диңгез өстеннән 1023 метр (3556 фут) биеклектә урнашкан. Рәсми теле — каталон теле, ләкин шулай ук испанча, португалча һәм французча сөйләшүчеләр дә байтак.
Андорраның туризм оешмасы ел саен 10,2 млн. чамасы зиярәт кылучыга хезмәт күрсәтә. Ул Европа Берлеге әгъзасы түгел, әмма евро рәсми валюта булып тора. Ил 1993 елдан бирле Берләшкән Милләтләр әгъзасы булып тора. 2013 елда Андорра кешеләренең Лансет буенча дөньяда иң югары фаразланган тормыш озынлыгы (81 яшь) булган. 2023 елда — 83 яшьтән артыграк.

Дин 
Андорра халкының күбесе (88,2%) — католиклар. Андоррада 1 000—2 000 Төньяк Африкадан (Мәгърибтән), Төркиядән, Пакистаннан килгән мөселман, шулай ук Һинд дине, Яһүд дине вәкилләре дә яши.
 Андоррада ислам

Чыганаклар 
 Инглиз телендәге Андорра турындагы мәкалә

Искәрмәләр 

Шулай ук Андорра гимны мәкаләсен кара.

Андорра
«Шәһри Казан» газетасы

Шәһри Казан – Татарстан башкаласының көндәлек иҗтимагый-сәяси һәм мәдәни газетасы. Газета татар телендә нәшер ителә.

Беренче саны 1990 елның 17 августында дөнья күрде.

Хәзерге тиражы – 6 мең данә.

Баш мөхәррирләр
Беренче мөхәррире Хәлим Гайнуллин була. Ул «Шәһри Казан»га «Татарстан яшьләре»ндә баш мөхәррир вазифасында тәҗрибә туплап килә.

1996 елның апрель аенда «Шәһри Казан»ның редакторы итеп Илдус Илдарханов билгеләнә. Ул бу газетада , бүлек мөхәррире буларак эшләп, баш мөхәррир дәрәҗәсенә ирешә һәм бу вазифада 2003 елга кадәр хезмәт итә.

2003 елда редакциягә баш мөхәррир итеп Мирсил Әһлетдинов билгеләнә. Ул редакциягә килгәнче ТНВ каналының мәдәният-сәнгать бүлегендә мөхәррир вазифасын башкара.

2007 елның апрель аеннан бүгенге көнгә кадәр «Шәһри Казан» газетасының баш мөхәррире – Мансур Мортазин. Ул моңа кадәр «Татарстан яшьләре», «Ватаным Татарстан» газеталары, «Аргамак» журналы, «Татарстан» радиосында төрле вазифаларда хезмәт иткән.

2014 елдан гәзитне бишенче баш мөхәррир — танылган журналист Гөлнара Сабирова җитәкли (2018 елның гыйнварыннан «Сөембикә» журналының баш мөхәррире вазифасын да алып бара башлады).

2019 елда газетаның баш мөхәрире - Радик Рәшит улы Сабиров.

Галерея

Сылтамалар
 Шәһри Казан газетасының рәсми сайты

Искәрмәләр 

Татарча гәҗитләр
Татарстан гәҗитләре
Казан гәҗитләре
Бельгия

Бе́льгия (, ХФА: ; , ), Бе́льгия Корольлеге́ (, , ) — Көнбатыш Европада урнашкан федератив дәүләт. Европа Берлеге әгъзасы һәм шул оешмадагы күп структураларның штаб-фатирлар урнашу урыны. Шулай ук НАТО штаб-фатиры да Бельгиядә урын тота. БМО әгъзасы.

Бельгия мәйданы — 30,528 км². Халык саны — якынча 11 миллион кеше. Башкаласы — Брүссел каласы.

Тарихи процесслар нәтиҗәсендә Бельгия ике милли регионга бүленә. Илнең төньягында нидерландтелле фламаннар яшәгән Фландрия урнаша. Көньякта французтелле Валлония урын тота. Әлеге милли һәм тел бүленеше күпсанлы конфликтларга сәбәп булып чыга.

Бельгиядә татарларның яшәве мәгълүм. Ләкин күпме һәм ничек яшәүләре турында мәгълүматлар юк.

Географик мәгълүмат 
Бельгия җире өч географик районга бүленә: төньяк-көнбатыштагы су буендагы тигезлек, үзәк плато (Урта Бельгия, диңгездән 100—200 метрбиеклектә) һәм көньяк-көнчыгыштагы Арденн калкулыгы.

Тарих 
 1795 1 октябрь — Бельгия Франциягә кушыла.

Беренче бөтендөнья сугышы 
Алман империясе хәрби идарәсе Шлиффенның стратегик максаты буенча эш итә, һәм Бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра-сындыра, Алманиянең алдынгы хәрби төркеме Чик буе сугышта тиз-тиз Франция—Бельгия чигенә таба хәрәкәт итә.

Искәрмәләр 

Европа дәүләтләре
Герман дәүләтләре
Конституцион монархияләр
Федератив дәүләтләр
Нидерланд теле

Нидерланд теле (de Nederlandse taal, het Nederlands ) — нидерландлыларның һәм фламандларның милли телләре. Герман телләре төркеменә карый.

