alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1986 ел

Халыкара тынычлык елы (БМО).

Вакыйгалар 

 28 гыйнвар — бортында җиде астронавт булган американ Челленджер шаттлының һәлакәте.
 3 февраль — Pixar студиясе ачыла.
 3 март — Metallica-ның өченче альбомы Master of Puppets чыга.
 26 апрель — Габдулла Тукай тууына 100 ел туа.
 26 апрель — Чернобыль АЭСында һәлакәт.
 3 ноябрь — Федератив Микронезия Штатларының бәйсезлеге игълан ителде.
 5 ноябрь — Татар академия театрының яңа бинасы тантаналы рәвештә ачыла.

Туулар 

 23 гыйнвар — Алсу Шакирова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2007 елдан).
 8 февраль — Энҗе Яруллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2005 елдан).
 22 март — Радик Яруллин, татар музыканты.
 24 март — Әхмәт Гарифуллин дин эшлеклесе, Ерак Көнчыгыш мөселманнары Диния нәзарәте рәисе.
 27 апрель — Динара Сафина, Русия теннисчысы.
 29 апрель — Рөстәм Заһидуллин, ТР юстиция министры (2017 елдан).
 13 май — Александр Рыбак, Норвегия җырчысы.
 16 май — Меган Фокс, АКШ актрисасы.
 2 июль — Линдсей Лохан, АКШ актрисасы.
 14 июль — Алсу Зәйнетдинова (Асылъяр), татар җырчысы. 
 14 июль — Лениза Вәлиева, шагыйрә, прозаик, драматург, телләр белгече һ.б. Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2014 елдан), Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты. 
 2 ноябрь — Филүс Каһиров, татар җырчысы.
 24 декабрь — Эльмир Низамов, татар композиторы, пианист.

Вафатлар 

 8 гыйнвар — Зиннур Насыйбуллин, татар шагыйре.
 9 гыйнвар — Әкрам Даутов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар композиторы һәм шагыйре. 
 10 гыйнвар — Ярослав Сейферт, чех язучысы.
15 гыйнвар — Габдулла Бичурин, ТАССР ДИК рәисе.
 21 март — Эдуард Касыймов, татар язучысы, фольклорчы.
 18 апрель — Әминә Бикчәнтәева, татар шагыйрәсе, балалар язучысы.
 19 май — Әнвәр Ахунҗанов, тел белгече, филология фәннәре докторы. 
 7 июнь — Сара Садыйкова, татар композиторы.
 7 июль — Яков Ухсай, чуаш халык шагыйре.
 14 июнь — Хорхе Луис Борхес, Аргентина прозаигы, шагыйрь, публицист.
 20 июнь — Мохтар Сәгыйтов, әдәбият галиме, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987)
 3 август — Сибгат Хәким, татар шагыйре.
 22 август — Җәлал Байяр,  Төркия президенты (1950—1960).
 4 ноябрь — Галимҗан Латыйп, татар шагыйре, тәрҗемәче.
 29 декабрь — Гарольд Макмиллан, британ сәясәтчесе, Бөекбританиянең 65-нче премьер-министры.
 31 декабрь — Әгъзам Вәлиев, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Хисам Камал, татар язучысы, («Һәркемнең гомере бер генә», «Безне өйдә көтәләр» исемле китаплары өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 

 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Эрнст Руска, Герд Биннинг һәм Генрих Рорер.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Дадли Роберт Хершбах, Ли Ян, Джон Чарлз Полани.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Стэнли Коэн, Рита Леви-Монтальчини.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Воле Шойинка.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Бьюкенен.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Эли Визель.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
1987 ел

Йортсыз халыкны торак белән тәэмин итү елы (БМО).

Вакыйгалар 
 16 гыйнвар — Чжао Цзыян Кытай коммунистик фиркасенең генераль сәркатибе вазифасына керешә.
 26 февраль — Битлз төркеме җыры тәүге мәртәбә компакт-дискта чыга.
 6 март — Эквадор һәм Колумбия чикләрендәге җир тетрәү нәтиҗәсендә меңгә якын кеше һәлак була.
 30 март — 59-нчы Оскар премиясен тапшыру тантанасы уза.
 12 июнь — АКШ президенты Рональд Рейган Михаил Горбачевны Берлин диварын җимерергә чакыра.
 20 июнь — Мәскәүдә кырым татар кампаниясе башлана.
 22 октябрь — Иосиф Бродскийга әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе тапшырыла.
 18 ноябрь — Лондон метрополитенының Кингс-Кросс станциясендә булган янгын нәтиҗәсендә 30 кеше һәлак була.
 1 декабрь — Ла-Манш астында тоннельне төзү эшләре башлана.

Туулар 

 9 февраль — Магдалена Нойнер, Алмания биатлончысы. 
 19 апрель — Мария Шарапова, Россия теннисчысы.
 29 апрель — Алсу Фәйзуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2008 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.
 7 май — Айгөл Миңнуллина, драма актрисасы, Камал театры артисты.
 23 май — Илгиз Зәйниев, драматург, режиссер.
 8 июль — Рифат Сәлах, татар шагыйре.
 30 июнь — Ләйсән Фәйзуллина, Камал театры артисты (2008 елдан). Татарстанның атказанган артисты (2018), «Тантана» премиясе лауреаты (2021).
 29 август — Дилүс Хуҗәхмәтов, «Әкият» театры актеры. ТР атказанган артисты (2018).
 28 сентябрь — Һилари Дафф (), АКШ актрисасы.
 2 ноябрь — Имил Шәрәфетдинов, билбаулы көрәш буенча дөнья чемпионы (2007), грек-рим көрәше буенча Россия чемпионы (2010, 2012),
 26 ноябрь — Рөстәм Галиуллин, язучы, галим.
 26 декабрь — Ярамир Низаметдинов, җырчы (лирик-драматик тенор).

Вафатлар 

 1 гыйнвар — Шамил Шаһгали, татар драматургы.
 15 гыйнвар — Мәгъсүм Хөсәенов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 18 гыйнвар — Ренато Гуттузо, итальян рәссамы.
 9 апрель — Мәсгуть Латыйпов, композитор.
 12 июнь — Мөхтәр Әхмәдиев, музыкант, аккомпаниатор.
 1 август — Ян Винецкий, язучы.
 16 август — Андрей Миронов, актер, РСФСР халык артисты (1980).
 17 сентябрь — Муса Гәрәев, хәрби очучы, ике тапкыр Советлар берлеге Каһарманы.
 3 октябрь — Жан Ануй, француз драматургы.
 12 октябрь — Фәһри Корытөрк, Төркия президенты.
 11 ноябрь — Иван Максимов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 Мөнир Мазунов, татар шагыйре, журналист.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Марсель Зарипов, язучы, («Поступь моей республики» һәм «Выгодный оборот» очерклары һәм публицистик китаплары өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 

 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Георг Беднорц, Карл Мюллер.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Доналд Крам, Жан Мари Лен, Чарлз Педерсен.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Судзуми Тонегава.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Иосиф Бродский.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Солоу.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Оскар Санчес.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
1988 ел



Вакыйгалар 
 6 гыйнвар — Брежнев шәһәренә Яр Чаллы исеме кайтарыла.
 17 февраль — КПСС ҮК пленумы БАССРда татарларны көчләп башкортча укыту мәсьәләсен күтәрә. 
 11 апрель — «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы. 
 30 апрель — Евровидение бәйгесендә Швейцария вәкиле Селин Дион җиңү яулый.
 29 май — Истанбулда тантаналы төстә Солтан Мәхмүт Фатих күпере ачыла.
 12 июль — Таулы Карабах өлкә шурасы Азәрбайҗаннан чыгуы турында игълан итә.
 10 август — БМО мәгълүматларына күрә Азия халкы саны 3 млрд чиген уза.
 11 сентябрь — Эстон теле Эстониянең дәүләт теле буларак игълан ителә.
 17 сентябрь — Сеулда XXIV Олимпия уеннары башлана.
 29 сентябрь — БМО тынычлык көчләренә Нобель тынычлык премиясе бирелгән.
 24 ноябрь — Мисыр һәм Алжир дипломатик мөнәсәбәтләрне кайтаралар.

