alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Radiko (lingvo)

Radiko en lingviko estas la parto de la vorto senkalkulinte la finaĵon, ekzemple en la vorto ĉevalo la radiko estus ĉeval- kaj la finaĵo -o.

Etimo, aŭ vortodeveno, estas studobjekto de etimologio, nome pli fruaj aŭ alilingvaj formoj de vorto aŭ radiko. Ekzemple, la etimo de la vorto ĉevalo estas la Franca vorto cheval, kies etimo siavice estas la Latina caballus.

Disvolvigo 
La radikoj estas la elementoj kiuj ne estas afiksoj, finaĵo, aŭ primitiva vorto.

Disdividiĝas en:
 Ekstersistemaj radikoj
 Normalaj radikoj (ĉiam finaĵbezonaj)

Christian Rivière, en sia eseo Vortfarado kaj radikfarado, eliras el la diferenco inter vorto kiel "radiko (radikalo) kun finaĵo" kaj radiko kiel "iu ajn eblo de vorto sen finaĵo". Li uzas matematikajn operaciojn aŭ formulojn por distingi inter la diversaj kombinebloj, ĉefe por distingi kunmetadon disde kungluadon. Aliaj studataj konceptoj estas supervortoj, radikkategorioj, reguloj en la ordo de vorteroj ktp. Praktike temas pri revizio de la ĝenerala studo de la Plena Analiza Gramatiko.

En etimologio, radiko estas la kerna formo de vorto, kutime en naciaj lingvoj en formo de pratempa atesto aŭ rekonstruo. Radikaj formoj havas gravecon por dedukti la lingvan strukturon de lingvaj familioj, kiel la Semitaj kaj Dravidaj lingvoj.

Radikoj kaj sufiksoj en Esperanto 
En la libro La arto labori kune – Festlibro por Humphrey Tonkin norvega esperantisto Otto Prytz en sia artikolo Sistemo de sufiksoj en etnolingvoj kaj en Esperanto. Similaĵoj kaj diferencoj analizas la funkciadon de sufiksoj en Esperanto; por tio sinjoro Prytz komparas tion kun la sistemo en la hispana lingvo aldonante ekzemplojn de aliaj etnoligvoj. Dekomence li skize difinas la necesajn konceptojn de vorto, gramatika finaĵo, radiko, radikaĵo, prefikso, sufikso kaj afikso. Sufiksoj en etnolingvo povas esti derivaj (kiuj "modifas la signifon de la radikaĵo kaj eĉ povas pasigi la vorton al alia vortklaso" kaj taksaj; kelkaj povas esti kaj kaj. Ĉe kelkaj derivaj estas ofta ŝanĝo de genro (en hispana adjektoj kaj aĵ-nomoj havas genron). Kelkaj derivitaj vortoj leksikiĝas kaj tiel "[E]n ju pli da leksikiĝintaj unuoj partoprenas unu sama sufikso, des malpli produktiva ĝi fariĝas." En Esperanto sufiksoj povas aperi kiel radikoj, havas signifon tre bone difinitan kaj kovras po unu saman signifoparcelon. Tiel la uzo estas diferenca: Esperantaj derivaĵoj estas pli unusencaj, oni devas elekti pli precizan esprimon kaj la derivado estas pli multe uzata. Kelkaj derivitaj vortoj, kiel vortaro, arbaro, lernejo kaj preĝejo leksikiĝis kaj se tio "daŭros, la sufiksoj riskas perdi sian produktivecon". Oni devos memori, kiuj derivaĵoj jam estis "okupitaj", kaj elekti inter naturalismo kaj skemismo, el kiuj unua furoras en faka lingvaĵo (moskeo kontraŭ islama preĝejo). Indos meza vojo.

Notoj 

Lingvoscienco
Vortoj
Eŭfrato

La eŭfrata rivero ( [al-furat aŭ al-firat], , ) estas la plej granda rivero en sudokcidenta Azio kun longeco de 2700 kilometroj. Ĝi komenciĝas en montaro de orienta Turkio, trapasas orientan Sirion kaj fluas sudokcidenten tra la tuta Irako. Pro la tre varma klimato de Irako, granda parto de la akvo en la rivero vaporiĝas aŭ estas uzata por irigacio. Turkio kontrolas la fonton de la riveroj Eŭfrato kaj Tigriso. La tuta regiono (sudorienta Turkio, nordorienta Sirio kaj norda Irako) estas ĉefe loĝata de kurdoj. Eŭfrato kolektas akvon plejparte de pluvo kaj neĝo. Tigriso, ĝia ĝemela rivero, fluas preskaŭ paralele. Je la 160 km-oj de la enfluejo en Persa Golfo, ili kunfluas farante la riveron Ŝatt al-Arab, arabaj literoj: شط العرب.

Historio 
La teroj inter la du riveroj estis frua centro de civilizacio nomata Mezopotamio (Vd. Akado, Asirio, Babilonio, Sumero). En la 13-a jarcento, mongoloj detruis la irigacian sistemon, funkcianta de la tempoj de tiu civilizacio kaj riĉaj fekundaj valoj denove fariĝis dezertoj kaj marĉoj. Malgraŭ la moderna irigacio, terfekundeco de antikvaj civilizacioj ankoraŭ ne estas plene reatingita.

Referencoj 

Internaciaj riveroj en Azio
Riveroj en Turkio
Riveroj en Sirio
Geografio de Irako
Elamo

Pri la nuntempa irana provinco, vidu artikolon Ilamo

Elamo estis antikva regno en la sud-okcidento de la moderna Irano, oriente de la Tigriso kaj norde de la Persa Golfo. Por antikvuloj ĝi estis konata kiel 'huwaja' (perse), 'elimais' (greke), 'elam' (hebree), la elamanoj mem ĝin nomis 'haltamtu'. Al Elamo apartenis kvar urboj: Avan, Anŝan, Simaŝ kaj Susa (Suzo), la ĉefurbo. Nuntempe la kerna parto de la regiono nomiĝas Ĥuzestano kaj ĝi troviĝas en Irano. Elamo estas ankaŭ la nomo de provinco de tiu lando, pli norde.

Elamo estas konata per sia inolinia sistemo de heredsinsekvo. Kulture, Elamo estis malpli sukcesa, ol siaj najbaroj - Sumero kaj Babilono - kaj multon importadis de ili. Ekzemple, la skribo estis prenita de la sumeranoj, la arkitekturo de babilonanoj. Ekzistas malmulte da literaturaĵoj de Elamo kaj nenio estas konata pri ilia religio.

La elama lingvo estas malbone pristudita fare de sciencistoj, sed ĝi neniel rilatas al la sumera, la ŝemidaj kaj la hindeŭropaj lingvoj, kaj nenia moderna lingvo originas el ĝi. Kelkaj fakuloj provis kunligi ĝin kun la dravida lingvaro. Antaŭ 3000 jaroj elamanoj kreis duonpiktografan skribsistemon, nomitan pra-elama. Pli poste kojnoforma skribo estis enkondukita.

Dum longaj tempintervaloj nenio aŭdeblis pri la elama historio, ĝiaj situo kaj statuso.

Kronologio 
 6-a jarmilo a.K.: Unuaj spuroj de civilizacio - la teritorio de Elamo estis unu el la antikvaj centroj de la monda civilizacio.
 pr. - 2700: datoj pri la unuaj konitaj reĝoj de Elamo
 22-a jarcento a.K. Elamo estas sub kontrolo de Ur.
 ĉirkaŭ - 2000 : Elamo estas forta regno, kiu konkeris kaj ruinigis la sumeran urbon Ur.
 ĉirkaŭ - 1600: Oni kredas, ke kasitoj kiuj kaptis Babilonon ankaŭ detruis Elamon.
 ĉirkaŭ - 1160: Dum la regado de la reĝo Ŝutruk-Naĥĥunte, Elamo plifortiĝas kaj forpelas la kasitojn. Kreiĝas la unua Elama Imperio, kiu ekzistis nelonge.
 ĉirkaŭ - 1120: Suzo kaj Elamo estis invaditaj de la babilona reĝo Nabuko la 1-a. Tio kondukas al la falo de la Elama Imperio.
 ĉ.- 750: La nova elama reĝlando stariĝas, sed ĝi ne estis tiel forta, kiel la antaŭa. Ĝin ofte minacis Asirio.
 645 - Elamo estis konkerita de Asirio kaj aneksita. Post tio Elamo neniam sukcesis restariĝi kaj ĝia plua historio estis ligita kun Medio kaj Persio.
 ĉirkaŭ - 320: plej lastaj surskriboj en la elama lingvo.