Тел латин әлифбасына нигезләнгән.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
 Википедияләр исемлеге

Сылтамалар 

 http://www.taalklas.nl/
  Инглиз теллеләр өчен нидерланд теле (Wikibooks)
 Dutch 101 Learn Dutch online

Нидерланд теле
Нидерландлар телләре
Бельгия телләре
Дублин

Ду́блин (ингл. Dublin; [dʌblɪn]; ирл. Baile Átha Cliath; [bˠalʲə a:ha klʲiəh] яисә [bˠɫaː cliə(ɸ)]) – Ирландия Җөмһүриятнең башкаласы.

Дин

Христианлык

Католиклык

Протестантлык

Пресвитерианлык

Лютеранлык

Методизм

Баптистлык

Православие

Ислам 
 Клонски мәчете

Буддачылык

Һинд дине

Яһүд дине 

Ирландия шәһәрләре
Евро

Евро – Европа берлегендә булган 27 дәүләтнең акча беремлеге.
2002 елның 1 гыйнварында кулланыла башлады.

Бер евро 100 центка бүленә.

Евро акчасы

Сылтамалар 
   

Европа Берлеге икътисады
Европа акча берәмлекләре
Көнбатыш Аурупа

Көнбатыш Европа илләре: Австрия, Алмания, Андорра, Бөекбритания, Бельгия, Ватикан, Греция, Дания, Ирландия, Исландия, Испания, Италия, Лихтенштейн, Люксембург, Мальта, Монако, Нидерланд, Норвегия, Португалия, Сан-Марино, Финляндия, Швейцария, Швеция. Бүгенге көндә бу термин еш кына Европа берлеге һәм НАТОның әгъза-дәүләтләре өчен дә кулланыла. Территориясе – 3,7 млн км². Халкы – 390 млн кеше.

Искәрмәләр
Бөекбритания (утрау)

Бөекбритания (ингл. Great Britain вал. Prydain Fawr, гэльча Breatainn Mhòr, корн. Breten Veur, шотл. Great Breetain) — 218 595 км² мәйданлы Бөекбритания утрауларының иң зур утравы. Утрауда Берләшкән Патшалыкның иң зур өлеше урнашкан: Англия, Шотландия һәм Велс.

Утрауның озынлыгы 900 км (төньяктан көньякка). Төньякта һәм көнбатышта Атлантик океаны сулары белән, көнчыгышта Төньяк диңгезе сулары белән юыла. Көньякта Аурупадан Ла-Манш белән аерылган.

Аурупа утраулары
Европада урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге

Бу биттә Европада урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге бирелә:

Дәүләтләр исемлеге 

Илләр буенча исемлекләр
Нью-Йорк

Нью-Йорк () — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан шәһәр.

Тарихы 

Нью-Йорк шәһәре  елда нигезләнгән.

Халык саны

Географиясе 

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 

Нью-Йорк шәһәрләре
Әлифба буенча торак пунктлар
АКШ шәһәрләре
Киви (җиләк-җимеш)

Киви – Актини́дия нәселенән булган үсемлекләрнең җимеше өчен төп исем. Латин исемнәре: Actinidia chinensis (Кытай Актинидиясе) яисә Actinidia deliciosa. Бер җимешнең уртача авырлыгы – 76 г.

Искәрмәләр 

Җиләк-җимеш
Актинидия
Кариб диңгезе

Кари́б диңгезе́ (исп. Mar Caribe, ингл. Caribbean Sea, фр. Mer des Caraïbes, нидерл. Caraïbische Zee, папьям. Laman Karibe) - Атлантик океанга кергән, көнбатыштан һәм көньяктан Урта һәм Көньяк Америка белән, ә төньяктан һәм көнчыгыштан Зур һәм Кече Антил утраулары белән чикләнгән, яртылаш ябык диңгез. Төньяк-көнбатышта Юкатан бугазы аша Мексика култыгы белән тоташа, ә көньяк-көнчыгышта исә Панама каналы аша Тын океан белән тоташа. 

Кариб диңгезе 9° һәм 22° т.к. һәм 89° и 60° көнбатыш озынлыгы арасында урнашкан. Аның якынча мәйданы - 2 753 000 км². Көньякта ул Венесуэла, Колумбия һәм Панама илләрен, көнбатышта Коста-Рика, Никарагуа, Гватемала, Белиз һәм Юкатан дип исемләнгән мексикан ярымъутрауны, төньякта Куба, Гаити, Ямайка һәм Пуэрто-Рико илләрен, ә көнчыгышта исә Кече Антил утрауларның илләрен юа.

Исем һәм тарих

Рельеф

Климат

Флора һәм фауна

Экология

Икътисади мөһимлек

Мәдәният

Моны да карагыз

Сылтамалар 

Әлифба буенча диңгезләр
Атлантик океан диңгезләре
Кариб диңгезе
Флешмоб

Флешмо́б (флэшмоб буларак укыла, ингл. flash mob — flash — янгын; тиз; mob — күпсанлы халык) - алдан планлаштырган массакүләм акция. Аның вакытында зур төркем кеше (мобберлар) кинәт кенә җәмгыяти урында җыелып җитди рәвештә абсурд характерлы хәрәкәт башкаралар, һәм соңыннан төрле якларга таралалар.

