alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Milton Friedman

Milton FRIEDMAN (naskiĝis la 31-an de julio, 1912, en Novjorko, Usono, mortis la 16-an de novembro 2006) estis ekonomikisto kaj grava pensisto de la kvanta teorio de mono. Li ricevis la Nobelan Premion jare 1976 por ekonomika scienco.

Li studis en New Jersey, en Universitato Rutgers, diplomiĝis Universitato Columbia, Novjorko.

Li estis ekonomikisto de la vaŝingtona Komisiono de Naciaj Resursoj (inter 1935-1937), poste (1937-1945, 1948-1981) kunlaboranto de La Tutlanda Ekonomia Esplora Instituto. Li instruis statistikon inter 1945 kaj 1948 en la Ĉikaga Universitato, poste iĝis samloke profesoro de la ekonomika katedro ĝis lia pensiiĝo en 1983. Li laboris ankaŭ kiel instruisto de kalifornia Stanford-universitato (1976) kaj kunlaboranto de la Hoover Institution on War, Revolution and Peace (Instituto Hoover pri milito, revolucio kaj paco), Li estis verkinto por ekonomiaj gazetoj, membro de ekonomiaj societoj, komisionoj, ties gvidanto.

Milton Friedman jam frue rifuzis teorion de John Maynard Keynes, kiu karakterizis la usonan kaj eŭropan ekonomiajn politikojn en la 1930-aj jaroj.

Friedman ĉiam luktis, agadis por la pli libera merkata ekonomio. Li apogis modestan kreskigon de la mon-kvanto en la ekonomio.

En sia libro - verkita kun Anna Jacobson Schwartz - "A Monetary History of the United States, 1867-1960" (Historio de usona valuto), li alvenis al la konkludo, ke la recesiojn ĉiam antaŭis monmanko. Laŭ lia opinio, la ŝtato devas direkti per reguligo de la monkvanto en la moncirkulado (per monetaraj politikaj rimedoj).

Friedman laboris kiel prezidenta konsilisto (de Nixon ĝis Reagan) en usono kaj eĉ Ĉilio (1973-74, ĉe Pinochet).

En 2003, Milton Friedman efektive konkludis : “La tutmonda medio estas problemo multe tro alte taksata. […] Ni poluadas ekde kiam ni spiras. Oni ne fermos la fabrikojn sub la preteksto voli elimini ĉiujn ellasojn de karbonoksido en la atmosferon. Tiel oni povus tuj pendumi sin !”.

Verkoj 
 Capitalism and Freedom
 Free to Choose: A Personal Statement
 Monetary History of the United States, 1867-1960 (with Anna Schwartz)
 Money Mischief: Episodes in Monetary History
 Price Theory
 Economic Freedom, Human Freedom, Political Freedom
 Two Lucky People: Memoirs (with Rose Friedman)
 Why Government Is the Problem

Vidu ankaŭ 
 Libertarianismo
 Liberalismo

Referencoj 

Usonaj statistikistoj
Usonaj ekonomikistoj
Nobel-premiitoj pri ekonomiko
Usonaj libertarianoj
Usonaj agnostikuloj
Usonaj kontraŭkomunistoj
Usonaj kontraŭsocialistoj
Usonaj ekonomikaj verkistoj
Usonaj judoj
Usonaj malfikciaj verkistoj
Usonaj Nobel-premiitoj
DCMI

DCMI (mallongigo por ) estas organizaĵo, kiu zorgas pri la disvastigo de meta-datenaj normoj kaj disvolvigo de specialaj meta-datenaj vortaroj por priskribo de rimedfontoj (resursoj), kiuj ebligas uzon de pli inteligentaj informaj sistemoj de eltrovaĵo.

DMCI volas peri inter diversaj meta-datenaj kadroj kaj tiucele proponas propran kadron pri resursaj meta-datenoj.
Jena tabelo donas ekzemplojn de tiaj datenoj el la katalogo de DMCI
(la nomoj de la datenoj venas el la angla lingvo):

La retpaĝa lingvo HTML ofertas propran mekanismon por doni meta-datenojn;
ĝi uzas la prefiksojn "DC" aŭ "DCTERMS", ekzemple:

Vidu ankaŭ 
OLAC

Eksteraj ligiloj 
 retejo de DCMI
 Dublin Core in Multiple Languages: Esperanto, Interlingua, or Pidgin?, Thomas Baker, Asian Institute of Technology, Bangkok, Thailand. Anglalingva komparo inter Dublin Core kaj pluraj porhomaj interlingvoj, inkluzivante Esperanton. link = 404 

Komputiko
Heinrich Rudolf Hertz

Heinrich Rudolf HERTZ [hajnriĥ rudolf herc] (naskiĝis la 22-an de februaro, 1857, mortis la 1-an de januaro, 1894) estis germana fizikisto.

Naskiĝinte en Hamburgo, li studis fizikon kaj matematikon en Munkeno kaj Berlino. Li doktoriĝis en Berlino ĉe Hermann von Helmholtz, kiu ekkonis lian grandan talenton, kaj habilitiĝis en Kiel. De 1885 ĝis 1889 li okupis profesoran postenon en la universitato de Karlsruhe, kaj ekde 1889 li estis profesoro pri fiziko en Bonn.

Lia ĉefa merito estis la eksperimenta pruvo de la elektromagneta teorio de la lumo en 1884 prezentita en 1873 de James Clerk Maxwell . Hertz pruvis, ke la elektreco en formo de elektromagnetaj ondoj propagiĝas je la sama rapideco kiel lumaj ondoj. Ankaŭ per diversaj aliaj eksperimentoj li pruvis, ke la radioondoj kaj la lumo estas samaj, nur kun aliaj frekvencoj. Liaj esploroj liveris la bazon por la evoluigo de la sendrata telegrafado kaj de la radiografio.

La mezurunuo de la frekvenco (unu oscilo po sekundo = 1 Hz, herco) estas nomata laŭ li.

Heinrich Rudolf Hertz mortis en la aĝo de apenaŭ 37 jaroj en Bonn.

PIV registras lian nomon en la internaciigita formo Herco.

Honoroj 
Multaj konstruaĵoj kaj stratoj nomiĝis por li, ekz. la Heinrich-Hertz-gimnazio en Erfurto.

Vidu ankaŭ 
 Gustav Hertz
 Hans Christian Ørsted
 Nikola Tesla
 Guglielmo Marconi
 Listo de fizikistoj
 Elektromagneta radiado
 Radiofonio

Eksteraj ligiloj 

 http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/hertz.htm  
 http://www.kepu.gov.cn/kxrw/index.asp?rw=297&jiang=0  
 http://www.uni-leipzig.de/~pwm/kas/afm/Hertz.pdf  
 http://dochost.rz.hu-berlin.de/dissertationen/historisch/hertz-heinrich/HTML

Germanaj fizikistoj
Germanaj judoj
Germanaj filozofoj
Germanaj luteranoj
Germanaj verkistoj
Radioinventistoj
Vanessa Redgrave

Vanessa REDGRAVE (naskiĝis la 30-an de januaro, 1937) estas brita aktorino.

La familia fono de Vanessa Redgrave estis plene ligita al la teatro: La gepatroj Michael Redgrave kaj Rachel Kempson estis geaktoroj, ankaŭ ŝiaj gefratoj Lynn kaj Corin sekvis tiun ĉi karieron.

Post ok-jara baletlernado Vanessa Redgrave decidis dediĉi sin al la aktorado, kaj en la jaro 1958 ŝi unuafoje kune kun sia patro aperis sursceneje kaj en filmo. En 1961 ŝi aliĝis al la renoma teatra ensemblo Royal Shakespeare Company. Ŝi rapide iĝis fama kaj ŝatata, prezentante sin sur scenejoj en Britio kaj Usono.