Туулар 

 13 гыйнвар — Артур Исламов, татар опера җырчысы. 
 19 гыйнвар — Алексей Воробьев, Евровидение 2011 җыр бәйгесендә Русиядән катнашучы.
 25 гыйнвар — Эльмира Кәлимуллина, җырчы, Татарстанның атказанган артисты.
 21 май — Артур Әхмәтхуҗин, фехтованиече, 2016 ел Олимпия уеннары чемпионы.
 7 июль — Гөлназ Галимуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2009 елдан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы.
 27 сентябрь — Илдар Сибгатуллин, автоэксперт һәм блогер.
 27 октябрь — Айгиз Баймөхәммәтов, башкорт язучысы, журналист.

Вафатлар 

 Мәҗит Рәфыйков, татар язучысы, шагыйрь.
 Әнвәр Галим, татар журналисты.
 1 гыйнвар — Зиннәт Фәтхуллин, язучы, драматург, Үзбәк ССР халык язучысы (1983).
 25 гыйнвар — Михаил Львов (Рәфкать Габитов), рус телендә иҗат иткән совет чоры шагыйре.
 27 гыйнвар — Габдулла Мотыйгуллин,  Дан орденының тулы кавалеры.
 2 март — Йосыф Гәрәй, башкорт совет әдәбиятының күренекле вәкиле.
 11 март — Гөлсем Мөхәммәдова, татар язучысы.
 8 май — Роберт Хайнлайн, АКШ язучысы-фантаст.
 2 июнь — Нәҗип Җиһанов, татар композиторы, ТАССРның халык артисты.
 2 июнь — Иосиф Григулевич, совет разведчигы, караим.
 25 июнь — Гата Сөләйманов, курайчы, җырчы, артист.
 25 июнь — Васил Булатов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 28 июль — Искәндәр Фәйзуллин, ерак араларга йөзүче, тренер, табиб.
 11 август — Әхнәф Юлдашев, төрки телләр белгече, профессор. 
 13 август — Заһидә Тинчурина, актриса.
 17 август — Мөхәммәт Зыяүлхак,  Пакистан президенты (1978—1988).
 29 сентябрь — Бәдретдин Төхфәтуллов,  Дан орденының тулы кавалеры.
 6 октябрь — Хәсән Хәмидулла, фин татар җәмәгать эшлеклесе, язучы, журналист.
 12 ноябрь — Ришат Абдуллин, ССРБ халык артисты.
 19 ноябрь — Александр Калган, чуаш язучысы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Мәхмүт Хәсәнов, татар язучысы, («Язгы аҗаган» романы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Леон Ледерман, Мелвин Шварц, Джек Стейнбергер.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Иоганн Дайзенхофер, Роберт Хубер, Хартмут Михель.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Блэк.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Нәҗип Мәхфүз.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Морис Алле.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — БМО тынычлык көчләре.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
Хоббит, яки бару һәм кайту

«Хо́ббит, я́ки бару́ һәм кайту́» (ингл. The Hobbit, or There and Back Again, рус. Хоббит, или Туда и обратно) — Дж. Р. Р. Толкин язган хикәя-әкият. Әкият фэнтези жанрында язылган һәм 1937 елда беренче тапкыр бастырылган. Әсәр дәвамы – «Йөзекләр хуҗасы китабы».

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Рәсми Толкин сайты
 Китапның төрле телләрендәге тышлыклары

Джон Толкин
Фантастик хикәяләр
Урта Азия

Урта Азия (, , , , , , , , ) — океанга чыгышы булмаган Азиянең зур бер өлкәсе. 

Урта Азия аркылы урта гасырларда һәм аңа кадәр Бөек ефәк юлы үтә торган була.

Азия
Урта Азия
Һинд ярымутравы

Һинд ярымутравы ( Hindustān, ) — Азиянең көньягында урнашкан ярымутрау. Мәйданы — 2 млн км². Ярымутрауның барлык территориясе Һиндстан дәүләтенә керә.

Көнбатышта Гарәпстан диңгезе, көнчыгышта Һинд океанының Бенгалия култыгы белән чиктәш. Төньяк чиге шартлы рәвештә Һинд елгасы дельтасы белән Ганг елгасы дельтасы арасында үткәрелгән. Ярлары тәбәнәк һәм аз ергаланган. Шактый өлешен Декан яссытаулыгы били. Аның көнбатыш биегрәк өлеше — Көнбатыш Гат таулары Гарәпстан диңгезенә таба текә тау битләре белән өзелә. Көнчыгышта Көнчыгыш Гат исеме астында мәгълүм төрле чыгышлы кантарлы массивлар төркем бар. Ярымутрауның иң биек урыны — Анаймуди тавы (2698 м).

Ташкүмер, тимер һәм марганис рудалары чыганаклары бар.

Климаты — субекваториаль климатына күчүче тропик климаты. Төньякта тропик муссонлы, җәй яңгырлы. Уртача температуралар гыйнварда 21…29°, майда 30…40°. Еллык явымнар саны эчке районнарда 500 — 700 мм, төньякка караган җилгә каршы торган тау битләүләрендә 3000 миллеметргача.

Төп елгалар — Нармада, Тапти, Маһанади, Годавари, Кришна һ.б., яңгырлардан туеналар. Су, нигездә, сугару өчен файдаланыла.

Азия
Һиндстан географиясе
Альфред Халиков

Альфред Хәсән улы Халиков — күренекле археолог, тарихчы, тарих фәннәре доктоpы. Татарлар һәм Татарстан тарихы буенча күпсанлы фәнни хезмәтләр aвтоpы.

Биография 
1929 елның 30 маенда Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cовет Социалистик Җɵᴍhүриᴙтенең Кизләү авылында дөньяга килә. 1947 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Казан дәүләт универcиᴛеᴛының тарих-филология фаᴋультетына укырга керә. 1952 елда аны кызыл диплом белән тәмамлый.

1951 елда ук ул СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалына караган Телләр, әдәбият һәм тарих институтына эшкә урнаша. Анда ул гади фәнни хезмәткәрдән фәннәр доктоpына һәм пpофессорга кадәр юлны үтә. 30 елдан артык Институтта археология һәм этнография бүлеген җитәкли. Аның тырышлыгы белән 1978 елда универcиᴛеᴛта археология музее яңадан ачыла.

Дәрәҗәләр һәм бүләкләр 
 Татарстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1992);
 Татарстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1974);
 Татарстан җɵмһүрᴎятенең фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (1994, үлгәннән соң)

Хәтер 

 Казан шәһәр Думасының 2011 елның 3 мартындагы 21-4 санлы карары белән Киров дамбасыннан елга портына хәтле баручы исемез урамга Альфред Халиков исеме бирелгән.
 2014 елда ачылган Археология институтына исеме бирелгән.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар тарихчылары
ССРБ тарихчылары
Россия тарихчылары
Татарстан галимнәре
Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cовет Cоциалистик Җɵᴍhүриᴙте атказанган фән эшлеклеләре
Татарстан Фәннәр академиясе мөхбир әгъзалары
Тарих фәннәре дyктыpлары
Альфред Халиков
27 апрель

27 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 248 көн кала.





Австрия — Икенче җөмһүрият көне.
  Көньяк-Африка Җөмһүрияте — Азатлык көне.
  Россия — Нотариат көне.
  Сьерра-Леоне — Бәйсезлек көне.
  Того — Бәйсезлек көне.

Россия,  Якутия — Җөмһүрият көне.

Киң вакытлы халыкара чаралар

1943 — ГУЛАГ системасына кергән Идел тимер юл хезмәт-төзәтү лагере ябыла.
 1992 — Саха Республикасы (Якутия) — Россия Федерациясендәге суверен җөмһүрият — төзелә һәм аның конституциясе кабул ителә.
 1992 — Югославиянең таралганнан соң Сербия һәм Черногория яңа Федератив Югославия Республикасын төзеде.

