alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Фтор

Фтор (лат. Fluorum), F – Менделеевның периодик таблицасының  VII төп төркемендә, 9нчы сан астында торучы химик элемент. Фтор саргылт төстәге газ, тоз тудыргычларга керә.

Фтор исеме (грекча phthoros – үлем, җимереклек) рус телендә генә кулланыла, аны 1810нчы елда А.Ампер тәкъдим итә. Күп телләрдә "флюор" атамасы таралган.

Тарихи белешмә 

Фторның беренче кушылмасы – флюорит CaF2 – XV гасыр ахырында "флюор" (латыйнча fluo – агам) исеме астында язылган. 
Ирекле фторны 1886нчы елда, калий гидрофториды KHF 2 булган, сыек фторлы водородның электролизы белән А.Муассен таба

Фтор химиясе 1930нчы еллардан башлана, аны атом-төш сәнәгатендә кулланалар.

Табигатьтә таралышы 

Җир кабыгындагы уртача 6,25 * 10−2% (масса буенча) таралган. Фтор вулкан газларында һәм термаль суларда бар.

Физик һәм химик үзлекләре 

Газсыман фтор тыгызлыгы 1,693 г/л, сыекныкы – 1,5127 г/см3. Эрү температурасы -219,610 С, кайнау –  -188,130 С. 
Фторның тышкы электрон конфигураөиясе 2s 2 2р 5 . Кушылмаларында  оксидлашу дәрәҗәсе -1.

Фтор металларның күпчелеге белән бик актив тәэсир итешә. Селтеле һәм селтеле-җир металлары белән ялкынланып салкында да,  Bi, Sn, Ti, Мо, W  белән аз гына җылытканда, Hg, Pb, U, V белән бүлмә температурасында тәэсир итешә. 
Кайсыбер металлар (Fe, Сu, Al, Ni, Mg, Zn) белән тәэсир итешкәндә саклаучы элпә хасил була, һәм реакция туктый.

Металларның яки неметалларның  галогенидлары фтор белән салкында да тәэсир итешә, фтор тоз тудыргычларны алмаштыра.

Металларның гидроксидлары белән тәэсир итешкәндә, шул металлның фториды һәм әче тудыргыч хасил була.

Фтор органик матдәләр белән бик актив реакциягә керә.

Кулланылышы 

Газсыман фторны өч-фторлы хлорны СlF 3 (фторлаштыручы агент), алтыфторлы күкертне SF 6 (электротехник сәнәгатьтә газлы изолятор) табу өчен кулланалар. Сыек фтор – ракета ягулыгы оксидлаштыручысы.

Шулай ук фосфорлы ашламалар җитештергәндә кулланыла.

Химик элементлар
Бром

Бром (лат. Bromum ) – Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 35нче санында урнашкан химик элемент. Бром тоз тудыргычлар гаиләсенә керә, аның атом массасы 79,904. Бромны 1826 елда, урта диңгез тоз табу урыннарыннан алынган тозлы суны тикшергән вакытта, француз химигы Антуан Жером Балар ача. Бром исеме грек сүзе bromos – тәмсез истән алынган.

Табигатьтә таралышы 

Бром җир кабыгының 1,6×10−4%ын (масса буенча) алып тора, 1015-1016 т. тирәсе. Бром – хлорның даими юлдашы. Хлор тозлары ятмаларында бром тозлары (NaBr, KBr, MgBr2) була. Бром диңгез суында эрегән хәлдә була.

Физик һәм химик үзлекләре 

-7,2 °С-та, кызыл-коңгырт сары кристаллга әйләнеп, бром ката башлый. Кайнау температурасы 58,78 °С, бром парлары кызгылт-сары төстә була. Сыек бромның тыгызлыгы (20 °С та) 3,1 г/см3. Бром суда аз эри, әмма башка тоз тудыргычларга караганда күбрәк (20 °С-та 100 г суда 3,58 г бром). Органик эреткечләрдә бром бик яхшы эри. Бром каты, сыек һәм газсыман халәттә ике атомлы молекулалардан тора. 800 °С та сизелерлек диссоциация башлана; шулай ук яктылык тәэсирендә дә диссоциация күзәтелә.

Бром атомының тышкы электрон конфигурациясе 4s24p5.

Химик яктан бром бик актив. Бром күкерт, селен, теллур, фосфор, мышаяк һәм сөрмә белән тәэсирләшкәндә, бик күп җылылык бүленә, кайвакыт ялкын да чыгырга мөмкин. 
Шулай ук бром кайсыбер металлар белән дә (мәсәлән калий һәм әлүмин) кызу тәсирләшә. Металлардан, зур температура һәм дым булганда да, көмеш, кургаш, платина һәм тантал аның белән тәэсирләшмиләр. Бром әче тудыргыч, азот һәм күмер тудыргыч белән зур температурларда да кушылмый. Бу кушылмаларны турытын алып булмый.

Кулланылышы 
Бромның күп микъдары бромлы этил һәм дибромэтан (бензиннарның детонацияле тотрыклыгын арттыра торган этил сыеклыгына керүче матдәләр) җитештерү өчен кулланыла. Бром кушылмаларын төрле химик анализларда, медицинада кулланалар.

Химик элементлар
Иод

Иод ( лат. Iodium), I – Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 53нче санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 126,9045. Иод – кара-соры төстәге каты матдә, тоз тудыргычларга карый. "Иод" исеме грек телендәге iodes, ioeides – шәмәхә сүзеннән алынган.

Тарихи белешмә 

Иодны 1811нче елда француз химигы Б.Куртуа ача. Ул, диңгез суүсемнәре көленең концентрацияле күкерт әчелегесе белән канашмасын җылытып, соңыннан карасу ялтыравык пластинага конденсацияләнүче, шәмәхә төстәге парның бүленгәнен күзәтә. 1813-1814нче елларда француз химигы Ж.Л.Гей-Люссак һәм инглиз химигы Г.Дэви иодның элемент икәнен исбатлыйлар.

Табигатьтә таралышы 

Иод җир кабыгы массасының 4×10−5%н алып тора. Иод диңгез организмгарында туплана. Диңгез суының 1 литрында 5×10−5 грамм иод бар. Иод парга әйләнгә диңгез суы белән континентларга үтеп керә. 
Нефть табылган районнарда иодлы-бромлы сулар очрый, бу суның 1 литрында 100 мг га кадәр иод булырга мөмкин.

Физик һәм химик үзлекләре 

Иод тыгызлыгы 4,94 г/см3; эрү температурасы 113,5 °С; кайнау температурасы 184,35 °С. Иод суда начар (0,33 г/л, 25 С та), ә органик эреткечләрдә (спирт, бензол), иодидларның сулы эремәләрендә яхшы эри. 
Иодның тышкы атом каонфигурациясе 5s25p5.

Иод металлар белән бик актив тәэсирләшә, иодидлар барлыкка килә. Иод су тудыргыч белән җылыткагнда гына тәэсирләшә, ләкин тулысынча түгел. Күмер тудыргыч, әче тудыргыч, азот белән турытын тәэсирләшми. Иод – хлорга һәм бромга караганда көчсезрәк оксидлаштыручы.

Кулланылышы 

Иодны һәм аның кушылмаларын башлыча медицинада һәм аналитик химиядә, шулай ук органик синтезда һәм фотографиядә кулланалар. Сәнәгатьтә иодны аз кулланалар. Иодидларны термик таркатып, үтә чиста металлар табалар.

Химик элементлар
Астат

Астат (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементларның берсе.Менделеевның периодик таблицасының VII төп төркемендә, 85нче санында урнашкан, тоз тудыргычларга кагыла.
Астатның стабиль изотоплары юк. Ә аның радиоактив изотоплары бик тотрыксыз. Иң озак торучы астат-210 изотобының ярымтаркалу периоды 8,3 сәгать. 
"Астат" атамасы грек astatos – тотрыксыз сүзеннән алына.

Ачу тарихы 

Астатны чагыштырмача озак түгел генә ачалар: 1940нчы елда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АКШта, висмутны циклотронда кызуландырылган ά-кисәкчекләр белән бомбага тотып, астатның беренче изотобын – 211 At ны табалар.

Физик һәм химик үзлекләре 

Астат нормаль шартларда да, вакуумда да тиз эри. Шулай ук Ag, Au, Pt металларында адсорбирлаша.