Per sia unua ĉefrolo en la filmo Morgan. A Suitable Case for Treatment ŝi famiĝis ankaŭ kiel filmaktorino. Krom nomumon por la Oskaro ŝi gajnis la Oran Palmon en la filmfestivalo de Cannes. En 1978 ŝi gajnis la Oskaron pro la plej bona epizoda rolo en Julia.

Vanessa Redgrave ankaŭ engaĝiĝas politike. Ŝi protestis kontraŭ nukleaj armiloj kaj kontraŭ la milito kontraŭ Vjetnamio, krome ŝi simpatiis kun la IRA kaj la PLO. Tre gravas por ŝi la movado por homaj rajtoj.

Ŝia edzo de 1962 ĝis 1967 estis la reĝisoro Tony Richardson. La du filinoj el tiu ĉi edzeco Natasha kaj Joely sekvis la patrinon kaj fariĝis aktorinoj. El rilato kun Franco Nero Vanessa Redgrave havas unu filon.

Listo de filmoj 

 Behind the Mask (1958)
 Morgan. A Suitable Case for Treatment (1966)
 Blow Up (1966)
 Isadora (1968)
 Mary, Queen of Scots (1971)
 Murder on the Orient Express (1974)
 Julia (1977)
 The Bostonians (1984)
 Wetherby (1984)
 Howard's End (1992)
 Mission: Impossible (1996)
 Deep Impact (1998)

Eksteraj ligiloj 
 w:it:File:Tranquilloposto-Redgrave.jpg

Britaj aktoroj
Naskiĝintoj en 1937
Oskaro
Premiitoj de Premio Emmy
Redgrave-familio
Likvidebleco

Likvidebleco estas facileco de transformado (ofte vendado) de materiaj aŭ aliaj valoroj al mono por amortizi kurantajn ŝuldojn.

Likvidebleco estas la eblo de aktivoj rapide transformiĝi al mono kondiĉe ke fiksa nominala kosto de tia aktivo estu konservita.

Borsa likvidebleco estas indikilo, difinanta la eblon rapide kaj sen esenca prez-oscilo fari borsajn transakciojn kaj negocojn. Likvidebleco de akcioj estas la eblo de akcitenanto transformi ilin al mono, enspezinte sumon, pli altan ol la sumo, pagita por aĉetado de tiaj akcioj.

Internacia likvidebleco estas la kapablo de lando pagi siajn internaciajn financajn ŝuldatestojn kaj pagi ŝuldojn.

Valuta likvidebleco estas la eblo de landoj aŭ grupo de landoj ĝustatempe pagi eksterajn ŝuldojn.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.marketdata.nasdaq.com/asp/Sec1Summary.asp 

Ekonomiko
Clare Short

Clare SHORT (naskiĝis 15-an de februaro 1946) estas angla politikistino kaj parlamentano.

Short naskiĝis al irlandaj gepatroj en Birmingham . Ŝi akiris diplomon pri politika scienco kaj iĝis ŝtatoficisto ĉe la Enlanda Oficejo, laborante kiel privata sekretario por Konservativa ministro Mark Carlisle kiu opiniis, ke ŝi povus pli sukcesi ol multaj el la parlamentanoj kiujn ŝi pritraktis. Dum la brita elekto en 1983 ŝi iĝis Parlamentano por Ladywood, Birmingham kie ŝi plenaĝiĝis.

De la komenco ŝi laboris ĉe la maldekstra alo de la Brita Laborista Partio. En 1968 ŝi allogis atenton pro kampanjo kontraŭ fotoj de nudaj virinoj en The Sun kaj aliaj tablojdaj ĵurnaloj. Ŝi subtenis Tony Benn en la partiestra elekto en 1988. Ŝi postulis retiron de britaj soldatoj el Nord-Irlando.

Ŝi supreniris la rangojn de la Laborpartiestroj malgraŭ ke ŝi dufoje rezignis, pro la Akto por Malpermesi Terorismo 1988 kaj pro la Golfa Milito en 1990. Ŝi iĝis Paralela Ministro por Virinoj, poste Paralela Sekretario por Transporto, sed en 1996 ŝi translokigis al Alilanda Evoluo, tio vaste taksiĝis kiel malavanso aŭ puno pro malkaŝemo. Ŝi ĉiam estis polemikema, aparte kiam ŝi alvokis leĝigon de kanabo.

Post la 1997 nacia balotado la Administraro por Alilanda Evoluo gajnis plenan rangon kiel Departemento por Internacia Evoluo kaj Clare Short estis la unua Ministro. Ŝi tenis tiun oficon tra la unua registara periodo de la Laborista Partio kaj preter la 2001 balotado.

18-jaraĝa ŝi gravediĝis kaj mallongtempe estis edzino, sed ŝi donis la filon por adopto kaj li ne kontaktis Short ĝis 1996 kiam li estis forta Konserativulo laborante ĉe la financa sektoro en Londono, ankaŭ Short estis avino. Ŝia dua edziniĝo al ministro Alex Lyon kondukis al tragedio ĉar li suferis pro la malsano Alzheimer kaj mortis en 1993.

Je la 9-a de marto 2003 Short nomis Tony Blair “malprudenta” kaj minacis rezigni el la ministaro se Britio deklarus militon kontraŭ Irako sen klara mandato de UN. Tio aspektis kiel ripeto de ŝia antaŭa rezigno kiel partia elparolanto dum la 1991 Golfa Milito por protesti pri la Laborpartia politiko. Tamen, je 18-a de marto ŝi anoncis, ke ŝi restos en la Ministraro kaj subtenos la registaran rezolucion ĉe Parlamento.`

Post tiu decido Short restas en la Ministraro nur dum du monatoj. Ŝi rezignis je 12-a de majo, asertante, ke Blair jam rompis promeson pri partopreno de UN je la postmilita rekonstruo de Irako kaj, ke Blair kaj Jack Straw negocis kun la UN Sekureca Konsilantaro rezolucion kiu kontraŭas promesojn kiujn ŝi jam donis en Parlamento kaj aliloke pri a leĝeco de la okupantaj armeoj kaj la bezono por UN-kondukata agado por starigi leĝan irakan registaron. La ĉefministro kontraŭis tion. Je sia prirezigna parolo en Parlamento Short akuzis Blair pri obsedo rilate al lia loko en historio.

SHORT, Clare
Aldehido

Aldehido estas organika, alifata kemia kombinaĵo, en kiu la karbonilgrupo (C=O) ligiĝas al la ĉenfina karbonatomo, tio diferencigas de la ketonoj. La ĉenfina karbonila grupo estas tre reakciema. Pro tio aldehidoj tre taŭgas kiel bazmaterialoj por la sintezo de aliaj organikaj kombinaĵoj.

La apuda bildo montras la ĝeneralan strukturan formulon de la aldehidoj; R en la plej simpla molekulo (formaldehido) estas H-atomo, cetere iu karbonhidrogeno.

La aldehidoj estas sintezeblaj per oksidigo el alkoholoj.

La aldehido sen R formas la aldehidan grupon.

Aldehidoj 
 Aceta aldehido (CH3CHO)
 Butiraldehido (C4H8O)
 Miristila aldehido (C14H28O)

Vidu ankaŭ 

 Furfuralo
 Metanalo
Ketono

Ketono estas organika, alifata kemia kombinaĵo, kie la karbonilgrupo (C=O) ligiĝas al internaj karbonatomoj, tio diferencigas de la aldehidoj. La ketonoj havas karakterizan odoron, ili estas tre reakciemaj, multaj estas gravaj bazmaterialoj por sintezi aliaj organikaĵojn. Ili estas gravaj kiel solviloj.

La ĝenerala formulo de la ketonoj, kie R1 kaj R2 estas karbonhidrogenoj.

Ketono kun du metanoalkilo estas acetono.