Vidu ankaŭ
 Anŝan

 
Historio de Irano
Antikvaj etnoj
7-a jarmilo a.K.
Administraj unuoj malfonditaj en la 6-a jarcento a.K.
Emiro

Emiro () estas titolo de la reganto en islamaj landoj (arabe - 'estro, reganto, ordonanto'). Dum antaŭ-islama epoko (ĝis la 7-a jarcento) tiel nomiĝis militestroj, kaj poste - la provincestroj de Araba Kaliflando. Post la disfalo de la Kaliflando, la nomon de "emiro" portis lokaj sendependaj regantoj, kiuj efektivigadis ankaŭ spiritan povon.

Nuntempe, oni nomas emiroj reĝidojn de Sauda Arabio, ankaŭ la regantojn de Barejno, Kuvajto, Kataro kaj sep aliaj princlandoj, kiuj formas Unuiĝintajn Arabajn Emirlandojn.

Emirlando aŭ emirujo estas lando regata de emiro.

 
Monarkio
Reĝaj titoloj
Regnestroj
Islamo
Arabaj vortoj
Listo de radioj kaj podkastoj en Esperanto

Kelkaj radiostacioj havas regulajn programerojn en Esperanto. Kelkajn elsendojn oni povas aŭskulti ankaŭ aŭ nur per komputilo konektita al la interreto. Ankaŭ estas vigla kulturo de esperantlingvaj podkastoj.

Listo de radiostacioj 

Radio Aŭstria Internacia ekde novembro 2002 ne plu havas programon en Esperanto kaj Radio Esperanto ne respondas en tiu retpaĝo.

Listo de Podkastoj en Esperanto

Historio de Esperanto-radio

Historiaj radioelsendoj 
 TutMonde
 Esperanto-radio en Francio
 Svisa Radio Internacia
 Verda Stacio
 Radio Polonia
 Esperanto-Radio Jászberény
 Nova radio Verda stacio
 RAI International Online
 Radio Boa Nova (Parolu Mondo)

Eksteraj ligiloj 
 Amikaro de Esperanto en Radio AERA; ne plu aktualigata

 La Muse Dancejo  en Shoutcast Radio: seninterompite esperanta muziko
 Parolas Radio-Zagreb  (Kroatio): kelkaj elsendoj el 1989 kaj 1991
 Gvido de Radio en Esperanto 
 Listo de aktivaj podkastoj de Radio en Esperanto (kun tuj ludiĝo por blinduloj)
 Nova Verda stacio startis interretan elsendadon en la jaro 2011
 Programo por aŭskulti Esperanto-radion per Android

Referencoj 

 
Radio
Listoj pri Esperanto
Podkasto en esperanto
Eŭropinsulo

Eŭropinsulo () estas dependa teritorio de Francio, insuleto en la Mozambika Kanalo duonvoje inter sudo de Madagaskaro kaj sudo de Mozambiko je . Ne estas haveno, nek konstantaj loĝantoj. Deĵoras malgranda franca taĉmento. Estas meteorologiejo kaj nepavimita 1000 metrojn longa flughavena trako.

Ĝi estas konservejo de sovaĝa vivo, sed havas malmultajn naturajn riĉaĵojn.
La insulo estas posedaĵo de Francio regata de respublika komisaro loĝanta en Reunio. Madagaskaro havas pretendojn pri ĝi.

 Areo: 28 kvadrataj kilometroj
 Longeco de marbordo: 22,2 km
 Plej alta punkto:  24 m
 Kodo:  EU

Francaj Sudaj kaj Antarktaj Teritorioj
Insuloj en la Mozambika Kanalo
Neloĝataj insuloj en Francio
Neloĝataj insuloj en Madagaskaro
Disputeblaj insuloj
Neloĝataj atolo‎j
Atoloj de Francio en la Hinda oceano
Disputeblaj teritorioj de Francio
Disputeblaj teritorioj de Madagaskaro
Insuloj en la Hinda Oceano
Disaj Insuloj en la Hinda Oceano
Insuloj alfabete ordigataj
Ramsar-malsekejoj en Francio
Rilatoj inter Francio kaj Madagaskaro
Eminem

Eminem, aŭ realnome: Marshall Bruce MATHERS (* la ) estas blankula repkantisto kiu famiĝis pro "Slim Shady" (slim ŝejdi, 1999). Li estis helpita de la fama repkantisto Dr DRE kiu ankaŭ produktis Snoop Doggy Dogg. Eminem kaŭzis skandalon pro sia proceso, en kiu li estis kondamnita al malliberejo pro perforto. Li batis la amanton de sia edzino. Eminem estas ankaŭ konata pro sia malamikema parolo kontraŭ la samseksemuloj.Oktobre de 2004 aperigis li la videoon Mosh, per kiu li esprimis sian pozicion en la usona prezidenta elekto kontraŭ la reelekto de George W. Bush. Li kritikis, malgloris en la videoo Buŝ-on kaj videofine alvokis baloti kontraŭ Buŝ. Post la venko de Buŝ, oni ŝanĝis la videofinon al sceno pri atako kontraŭ la senato.

Diskaro 
 Infinite, 1996
 The Slim Shady LP, 1997
 The Slim Shady LP, 1999
 The Marshall Mathers LP, 2000
 Off the Wall, 2001
 Devils Night, 2001
 The Eminem Show, 2002
 8 Mile, 2003
 Eminem Is Back, 2004
 D12 World, 2003
 Encore, 2004
 Curtain Call The Hits, 2005
 The Re-up, 2006
 Relapse, 2009
 Recovery, 2010
 Hell: The Sequel, 2011
 The Marshall Mathers LP 2, 2013
 Revival, 2017
 Kamikaze, 2018
 Music to Be Murdered By, 2020

Web 
 Eminem's Official Website

Repo
Usonaj kantistoj
Artistnomoj
Eŭrazio

Eŭrazio estas kontinentego de 54,6 milionoj da kvadrataj kilometroj, ampleksanta la du mondpartojn Eŭropo kaj Azio. En Eŭrazio kreskis la plej influontaj kulturoj de la tuta mondo, profunde markontaj la sorton de la aliaj kontinentoj.

Diference de la aliaj kontinentoj, Eŭropo kaj Azio ne estas tiom izolaj. Ameriko kaj Aŭstralio estas veraj insuloj, dum Afriko kuniĝas kun Azio nur per mallarĝega kolo en kanalo de Suezo. Tamen Eŭropo kaj Azio kuniĝas per longega limo konsistanta el du ampleksegaj regionoj montaraj nome Uraloj kaj Kaŭkazio. Pro tiu neniu el la du duonoj de Eŭrazio povus esti konsiderata insuloj. Krome la interrilatoj inter malsimilaj landoj ĉirkaŭ tiuj bordoj malhelpas diferencigon. Kulturaj kuniĝoj estas pli evidentaj.

Aliaj uzoj de la vorto Eŭrazio 
 Por anoj de la Rusa movado eŭraziismo Eŭrazio signifis Rusion kiel apartan mondoparton inter Eŭropo kaj Azio.
 En la romano 1984 de George Orwell Eŭrazio estas unu el la interbatalantaj superpotencoj, kovranta vastajn partojn de kontinenta Eŭropo kaj centra Azio.

Vidu ankaŭ 

 La limo inter Eŭropo kaj Azio
 Afrik-Eŭrazio
 Eŭraziano
Akademio Literatura de Esperanto

La 24-an de julio 2008 naskiĝis en Roterdamo la Akademio Literatura de Esperanto (ALE), por daŭrigi la laboron de la iama Esperantlingva Verkista Asocio (EVA). Ekde 2021 ĝi organizas la Interkulturan Novelo-Konkurson.

Oni ne konfuzu ĝin kun la lingva Akademio de Esperanto (AE aŭ AdE).

