Fundamenta Krestomatio

Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto, unuafoje eldonita en 1903 de L. L. Zamenhof, estis frua kolekto de diversaj modelstilaj verkaĵoj en Esperanto, kaj originala literaturo kaj tradukaĵoj.

Historio 
La Fundamenta Krestomatio estiĝis pro la deziro de L. L. Zamenhof doni al sia nova lingvo korpuson, kiu ekzemplus kaj pli precize difinus (ol la 16 reguloj) la novnaskitan lingvon. La verko estis unue eldonita en 1903, 16 jarojn post la publikigo de la lingvo (1887), de la Francia eldonejo Hachette (kiu ankaŭ eldonis multajn aliajn Esperantajn librojn).

Du jarojn poste, partoj de la Krestomatio (Ekzercaro, la Esperanta traduko de la 16 reguloj) estis reeldonita kaj oficialigita en la Fundamento de Esperanto (1905).

Poste, la verko estis multfoje eldonata. Notinda estas la reeldono en 1992 por la Jubilea Kolekto, la 18-a eldono entute, kaj prinotita de Gaston Waringhien.

Enhavo 

La Fundamenta Krestomatio konsistas el ok partoj, kiuj prezentas diversan gamon da ĝenroj, kaj originalaĵoj kaj tradukoj, kontraŭ la fondontoj de la Ido-movado (Otto Jespersen, Louis Couturat), kiuj asertos (la Krestomatio estis eldonita antaŭ la kreo de Ido) ke la internacia lingvo taŭgas ĉefe por simpla kaj scienca komunikado, ne beletro.

La teksto prezentas artikolojn represitajn el La Esperantisto de 1889–1895 kaj el la unuaj verketoj aperintaj inter 1887 kaj 1902 .

"Ĉiuj artikoloj en Fundamenta Krestomatio estas aŭ skribitaj de mi mem, aŭ - se ili estas skribitaj de aliaj personoj - ili estas korektitaj de mi en tia grado, ke la stilo en ili ne deflankiĝu de la stilo, kiun mi mem uzas." .

El la ok partoj:
 du (Ⅳ. Rakontoj; Ⅶ. Poezio) temas pri beletro, kaj originala kaj traduka;
 tri (Ⅰ. Ekzercoj; Ⅳ. Artikoloj pri Esperanto; Ⅷ. Aldono) temas pri la movado kaj pedagogio de la lingvo;
 kaj tri (Ⅱ. Fabeloj kaj Legendoj; Ⅲ. Anekdotoj; Ⅴ. El la Vivo kaj Sciencoj) temas pri informo aŭ amuzigo.

Ⅰ. Ekzercoj 
La Ekzercoj konsistas el 31 pedagogiaj alineoj, prezentanta la lingvon ekde la plej facilaj frazoj (“Leono estas besto”) ĝis la plej malfacilaj (“Ni ĉiuj kunvenis, por priparoli tre gravan aferon; sed ni ne povis atingi ian rezultaton, kaj ni disiris.”). La ekzercoj poste formis la plejparton (de la Ekzercaro de la Fundamento de Esperanto (1905).

Ⅱ. Fabeloj kaj Legendoj 
La dua parto de la Krestomatio konsistas el 2 fabeloj de Andersen kaj 5 tradiciaj rakontoj, el kiuj 2 estas Eŭropaj (greka, slava), 2 estas hindaj, kaj 1 estas araba.
 La novaj vestoj de la reĝo ("" de Hans Christian Andersen);
 Aleksandro Macedona (V. Jabec);
 Kiu estas la plej bona amiko de la viro? (Sudrusa popol-rakonto, tradukita de K. Hübert.);
 La deveno de la virino (Hinda legendo, trad. Antoni Grabowski);
 La naskiĝo de la tabako (Juan Cervera y Bachiller, trad. Jayme Heinlein Ferreira);
 Karagara (Hinda fabelo. Rakontis F. V. L.);
 La virineto de maro ("" de Andersen)

Ⅲ. Anekdotoj 
La tria parto konsistas ĉefe el mallongaj spritaĵoj kaj humuraĵoj. Notinda estas mallonga tekstaĵo de Mark Twain, elangligita de S. Borovko.