Kelkaj ketonoj 
<center>

Ketonoj
Funkciaj grupoj
Dinaro

Ekonomio > Mono > Monunuo

Dinaro estas la nomo de la monunuo en la jenaj regnoj:

 Alĝerio
 Barejno
 Irako
 Jordanio
 Kuvajto
 Libio
 Tunizio
 Serbio
 Makedonio

La nomo devenas de la romia monunuo, la denarius. En landoj, kie uzatas la araba lingvo, ĝi nomiĝas "دينار".

Vidu ankaŭ 
 Maravedo

Monunuoj
Inflaciego

Inflaciego estas proceso de rapidega senvalorigado de mono, kaŭze de tuta perturbo de moncirkulada sistemo. Rezulte, prezoj kreskas tre rapide kaj permanente. Oni parolas pro la inflaciego, kiam preznivelo kreskas pli rapide ol 50% monate.

Rezulte de inflaciego, homoj povas reveni de mono al natura interŝanĝo.

Ekzemploj 
 La germana Reichsmark dum Vajmara Respubliko. Tiu estis unu el kaŭzoj de naziismo. Federacia Respubliko Germanio decidis kontraŭbatali inflacion per decidoj de Bundesbank
 La hungara pengő post Dua mondmilito
 Serbobosnia dinaro dum Bosnia milito
 Argentina peso dum la 1980-aj jaroj.
 Zimbabva dolaro ekde 2007 ĝis 2009
 Venezuelo ekde 2016

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 https://web.archive.org/web/20040908233947/http://www.wiwi.uni-passau.de/lehrstuehle/lambsdorff/downloads/MakroI_7.pdf
 https://web.archive.org/web/20100626123351/http://www.sulinet.hu/eletestudomany/archiv/1999/9911/diakoldal/piacgazd/piacgazd.htm

Ekonomiaj problemoj
Makroekonomiko kaj mona ekonomio
Mono
Natura interŝanĝo

En ekonomiko Natura interŝanĝo estas situacio, kiam du aŭ pli subjektoj reciproke interŝanĝis malmonajn aktivojn. Oni povas interŝanĝi ankaŭ servojn aŭ ŝuldatestojn. Profito aŭ malprofito de natura interŝanĝo estas kalkulita pere de prezoj de interŝanĝitaj aktivoj. Notinde, ke natura interŝanĝo ekskluzivas operaciojn kun mono. Interŝanĝo povas estis ekvivalenta, kiam la prezoj de interŝanĝitaj varoj egalas.

Natura interŝanĝo estis unika komerca metodo antaŭ apero de mono. Nuntempe natura interŝanĝo povas ekzisti inter du subjektoj, kiuj konsente volas ŝanĝi varojn. Natura interŝanĝo povas disvolviĝi okaze de inflaciego, kiam mono tute ne plenumas ilian funkcion.

La kolektado de poŝt- kaj enspezmarkoj, kiu iuj foje nomiĝas filatelo, estas ekzemplo de merkato ke multo de kies transakcioj  inter interesitaj agentoj estas faritaj de naturaj interŝanĝoj, do ne per mono aŭ valuto, sed havaĵo por havaĵo.

En la moderna epoko 

En la moderna periodo pluraj specoj de interŝanĝo povas esti distingitaj:

 Ordinara interŝanĝokomerco (kiel en antikvaj tempoj) - ĉefe en evoluantaj kaj neindustriigitaj landoj, same kiel en tempoj de ekonomia krizo (ekzemple - eŭropaj landoj kaj precipe post la Dua Mondmilito en Germanio, aŭ la ekonomia interŝanĝo de krudmaterialoj, industriaj aŭ agrikulturaj produktoj inter komercantaj ŝtatoj).
 Interŝanĝo inter importistoj kaj produktantoj kiuj surmerkatigas siajn varojn al podetalistoj. Ĉi tiuj povas interŝanĝi varojn por pliigi la elekton de produktoj en ilia posedo.
 Interŝanĝo en la sektoro de reklamado kaj amaskomunikilaro.
 Interŝanĝado ene de sociaj komunumoj, kiu estas plejparte servkomercon: per interŝanĝado homoj helpas unu la alian per interŝanĝado de servoj, lertecoj, produktoj kaj sciigoj. Interŝanĝa komunumo povas havi propran komunuman valuton uzatan por enkomunuma komerco. Estas miloj da interŝanĝaj komunumoj en la mondo.

Vidu ankaŭ
 Tradicia ekonomio
 Vivtena ekonomio
 Tempobanko
 Internacia komerco
 Filatelo

Ekonomiko
Prezo

Prezo estas sumo, kiu oni devas pagi por aĉeti iun varon aŭ servon. Prezo estas kutime esprimata pere de mono. Prezo estas interŝanĝa proporcio inter malsamaj varoj.

Sur la merkato prezo plenumas sekvajn funkciojn:
 informan -- prezo signifas, ĉi varo estas rara aŭ ne. Do, prezo povas motivigi produktistojn por enveno sur la merkato.
 dividan -- prezo separas aĉetantojn al tiuj, kiuj eblas aĉeti varon aŭ servon kaj tiuj, kiuj ne eblas.
 kunordigan -- prezo povas kunordigi planojn de produktistoj kun deziroj de aĉetantoj.
 situigan -- prezo ebligas lokigi produktadon tien, kie kostoj de produktado estos la plej malaltaj.

Prezo estas formita kaŭze de mendado kaj ofertado (vidu merkata prezo), sed tio ne ekskluzivas influon de registaro en prezformado.

Prezoj 
aŭkcia prezo
interna prezo
kontrakta prezo
pogranda prezo
podetala prezo
ekvilibra prezo
monopola prezo
fiksa prezo
regulebla prezo
libera prezo
resta prezo

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri prezo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Vidu ankaŭ 
 Manĝoprezo
 Televidprogramo The Price Is Right

Referencoj 

Ekonomio
Ekonomiko
Prezsistemo
Podetala prezo

Ekonomiko > Mono > Prezo > Podetala prezo

Podetala prezo estas prezo, de kiu varoj estas aĉetataj en malgrandaj kvantoj de apartaj aĉetantoj. Podetalaj prezoj entenas kostojn de produktado, profiton de entrepreno, impostojn kaj estas formataj rilate al situacio sur merkato (vidu Mendado kaj ofertado teorio). Kutime, podetalaj prezoj estas pli altaj ol pograndaj prezoj.
ekonomiko
Ekvilibra prezo

Ekonomiko > Mono > Prezo > Ekvilibra prezo

Ekvilibra prezo estas prezo sur merkato, je kia kvanto de varoj kaj servoj, kiujn volas aĉeti konsumantoj, tute egalas al kvanto de varoj kaj servoj, kiujn produktistoj volas oferti. Je ekvilibra prezo estas:
 prezo, je kia mendado egalas al ofertado;
 prezo, je kia ne ekzistas deficito aŭ manko de varoj aŭ servoj.

Mono
El coche de pedales

El coche de pedales [el koĉe de pedales], "la pedalaŭto", estas hispania kineja filmo reĝisorita de Ramón Barea kaj enkinejigita je la 16-a de januaro de 2004 en kiu Esperanto havas rolon: la protagonistoj parolas Esperanton dum kelkaj momentoj.

Temo
En Hispanio, dum Paska semajno de 1959, infano Pablito ("Paŭlĉjo") deziregas kostegan pedalaŭton, kiun li vidis en ludilvendejo.
Ne havante televidilon, li revas pri heroo de scienc-fikciaj radioprogramoj Diego Valor.

Lia patro Pablo MAGAÑA (rolita de Alex Angulo) estas instruisto pri tajpado kaj Esperanto, el maldekstrema venkita familio.
Li estas malsukcesulo, kiu mensogas kaj prokrastas ŝuldojn.
Liaj lernantoj preferas transŝosean lernejon kie oni instruas la pli praktikan francan.