Флешмоб тәртибләре һәм кагыйдәләре

Флешмоб тарихы
Беренче флешмоб Нью-Йорк шәһәрендә үтте.

Казанда узган флешмоблар

Кызык фактлар

Моны да карагыз

Сылтамалар

Активлык
Васильево

Васильево (, ۋاسىل) – Татарстан Республикасының төньяк-көнбатышындагы Иделнең сул ярында урнашкан бистә. Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы торак пункт. Муниципаль статусы  — штп, 1928 елдан йөртә.

Эре тимер юл үзәге булып тора (Казан, Мәскәү, Сембер, Йошкар-Ола, Волжск шәһәрләрен бәйли). Васильево белән Казан арасы 13 км. Мәйданы – 37 км². Халык саны – 16 918 кеше (2010).

География 
Идел елгасының (Куйбышев сусаклагычының) сулъяк ярында, Яшел Үзән шәһәреннән 19 км көнчыгыштарак. Казан — Канаш тимер юлындагы станция.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Тарих 

XVII гасырда нигезләнгән. 1693 тә Васильево авылы Раифа пустынена - вотчинага, 1764 тә Икътисади коллегиягә бирелә. Халкы, игенчелек һәм терлек үрчетүдән тыш, балта эше, көймә, кыршау ясау, кәрзин үрү, умартачылык, балык тоту белән шөгыльләнә. 1892 дә Васильево аша тимер юл уза, шунлыктан халык саны шактый арта. 20 йөз башында Крестовоздвижение чиркәве (1870-71 дә Н.И. Ильминский инициативасы белән төзелә, 1990 да яңадан эшли башлый), зимства мәктәбе (1875 тә ачыла), телефон, җил тегермәне, П.И. Богдановның пыяла фабрикасы, тимерче алачыгы, трактир, 2 сыраханә, 1 шәраб, 7 вак-төякләр кибете эшли. Бу чорда авыл җәмәгатенең имана җире 1738,1 дисәтинә тәшкил итә. 1920 гә кадәр Казан губернасының Казан өязе Ильинский волостена керә. 1920 дән ТАССРның Арча кантонында. 1927 нең 14 февраленнән Казан авыл районында, 1928 нең 21 маеннан шәһәр тибындагы бистә, 1938 нең 4 августыннан - Юдино, 1958 нең 16 июленнән Яшел Үзән районында.

Демография

Милли состав

Мәдәният 
 Константин Васильевның музей-йорты

Мәгариф 
Өч гомуми белем бирү учреждениесе, 6 балалар бакчасы, 2 китапханә, спорт мәктәбе, музыкаль мәктәбе, сәнгать мәктәбе, ике дини мәктәп. Мәдәният йорты.

Дин 
Ике мәчет, бер чиркәү.

Моны да карагыз 
 Васильево пыяла заводы
 Константин Васильевның музей-йорты

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
  

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Alqanat

Alqanat (Алканат) – заманча татар рок төркеме. Алканат – канатлануны, канатлы булуны аңлата. 

Төркем составы: Артур Исламов – вокал, гитара, Илназ Гәрәев – гитара,вокал, Илнар Фатыйхов – бас, Рушан Шайбәков – барабаннар, Динә Гарифуллина - скрипка. 

Төркем 2004нче елда барлыкка килә.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Күрше.ру сайты.

Татар җырчылары
Татар музыкантлары
Татар альтернатив төркемнәре
Татар рок-төркемнәре
Мальта

Ма́льта – Урта диңгездәге утрау-дәүләт. Исеме финикия телендәге malat (һаван) сүзеннән килеп чыккан.

Европа берлеге әгъзасы.

Тарихы 

Европадан Азия һәм Африкага илтүче диңгез юлларының үзәгендә урнашкан Мальта элек-электән басып алучыларны үзенә җәлеп иткән. 
Б.э.к. VIII гасырда Мальтаны финикиялеләр (һәм алар белән бер үк вакытта диярлек греклар) колонияләштерәләр. Б.э.к. IV гасырдан б.э XIII йөзьеллыгына кадәр утрауны алмаш-тилмәш карфаген, рим, византиялеләр, гарәпләр, норманнар, испаннар басып алалар.

1530 елда Карл V император Мальтаны иоаннитларның ритсер орденына бирә (әлеге орден шул вакыттан бирле Мальта ордены дип атала башлый). 1798 елда утрауны Наполеон җитәкчелегендәге француз армиясе Мисырга барышлый басып ала. 1800 елның 5 сентябрендә инглизләр Мальта башкаласы Валеттаны алалар, утрауның губернаторы булып Александр Болл билгеләнә. 1814 елгы Париж тынычлык килешүе нигезендә Мальта Бөекбританиягә күчә. Инглизләр аны колония һәм хәрби-диңгез базасына әверелдерәләр.

1964 елда Мальта бәйсезлек ала, ә 1974 елдан республика игълан ителә, ләкин 1979 елга кадәр, Мальтада соңгы инглиз базасы бетерелгәнче, дәүләт башлыгы булып элеккечә инглиз патшабикәсе санала.

Сәяси төзелеш 
Мальта - парламент республикасы. Мальта конституциясе 1964 елда кабул ителә. Законнар чыгару хокукы Президент һәм вәкилләр пулатыннан торучы парламентка карый. Вәкилләр пулаты 65 депутаттан тора. Палата әгъзалары гомуми сайлауларда 5 елга билгеләнәләр. Ил башлыгы - президент. Башкарма хакимият Премьер-министр җитәкчелегендәге хакимият тарафыннан тормышка ашырыла.