Historio 
EVA fondiĝis en 1983. Ekde 1984 ĝi kunlaboris kun la Universala Esperanto-Asocio. Ĝia ĉefa celo estis "stimuli kaj plialtniveligi la Esperantlingvan verkadon kaj agnoskigi la Esperantan literaturon en kaj ekster la Esperanto-Movado".

Estraro 
 Prezidanto: Mauro Nervi.
 Sekretario: Spomenka Štimec. 
 Kasisto: Tomasz Chmielik.
 Komitatanoj: István Ertl, Nicola Ruggiero.

Eksteraj ligiloj 
 

Esperanto-asocioj
Esbato

Esbato, festo aŭ rito en novpaganismo kaj viĉo, kiu festas la plenan lunon. Ĉar la luno estas simbolo de la Diino kaj la ina principo, esbatoj estas aparte gravaj en tradicioj kiel diana viĉo kiuj emfazas inan diecon. Ĉi tiuj lunfestoj estas ofte distingitaj de la sunaj festoj aŭ ŝabatoj.

Oni foje uzas tradiciajn nomojn por la esbatoj:

januaro: Lupa Luno
februaro: Neĝa Luno
marto: Verma Luno
aprilo: Roza Luno
majo: Plenflora aŭ Grensema Luno
junio: Fraga Luno
julio: Tondra Luno
aŭgusto: Ruĝa Luno
septembro: Rikolta Luno
oktobro: Ĉasista Luno
novembro: Kastora Luno
decembro: Frida Luno

Kiam monato entenas du plenlunojn, la dua nomiĝas Blua Luno.

Novpaganismo
Erich Maria Remarque

Erich Maria REMARQUE  (naskiĝis la  en Osnabrück, mortis la  en Locarno) estis germana verkisto.

Lia origina nomo estis Erich Paul REMARK, ekde 1923 li nomis sin REMARQUE, ĉar lia familio devenis de francio. Li havis 18 jarojn, kiam li iris al la fronto kiel soldato. Post la Unua Mondmilito li vivtenis sin interalie kiel instruisto, komercisto kaj redaktoro.

En la jaro 1929 Remarque publikigis sian plej faman verkon "En okcidento nenio nova" (Im Westen nichts Neues), kiu el la perspektivo de 19-jara frontsoldato priskribis la tutan kruelecon de la Unua Mondmilito. La verko estis granda sukceso, estis vendita en rekordaj kvantoj. Ankaŭ en multaj aliaj landoj ĝi sukcesis. Entute tradukoj en 60 lingvoj aperis. Pluraj fortaj, efektaj kaj pensigaj verkoj sekvis. Ili en efika, emociiga lingva stilo realisme priskribis la tempon tuj post la milito (kaj la paradoksecon kaj cinismon de la socia "moralo" rilate tion) en Der Weg zurück (La vojo returne). Aliaj verkoj temas pri la jaroj postaj, ĉefe la nazitempaj jaroj, kaj duamilitatempaj, elvokante samtempe la malfacilegajn vivproblemojn estigitaj de tiaj teruraj okazintaĵoj: En Amu vian najbaron li priskribis la vivon de la germanaj fuĝintoj ekzilitaj (en scenoj kaj situoj, kiuj multflanke retroviĝas nuntempe je aliaj enmigrintoj el multaj landoj al Eŭropo), la travivaĵoj ĉe la orienta fronto kaj en germanaj urboj dum la bombadoj, travivaĵoj en koncentrejo.

En la jaro 1933 la nazioj malpermesis kaj bruligis liajn verkojn. Remarque ekde 1931 jam vivis en Svislando, poste li elmigris al Usono kaj fariĝis usonano. Li edziĝis al usona eksaktorino Paulette Goddard. En 1948 li revenis al Svislando, kie li mortis en Locarno. Liaj romanoj publikigitaj ĵus post la fino de la Dua Mondmilito estis malbone taksitaj en Germanio, ĉar germanoj ne estis pretaj akcepti la priskribon de tio, kio estis farata nazitempe, kune kun ĉia ties krueleco.

Listo de verkoj 

 Die Traumbude (1920)
 Station am Horizont (1927/28)
 Im Westen nichts Neues (En Okcidento nenio nova, 1929)
 Der Weg zurück (La vojo returne, 1931)
 Drei Kameraden (1938)
 Liebe deinen Nächsten (1941)
 Arc de Triomphe (1946)
 Der Funke Leben (1952)
 Zeit zu leben und Zeit zu sterben (1954)
 Der schwarze Obelisk (1956)
 Die Nacht von Lissabon (1963)
 Schatten im Paradies (1971, postmorte)

Liaj libroj estis tradukitaj en minimume 58 lingvojn.

En Esperanto aperis 
 En okcidento nenio nova / El germana lingvo trad. de kvar. - Köln: Heroldo de Esperanto, 1929. - 252 p. : ilustr. Originalo: Im Westen nichts Neues
 La vojo returne / El germana lingvo trad. Joseph F. Berger. - Köln: Heroldo de Esperanto, 1931. - 369 p. Originalo: Der Weg zurück
 La vojo returne / El germana lingvo trad. Joseph F. Berger. - Rickmansworth: Esperanto Publ. Co., [proks. 1935]. - 369 p. Originalo: Der Weg zurück
 Amu vian proksimulon! (revuo Esperanto, 1942, p. 3-4, tr. Francois Hayotte)

Eksteraj ligiloj 

 plurlingva TTT-ejo pri li kaj liaj verkoj
 Amu vian proksimulon

Germanaj verkistoj
Homoj rilataj al Osnabrück
Erich Kästner

Erich KÄSTNER  (naskita la 23-an de februaro 1899 en Dresdeno, mortinta la 29-an de julio 1974 en Munkeno) estis germana verkisto.

En Lepsiko li studis historion, filozofion, germanistikon kaj teatran sciencon. Ekde 1927 li laboris kiel verkisto en Berlino.

En 1933 la nazioj malpermesis liajn verkojn. Kvankam plurfoje arestita, Kästner restis en Germanio, ĉar li volis rekte observi ĉiujn okazaĵojn. Komence li publikigis siajn verkojn en Svislando, sed ekde 1943 ankaŭ tio ne plu estis ebla. Post la milito Kästner fondis kabaredon. Dum la 1950-aj kaj 60-aj jaroj li gajnis plurajn literaturpremiojn, ekz. en 1957 la renoman Georg-Büchner-Preis. Plej sukcesaj estis liaj akraj satiraĵoj kaj humuroplenaj infanlibroj. Multaj verkoj de li estis filmigitaj. Ekzemple usona filmo The Parent Trap estis filmita dufoje en 1961 kaj 1998 kaj baziĝas sur Das doppelte Lottchen, rakonto pri unuovaj ĝemeloj, kiuj estis disigitaj je naskiĝo pro la divorco de la gepatroj. Ili hazarde renkontas unu la alian en somera feriejo kaj decidas interŝanĝi identecon por renkonti la alian gepatron.

Famaj verkoj 
 Herz auf Taille (poemoj, 1928)
 Emil und die Detektive (infanlibro, 1928)
 Lärm im Spiegel (poemoj, 1929)
 Ein Mann gibt Auskunft (poemoj, 1930)
 Pünktchen und Anton (infanlibro, 1931)
 Der 35. Mai (infanlibro, 1931)
 Fabian. Die Geschichte eines Moralisten (romano, 1932)
 Gesang zwischen den Stühlen (poemoj, 1932)
 Das fliegende Klassenzimmer (infanlibro, 1933)
 Drei Männer im Schnee (romano, 1934)
 Emil und die drei Zwillinge (romano, 1934)
 Die verschwundene Miniatur (romano, 1935)
 Georg und die Zwischenfälle (romano, 1938)
 Das doppelte Lottchen (infanlibro, 1949)
 Die Konferenz der Tiere (infanlibro, 1949)
 Die dreizehn Monate (poemoj, 1955)
 Als ich ein kleiner Junge war (membiografio, Atrium, 1957)
 Der kleine Mann (1963)
 Der Kleine Mann und die Kleine Miss (1967)

En Esperanto aperis 
Parolas maljunulo <poemo> / [El la germana: Horst Michling]. 
En: 25 jaroj : antologio de belartaj konkursoj. – Budapest : Hungara Esperanto-Asocio, 1977. - p.108 – 109 
ISBN 963-571-005-4

Vidu ankaŭ 
 12318 Kästner, asteroido

Eksteraj ligiloj 
 "La puno", ĉapitro el la romano "La fluganta klasĉambro" 
 
 La evoluo de la homaro 
 usona filmo The Parent Trap (de 1961) en IMDb

 
Germanaj porinfanaj verkistoj
Germanaj satiristoj
Germanaj poetoj
Germanaj pacistoj
Germanoj de la unua mondmilito
Lepsiko
Universitato Rostock
Espirito-Santo

Espirito-Santo (Espírito Santo, aŭ Sankta Spirito, portugallingve) estas brazila ŝtato en sudorienta regiono. Ĝia ĉefurbo estas Vitória.