1737 — Эдуард Гиббон (Edward Gibbon), инглиз тарихчысы.
 1791 — Сэмюэл Морзе, АКШ рәссамы һәм уйлап табучысы.
 1820 — Герберт Спенсер (Herbert Spencer), инглиз фәлсәфәчесе, социолог.
 1822 — Улисс Грант, 
 1870 — Николай Яковлев, 
 1909 — Валентина Гризодубова, 
 1910 — Виктор Тимаков, 
 1911 — Борис Алексеев, 
 1914 — Евстафий Яковлев,
 1922 — Мидхәт Мөхәррәмов, 
 1930 — Сафуан Гыйззәтуллин, 
 1932 — Анук Эме, француз кино актрисасы.
 1932 — Георгий Садовников, 
 1935 — Числав Журавлев, 
 1936 — Родмонга Потапова, 
 1940 — Светлана Просекова, 
 1940 — Хәлим Җәлалов, артист.
 1941 — Фәтхулла Гүлән, язучы, шагыйрь, җәмгыять эшлеклесе.
 1946 — Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
 1948 — Фрэнк Абигнейл, документар иминлек һәм җинаятьләр өлкәсендә АКШ эксперты.
 1951 — Зөһрә Сәхәбиева, татар җырчысы, мөгаллимә.
 1951 — Инсаф Фәхретдинов, драма актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
 1958 — Тамара Губаева, 
 1959 — Әндрү Фаер, 
 1965 — Алвис Херманис, 
 1969 — Марат Закиров, 
 1974 — Резида Зарипова, 
 1986 — Динара Сафина, танылган теннисчы.
 1987 — Андрей Коробцов, 
 1992 — Эмин Мәхмудов,

1521 — Фернан Магеллан, сәяхәтче (аборигеннар тарафыннан үтерелде).
 1849 — Вилгельм Крамп, алман архитекторы.
 1943 — Михаил Стакун, 
 1972 — Кваме Нкрума, Ганалы фәлсәфәче, сәяси эшлеклесе.
 1983 — Гариф Гобәй, татар язучысы.
 1998 — Михаил Стакун, 
 2002 — Михаил Константинов, 
 2006 — Аркадий Родыгин, 
 2009 — Шәех Зәбиров, журналист.
 2018 — Мая Кулиева, 
 2018 — Эдуард Черкашин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
27 апрель
1820 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 27 апрель — Герберт Спенсер (Herbert Spencer), инглиз фәлсәфәчесе, социолог.
 25 ноябрь — Михаил Достоевский, рус язучысы.
 28 ноябрь — Фридрих Энгельс, марксизмга нигез салучыларның берсе.
 5 декабрь — Афанасий Фет, рус шагыйре.
 Мирсалих Бикчурин, татар теленең Әлифба китабы авторы.

Вафатлар 

1820 ел
Еллар
Хәлим Җәлалов

Хәлим Бәдри улы Җәлалов (Җәләлов), сәхнә псевдонимы Хәлим Җәләй (1940 елның 27 апреле, СССР, РСФСР, ТАССР, Балык Бистәсе районы, Олы Солтан ― 2021 елның 5 июле, РФ, ТР, Казан) — драма актеры, Камал театры артисты, Татарстанның халык артисты (1992). «Намус һәм тугърылык» номинациясендә «Тантана» премиясе лауреаты (2021).

Тәрҗемәи хәле 
Хәлим Җәлалов Татарстанның 1940 елның 27 апрелендә Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылында туа. Шунда урта мәктәпне тәмамлый. Берничә ел Казан киез итек фабрикасында эшли, тормыш чыныгуы ала.

1961 елда Казан театр училищесына укырга керә. Ш. Сарымсаков, Г. Шамуков, Х. Уразиков кебек мәшһүр артистлардан, укытучы-остазлардан белем ала. Училищены тәмамлаганнан соң Г. Камал исемендәге академия театрына эшкә алына. Хезмәтнең башлангыч чорында иҗат иткән Янгир (Нәкый Исәнбәт “М. Җәлил”), Шәрифҗан (Аяз Гыйләҗев “Җиргә тапшырылган серләр”), Гайфи (Х. Вахит “Күк капусы ачылса”) һ.б. образлар аркылы Х. Җәлалов талантлы артист буларак халыкка таныла.

Х. Җәлалов әдәби әсәрләрне сәнгатьле укуы белән дә тамашачыларга билгеле шәхес. Радио-телевидение фондында сакланучы бик күп язмалар шул хакта сөйли. Үзе дә әдәби әсәрләр иҗат итә, тәрҗемә эше белән дә шөгыльләнә. А.Вампиловның “Провиния мәзәкләре” китабы (1987) аның тәрҗемәсендә дөнья күрде. Моннан тыш балаларга атап чыгарылган “Корчаңгы тай һәм таз малай” (1993), “Шәрә бүре” кебек китаплары да бар. Аның берничә пьесасы Г.Камал исемендәге академия театрында балалар өчен куелды.

2021 елның 5 июлендә Казанда 81 яшендә вафат.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1992 ― Татарстанның халык артисты
 2016 ― Абдулла Алиш премиясе
 2021 ― «Тантана» премиясе лауреаты ― «Намус һәм тугърылык» номинациясендә

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Камал театры сайтында шәхси бите

Шулай ук карагыз 

Камал театры актерлары
Татарстанның халык артистлары
Балык Бистәсе районының шәрәфле ватандашлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
«Тантана» премиясе лауреатлары
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
28 апрель

28 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 247 көн кала.



/Халыкара хезмәт оешмасы (en) - Бөтендөнья хезмәтне яклау көне (, ).

- Милли каһарманнар көне ().
  Исраил — Бәйсезлек көне.

:
 Каенана көне ().
 Мәгариф көне ().
  /  Сардиния (it) - Сардиния көне (, ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1788 — Мэриленд АКШка 7 нче штат булып керә.
 1908 — Халыкара эсперанто ассоциациясе төзелә.
 1950 — ССРБ Министрлар Советы карары белән Татнефть берләшмәсе барлыкка килә.
 1969 — Шарль де Голль үз теләге белән Франция президенты вазыйфасыннан китә.
 1997 — Пятигорскта террористик акт.
 2001 — Деннис Тито тарихка беренче космос туристы булып керә.

1758 — Җеймс Монро, 
 1788 — Дмитрий Перевощиков, 
 1868 — Георгий Вороной, 
 1877 — Хөсәен Сәетборһан, хәрби ахун, Тверь мәчетенә нигез салучы һәм беренче имамы.
 1881 — Николай Ворожцов, 
 1896 — Виктор Семёнов, 
 1899 — Николай Первушин, 
 1901 — Юрий Румер, 
 1905 — Максим Зозуля, 
 1907 — Зоя Воскресенская, 
 1908 — Леонид Соколов, 
 1913 — Герман Лебедев, 
 1913 — Мин Шабай, татар язучысы.
 1921 — Борис Марушкин, 
 1925 — Әхнәф Хөснетдинов, 
 1926 — Һарпер Ли, АКШ язучысы.
 1930 — Җеймс Бейкер, 
 1934 — Ирек Юлышев, 
 1937 — Сәддам Хөсәен, элекке  президенты.
 1939 — Рафаэль Ильясов, җырчы, музыкаль редактор.
 1941 — Карл Бәри Шарплесс, 
 1947 — Борис Назаров, 
 1948 — Надыйр Зыятдинов, 
 1948 — Фәрит Шәйдуллов, 
 1950 — Владимир Иванов, 
 1951 — Сильви Врайт, 
 1952 — Михаил Спиридонов, 
 1955 — Наил Ибраһимов, 
 1958 — Гөлчәчәк Шәрипова, 
 1965 — Гөлнар Җиһаншина, 
 1966 — Татьяна Никанорова, 
 1970 — Андрей Назаров, 
 1970 — Ирек Һадиев, 
 1971 — Анна Анка, 
 1977 — Наталия Бучинская, 
 1977 — Рони, 
 1982 — Артём Чернов, 
 1982 — Томаш Нетик, 
 1984 — Дмитрий Торбинский, 
 1998 — Гадел Әхмәтҗанов,