Дин 

Ил халкының (~425 мең кеше) 95 проценты Рим католик чиркәвенә карый. Илдә яшәүче Бөекбритания пенсионерлары — протестантлар. Шулай ук Иегова шаһитләре, мормоннар, баптистлар, евангелистлар, Яһүд динен тотучылар, буддистлар, бахаистлар җәмгыятьләре бар. 2014 елда рәсми саннарда 10 мең мөселман исәпләнә. 2020 елга мөселманнар саны 55 мең. Бер мәчет (Паола мәчете), бер мәктәп-мәдрәсә, берничә намаз уку бүлмәләре бар. Катар илчесе Мальта хөкүмәтенә илнең төньягында икенче мәчет төзү инициативасы белән чыккан.
Мальтада ислам

Искәрмәләр 

Европа дәүләтләре
Җөмһүриятләр
Мальта
Мурад I

Мура́д I Тиңсез (Худавендигя́р) (госм. مراد اول‎ — Murâd-ı evvel , ) (1319 яисә 1326 елда туа — 1389 елда вафат була) - Госманлылар нәселеннән булган төрек солтаны, 1359 елдан 1389 елга кадәр идарә иткән.

Госман империясе солтаннары
Контент

Эчтәлек яки Контент () — коммуникатив медиа эчендәге мәгълүмат. Сакланылу һәм таратылу ысуллары төрле була ала. Башка төрләре арасында, үз эченә Интернет, кино, телевидение, радио, китаплар, журналлар, физик сәнгать әсәрләре һәм җанлы тапшырулар юлы белән таратылганнар мәгълүматны ала.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

  Wikipedia:Эчтәлек

Матбагачылык
Һөнәрләр
Иҗтимагый фәннәр терминологиясе
Мариан иңкүлеге

Мариан чокыры – Тын океанда урнашкан Җир шарындагы иң тирән иңкеш. Урнашу – 11°21′ т. к. һәм 142°12′ көнчыгыш озынлык. 

Тирәнлек турында беренче мәгълүмат «Чэлленджер» корабыннан килде (1951) – 10 863 м. 1957нче елда узган «Витязь» нәтиҗәләренә күрә тирәнлек – 11 022 м (Кайсы бер мәгълүматларга караганда 11 030 м.). 1995нче елның тикшеренүләренә күрә иң тирән нокта – 10 920 м.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар

Тышкы сылтамалар 

Тын океан
Иңкешләр
Җир шарының экстремал нокталары
Астрономия

Астрономия (нөҗүм гыйлеме, , αστρον — йолдыз һәм νόμος — канун) — күк йөзендә урнашкан барлык системаларны өйрәнгән фәнне һәм белем өлкәсен белдергән термин.

Астрономия Кояшны, Кояш системасындагы планеталарны һәм аларның иярченнәрен, астероидларны, кометаларны, метеоритларны, планет-ара матдәне, Кояш системасынан тышындагы планеталарны, томанлыкларны, галактикаларны һ.б. өйрәнә.
Кояш системасы планеталары

Кояш системасы планеталары:
 Меркурий
 Чулпан
 Җир
 Ай
 Марс
 Марс иярченнәре
 Юпитер
 Юпитер иярченнәре
 Сатурн
 Сатурн иярченнәре
 Уран
 Уран иярченнәре
 Нептун
 Нептун иярченнәре

Моны да карагыз 
 Астрономия
 Кояш

Кояш системасы
Чулпан (планета)

Чулпан яки Венера, Зөһрә  () — Кояш системасының икенче эчке планетасы. Кояш тирәсендә 224,7 җирдәге тәүлек эчендә әйләнеп чыга. Көнбатыш Аурупада планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге матурлык һәм мәхәббәт Венера алиһәсе хөрмәтенә кушылган.

Чулпан — Җирнең күк йөзендә яктырыш буенча Кояш һәм Ай соңыннан өченче объект, аның күренмә йолдызча зурлыгы −4,6m җитә. Венера Җиргә караганда Кояшка якынрак булуы сәбәпле, җирдәге күзәтүче өчен Кояштан беркайчан да 47,8° ка артыграк ераклашмый. Аның иң югары яктырышы Кояш чыгу алдыннан гына яки Кояш бату озак вакыт үтмәстән була, шуңа күрә аны шулай ук Таң йолдызы һәм Шәфәкъ йолдызы дип атыйлар.

Атамалар 
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның гарәпчә Зөһрә (; «Зөһрә йолдызы») исемен кулланган. Шулай ук төрки Чулпан («Чулпан йолдызы») исеме кулланылышта булган. Хәзер исә бу исемнәр тик нәфис әдәбиятта һәм гади сөйләмдә очрыйлар.

Искәрмәләр 

Кояш системасы
Җир

Җир (; астрономик символы: ) — Кояш системасына кергән планета. Кояштан соң өченче планета. Диаметры, массасы һәм тыгызлыгы буенча Җирсыман планеталар арасында иң зуры.

