alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sara Sadıyqova

Sara Ğärif qızı Sadıyqova (1906-1986), aktrisa, cırçı (soprano), kompozitor. TASSRnıñ xalıq artistı (1977), RSFSRnıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1984). 1938-1948. yıllarda Tatar Opera häm Balet Teatrı solistı. Saniä, Qaçqın, Ğäliäbanu, Başmağım, İldar opera häm muzıkal komediälärendä, Qandır buyı, Nayomşçik muzıkal dramalarında töp partiälärne başqara.

Cırlar, Mäxäbbät cırı (1971), Kiäwlär (1972) muzıkal komediäläre avtorı (ikese dä R. Ğöbäydullin belän berlektä).

TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1990, wafatınnan soñ).

Xäter 
2006 yılda Tatarstan Respublikası ministrlar kabinetı qararı (№ 511 12.10.2006) belän Qazannıñ Waxitov rayonındağı (İske Tatar bistäse) Narimanov uramınıñ Tatarstan uramınnan başlanğan öleşenä Sara Sadıyqova uramı iseme birelgän.

ССРБ композиторлары
Татар композиторлары
Җырчылар
Fatix Ämirxan

Fatix Zarif ulı Ämirxan (tulı Möxämmätfatix Möxämmätzarif ulı Ämirxanov, кир. , ; 1886—1926) — tatar ädäbiäteneñ klassigı. Fätxulla xazrät (1909), Xäyät (1911) novellarında, Yäşlär (1913), Tigezsezlär (1915) piesalarında, Urtalıqta (1912) romanında üz zamanınıñ sosial-psixologik qarşılıqların aça, XX yöz başı tatar xalqı tormışındağı ictimağıy-säyäsi mäs'älärne kütärä, kiläçäk zaman keşesendä bulırğa tieşle sıyfatlarnı gäwdäländeregä omtıla. Şäfiğulla ağay (1926 yılda yazılğan, 1991 dä näşer itelgän) satirik novellasında Bolşeviklarnıñ dogmatik fikerlärgä yabışıp yatularınnan açı kölä. Mäqälälärendä ädäbiattage häm sänğättäge xalıqçanlıqnı häm realizmnı yaqlap çığa.

Ğabdulla Tuqaynıñ dustı.

Monı da qarağız 

 121 (Film)

Татар язучылары
Татар шәхесләре
Taw yağı

Taw yağı, 16. yözneñ 2. yartısında Qazan xanlığın bilämäseneñ Tönyaq-Könbatış öleşe ataması. Üzäge - Zöyä qalası. Taw yağında yäşäwçelärne "taw yağı keşeleär" (Urısça: горные люди) dip yörtkän. Başlıça Tatar, Çuaş, Çirmeş, Mordwalar yäşägän. Soñraq Taw yağı bilämäse Zöyä öyäzenä kerä.

Татарстан тарихы
Татарстанның тарихи төбәкләре
Qazan cirlärendä azatlıq suğışları

Qazan cirlärendä azatlıq suğışları (Qazan suğışı) ul 1552-1556. yıllarda Qazan xanlığın torğızu öçen barğan milli azatlıq köräşe.

Urıs yawlap aluçılarına qarşı suğışlarda Tatar, Çuaş, Çirmeş, Mordwa, Udmurt xalıqları qatnaşa. Baş kütäreçelärneñ citäkçeläre: Mamışbirde, Säyet Üsäyen, Tuaqmış Şahzadä, Sarı Batır, Kebenke (Kibäk) morza, Qulay morza h.b. Baş kütärüçelär tözegän töp qarşılıq üzäkläre bulğan Çalım häm Mişätamaq qälğä-qorılmaları belän bergä şulay uq Üternäs şähärleğen sanap kitü döres bulır. Bu şähärleklärdä zur köç tuplana, kübesendä möstäqil xökümätlär tözelä; alarğa Bolın häm Taw yaqlarınıñ baytaq öleşe buysına. İvan IV xökümäte baş kütärüçeläre köçlären ciñü öçen zur ğäskäri  berämlekläre qullana. Milli azatlıq öçen köräşüçe meñlägän keşe cäzalap üterelä.