La patrino Estrella venas de dekstrema familio pli riĉa, kiu taksas, ke ŝi mezaliancis kun Pablo.

La filmo montras impreze, kiel oni vivis dum mezo de regado de Francisco Franco.

"El coche de pedales" kaj Esperanto 
Pablo krom instrui ankaŭ renkontiĝas kun esperantistaj maldekstremaj konspirantoj, kaj tial multaj esperantaj frazoj (salutoj, proverboj) estas aŭdeblaj kaj legeblaj.

Homoj de Hispana Esperanto-Federacio helpis pri prononco kaj lingva kontrolo.

Eksteraj ligiloj 
En IMDB , 

HEF
 Kunlaboro de HEF   
 Premiero  
 Filmoskemo

Vidu ankaŭ 
Esperanto-filmo

Esperanto-filmoj
Hispanaj filmoj
Filmoj aperintaj en 2004
Esperanto en filmoj
Filmoj pri la frankisma epoko
Financa merkato

Financa merkato estas sistemo de institucioj kaj instrumentoj, kiuj certigas movadon de mono kaj kapitalo de ĉiuj formoj inter diversaj ekonomikaj subjektoj. Ĉiuj operacioj sur financa merkato estas realizataj laj mendado kaj ofertado. Sur financaj merkatoj estigas translokigo de financoj de superfluaj subjektoj al deficitaj subjektoj.

Klasifiko de financaj merkatoj dependas de elektita kriterioj
 Ĉu temas pri unua aŭ ripetata vendado de certa financa instrumento:
 primaraj
 sekundaraj
 Kiuj subjektoj negocias, kiaj estas paglimdatoj de financinstrumentoj, pri kiuj speco de financaj instrumentaj temas:
 monaj
 kapitalaj
 kreditaj

Ekzistas ankaŭ internaciaj financaj merkatoj, eŭromerkatoj, devizaj merkatoj.

Vidu ankaŭ
 Financa centro

Ekonomiko
Financa merkato
Absoluta avantaĝo

Absoluta avantaĝo en la lingvaĵo de internacia komerco signifas, ke iu homo, lando aŭ entrepreno estas en certa sfero (fako aŭ agado) pli bona ol aliaj homoj, landoj aŭ entreprenoj. Specialigo (kaj interŝanĝo) bazata sur absoluta avantaĝo estas aplikata en internacia komerco.

Vere ne ekzistas daŭra absoluta avantaĝo. Ekzemple, en la fino de la 19-a kaj komenco de la 20-a jarcentoj, Brazilo produktis preskaŭ la tutan kaŭĉukon en la mondo, ĉar estas kaŭĉukarboj nur en naturaj tropikaj ĝangaloj, kaj havis absolutan avantaĝon en tiu produktado. Sed angloj kaj nederlandanoj malkovris manieron planti kaŭĉukarbojn en siaj kolonioj en Azio, kaj Brazilo perdis rapide la avantaĝon kaj hodiaŭ eĉ aĉetas kaŭĉukon de fremdaj landoj.

Rilataj temoj 
 Kompara avantaĝo

Vidu ankaŭ
 Adam Smith

Ekonomiko
Kompara avantaĝo

Kompara avantaĝo signifas, ke iu homo (lando, entrepreno) estas en certa sfero (agado, fako) pli bona ol en aliaj sferoj (agadoj, fakoj). Do, libereco de internacia komerco pligrandigas eblecojn por internacia specialigo kaj prosperas al ĉiuj landoj, envicigitaj al internacia komerco. Tiun teorion ellaboris David Ricardo.

Estas duboj pri la efiko de kompara avantaĝo. Historia ekzemplo estas la "Interkonsento pri teksaĵoj kaj vinoj" inter Portugalio kaj Anglio en 18-a jarcento.
Komence de la 18-a jarcento, longe antaŭ Ricardo, ambaŭ landoj, Anglio kaj Portugalio, produktis kaj vinon kaj teksaĵojn, sed pro klimato kaj infrastrukturo en Portugalio vin-produktado havis avantaĝojn super teksaĵ-produktado, en Anglio inverse. Do, portugala vino havis komparan avantaĝon al portugalaj teksaĵoj, kvankam ne nepre al brita vino (aŭ franca vino importita).

Tial la brita ambasadoro John Methuen proponis, ke ambaŭ landoj koncentriĝu al la pli avantaĝa varo kaj aĉetu la alian de la partnero, sen dogano. Tiusenca traktato estis subskribita je la 27-a de decembro 1703. Pro ĝi ja profitis la vin-produktado de Portugalio, sed ĝia industriigo estis severe bremsita.

Portugalio kaj Anglio uzus siajn "komparajn avantaĝojn", sed la rezulto estis ruiniga al Portugalio, kiu restis preskaŭ ekster industria revolucio ĝis la 20-a jarcento. Krome, angloj regis la plejparton de produktado de oporto de Portugalio en 19-a jarcento.

Vidu ankaŭ 
 Absoluta avantaĝo
 David Ricardo

Ekonomio
Ekonomiko
Maorioj

La Maorioj estas la praloĝantoj de Nov-Zelando.

La maoria alveno al Nov-Zelando 
Oniaopinie, la Maorioj alvenis Nov-Zelandon je iam en la lasta parto de la unua jarmilo p.K., de Tahitio aŭ iu alia parto de orienta Polinezio. Arĥeologiaj malkovraĵoj indikas tion ke estis verŝajne kelkaj amasoj da migrantoj inter la 800-a kaj 1300-a p.K. Laŭ Maoriaj mitoj kaj legendoj, ili alvenis de la mita Hawaiki pere de «waka»-oj (kanotegoj por oceano).

En klereca libro «La Pingvina Estinteco De Nov-Zelando», fameta estintecisto Michael King diris ke Maorioj estis la lasta komunumo da homoj ne ŝanĝita kaj ne influita de la ekstera mondo.

La praaj Eŭropaj esploristoj de Nov-Zelando, inkluzive de Abel Tasman kaj James Cook priraportis renkontojn de Maorioj.

Ĉi tiuj praaj raportoj priskribis la Maoriojn kiel ferocaj kaj malhumilaj. Intertribmilitoj estis kutimaj, kaj la venkitojn oni sklavigis, aŭ eĉ foje manĝis. Ekde eĉ la 1780-oj, Maorioj renkontis Eŭropajn fokkaptistojn kaj balenkaptistojn, en kies ŝipoj kelkaj Maorioj eĉ ŝipanis. Ankaŭ alvenis ade areto da eskapintaj kaptitoj de Aŭstralio, kaj forlasintoj de vizitantaj ŝipoj. Je 1830 taksiĝis tio ke eĉ 2000 da Eŭropaj Maoroj loĝis inter la Maorioj, plejparte kiel sklavoj, kvankam kelkaj gajnis iom da rajtojn. Kiam Pomare militis kontraŭ Titore je 1838, inter liaj militistoj estis 132 eŭropaj maorioj.

Maoria kulturo kaj lingvo instruiĝas en kelkaj Nov-Zelandaj lernejoj. Aldone, ekzistas antaŭlernejnivelaj «kohanga reo» (lingvejoj) kiuj instruas al «tamariki» (infanoj) tute per la Maoria lingvo.

En Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 19an ĉapitron "Fabelo maoria el Nov-Zelando" al komentoj pri la maorioj (p. 159); poste ŝi rakontas fabelon pri maoria belulino.

La revuo "Kuriero" de Unesko dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj. Tiukadre la artikolo La umbilika ŝnuro, de Kirituia Tumarae-Teka kaj James Doherty, temas pri la konceptoj inter maorioj pri la rilato al la medio.

