Jugoslovenska vojska u otadžbini

Ovaj članak se odnosi na paravojnu formaciju iz drugog svjetskog rata. Za ostale četničke formacije i širi kontekst v. Četnici

Jugoslovenska vojska u otadžbini (skraćeno JVO ili JVuO) je bila zasnovana vojna formacija pod zapovjedništvom Draže Mihailovića, oformljena povezivanjem četničkih jedinica diljem okupirane Jugoslavije. Nastala je ukazom kralja Petra II 10. juna 1942. godine, a raspuštena ukazom od 29. avgusta 1944. godine.

Jugoslovenska vojska u otadžbini je osnovana kao pro-srpska rojalistička gerilska organizacija u svrhu borbe protiv okupatorskih snaga Osovine. Prve četničke odrede su na Ravnoj Gori maja 1941. organizovali vojnici i oficiri koji su izbegli zarobljavanje, i neki pripadnici predratnog četničkog pokreta. U novembru 1941. vlada Jugoslavije u izbeglištvu dala je legitimitet grupi četnika pod vodstvom pukovnika Mihailovića, koji je u januaru 1942. postavljen i za ministra u vladi. Vlada Jugoslavije u izbeglištvu bila je podržana od Saveznika, te su četnici Draže Mihailovića formalno postali deo savezničke koalicije. Vojske Velike Britanije i Sjedinjenih Država sa četnicima su uspostavile zvanične odnose.

JvuO je delovala poput zavereničke organizacije. Iako su mnogi četnici bili legalizovani kod okupatora, oni su istovremeno održavali veze sa generalom Mihailovićem, primali od njega naređenja i podnosili mu izveštaje.

I pored savezničke podrške, otpor Osovini u je jako opao, a mnogi delovi JVuO su počeli surađivati sa osovinskim snagama protiv rivalske Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. Prema podacima samog Momčila Đujića, sredinom 1942. je među četnicima u NDH bilo 12.240 »antikomunističkih dobrovoljaca« u službi fašističke Italije. Nakon niza upozorenja tokom 1943, Saveznici su u decembru 1943. doneli odluku o raskidu saradnje. Izbeglička vlada u kojoj je Mihailović bio ministar raspuštena je maja 1944, a kralj Petar II je ukinuo njegov štab u avgustu 1944. i u septembru pozvao sve pripadnike da se priključe Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije.

1944. godine Mihailović otkazuje poslušnost jugoslovenskom kralju Petru koji naređuje stavljanje JVuO pod komandu NOVJ, a tokom savezničke bitke bitke za Srbiju 1944. se bori na strani Wehrmachta. Nakon povlačenja Nemaca, Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije ubrzo uspjeva poraziti ostatke Jugoslovenske vojske u otadžbini 1945. godine.

Nastanak 

Nakon njemačkog napada na Kraljevinu Jugoslaviju i kratkotrajnog rata, Kraljevska jugoslavenska vojska je bila razbijena i poražena. Jugoslavenski pukovnik Draža Mihailović i grupa njegovih vojnika i oficira su se povukli na Ravnu Goru u Srbiji te ondje 13. maja 1941. utemeljili Komandu četničkih odreda jugoslavenske vojske, kao snagu odanu jugoslovenskoj kraljevskoj vladi u izbeglištvu. Cilj organizacije je bio pripremiti narod na ustanak i otpor okupatorima.

Četnički pokret se u NDH (Dalmaciji, Lici i Hercegovini kao i u delu Bosne) razvijao u posebnim okolnostima, odnosno ne nastaje inicijativom ravnogorskog štaba, već ga organiziraju talijanski štabovi kao formacijski potčinjene jedinice Antikomunističke dobrovoljačke milicije. Četnici u Hrvatskoj nastaju izdvajanjem iz ustaničkih snaga, da bi od samog početka, od Talijana bili naoružavani, opremljeni, hranjeni, plaćani i korišteni. Deklarativno su ove jedinice bile pod komandom Vrhovne komande JVuO na čelu sa Dragoljubom Mihailovićem, iako su mnoge od njih bile direktno podređene italijanskoj komandi, kao "Dobrovoljačka antikomunistička milicija".