Monı da qara 
 Qazan cirlärendä xalıq quzğalışları
 

Татарстан тарихы
Россия бәрелешләре
Әлифба буенча бәрелешләр
Марилар

Марилар (иск. чирмешләр, үзаталышлары Марий, Мары, Маре, Мӓрӹ) — Россиядә, күбесенчә Мари Ил республикасында яшәүче фин-угыр халкы. Барлыгы якынча 604 мең мари исәпләнә.

Мари Ил Республикасында 324,4 мең мари яши. Халык шулай ук Башкортстанда (105 мең), Татарстанда (19,5 мең), Удмуртиядә (9,5 мең), Свердловск өлкәсендә (28 мең), Пермь өлкәсендә (5,4 мең), Хант-Манси автономияле округында, Киров өлкәсендә, Түбән Новгород өлкәсендә, Кострома өлкәсендә яши. Чит илләргә килгәндә исә, марилар Казакъстанда (12 мең), Украинада (7 мең), Үзбәкстанда (3 мең) яшиләр.

Мариларның өч төркеме аерыла: болын марилары, тау марилары һәм көнчыгыш марилар. Мари һәм таулы мари телләрен кулланалар. Татарстан һәм Башкортстанда яшәүче марилар татар телендә дә сөйләшәләр. Халыкның күпчелеге православие динендә, шулай ук мәҗүсиләр (мари дине тарафдарлар) һәм мөселманнар бар.

Этник төркемнәр 
 Таулы марилар (таулы мари теле)
 Урман марилары
 Көнчыгыш һәм болын марилары (болын мари теле)
 Болын марилары
 Көнчыгыш марилар
 Агыйдел буе марилары
 Урал марилары
 Көңгер марилары
 Кызылъяр (Красноуфимск) марилары
 Төньяк-көнбатыш марилар
 Кострома марилары

Марилар
Фин-угыр халыклары
Россия халыклары
Qazan Operatsiäse

Qazan Operatsiäse ul Räsäy Watandaşlar Suğışı barışında bulğan xärbi bäreleş. 1918. cäy azağında Qazannı KomUç häm Çex-Slovak Korpusı basıp alalar. Bolşeviklar, Qazannan küçep, tire-yağında köçlären cíıp, azat itü operatsiäsen ütkärälär.

1918. yılnıñ 5-10 sentäberendä Qızıl armiäneñ Könçığış frontı 5. Armiäse (komandir Pötr Slaven), Arça törkeme ğäskäri berämlekläre (komandir Woldemar Azin) häm İdel buyı xärbi flotiliäse (komandir F. F. Raskolnikov) suğışların alıp baralar. Töp burıçları - KomUç Xalıq Armiäseneñ Qazan törkeme belän Çex-Slovak korpusınıñ İdel buyı armiäsen (komandir A. P. Stepanov) tar-mar itü, Qazannı alu. 

5. Armiäneñ Uñyaq yar buyı törkeme İdel buyı xärbu flotiliäse yärdämendä 7 sentäberdä İdelgä yaqınlaşuğa ireşä, Sulyaq yar buyı törkeme (komandir Yan Yudin) Qazansu tamağına kilep çığa. Arça törkeme şul uq könne Kinderle, Keçe Klıki awılların suğışıp ala. 9 sentäberdä Qazannıñ könbatış çitenä Nikolay Markin citäkçelegendä flotiliä matrosları belän uqçılar desantı höcüm itä häm platzdarmnı yawlap ala. Sulyaq yar buyı törkeme belän Arça törkeme suğışçıları şul uq könne şähärne qamap alalar. 10 sentäberdä öç taraftan beryulı höcüm itü näticäsendä Qazan azat itelä.