1813 — Михаил Кутузов, 1812 елгы Ватан сугышында Россия империясе гаскәренең җитәкчесе.
 1876 — Томас Эйрд (Thomas Aird), шотланд шагыйре, публицист.
 1907 — Аркадий Якобий, 
 1935 — Рифат Ибраһимов, 
 1937 — Петр Измайлов, 
 1945 — Бенито Муссолини, итальян диктаторы.
 1946 — Иван Мучи,
 1954 — Леон Жуо, француз һәм халыкара һөнәри хәрәкәтенең реформатор эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1959 — Суварди Сурьянинграт, 
 1960 — Иван Домрачев, 
 1963 — Шәрәф Мөдәррис, татар шагыйре.
 1966 — Дмитрий Данилов, 
 1969 — Борис Плотников,
 1977 — Нургали Галиев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре сапёры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1984 — Александр Тимченко, 
 1988 — Тамара Лебедева, 
 1989 — Юрий Кардашенко, 
 1991 — Михаил Корнишин,
 1993 — Валентина Гризодубова,
 1998 — Валерий Карпов,
 1998 — Рокыя Ибраһимова, баянчы.
 1999 — Артур Леонард Шавлов,
 2007 — Владимир Стариков,
 2017 — Михаил Косарев, 
 2017 — Николай Зефиров,
 2017 — Рифат Ибраһимов, журналист, җәмәгать эшлеклесе, төбәк тарихчысы, «Туган як» газетасын оештыручы.
 2019 — Лула Жумалаева,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
28 апрель
Мин Шабай

Мин Шабаев, Мин Гариф улы Шабаев — татар совет прозасында үзенчәлекле лирик хикәяләре белән танылган данлыклы татар язучысы.

Тәрҗемәи хәле
Мин Шабай 1913 елның 28 апрелендә хәзерге Башкортстан АССРның Кушнаренко районы Каратәкә авылында ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Сабый чагында ук әтисез калып, алты яшеннән үз көнен үзе күрә башлый: иген ура, тамак хакы өчен кулакка батраклыкка яллана, аннары, ниһаять, бәхет эзләп ил гизәргә чыгып китә. 1931 елда тәмам юлдан язу дәрәҗәсенә җиткән яшүсмерне чекистлар тотып алалар һәм Мәскәү өлкәсендәге Хезмәт колониясенә урнаштыралар. Шуннан аның өчен яңа тормыш башлана: колониядә ул хезмәт тәрбиясен уза, укып белем ала, шунда матур әдәбият белән якыннан таныша. Бераздан аның үзендә дә иҗат дәрте уяна: еллар буе күңелендә җыелып килгән тәэсирләр нигезендә ул «Танып» (елга исеме) дигән озын хикәясен яза. 1934 елны әсәр матбугатта басылып та чыга.

Колониядән соң Мин Шабай Кызыл гаскәрдә хезмәт итә, Казан дәүләт педагогика институтында укый, аннары газета редакциясендә һәм Татарстан радиокомитетында эшли. Бу елларда көндәлек матбугатта аның бер-бер артлы хикәяләре, документаль очерклары басыла, колхоз-совхоз театрларында пьесалары куела. 1941 елны Казанда авторның лирик хикәяләре тупланган «Уйналмаган скрипка» исемле китабы дөнья күрә.

Советы заманында чыккан әдәбиятта аның турында «оялып» дигәндәй язалар: «1941—1954 елларда Мин Шабай Себер якларында һәм Себернең төньяк өлкәләрендә яши». 
Шабайның шул еллардагы чын тормышы турында танылган язучы, сталинизм дошманы Варлам Шаламов (1907-1982) язып калдырган. Аның белән ул 1946 елны Магаданда, ГУЛАГның фельдшерлык курсларында таныша. Шабайны ул контрреволюцион эшчәнлек өчен хөкем ителгән татар язучысы буларак сыйфатлый. Аның урысчаны яхшы белүен билгеләп уза. Срогын тутыргач һәм сөрген шартларына чыгарылгач, Шабайның сәүдә өлкәсенә кереп китүе турында яза. Шабай ике кат хөкем ителә: 1942 һәм 1950 елларда.

Шабай Казанга 1955 елда кайта һәм дәртләнеп әдәби иҗат эшенә керешә. 1959—1964 еллар арасында язучының «Бездә ел буе яз» исемле очерклар китабы, «Тормыш баскычлары», «Тормыш чакыра» исемле хикәя җыентыклары һәм «Уяну» (беренче кисәк) исемле тарихи-социаль романы басылып чыга.

Мин Шабайның хикәяләре, нигездә, авыл темасына багышланган. Аларда революциягә кадәрге, революция чоры, колхозлашу еллары һәм Ватан сугышыннан соңгы татар авылы тормышындагы социаль күренешләр һәм үзгәрешләр, шуларның гади хезмәт кешеләре күңелендәге чагылышлары тасвирлана.

Мин Шабай 1936 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы була.

Ул 1963 елның 5 сентябрендә, илле беренче яшендә, йөрәге туктаудан Казанда вафат булды.

Искәрмәләр 

Татар язучылары
1990-еллар

1990-еллар — 1990 елда башланган һәм 1999 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1990—1991 — СССР таркалуы.
 1990 елның 30 августы — Татарстан суверенлыгы турында декларация кабул ителә.
 1998 елның 17 августы — Русиядә дефолт игълан ителә.

Унъеллыклар
1980-еллар

1980-еллар — 1980 елда башланган һәм 1989 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1980 — Мәскәүдә Олимпиада уза.
 1986 — Чернобыль фаҗигасе.
Унъеллыклар
1970-еллар

1970-еллар — 1970 елда башланган һәм 1979 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1973 елның 8 апреле — Пабло Пикассо вафат.
 1977 елның 7 октябре — Яңа СССР конституциясе кабул ителә.
 1979 елның 1 феврале—1 апреле — Иранда Ислам инкыйлабы уза.

Унъеллыклар
1960-еллар

1960-еллар — 1960 елда башланган һәм 1969 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1962 елның 14 октябре — Кариб кризисы.

Унъеллыклар
1950-еллар

1950-еллар — 1950 елда башланган һәм 1959 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1957 — беренче юлдашны җибәрү.
Унъеллыклар
1940-еллар

1940-еллар — 1940 елда башланган һәм 1949 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1945 — БМО оеша.

Унъеллыклар
1930-еллар

1930-еллар — 1930 елда башланган һәм 1939 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1939 елның 1 сентябре — Икенче дөнья сугышы башлана.

Унъеллыклар
1920-еллар

1920-еллар — 1920 елда башланган һәм 1929 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1922 елның 30 декабре — СССР оеша.

Унъеллыклар
1910-еллар

1910-еллар — 1910 елда башланган һәм 1919 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1912 елның 14 апреле — Титаник лайнеры фаҗигасе.

Унъеллыклар
1900-еллар

1900-еллар — 1900 елда башланган һәм 1909 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1904 елның 9 феврале — Рус-япон сугышы башлана.
 Икенче инглиз-бур сугышы (1899—1902)

Унъеллыклар
1890-еллар

1890-еллар — 1890 елда башланган һәм 1899 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1899 елның 11 октябре — Икенче англо-бур сугышы башланды.

Унъеллыклар
XXII гасыр

XXII (22нче) гасыр — 2101 елның 1 гыйнварында башланачак, 2200 елның 31 декабрендә тәмамланачак гасыр.

Көтелгән вакыйгалар 
 239 ай томалуы булырга тиеш.