La insuloj Trindade (Triunuo) kaj Martim Vaz formas malgrandan arkipelagon je 1200 km oriente de la urbo Vitória en Suda Atlantika Oceano, apartenanta al la ŝtato Espirito-Santo.

Esperanto en Espirito-Santo 
Malmultaj estas la informoj pri la Esperanto-movado en Espírito Santo, sed ŝajne D-ro Arthur Lourenço de Araújo Primo, estis pioniro de la Esperanto-movado en Vitória kaj delegito de UEA kiam ĝia sidejo ankoraŭ estis en Svislando; krome li estis delegito de pluraj brazilaj kongresoj de Esperanto kaj ĉefa instiganto de la 8-a Brazila Kongreso de Esperanto okazinta en Vitória de la 21-a ĝis la 24-a de Novembro 1926; tamen, li ne povis partopreni en la Organiza Komitato ĉar en la sama epoko li estis elektita, de la subŝtata estro, kiel Ĝenerala Sekretario de la Organiza Teknika Komitato de la 8-a Brazila Geografia Kongreso, okazinta ankaŭ en Vitória, al kiu ne eblis rifuzi.

Jaroj poste venis alia grava apogo al Esperanto de la Beletra Akademio de la ŝtato, kiu laŭ propono de la akademiano José Paulino Alves Junior okaze de kunsido la 24-an de Februaro 1944, dato de la komenciĝo de la Beletristika Jaro, konsideris fondita "Centro Espírito-Santense de Esperanto".

En 1945, Artur Lourenço de Araújo Primo reprezentis la lokan movadon ĉe 10-a Brazila Kongreso de Esperanto.

Notoj kaj referencoj 

Espirito-Santo
Subŝtatoj de Brazilo
Embla

Laŭ la Nord-ĝermana mitologio, Embla estis la unua virino de la mondo, kreita kune kun sia edzo Ask el ĉestrande flosanta ligno, far la tri frataj dioj Odino, Vili kaj Ve. La signifo de la nomo estas iu arb-speco, eble ulmo.

Kp. Eva

Legendaj prapatroj
Roluloj de la nord-ĝermana mitologio
Emausa monaĥejo

Emausa monaĥejo nomata ankaŭ monaĥejo Na Slovanech aŭ nur Emauzy, estas iama monaĥejo en Prago, Ĉeĥio. Fondis ĝin Karolo la 4-a en la jaro 1347 kun permeso de la papo por slavaj Benediktanoj. Finkonstruita en 1372. Estas notinde, ke ĉi tie estiĝis en la jaro 1395 la glagolskriba parto de t. n. Reims-a Evangelio, je kiu ĝis la franca revolucio ĵuris la francaj reĝoj. En la 15-a jarcento posedis la monaĥejon la husanoj, kiuj fondis tie 1448 la ununuran utrakvistan monaĥejon. La alikonstruoj devenas de la 17-a, 18-a kaj 19-a jarcentoj. En la ambito oni trovas vidindajn gotikajn freskojn de post la jaro 1360. Tiu ĉi valorega memorindaĵo el la epoko de Karolo la 4-a estis grave damaĝita per bombatako je la 14-a de februaro 1945. Tuj post fino de la dua mondmilito oni komencis ĝin rekonstrui. La modernaj turoj frapas la okulojn de malproksime kaj vekas diskutojn, ĉu taŭgas tia kombino de malnova kaj nova arkitekturoj.

Vidu ankaŭ 
 Bombardado de Prago (1945)

Monaĥejoj en Prago
Konstruaĵoj en Nova Urbo (Prago 2)
Benediktanaj monaĥejoj en Ĉeĥio
Naciaj kulturaj memorindaĵoj en Prago
Fondita de Karolo la 4-a
Monaĥejoj fonditaj en la 14-a jarcento
Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj

Ekspoziciejo "Ĉe Hibernoj" () en la placo de Respubliko () en Prago estas notinda empirstila konstruaĵo el la faroj 1808-1811, alikonstruita laŭ la planoj de arkitekto J. Fischer. Origine ĝi estis baroka preĝejo, konstruita de la irlandaj franciskanoj, nomataj Hibernoj, samtempe kun la apuda monaĥejo (de tie la nomo de la ekspozicia domo kaj de la apuda strato). La objekton oni adaptis post la jaro 1945 por ekspozicioj; ĉi tie okazas precipe specialaj ekspozicioj de arto kaj industrio.

Palacoj en Prago
Teatroj en Ĉeĥio
Konstruaĵoj en Nova Urbo (Prago)
Kulturaj memorindaĵoj en Prago
Edwin Drake

Kolonelo Edwin L. DRAKE (Edŭin L. DREJK) (naskiĝis la 29-an de marto 1819, Greenville, Novjorkio, Usono – mortis la 8-an de novembro 1880, Bethlehem, Pennsylvania) estis naftoindustria entreprenisto, kiu en 1859 boris la unuan funkciantan naftoputon en Titusvilo, Pensilvanio, la unuan en la mondo.

Drake estis originale konduktoro ĉe la fervojo (New Havenben, Connecticut). Li aĉetis kelkajn el akcioj de Pennsylvania Rock Oil Company. Tiam tiu kompanio kolektis nafton en Titusville, el surfacaj (nafto)aperoj por medicina uzo. Kiam Drake vizitis Titusville pro alia negoco, li ekzamenis la bormetodojn de la salminado.

Komisie de George H. Bissell, loka bienulo, Drake konvinkis la kampanion por puntedoni la teron por boradoj. Li komencis la boradon en 1858 kaj trovis nafton la 28-an de aŭgusto 1859, en profundo de 21 m.

Danke al liaj boraj metodoj, Titusville kaj aliaj ĉirkaŭaj komunumoj ekfloris. Drake ne patentigis sian metodon kaj poste perdis sian tuatn havaĵon. Li vivis dum 10 jaron en malriĉeco, kiam leĝdona asocio de Pensilvanio donis al li pension.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

  Drakes Well

Usonanoj
Ernesto Sábato

La argentina verkisto Ernesto SÁBATO [sAbato] naskiĝis la  en Rojas kaj mortis la . Li studis fizikon kaj laboris altnivele en tiu kampo, sed rezignis je ĝi favore al literaturo. Li verkis du el la plej bonaj romanoj de la 20-a jarcento: "Pri herooj kaj tomboj" kaj "Abbadon, la ekstermisto". Lastatempe li verkis "Antaŭ la fino", memoroj kaj meditoj pri la sorto de la homaro.

Li estris komitaton esplorantan la veron pri malhumanaĵoj dum la diktaturado fare de armeestroj en Argentino.

Famaj verkoj 

 El túnel (1948)
 Sobre héroes y tumbas (1961)
 El escritor y sus fantasmas (1963)
 Abbadon, el exterminador (1974)

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Kategorio en hispanlingva DMoz 

Argentinaj verkistoj
Hispanlingvaj verkistoj
Premio Cervantes premiitoj
Ernesto Zedillo Ponce de León

Ernesto ZEDILLO PONCE DE LEÓN  (naskiĝis en 1951) estas meksika politikisto.Li estis prezidanto de Meksiko dum la jaroj 1994-2000. Li estis la lasta prezidanto de la 71-jardaŭra regado de la Revolucia Institucia Partio. Inter aliaj fiaskoj, Zedillo ne sukcesis bone komuniki kun la Zapatista Armeo por Nacia Liberigo.