Räsäyneñ altın rezervı
Çex yawına qädär Qazan bankında Räsäy altın zapası saqlağan. Qızıllar anı küçerelümäkçe bulğan da, şundıy xäzinä Aqlarğa qalğan. Anıñ kiläse yazmışı bigesez, läkin Kolçak aşa Yaponnarğa tapşıru uylanıla. Ekzotik versiälärdän Altay takları ber küldä batu atap bula.

Русия ватандашлар сугышының Көнчыгыш фронты
Татарстан тарихы
Русия бәрелешләре
Әлифба буенча бәрелешләр
Oyıştıru cıyılışı äğzaları komitetı

Oyıştıru cıyılışı äğzaları komitetı (OCÄK, rusça KomUç, Samar Uçredilkası - 1918 yılnıñ 8 iyünendä Samarada Oyıştıru cıyılışınıñ äğzaları tarafınnan oyıştırılğan bolşeviklarğa qarşı xökümät. 1918  yılnıñ iyün-sentäber aylarında Urta İdel buyı belän Ural töbägendä Eserlärneñ xakimiät oyışması.

Petrogradta Oyıştıru cıyılışı  quıp taratılğaç häm Samaranı baş kütärgän Çex-Slovak korpusı suğışçıları basıp alğaç, Samara şähärendä oyıştırıla.

KomUç demokratik ireklär häm 8 säğätle eş köne buldırıluın, qızıl töstäge däwlät flagı raslanuın, eşçelär konferensiälären häm krästiän qorıltayların uzdıruğa, hönäri berleklär eşçänlegenä röxsät birelüen iğlan itä, Sovet xakimiäte dekretların yuqqa çığar, üzeneñ Xalıq armiäsen buldıra. KomUç xakimiätenä iyül-August aylarında Samara, Sarıtaw, Sember, Ufa, öleşçä Qazan gubernaları buysındırıla.

1918  yılnıñ Sentäberendä komität üz wäkälätlären Ufa direktoriäsenä tapşıra, ataması Oyıştıru cıyılışı äğzaları qorıltayı dip üzgärtelä.

1918  yılnıñ Dekäberendä taratıla.

Bolşevik säyäsäte belän kileşmägän Tatar milli eşlekläre İlyas Alkin, Fuad Tuqtarov h. b. KomUç eşçänlegendä qatnaşqan, komitätneñ büro äğzaları bulğannar.

Sıltamalar

    Комитет членов Учредительного собрания (Комуч, «Самарская учредилка»)
    Матвеев М. Н. Территория Комуч
    Матвеев М. Н. Аудио публичной лекции доктора исторических наук Михаила Матвеева «Комуч-демократическое правительство на Волге летом 1918 года» в самарском клубе «Арт-пропаганда». 14.02.2010 г.
    Шиловский М. В. Временное всероссийское правительство (Директория) 23 сентября — 18 ноября 1918 г.
    Журавлёв В. В. Государственное совещание. К истории консолидации антибольшевистского движения на востоке России в июле — сентябре 1918 г.
    Флаги государственных образований времён гражданской войны.
    Назыров П. Ф., Никонова О. Ю. Уфимское государственное совещание. Документы и материалы.
    Программа комитета членов Учредительного Собрания
   Приказ адмирала Колчака об аресте членов Комуча

Бөтенрусия оештыру җыелышы
Россия инкыйлабы
Россия ватандашлар сугышы
Уфа тарихы
Xösäyen Yamaşev

Yamaşev Xösäyen Minhacetdin ulı (1882-1912), revolúsion xäräkät eşleklese, publisist.

Qazanda tuğan. Qazanda 1905-1907. yıllardağı inqilab waqíğalarında qatnaşa. Tatar telendä säyäsi eçtälekle listovkalar, broşüralar (Ürmäküç häm çeben, Berençe adım h.b.) yazu häm tärcemä itep taratuğa zur öleş kertä. RSDRPnıñ Ural häm Ufa komitätläre matdi yärdäme belän 1907. yılda Orenburg şähärendä Tatarça berençe revolúsion mäsläkle (legal) räsmi Ural gäzeten näşer itä (räsmi möxärrire xatını Xädiçä Yamaşeva). Gäzetne çığaru tíılğaç, 1907. yılnıñ Mayınnan Qazanda revolúsion häm publisistik eşçänlegen däwam itterä.