Ешрак Җир яки Җир шары исемнәре белән телгә алына. Бүген кешеләргә мәгълүм булган Кояш системасының һәм Бөтен Галәмнең тереклек яши торган бердәнбер планетасы (күк җисеме).

Фәнни мәгълүматлар буенча, Җир Кояш томанлыгыннан якынча  ел элек барлыкка килгән. Үзенең бердәнбер табигый иярчене — Ай барлыкка килә. Җирдә тереклек якынча  ел элек барлыкка килгән. Планетаны -ка Дөнья океаны алып тора. Башка өлешен кыйтгалар һәм утраулар тәшкил итә. Тереклек өчен кирәкле сыекча су Кояш системасының башка планеталарында юк. Җирнең эчке өлкәләре шактый активлы һәм калын, чагыштырмача каты каттан — мантиядән, аның астындагы тышкы сыек төштән һәм эчке каты тимер төшеннән гыйбарәт.

Җир башка галәми җисемнәр белән, Кояш һәм Ай шул исәптән, үзара тәэсир итә (тарту көчләре белән тарттыра). Җир Кояш тирәсендә әйләнә һәм 365,26 көн эчендә әйләнеп чыга. Бу вакыт аралыгы — сидерик ел, ул 365,26 кояш тәүлегенә тигез. Җирнең әйләнү күчәре аның орбита яссылыкка карата 23,4°-ка авыша. Моннан сәбәпле планета өслегендә бер тропик ел (365,26 кояш тәүлеге) эчендә фасыл үзгәрешләре булалар.

Җир - Кояштан өченче планета, иң тыгыз һәм зурлыгы буенча Кояш системасындагы 8 планетаның бишенчесе. Моннан тыш, ул Кояш системасындагы җир төркеменең дүрт планетасыннан иң зурысы. Аны кайчак «Зәңгәр планета», яки латинча «Тэрра» дип атыйлар.Җир - хәзерге вакытта тормыш яши торган, билгеле булган Галәмдәге бердәнбер урын. Планета 4.54 миллиард ел элек барлыкка килгән, ә тормыш аның өслегендә 3,5 миллиард ел элек барлыкка килгән. Шуннан бирле Җирнең биосферасы планетада атмосфераны һәм башка абиотик шартларны шактый үзгәртте, бу исә аэроб организмнарының үсешен стимуллаштырырга мөмкинлек бирде, шулай ук озон катламы формалашты, ул Җирнең магнит кыры белән бергә зарарлы кояш радиациясен блоклый,шулай иттереп җирдә яшәү мөмкинлеген бирә. Җирнең физик үзлекләре, шулай ук аның геологик тарихы һәм орбитасы шушы чор эчендә тормышны саклап калдырырга ярдәм итте.

(http://engmaster.ru/topic/3864 сайтындагы "Earth" статьясының тәрҗемәсе.)

Искәрмәләр 

Җир

new:बँग्वारा
Юпитер (планета)

Юпитер (борынгы төркичә oñğay, оңгай) — Кояш системасында урнашкан, Кояштан бишенче планета. Кояш системасында иң зур планета. Сатурн, Уран һәм Нептун планеталары белән зур газлы планеталар исәбенә керә.  Планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге күк йөзе һәм күкрәү Юпитер югары алласы хөрмәтенә кушылган.

Юпитерның экватордагы радиусы 71,4 мең км тәшкил итә. Бу җирнең радиусыннан 11,2 тапкыр зуррак.

Иярченнәр 
2005 елның мәгълүматлары буенча Юпитерның 63 иярчене бар. Бу Кояш системасы өчен рекордлы сан. 4 иң зур иярчен — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто инде 1610 елда Галилео Галилей тарафыннан ачылган.

Атамалар 
Татар халкы, гарәп-мөселман мәдәниятенең бер өлеше буларак, әүвәл планетаны Мөштәри () исеме белән дә атап йөрткән., әмма хәзерге вакытта бу исем кулланылмый.

Искәрмәләр
Сатурн (планета)

Сату́рн — Кояш системасының Кояштан алтынчы планета, зурлыгы буенча Юпитердан икенче урында тора. Сатурн Юпитер, Уран һәм Нептун белән зур газлы планеталар төркемене тәшкил итәләр. Планета үз исемене римлылар мифларындагы Сатурн исеменә карап алды, ул греклардагы Зевсның атасы титан Кроноска тәңгәл килә. Сатурнның билгесе — урак: .

Гомум алганда Сатурн гелий катышмасы, су, метан, аммиак эзләре белән су тудыргычтан һәм «тау токымнарыннан» гыйбарәт. Эчке өлкә газ хәлендәге тышкы катлам, металл хәлендә булуы су тудыргыч юка катламы белән капланган тау токымнары һәм боздан гыйбарәт кечкенә төш булып тора. Планетаның тышкы атмосфера тыныч һәм гаугасыз күренә, әмма җил тизлеге кайбер урыннарда 1800 км/сәг артып җитә, бу Юпитердагыннан шактый зуррак.

Сатурн күренеп тора торган боҗралар системасы ия була. Алар башлыча боз, тау токымнары һәм тузан бөртекләреннән гыйбарәт. Планета тирәсендә бүгенгесе көнгә мәгълүм булган 62 иярчен әйләнә. Алардан иң эресе — Титан Кояш системасының иярченнәреннән зурлыгы буенча икенче урында (Юпитерның Ганимедтан). Ул Меркурий планетасыннан зуррак һәм Кояш системассының иярченнәреннән бердән куе атмосфера ия була.