Aliaj projektoj 

Meksikaj ekonomikistoj
Meksikaj politikistoj
Prezidantoj de Meksiko
Episkopa Eklezio de Usono

Episkopanismo estas la usona branĉo de anglikanismo, kiu sendependiĝis el la Eklezio de Anglio je 1784. Ĝi unufoje estis la ĉefa religio de la elito de Usono. En la 20-a jarcento, ĝi moderniĝis kaj ŝrumpis kaj nun havas nur 2,3 milionojn da kredantoj (1 % el la nacio). Episkopanismo estas pli liberala ol la korpo de tutmonda anglikanismo kaj usona kristanismo. Ekzemple, en 2003, la Eklezio elektis malkaŝan samseksemulon kiel episkopo.

Unu emfazo de epikopanismo dum la pasintaj cent jaroj estas socia justeco.

La nomo devenas de episkopo, ĉar la episkopo estas la plej alta rango en la eklezio.

Anglikanismo
Ismoj
Religio en Usono
Kristanismo
Kristanismo en Usono
Kristanismo en Ameriko
Enrico Caruso

Enrico CARUSO [Enriko Karuzo] (naskiĝis la 27-an de februaro, 1873, mortis la 2-an de aŭgusto 1921) estis itala tenora kantisto en operoj.

Caruso naskiĝis en Napolo. En la jaro 1894 li tie komencis sian muzikan karieron. Sian unuan grandan sukceson li festis kvar jarojn poste en Milano. En 1903 li unuafoje kantis en la Nov-Jorka Metropolitan Opera.

La repertuaro de Caruso ampleksis proksimume 60 (ĉefe italajn) operojn kaj 500 kantojn. Kiel unu el la unuaj kantistoj li registris sian voĉon sur sondiskoj. Pro la uzado de tiu nova medio kaj pro sia eksterordinare esprimoplena voĉo li fariĝis la plej renoma operkantisto de sia tempo.

Enrico Caruso mortis en Napolo en 1921.

Caruso, Enrico
Caruso, Enrico
Terminaro pri elektro

Jen listo de konceptoj kaj objektoj uzataj en la fakoj koncernantaj elektron.

Komponantoj

Ĝeneralaj komponantoj
Akumulatoro
Borno / Klemo
Cifereca bazo
Diodo
Drato
Induktilo
Kondensatoro
Konektilo
Mikrocirkvito
Relajso
Rezistilo
Transformatoro
Transistoro

Mezuraparatoj
Ampermetro
Frekvencometro
Omometro
Voltmetro
Kilovathormetro
Elektrometro

Nocioj
Elektrona teorio kaj atomoj
Forfluo
Induktanco
Impedanco
Kapacitanco
Kirlokurento
Kurento
Kurta cirkvito
Povumo
Reaktanco
Resonanco
Rezistanco
Tensio

Leĝoj 
Ekvacioj de Maxwell
Leĝo de Omo
Leĝo de Ĵulo aŭ (Leĝo de Joule)
Leĝo de Biot-Savart
Kulomba leĝo
Leĝo de Lenz-Faraday

Eksteraj ligiloj 
 De la fizika fundamento tra la konsisteroj ĝis la funkcikapablaj cirkvitoj kaj elektrofaka terminaro  kompilita de Kristály Tibor.

Glosaroj
Elektromagnetismo
Elektro
Elektra inĝenierarto
Ernst Lubitsch

Ernst LUBITSCH ( en Berlino, Germanio;  en Losanĝeleso, Kalifornio) estis germana/usona reĝisoro. Li ankaŭ laboris kiel scenaristo kaj aktoro, sed ekde 1918 plene dediĉis sin al la reĝisorado.

Post kelkaj mutfilmoj por la UFA, li en la jaro 1922 transloĝiĝis al Usono, eklaborante por Paramount. Lia specialaĵo tie estis operetaj filmoj, satiroj kaj komedioj, kiujn li ofte spicis per frivolaj aludoj.

Famaj filmoj 
 Madame Dubarry (Germanio, 1918)
 Rausch (Germanio, 1919)
 Sumrun (Germanio, 1920)
 Anna Boleyn (Germanio, 1920)
 The Love Parade (Usono, 1929; lia unua son-filmo)
 Monte Carlo (Usono, 1930)
 Trouble in Paradise (Usono, 1932)
 Angel (Usono, 1937)
 Ninotchka (Usono, 1939)
 The Shop Around the Corner (Usono, 1939)
 That uncertain feeling (Usono, 1941)
 To be or not to be (Usono, 1942)
 Heaven can wait (Usono, 1943)
 The lady in ermine (Usono, 1947)

Lubitsch, Ernst
Erika Mann

Ĉi tiu artikolo temas pri la verkistino Erika Mann (1905–1969). Oni ne konfuzu ŝin kun la samnoma politikistino Erika Mann (nask. 1950), membro de la Eŭropa Parlamento.

Erika Julia Hedwig MANN (naskiĝis la 9-an de novembro 1905 en Munkeno, mortis la 27-an de aŭgusto 1969 en Zuriko, Svislando) estis germana verkistino, ĵurnalistino kaj aktorino. Ŝi estis la filino de Thomas Mann, la fratino de Klaus Mann kaj Golo Mann kaj la nevino de Heinrich Mann.

La verkaro de Erika Mann konsistas ĉefe el infanliteraturo, rakontoj, eseoj, vojaĝraportoj, biografioj kaj tekstoj por la kontraŭnazia kabaredo Die Pfeffermühle kun kiu ŝi tre sukcese turneis tra Eŭropo. La nomon Die Pfeffermühle (la pipra muelilo) inventis ŝia patro Thomas Mann. En la jaro 1933 Erika Mann elmigris al Svislando, kvar jarojn poste al Usono. Tie ŝi provis daŭrigi sian kabaredan laboron (nomante la entreprenon The Peppermill), sed ne gajnis tiel grandajn sukcesojn kiel en Eŭropo. En 1952 ŝi revenis al Svislando, kie ŝi restis ĝismorte.

Listo de verkoj 
 Rundherum. Das Abenteuer einer Weltreise (vojaĝraporto, kun Klaus Mann, 1927)
 Stoffel fliegt übers Meer (infanlibro, 1932)
 Muck, der Zauberonkel (infanlibro, 1934)
 Zehn Millionen Kinder. School for Barbarians (eseo, 1938)
 Escape to Life (pri la ekzila vivo, kun Klaus Mann, 1939)
 Das letzte Jahr. Bericht über meinen Vater (biogr. pri sia patro, 1956)
 Die Zugvögel (infanlibro, 1959)

Germanaj aktoroj
Germanaj verkistoj
Germanaj ĵurnalistoj
Efiko de Purkyně

Efiko de Purkyně (laŭ la ĉeĥa fiziologo Jan Evangelista Purkyně): dum krepusko la homa okulo perceptas la bluan koloron pli bone ol la ruĝan, tial ĉe tagiĝo la bluaj objektoj aperas kiel la unuaj kaj ĉe vesperiĝo malaperas kiel la lastaj.

Okulo
Vidado
Eduard Mörike

Eduard MÖRIKE [Eduad MErike], naskiĝis la 8-an de septembro 1804 en Ludwigsburg, mortis la 4-an de junio 1875 en Stutgarto, estis germana teologo kaj verkisto.

Mörike studis teologion en Tübingen, poste laboris en pluraj lokoj kiel vikario kaj (ekde 1851) kiel instruisto pri literaturo.

La verkaro de Mörike estas stile inter romantismo kaj realismo. Li publikigis poemojn, fabelojn, novelojn kaj idiliojn, krome li dediĉis sin al la traduko de verkoj el la klasika antikveco. Sian solan romanon Maler Nolten (1832) li poste prilaboris, por anstataŭigi la romantismajn enhavojn per realismaj. La projekto tamen restis fragmento.