Фантастик әдәбиятта 
 Аватар фильмында күрсәтелгән вакыйгалар 2154 елда үтәләр.
Рейкьявик

Рейкья́вик () — Исландиянең башкаласы һәм иң зур шәһәре. Халык саны — 118 861 кеше (2008). Аның географик киңлеге 64°08' N, бу аны дөньяда суверен дәүләтнең иң төньяк башкаласы итә. Шулай ук, ул популяр турист максаты булып тора. Ул көньяк-көнбатыш Исландиядә, Факса Бугазының көньяк ярында урнашкан. Халыкның саны 120 000 булып (һәм башкала регионында 200 000 нән артык булып) ул Исландиянең мәдәни, икътисади һәм хөкүмәт эшчәнлегенең үзәге блып тора. БМО мәгълүматлары буенча, дөньяның иң чиста һавалы шәһәре.
Рейкьявик, ышанулар буенча Исландиянең беренче даими торак пункты урыны булган урын, ул Инголфур Арнарсон раславы буенча безнең эраның 874-енче елында булган. 19-ынчы гасырга кадәр шәһәр урнашуында шәһәр үсеше булмаган. Шәһәр 1786-ынчы елда рәсми сәүдә шәһәре буларак нигезләнгән һәм дистә еллардан соң даими рәвештә үскән һәм региональ һәм милли сәүдәнең үзәгенә, халык һәм хөкүмәте эшчәнлеге үзәгенә әверелгән.

Халык

Климат 
<div style="width:88%">

Дин

Христианлык

Исландия чиркәве

Лютеранлык

Католиклык

Православие

Алман яңа мәҗүси дине

Исландия этик гуманистик ассоциациясе

Зуизм

Буддачылык

Ислам 
 Рейкьявик мәчете

Бәһаи

Һинд дине 
 Шри Чинмой Үзәге, Ананда Марга оешмасы

Искәрмәләр 

Европа башкалалары
Исландия шәһәрләре
Рейкьявик
29 апрель

29 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 246 көн кала.



—  Химик сугыш корбаннарын искә алу көне (, ).
  — Халыкара бию көне (, ).

Япония — Сева чоры көне (, ).

Чуашстанда дәүләт символлары көне.

Киң вакытлы халыкара чаралар

1770 — инглиз капитаны Джеймс Кук беренче тапкыр  җиренә төшә.
 1882 —  башкаласы да беренче эксперименталь троллейбуслар йөри башлый.
 1897 — инглиз физигы Джозеф Томсон электронны ачуы турында хәбәр итә.
 1918 — “контрреволюцион фикерләр тарату” сылтавы белән «Тормыш» гәзитенең эшчәнлеге туктатыла. 
 1931 — да беренче телетапшыру узды.
 1982 —  халык саны бер миллиардны узды.
 2000 —  нә Янтарь бүлмәсе фрагментларын кайтара.

1780 — Шарль Нодье, француз язучысы.
 1818 — Александр II,  императоры.
 1833 — Иван Журавлев, 
 1854 — Павел Ренненкампф, алман чыгышлы рус хәрби башлыгы.
 1881 — Василий Доманжо, 
 1881 — Виталий Эделштейн, 
 1881 — Леонид Омороков, 
 1888 — Иона, 
 1893 — Һарольд Клейтон Юри, 
 1899 — Елизавета Каминская-Дульская, 
 1901 — Хирохито,  Япония императоры.
 1902 — Владимир Жданов, 
 1903 — Николай Крылов, 
 1913 — Василий Кузьминов, 
 1921 — Арсений Гулыга, 
 1924 — Юрий Откупщиков, 
 1928 — Галина Ибраһимова,
 1929 — Вячеслав Орфинский, 
 1929 — Йолдыз Нигъмәтуллина, 
 1934 — Владлен Решитько, 
 1940 — Питер Даймонд,
 1941 — Геннадий Баранов,
 1942 — Йон Эрпенбек,
 1943 — Анатолий Герчиков, 
 1944 — Катарина Мазетти,
 1948 — Виталий Омельченко, 
 1949 — Әлфия Нәҗметдинова, 
 1955 — Хәмит Әхәтов, 
 1959 — Дмитрий Бикчәнтәев, 
 1961 — Фирая Солтанова-Жданова, җиңел атлетика буенча ның һәм нең атказанган спорт остасы, ның мактаулы гражданы.
 1968 — Колинда Грабар-Китарович,  президенты (2015 елдан).
 1972 — Елена Фомина, 
 1974 — Анггун, индонезияле җырчысы һәм җырлар авторы.
 1986 — Рөстәм Заһидуллин, ТР юстиция министры (2017 елдан).
 1987 — Алсу Фәйзуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2008 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.
 1987 — Ден Секстон, 
 1997 — Артём Йосыпов,

1775 — Арыслан Рангулов, 
 1906 — Александр Владимирский, 
 1930 — Мария Полидури, 
 1943 — Александр Бендецкий, балалар язучысы, тәрҗемәче. 
 1949 — Николай Горизонтов, 
 1951 — Людвиг Виттгенштайн, австро-британ фәлсәфәчесе.
 1977 — Сергей Хромов, 
 1979 — Михаил Гаврилов, 
 1979 — Фазылҗан Әхмәлетдинов, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре сугышчысы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1980 — Альфред Хичкок, АКШ кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер.
 1986 — Мөхәммәт Ирзин, 
 1992 — Дмитрий Брыскаев, 
 1996 — Михаил Доронин, 
 2001 — Евгений Забиякин, 
 2008 — Альберт Хофманн, Швейцария химигы.
 2010 — Малик Каюмов, 
 2014 — Ивета Бартошова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
29 апрель
1722 ел



Вакыйгалар 
 30 апрель — «New England Courant» газетасында беренче тапкыр «бильярд» уены турында язылган.

Туулар

Вафатлар 

 4 май — Клод Гилло (), француз рәссамы.

Еллар
1854 ел



Вакыйгалар 
 20 март — АКШ-да Республикан фирка нигезләнә.
 27 март — Бөекбритания һәм Франция Русиягә сугыш игълан итәләр.
 30 апрель — Бразилиядә беренче тимер юлы ачыла.

Туулар 

 22 апрель — Анри Лафонтен, Бельгия юристы.

Вафатлар 

1854 ел
Еллар
1883 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 10 гыйнвар — Алексей Николай улы Толстой, язучы, граф, Сталин премиясе иясе.
 9 март — Камил Мотыгый, журналист, нәшир һәм җырчы.
 25 март — Һади Сәгъди, татар язучысы, укытучы. 
 9 апрель — Гомәр Терегулов, сәясәтче, Милли Идарә әгъзасы. 
 30 апрель — Ярослав Гашек, чех язучысы.
 16 май — Җәлал Байяр,  Төркия президенты (1950-1960).
 30 июнь — Әхмәтгәрәй Хәсәни, татар нәшире.
 3 июль — Франц Кафка, алман һәм чех язучысы.
 29 июль — Бенито Муссолини, Италия диктаторы, фашизмга нигез салучы.

Вафатлар 

 3 сентябрь — Иван Тургенев, рус язучысы, драматург.
 22 октябрь — Майн Рид, инглиз язучысы.
 14 ноябрь — Люсьен Оливье, аш-су остасы.

1883 ел
Еллар
Кытай татарлары

Кытай татарлары (塔塔尔族 /塔塔爾族 Tǎtǎěrzú) — Кытай Халык Республикасындагы 56 рәсми этник төркемнең берсе.

Кытай татарларының бабалары — Кытайга күчкән Идел буе татарлары. Алар күпчелектә Шеңҗан-Уйгыр автономияле районына кергән Дацюань-Татар милли волостендә яшиләр. Аларның саны якынча 3556 кеше, шул исәптә Шеңҗан-Уйгыр автономияле районында — 3242 кеше (2010).

Кытай татарлары татар теленең борынгы вариантында сөйләшәләр һәм гарәп графикасын кулланалар.

Татарларның Кытайда таралышы

Шәхесләр 
 Миркасыйм Госманов
 Әсгать һәм Мәргуб Исхаковлар
 Хәмит Хәкимов (1938), генетик.
 Корбан-Вәли Хәлид (1864-1913), дин галиме.
 Илдус Әхтәмов (1952), сәясәтче.
 Гомәр-Хаҗи Габдуллин (?-?), эшкуар.
 Хәйдәр Шаһрани (1891-1941), педагог.

