Yel universitetı

Yel universitetı (ing. Yale) -  AQŞnıñ Connecticut ştatınıñ New Haven şähärendä urnaşqan xosusıy universitet, Ürmäle göl ligası äğzası.

Yäş buyınça Yale universitetı AQŞnıñ öçençe universitetı. Ayıruça. Bakalavriat mäktäbe, Yale College häm Yale xoquq mäktäbe kiñ tanılu alğan. Sonğısın berniçä däwlät citäkçeläre, prezidentlar tämamlağan. 1861 yılda Yale Xoquq Mäk‏täbe AQŞta berençe tapqır Ph.D. däräcäsen birgän uqu yortı.

Universitetnıñ aktivları 20 milliard dollar endowmentan tora (küläme buyınça AQŞta ikençe). Kitapxänälardä 12.1 millionğa yaqın kitap saqlana. Bakalavriat studentları kübesençä irekle sänğät ölkäsen saylıy.

Yale belän Harvard universitetı ozaq yıllar däwamında köndäş uqu yortları bulıp sanala.

Yale universitetınıñ quşamatları – ‘Elis’ häm ‘Yalies’.

Tarix 

1701.nçe yılnıñ 9.çı oktyabrendä ‘An Act for Liberty to Erecet a Collegiate School’ qanunı raslanğannan soñ, James Pierpont citäkçelegendä bertörkem keşelär üzläreneñ şäxsi kitapların Yale universitetına berençe kitapxänägä tapşırıla.

1718 yılda universitet New Haven şähärenä küçä.

Egermençe ğasır başında Yale, başqa Ürmäle göl ligası uqu yortları belän berrättän, aq tänle bay amerikan studentların cälep itügä ünälderelgän säyäsätne qabul itä. Bu säyäsät 1970 yılda ğına tuqtatıla.

Yale universitetınıñ devizı אורים ותמים (Yähüdi, Urim V'Tumim – Yaqtliq häm xaqlıq)

Binalar 

Yale universitı zur külämdä kolledj gotik binalar kollektsiäsenä iä buluı belän bilgele. Şular arasınnan Louis Kahn Yale Art Gallery häm Center for British Art, Eero Saarinennıñ Ingalls Rink, Ezra Stiles häm Morse College, Paul Rudolphnıñ Art & Architecture Binası. Yalenıñ küp kena binaları 1917-1931 yıllarda neo-Gotika stilendä icat itelgän. Kampustağı iñ borınğı binalarnıñ berse – Connecticut Hall Georgian stilendä eşlängän.

Campus 

Yale 12 toraq kolledjdan tora. Bu sistema Oxford häm Cambridge universitetlarınnan ürnäk alğan. Härber collegenıñ üzenä xas arxitektur üzençälekläre bar. Bakalavrlar, nindi kolledjda uqularına qaramastan, Yaledäge ike meñgä yaqın kurslarnıñ teläsä qaysısın saylap ala. Toraq binalar mäşhür şäheslär isemnären yörtä. 
 Berkeley College, Yalenıñ berençe ximäyäçese
 Branford College, universitet urnaşqan berençe şähär
 Calhoun College, AQŞnıñ vitse-prezidentı iseme
 Davenport College, New Haven şähären başlap cibärgän keşe
 Eara Stiles College, Yale Prezidentı
 Jonathan Edwards College, Princeton universitetınıñ oyıştıruçılarınıñ berse
 Morse College, Morze kodın uylap tabuçı
 Pierson College
 Saybrook College, Yale oyıştırılğan şähär
 Silliman College, Yale professorı Benjamin Silliman iseme
 Timothy Dwight College, Yalenıñ berjulı ike prezidentı iseme belän atalğan
 Trumbull College, Connecticutnıñ governorı iseme

Keşelär 
Prezidentlar

 Timothy Dwight V (1887–1899)
 Arthur Twining Hadley (1899–1921)
 James Rowland Angell (1921–1937)
 Charles Seymour (1937–1951)
 Alfred Whitney Griswold (1951–1963)
 Kingman Brewster, Jr. (1963–1977)
 Hanna Holborn Gray (1977–1978) 
 A. Bartlett Giamatti (1978–1986)
 Benno C. Schmidt, Jr. (1986–1992)
 Howard R. Lamar (1992–1993))
 Richard C. Levin (1993–2016)
 Peter Salovey (2016– )

Tanılğan taliblär

AQŞları prezidentları 

 George H. W. Bush, 
 Bill Clinton, 
 George W. Bush, 
 Vitse-prezident Dick Cheney 
 William Howard Taft
 Gerald Ford.

Nobel büläge laureatları=
 George Akerlof
 Raymond Davis Jr.
 John F. Enders
 John F. Enders (B.A. 1920).[3] Physiology or Medicine, 1954. 
 John Fenn (Ph.D. 1940).[4][5] Chemistry, 2002. 
 Murray Gell-Mann (B.S. 1948).[6] Physics, 1969. 
 Alfred G. Gilman (B.S. 1962).[7] Physiology or Medicine, 1994. 
 Ernest Lawrence (Ph.D. 1925).[8] Physics, 1939. Lawrence Livermore National Laboratory Lawrence Berkeley National Laboratory are named for him.[9] 
 Joshua Lederberg (Ph.D. 1948).[10] Physiology or Medicine, 1958. 
 David Lee (Ph.D. 1959).[11] Physics, 1996. 
 Sinclair Lewis (B.A. 1908).[12] Literature, 1930. 
 Lars Onsager (Ph.D. 1935).[13] Chemistry, 1968. 
 Edmund Phelps (Ph.D. 1959). Economics, 2006. 
 Dickinson W. Richards (B.A. 1917).[14] Physiology or Medicine, 1956. 
 William Vickrey (B.S. 1935).[15] Economics, 1996. 
 George Whipple (A.B. 1900).[16] Physiology or Medicine, 1934. 
 Eric Wieschaus (Ph.D. 1974).[17] Physiology or Medicine, 1995.

Sıltamalar 
 Yale universitetıniñ räsmi bite

Үрмәле гөл лигасы