Verkoj (elekto) 
 Gedichte (poemoj, 1838 kaj – pli amplekse – 1848 kaj 1864)
 Classische Blumenlese (tradukaĵoj, 1840)
 Maler Nolten (romano 1832)
 Mozart auf der Reise nach Prag (novelo, 1856)

En Esperanto aperis 
 1988: Al harpo eola; Matene en veturilo; Noktomeze; Demando kaj respondo. En: Übertragungen = Transkondukoj / Trad. Guido Holz. Messkirch: Gmeiner, 1988. – p. 48 - 52 ISBN 3-926633-14-X
 Pliajn tradukojn vd. en "eksteraj ligiloj".

Eksteraj ligiloj 

 Libroj de kaj pri Eduard Mörike en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperanto-Muzeo

Rete legeblas 
Mozart rakontas  Trad. Joseph F. Berger

Germanlingvaj verkistoj
Germanaj verkistoj
Eŭro-moneroj

La eŭro (EUR aŭ €) estas la komuna monunuo por 18 el la 28 landoj de la Eŭropa Unio, kaj krome en Bosnio, Kosovo kaj Montenegro, kiuj antaŭe uzadis germanajn markojn, kaj ekuzis eŭron de la 1-a de januaro 2002. Eŭro ankaŭ estas uzata en la memstaraj landetoj Andoro, Monako, San-Marino, Vatikano kaj eĉ Ĝibraltaro, kvankam plu dependa de Britio, kiu siaflanke ne uzas eŭron. La moneroj kaj monbiletoj ekuziĝis je la 1-a de januaro 2002, sed la presita (stampita) jaro foje montras sin tiel frue kiel 1999, kiam la monunuo oficiale ekestis kaj oni ekproduktis la monerojn.

Unu eŭro dividiĝas je 100 cendoj. La moneraro konsistas el ok valoroj:

Ĉiuj moneroj havas flankon komunan, kiu montras la valuton de la monero, desegnitan de belgo Luc Luyckx. La desegno de la moneroj 1-, 2-, kaj 5-cendaj simbolas la lokon de Eŭropo en la mondo kiel tuto. La bildo sur la moneroj 10-, 20-, kaj 50-cendaj montras la kuniĝon de la membroŝtatoj (rimarku, ke ĝi montras ĉiujn tiamajn membroŝtatojn de EU, ne nur tiujn, kiuj jam akceptas la eŭron). Finfine, la moneroj 1- kaj 2-eŭraj montras Eŭropon sen landlimoj. Ĉiuj moneroj inkluzivas en la desegnaĵo 12 stelojn.

Ĉiu lando, kiu partoprenas la eŭron, havas proprajn desegnaĵojn sur la alia flanko de la moneroj. Ĉi-tiuj varias, ekde simpla montro de la monarĥo (ekzemple Belgio) ĝis tute malsama desegnaĵo ĉe ĉiu monero (ekzemple Italio). Tamen, ĉiuj moneroj iel montras 12 stelojn ankaŭ sur tiu flanko. Por vidi la naciajn flankojn de la diversaj landoj, bonvolu elekti el la jenaj ligiloj, kiuj montriĝas laŭ la ordo preferata de la Eŭropa Centra Banko (alfabeta laŭ la propralingva nomo):
 Andoraj eŭro-moneroj
 Aŭstriaj eŭro-moneroj
 Belgaj eŭro-moneroj
 Estonaj eŭro-moneroj
 Finnaj eŭro-moneroj
 Francaj eŭro-moneroj
 Germanaj eŭro-moneroj
 Grekaj eŭro-moneroj
 Hispanaj eŭro-moneroj
 Irlandaj eŭro-moneroj
 Italaj eŭro-moneroj
 Kipraj eŭro-moneroj
 Latvaj eŭro-moneroj
 Luksemburgaj eŭro-moneroj
 Maltaj eŭro-moneroj
 Monakaj eŭro-moneroj
 Nederlandaj eŭro-moneroj
 Portugalaj eŭro-moneroj
 San-Marinaj eŭro-moneroj
 Slovakaj eŭro-moneroj
 Slovenaj eŭro-moneroj
 Vatikanaj eŭro-moneroj

Kvankam ne EU-membroj, Monako, San-Marino kaj Vatikano ankaŭ eldonas eŭro-monerojn kun siaj aparte desegnitaj naciaj flankoj. Ĉi tiuj ne multe cirkulas, sed interesas precipe monerokolektistojn. La moneroj de Monako montras la heraldikon de la princa familio kaj la sigelon kaj bildon de la reganto (ĉe eldono), princo Rainier la 3-a (Monako); tiuj de San Marino montras diversajn turojn kaj publikajn konstruaĵojn de tiu landeto, kaj la nacian heraldikon. La moneroj de Vatikano ĝis 2006 prezentis la portreton de papo Johano Paŭlo la 2-a, kaj ekde 2006 de la nova papo Benedikto la 16-a.

Eŭro
Moneroj
Eŭzebio de Cezareo

Eŭzebio de Cezareo (ĉ. 260 - ĉirkaŭ 340) (malnovgreke Εὐσέβιος ὁ τῆς Καισαρείας, latine, Eusebius) estis historiisto de la kristana eklezio, episkopo de Cezareo en Palestino kaj partopreninto en la Koncilio de Niceo. Lia ĉefa verko estas Prieklezia historio (ĉ. 325, greklingva), kiu estas historio de kristanismo ekde la naskiĝo de Jesuo Kristo ĝis la Koncilio en 325. Li kompilis la historion el la pli antikvaj verkoj (multaj nun perditajn) de historiistoj (ekzemple, Josephus), episkopoj, sanktuloj kaj herezuloj. Lia historio fariĝis la "tradicia" historio de frua kristanismo. Li verkis la historion por aliaj kristanoj.

Alia nomo de Eŭzebio estis Eŭzebio Pamfilio ĉar li estis amiko de Pamfilo.

Eŭzebio estis alte klerigita kaj admiranto de Origeno kaj Konstantino.

Doktrine, Eŭzebio kredis al duon-arianismo kaj unufoje eĉ provizis rifuĝejon al Ario mem. Duon-arianismo staris meze inter arianismo kaj katolikismo. La Koncilio prenis la baptan kredon de Eŭzebio kaj redaktis ĝin por produkti la Nicean Kredon, kiu favoris katolikismon kontraŭ arianismo. Por fari tion, la Koncilio aldonis la vorton homoousios ("kunsubstanca") al lia kredo. Eŭzebio subskribis la Nicean Kredon, sed poste staris kontraŭ ĝi: laŭ duon-arianismo, Kristo kaj Dio ne estas homoousios (sama ousios aŭ substanco) sed homoiousios (simila substanco).

La Nova testamento de Eŭzebio ekskludis la librojn:

 Jakobo
 2 Petro
 2 Johano
 3 Johano
 Judas

Kvankam tiuj libroj estis legitaj en multaj preĝejoj en lia tago, laŭ Eŭzebio ili ne estis menciitaj de la aŭtoroj en la tempo de la apostoloj. Malsimile al la aliaj libroj de la Nova testamento. La kanono de la Nova testamento ne estis firme decidita ĝis la jarcento post Eŭzebio.

Laŭ Eŭzebio, Paŭlo skribis 14 leterojn, inkluzive de la letero al la Hebreoj. La greka de la letero estas pli bonstila ol la aliaj leteroj ĉar ĝi estas traduko el la hebrea.

Eŭzebio opinias, ke la Apokalipso ne estis verkita de Johano la Evangeliisto ĉar la greka estas pli aĉa ol lia evangelio.

Episkopoj
Kristanaj historiistoj
Kristanoj de la 4-a jarcento
Ebionitoj

La Ebionitoj (greke, Ebionaioi el la aramea vorto por "malriĉuloj") estis sekto de kristanismo, kiu sekvis Jesuon Kriston ne kiel Dio, sed simple kiel homa profeto, kiu faris miraklojn. Li ja estis naskita de Maria, sed ŝi ne estis virgulino. La Ebionitoj eble floris dum 50-300.

La Ebionitoj sekvis la Leĝon de Moseo kaj ĝiajn ordonojn pri cirkumcido, ŝabato, ktp, ĉar fido en Kristo ne savas. Pro tio, ili rigardis Paŭlon kiel herezulo, ĉar li predikis fidon en Kristo anstataŭ la Leĝon de Moseo. Kvankam ili observis la ŝabaton, iuj Ebionitoj ankaŭ solenis la Tagon de la Sinjoro (dimanĉo).