Астатның химик үзлекләре иодныкына да, полонийныкына да ошаган. Шуңа күрә ул металлар да һәм неметалларда үзлекләрен күрсәтә.

Астат сероводород белән әче эремәләрдән дә утыртыла. Ул, типик  металлар кебек үк, күкертле-әче эремәләрдә цинк белән чыгарыла. Электролизда катодта утыра.

Химик элементлар
.al

.al - Албаниянең милли югары дәрәҗәле домены. 1992 елдан кертелде.

al
Албания

sv:Toppdomän#A
Күкерт

Күкерт – Менделеевның периодик таблицасының 6нчы төркемендә, 16нчы санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 32,064. Күкерт сары ватылучан матдә.

Тарихи белешмә 

Күкертне бик борынгы вакытлардан бирле белгәннәр. Каһиннәр аны дини чараларда "изге тарту"га кертеп кулланганнар. Күкертне билгеле "грек уты"на да кушканнар.

Табигатьтә таралышы 

Күкерт җир кабыгы массасының 0,05% ын алып тора. Ирекле килеш һәм зур микъдарда Италиядә (Сицилия) һәм АКШта бар. Шулай ук Идел буенда, Урта Азиядә, Кырымда һәм башка өлкәләрдә табу урыннары бар.

Күкерт кушылмаларда еш очрый. Аның мөһим кушылмалары: FeS2  (тимер колчеданы, яки пирит), ZnS, PbS, HgS (гипс) һ.б.

Физик һәм химик үзлекләре 

Күкертнең эрүе 112-119,3 °С та (чисталыгы буенча) күзәтелә. Җылылык арткан саен, 155 °С ка кадәр күкертнең үзлелеге кими, 155-187 °С вакытта үзлелек меңнәрчә тапкыр арта. 187 °С вакытта аның үзлелеге 90 н*сек/м2 була (каты матдәләрнеке кебек үк диярлек). 187 °С тан соң җылылык арту белән үзлелек яңадан кими, һәм сыеклык хәрәкәтләнүчәнгә әверелә.
300 °С та күкерт агучан халәткә күчә, ә 444,6 °С та кайнарга тотына. 
Күкерт электр тогын бөтенләй үткәрми, ышкылганда тискәре корылма белән корыла. Күкерт шулай ук җылылыкны да начар үткәрә.

Күкерт җылытканда су тудыргыч белән кушыла. 6нчы төркемнең барлык вәкилләре кебек үк, күкерт тоз тудыргычлар белән дә тәэсирләшә.

Селтеләр белән тәэсирләшүе нәтиҗәсендә, сульфидлар һәм сульфитлар барлыкка килә.

Күкерт, әче тудыргыч кебек үк, алтын, агалтын, иридийдан башка, барлык металлар белән реакциягә керә, сульфидлар барлыкка килә.

Кулланылышы 

Күкертнең төп кулланучысы булып химия сәнәгате тора. Табылган күкертнең яртысы тирәсе күкерт кислотасын җитештерүгә китә.

Шулай ук күкертнең зур өлешен целлюлоза, кара дары, төрле буягычлар, янучын кушылмалар җитештерүдә кулланалар.

Резина сәнәгатендә, күкертне каучукны резинага әверелдерү өчен кулланалар.

Авыл хуҗалыгында күкертле ашламалар кулланалар. Үсемлекләрнең күкерткә мохтаҗлыгы, фосфорга караганда бераз гына әзрәк.

Химик элементлар
Гомәр Бәширов

Гомәр Бәшир улы Бәширов — (07.01.1901 - 07.05.1999). Күренекле татар язучысы, фольклорчы, Гаяз Исхакый премиясе (1993), Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1996). Татарстанның халык язучысы (1986).

Тормыш юлы 
1901 елның  7 гыйнварында элеккеге Арча вулысының Яңа Сала авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. 7 яшеннән мәзиндә кыш буе белем ала, икенче елны мәдрәсәгә керә. Ләкин ул мәдрәсәне тәмамлый алмый: аның абыйсын солдатка алалар. Әтисе бик еш авырый башлаганга күрә, төп авырлык Г.Бәширов җилкәсенә төшә.

1919 елның җәендә язучы Арча өязенең Урта Бирәзә авылында укытучы булып эшли башлый. 1920 елда яшь укытучы Кызыл Армиягә алына. Армиядә өч ел хезмәт итә, Врангель һәм Махнога каршы сугыша, Кырымны яулауда, Сиваш сазлыгын кичүдә катнаша.

Армиядән кайткач, махсус курслар тәмамлап, совет милициясе һәм юстиция органнарында эшли. Ләкин әдәбиятка мәхәббәте аны журналистика өлкәсенә алып килә. 1932 елдан ул "Кызыл Татарстан" гәзитендә, бераздан "Совет әдәбияты" журналында эшли башлый. Аның бик күп мәкаләләре, очерклары, хикәяләре басыла.
1937 елда язучының атаклы "Сиваш" повесте басылып чыга. Бу әсәр бик тиз тарала һәм Г.Бәшировны күренекле язучылар сафына чыгара.

Язучының "Намус" романы аеруча уңыш казана. Ул 1948 елда басыла. Халыкның Ватан сугышы чорындагы фидакяр хезмәтен яктырткан бу әсәр өчен Гомәр Бәшировка, 1951 елда, икенче дәрәҗә ССРБ Дәүләт премиясе бирелә.

1968 елда язучы татар халкының гореф-гадәтләрен яктырткан "Туган ягым – яшел бишек" исемле автобиографик әсәрен тәмамлый. 
1978 елда Г.Бәшировның "Җидегән чишмә" романы басылып чыга. Әсәр табигатьне саклау өчен көрәш темасына багышланган.

Г.Бәширов – фольклор әсәрләрен туплап, Бастырып чыгару эшенә дә күп көч куйган язучы. "Туксан тугыз мәзәк", "Мең дә бер мәзәк" исемле китаплар аның хезмәт нәтиҗәсе. Язучы әдәби тәнкыйть үсешенә дә үз өлешен кертә.

Гомәр Бәширов – озак еллар буе җәмәгать эшләре алып барган язучыларның берсе. Ул Татарстан Язучылар берлеге рәисе була. Берничә мәртәбә ССРБ һәм РСФСР Язучылар союзы идарәсе составына кертелә. Ике мәртәбә ССРБ Югары Шурасына депутат итеп сайлана.

1999 елның 7 маенда Казанда вафат була.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар язучылары
Тукай премиясе лауреатлары
ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
ССРБ язучылары
Татар фольклорчылары
Татарстанның халык язучылары
ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Дәрдемәнд

Дәрдемәнд, Закир Рәмиев, чын исеме Мөхәммәтзакир Мөхәммәтсадыйк улы Рәмиев (1859 елның 23 ноябре, РИ, Ырынбур губернасы, Эстәрлетамак өязе, Җиргән — 1921 елның 9 октябре, РСФСР, Ырынбур губернасы, Орск) — ХХ гасыр башының бөек татар шагыйре, җәмәгать эшлеклесе, иганәче, сәнәгатькәр, алтын приискылары хуҗасы.

Тормыш юлы 
1859 елның 23 ноябрендә Ырынбур губернасы Эстәрлетамак өязендәге (хәзерге Башкортостанның Мәләвез районы) Җиргән авылында туа. 1862 елның җәендә әтисе, гаиләсен алып, Орск өязенең Юлык авылына күчеп китә. Закирне һәм аның абыйсын башта өйдә укыталар. Аннары Муллакай авылындагы мәдрәсәгә бирәләр. Закир 1880-1881 елларда Истанбулда яши, төрек телен, әдәбиятын өйрәнә.

1890-1900 елларда бертуганнар Шакир белән Закирга аталарыннан Орск өязендәге алтын ятмалары күчә. Алардан 1917 елга кадәр барлыгы 5 тонна алтын табыла. Рәмиевләр приискларның техник җиһазландыруын кайгыртканнар. Приискларда барлыгы 850 эшче көч куйган. Рәмиевләрнең иганәчелек эше шактый мәгълүм. Алынган табышка алар татар язучыларының әсәрләрен бастырганнар, уннарча мәктәпләр тотканнар, татар студентларына матди ярдәм күрсәткәннәр, мәчетләр төзегәннәр. Алтын ятмаларын арендага биреп торган башкортларның авылларында үз хисапларына мәчетләр төзегәннәр, мәдрәсәләр ачканнар.