Моны да карагыз 
 Татарлар

Тышкы сылтамалар 
 Мәгърифәтче милләт — татарлар 
Кытай татарларының теле үзгәрү факторлары, аларның яшәү рәвеше.

Искәрмәләр 

Илләр буенча татарлар
Кытай халыклары
Әхмәт Исхак

Әхмәт Габдулла улы Исхак — татар шагыйре һәм тәрҗемәче.

Тәрҗемәи хәле 
Әхмәт Исхак 1905 елның 1 маенда Казан шәһәрендә конторщик гаиләсендә туа. Октябрь революциясенә кадәр ул атаклы «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә белем ала, ә 1919 елда Татар педагогия техникумында укуын дәвам иттерә. Шушы елларда иҗат белән шөгыльләнә башлый. Аның «Кызыл кошлар» исемле беренче шигыре 1923 елда «Кызыл Шәрекъ яшьләре» журналында басыла. Шуннан соң аның шигъри әсәрләре һәм төрле темаларга язган публицистик мәкаләләре, очерклары республика көндәлек матбугатында еш күренә башлый.

1925 елда Исхак Мәскәү Дәүләт кино техникумына укырга җибәрелә. Соңрак ул Мәскәүдә чыга торган «Эшче» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. Шушы чорда татар әдипләре, бигрәк тә Муса Җәлил, белән якыннан аралаша, күп яза, көндәлек матбугатта еш басыла. 1929 елда Мәскәүдә Үзәк нәшриятта чыккан «Таш урамнар җыры» исемле китабы белән талантлы шагыйрь булып таныла.

1928 елда Әхмәт Исхак Казанга кайта һәм 1939 елга кадәр «Кызыл Татарстан» (бүгенге «Ватаным Татарстан») газетасы һәм «Чаян» журналы редакцияләрендә эшли. 1939-1942 елларда ул СССР Әдәби фондының Татарстандагы вәкиле була.

1942 елда армия сафларына алына, хәрби пехота училищесын тәмамлап, Ерак Көнчыгыштагы һәм Украинадагы хәрби частьларда взвод командиры булып хезмәт итә, соңрак дивизия газетасы редакциясендә эшли.

Сугыштан соң Ә. Исхак тулаем иҗат эше белән шөгыльләнә. 1963-1967 елларда «Чаян» журналында баш редактор булып эшләгәннән соң, тагын язучылык хезмәте.

Ә. Исхак җитмеш елга якын актив иҗат гомерендә зур әдәби мирас калдырган каләм осталарының берсе. Үзе исән чагында аның кырыклап китабы дөнья күрә. Бу китапларда шагыйрьнең шигырьләре, поэмалары, сатирик һәм юмористик әсәрләре, мәсәлләре, балаларга атап язылган әкиятләре, опера либреттолары, Габдулла Тукай һәм Муса Җәлилнең поэтик осталыгын тикшерүгә багышланган әдәби-гыйльми хезмәтләре һәм башка төр әдәби язмалары тупланган. Әдипнең рус классик шагыйрьләреннән, Шәрекъ һәм төрки халыклар поэзиясеннән башкарган тәрҗемәләре генә дә, күләм ягыннан санаганда, йөз мең юлдан артып китә.

1985 елда шагыйрьнең сайланма тәрҗемәләре тупланган «Илһамнар чишмәсе» дигән күләмле китабы басылып чыга.

Әхмәт Исхак 1991 елның 24 июнендә вафат була.

Гаиләсе 
Хатыны Зәйнәп Госман кызы, Шаһвәли Башкировның хатыны Разияның бертуганы.

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Резеда Вәлиева

Резеда Вәлиева — татар шагыйрәсе.

Тәрҗемәи хәл 
1930 елның 1 маенда Башкортстанның Кыйгы районы Дүшәнбикә авылында туа. Әтисе Тәфкалүн Хаммат улы Вәлиев – РСФСРның атказанган укытучысы, 40 ел укытучы һәм мәктәп директоры булып эшләгән. Әнисе Марзия – башлангыч сыйныфлар укытучысы. Резеданың бала чагы һәм мәктәп еллары Салават районының Лаклы, Михайловка һәм Каратаулы авылларында уза. 1947 елда Каратаулы урта мәктәбен тәмамлый.

Урта белем алганнан соң, Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлегенә укырга керә. Аннары утыз елдан артык Татарстан китап нәшриятының яшьләр-балалар әдәбияты редакциясендә редактор булып эшли.

1960 елда аның “Минем дусларым” дигән беренче шигырьләр җыентыгы басылып чыга. Шуннан соң “Калган эшкә кар ява” дигән әкият-поэмасы, “Нәниләргә бүләк”, “Канатлы җайдак”, “Пионерка Гөлназ”, “Якты йолдызым”, “Батырлык турында җыр”, “Ипекәем, ипекәй”, “Әниемә бүләгем”, “Зәңгәр иртә”, “Язгы сулар”, “Шиңмәс чәчәкләр”, “Дәү әнигә барабыз”, “Китмә, сөю” дигән шигъри китаплары дөнья күрә.
Шагыйрә тәрҗемә өлкәсендә дә актив эшли. Татар балалары Н.Верзилинның “Робинзон эзләреннән”, Н.Поповның “Андрейның яшьлеге”, Л.Воронкованың “Дәү апа”, А.Бартоның “Безнең бәйрәм”, С.Михалковның “Дустым белән икебез” һ.б. әсәрләрне аның тәрҗемәсендә укыйлар.

2022 елның 19 октябрендә 92 яшендә Казанда вафат . Шагыйрә Яңа бистә зиратында җирләнгән .

Искәрмәләр

Сылтамалар

 ТЯБ сайтында
 РЕЗЕДА ВӘЛИЕВА ЯШЬЛӘРГӘ ИҢ ИХЛАС ТЕЛӘКЛӘРЕН ҖИТКЕРДЕ (ВИДЕО)  13 авг. 2018 г.
 Резеда Вәлиева турында презентация
 «АНА САГЫШЫ (Материнская тоска)»
 «СҮНМӘС ҖЫРЫМ СИН (Песня моя не умрёт)»
 «Милләттәшләр: Резеда Вәлиева»

Шулай ук карагыз 

 

Татар шагыйрьләре
Балалар язучылары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Вакыйф Нуруллин

Вакыйф Нурулла улы Нуруллин — татар язучысы, Татарстанның һәм Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәре. Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2010).

Вакыйф Нуруллин 1935 елның 1 маенда Татарстанның Балык Бистәсе районы Югары Әшнәк авылында туа. Олы Солтан авылындагы урта мәктәпне тәмамлагач, армия хезмәтендә булып кайта. Аннан Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә, аның соңгы курсында укыганда (1961) “Совет әдәбияты” журналы редакциясенә эшкә алына. 1977 елда В. Нуруллин Татарстан китап нәшриятының баш редакторы итеп билгеләнә.

Вакыйф Нуруллин 60нчы еллар башында үзенең кызыклы һәм үзенчәлекле хикәяләре белән матбугатта күренә башлый. Аннары тәүге күләмле әсәре булган “Шинельсез солдатлар” повестен яза. Әдәби җәмәгатчелек һәм укучылар игътибарын тойган язучы тагын да дәртләнебрәк иҗат итә башлый, шуннан соң аның бер-бер артлы “Күпер чыкканда”, “Әгәр син булмасаң”, “Аккан су юлын табар”, “Яшьнәп үткән яшьлек”, “Һәлакәт” һ.б. повестьлары дөнья күрә.

В. Нуруллинның әсәрләре рус теленә дә тәрҗемә ителеп, Мәскәү һәм Казан нәшриятларында күп мәртәбәләр басылып чыкты. Аның әсәрләре буенча кызыклы телефильмнар да куелды.

Татар язучылары
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Непал

Непа́л, Непал Федератив Демократик Җөмһүрияте ( [neˈpaːl]) — Көньяк Азиядә, Һималайларда урнашкан дәүләт. Һиндстан һәм Кытай белән чиктәш.