Ilia evangelio estis la Evangelio de la Ebionitoj. La evangelio nun estas perdita, aparte de la citaĵoj de sankta Epifanio.

Estis alia, pli malgranda sekto de Ebionitoj, kiuj estis sekto gnostika.

La Ebonitoj estis menciitaj de Ireneo, Tertuliano, Origeno, Eŭsebio, Sankta Epifanio kaj aliaj.

Kristanismo
Eŭzebio

Eŭzebio (pri malsamaj nomformoj vidu sube), , , estas vira persona nomo.

Nomo en Esperanto 

Pluraj historiaj personoj nomiĝas , . En Esperanto ne ekzistas centprocente firma esperantigo de tiu nomo. La nomformo Eŭsebio estas pli fidela al la skriba formo de la latina nomo. Aliflanke la formo Eŭzebio pli similas al la prononco en pluraj lingvoj, kaj ĝi sekvas la tradicion ke intervokala S en latina vorto ĝenerale iĝas Z en Esperanto (Esperantigo de vortoj el latina fonto).
Kaj Eŭsebio kaj Eŭzebio konservas la -i- en la finaĵo, kiel ankaŭ faras preskaŭ ĉiuj aliaj lingvoj kie oni trovas variaĵon de tiu nomo, kun la sola escepto de la franca lingvo.

Alia nomformo sen -i-, Eŭzebo, similas la francan formon. ReVo listigas "Eŭzebio" kun du fontindikoj, sed ankaŭ indikas unu antaŭvikipedian, paperan fonton por la nomo "Eŭzebo": nome "A. Cherpillod: Nepivaj Vortoj (listo de 6800 vortoj ne troviĝantaj en la PIV el kiuj kelkaj povas esti utilaj), la aŭtoro, Courgenard Francio, 1988 ISBN: 2-906134-05-8". Ankaŭ en Vikipedio la tiama nomo "Eŭsebio" estis en 2015 ŝanĝita al "Eŭzebo", kaj probable multaj publikaĵoj kiuj uzas la nomon "Eŭzebo" estas influitaj de tiu plurjara lingvouzo en Vikipedio.

Konataj nomportantoj

Antikva epoko 
 Eŭzebio (papo), m. ĉirkaŭ 308, sanktulo
 Eŭzebio de Cezareo, m. ĉirkaŭ 340, historiisto
 Eŭzebio de Nikomedio, m. 341, ĉefepiskopo de Konstantinopolo
 Eŭzebio de Verĉelo, m. ĉirkaŭ 371, sanktulo
 Evangeliaro de Sankta Eŭzebio, verko de li

La vortoj "Sankta Eŭzebio" povas celi al Eŭzebio de Verĉelo aŭ al Eŭzebio (papo).

Vidu ankaŭ:
 Sankta Hieronimo, m. ĉirkaŭ 420, plennome "Sofronio Eŭzebio Hieronimo"

Pli modernaj 
 Albrecht Wenzel Eusebius von Wallenstein, n. 1583, generalisimo
 Eusébio de Matos, n. 1629, brazila poeto
 Eusébio de Queirós, n. 1812, brazila politikisto 
 José Eusebio Caro, n. 1817, kolombia verkisto kaj politikisto
 Harald Josias Eusebius Thilander, n. 1877, sveda esperantisto
 Eusébio Da Silva Ferreira, ofte nomata simple Eusébio, n. 1942, portugala futbalisto

En fikcio 
 Florestan kaj Eusebius, du fikciaj personoj de la komponisto Robert Schumann

Lokoj 
 Eusébio (Cearao), en Brazilo

 Puy-Saint-Eusèbe, Francio
 Mours-Saint-Eusèbe, Francio
 Saint-Eusèbe (Haute-Savoie), Francio

Vidu ankaŭ 
 Eusébio

Viraj personaj nomoj
Eŭropo (luno)

Eŭropo (J II Europa) estas la 6-a plej proksima satelito de Jupitero eltrovita ĝis nun.

Ĝi estas la plej malgranda el la kvar Galilejaj satelitoj. Ĝia surfaco estas ege glata kaj konsistas el glacio. Oni kredas ke ekzistas oceano de akvo sub la glacio.

Nomo 
Ne konfuzu ĝin kun Eŭropo (kontinento sur Tero), nek kun 52 Europa (la asteroido), nek kun Eŭropio (elemento 63).

En Esperanto foje aperis ankaŭ la pli malofta nomo Eŭropao, por pli klare distingi la sateliton disde la kontinenton Eŭropo. Tamen, la formo neniam populariĝis; Reta Vortaro ne mencias ĝin, kaj la Astronomia Terminaro listigas ĝin kiel evitindan kaj resendas al la kutima formo Eŭropo.

Referencoj 

Lunoj de Jupitero
Esperanto-muzeo

Esperanto-muzeo estas muzeo kiu ekspozicias materialojn pri Esperanto, Esperanto-movado kaj Esperanto-kulturo. Ofte ĝi estas ligita kun Esperanto-biblioteko. 

Esperanto-muzeoj ne nur kolektas diversajn objektojn kaj materialojn (kiel libroj kaj arkivaĵoj), sed ankaŭ prezentas ilin konstante aŭ por difinita tempo, laŭ diversaj planoj kaj programoj. 

La distingo inter muzeo, biblioteko kaj arkivo ne ĉiam facilas. Ofte temas pri diversakcenta kombino de ili.

Listo de la Esperanto-muzeoj 
En 1980 la Marinko Gjivoje eldonis referencverkon pri la tiama stato de Esperanto-muzeoj. Jen kelkaj famaj Esperanto-muzeoj:
: Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj en Vieno
La plej kompleta kolektaĵo pri Esperanto kaj interlingvistiko en la mondo, troviĝas ĉe la Aŭstria Nacia Biblioteko.
: Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová
Biblioteko de esperantlingva literaturo.
: Esperanto-muzeo en Svitavy
Ekspozicio pri Esperanto-movado kaj biblioteko.
: Internacia Esperanto-Muzeo en Zaozhuang
Ekspozicio de objektoj pri Esperanto-kulturo en 5000 m²-loko.
: Nacia Esperanto-Muzeo en Gray
Publika arkivejo, dokumentejo kaj konstanta ekspozicio pri Esperanto.
: Muzeo de Esperanto de Subirats en Sant Pau d'Ordal
Inaŭgurita en la jaro 1968, ĝi havas imponan stokon de 8400 libroj, 12315 jarkolektoj kaj 2485 periodaĵoj (laŭ statistikoj de 1993).
: '''Centro Ludoviko Zamenhof en Bjalistoko
Inaŭgurita en la jaro 2009.
: Biblioteko Hector Hodler, la plej granda Esperanto-biblioteko.

Referencoj
Elia Kazan

Elia KAZAN, aŭ realnome Elia Kazantzoglou, (naskiĝis la 7-an de septembro, 1909, mortis la 28-an de septembro, 2003) estis usona reĝisoro.

Elia Kazan naskiĝis en Konstantinopolo (nuntempe: Istanbulo), Turkio. En 1913 lia tuta familio elmigris al Usono.

Li laboris kaj por la Teatro kaj por la Kino, surscenigis kaj filmigis ĉefe socikritikajn verkojn de aŭtoroj kiel John Steinbeck kaj Tennessee Williams, kaj famigis aktorojn kiel ekz. Marlon Brando kaj James Dean.

Elia Kazan ankaŭ verkis kelkajn romanojn kaj membiografion E. K. – A life (1988).

En 1996 li kadre de la Berlina Internacia Film-Festivalo Berlinale en Germanio ricevis la premion Honora Ora Urso pro sia vivoverko.

Li mortis en Novjorko.