Орск Закир Рәмиев сәүдәгәре Закир Борнаевның Мәһүбә исемле кызына өйләнә һәм Ырынбурга күчә. Анда җәмәгатьчелек эшенә, мәдәни-агарту шөгыленә керешә.

1905 елдан Шакир белән Закир Рәмиевләр Ырынбурда матбугат чыгару эшен башлыйлар. 1906 елда «Вакыт» гәзите (башта атнасына өч тапкыр, аннары көн дә чыга башлый), 1908 елдан «Шура» журналын чыгара башлыйлар («Вакыт»ның мөхәррире Фатих Кәрими, "Шура"ныкы Риза Фәхретдин була). Бу ике басма да 1918 елда ябыла.

Октябрь инкыйлабыннан соң типографиясен, алтын приискаларын яңа хакимияткә тапшыра. З.Рәмиевның шәхси китапханәсен әрәм итеп, яндырып бетерәләр.

1921 елгы ачлык вакытында халыкка ярдәм итү эшен оештыруга керешә, ләкин авырып китә һәм шул елның 9 октябрендә вафат була.

Хәтер 
Казан шәһәр Думасының 2015 елның 4 мартындагы 26-41 санлы карары белән Салмачы бистәсендәге асфальтланмаган бер тыкрыкка Дәрдмәнд исеме бирелгән.

Сылтамалар
 Мирас сайтында Дәрдемәнд биографиясе һәм иҗаты
 Дәрдемәнд шигырьләре 
 Дәрдемәнд татар әдәбияты дәреслегендә
 Дәрдемәндне зурлый белмибез
 Дәрдмәнднең тууына 150 ел 
 Дәрдмәнд – шагыйрьләр солтаны

Шулай ук кара
 Каләмгә хитаб

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Патша Думасы депутатлары
Яхшы мәкаләләр
Татар эшмәкәрләре
Иганәчеләр
Дәрдемәнд
Закир Һади

Закир Һади – XlX  гасыр ахыры — XX гасыр башы татар язучысы.

Тормыш юлы 
Закир Һади 1863 елның 15 мартында Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Шаран районы) Ярәмкә авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа.

Башлангыч белемне атасыннан ала. 1875 елда Закирны Тымытык мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр. 1885 елда З.Һади Түбән Новгород шәһәренә китә. Шуннан Касыйм шәһәрендәге яңачарак укыта торган мәдрәсәгә керә. Касыймнан 5-6 чакрым ары Татар бае дип исемләнгән авылда яңача укыта торган мөгаллимнәр хәзерләүче курслар ачыла. З.Һади, мәдрәсәне ташлап, шул курска керә. Курсны тәмамлагач, Мулта авылына барып, укытучы булып эшкә урнаша.

Авылда укытучылык эше алып бару белән бергә, үз белемен арттыру өстендә дә эшли. Шушы уквакытларда ул иҗат эшенә дә керешә. Аның беренче хикәясе "Бәхетле кыз", 1903 елда язылып, 1904 елда Ырынбурда басылып чыга. 
1908 елны З.Һади беркадәр вакыт Казанда торып китә.

1914-1918 еллар арасында Харкауда тора һәм анда балалар укыта. Аннары Ярәмкәгә кайта. 1919-1920 елларда Шаран районы Бурсык авылында укытучы булып эшли. 1921-1922 еллардан соң яңадан Касыйм ягына китә һәм Бимсала авылына килеп урнаша. Анда да укытучылык эшен дәвам иттерә. 
Закир Һади 1933 елда үлә, Бимсалада җирләнә.

Иҗаты 
1903 елда беренче хикәясе – "Бәхетле кыз"ны иҗат итә.  Аның «Бәхетсез кыз», «Официант», «Хәер дога», «Мәгъсүм» кебек әсәрләре дә шул чорда иҗат ителә. 1908 елда «Яңа әсхабе кәһәф» һәм «Җиһанша хәзрәт» повестьларын бастырып чыгара. Габдулла Тукай белән Фатих Әмирхан аның иҗатын югары бәялиләр.

Чыганаклар
 ©CCCР Фәннәр академиясе Казан филиалы Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты чыгарган "Татар әдәбияты тарихы" китабы, 2нче том.

Татар язучылары
Исмәгыйль Рәмиев

Исмәгыйль Габдулла улы Рәмиев (1895-1969) – күренекле галим-китапчы, матбугат белгече һәм библиограф.

Тормыш юлы 
Исмәгыйль Рәмиев Уфа губернасының Эстәрлетамак шәһәрендә туа.

Сугышка алына. 1917 елның декабрь башларында Ырынбурда башкортларның 1нче Корылтае уза. Зур җыенга татарлардан вәкил итеп чакырылган Галимҗан Ибраһимов үзенә ярдәмче-адьютант итеп  Уфа гарнизонында хәрби писарь итеп хезмәт иткән Исмәгыйль Рәмиевне чакыра.

Әдәбият һәм сәнгатькә мәхәббәт аны Казанга алып килә. Ул татар мәдәниятенең алдынгы вәкилләре(Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Галимҗан Ибраһимов, Габдулла Кариев һ.б.) белән якыннан таныша, журналистлык эшен башлый. 
 
1920 елда Самарда оештырылган татар театр студиясе җитәкчеләренең берсе.

Ул – 1926 елда Казанда басылган "Вакытлы татар мәтбугаты. 1905-1925" исемле китап авторы. Бу уникаль хезмәтендә әдип 1905- 1925 елларда чыккан татар телендәге ике йөз иллегә якын гәҗит-журналларга күзәтү ясый.

1931 елның 2 гыйнварында Дин өчен көрәш — социализм өчен көрәш брошюрасын дөньяга чыгарган өчен кулга алына. ҖКың 58-10 мәкаләсе буенча шартлы рәвештә хөкем ителә.

60нчы еллар ахырына язучы "Әдәби сүзлек" дигән хезмәтен төгәлли. Бу хезмәттә революциягә кадәрге татар әдәбияты, вакытлы мәтбугат, нәшрият, китапчылык эше, фольклор, милли театр, музыка, нәкыш сәнгате тарихына бәйле мөһим фактлар, вакыйгалар, аерым шәхесләр турында кыскача мәгълүматлар язылган. Шулай ук анда мәдәниятыбыз тарихында зур роль уйнаган мәдрәсәләр, дин эшлеклеләре турында да мәгълүмат бар.

Искәрмәләр 

Татар галимнәре
Репрессияләнгән татарлар
Муса Акъегетзадә

Муса Акъегет, Муса Акъегетзадә,  — татар язучысы, мөгаллим.

Тормыш юлы 
Муса Мөхәммәтҗан улы Акҗегетов 1864 елның 3 декабрендә Пенза губернасының Чамбар (хәзерге Белинский) шәһәрендә урта дәрәҗәле чинауник гаиләсендә дөньяга килә. Аның бабасы, Алтынбай Акъегет Чамбар өязе Мачали авылы крестьяны була. 1807—1812 еллардагы  сугышта күрсәткән батырлыклары өчен ул прапорщик һәм дворянлык дәрәҗәсе ирешә.

Муса уку яшенә җиткәч, аны атасының туган авылы Мачалига җибәргәннәр. Соңыннан Чамбарга кайтарылып, 4 сыйныфлы рус мәктәбенә бирәләр. 1878 елның 14  августында Муса, Пензагә килеп, аның беренче гимназиясенә укырга керә. Ул анда француз телен дә үзләштерә. 1884нче елда гимназияне бары «яхшы» билгеләренә тәмамлый һәм югары мәктәпкә керү теләге белән Мәскәү университетына үтенеч бирә, ләкин, татар булганга күрә, кабул ителми.

1886 елда Муса Акъегетнең «Хисаметдин менла» повесте Казанда университет типографиясендә басылып чыга. 1887 елда Муса Акъегет Кырымга Бакчасарай шәһәренә барып, «Тәрҗеман» газетасы редакциясендә эшли башлый һәм, анда бер елдан артык торып, Төркиягә китә. Шунда – Истанбул шәһәрендә югары мәктәпкә керә. ул Төркиядә Мөлкия (дәүләт учрежденияләрендә эшләүче хезмәткәрләр хәзерләүче) мәктәбен бетерә.