2008 елның 28 маенда Непал «федератив демократик республика» дип игълан ителә (рәсми исеме ― Непал Федератив Демократик Республикасы, ). Башкарма хакимиятне премьер-министр җитәкли. Элеккеге король сараенда хәзер музей урнашкан.

География 
Мәйданы 147 181 квадрат километр һәм халык саны якынча 27 миллион булган, Непал мәйданы буенча дөньяда 93-енче дәүләт һәм халык саны буенча 41-енче ил. Непал Бангладештан тар Силигури коридоры белән аерылган һәм Бутаннан Һиндстан штаты Сикким белән аерылган. Катманду дәүләтнең башкаласы һәм иң зур мегаполисы.

Непалның таулы төньягы дөньядагы ун иң биек тауларның сигезенә ия, шулар арасында дөньядагы иң югары нокта Эверест Тавы. 20000 футтан артык булган 250 дән артык пиклар Непалда урнашкан. Көньяк Тераи регионы мул һәм дымлы.

Мәдәният

Дин 
Һинд диненә якынча 81,3% непаллылар ышаналар, бу барлык илләрдән иң югары процент. Буддизм тарихи рәвештә Непал белән бәйләнгән һәм аңа халыкның 9%ы ышана, аннан соң Исламга 4,4%, Киратизмга 3,1%, Христианлыкка 1,4% һәм анимизмга 0,4% халык ышана. Халыкның зур өлеше, бигрәк тә таулы регионда, үзләрен бер үк вакытта Һинд дине һәм Буддизм тарафдарлары итеп игълан итәләр.
Кератларның бабалары бу территориягә безнең эрага кадәр килгән.
Непалда Һинд дине һәм Буддизм таралган. Мондагы брахманнар Буддизм белән компромисска барып Будданы Вишну Ходаеның сигезенче Аватары дип карый. Непаллыларның тере Кумари Алиһәсе чагылышы бар - ул брахманнар кастасыннан кыз, айлыгына җитмәгән. Бу кыз кайвакыт халыкка яшәгән сараеның балконыннан күренә. Бу илнең президенты бу кыз белән икътисад сораулары буенча киңәшләшә.
Непалда Кайлас тавына менәргә ярамый. Кайласны әйләнеп чыкканда тукталалар да җиргә тиеп баш ияләр.
Будда гыйбадәтханәләрендә өстенә мантралар язылган махсус барабаннар бар. Аларны сәгать угы борылышына кире әйләндерәләр.
Непалда хатын-кызларның бәйрәме бар, хатын-кызлар ул бәйрәмгә кызыл киемнәр кияләр.
Ир-кешеләр кайвакыт бер кулында тәсбих тартып, ә икенче кулында барабан әйләндереп йөриләр.
 Непалда Һинд дине
 Непалда ислам

Телләр 
Непалда бик күп телләр бар, алар Һинд-Европа һәм Тибет-Бирма гаиләләренә карый. Иң таралганы - Непали теле.

Непалда светофорлар юк. Урамнарда тук-тук дигән такси йөри, аларга кешеләр барышлый сикереп менәләр һәм төшәләр.

Балаларга күзләрен кара сөрмә белән буйыйлар, усал рухлар кермәсен өчен.

Кытайга квадрат түбәле йортлар гадәте Непалдан үтеп кергән.

Непалның административ бүленеше 
 1 нче номерлы Вилаять
 2 нче номерлы Вилаять
 3 нче номерлы Вилаять
 Гандаки Прадеш
 5 нче номерлы Вилаять
 Карнали Прадеш
 Судурпашчим Прадеш

Дәүләт һимны

Шулай ук карагыз 
 Ло Мантанг
 Джигме Палбар Биста
 Биндабасини гыйбадәтханәсе
 Магарлар
 Непа Патшалыгы
 Непалда король гаиләсен үтерү

Галерея

Искәрмәләр 

 

Социалистик дәүләтләр
Һинд дине
3 май

3 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 242 көн кала.



БМО — Бөтендөнья матбугат иреге көне (, )..

Польша — Конституция көне (, ).
  Япония — Конституция көне (, ).

Бөтендөнья электр һәм электроника инженерлары көне (, ).
  АКШ — Кояш энергетикасы көне ().
  Аргентина — Миланеса ашамлыгы көне ().
  Армения,  Беларусь,  Россия,  Украина — Кондитер көне ().
  Венесуэла,  Гватемала,  Испания,  Колумбия,  Мексика,  Перу,  Сальвадор,  Тринидад һәм Тобаго,  Чили — Май хачы яки Хачлар бәйрәме (, ).
  Гватемала,  Мексика — Ташчылар көне (, ).
  Гондурас — Архитектор көне ().
  Мексика — Археолог көне (, ).
  Төркия — Төркичелек көне (, )

Киң вакытлы халыкара чаралар

1494 — Христофор Колумб ны ача.
 1791 —  башкаласы да дөньяның иң беренче конституцияләрнең берсе кабул ителә.
 1841 —  Британия империясе колониясе булып игълан ителә.
 1906 — нең  патшалыгында рәсми телләре булып рус, фин һәм швед телләре игълан ителә.
 2003 — нең башкаласы да «Чыңгызхан» операсының премьерасы уза.

1469 — Никколо Макиавелли, италиян сәяси фикер иясе, тарихчы, драматург.
 1872 — Павел Лебедев, 
 1873 — Никола Узунович, 
 1882 — Василий Хрущев, 
 1882 — Вассан-Гәрәй Җәбәгыев, 
 1892 — Җорҗ Паҗет Томсон, 
 1900 — Зоя Базилевская, 
 1901 — Лев Захаров, 
 1903 — Бинг Кросби, 
 1906 — Серафим Субботин, 
 1912 — Николай Горшков, 
 1926 — Александр Липатов, 
 1926 — Георгий Мосолов, 
 1927 — Мира Космодемьянская, 
 1933 — Стивен Вайнберг, 
 1935 — Айно Балыня, 
 1935 — Әмир Бичурин, 
 1935 — Валентин Колумб, мари язучысы; Әмир Бичурин, хәрби эшлекле.
 1935 — Михаил Калашников, 
 1937 — Наил Дунаев, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты.
 1941 — Самвел Алумян, 
 1944 — Лекс Вело, 
 1945 — Җеффри Коннор Һалл, 
 1945 — Рифкать Шакиров, 
 1946 — Светлана Захарова, 
 1951 — Рәфыйк Габдрахманов, ТР Фәннәр академиясе'нең Ш. Мәрҗәни ис. тарих институты өлкән фәнни хезмәткәре, Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге башкаручы директоры.
 1955 — Римма Ратникова, публицист.
 1961 — Эва Бьорлинг, 
 1965 — Михаил Прохоров, Россия эшкуары, миллиардер.
 1969 — Фаил Камаев, 
 1970 — Азамат Хәлилов, 
 1970 — Александр Магарин, 
 1973 — Александр Гулявцев, 
 1974 — Захар Пашутин, 
 1974 — Кадрия Әмирова, 
 1990 — Семен Елистратов, 
 1991 — Виталий Устинов, 
 1993 — Альберт Яруллин,

1481 — II Мәхмәт, 
 1834 — Алексей Аракчеев, 
 1938 — Урынбай Гашуров, 
 1939 — Иван Соколов, 
 1947 — Иван Джанаев, 
 1971 — Алексей Васильев, 
 1971 — Мансур Мирзаәхмәтов, 
 1973 — Борис Алексеев,
 1975 — Феодосий, 
 1976 — Николай Ломодуров, 
 1978 — Виви Лоран-Текхольм, 
 1991 — Гайшә Рахманкулова, беренче татар хатын-кыз профессиональ рәссам.
 2002 — Николай Ковалев, 
 2006 — Олег Лупанов, 
 2008 — Ирена Попова, 
 2011 — Джеки Купер, америка актеры, телевизион режиссер һәм продюсер.
 2019 — Надежда Чернышова,



Искәрмәләр  
 
 

Ел көннәре
3 май
Римма Ратникова

Римма Атлас кызы Ратникова (Булатова) (1955 елның 1 мае, ССРБ, РСФСР,  ТАССР, Лениногорск районы, Юлтимер) — дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, журналист. «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале иясе (2015).