Tatarstan jurnalistlarınıñ Xösäyen Yamaşev isemendäge Respublika büläge buldırıla (1971).

Сәясәтчеләр
Татарстан тарихы
Yuhan Smuul

Yuhan Smuul (; 18 fevral 1922 Muhu utırawındağı Koguva awılı — 13 aprel 1971 Tallinn) — eston yazuçısı. 1954 gä qädär Johannes Schmuulisemendä yöri. Berniçä xikäyä autorı, Smuul tuğan utraw tormışı turında küp yazağan. Berniçä säyäxätnamä, iñ bilgelese Boz Kitabı (Jäine raamat), Antarktidağa Sovet ekspedisiäse turında. Smuul dürt kinofilm öçen stsenariy icat itkän:

Kirjad Sõgedate külast (1966)
Keskpäevane praam (1967)
Metskapten (1971) 
Siin me oleme! (1979) (TV)

Jurnalist bulıp eşlägän. 1952.dä Stalin Büläge, 1961 Lenin Büläge, 1965 Eston SSR'nıñ Xalıq Yazuçusu däräcälären qazanğan. Eston SSR'nıñ Juhan Smuul isemendäge däwlät büläge buldırılğan. Tooma utarında, Smuulnıñ ğäiläse yäşägän yortta, muzey urnaşa.

Язучылар
Шәхесләр:Эстония
Fatima Soltan

Fatima Soltan (?-1681), Qasím Xanlığınıñ soñğı idaräçese (1679. yıldan). Aqmöxämmäd Şahqol säyetneñ qızı, Arıslanğäli xannıñ xatını. İre wafatınnan soñ (1627) Räsäy patşası Mixail Fódoroviç Fatima Soltannıñ öç yäştäge ulı Säyed Borhannı täxet warísı itä häm anı atası Aqmöxämmäd belän bergä balığ bulmağan xan östennän idaräçelekkä bilgeli. Fatima Soltan ulın çuqındıruğa, Urıs patşası näselennän kilen aluğa häm xanlıqta Möselman dinen qısrıqlawğa rizasızlığın belderep yäşi. Ulı Säyed Borhan, çuqınıp, täxettän waz kiçkännän soñ, üze idaräçe bulıp qala.

Касыйм ханнары
Säyed Borhan

Säyet Borhan xan (1624-1680 tiräse), Qasím xanı (1627-1679). Arıslan xan belän Fatima Soltannıñ ulı. Atası wafatınnan soñ (1627) täxetkä utırtıla, baliğlıq yäşenä citkänçe xanlıq belän anası häm babası Aqmöxämmäd Şahqol säyet idarä itälär. Säyed Borhan xakimiäte waqıtında xanlıq belän idarä itü tulısınça Urıs patşası wäkilläre qulında bula, xanlıqta Urıslar tarafınnan köçläp çuqındıru, çuqınmağannannıñ milek xoquqları çikläw çaraları kürelä başlí. Säyet Borhan xan 1679. yılda täxettän baş tarta, çuqınıp, Vasili isemen ala.

Касыйм ханнары
Arıslan

Arıslan (Arslan) xan (?-1627), Qasıym xanı (1614-1624), Ğäli xannıñ ulı, Küçüm xannıñ onığı. Başta atası belän bergä Räsäy däwläte xezmätendä. 16. yöz axırı - 17. yöz başındağı Bolğawır Zamanda Räsäydä yalğan patşalar belän suğış-köräşlärdä qatnaşa. 

1613. yılda Mixail Romanov yaqlı bulğanğa Qasıym Xanlığı täxetenä utırtıla. Xanlıqta xakimiäte çiklängän, ul barı tik Möselmannar häm şähär-bistä xalqı belän genä idarä itkän dip farazlana.