1908 елларда аның «Мәтин» исемле газет чыгаруы, ә соңрак 1914 елдан башлап, Казаннан сатып алынган китапларны тәртипкә салу буенча Истанбул китапханәсендә эшләве турында мәгълүмат бар. Шулай ук икътисад буенча фәнни эшләр яза. Соңгы көннәренә кадәр ул китапханәдә эшли һәм 1923 елның 24 сентябрендә вафат була.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Татар язучылары
Нәҗип Думави

Нәҗип Сибгатулла улы Тахтамышев –  бай мирас калдырган язучы. Шагыйрь буларак, 1905-1907 еллардагы күтәрелеш чорында яза башлый һәм күпсанлы шигырьләр, поэмалар иҗат итә. Болардан тыш, повестьлар, хикәяләр, публицистик һәм әдәби тәнкыйть мәкаләләре дә яза.

Тормыш юлы 
Нәҗип Думави Аксубай районындагы Яңа Дума авылында 1883 елның 19 маенда туа. Башлангыч белемне әтисеннән ала. Унбер яшендә Кизләү мәдрәсәсенә илтәләр. Анда бер кышны укып чыккач, Казандагы Габдулла Апанаев мәдрәсәсенә керә. Аны биредә Һади Максуди да укыта. Нәҗип Думави татар балалары өчен ачылган рус мәктәбендә дә укый. 
Н. Думави акча юнәтү теләге белән казакъ далаларына китә. Чистайда, Кизелдә, Буби мәдрәсәсендә, Рязань губернасының Вәрәки авылында һәм Үзбәкстанда балалар укыта.

1911нче елның башында жандармерия Буби мәдрәсәсен тар-мар китерә, мөгаллимнәрне кулга ала, шәкертләрне тарата. Н.Думави да кулга алына һәм Сарапул төрмәсендә тугыз айдан артыграк утырып чыга.

Н.Думави 1904-1905 елгы Япон һәм 1914нче елгы империалистик сугышларга алына, яралана. 
1921-1925 елларда туган авылында мулла була.

1933 елның 5 маенда Сәмәркандта вафат була.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар 

Татар язучылары
Шакир Мөхәммәдов

Шакир Мөхәммәтша улы Мөхәммәдов — 20 гасыр башында иҗат иткән татар язучысы.

Тормыш юлы 
Шакир Мөхәммәдов 1865 елның 20 май көнне Буа шәһәрендә туа. Шакир 14 яшенә кадәр Буада алдынгы мәдрәсәләрнең берсендә укый. Ләкин, тормыш авырлыклары аркасында, аны тәмамламыйча, 1879нчы елда, Ырынбурга барып, байларда хезмәт итә.

Шакир Мөхәммәдовв 1884нче елдан Хөсәеновлар конторасында счетовод булып эшли башлый. Бераздан ул Мәскәүгә китеп, рус сәүдәгәре конторасында эшли, шунда бухгалтерия курсларына йөри. 1900нчы елда ул эш бирүчесенең Манҗуриядәге конторасына китә.

1900-1901нче елларда Ш.Мөхәммәдов Харбин шәһәрендә яши һәм иҗат эшен башлый.

1901 елда Казанда аның беренче хикәясе – "Җәһаләт, яхут Галиәкбәр агай" басылып чыга. Шул ук елны Ырынбурда аның икенче хикәясе – "Яфрак асты, яки Мәкәрҗә ярминкәсе" басыла.

1902нче елның көзендә Ш. Мөхәммәдов Буага кайта.

1903 елда ул яңадан Ырынбурга килә һәм конторага эшкә урнаша. Шул елны "Яңа бәдәвам" сатирик әсәрен яза.

1905 елның башында язучының иң зур әсәре – "Япун сугышы, яки доброволец Батыргали агай" исемле повесте басылып чыга.

Шакир Мөхәммәдиев 1906нчы елның сентябреннән «Карчыга» исемле сатирик журнал чыгара башлый. Журнал 1907 елның июлендә чыгудан туктатыла.

Язучы 1923 елда үлә.

Тышкы сылтамалар 
 Милләттәшләр. Шакир Мөхәммәдша угылы Мөхәммәдов
 Журнал «КАРЧЫГА (Ястреб»)

Татар язучылары
Сатирик язучылар
Буа мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Кан әйләнеше

Кан әйләнеше – канның тамырлар буйлап хәрәкәте. Кан әйләнеше системасы кан тамырларыннан һәм йөрәктән гыйбарәт. Кыскарып, йөрәк насос шикелле эшли һәм, канның туктаусыз хәрәкәтен тәэмин итеп, аны кан тамырлары буйлап этәрә. 
Кан тамырлары төзелешләре ягыннан бертөрле түгел. Артерияләр буйлап йөрәктән чыккан, әче тудыргычка бай кан хәрәкәт итә. Аларның шома мускуллы диварлары тыгыз, эластик була. Йөрәк, кыскарып, артерияләргә канны зур басым белән кысып чыгара. 
Эре артерияләр йөрәктән ераклашкан саен тармаклана баралар. Иң вак артерияәр капиллярларга тармакланалар. Кан плазмасында эрегән матдәләр капилляр диварлары аша күзәнәкләргә үтә. Кешедә якынча 150 миллиард капилляр бар. Капиллярлардан кан веналарга җыела, алар буйлап кан йөрәккә хәрәкәт итә. 
Организмда кан кан тамырларының йөрәк белән кушылган ике йомык системасы буйлап йөри – кан әйләнешенең кечкенә һәм зур түгәрәкләре.

Кан әйләнеше түгәрәкләре 

Организмда кан кан тамырларының йөрәк белән кушылган ике йомык системасы буйлап йөри – кан әйләнешенең кечкенә һәм зур түгәрәкләре. Кан әйләнешенең зур түгәрәге буйлап кан – 20 – 23 секунд эчендә, ә кечкенә түгәрәк буйлап 5 тапкыр тизрәк уза. Веноз кан уң йөрәгалдыннан уң карынчыкка эләгә, аннары яңадан кан әйләнешенең кечкенә түгәрәгенә юнәлә.

Кан әйләнешенең кечкенә түгәрәге 
 
Кан әйләнешенең кечкенә түгәрәге (үпкә кан әйләнеше) – канның ун карынчыктан үпкә артерияләре, капиллярлары һәм веналары аркылы сул йөрәгалдына кадәр үткән юлы. 
Йөрәкнең уң ягына әче тудыргычка ярлы веноз кан эләгә. Уң карынчык, кыскарып, канны үпкә артериясенә кысып чыгара. Ике тармакка аерылган үпкә артериясе буйлап кан үпкәләргә юнәлә. Үпкәләрдә алар тагын да ваграк артерияләргә тармакланып, күп санлы үпкә куыкчыкларын чолгап алган капиллярлар хасил итәләр, ул куыкчыкларга атмосфера һавасы кереп тора. Кан үпкә капиллярлары буйлап акканда, аңа әче тудыргыч керә, бер үк вакытта углекислый газ каннан үпкәләргә тулган һавага күчә, ягъни веноз кан артериаль канга әйләнә. Аннары кан веналарга җыела. Алар бер-берсе белән кушылып , сул йөрәгалдына коя торган дүрт үпкә венасын барлыкка китерәләр.

Кан әйләнешенең зур түгәрәге 
Кан әйләнешенең зур түгәрәге – канның, сул карынчыктан чыгып, гәүдәдәге барлык әгъзаларның артерияләре, капиллярлары һәм веналары буйлап уң йөрәгалдына кадәр үткән юлыю
Сул карынчык, кыскарып, артериаль канны аортага – кешенең иң эре артериясенң кысып чыгара. Аорта барлык әгъзаларны, шул исәптшн, йөрәкнең үзен дә кан белән тәэмин итә торган артерияләргә тармаклана. Артерияләр һәр әгъзада, вак артерияләрнең һәм капиллярларның куе челтәрен барлыкка китереп, тармаклана баралар. Капиллярлардан тәннең барлык тукымаларына әче тудыргыч һәм туклыклы матдәләр керә, ә күзәнәкләрдән капиллярларга углекислый газ күчә. Бу вакытта артериаль кан веноз канга әверелә. Капиллярлар башта – вак, аннары эрерәк веналарга берләшәләр. Алардагы бөтен кан ике зур күп канлы венага җыела. Өске күп канлы вена канны – баштан, муеннан, куллардан, ә аскы күп канлы вена гәүдәнең калган барлык өлешләреннән йөрәккә китерә. Ике вена да уң йөрәгалдына килеп кушыла.