Тарих 
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның Зөхәл () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

Искәрмәләр 

Кояш системасы
Уран (планета)

Уран (символы: ) – Кояш системасында урнашкан Кояштан җиденче планета. Кояш системасында диаметры буенча өченче.

Кояш системасы
Нептун (планета)

Непту́н (символы: ) — Кояш системасының Кояштан сигезенче планета. Зурлыгы буенча дүртенче урында тора, масса буенча — өченче урында. Нептунның массасы Җирнең 17,2 тапкыр зуррак, экватор диаметры — 3,9 тапкыр зуррак. Планета үзенең исеме римлылар мифларындагы Нептун исеменә карап алды. Планетаның билгесе — .

Планетаны 1846 елның 23 сентябрьдә тәртипле күзәтүләр түгел, математик исәпләр сәбәпле ачтылар. Уран орбитасының үзенчәлекләре Кояш системасында тагын бер планета булуыны күрсәттеләр. Нептунны алдан әйткән урында табып ачтылар. Тиздән аның иярчене Тритонны ачтылар, башка бүгенгесе көнгә мәгълүм 12 иярчен исә тик XX гасырда ачтылар. 1989 елның 25 августта Нептун тирәсендә «Вояҗер-2» галәми аппараты очып үтте.

Составы буенча Нептун Уранга якын һәм бу ике планета зур Юпитер һәм Сатурн планеталарыннан аерып торалар. Астрономия белгечләре кайвакыт Уран һәм Нептунны аерым «зур бозлы планеталар» төркеменә чыгаралар. Нептунның атмосферасы, Юпитер һәм Сатурнның кебек, нигездә су тудыргыч һәм гелийдән гыйбарәт. Нептунның төше, Уранның кебек, нигездә су, аммиак, метан бозлары һәм тау токымнарыннан гыйбарәт. Нептун атмосферасында көчле җилләр дулыйлар.

Кояш системасы
Бәйрут

Бәйру́т () — Лөбнанның башкаласы һәм иң зур шәһәре, зур диңгез порты. Бәйрут Якын Көнчыгышның бик мөһим финанс һәм банк үзәге булып тора.

Бәйрут
Якын Көнчыгыш

Якын Көнчыгыш (, , , ) — Көнбатыш Азиядә, Урта диңгезнең көнчыгыш ярларында урнашкан регион. Бу исем аңа Аурупалылар тарафыннан иң якын көнчыгыш регион булганга күрә бирелә. Төп халыкны гарәпләр, фарсылар, төрекләр, яһүдләр тәшкил итә. Күпчелек мөселманнар.

Дәүләтләр 

 Бәһрәйн
 Мисыр
 Исраил
 Үрдүн
 Гыйрак
 Йәмән
 Катар
 Кипр
 Күвәйт
 Лөбнан
 Берләшкән Гарәб Әмирлекләре
 Оман
 Согуд Гарәбстаны
 Сүрия
 Төркия
 Иран

Регионнар
Якын Көнчыгыш
Дөнья кисәкләре

Дөнья кисәкләре — коры җирнең регионнары, үзеңә кыйтгалар белән якын урнашкан утрауларны кертә.

Җир шарында 6 дөнья кисәген аералар:
 Австралия һәм Океанлык;
 Азия;
 Америка;
 Антарктида;
 Европа;
 Африка.

Кыйтга һәм дөнья кисәге терминнарын бутарга ярамый.

Дөнья кисәкләре
Континент

Кыйтга, яки континент ( — гомуми, тоташ, өзлексез) — литосфер плиталары белән чикләнгән коры җир өлеше.

Барлык кыйтгаларның тулы мәйданы 148 647 000 км², яисә Җир шарының мәйданыннан 29 %(510 065 600 км²).

Шулай ук карагыз 

 Кыйтга (геология)
 Борыңгы платформалар
 Суперкыйтга
 Дөнья кисәкләре

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Кыйтгалар дрейфы реконструкциясе
Туган тел (шигырь)

«Туган тел» шигыре — Габдулла Тукай тарафыннан 1909 елда язылган шигырь.

Тарих 
Шигырь беренче тапкыр «Балалар күңеле» җыентыгында нәшер ителә.

Аны инкыйлабка кадәрге чорда мәктәп-мәдрәсәләрдә уку елы башлану алдыннан, уку елы тәмамланган вакытта, шулай ук бәйрәм кичәләрендә балалар хор белән укый яки көйли-җырлый торган булганнар.

Совет заманында күп кенә җыентыкларда шигырьнең дини эчтәлектәге соңгы строфасы төшереп калдырылган.

Шигырь

Танылган тәрҗемәләре

Рус теленә 
С. Липкин (rus) тәрҗемәсе

 Родной язык, святой язык.
 Отца и матери язык!
 Как ты прекрасен! Целый мир
 В твоем богатстве я постиг!
 Качая колыбель, тебя
 Мне в песне открывала мать.
 А сказки бабушки потом
 Я научился понимать.
 Родной язык, родной язык.
 С тобою смело шел я вдаль.
 Ты радость возвышал мою.
 Ты просветлял мою печаль.
 Родной язык, с тобой вдвоем
 Я в первый раз молил творца:
 «О, боже, мать мою прости,
 Прости меня, прости отца».