Касыйм ханнары
Кондырча (елга)

Кондырча — Сук елгасының уң кушылдыгы, Бөгелмә-Бәләбәй сыртлыгының көньяк-көнбатыш чиге буйлап ага.

Елга башы һәм тамагы Самар өлкәсендә. Кыр Шынталысы авылы янында башланып, Татарстанда Норлат районы территориясендә буйлап ага. Тамагы Самар өлкәсенең Краснояр районында. Озынлыгы 294 км, Татарстан чикләрендә 25 км, бассейнының мәйданы 4360 km². Максимум су чыгымы – 9,44 m³/c. Татарстанда төп кушылдыгы – Шлама елгасы. Башка кушылдыклар: Буян, Чесноковка, Кандабулак һ.б. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 700-800 мг/л. Сукка кою урынында 9,44 м³/с ага.

Кызыклы фактлар
Кондырча Әхмәт ибн Фадлан язмаларында искә алына. Туктамыш хан һәм Аксак Тимер гаскәрләре арасындагы сугышы 1391 елны Кондырча буенда була.

Татарстан елгалары
Самар өлкәсе елгалары
Macar

Macar, Altın Urdanıñ Tönyaq Qafqazdağı Urta Ğasırlar (13-14. yözlär) şähäre. Kuma yılğası buyında, xäzerge Budönnovsk şähräe (Stavropol krayı) tiräsendä urnaşqan bula. İdel buyın, Qara Diñgezneñ tönyaq-könbatış töbäklären Qafqaz tawları artındağı il-däwlätlär belän totaştıruçı säwdä üzäge. 1310-1311. yıllarda anda aqça suğıla. 1395. yılda Aqsaq Timer ğäskäre tarafınnan cimerelä. Taş yortlar, munça, cir astı su ütkärgeçläre, hönärçe ostaxanäläre qaldıqları saqlana.

Русия тарихы
Sarayçıq

Sarayçıq, Urta Ğasırlar (14-16. yözlär) şähäre. Altın Urdağa, soñraq Nuğay Urdasına kergän. Küptän tügel ütkärgän arxäologik qazılmalar buyınça şähärgä 10. yözdä nigez salğan. Awrupa häm Urta Asiä säwdä yulında, Böyek Yefäk Yulınıí tönyaq tarmağındağı zur ähämiätkä iä bulğan şähär, yöklär almaşu urını. 1580. yılda Cäyek Kazakları tarafınnan cimerelä. Xäräbäläre (şähär qorılmaları, hönärçe ostaxanäläre qaldıqları h.b.) xäzerge Qazaqstanda, Ural yılğası buyındağı Sarayşıq (Qazaqça: Сарайшық) awılı yänläşäsendä saqlanğan.

Казакъстан тарихы
Алтын Урда
Timer Qotlığ

Timer Qotlığ xan (1370. yıl tiräse-1399), Altın Urda xanı (1397-1399). Timer Mälik bäk ulı.

Atası wafatınnan soñ (1379) Tuqtamış xan sarayında tärbiälänä. 1388. yılda Tuqtamışqa qarşı oyıştırılğan uñışsız fetnädän soñ, ağası İdegäy belän bergä Aqsaq Timer tarafına Sämärqandqa qaça.

1391-1395. yıllarda İdegäy belän bergäläp İdelneñ tübän ağımı belän Cäyek aralığında, Sarayçıq şähäre tiräsendä möstäqil däwlät (olıs) tözi.

Aqsaq Timer yawınnan soñ İdegäy yärdämendä Altın Urda täxetenä utıra.

1398. yılda üz isemennän aqça suqtıra.

1399. Vorskla yılğası buyındağı suğışta qatnaşa. Soñraq Tuqtamış xan ulına qarşı alıp barılğan täxet öçen köräştä häläq bula.