Тән физиологиясе
1 сентябрь

1 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның беренче көне. Ел ахырына кадәр 121 көн кала.



Бөтендөнья тынычлык көне (Икенче Бөтендөнья сугышы башланган көн).

Әрмәнстан,  Беларусия,  Казакъстан,  Молдавия,  Россия,  Төрекмәнстан,  Украина — Белем көне.
  Ливия — инкыйлаб көне.
  Словакия — Конституция көне.
  Үзбәкстан — бәйсезлек көне.
  Сингапур — укытучы көне.



1482 — Татар армиясе Русь башкаласы Киевны ала.
 1581 — Рус гаскәрләре Себер ханлыгына һөҗүм итәләр.
 1923 — дә Канто җир тетрәве нәтиҗәсендә берничә йөз мең кеше вафат була.
 1939 — Алмания җирләрендә оештырылган  дәүләте га гаскәрләрен кертеп, Икенче бөтендөнья сугышын башлый.
 1969 — Түбән Кама музыка көллияте беренче укучыларын кабул итә.
 1969 — дә хәрби бәрелеш нәтиҗәсендә хәкимияткә Мөаммәр Каддафи килә.
 1971 — , ,  илләрендә узган референдумларда Гарәп Җөмһүриятләре Федерациясе конституциясе раслана.
 1971 —  үз бәйсезлеген игълан итә.
 2004 —  Төньяк Осетиянең  Беслан шәһәренен 1 нче мәктәптәбендәге Белем көне чарасында катнашкан 1128 кеше тоткын алына.

Симән көне 
Керәшен татарларында бу көн Симән (Семен) көне дип йөртелә: “арышны Симән көнне төшкә тикле чәч, төштән соң чәчмә”, “симән көн үткәч, биш-алты көннән бәрәңге казырга ярый”. Симән көнендә умартадан бал алу һәм өйдән чебен куу йоласы яшәп килгән. Чебеннәрне куганда: «Чыгыгыз, чык, Симән бабай килгән, бал ашарга чакыра», — дип әйтә торган булганнар.

Сынамышлар 
 Беренче сентябрьдә җылы булса, бөтен көз җылы булыр.
 Беренче сентябрьдә күк күкрәсә, киләсе ел ашлык уңар, ләкин көз озак киләр.
 Симән көнне яңгыр яуса, көз пычрак килә.
 Беренче сентябрь көнне җил булса, киләсе ел ашлык начар булыр.

1867 — Авраамий, 
 1905 — Тамара Абакелия, гөрҗи совет сынчысы, график, театр рәссамы.
 1922 — Ташхуҗа Хуҗаев, үзбәк режиссёры, театр һәм кино актёры, мөгаллим, тәрҗемәче.
1924 — Әхмәт Әминев, Социалистик Хезмәт Каһарманы. 
 1926 — Фәния Чанышева, шагыйрә.
 1941 — Кадим Аралбай, башкорт язучысы.
 1946 — Рәис Мөхәммәдиев, татар язучысы, фантаст.
 1948 — Альберт Әсәдуллин, татар җырчысы.
 1948 — Шамил Зарифов, татар хакимият-хуҗалык эшлеклесе.
 1960 — Нурулла Гариф, татар язучысы, тарихчы-галим, тарих фәннәре кандидаты.
 1961 — Сергей Говорухин, кино режиссеры, сценарий язучы, прозаик.

1715 — Людовик XIV, француз патшасы,  башлыгы.
 1910 — Александр Зайцев, химия галиме, профессор.
 1941 — Габдулла Галиев, татар шагыйре.
 1970 — Франсуа Мориак, француз язучысы, шагыйрь.
 1984 — Наум Урхи, чуаш тел галиме, тәрҗемәче.
 1991 — Иван Аношин, совет фирка‑дәүләт эшлеклесе, генерал‑лейтенант.
 1993 — Хәсән Габдуллаев, азәрбайҗан физика галиме, академик.
 2022 — Равил Маганов, «Лукойл» АҖ беренче башкарма вице-президенты (фаҗигале төстә).
 2023 — Рашат Низами, язучы.
 2023 — Раббани Шәрипов, милли көрәш буенча РСФСР чемпионы.

Чыганаклар 
 Без бер тамырдан: Керәшен татарларының этногенезын һәм этнографиясен өйрәнү буенча урта гомуми белем мәктәпләре өчен уку ярдәмлеге/Төзүчесе Н.В. Максимов. – Казан: Мәгариф, 2002. – 223б. ISBN 5-7761-1255-9





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
1 сентябрь
Ливия

Ли́вия (гарәпчә ليبيا‎‎) — Төньяк Африкада, Урта диңгез ярында урнашкан дәүләт, Мәгърибнең иң көнчыгыш иле.

Мәйданы 1 759 540 км², шуның 90 % чүлләр алып тора. Ливия – мәйданы буенча Африкада дүртенче, дөньяда 17 нче ил. Башкалада, Триполида, 6, 3 миллион ливиялеләрнең 1,7 миллионы яши. Ливия традиция буенча, 3 өлешкә бүленә: Триполитания (көнбатыш), Киренаика (көнчыгыш) һәм Феззан (көньяк). Ливия байрагы —яшел төстә, бернинди сурәтсез.

Тәкъвим — ислам тәкъвиме, җәйге һәм кышкы вакытка күчеш юк.

Көнбатышта ил Алжир белән, төньяк-көнбатышта Тунис белән, көньякта Чад һәм Нигер, көньяк-көнчыгышта Судан, көнчыгышта Мисыр белән чиктәш. Ливиянең төнья чиген Урта диңгез юа.

Яр линиясе – 1770 км, Урта диңгез Африка илләре арасында иң зурысы. Урта диңгезнең Ливиягә якын өлешен Ливия диңгезе дип атыйлар. Климат, гадәттә, коры чүл климаты, диңгез буйларында йомшак Урта диңгез климаты, ә Бенгази районында – илнең көнчыгышында – дымлы. Тузан бураннары- сирокко еш. 1922 елда Әл-Газизия шәһәрендә 57, 8 0С (136, 0 оF) температурасы — Җирдә иң зур температура теркәлә.

Дин 
Ливиядә  ислам ― дәүләт дине. Коръән ― Ливиядәге законнарның нигезе. Ил халкының (7 млн кеше, 2021 елга) 97 % ы ислам динен тота, 2,7 % ы ― христианнар (, католик, англикан чиркәүләре тарафдарлары), 0,3 % ы ― башка диннәр тарафдарлары. Ливия мөселманнарының күпчелеге ― сөнниләр. Аз санлы Әхмәдия, шигый, гыйбадия агымнары вәкилләре бар  .
 Ливиядә ислам

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Ливия
Мәгъриб
Көньяк Африка Республикасы

Көньяк Африка Җөмһүрияте (африкаанс Republiek van Suid-Afrika; ингл. Republic of South Africa), шулай ук КАР яки КАҖ – Африка кыйтгасының көньяк өлешендә урнашкан дәүләт.

Дәүләт дөньяның нык үскән илләре рәтенә керә. Башкаласы — Претория шәһәре.
Илдәге кешеләрнең күпчелеген җирле халык — бантулар тәшкил итә. Африканың башка илләре арасында КАҖ Аурупадан чыккан кешеләрнең (африканерлар, инглизләр) күп булуы белән аерылып тора.

КАҖ — төрле табигый комплекслар һәм гаять зур табигый байлыклар иле. Илнең күпчелек өлеше — тигезлекле яссы таулык, ул әкренләп көньякка һәм көнчыгышка таба күтәрелә барып, таулар белән алышына. Ил территориясендә саванналар күбрәк. Табигый шартлар, бөтен Көньяк Африкадагы кебек, төньяктан көньякка таба гына түгел, көнчыгыштан көнбатышка таба да үзгәрә.

КАҖның аңа гына хас күп төрле ландшафтларында фауна бик тә бай. Күп районнарда аучылык һәм балык тоту хәзергә кадәр җирле халыкның төп шөгыле булып тора. Әмма европалылар килү белән, кыргый хайваннар саны сизелерлек кимегән, һәм аларның шактый күп төрләре бөтенләй диярлек юкка чыккан. Үлән белән тукланучы хайваннарның — антилопа, зебра, жираф, фил, зур кара буйвол, мөгезборыннарның саны аеруча нык кимегән. Арыслан, леопардлар бөтенләй диярлек юкка чыккан.