 Тәрҗемә-и хәле 
1955 елның 1 маенда туа. Кукмара мәктәбендә укый. Дүртенче сыйныфта укыганда ул табигать турында шигырь яза һәм аның бу шигыре район газетасында да басылып чыга. Урта мәктәпне тәмамлаганда аның алдында “Укырга кая барырга?” дигән сорау тормый иде инде. Римма Булатова Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. Укуын тәмамлагач, аны “Молодежь Татарстана” газетасына эшкә билгелиләр. 1989 елдан башлап тугыз ел дәвамында ул биредә баш редактор булып эшли. Бу елларда “Молодежь Татарстана” татарның хокукларын яклаучы бердәнбер рус газетасы иде. Ә 1998 елдан Римма Ратникова – “Татар-информ” мәгълүмат агентлыгының генераль директоры була. Шуның өстенә 1995 елдан бирле – Татарстан Журналистлар берлегендә, журналистлар берлекләренең Халыкара конфедерациясендә җаваплы вазифалар башкара.

Бердәм Россия фиркасеннән VI чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты, кануннарның татарча, русча текстларының тәңгәллеген тикшерү буенча ТР ДШ комиссиясе рәисе (2019 елның 9 сентябреннән'').

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Әлифба буенча шәхесләр
«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
Татар журналистлары
Татарстан журналистлары
Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
1841 ел



Вакыйгалар 
 3 май — Яңа Зеландия британ колониясе буларак игълан ителә.
 5 июль — инглиз Томас Кук беренче туристик агентлыкны ача.

Туулар 

 21 август — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, башкорт шагыйре, этнограф, телче һәм тәрҗемәче.
 8 сентябрь — Антонин Дворжак, чех композиторы.
 Шаһимәрдән Ибраһимов, журналист, этнограф, дипломат.
 13 октябрь — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.

Вафатлар 

 9 гыйнвар — Василий Ивашев, декабрист. 
 27 июль — Михаил Лермонтов, рус шагыйре.

1841 ел
Еллар
Япон диңгезе

Япо́н диңгезе́ (яп. 日本海 нихонкай, кор. 동해 тонхэ) — Тын океанга кергән диңгез. 
Россия, Корея, Япония һәм КХДҖ ярларын юа.

Мәйданы — 1,062 млн. км². Иң зур тирәнлек — 3742 м (). Кыш көннәрендә диңгезнең төньяк өлеше ката.

Көньяк Кореяда Япон диңгезе «Көнчыгыш диңгез» (кор. 동해), Төньяк Кореяда «Корея Көнчыгыш диңгезе» (кор. 조선동해) булып атала.
Англия

Еш кына Бөекбритания аңламында кулланыла.
А́нглия ( [ˈɪŋɡlənd]) — Бөекбританиянең иң зур тарихи һәм административ өлеше. Британ утравының көньяк-көнчыгыш өлешендә урнаша. Гадәттә, инглизчә mainland дип йөртелә. Англия халкы Бөекбритания халык санының 84 %-н тәшкил итә.

Англия элек көндәш булган графлыкларның 927 елда берләшүе нәтиҗәсендә барлыкка килде. Исеме герман кабиләләренең берсе булган англар атамасына бәйле. Башкаласы — Бөекбританиядә һәм Европа Берлегендә иң зур булган Лондон шәһәре.

Англия — инглиз теле һәм Англикан чиркәве барлыкка килгән урын, монда нигезләнгән инглиз хокукы күп илләрнең юридик система нигезенә тәэсир иткән. Лондон — Британ империясенең башкаласы иде. Сәнәгать инкыйлабы нәкъ Англиядә барлыкка килде, ул — дөньяда иң беренче сәнәгати үсеш алган ил иде. Илнең парламент демократиясе, конституцион, хөкүмәт, юридик үзенчәлекләре күп башка илләрнең нигезенә ятты.

1707 елда Англия (аның эченә кергән Велс белән) Шотландия белән Бөекбританиягә берләшә. Административ яктан Англия 9 регион һәм 48 графлыктан тора.

Географик мәгълүмат 
Англия Бөекбритания утравының өчтән ике өлешен биләп тора. Төньякта ул — Шотландия, көнбатышта Велс белән чиктәш.

Илнең ландшафты калкулыклардан тора, төньяк районнарга таба алар күбрәк тауга әйләнә бара. Көнчыгышта күбесенчә сазлыклардан торган үзәнлекләр урнаша. Сазлыклар күбесенчә авыл хуҗалыгы өчен киптерелеп яраклаштырылган.

Англиянең иң зур алты шәһәре: Лондон, Бирмингем, Лидс, Шеффилд, Ливерпуль һәм Манчестер.

Англия төньякта Шотландия һәм көнбатышта Уэльс белән чиктәш. Ул Бөекбритания утравында һәм тагын йөздән артык вак утрауда урнашкан. Англия Ирланд, Кельт, Төньяк диңгез һәм Англия каналы (Ла-Манш) белән юыла. Англиянең күп өлешен тигезлекләр һәм түбән калкулыклар каплап тора, ләкин тау төбәкләре дә бар. Уртача диңгез климаты, уңайлы температуралар белән. Англия бәйсез ил түгел, бу Берләшкән Корольлекнең бер өлеше. Англиянең башкаласы - Лондон, ләкин аның үз хөкүмәте юк. Берләшкән Корольлекнең сәяси төзелеше шулай ук Англиягә дә керә (идарәнең парламент системасы белән конституцион монархия). Англиянең икътисады - дөньяда иң зурларның берсе. Шулай ук ул Берләшкән Корольлек икътисадының иң зур өлешен тәшкил итә. Сәнәгатьнең аеруча мөһим тармаклары: химия, фармацевтика, автомобиль, аэрокосмик сәнәгать, программа тәэмин итү индустриясе һәм туризм.

Дин 
Христианлык
Ислам
 Англиядә ислам
Һинд дине
 Англиядә Һинд дине

Искәрмәләр 

(https://www.interactive-english.ru/topiki/283-england/  сайтындагы "England" статьясының тәрҗемәсе.)

Бөекбритания илләре
Төньяк

Тө́ньяк — дөнья якларының берсе.

Төньякның татарча билгеләнеше — Т, халыкара — N (nord сүзеннән).

Шулай ук карагыз 
 Төньяк полюс

Искәрмәләр 

Юнәлеш табуГеография терминологиясе

da:Kompasretning#Nord
Татар академия дәүләт опера һәм балет театры

Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры () — Казанның иң зур театрларының берсе. Ирек мәйданы каршында урнашкан.

Опера бинасы 1939-1956 елларда төзелгән. Архитекторлары: Н. Скворцов Һәм И. Гайнетдинов. Фойе бизәлеше (дивар һәм түшәм паннолары) — Ч. Әхмәров.

Татар дәүләт опера театры труппасының беренче сезоны 1939 елның 17 июнендә Татар дәүләт театры бинасында Нәҗип Җиһановның Әхмәт Фәйзи либреттосына язган «Качкын» операсы белән ачыла. 
1956 елда яңа бина Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч» операсы (Муса Җәлил либреттосы) белән ачыла. Шул елда театрга Муса Җәлил исеме бирелә.

Бинаның ян-якларында ике шагыйрь сыны тора. Пушкин урамына карап торганы — А.С. Пушкин, Театральная урамына  карап торган — Габдулла Тукай сыны.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Моны да карагыз 
 Альбина Шаһиморатова
 Әхмәт Әхәди
 Пётр Сперанский — театрның баш рәссамы (1940-1964)

Казан театрлары
Татар театрлары
Татар операсы
«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Балет
Русиянең опера һәм балет театрлары
Оксфорд университеты

О́ксфорд университеты́ () — борынгы инглиз университеты, Бөекбританиянең алдынгы университеты.

Дөньядагы иң яхшы югары уку йортлары исемлегенең беренче унлыгына керә.

Танылган шәкертләр 
 Томас Һоббс
 Джон Локк