Monı da qarağız 
 Altın Urda xannarı isemlege

Ädäbiät 
 Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Алтын Урда ханнары
Esto-Sadok

Esto-Sadok (Estonça Eesti Aiake, Esti baqçası) - ul Soçi şähärendäge Adler rayonında Esti awılı isemle ber bistä. Krasnaya Polianad'an Mzımta yılğasında 4 km yuğarıraq.

1886 yılda 36 Esti ğäilä tarafınnan nigezlänä (başta alar 1886. nıñ 21 avgustında Krasnaya Poliana'ğa urnaşa).

Xalıq sanı 400 keşe. Awılda Esti yazuçısı Anton Hansen Tammsaare muzey-yortı eşli. Alpika-Servis isemle taw çañğısı kompleksı bar.

Сочи
Adler

Adler - ul Qara diñgezdäge kurort, elektä qala, ä xäzer Soçinıñ Adler rayonına buysınğan bistä.

Borınğı zamannardan Sadzlar kenäzlege cirendä, Mzımta tamağında Lieş awılı torğan. 12. yözdä monda Layso isemle Genova faktoriäse urnaşılğan, ä cirlär üze Aredba ıruğınnan Sadz aqsöyäkläreneke bulğan. Aredbalarnıñ säwdä portı Törekçä Artlar dip atalğan. Urıslar, mona kilgäç anı Adler-gä üzgärtkän. Başqa teoriäçä, bu iseme Adler brigı (Almança Qaraqoş) isemennän.

Xäzerge bistä 1837.neñ 18 iyündä Svyatoy Dux (İzge Rux) qäläğse isemendä Urıslar tarafınnan nigezlängän.

Adlerda Troitsa, İzge Rux (Urıs), İzge Sarkis (Ärmän) çirkäwläre urnaşqan. Anda da Qawqaz Biosfera Tıyulığı, Adler Rayonı Tarixı muzéyı, "Tönyaq Kulturalar" parkı.

Искәрмәләр 

Русия курортлары
Сочи
Арча кыры

Арча кыры — Казан шәһәренең төньяк-көнчыгыш чигендә урнашкан тарихи урын. Атамасы Арча юнәлешле юлбашына нисбәтле. 1552 елда Мәскәү явы Казанны камаганда кәлгәдән тышта калган Татар гәскәриләренең туплану һәм хөҗүм итү урыны.

Элек җәйге ярминкәләре оештырылган, аңа Азия һәм Европа илләреннән килгән сәүдәгәрләр да катнашкан. 18-19 йөзләрендә шәһәр халкының ял итү, күңел ачу урыны. 19 йөз башларыннан шәһәр биләмәсенә керә.

Казанның Николай Ершов урамы 1928 елга кадәр Арча кыры урамы исемен йөрткән.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рус Википедиясе

Казан тарихы
Арча даругасы

Арча даругасы — 16-18 гасырлардагы Казан ханлыгы, соңрак Казан өязе, составындагы административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге булып Казан арты үзәге - Арча каласы торган.

1780 елда Арча һәм Алабуга өязләренә бүлдерелеп бетерелә.

Сылтамалар 
 Чураков В. С. Ещё раз о происхождении русского административно-территориального термина дорога // Материалы межрегиональной научно-практической конференции «Материальная и духовная культура народов Урала и Поволжья: История и современность». Глазов, 2005. С. 142—143.

Татарстан тарихы
Казан ханлыгы
Арча кантоны

Арча́ кантоны́ - 1920-30 елларда ТАССРда административ-территориаль бүленеш берәмлеге. Үзәге - Арча авылы.

География 
Республиканың төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан. 1926 елда Арча кантоны мәйданы - 8007 км², 1928дә - 7516 км².