Кыргый хайваннарны тулысынча кырып бетерүдән коткарып калу, шулай ук тулаем табигый комплексларны саклау максаты белән КАҖда тыюлыклар һәм милли парклар төзелгән. Аларның иң зурысында — Крюгер милли паркында — материкта очрый торган хайваннарның барлык төре җыелган.

Уңдырышлы җир мәйданнары ак тәнле фермерлар — хосусый авыл хуҗалыгы предприятиеләренең хуҗалары кулында. Фермер хуҗалыклары техника һәм ашламаларны киң кулланалар һәм шуңа күрә югары уңыш алалар. Алар кукуруз, бодай, кузаклылар, шикәр камышы, цитруслар, мамык һәм башка культуралар игәләр. Яхшы көтүлекләре булган күтәренке яссы таулыкларда сарык һәм мөгезле эре терлек асрау фермалары урнашкан. Көтүлекле терлекчелек авыл хуҗалыгында бик әһәмиятле урын алып тора.

КАҖның җир асты төрле файдалы казылмаларга бай. Бу илне геологик могҗиза дип атыйлар.
КАҖ алмаз, алтын, платина, уран һәм тимер рудалары запасы һәм аларны чыгару буенча дөньяда беренче урыннарның берсен алып тора. Илнең хуҗалыгы Англия һәм Америка монополистларына бәйле, алар файдалы казылмалар эшкәртүне үз кулларында тоталар һәм аннан гаять зур табыш алалар.

Моны да карагыз 
 Көньяк Африка Республикасында ислам
 Көньяк Африка Җөмһүриятендә Һинд дине

Чыганаклар 
Көньяк Африка Җөмһүрияте.

Көньяк Африка Җөмһүрияте
Җөмһүриятләр
Мәрзия Ваһит Дәстҗәрде

Мәрзия Ваһит Дәстҗәрде (1959 ел, Тәһран) – Иран Җөмһүрияте тарихында беренче министр-хатын-кыз. Мәрзия Ваһит Дәстҗәрде сәламәтлек министры урынына сайланган.

Сылтамалар

 Азатлык радиосы

Шәхесләр:Иран
Сәясәт

Сәясәт (грекча τα πολιτικά – «полиска (дәүләткә) кагылышлы нәрсә») – яшәүнең гомүм кагыйдәләрен тудыру, саклау һәм үстерүгә юнәлгән кеше эшчәнлеге аланы.

Сәяси системалар һәм идеологияләр 

Бүгенге көнгә 20 сәяси һәм идеологик система мәгълүм:

 Авторитарийчылык
 Анархия
 Демократия
 Диктатура
 Коммунизм

 Консерватизм
 Космополитизм
 Либерализм
 Марксизм
 Милитаризм

 Нацизм
 Милләтчелек
 Пацифизм
 Плутократия
 Самодержавие

 Социализм
 Теократия
 Тоталитаризм
 Тимократия
 Фашизм

Шулай ук карагыз 
 Тышкы сәясәт
 Эчке сәясәт
 Геополитика
 Геостратегия
 Милли сәясәт
 Сәяси география
 Сәясәт белеме
 Инкыйлаб
 Стратегик география
 Сәяси фирка
 Сәяси клуб

Социология
Төшенчәләр
Менделеевның периодик таблицасы

Периодик таблица – химик элементларның класификациясе. Таблица химик элементларның үзлекләренең төш корылмасына бәйлелеген урнаштыра. Система, рус химигы Д. И. Менделеев тарафыннан ачыкланган, периодик законның график сурәтләнеше булып тора. Бу законның беренче вариантын Менделеев 1869—1871 елларда эшли.

Химия
Химик элементлар
Водород

Водород яки сутуар (H, , ) — Менделеевның периодик таблицасының беренче элементы. Табигатьтә иң киң таралган элемент (88,6%). Водородның 5 изотоптан өчесе үз исемнәрен йөртәләр: ¹H — протий (Н), ²H — дейтерий (D) һәм ³H — тритий (T).

Бүгенге заманда Водород  Галәмдә иң таралган элемент, 88,6% бөтен атом тәшкил итә, гелий 11,3%, башка элементлар нибары 0,1%.

Водород  - йолдызлар һәм йолдызара газның нигезе. Атомар Водород  рекомбинация чорында  барлыкка килгән.

Йолдызлар температурасында (мәсәлән: Кояш өслегендә ~6000 °C)  Водород  плазма төрендә бар, йолдызара фәзада молекулалар, атомнар, ионнар, молекуляр болытлар төрендә тора.

Водородның гади матдәсе — җиңел төссез газ. Һава йә уттуар белән катнашканда янучан һәм шартлаткыч. Агусыз. Этанол һәм тимер, никел, палладий, платина кебек металларда эрүчән.

Стандарт температурада һәм басымда Водород - төссез, тәмсез, иссез, агусыз икеатомлы газ Н2. 

Водород  күпчелек металл булмаган элементлар белән ковалент бәйләнешләрне яхшы төзегәнгә күрә Җирдәге Водород  күбесенчә молекуляр катнашмаларда - су, органик катнашмаларда бар.

Водород ның латин атамасы Hydrogenium булганга күрә H латин хәрефе белән билгеләнә.

Әдәбият

Кузьменко Н. Е., Ерёмин В. В., Попков В. А. Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы: Учебное пособие для вузов. — М.: Издательство «Экзамен», 2005.
Дигонский С. В., Тен В. В. Неизвестный водород. — СПб: Наука, 2006. ISBN 5-02-025114-3
Chart of the Nuclides. — 17th. — Knolls Atomic Power Laboratory, 2010. — ISBN 978-0-9843653-0-2.
Newton, David E. The Chemical Elements. — New York : Franklin Watts, 1994. — ISBN 978-0-531-12501-4.

Химик элементлар
Әхмәт Уразаев-Кормаши

Уразаев Кормаши Әхмәт (1855-1883) – шагыйрь, романтик сюжетлы, көйле "Бүз егет" һәм "Тахир илә Зөһрә" поэмалары авторы.

Биография
Бабасы Минзәлә кантоны Иске Кормаш авылында имам була. Атасы Курган өлкәсе Звериноголовское шәһәрендә төпләнә. Кормаши шунда туса да туганнары янына – Иске Кормашка кайтып йөри. Тәхәллусе шуңа бәйле.
Бик яшьли вафат була.

Басылган әсәрләре:
 "Бүз егет".Казан.1874.
 "Таһир илә Зүһрә" 1876.Казан.

Бу ике китап та бик күп тапкыр басылганнар. Казан федераль (Идел буе) университетының китапханәсендә Бүз егетнең 19, Таһир илә Зөһрәнең 13 төрле басмасы саклана.

Чыганак
Гайнуллин М. Татар әдәбияты. 18 йөз:дәреслек хрестоматия. — Казан:ТаТКНигоиздат, 1957. — 284-339 бит.
Гайнетдинов М. Әхмәт Уразаев-Кормаши//Татар әдәбияты тарихы. — 2т. — Казан:ТКН., 1985. — 431-440 бит.
Татар поэзиясе антологиясе. — Казан:ТКН.,1992. — 360-364 бит.

Татар язучылары
Итальян теле

Итальян теле (lingua italiana) – итальяннарның милли теле. Италиядә, Ватиканда, Сан-Маринода, Швейцариядә дәүләт теле.

Әлифба

Грамматика

Исем 
Итальян телендә исемнәр җенес буенча аeрыла, ике род бар. Җенесне аеру өчен артикльләр һәм кушымчалар кулланыла.

Китап – Il libro

Məктəп – La scuola

Исемнең сан категориясе бар. Күплек санын ясау өчен исемнең кушымчалары үзгәрә:

Libro (китап) – Libri (китаплар)

Scuola (мəктəп) – Scuole (мəктəплəр)

Итальян телендә килеш төшенчәсе юк. Килеш кушымчалары урынына бәйлекләр (предлоглар) кулланыла.

Без мəктəпкə барабыз. – Noi andiamo a scuola.

Мəскəүдəн кайтам. – Io torno da Mosca.

Мансурның китабы. – Il libro di Mansur.