Ⅳ. Rakontoj 
Ĉi tiu parto konsistas el ok rakontoj aŭ noveloj, plejparte tradukita.
 Nokto (de Nikolaj Afrikanoviĉ Borovko);
 La hejmo de la metiisto (De Nov-Jorka kuracisto. Rerakontita de E. Weilshäuser);
 La forgesita pipo (de A. Edelmann, trad. I. Kaminski);
 Arturo (rakonto de Vasilij Devjatnin);
 La nigra virino (el la sveda tradukis B. G. Jonson el Östersund);
 La karaj braceletoj;
 Nur unu vorton (L. E. Meier);
 La porcio da glaciaĵo (Rakonto de L. Dilling, tradukita de Eduard Hall el Joensuu (Finnlando)).

V. El la Vivo kaj Sciencoj 
Ĉi tiu paragrafo konsistas el kelkaj prozaĵoj, 4 sciencaj (kalendaro; entomologio; medicino; astronomio) kaj 2 komercaj.
 Bagateloj: konsistas el kolekto de mallongaj nefikciaĵoj, plejparte sciencaj; sed inkluzivas ekz. “Kio estas vegetarismo”, “La fino de la mondo” (pri la historio de apokalipsismo), “Kolonio komunista de Aŭstraliaj elmigrantoj estas nun fondata en Paragvajo” (novaĵo), ktp.
 Fingra kalendaro (J. Grohn). Pri metodo por kalkuli la semajnan tagon de arbitra dato per onia mano.
 El la poŝto
 La loĝejoj de la termitoj;
 Korespondado komerca (de Louis de Beaufront);
 Kronika katara konjunktivito (el la libro de profesoro E. Fuchs);
 La sunhorloĝo en Dijon (de Louis Jules Gruey, el la Revue Bourguignonne, publikigata de la Universitato de Dijon). Faka artikolo pri astronomio.

Ⅵ. Artikoloj pri Esperanto 
En ĉi tiu parto, interalie aperas Esperanto-versio de la 16 reguloj de Esperanto, kiu poste oficialiĝos en la Fundamento de Esperanto.

 El la Unua Libro de la lingvo Esperanto (traduko de la ruslingva originalo)
 Plena Gramatiko de Esperanto (la 16 reguloj, kune kun prezento de la Esperanta alfabeto).
 el la Historio de la Provoj de Lingvoj Tutmondaj de Leibniz ĝis la nuna tempo;
 Esenco kaj Estonteco de la ideo de Lingvo Internacia

Ⅶ. Poezio 
Ĉi tiu parto konsistas el granda nombro de poemoj, kelkaj el kiuj estas tradukitaj. Multaj poemoj antaŭe aperis, en malsama formo, en La liro de la esperantistoj (1893). Pri tio, Gaston Waringhien asertas jene:

 L. Zamenhof: La espero; La vojo; Al la fratoj; Mia penso; Ho mia kor’; La vojevodo (Mickiewicz); La rozeto (Goeto); En nord’ unu pino (, Heine); En sonĝo (, Heine); Lorelej' (Heine); Kanto de studentoj; Al la reĝo; Nokta kanto de soldato (W. Hauff); Kanto de l’ ligo (Mozarto); La kapelo (L. Uhland); La gaja migranto; La homa vojo (B. N. Delvig);
 Leo Belmont: Nokt’ en la koro (, George Byron); Al brusto, al mia (Heinrich Heine)
 V. Devjatnin  Printempo; Ŝipeto; Sciuro kaj papago; Anĝelo (, Lermontov); Husaro (, Puŝkin); Infano de zorgo (Herder); Espero (Schiller); Garantio (Schiller)
 A. Dombrowski: Mia mizero; Nova kanto; La malliberulo
 M. Goldberg: La turo babilona; Nova Dio (Simon Frug); Cigno, ezoko kaj kankro (, Ivan Krilov)
 Antoni Grabowski: Tri Budrysoj (, Mickiewicz); Revaĵo (P. Dalman); Excelsior (Longfellow); La pluva tago (, Longfellow); La sago kaj la kanto (, Longfellow); Sonoriloj de vespero (, Thomas Moore)
 E. Haller: Mi rakontis (Pjotr Isajeviĉ Vejnberg)
 G. Janowski: Mi eliras (, Miĥail Lermontov)
 Dmitri Jegorov: Aŭtuno
 Ferdinand de Kanaloŝŝy-Lefler: Kuŝas somero (, Heinrich Heine)
 Abram Kofman: Filino de Iftah; La sklavoŝipo (, Heinrich Heine)
 Valdemar Langlet: Al la memoro de Jozef Wasniewski
 Rudolfs Libeks: Latva popola kanto
 Ivan Markoviĉ Lojko: Malgrand’-rusa kanteto; Profeto (, Lermontov)
 Francisko Valdomiro Lorenz: Alaŭdeto (Bohème)
 A. Naumann: Mi amis vin; Printempo venos
 La Poeteto: La Ĉaso
 I. Seleznet: Kanto; Ne riproĉu la sorton; Revo
 Emil Smetánka: La poeto (Vítězslav Hálek)
 L. Sokolov: La velo (, Lermontov)
 Miĥail Solovjev: Plendo; Tri palmoj (Miĥail Lermontov)
 K. Otto Svanbom: Laŭ sveda melodio
 Samuil Ŝatunovskij: Ne diru (Semjon Nadson)
 Wilhelm Waher: Spirita Ŝipo
 Józef Waśniewski: El la paperujo de miaj fabloj
 Edgar de Wahl: Ĉe l’ maro (, Heinrich Heine)
 Felikso Zamenhof: Versaĵo sen fino; Vizito de la steloj sur la tero
 Otto W. Zeidlitz: Vespero (Karl August Nicander)
 L. Zamenhof: El Hamleto (Ŝekspiro)
 Abram Kofman: El Iliado (Homero)

Ⅷ. Aldono 
La lasta parto konsistas el nur unu himno:
 Preĝo sub la verda standardo

Recenzoj

Vidu ankaŭ 
 Unuaj Libroj por Esperantistoj

Bildaro

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 En Vikifontaro: s:Fundamenta Krestomatio; s:Kategorio:Fundamenta Krestomatio.
 Teksto de la libro ĉe la projekto Gutenberg.
 La sama Gutenberg-teksto purigita de pli ol 70 tajperaroj, kun novaj bildoj.
 Elŝutebla libro de Fundamenta Krestomatio (PDF 1,2 MB).
 Elŝutebla «Fundamenta Krestomatio»  en Fikŝenbuko (328 KiB).
 Enciklopedio de Esperanto/F en sia originala formo en la Interreto
 Enciklopedio de Esperanto en elŝutebla versio (PDF).
 Katalogo de CDELI
 Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
 Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
 Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
 Katalogo de Universitato de Amsterdamo

Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Verkoj el la esperantlingva tradukliteraturo
Kolekto Esperanta aprobita de d-ro Zamenhof
Esperanto-libroj aperintaj en 1905
Esperanto-libroj aperintaj en 1907
Esperanto-libroj aperintaj en 1909
Esperanto-libroj aperintaj en 1922
Esperanto-libroj aperintaj en 1924
Esperanto-libroj aperintaj en 1927
Esperanto-libroj aperintaj en 1936
Esperanto-libroj aperintaj en 1954
Eldonaĵoj de Esperantista Centra Librejo
Eldonaĵoj de The Esperanto Publishing Company Limited
Antverpena Lingvo-libraro
Katalogo de CDELI
Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Katalogo de Universitato de Amsterdamo