Četnici su tokom prve polovine 1942. putem pučeva preuzeli od komunista rukovođenje ustaničkim odredima u centralnoj i istočnoj Bosni. Ovi odredi sklopili su ugovore o saradnji sa vojnim vlastima NDH tokom aprila, maja i juna 1942. Prvi je sporazum sa NDH potpisao Uroš Drenović u ime svog odreda 27. aprila 1942. Zatim su slične sporazume potpisali Lazo Tešanović, Rade Radić, Savo Božić, Cvijetin Todić, Radivoje Kerović i drugi.

Radi koordinacije, obrazovan je Glavni štab bosanskih četničkih odreda na čelu sa Radom Radićem. Ovi odredi s početka nisu bili u odnosu neposredne subordinacije Mihailovićem, ali su ga priznavali za komandanta. Tokom druge polovine 1942. Mihailović uspostavlja neposredniju kontrolu nad bosanskim četnicima preko svog "delegata Vrhovne komande za zapadnu Bosnu", kapetana Bore Mitranovića i žandarmerijskog majora Slavoljuba Vranješevića.

Brojno stanje 

Britanska SOE je oktobra 1943. snage NOVJ procenila na oko 180.000 naoružanih boraca, a Mihailovićeve na oko 20.000.

Nemačka Komanda Jugoistoka procenila je Mihailovićeve snage u decembru 1943. na 31 hiljadu ljudi (Slovenija 500, severna Dalmacija i Lika 2.000, zapadna Bosna 1.500, istočna Bosna 3.000, Hercegovina 3.000, Crna Gora 5.000, jugozapadna Srbija 2.500, severozapadna Srbija 3.000, srednja Srbija 3.000, Kopaonika 1.500, jugoistočna Srbija 3-4.000 i severoistočna Srbija oko 2.000). U julu 1944. Nemci su procenjivali Mihailovićeve snage u Srbiji na 25.000 (severozapadna Srbija 2.500; jugozapadna Srbija 3.000; jugoistočna Srbija 1.500; severoistočna Srbija 5.500 i srednja Srbija 12.500).

Delovanje 

Mihailović je vodio politiku da treba štedeti snage. U svom programu poslatom emigrantskoj vladi septembra 1941, piše:

Velika Britanija je u novembru 1941. obećala punu podršku Mihailoviću, pod uslovom da postigne sporazum sa "drugim elementima otpora". Nakon početnog učešća u ustanku, Mihailović je već 1941. smatrao da su oružane akcije protiv okupatora bez izgleda na uspeh, da mogu izazvati represalije, da su stoga štetne, pa ih treba izbegavati. Nemci su za gušenje ustanka u Srbiji 1941. angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva.

Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju da nastavi borbu protiv partizana. Uprkos svim njegovim predlozima, Nemci mu nisu ostavili drugu mogućnost do da položi oružje. Za njim je raspisana poternica i nekoliko meseci je bio u bekstvu. U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici. Četnički odredi u Srbiji su delom raspustuili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih formacija Milana Nedića.

Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji 1942. svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. Težište aktivnosti obeju strana preneto je na teritoriju NDH.

Odstustvo četničke oružane borbe protiv Nemaca 1942. godine je bilo dobro poznato Britancima, ali su ga još neko vreme podržavali. Već je u srpnju 1942. Glenconner pisao Južnom odjelu Foreign Officea: 

Mihailovićevu pasivnost i izbegavanje otvorenih borbi primetila je i nemačka komanda:

U nemačkom izveštaju za mart 1943. godine stoji da Mihailovićeve snage izbjegavaju bilo kakav sudar sa njemačkom vojskom. "Oni čak javljaju Nijemcima o komunističkim pokretima kako bi se izbjele sabotaže i mjere odmazde". 

Na osnovu ovakvog viđenja situacije, saveznički Komandant Sredozemlja je u maju 1943 poslao Mihailoviću čuveni "ibarski telegram", koji je poslat oficiru za vezu, pukovniku Bejliju, da ga uruči Mihailoviću, što je ovaj učinio 29. maja 1943:

Ovaj zahtev, potekao od nadležne vojne komande, povučen je na zahtev britanske vlade. Nastupio je period odmeravanja i pregovaranja. U međuvremenu je Mihailović poveo akciju protiv nemačkih snaga i snaga NDH koja je "potrajala šest nedelja".