Bildaro

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.maori.org.nz  
 http://www.culture.co.nz  
 http://www.aocafe.com 
 http://www.korero.maori.nz
Nathanael West

Nathanael WEST, origine: Nathan Wallenstein WEINSTEIN (naskgixis la 17-an de oktobro, 1903, mortis la 22-an de decembro, 1940) estis usona verkisto.

Naskiĝinte en Novjorko, la filo de judaj enmigrintoj el Litovio studis en la universitatoj Tufts kaj Brown. Ekde 1924 li pasigis du jarojn en Parizo. Tie li verkis sian unuan romanon The Dream Life of Balso Snell, kiun li publikigis en 1931. Reveninite al Usono li agis kiel manaĝero de malgrandaj hoteloj. Lia plej renoma romano Miss Lonelyhearts aperis en 1933. En 1935 li transloĝiĝis al Hollywood por fariĝi scenaristo. Sian lastan romanon The Day of the Locust li publikigis en 1939. Unu jaron poste li mortis de aŭto-akcidento.

Listo de verkoj 
 The Dream Life of Balso Snell (romano, 1931)
 Miss Lonelyhearts (romano, 1933)
 A Cool Million : the Dismantling of Lemuel Pitkin (romano, 1934)
 The Day of the Locust (romano, 1939)

West
West
Evelyn Waugh

Evelyn Arthur WAUGH (naskiĝinta la 28-an de oktobro 1903 en Londono, mortinta la 10-an de aprilo 1966 en Taunton) estis angla verkisto.

Vivo kaj verkado
Waugh, filo de eldonisto frekventis la universitaton de Oksfordo kaj iĝis instruisto. Inter 1928-38 li publikigis kvin satirajn romanojn, en kiuj li prezentis kritike aspektojn de brita vivo influita de kolonialismo, speciala lernejsistemo kaj de inter la militoj tipa dekadenca kaj cinika vivointerpreto. La titoloj de la romanoj tiamaj jenas: Decline and Fall (1928), Vile Bodies (1930), Black Mischief (1932), A Handful of Dust (1934) kaj Scoop (1938). Kelkajn jarojn pli malfrue sekvis la romano Put Out More Flags (1942) kun intrigo antaŭ la fono de la Dua Mondmilito.

La postaj verkoj estiĝis sub la influo de lia konvertiĝo al katolikismo (li iĝis ano de la Romkatolika eklezio en 1930). Kvazaŭ lia plej bona romano konsideratas Brideshead Revisited (1945). Tie Waugh tre serioze raportis la destinon de la nobela familio Marchmain, kiu post multaj konfliktoj finfine retrovos la katolikan kredon. Surbaze de ĝi faritis ankaŭ televidserio, kiu dissenditis en 1981 en la Unuiĝinta Reĝolando. En la verko The Loved One (1948) Waugh satire kritikas la troigitajn funebrajn ceremoniojn en Usono.

La spertojn militajn Waugh uzis por la romana trilogio Sword of Honour al kiu apartenas la volumoj Men at Arms (1952), Officers and Gentlemen (1955)  kaj Unconditional Surrender (1961): la milito iĝas tie lukto eterna inter la bono kaj la malbono, kulturo kaj barbarismo.

Havante brilan stilon li verkis krome vojaĝlibrojn kaj biografiojn. Sub la titolo A Little Learning (1964) kaŝas sin liaj rememoroj. Lia frato estas la verkisto Alec Waugh, kiu skribis romanojn, vojaĝlibrojn kaj rakontojn.

Listo de verkoj 
 Decline and Fall (romano, 1928)
 Rossetti (biografio, 1928)
 Vile Bodies (romano, 1930)
 Black Mischief (romano, 1932)
 A Handful of Dust (romano, 1934)
 Edmund Campion (biografio, 1935)
 Scoop (romano, 1938)
 Brideshead Revisited (romano, 1945)
 Scott-King's Modern Europe (romano, 1947)
 The Loved One (romano, 1948)
 Trilogio:
 Men at Arms (romano, 1952)
 Officers and Gentlemen (romano, 1955)
 Unconditional Surrender (romano, 1965)
 Ronald Knox (biografio, 1959)
 A Little Learning (membiografio, 1964)

Vidu ankaŭ 
Renouveau catholique

Britaj verkistoj
Anglalingvaj verkistoj
Romanoj pri la Dua mondmilito
Konvertitoj de protestantismo al romkatolikismo
Hermann Bahr

Hermann BAHR (naskiĝis la 19-an de julio 1863 en Linz; mortis la 15-an de januaro 1934 en Munkeno) estis aŭstra verkisto, kritikisto kaj reĝisoro. Li estis mentoro de la grupo Jung-Wien.

Li studis en Vieno, Graz, Czernowitz kaj Berlino klasikan filologion, ekonomion kaj juron. Post vojaĝoj tra Eŭropo kaj Norda Afriko li laboris kiel redaktoro kaj eldonisto en Berlino kaj Vieno.

De 1906 ĝis 1907 li estis reĝisoro en Berlina teatro, en 1912 la ekloĝis en Salzburg, kaj ekde 1918 li laboris kiel dramaturgo en la Viena Burgtheater. Ekde 1922 li vivis en Munkeno.

Lia verkaro konsistas el romanoj, teatraĵoj kaj eseoj. Komence influite de la naturalismo, li trapasinte la novromantismon kaj impresionismon fine propagandis la ekspresionismon.

Verkoj

Eseoj 
 Zur Kritik der Moderne (1890)
 Die Überwindung des Naturalismus (1891)
 Wiener Theater (1899)
 Inventur (1912)
 Expressionismus (1916)
 Burgtheater (1920)

Dramoj 
 Die neuen Menschen (1887)
 Die Mutter (1891)
 Das Tschaperl (1898)
 Der Querulant (1914)

Komedioj 
 Der Star (1899)
 Wienerinnen (1900)
 Der Krampus (1901)
 Der Meister (1904)
 Ringelspiel (1907)
 Das Konzert (1909)
 Die Kinder (1911)

Romanoj 
 Theater (1897)
 Drut (1909)
 Himmelfahrt (1916)
 Die Rotte Korahs (1919)

Membiografio 
 Selbstbildnis (1923)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.literature.at/elib/www/wiki/index.php/Frauenrecht_%28Hermann_Bahr%29  
 http://www.literature.at/elib/www/wiki/index.php/Hermann_Bahr  

Aŭstraj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Instrumentotekniko

Instrumentotekniko aŭ instrumentoteĥniko estas la arto de mezuri fizikajn kaj kemiajn parametrojn kaj uzi ĉi tiujn al rego procesojn. Ĉi tiuj parametroj estas mezurataj per sensiloj kaj la reala regulado estas farata per aktuatoroj.

Fiziko
Artoj
Kemia inĝenierarto
Duonkonduktaĵa aparato

Duonkonduktaj aparatoj estas  elektronikaj komponantoj kiuj ekspluatas la elektronikaj ecoj de duonkonduktaĵoj, precipe silicio, germaniumo, kaj galia arsenido. Tiu ĉi klaso de aparato anstataŭis termojonajn aparatojn, tiel kiel vakutubojn, en plejmultaj aplikaĵoj. Ili utiligas elektran konduktecon en la solida stato mala al la vakua stato aŭ la gasa stato.

Duonkonduktaj aparatoj disponeblas en apartaj unuoj, aŭ en integritaj cirkvitoj kiuj entenas multaj apartaj cirkvitaj elementoj. konstrukcio de integritaj cirkvitoj dependas de la bazaj konceptoj de aparata fiziko. Plej multaj el tiuj aparatoj dependas de kondukteco de majoritataj portantoj. Sed kelkaj regas la konduktadon de minoritataj portantoj. Aliaj konceptoj el aparata fiziko estas benda strukturo de duonkonduktaĵo, la benda breĉo, benda tordado, ktp... Sed por konstrukcii integrita cirkvito, oni devas kompreni la funkcio de la apartaj unuoj tiel kiel diodo, solidstata kondensilo, kamp-efika kaj dupolusa junta transistoroj, kaj la medodoj de fabrikado de duonkonduktaĵaj aparatoj tiel kiel fotolitografio, jona enplantado, kemia vapora deponado, kaj epitaksia deponado.