Зат алмашлыклары

Фигыль 
Итальян телендә фигыльнең инфинитив формасы -are, -ere, -ire кушымчасы белән ясала.

arrivare – килергә

ripetere – кабатларга

dormire – йокларга

Хәзерге заман (Il Presente)

Билгеле үткән заман (Il Passato Prossimo) 
essere/avere + үткән заман сыйфат фигыль

Тәмамланмаган үткән заман (L'Imperfetto)

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ангола

Анго́ла Җөмһүрияте́ (порт. República de Angola), Анго́ла – көньяк-көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Намибия белән көньякта, Демократик Конго Җөмһүрияте белән төньяк-көнчыгышта һәм төньякта, Замбия белән көнчыгышта, шулай ук Конго Җөмһүрияте белән (Кабинда анклавы) чиктәш. Көнбатышта Атлантик океаны белән юыла. Анголаның AngoSat-1 дип аталган беренче ясалма иярчене 2017 елның 26 декабрендә җибәрелгән булган һәм илнең бөтен территориясендә һәм аның чикләреннән тыш телекоммуникацияләр тәэмин итәргә мөмкинчелек бирәчәк.
Элекеге Португалия колониясе. Күп файдалы казылмалар бар.

Тарих 

Африка дәүләтләре
Җөмһүриятләр
Ангола
Колония

Колония - империалистик дәүләт тарафыннан басып алынган, изелгән ил. Колониядә сәяси яисә икътисади көч юк.

Шулай ук карагыз 
 Колониализм

Колонияләр
Буйсынган территорияләр
Төньяк Америка

Тө́ньяк Аме́рика (, , , ) — төньяк һәм көнбатыш ярымшарларында урнашкан кыйтга. Төньяк Америка халкының саны 500 млн кеше. Кариб диңгезе утрауларында һәм Үзәк Америкада халык тыгызлыгы бик югары (1 км²-га 200дән кеше артык).

Дәүләтләр һәм территорияләр

Бәйсез дәүләтләр 
  Антигуа һәм Барбуда
  Багамалар
  Барбадос
  Белиз
  Гаити
  Гватемала
  Һондурас
  Гренада
  Доминика
  Доминикан Җөмһүрияте
  Канада
  Коста-Рика
  Куба
  Мексика
  Никарагуа
  Панама
  Сальвадор
  Сент-Люсия
  Сент-Винсент һәм Гренадиналар
  Сент-Китс һәм Невис
  Америка Кушма Штатлары
  Тринидад һәм Тобаго
  Ямайка

Буйсынган территорияләр 
 Америка Виргин утраулары
 Ангилья
 Аруба
 Бермуд утраулары
 Британ Виргин утраулары
 Гваделупа
 Гренландия
 Кайманов утраулары
 Клиппертон
 Мартиника
 Монтсеррат
 Навасса
 Нидерланд Антиль утраулары
 Пуэрто-Рико
 Сен-Бартельми
 Сен-Мартен
 Сен-Пьер һәм Микелон
 Тёркс һәм Кайкос

Кыйтгалар
Америка
Регионнар
Пиза

Пиза — Италиянең Тоскана төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

Географиясе 

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 

 Cтатистика милли институты
 Cтатистика милли институты 

Әлифба буенча торак пунктлар
Италия коммуналары
Тоскана төбәге шәһәрләре
Гондвана

Гондва́на - озак вакыт көньяк ярымшарында урнашкан кыйтга исеме. 

Гондвана хәзерге Африка, Көньяк Америка, Антарктида, Австралия кыйтгаларыннан һәм шулай ук Һиндостан утравыннан (Лавразия белән бәрелгәш ярымумутрауга әйләнде) торган.

Борынгы кыйтгалар
Лавразия

Лавра́зия — Мезозой чорында Пангея таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән элеккеге ике кыйтганың берсе (көньякта Гондвана урын алган иде). Лавразия хәзерге Авразия һәм Төньяк Америкага таркалган. Алар бер-берсеннән 135тән 200гә млн ел элек аерылган.

Борынгы кыйтгалар
Пангея

Пангея (грекча Πανγαία, бөтен җир) - Альфред Вегенер тарафыннан бирелгән протоконтинент исеме. 

Борынгы кыйтгалар
Людвиг ван Бетховен

Лю́двиг ван Бетхо́вен (алм. Ludwig van Beethoven) – мәшһүр алман композиторы, дирижеры һәм пианинода уйнаучы. Өч Вена классикларының берсе.

Алмания композиторлары
XVIII гасыр композиторлары
XIX гасыр композиторлары
3 февраль

3 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның 3нче көне. Ел ахырына кадәр 331 (кәбисә елларда – 332) көн кала.





— " Вьетнам коммунист партиясе (en) нигезләнүе көне" (, 1930).
  Мозамбик — Каһарманнар көне ().
  — Җәфа чигүчеләр көне ().
  — Ветераннар көне ().

— Дүрт капеллан көне .
  — Сан-Франсиску елгасы (ru) буенча навигация башлану көне (, 1871).
  — Илнең яклаучы изгесе көне ().
  Япония — Яз алды Сетсубун бәйрәме.

1509 — Диу янында җиңү яулау португалларга 450 елга Һиндстанда идарә итү мөмкинчелеген бирә.
 1830 — Бөекбритания, Россия һәм Франция Греция бәйсезлеген таныйлар.
 1958 — Бельгия, Нидерландлар һәм Люксембург Бенилюкска берләшә.

1745 — Семен Баратаев, 
 1809 — Феликс Мендельсон, алман композиторы.
 1827 — Григорий Мещеринов, 
 1880 — Милан Сршкич, 
 1892 — Анна Королькова, 
 1898 — Алвар Аалто, фин мигъмары.
 1899 — Лао Шэ, кытай язучысы, драматург.
 1901 — Иван Буланкин, 
 1908 — Фатих Хөсни, татар язучысы, драматург.
 1914 — Әнвәр Ахунҗанов, тел белгече, филология фәннәре докторы. 
 1917 — Валерий Грубов, 
 1919 — Евгений Разумов, 
 1921 — Фәхирә Гомәрева, 
 1926 — Нинель Юлтыева, балет биючесе, мөгаллим.
 1936 — Тавил Хаҗиәхмәтов, татар рәссамы.
 1937 — Анатолий Чебанов, 
 1937 — Муса Мөлеков, татар журналисты, филология фәннәре кандидаты.
 1940 — Тәүфикъ Камалиев, 
 1942 — Ирнис Рәхимуллин, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 1955 — Фәрит Әсәдуллин, 
 1956 — Георгий Малинецкий, 
 1958 — Равил Шәвәлиев, 
 1959 — Һуго Юнкерс, 
 1960 — Мәҗит Нартайлаков, 
 1963 — Васил Шәйхразыев, Чаллы мэры (2010-2014).
 1963 — Заһир Хәкимов, 
 1967 — Владимир Чабанов, 
 1969 — Ришат Муллагилдин, 
 1978 — Геннадий Разин, 
 1980 — Алия Назарбаева, 
 1983 — Фирдүс Тямаев, татар җырчысы.
 1988 — Нәфисә Хәйруллина, драма актеры.
 1988 — Яна Мартынова, 
 1993 — Геттер Яани,

1468 — Иоганн Гутенберг,
 1893 — Җәкәү Емельянов, 
 1901 — Гавриил Иванов, 
 1922 — Владимир Палладин, 
 1924 — Вудро Вильсон, 28 нче АКШ президенты, хокук һәм сәясәт белгече.
 1935 — Һуго Юнкерс, 
 1938 — Илдархан Мутин, 
 1945 — Михаил Чирков, 
 1947 — Петар Живкович, 
 1956 — Эмиль Борель, 
 1972 — Альфред Апин, 
 1976 — Борис Кушелевский, 
 1980 — Герман Лебедев, 
 1983 — Георгий Мушников, 
 1983 — Зоя Андреева, 
 1993 — Борис Ларионов, 
 1994 — Филипп Лукин, 
 2005 — Гаяз Акҗегетов, 
 2006 — Ват Кореши, 
 2007 — Гүрги Мәмәков, 
 2012 — Маһирә Хәйретдинова, гә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар.
 2013 — Марис Нәзиров, татар шагыйре.
 2017 — Дритеро Аголы, 
 2018 — Майкл Һарнер,



Ислам

Христианлык

Көнбатыш Христианнарда

Көнчыгыш христианнарда



Башка диннәр/ышанулар

Шулай ук карагыз

Cылтамалар 
 Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
 Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
 Portal Sao Francisco (Бразилия)
 Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
 Францияз телле дөнья көннәре порталы
 Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
 Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 февраль
6 февраль

6 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 328 (кәбисә елларда – 329) көн кала.