Listo de filmoj 
 A Tree Grows in Brooklyn (Usono, 1945)
 Gentleman’s Agreement (Usono, 1947)
 The Sea of Grass (Usono, 1947)
 A Streetcar Named Desire (Usono, 1951)
 Viva Zapata (Usono, 1952)
 On the Waterfront (Usono, 1954)
 East of Eden (Usono, 1955)
 A Face in the Crowd (Usono, 1957)
 Splendor in the Grass (Usono, 1961)

Listo de premioj 
 Akademia Premio pro Genleman’s Agreement (1948)
 Akademia Premio pro On the Waterfront (1955)
 Honora Akademia Premio (1999)

Usonaj reĝisoroj
Enzim-efik-mekanismoj

MEKANISMO DE ENZIM-EFIKO

Oni proponis teorion por klarigi la katalizan konduton de enzimoj.  Laŭ
tiu teorio, enzimo unue kombiniĝas kun sia substrato por formi komplekson.
Tiam la komplekso fendiĝas formante la reakci-produktojn.  La enzimoj
liberiĝas por plua katalizado.

                                           H2O
 saĥarozo + saĥarazo -- (UTC)-->[komplekso]--> glukozo + fruktozo + saĥarazo

 substrato   enzimo—komplekso de—produktoj         enzimo
                           substrat-enzimo

   S     +    E     --->    [S-E]    --->         P          +    E

Etendo de tiu teorio estas uzata por klarigi la grandan specifecon de
enzima aktiveco.

.

TEORIO DE ŜLOSILO KAJ SERURO

Laŭ tiu etendo, nomata la teorio de ŝlosilo kaj seruro, enzim-surfacoj estas adapteblaj nur al tiuj substratoj, kiuj havas specifajn formojn kaj grandojn.

Tiel, nur specifaj substratoj ĝuste "sidas" sur donita enzimo kaj povas
formi komplekson kun ĝi.

aktiva centro
La regiono de enzimo, kie la substrato ligiĝas, estas nomata aktiva
centro.  La teorio de ŝlosilo kaj seruro havas limigon, ĉar ĝi
subkomprenigas ke la figuroj de enzimoj estas fiksitaj aŭ rigidaj.

TEORIO DE ADAPTIĜO

Nuna modifo de la teorio de ŝlosilo kaj seruro, konata kiel la teorio de adaptiĝo, premisas ke enzimoj posedas iom flekseblajn figurojn, kiuj
povas adaptiĝi al la alvenantaj substratoj.

La alproksimiĝo de konvena substrato, oni pensas, subtile ŝanĝas la
aktivan centron por krei favoran orientiĝon.

La kombiniĝo de koenzimo kun apoenzimo, por formi aktivan enzimon estas
ankaŭ klarigebla kiel per la teorio de ŝlosilo kaj seruro tiel per tiu de
adaptiĝo.  Povas esti, ke la necesa figuro de enzimo ne ĉeestas, aŭ ke la
aktiva centro ne estas kompleta, ĝis la du enzim-komponantoj kombiniĝas.

La modelo de ŝlosilo kaj seruro kaj la teorio de adaptiĝo ankaŭ donas
klarigon pri la neorganikaj jonaj aktivigantoj (metalaj jonoj) en kelkaj
enzim-sistemoj.  Oni kredas ke la jono servas kiel ligilo por teni kune
la enzimon kaj substraton.

Teorioj
Edward Lear

La angla pentristo, ilustristo kaj verkisto Edward LEAR [lir] naskiĝis la  en Londono kaj mortis la  en San Remo, Italio.

Liaj unuaj publikaĵoj estis pentraĵoj pri birdoj kaj ilustritaj vojaĝraportoj. Famon li tamen gajnis pro sia sensenca poezio. Sian unuan tiuspecan verkon A book of nonsense li origine kreis por la nepoj de sia dunganto. Ĝi estis riĉe ilustrita kaj entenis la plej ŝatatajn lirikaĵojn de Lear: limerikojn. Pluraj samspecaj verkoj sekvis, sed krom amuzon ili ankaŭ respegulis iusencan melankolion rezultantan el la depresioj je kiuj la aŭtoro suferis.

Famaj verkoj 
 Illustrations of the Family of the Psittacidae, or Parrots (1832)
 Illustrated excursions in Italy (1846)
 A book of nonsense (1846)
 Nonsense Songs, Stories, Botany and Alphabets (1871)
 More Nonsense, Pictures, Rhymes, Botany, etc. (1872)
 Laughable lyrics (1877)

En esperanto aperis 
 La Strig' kaj la Kato—Trad. Pejno Simono.
 La Dongo, kies nazo lumemas. Lear, Edward (1812-1888). Trad. George Rust (?). , Trovloko: Skolta Mondo, 2, p. 207.
 La jumblioj. Lear, Edward (1812-1888). Trad. George Rust (?). , Trovloko: Skolta Mondo, 2, p. 206.

Referencoj 

Anglaj verkistoj
Anglaj pentristoj
Ernst Jandl

Ernst JANDL [ernst jandl] (naskiĝis la 1-an de aŭgusto 1925, mortis la 9-an de junio 2000) estis aŭstra germanlingva verkisto. Li naskiĝis en Vieno, studis tie germanistikon kaj anglistikon, doktoriĝis en 1950 kaj laboris poste kiel instruisto en gimnazio, krome faris prelegvojaĝojn al Germanio, Britio kaj Usono.

La verkaro de Ernst Jandl konsistas ĉefe el poemoj kaj radiodramoj. Siajn eksperimentoplenajn poemojn de konkreta poezio li nomis parolpoemoj, ĉar ili plej bone efikas, se ili estas laŭtvoĉe citataj. Grandan parton de ili li pro tio mem sonregistris. Kune kun la verkistino Friederike Mayröcker li kreis kelkajn radiodramojn. Inter multaj literaturpremioj li gajnis la renoman Georg-Büchner-Preis. Jandl mortis en Vieno. La germanlingvajn eldonojn de liaj verkaĵoj publikigas precipe la eldonejo Luchterhand.

Listo de verkoj 
 Andere Augen (poemoj, 1956)
 Laut und Luise (poemoj, 1966)
 sprechblasen (poemoj, 1968)
 Fünf Mann Menschen (radiodramo, 1968 – kun F. Mayröcker)
 Der Gigant (radiodramo, 1970 – kun F. Mayröcker)
 dingfest (poemoj, 1973)
 die schöne kunst des schreibens (eseoj, 1976)
 der gelbe hund (poemoj, 1980)
 Das Öffnen und Schließen des Mundes (prelegoj, 1985)
 idyllen (poemoj, 1989)

Aŭstraj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Eŭbakterioj

Eŭbakterioj estas la "veraj" bakterioj, de kiuj oni kredas ke la organeloj mitokondrio kaj kloroplasto devenas. Ili inkludas la bakteriojn, kiuj kaŭzas malsanojn al la homo.

Vidu ankaŭ 
 Bacilo
 Viruso
Eŭriarĥeoto

Eŭriarĥeotoj estas geoj kaj inkluzivas metanogenajn (metanproduktantajn) arĥeojn.

Arĥeoj
Ekinodermo

Ekinodermoj (eĥinodermoj, latine Echinodermata)  estas filumo de animaloj, en kiun scienculoj enklasigas ekzemple ekinojn, asteriojn kaj marstelon.

Kelkaj proprecoj: 

 kalk-devena skeleto kiu konsistas el multaj "ostikloj" de kalcia karbonato kaj diversaj proteinoj. La ostikloj ne estas solidaj, sed havas mikrostrukturon simila al spongo, nomita "stereomo". Laŭ embriologio, la ekinodermaj ostikloj estas vera endoskeleto, ĉar ili estas produktitaj de la ĉeloj de la mezenkimo, kaj ĝenerale estas kovritaj de epidermo. Tamen, funkcie, la ostikloj havas rolon pli similan al ekzoskeleto.

 akvo-"vaskula" sistemo gravas por sinmovo, spirado, sinnutro kaj ankaŭ plenumas rolon en sentado/sensado.

 ŝanĝeblaj kolagenaj histoj, kiuj povas ŝanĝi la konsiston sub influo de la neŭrona superrego (ĝi rigidigas aŭ fleksebligas la skeleton).

 5-flanka organizo de la korpo je plenaĝo - ĉiuj plenaĝaj ekinodermoj havas 5-flankan simetrion.

Notoj

Vidu ankaŭ 

 holoturio
 markolbaso aŭ markukumo
 antedono
 krinoidoj
 ekino
 korekino
 marporko

Aliaj projektoj 

Novbuŝulo