Takođe je došlo do sitnijih lokalnih sukoba sa Nemcima u Srbiji. Pukovnik Jevrem Simić u naređenju za napad na partizane Rudnika 10. oktobra 1943. kaže:

Istovremeno se na visokom nivou vode pregovori četničkih vođa sa Nemcima:

Saveznički Komandant Sredozemlja je za četničke antiosovinske akcije ocenio da se radi o sporednim i kratkotrajnim aktivnostima, uz izbegavanje da se preduzme nešto na komunikacijama značajnim za Saveznike i za Nemce. Stoga je 9. decembra 1943. poslao Mihailoviću telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikaciji, a koja počinje rečima:

Od kraja 1943. Saveznici su promenili stav prema Mihailovićevim snagama, a prioritet njihove politike u Jugoslaviji postala je pomoć jačanju snaga NOVJ u Srbiji. Premijer Velike Britanije Vinston Čerčil doneo je formalnu odluku o povlačenju podrške Mihailoviću 17. februara 1944. Iste godine, 12. septembra 1944. jugoslovenski kralj Petar II Karađorđević je javno pozvao sve borce da pristupe Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije, a one koji to odbiju osudio kao izdajnike koji "zloupotrebljavaju ime kralja i autoritet krune" radi pravdanja saradnje sa neprijateljem:

Uprkos pozivu jugoslovenskog kralja, Dragoljub Mihailović i tzv. "Jugoslovenska vojska u otadžbini" u bici za Srbiju su se borili na strani Nemaca.

Stvaranje Velike Srbije 

Četnici su pod osovinskom okupacijom pokušali da stvore neku vrstu velike Srbije. Početkom 1942. godine četnici Crne Gore, Bosne, Hercegovine, Dalmacije i Like snuju stvaranje »nacionalnog koridora«, potaknuti prijedlozima Birčanina o »srpskom koridoru« Crna Gora—Dalmacija. General Mihailović ide dalje od Birčanina: računa s mogućnošću povezivanja četničkih snaga od Srbije i Crne Gore do Slovenije. Od juna 1942. to je stalna tema razgovora četničkih komandanata. S tim u vezi, Birčanin piše Draži Mihailoviću 31. augusta 1942: 

Talijani tada to nisu odobrili, budući da komandant VI armijskog korpusa italijanske vojske nije dozvolio odlazak četnika iz Hercegovine. U oktobru je Birčanin zamolio generala Roattu da odobri prikupljanje hercegovačkih četnika (oko 3000) u kninskom rajonu. Kad su zaredali napadi proleterskih i dalmatinskih brigada na Talijane i četnike, Dobroslav Jevđević je »ekselenciju Roattu« ponovo upozorio »kakve gubitke i neprilike« zbog neuspostavljenog »srpskog koridora« od Crne Gore do sjevernog Jadrana »nanose i nama i italijanskoj armiji skoncentrisane partizanske bande u zoni Like i Severne Dalmacije, te Primorja«.

Jevđević je 30. novembra obaviješten da može iz Hercegovine »povesti brodovima 3000 ljudi u Knin«. Obaviješten da Talijani odobravaju pokret hercegovačkih četnika na »Đujićev teren«, general Mihailović je odmah pozvao majora Baćovića, komandanta istočnobosanskih i hercegovačkih četnika. Decembra 1942. godine, zahuktavaju se četničke pripreme za stvaranje »srpskog koridora« i koncentraciju četnika u cilju uništenja Bihaćke republike. Tada je razrađen plan »velike operacije« protiv »Sovjetske Republike«, to jest protiv slobodnog teritorija koji se protezao od Karlovca do Livna sa središtem u Bihaću. General Mihailović je preambiciozno, računajući na podršku okupatora, računao da će tući glavninu NOVJ.

U pismu iz decembra 1942. godine, koje je major Zaharije Ostojić poslao Mitru Trivunčiću, komandantu četničkog »Gvozdenog bataljona« iz Bosanske krajine, između ostalog, stoji:

Početkom 1943. četničke snage bivaju poražene od partizana u bici na Neretvi, čime planovi o zauzimanju partizanske teritorije padaju u vodu.

Četnička ideologija 

Političko jedinstvo zasnivalo se na ravnogorskoj ideologiji čije su osnovne karakteristike bile rojalizam, velikosrpski ekspanzionizam i antikomunizam. Formulisali su je četnički ideolozi, među kojima se ističu Dragiša Vasić i Stevan Moljević.