Инглиз теленә 
Сабирҗан Бәдретдин тәрҗемәсе
 Oh, beloved native language
 Oh, enchanting mother tongue!
 You enabled my search for knowledge
 Of the world, since I was young

 As a child, when I was sleepless
 Mother sung me lullabies
 And my grandma told me stories
 Through the night, to shut my eyes

 Oh, my tongue! You have been always
 My support in grief and joy
 Understood and cherished fondly
 Since I was a little boy

 In my tongue, I learned with patience
 To express my faith and say:
 «Oh, Creator! Bless my parents
 Take, Allah, my sins away!»

Польша теленә 
Tadeusz Piotrowski тәрҗемәсе

 Mowo ojczysta, piękna mowo,
 Mowo mojego taty, mojej mamy.
 Wszystko co w życiu poznałem
 To poprzez ciebie ojczysta mowo.

 Na początku w tym języku
 Ukołysywała mnie w kolebce mama
 Zaś potem nocami
 Bajki opowiadała mi babcia.

 Mowo ojczysta! Nieustannie
 Pomoc twoja
 Mnie maleńkiemu objaśniała
 Radości moje, troski moje.

 O mowo ojczysta! Mowo
 Mojej pierwszej modlitwy:
 Bądź miłościw mnie
 I mojemu tacie, mojej mamie, Boże!

Чуаш теленә 
 Тăван чěлхем, атте-аннен ытарайми еткерě!
 Эс çеç мана пěлý тěнчин çýл тýпине сěклерěн.

 Аннен сăпка юрри пулса мана эс сиктереттěн.
 Кайран вара эс каçсерен юмах итлеттереттěн.

 Тăван чěлхем! Мěн пěчěкрен мана эс май паратăн
 Хавасланма та савăнма, хăш чух хурлантаратăн.

 Тăван чěлхем! Сана пула эп пуçласа кěлтурăм:
 Атте-аннем, сире тата мана каçартăр Турă.

Һәйкәл 
2022 елда Казанда «Туган тел» скульптура композициясе эскизына конкурс игълан ителгән. Татар шагыйре Габдулла Тукайның танылган шигыренең сәнгати гәүдәләнешен ТР Милли китапханәсе янында Кремль яры ягыннан урнаштыру планлаштырыла. Бу идеяне 2021 елда Татарстанның халык шагыйре Зиннур Мансуров ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов белән очрашуда тәкъдим иткән.
Казан шәһәре башкарма комитеты скульптураны урнаштыру өчен берничә урын вариантын тәкъдим иткән. Коллегиаль рәвештә аны Татарстан Республикасы Милли китапханәсе янындагы территориядә урнаштыру турында Карар кабул ителгән.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Чыганак 
 

Тукай шигърияте
Татар яшьләре (шигырь)

«Татар яшьләре» шигыре – Габдулла Тукай тарафыннан язылган шигырь.

Шигырь
Татар яшьләре

Дикъкатә лаек хәзерге көн татарның яшьләре: 
Аңламак, белмәк, тәрәкъкый, мәгърифәт, хикмәт белән

Әйләнеп һәм нурланып тормакта һәрдәм башлары. 
Мондый күрнеш сөйнеченнән инде мин алдан беләм:

Тик болар безгә кирәк диңгез төбе гауваслары. 
Өсттә бу ямьсез болыт баштан китәр, яңгыр явар,

Җиргә рәхмәт күк төшәр яшьләрнең изге касдлары. 
Шаулап аккан су булыр тау башлары, тау астлары.

Күк булып күкрәр һавада хөр яшәү даулашлары, 
Ялтырар изге көрәшнең хәнҗәре, алмаслары.

Йөрмәсен бәгъре өзек милләт киеп кашсыз йөзек, – 
Без аның бик зур фәхерле, чын брилиант кашлары!

Дикъкатә лаек– искә алырга лаек.
Тәрәкъкый – прогресс.
Һәрдәм – һәрвакыт.
Гаувас – чумып энҗе-мәрҗән эзләүче.
Касд – теләк, омтылыш.
Фәхерле – мактанычлы.

Тукай шигърияте
Пар ат (шигырь)

«Пар ат» — Габдулла Тукай тарафыннан 1907 елда язылган шигырь.

Тарих 
Шигырь беренче тапкыр «Фикер» газетасының 1907 ел 6 май санында һәм «Әл-гасрел җәдит» журналының шул ук елгы 25 май санында басылган һәм соңыннан «3 нче дәфтәргә» кертелгән.

Казанга килгәч, Габдулла Кариевка язган хатында (1907, 30 декабрь) Тукай:

дип шатлана. Болай дигәндә ул, әлбәттә, Җаекта язылган шушы «Пар ат» шигырен күз алдында тота.

«Фикер»дән алып, шигырьне «Нур» газетасы басып чыгара, укучыларына халык телендә язылган әдәбиятыбызны баетучы иң уңышлы шигырь дип тәкъдим итә.

Шигырь

Кызыклы фактлар 
 Бу шигырь, инглиз теленә тәрҗемә ителеп, 1914 елда «The Russian Rewiew» журналында шагыйрьнең биографиясе белән бергә басылып чыга.