Ekzemploj de duonkonduktaĵaj aparatoj:

 Diodoj:
 Zeneraj diodoj
 Lavangaj diodoj
 Lum-elsendaj diodoj (LED)
 Fotodiodoj
 Schottky-aj diodoj
 Klakaj diodoj
 Tunelaj diodoj
 Siliciaj Regitaj Rektifiloj
 Diakoj
 Triakoj

 Transistoroj
 Dupolusaj juntaj transistoroj
 Fototransistoroj
 Kamp-Efikaj transistoroj
 MOSKED-aj transistoroj
 KMOS-aj transistoroj

 Tiristoroj
 Fototiristoroj
 GTO-tiristoroj
 IGC-tiristoroj

Elektra inĝenierarto
Interna prezo

Ekonomiko > Mono > Prezo > interna prezo

interna prezo estas prezo, je kiu varo aŭ servo estas vendata en la lando de ĝia origino aŭ en la lando de ĝia produktado. Interna prezo estas difinata koncerne de renkontiĝo de ofertado kaj mendado.

Mono
Madraso

Madrasa, arabe: مدرسة (pluralo مدارس, madāris), origine estas araba vorto por islamlernejo, sed hodiaŭ tiu vorto estas uzata ankaŭ en aliaj lingvoj de islama kulturo. En Esperanto kutime uzatas la vortformo madraso, kvankam en unuopaj kazoj ankaŭ aplikiĝis la variaĵo medreso - kialo por tiu vario estas, ke en la araba lingvo skribiĝas nur la konsonantoj de vortoj, kaj la interkonsonantaj vokaloj estas transdonataj nur per parola tradicio.

Origine madrasa estas lernejo en aŭ apud moskeo. Tradicia lernoformo en madrasa estas alia ol okcidentaj lernejoj. Parkere lerni estas pli grave ol en okcidentaj lernejoj. Normale instruisto legas libron laŭte kaj lernantoj kune rediras tion. Ofte studentoj vivas en la madrasa kaj rilato al instruisto estas pli intima kaj grava ol en okcidenta lernejo. Formalaj klasoj laŭ aĝo aŭ lerna nivelo ne estas kutimaj. Hodiaŭ madrasa ofte estas ŝanĝita laŭ okcidenta modelo kaj ne nur islamlernejo.

Famaj madrasoj 
 Universitato de Sankore
 Madraso de Ĝingerejber

Vidu ankaŭ 
 Maktabo, ĉefe por bazinstruado

Eksteraj ligiloj 

 retejo "Islama Vojo", faizani.com 
 artikolo "Komprenante Madrasojn" de Alexander Evans en la usona retejo foreignaffairs.org  same 
 Voyage à l’intérieur des madrasa pakistanaises ("vojaĝo al la interno de la madrasoj de Pakistano") de William Dalrymple, Le Monde diplomatique, marto 2006 

Islamo
Kontrakta prezo

Ekonomiko > Mono > Prezo > kontrakta prezo

Kontrakta prezo estas prezo, kia estiĝas laŭ aĉetkontrakto inter vendisto (produktisto) kaj aĉetisto (konsumanto). En eksterekonomikaj rilatoj kontraktaj prezoj estas uzataj en kontraktoj, kiuj direktiĝas al interŝanĝo de varoj. Kontraktaj prezoj profite servas al ambaŭ flankoj de komerca kontrakto.

Mono
Borso de laboro

Borso de laboro estas institucio, kia funkcias kiel peranto inter labordonantoj kaj laboristoj sur labormerkato. La plej disvatigita formo de borso de laboro estas ŝtata borso de laboro. Ili plenumas sekvajn funkciojn:
 registras mendadon kaj ofertadon al laborforto;
 iumaniere regulas labormerkaton;
 helpas al laborserĉuloj trovi laboron;
 helpas al labordonantoj serĉi novajn laboristojn;
 helpas al laborserĉuloj ŝanĝi laborlokon;
 registras nombron de senlaboruloj por statistiko;
 pere de borsoj de laboro senlaborec-subvenciojn estas pagataj;
 ktp;

Krom ŝtataj borsoj de laboro ekzistas komercaj laboragentejoj. Ili plenumas preskaŭ samajn funkciojn, sed iliaj servoj estas pagataj.

Laboro
Ekonomiko
Borsoj
Mona iluzio

Mona iluzio estas situacio, kiam laboristoj aŭ entreprenoj malĝuste komprenas evoluon de preznivelo. Por ekzemplo, laboristo notas, ke lia salajro plialtiĝas, sed li ne registras (almenaŭ dum mallonga periodo), ke prezoj de varoj ankaŭ plialtiĝas.

Entreprenoj registras, ke iliaj propraj prezoj plialtiĝas, sed ili ne komprenas, ke baldaŭ plialtiĝos salajroj, luprezoj, ktp. Do, entreprenoj bonvolas plialtigi produktadon. Monaj iluzioj estas kialoj de plialtiĝo de prezoj kaj okupateco.

Post iom da tempo, monaj iluzioj malaperas kaj rezulte okupateco kaj nivelo de produktado revenas al la komenca nivelo.

Vidu ankaŭ 
 Ekonomia kresko
 John Maynard Keynes

Ekonomiko
Talibé

Talibé, de arabe: طالب "(islama) studento aŭ lernanto", estas  volofa nomo de islama lernanto de la senegala islama grupo de la Muredoj. Mureda talibé devas subigi sin tute al instruisto kaj ne nur devas lerni islaman lekciaron sed ankaŭ laboradi por sia instruisto, tre ofte multajn horojn ĉiutage, ekzemple en la arakido-kampoj de sia instruisto sen ricevi monan pagon. Labori eble estas pli grave ol lerni.

Islamo
Senegalo
Peter Huchel

Peter HUCHEL [pete huĥl] (naskiĝis la 3-an de aprilo, 1903, mortis la 30-an de aprilo, 1981) estis germana poeto.

Naskiĝinte apud Berlino, li pasigis sian junaĝon en kampara regiono. De 1923 ĝis 1926 li studis literaturon kaj filozofion en Berlino, Freiburg kaj Vieno. Ekde 1927 li vojaĝis dum tri jaroj tra Francio, la Balkana Duoninsulo kaj Turkio; reveninte al Berlino li laboris por diversaj literaturaj ĵurnaloj kaj verkis lirikon.

Dum la nazia reĝimo li malmulton verkis; eĉ la publikigon de sia unua poemaro Der Knabenteich li en 1933 preventis. Ekde 1940 li devis militservi.

Post la Dua mondmilito Peter Huchel laboris en Orienta Berlino ĉe radiostacio. Ekde 1949 li estis ĉefredaktoro de renoma kultur-revuo, sed pro konfliktoj kun politikaj funkciuloj li en 1962 devis forlasi tiun ĉi postenon. En 1971 li fine transloĝiĝis de GDR al FRG. Li mortis en Staufen im Breisgau, Badeno-Vurtembergo.