Četnički pokret se zalagao za društvenu i nacionalnu reformu koja treba da bude provedena u trenutku pobede nad Nemačkom. Međutim, kako se u međuvremenu u zemlji proširio partizanski pokret vođen od Komunističke partije Jugoslavije, pristalice ravnogorske ideologije prepoznale su u njemu glavnu opasnost za svoje ideje, vrednosti i za svoj projekt. Ovo neprijateljstvo vrlo brzo naraslo je do ekstremnog intenziteta i postalo dominanti činilac četničkih aktivnosti. Tako je, na osnovu borbe protiv zajedničkog neprijatelja, stvoren prostor za saradnju između četnika i raznih osovinskih i kvislinških formacija.

Rehabilitacija četništva 

U krugovima četničke emigracije Dragoljub Mihailović je zbog svog pogubljenja proglašen jednim od najvećih mučenika, a kasnijih godina su ga srpski nacionalisti proglasili jednom od svojih ikona.

Buđenje nacionalizma u Jugoslaviji 1980-ih pratilo je i buđenje zanimanja za zabranjenu temu četništva u Drugom svjetskom ratu. Noel Malcolm smatra da baš kao što su komunisti osudivali sve četnike odreda kao fašističke kolaboracioniste, tako je i sad reakcija srpskih nacionalista bila da ih podjednako nekritički hvale. On dalje navodi da je režim imao razloga požaliti što je predugo branio objektivno historijsko proučavanje ratnih zbivanja. Godine 1985. objavio je Dobrica Ćosić roman u kojem je suosjećajno portretirao četnickog ideologa Dragišu Vasića. Iste je godine knjiga povjesničara Veselina Duretića o četništvu predstavljena na promociji koju je priredila Srpska akademija nauka. Taj dogadaj Malcolm smatra važnom prekretnicom, signal da kulturne vlasti u Beogradu mogu sada otvoreno iskazivati srpski nacionalizam.

S porastom nacionalističke retorike, javljaju prvi glasovi koji nastoje revidirati službenu historiju odnosno proglasiti Mihailovića antifašistom i prvim gerilcom Evrope. Te su se tendencije profilirale kroz Srpski četnički pokret, kasnije razdvojen na Srpsku radikalnu stranku i Srpski pokret obnove, koji se zalagao za rehabilitaciju Draže Mihailovića. Ti su stavovi dobili podršku države zakonom kojim su 2004. izjednačena prava nekadašnjih partizana i četnika. Taj je zakon izazvao burne reakcije javnosti Hrvatske i Bosne i Hercegovine, gdje se Mihailović smatra ratnim zločincem odgovornim za stradanja brojnih Hrvata i Bošnjaka, odnosno praocem pokreta čiji su pripadnici za vrijeme raspada Jugoslavije počinili brojne ratne zločine.

Tokom 2012. godine u Srbiji je počeo proces s ciljem sudski rehabilitacije Dragoljuba Mihailovića. Tomislav Nikolić, sadašnji predsednik Srbije je takođe četnički vojvoda, a imenovao ga je Vojislav Šešelj u ratu 1992. godine.

Ocene i tumačenja 

B. H. Liddell Hart, poznati britanski vojni strateg, smatra da gerila "mora biti dinamična i mora održavati zamah" da bi uspela. Statični intervali su štetni jer imaju tendenciju da umanje inpuls stanovništva da se pridruži ili pomogne gerilu. Mihailovićevi četnici nisu postupali po ovom osnovnom principu gerilskog ratovanja. Rezultat njihove pasivne strategije otpora postao je očit u svetlu britanske ratne politike, čvrsto zasnovane na načelu aktivnog gerilskog ratovanja kao najefikasnijeg protiv-oružja u okupiranim zemljama. Stoga, Mihailovićeva strategija odlaganja oružanog otpora i ograničavanja anti-osovinskih akcija do "savezničkog iskrcavanja" predstavljala je fatalnu pogrešku četničkog pokreta.

Istoričar Branko Petranović kao bitne razloge Mihailovićevog poraza navodi sledeće:

Još Nemci su tokom rata ocenili da je četnička vojska milicionerska, usled čega ne može imati nikakvog uspeha u borbi protiv NOVJ.

Povezano 
 Četnici
 Četnička ideologija
 Četnici u drugom svjetskom ratu
 Zločini četnika u Drugom svetskom ratu
 Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu

Izvori

Literatura 

 
 
 

 
Srpski iredentizam
Antikomunizam
Kolaboracija u Drugom svjetskom ratu