Vidovdanski ustav

Vidovdanski ustav je naziv za ustav koga je 28.6. 1921. donijela Ustavotvorna skupština, odnosno Konstituanta Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Ime je dobio po pravoslavnom prazniku Vidovdan koji je pao upravo na taj dan.

Vidovdanski ustav je predstavljao prvi ustav u historiji jugoslavenske države. Njime je ona definirana kao ustavna, parlamentarna i nasljedna monarhija. Ustavne odredbe su je također definirale kao unitarnu državu jednog naroda sastavljenog od tri plemena (Srbi, Hrvati i Slovenci), a kao službeni jezik uvele srpsko-hrvatsko-slovenački.

Ustav je također dao široke ovlasti kralju kao poglavaru države, koji je dijelio i zakonodavnu vlast s jednodomnom Narodnom skupštinom. Poslanike Narodne skupštine su, pak, mogli birati samo muškarci iznad određenog starosnog cenzusa.

Kraljevina SHS je ustavom bila podijeljena na 33 oblasti, a one dalje na okruge, srezove i opštine, koje su imale određenu lokalnu samoupravu.

Donošenje 

Uoči donošenja ustava, uticajne snage u Beogradu su pokušale da načelne odluke, o kojima se zapravo moralo najpre odlučivati u Ustavotvornoj skupštini, donesu unapred, dakle da ih prejudiciraju. Srpski poslanici su izdejstvovali da u Poslovnik Ustavotvorne skupštine budu unesena dva paragrafa koji su imali dalekosežne političke posledice. Prvim paragrafom određeno je da će se Ustav izglasati prostom većinom, što je bilo u suprotnosti s Krfskom deklaracijom iz 1917. i sa zaključcima Nacionalnog veća usvojenim u Zagrebu novembra 1918. godine. Drugim paragrafom Poslovnika određeno je da skupštinski poslanici polažu zakletvu kralju, što je predstavljalo prejudiciranje forme države (monarhija). 

Oko donošenja Ustava nije postojao konsenzus među stanovništvom, a ni vodećim političarima nove države. Ustavotvorna skupština ga je, dijelom i zbog toga, donijela tek običnom, a ne dvotrećinskom većinom, i to uglavnom na temelju etničkog preglasavanja. Za ustav je glasalo 223 poslanika Ustavotvorne skupštine (Narodna radikalna stranka, Demokratska stranka, Vošnjakovi zemljoradnici, Jugoslovenska muslimanska organizacija i Nacionalna turska stranka. Protiv je bilo 35 poslanika (socijalisti, republikanci i Srpska zemljoradnička stranka) a apstinirao je čak 161 poslanik - Hrvatska republikanska seljačka stranka (bojkotovala od početka rad skupštine), Komunistička partija Jugoslavije, Narodni klub i Jugoslovenski klub. Uz to, nije bilo predstavnika tzv. treće zone, koja je bila pod italijanskom okupacijom. 

Vjeruje se da Ustav ne bi bio donešen da u posljednji trenutak vođa radikala Nikola Pašić nije postigao dogovor s vodećimm muslimanskim političarem Mehmedom Spahom oko toga da teritorija Bosne i Hercegovine ostane kompaktna, odnosno da njeni dotadašnji okruzi iz habsburškog doba budu jednostavno preimenovani u nove oblasti Kraljevine SHS, što nije bio slučaj s županijama u Hrvatskoj. Odredba kojom je to postignuto odnosno čl. 153 se kolokvijalno nazivao turskim paragrafom.

U ime kralja saglasnost je dao prestolonaslednik-regent Aleksandar, što ovaj ustav svrstava u kategoriju ustava-paktova.

Sadržaj 

Kraljevina SHS je određena kao ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija, čiji je jezik srpsko-hrvatsko-slovenački. Uspostavljeno je unitarno uređenje. Proklamovana načela podele vlasti bila su deformisana kasnijim odredbama. Zakonodavnu vlast delili su kralj i Narodna skupština. Kralj je imao širok krug ovlašćenja - zakonodavna inicijativa, sankcija, promulgacija zakona kao i inicijativa i saglasnost za promenu ustava. Imao je i pravo proglašenja rata i zaključenja mira. Posedovao je i široka ovlašćenja u pogledu postavljanja sudija i raspuštanja skupštine. Uz to imao je klasična ovlašćenja šefa države.

Narodna skupština je bila jednodomno predstavničko telo. Biračko pravo bilo je bilo ograničeno relativno visokim starosnim cenzusom, a nisu ga imale ni žene. Svaki član skupštine imao je pravo zakonodavne inicijative, poslaničkog pitanja, interpelacije. U slučaju promene ustava skupština se raspuštala i birala nova, što je imalo značenje skrivenog ustavotvornog referenduma.

Ministarski savet je bio odgovoran i kralju i Narodnoj skupštini (orleanski parlamentarizam) a ministri nisu morali biti iz redova poslanika. Postojala je i krivična i građanska odgovornost ministara, uz specijalan Državni sud. Ministarski savet imao je pravo zakonodavne inicijative, izdavanje uredaba za primenu zakona i onih sa zakonskom snagom u posebnim slučajevima.

Sudovi su bili nezavisni i organizovali su se kao prvostepeni, apelacioni i Kasacioni sud (sa sedištem u Zagrebu). Bili su predviđeni i posebni upravni sudovi (Državni savet i Glavna kontrola).

Jedinice teritorijalno-administrativne podele su bile oblasti, okruzi, srezovi i opštine.

Primena 

U praksi ustav nije funkcionisao kako je zamišljeno. Neke odredbe, pre svega u sudstvu nisu poštovane i sudstvo je ostalo razjedinjeno. Parlament je bio izložen opstrukcijama, a kralj sklon radu na svoju ruku. Ispunjavanje prava građana nije bilo na visokom nivou u praksi. Čitav ustav delio je sudbinu politički i nacionalno rastrzane zemlje. 

Smatrajući da je ustav suprotan načelima Krfske deklaracije, veliki dio javnosti, pogotovo u Hrvatskoj, ga je smatrao neligitimnim. Tome je pridonijela široko rasprostranjena korupcija i političko nasilje, koje je ruglu izvrglo njegove demokratske odredbe. 

Vidovdanski ustav je na snazi ostao do 6.1. 1929. kada je kralj Aleksandar izvršio državni udar i uveo neposrednu vlast poznatu pod nazivom Šestojanuarska diktatura.

Istorija Vidovdanskog ustava pokazala je da nije mogućno održati jedno ustavno stanje koje je stvoreno bez učešća Hrvata.

Izvori

Vanjske veze 
 Ustav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, 28. jun 1921 (Vidovdanski ustav) 

1921
Kraljevina Jugoslavija
Ustavi