Listo de verkoj 
 Gedichte (poemoj, 1948)
 Chausseen, Chausseen (poemoj, 1963)
 Die Sternenreuse (poemoj verkitaj 1925-1947, eld. 1967)
 Gezählte Tage (poemoj, 1972)
 Die neunte Stunde (poemoj, 1977)

En Esperanto aperis 
 Soldata tombejo. - En: La muzino / eld. Rikardo Ŝulco. - Paderborn : Esperanto-Centro, 1992

Huchel
Kruco

Kruco estas "signo, formita de 2 perpendikularaj linioj" (PIV). Estas diversaj formoj de tiu signo, kiuj havas multajn specialajn signifojn:
 Kristana kruco estas la simbolo de kristanismo.
 Kamparkruco
 Lorenokruco estas speciala formo de la kristana kruco.
 Andrea kruco estas kruco, kies brakoj intersekcas oblikve.
 Georga kruco en nordaj landoj.
 Pentaj krucoj estas ŝtonaj krucoj, starigitaj pere de mortiginto en loko, kie okazis murdo.
 Skandinava kruco estas simbolo trovebla sur skandinaviaj flagoj, derivita de kristana kruco.
 Invertita kruco estas simbolo kun tre diversaj signifoj, uzita en Romkatolikismo kaj en satanismo.
 Kruco de Kalatrava de hispana Ordeno de Kalatrava.
 Kruco de Santiago en Hispanio.
 Malta kruco, de militordeno.
 Kruco de Mannerheim, en Finnlando.
 Martela kruco (germane: Kruckenkreuz)
 Hokkruco aŭ svastiko estas simbolo el azia filozofio kaj religio, kaj de tie de naziismo.
 Kelkaj krucoj estas medaloj aŭ premioj al gravaj militistoj, kiel la Fera Kruco
 Kruco de Agilulfo, trezora.
 Anĥ, nomata ankaŭ "nila kruco", estas egiptia simbolo por vivo.
 Obeluso (†) aŭ "ponardo" estas tipografia simbolo uzata por piednotoj, sed ankaŭ por reprezenti la kristanan krucon.
 Adicio-signo estas matematika simbolo en la formo de kruco.
 Kruco estas ankaŭ la nomo de tabulludo.
 Suda Kruco estas konstelacio.

Laŭ Francisko Azorín kruco estas Figuro formata per du linioj perpendikularaj, havanta en la arto simbolecon. Li indikas etimologion el la latina crux, crucis (kruco). Li montras tiparon (ankaŭ per bildoj), nome latina, greka, rusa, egipta, kelta, malta, lorena, sobrarba, papa, sanktandrea, kalatrava, patriarka, svastika, toforma; kaj li aldonas la terminojn fadenkruco, kruciĝejo, kaj krucifikso, por bildo reprezentanta krucon kun krucumita Kriston.

Rilataj terminoj 
 Ĉevoja ŝtonkruco
 Krucmilitoj
 Kruconervura volbo
 Krucosigno
 Lignum Crucis

Notoj
Jono

Kiam atomo aŭ molekulo ricevas aŭ perdas valentan elektronon, ĝi fariĝas jono. Tiu procezo nomiĝas jonigado. En fiziko, tute jonigita atoma nukleo, tiel kiel alfa-radiado, kutime nomatas ŝargita partiklo. Jonigado kutime estas farita per aplikado de alta energio al atomoj, je la formo de elektra tensio aŭ per altenergia radiado, tiel nomata joniga radiado. Jonigita gaso nomitas plasmo.

Negative ŝargitan jonon oni nomas anjono (kiu altiriĝas al anodo) kaj pozitive ŝargitan jonon katjono (kiu altiriĝas al katodo).

Jonoj estis unue hipotezitaj de Michael Faraday ĉirkaŭ 1830, por priskribi la partojn de molekuloj kiuj veturas aŭ al anodo aŭ al katodo. Tamen, la meĥanismo per kiu tio ĉi okazas ne estis priskribita ĝis 1884 de August Svante Arrhenius en sia doktora disertacio al la Universitato de Upsalo. Lia teorio unue ne akceptiĝis (li ricevis sian diplomon kun minimume sukcesa grado) sed li gajnis la Nobelan Premion pri ĥemio en 1903 pro ĝuste tiu ĉi tezo.

Ĉe sola atomo en vakuo, estas fizikaj konstantoj kunlige kun la procezo de jonigado. La energion bezonatan por forigi elektronojn de atomo oni nomas joniga energio aŭ joniga potencialo. Tiuj ĉi terminoj uziĝas por priskribi jonigadon de molekuloj kaj solidaĵoj, sed la kvantoj ne estas konstantaj ĉar jonigado povas influiĝi de lokaj ĥemiaj cirkonstancoj, de geometrio, kaj de temperaturo.

Jonigaj energioj malpliiĝas malsupren laŭirante ene de unu grupo de la Perioda tabelo, kaj pliiĝas maldekstre dekstren laŭ periodo. Tiuj ĉi tendencoj estas ĝuste kontraŭ la periodaj tendencoj de la atoma radiuso. Elektronoj en pli malgrandaj atomoj altiriĝas pli forte al la nukleo, do la joniga energio estas pli granda. En pli grandaj atomoj, la elektronoj ne estas tiel forte tenataj, do la postulata energio estas pli malgranda.

La unua joniga energio estas la energio bezonata por forigi unu elektronon, la dua por forigi duan elektronon (jam foriginte la unuan), kaj tiel plu. La sinsekvaj jonigaj energioj estas ĉiam pli granda ol la antaŭa. Pro tio, jonoj tendencas formi laŭ certaj manieroj. Ekzemple natrio troviĝas kiel Na +, sed ne kutime kiel Na2+ pro la granda bezonata joniga energio. Same, magnezio troviĝas kiel Mg2+ sed ne kiel Mg3+, kaj aluminio povas ekzisti kiel Al3+ katjono.

Fizika kemio
Atoma fiziko
Lunarko (simbolo)

Lunarko kelkfoje rolas kiel simbolo de islamo, kiel kruco simbolas kristanismon, kaj Magen David judismon.

Ekzemple, kiam islamanoj sentis tro kristana la simbolon de Ruĝa Kruco, ili kreis samsignifan Ruĝan Lunarkon.

Lunarko ne estis uzita kiel simbolo fare de Mahometo, aŭ de la ceteraj fruaj islamanoj.
Dum bizanca epoko, lunarko estis simbolo de Konstantinopolo, laŭ legendo pri lunlumo helpante defendantojn kontraŭ invado.
Ĝi estas ekuzita de Turka Imperio, post la konkero de la urbo.
De tiam, ĝi pasis al la modernaj flagoj de Alĝerio, Komoroj, Maŭritanio, Pakistano, Malajzio, Tunizio, Turkio, kaj aliaj islamaj landoj.
Notu, ke malmultaj arabaj landoj uzas ĝin.

Vidu ankaŭ 
 Luna fazo

Islamo
Simboloj
Charlotte Irwin Kohrs

Charlotte Irwin KOHRS (naskiĝis en 1910, mortis la 31-an de julio 2002) estis usona esperantistino kaj fondinto de Infanoj ĉirkaŭ la Mondo kaj ĝia multjara direktoro.

Ŝi verkis "malgrandajn librojn" por infanoj, komponis konversaciajn kantojn por lernantoj, redaktis, eldonis, distribuis tra la mondo novaĵleterojn. Ŝi estis Honora Membro de Esperanto-Ligo por Norda Ameriko.

Usonaj esperantistoj
Listo de ukrainaj esperantistoj

Listo de ukrainaj esperantistoj

 Nadija Hordijenko Andrianova
 Anatolo Koch
 Vladimir Kornilov
 Aleksandr Koroleviĉ
 Orest Kuzjma
 Vladimir Savviĉ Kuzmiĉ
 Mikelo T. POPOV
 Nikolaj Stepanoviĉ Potapĉik
 Andreo Rogov
 Vasil Stanoviĉ
 Mikaelo Ternavski
 Miĥail VAIL

Ukrainiaj
Listoj pri Ukrainio
Dimitar Terziev

Dimitar TERZIEV (naskiĝis 1923, mortis la 30-an de majo 2002) estis bulgara esperantisto.