БСО — "Халыкара хатын-кызларның гениталияләрен имгәтүгә каршылык көне ()"..

— Боб Марли көне ().
  Яңа Зеландия, ,  — Вайтанг көне ().

Халыкара кәрәзле телефонсыз көне ().
 Халыкара бармен көне (). Свята і пам'ятні дні
  — нда һәм 22 башка штатында Рональд Рейган көне ().  http://www.ronaldreaganlegacyproject.org/userfiles/020111pr-reagandayproclamations(6).pdf
  — Әйләнә-тирә дөньяны яклаучылар көне ().{{ref-pt> 06 de fevereiro — Dia do Agente de Defesa Ambiental
  Сами халкы (en) милли көне () (, , , ).

1788 —   Конституциясен имзалап, Кушма Штатларына 6 нчы штат булып керә.
 1819 — Стэмфорд Раффлз га нигез сала.
 1936 —  фюреры Адольф Гитлер Гармиш-Партенкирхенда  Кышкы Олимпия уеннарын ача.
 1943 —  оеша.
 1952 —  тәхетенә Елизавета II килә.
 2023 -  Төркиядә һәм  Сүриядә көчле җир тетрәү була.

1612 — Антуан Арно, француз католик дин әһеле, фәлсәфәче һәм математик.
 1818 — Вильям Максвелл Эвартс, 
 1861 — Николай Зелинский, химия галиме.
 1879 — Габделәхәт Вилданов, 
 1890 — Дмитрий Авров, рус һәм совет хәрби эшлеклесе.
 1893 — Вадим Шершеневич, 
 1899 — Ксения Бахтадзе, 
 1911 — Рональд Рейган, АКШ президенты.
 1914 — Анатолий Лашин, 
 1916 — Сергей Щиров, 
 1922 — Борис Угаров, 
 1923 — Габделхак Нуриев, Татарстанның атказанган табибы, медицина фәннәре докторы.
 1929 — Валентин Янин, 
 1929 — Иршат Мөхетдинов, 
 1929 — Роза Хафизова, балалар язучысы һәм журналист, Татарстанның һәм нең атказанган мәдәният хезмәткәре.
 1939 — Лена Карамова, 
 1944 — Беньяминас Зелкәвичүс, 
 1946 — Рәшит Ягъфәров, сәясәтче, галим (1946-2008).
 1946 — Ринат Мәннан, татар шагыйре, язучысы.
 1952 — Зәки Үмәров, танылган самбо көрәшчесе.
 1955 — Линар Латыйпов, 
 1959 — Әхәт Мортазин, 
 1963 — Олег Кирәев, 
 1964 — Андрей Звягинцев, 
 1969 — Евгений Пашутин, 
 1972 — Руслан Иманкулов, 
 1973 — Ирина Гринёва, 
 1978 — Денис Бояринцев, 
 1979 — Пабло Орбаис, 
 1981 — Алан Гаглоев, 
 1987 — Луиза Вярк, 
 1991 — Илсур Сәмигуллин, 
 1992 — Соломон Квирквелия,

1831 — Василий Баженов, 
 1869 — Александр Воскресенский, 
 1879 — Фёдор Кони, 
 1921 — Нестор Петровский, 
 1937 — Лев Ильин, 
 1954 — Сергей Зорин, 
 1963 — Габделкәрим әл-Хәттаби, 
 1966 — Вилис Лацис, 
 1985 — Джеймс Чейз, инглиз язучысы.
 1987 — Павел Жилин, 
 1996 — Әмир Байрашевски, 
 1997 — Юрий Дудорин, 
 1998 — Леонид Воеводин, 
 2000 — Владимир Беляев, 
 2002 — Макс Перуц, 
 2003 — Виктор Коробейников, 
 2010 — Александр Пеньковский, филология белгече, профессор.
 2011 — Шамил Исхаков, татар имамы.
 2019 — Кәбир Акбашев, 
 2019 — Манфред Эйген, 
 2019 — Николай Зеленов, 
 2021 — Александр Козлов, 
 2021 — Джордж Шульц,





Шулай ук карагыз

Cылтамалар 
 Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
 Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
 Portal Sao Francisco (Бразилия)
 Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
 Францияз телле дөнья көннәре порталы
 Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
 Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

Искәрмәләр 

Ел көннәре
6 февраль
8 февраль

8 февраль — Милади тәкъвимендә икенче айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 326 (кәбисә елларда – 327) көн кала.





— Прешерен көне, словен мәдәни бәйрәме ().

Яшь антифашист каһарманы көне ().
  — Рамадан инкыйлабы көне (1963) (, ar).
  — Җәзалау хезмәте көне ().
 :
 Риэлтор көне ().
 Россия фәне көне ().
 Хәрби топограф көне ()..
  Чегәннәр — Коллыкны юкка чыгару көне.

1928 — да татар телендә латин графикасы нигезендә язу турында карар кабул ителә.
 2002 — да  XIX Кышкы Олимпия уеннары ачылды.
 2011 —  президенты Дмитрий Медведев «кышкы вакытка» күчүне гамәлдән чыгарды.

1828 — Жүл Верн, француз язучысы.
 1830 — I Габделгазиз, 
 1834 — Дмитрий Менделеев, рус химигы.
 1851 — Ипполит Громека, 
 1873 — Мөхәммәтхан Кулаев, 
 1888 — Госман Токымбәтев, 
 1900 — Пётр Осипов, 
 1901 — Мостафа Казакевич, 
 1917 — Иван Заянчковский, 
 1919 —  Кузьма Новоселов, очучы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1925 — Габбас Гыйматдинов, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
 1926 — Шәхсәнәм Әсфәндиярова (1926-1996), ның атказанган актрисасы, Тукай премиясе лауреаты.
 1931 — Владимир Василёв, 
 1931 — Майя Таһирова, 
 1932 — Ильтани Илялова, театр сәнгате белгече, тәнкыйтьче.
 1940 — Мәхмүт Газизов, татар шагыйре.
 1947 — Фәрит Шагалеев, Советлар Берлеге каһарманы, авиация генерал-майоры.
 1948 — Хәлидә Гансева, 
 1949 — Камил Исхаков, ның элеккеге хакимият башлыгы.
 1949 — Михаил Борисов, 
 1955 — Андрей Ершов, 
 1956 — Надежда Кибардина, велосипедта узышучы спортсмен.
 1964 — Һерман Греф, РФ Саклык банкы президенты (2007 елдан).
 1965 — Рәшидә Мәһәдиева, 
 1976 — Фәрит Гыйльманов,
 1978 — Андрей Егорчев, волейболчы спортсмен.
 1986 — Энҗе Яруллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2005 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.
 1988 — Ренату Аугусту,
 1989 — Дәүран Мирзаев,

1696 — Иван V, рус патшасы.
 1725 — Петр I, беренче  императоры.
 1902 — Сергей Мосин, 
 1918 — Луи Рено, француз юристы, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1921 — Венедикт Курилов, 
 1937 — Николай Шебуев, 
 1938 — Ириней, 
 1940 — Константин Антонов, 
 1943 — Гыймад Нугайбәк, тел галиме, журналист.
 1948 — Михаил Юдин, 
 1957 — Вальтер Боте, 
 1958 — Иван Кочнев, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1968 — Василий Голубков, 
 1975 — Роберт Робинсон, 
 1979 — Деннис Габор, 
 1984 — Евгений Журавлев, 
 1993 — Игорь Ингвар, 
 1996 — Гайфетдин Галиев, 
 1998 — Сабрия Сеутова, 
 1998 — Һаллдор Лакснесс, 
 2003 — Александра Данилова, 
 2004 — Иван Поляков, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
 2008 — Филлис Уитни, 
 2013 — Илмирә Блинова, 
 2014 — Наил Гыйләҗев, 
 2021 — Роза Аккучукова, 
 2022 — Игорь Носов,





Шулай ук карагыз

Cылтамалар 
 Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
 Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
 Portal Sao Francisco (Бразилия)
 Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
 Франсыз телле дөнья көннәре порталы
 Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
 Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

Искәрмәләр 

Ел көннәре
8 февраль