Чыганак 
  

Тукай шигърияте
Дәүләт

Дәүлә́т – гомуми иҗтимагый, мәдәни мәнфәгатьләр ярдәмендә берләшкән җәмгыятьнең эчке һәм тышкы суверенитетка, идарә һәм куркынычсызлык системасына һәм билгеле бер территориягә ия булган махсус оешмасы. 

Термин гадәттә хокукый, сәяси һәм социаль контекстта эшли. Хәзерге вакытта Антарктидадан һәм янында урнашкан утраулардан башка бөтен коры җир якынча 200 дәүләт арасында бүленгән.

Дәүләтнең билгеләмәсе

Дәүләт төрләре

Унитар һәм федератив 

Унитар дәүләт (лат. unitas — бердәмлек) — дәүләт төзелеше формасы. Дәүләт территориясендә үзидарәле берәмлек булмый. Ул административ-территориаль берәмлекләрдән: департамент, өлкә, районнардан тора һ.б. Хәзерге заманның күп дәүләтләре — унитар.

Монархия һәм җөмһүрият

Моны да карагыз 

Ил
Күпмилләтле дәүләт
Суверен дәүләт
Федератив дәүләт
Дөнья дәүләтләре исемлеге
Иң зур империяләр исемлеге
Тарихи бәйсез дәүләтләренең исемлеге

 

frp:Payis (L)
id:Negara
Антарктида

Антарктида ( — Арктиканың киресе) — Җир шарының иң көньягында урнашкан кыйтга. Антарктиданың үзәге якынча Көньяк географик полюсы белән бер ноктада. Антарктида Көньяк океан сулары белән юыла (элек бу океанны Һинд, Тын һәм Атлантик океаннар буларак карадылар). Кыйтга мәйданы —  км². Антарктида — үз табигатенең кабатланмас булуы белән бердәнбер һәм гаҗәеп кыйтга. Поляр тикшеренүчеләр аңа җансыз, кешесез, серле, ак бозлык материгы дип исем биргәннәр. Кышын анда поляр төннәр, ә җәен поляр көннәр күренеше була. Кояш чыгу һәм бату күренешен елына фәкать бер генә тапкыр күзәтеп була. Антарктида — җирнең иң биек һәм иң салкын материгы. Анда җирдәге төче суның -ы тупланган.

Географик урыны 
Антарктида — Җирнең иң көньягына урнашкан кыйтга. Ул тулысынча диярлек көньяк поляр түгәрәк читләрендә ята. 
Антарктиданы һәм аның янындагы утрауларны, шулай ук к. к.-нең 50—60-ына кадәрге океан өлешен берләштерүче көньяк поляр өлкәне Антарктика дип атыйлар.

Ачу һәм тикшерү тарихы 
Антарктида 1819 елда Ф. Ф. Беллинсгаузен Һәм М. П. Лазарев җитәкчелегендәге «Восток» һәм «Мирный» корабларында Беренче рус антарктик экспедициясе вакытында ачыла.
1911 елның 14 декабрендә норвегияле Руаль Амундсен, ә бер айдан соң — 18 гыйнварда — англияле Роберт Скотт Көньяк полюска аяк басалар.

Табигате 
Материк бөтенләе белән диярлек бозлык капламы белән капланган. Аның калынлыгы уртача  чамасы, ә көнчыгышта -га кадәр җитә. Материкның бозны да исәпкә алганда уртача биеклеге .

Антарктида өслегенең өчтән бере чамасы океан өсте тигезлегеннән түбәнрәк урнашкан. Бозлык астында тау тезмәләре һәм массивлары бар. Көнбатыш Антарктида нык тармакланган. Антарктика ярымутравы һәм кыйтганың көнбатыш кырые буйлап таулар төзелеп киткән. Монда кыйтгадагы иң биек тау массивы () һәм иң тирән иңкүлек (-) урнашкан. Материкның кырыенда Росс диңгезе утрауларының берсендә хәрәкәт итүче Эребус вулканы бар.

Антарктиданың климаты бик кырыс — анда хәтта җәен дә тәүлеклек уртача җылылык −35 °С-дан югары күтәрелми, ә кышын −75 °С-дан да түбәнрәк була. Җирдәге иң түбән температураны (−89,2 °С) Антарктидадагы «Восток» станциясендә төркиләр.

Җәен Антарктида Кояш җылысын экваториаль өлкәләргә караганда да күбрәк ала, ләкин бу җылылыкның -ы кар һәм бозлар тарафыннан чагылып, кире кайтарыла. Җәй бик кыска була. Яр буенда җылылык 0 °С-ка кадәр күтәрелә.

Шулай ук карагыз 
 Көньяк котып

Антарктида
Авокадо

Авока́до (аллигатор грушасы, лат. Persea americana) – лавр гаиләдә булган яшел үсемлекләрнең төре, шулай ук алай шул үсемлекнең җимеше атала.

Кулланылу

Ризык файдалыгы (100 г) 
 Калорийлык – 118 ккал
 Аксым – 1,6–2,1 %
 К витамины – 14,6 мг
 Калий – 437,27 мг
 В6 витамины – 0,2 мг
 С витамины – 5,77 мг

Искәрмәләр 

Җиләк-җимеш