Li fondis kaj gvidis Ĥoron de Sofiaj Esperantistoj, kiu fariĝis kerno de Internacia E-Ĥoro, kies ĥorestro li estis ĝis la UK en Zagrebo, 2001.

Li ankaŭ estis longjara prezidanto de Muzika Esperanto-Ligo kaj redaktoro de la bulteno Muziko.

TERZIEV, Dimitar
TERZIEV, Dimitar
Premio Deguĉi
Bruno Vogelmann

Bruno VOGELMANN ([FOgelman]; naskiĝis la  en Heilbronn; mortis la 8-an de julio 2002) estis germana komercisto kaj esperantisto kaj Esperanto-vortaristo.

Vogelmann esperantistiĝis en 1926 kaj estis honora membro de Universala Esperanto-Asocio (UEA), kunaŭtoro de Internacia Komerca Ekonomika Vortaro kaj aŭtoro de La Nova Realismo (tradukita el Esperanto en 25 naciajn lingvojn). Li ankaŭ estis laŭreato de premioj Deguĉi (1992) kaj FAME (1993).

De 1963 li estis estrarano de Germana Esperanto-Asocio.

Vogelmann estis profesoro de la Teknika sektoro de AIS, San-Marino. Li kontribuis al diversaj Esperanto-periodaĵoj kiel Heroldo de Esperanto, El Popola Ĉinio, Monato k.a.

Literaturo 
 2002: Vogelmann, Familio. Bruno Vogelmann - 30.07.1909 - 08.07.2002. Nekrologo en Esperanto Aktuell (GEA) 21-a jaro, 2002, n-ro 5, p. 8

Eksteraj ligiloj 
 Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Bruno Vogelmann en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 
 Artikoloj de kaj pri Bruno Vogelmann en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA)

AIS
Germanaj esperantistoj
FAME-premiitoj
Premio Deguĉi
Esperanto-vortaristoj
Honoraj membroj de UEA

Kiel Honoraj Membroj de UEA estas elektataj esperantistoj kiuj faris gravajn servojn al la tutmonda Esperanto-movado. La novajn Honorajn Membrojn elektas la Komitato de UEA.

Listo de la Honoraj Membroj kaj elektojaroj

Vidu ankaŭ 
 Prezidantoj de UEA
 Honora Patrona Komitato de UEA

Eksteraj ligiloj 
 listo de honoraj oficoj de UEA sur la asocia retejo

Fontoj 

! 
Honoraj membroj
Honora Patrona Komitato de UEA

La Honora Patrona Komitato de Universala Esperanto-Asocio konsistas el lingvistoj, sciencistoj kaj aliaj eminentaj personoj, kiuj faris gravajn servojn al la Esperanto-movado kaj mem parolas la internacian lingvon.

La Honoran Patronan Komitaton konsistigas aktuale:

 S-ro Vytenis Andriukaitis - litova medicinisto, politikisto, parlamentano, de 2014 ĝis 2019 Komisionano de Eŭropa Unio pri Sano kaj Nutraĵa Sekureco
 S-ro Ulrich Brandenburg – iama ambasadoro de Germanio en Rusio kaj Portugalio
 Prof. Chang Choong-sik – doktoro pri historio, eksprezidanto de Universitato Dankook
 S-ro Harald Helfgott - matematikisto, profesoro ĉe la Universitato de Göttingen, Germanio
 Prof. Marco Lucchesi - brazila verkisto, profesoro de Federacia Universitato de Rio-de-Ĵanejro, plurjara prezidanto de Brazila Beletristika Akademio
 S-ro Giorgio Novello - ambasadoro de Italio ĉe la registaroj de Norvegio kaj Islando
 S-ino Judit Polgár - profesia ŝakludisto, senkompare la plej sukcesa virino sur tiu kampo en la historio
 Prof. Humphrey Tonkin – eksprezidanto kaj universitata profesoro pri humanistiko, Universitato de Hartford
 S-ro Giuliano Turone - itala juristo, eksa juĝisto de la Supera Apelacia Tribunalo
 Prof. John Wells – profesoro pri fonetiko en la Universitata Kolegio Londono

Iamaj membroj 

En la Honora Patrona Komitato membris interalie:
 Paul Ariste – estona lingvisto
 Bakin (Ba Jin) – vicprezidanto de Ĉina Popola Politika Interkonsiliĝa Konferenco, prezidanto de Ĉina Verkista Asocio
 Prof. Dalibor Brozovič – membro de la Kroatia kaj Makedonia Akademioj de Sciencoj, redakciano de "Tutslava lingva atlaso" kaj "Eŭropa lingva atlaso"
 Prof. Chen Yuan – direktoro de la Instituto pri Aplikata Lingvistiko en la Ĉina Akademio de Sociaj Sciencoj, vicministro en la ŝtata Komisiono pri Lingvo
 Willem Drees – iama ĉefministro de Nederlando
 Harry Harrison – mondkonata sciencfikcia aŭtoro, eksprezidanto de World SF, internacia organizo de sciencfikciaj verkistoj kaj redaktoroj
 Miguel Sancho Izquierdo (1890–1988) - profesoro pri filozofio de juro, rektoro de la Universitato de Zaragoza
 Prof. Lionel Elvin – eksdirektoro de la Eduka Departemento de Unesko, direktoro de la Instituto pri Edukado en la Londona Universitato
Prof. Reinhard Selten – profesoro en la Universitato de Bonn, laŭreato de la Nobel-premio pri ekonomiko
 D-ro Umesao Tadao – emerita profesoro de la Universitato de Kioto kaj multjara direktoro de la Nacia Muzeo pri Etnologio de Japanio
 Kep Enderby – iama ministro pri justico de Aŭstralio

Vidu ankaŭ 
 Honoraj Membroj de UEA
 Prezidantoj de UEA

Eksteraj ligiloj 
 Listo de la honoraj oficoj de UEA en la asocia retpaĝo

UEA
Andreas Sigismund Marggraf

Andreas Sigismund MARGGRAF (naskiĝis la 3-an de marto, 1709 en Berlino, mortis la 7-an de aŭgusto, 1782 en Berlino) estis germana kemiisto.

Andreas Sigismund Marggraf estis asistanto (1735-1738) en la kortega apoteko de sia patro, en Berlino. Li iĝis ano de la Scienca Akademio (1738) kaj reprezentis la kemiajn esplorojn. Li estis gvidanto (1754-1760) de kemia laboratorio de la Germana Scienca Akademio, iĝis direktoro (1760-1782) de la fizika klaso de la Akademio.

Li ellaboris i.a. novajn metodojn por la estigo de fosforo, zinko, salpetro, azota acido. Li okupiĝis i.a. pri esploro de la vinfalsado, anstataŭigo de vera kafo per semoj de hejmaj plantoj. Li pruvis en la jaro 1747, ke kelkaj betoj havas la saman sukeron kiel tiu de la sukerkano. Tiu ĉi malkovro famigis lian nomon mondvaste.

En tiu epoko la sukerenhavo de la betoj estis malmulta, inter 0,5-1,5 % je verda maso (3,5-6 % je seka maso). Tiu ĉi fakto kaj la abundo je kansukero ne instigis la elformadon de la industriaj metodoj, kiuj celintus la ekstrakton de sukero el betoj. La sukerindustrio formiĝis nur post tio, ke Franz Karl Achard scienca posteulo de Marggraf selektis sukerbeton pli riĉan je sukero ol la normala beto, kaj kiam la politiko de Napoleono la 1-a kontraŭ Britio, t. e. la Kontinenta bojkoto malpermesante ĉian komercon kun Brito ĉesigis la provizadon de kansukero, tial la betsukero prezentis ne nur eblan sed nun ne plu tro multekostan surogaton.

Eksteraj ligiloj 

 Biografio  

Germanaj kemiistoj
Membroj de la Prusa Akademio de Sciencoj
Membroj de la franca Akademio de Sciencoj