Тарихы 
1920 елда Казан өязенә кергән 20 вулыс җирлегендә Казан кантоны буларак оештырыла. Соңрак аңа Кызыл Кокшай (элеккеге Царёвококшайск) өязенең 2, Малмыж өязенең 7 вулысы кушыла. 1920 ел ахырыннан Арча кантоны дип үзгәртелә. 1927 елда Воскресенск, Ильин, Сталбишчы вулыслары һәм Калинин, Мәмдәл вулысларының кайбер торак пунктлары нигезендә Казан (Воскресенск) районы оештырыла. Арча кантонында 815 торак пункт (1926) була, алар 15 вулыска (Арбур, Арча, Әтнә, Балтач, Дөбъяз, Сабакай, Кишет, Күлле Киме, Мәмсә, Мәмдәл, Панау, Питрәч, Теләче, Тукай, Чүриле) керә (1929). 1930да ТАССРны районлаштыру барышында Арча кантоны биләмәсе Арча, Дөбъяз, Питрәч, Тукай һәм Түнтәр районнарына бүленә.

Халкы 
Халкы 374725 кеше, шул исәптән татарлар - 59,2%, руслар - 37,5%, удмуртлар - 2,7% (1926). Шәһәрдә яшәүчеләр - 5655, авылларда яшәүчеләр 369070 кеше (1926). Бер км2га уртача - 69,2, авыл җирендә 46,1 кеше туры килә.

Икътисад 
Арча кантонында тире иләү, күн эшкәртү, агачтан һәм металлдан әйберләр җитештерү, азык-төлек предприятиеләре эшли. Иң эре хуҗалыклар: Паратскида елга корабларын төзекләндерү заводы, «Фанера» агач ярдыру заводы, Лопатино торак пунктында (хәзер Яшел Үзән тимер юл станциясе җире) «Заря» агач материаллары эшкәртү заводы, Васильево авылында пыяла заводы. 1926 да һөнәри кәсепчелек өлкәсендә эшләүчеләр саны 12200 кешедән арткан. Күпчелек халкының төп шөгыле игенчелек. Бу тармакка караучы 73933 крестьян хуҗалыгы (1928) һәм 62 авыл хуҗалыгы кооперативы (1925) теркәлгән. 1928 дә сөрү җирләре мәйданы 500 мең га чамасы була, шул исәптән арыш 164351 га, солы 96332 га, карабодай 19260га, бодай 14939 га, бәрәңге 10026 га, техник культуралар 4128 га һ.б. 516308 баш терлек, шул исәптән 351669 сарык, 87689 мөгезле эре терлек, 57670 ат, 12104 дуңгыз, 7176 кәҗә була.

Мәгариф 
Арча кантонында барлыгы 404 мәктәп эшли, шуларның 393 башлангыч (1 нче баскыч) мәктәп (1927).

Әдәбият 
Статистический справочник по промышленности ТССР. Казань, 1924; 
Статистический справочник по сельскому хозяйству. Казань, 1925; 
Статистический ежегодник по Татарской Социалистической Советской Республике. Казань, 1928-29; *Всесоюзная перепись населения 1926 года. М., 1928-29. Т. 3, 9; 
Всесоюзная школьная перепись 15 декабря 1927 года. М., 1930. Т. 1.

Чыганаклар 
Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

ТАССР кантуннары
Татарстан тарихы
Aşlı

Aşlı, urta ğasırlar (11-13. yözlär) İdel buyı Bolğarı şähäre. Urıs çığanaqlarında Oşel (Ошель). Ere säyäsi häm iqtisadi üzäk. Riwayätlärdä häm qayber tarixi yazmalarda Bolğarlarnıñ borınğı şähäre, aña İskändär nigez salğan, dip faraz qılına. 1220. yılda Aşlı kenäz Svyatoslav Vsevolodoviç citäkçelegendäge Urıs ğäskärläre tarafınnan cimerelä häm yandırıla. Xärabäläre Bogdaşkino şähärlegenä nisbätlänä.

Şähärlek Täteş Rayonındağı Bogdaşkino awılı yanında urnaşqan. 1909. yılda Ğäynetdin Äxmärev aça, 1949-1950 Nikolay Kalinin tarafınnan berençe tapqır tikşerä. Toraq yortları, hönärçelär eşxanäläre, çülmäk yasaw, timerdän äyberlär qoyu ostaxanäläe qaldıqları häm 11-13. yözlärgä nisbätle Möselman qäberlekläre saqlanıp qalğan.

Татарстан тарихы
Сәнәкчеләр фетнәсе

Сәнәкчеләр фетнәсе — Совет хакимиятенең хәрби коммунизм тәртипләренә каршы крестьяннәр күтәрелеше. 1920 елның 4 февралендә Минзәлә өязенең Яңа Елань авылы халкы чуалышыннан башланып китә. Тиздән Уфа губернасының Минзәлә, Бәләбәй, Бөре өязләренә, Казан губернасының Чистай, Самар губернасының Бөгелмә, һ.б. өязләренә тарала. Баш күтәрүчеләр А. Милованов җитәкчелегендә фетнә штабын оештыралар, совет хакимияте тәртипләренә каршы көрәшәләр, азык-төлек җыючы эшче һәм кызылармиячеләр берәмлекләрен талыйлар, крестьян арасында азык-төлекне аларга бирмәү коткысы тараталар. Фетнәгә каршы көрәшү өчен Минзәләдә гадәттән тыш комиссиясе оештырыла, җитәкчесе — Миңлегәрәй Әхмәтшин. Фетнә 1920 елның март уртасында бастырыла.

Татарстан тарихы
Россия ватандашлар сугышының Көнчыгыш фронты
Sotsionika

Sotsionika - ğämäli psixologiädäge yünäleş. Ul Litva sotsiologı Auşra Augustinaviçüte (Augusta pseudonimı astında yazılğan) gipotezasına nigezlängän. Bu gipoteza buyınça keşelär arasındağı psixologik täñgällek, alarnıñ nindi psixologik törgä qarawına bäyle. Augusta tör-ara mönäsäbätlär modelen  psixologı Karl Yung taswirlawınnan çığıp tözegän. 

Sotsionikanın köçle yağı - anıñ belän köndäş bulırday başqa yünäleşneñ bulmawında. Psixologiädä älege başqa berkemneñ dä psixologik täñgällek teoriäsen täqdim itkäne yuq. Şul uq waqıtta, sotsionika artıq küp küreneşlärne Karl Yung psixologiäse qısalarında anlatırğa tırışa, şul isäptän, anda fänni elementlardan tış, fänni bulmağannarı da küp.

Päräwäzdä 

 

Гамәли фәннәр
Иҗтимагый фәннәр
Психология
Alat

Alat yä Urıs Alatı -  Biektaw rayonında, Biektaw timer yul stansiäsennän 33 km tönyaqtaraq, Aşıt yılğasınıñ sul quşıldığı Alat suı buyında awıl. Qazan Xanlığı däwerendä nigez salına (Alat daruğasınıñ üzäge bula). 1708-1766. yıllarda - Qazan gubernası şähäre. 1758 yänäşäsendä Alat siptzavodı nigez salına.

1989. yılda  210 keşe (Urıslar), 2000. yılda 212 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yöz kirpeç suğu, çilmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm. Uspenskaya çirkäwe - 18. yözneñ 1. çirege arxitektura istälege.
Balımer kompleksı

Balımer kompleksı, arxeologiä istälekläre cıyılması, Spas Rayonı Balımer awılı yanında urnaşqan. Mäydanı 4 km². A. İ. Stoyanov tarafınnan tikşerelä. Şähärleklär, qurğanlı häm çoqırlı qäberlekläre, faraz itelüençä, 9-10. yözlärdä yäşägän Wiking qäbilälärenä, Bolğarlarğa häm 13-14. yözlärdäge Altın Urda küçmä xalıqlarına qarıy. Şähärleklärdä Ananyino, İmänkiskä h.b. arxeologik kulturalar qatlamnarı tabıla.

Татарстан тарихы
Cöri

Cöri awılı, Mamadış Rayonında, rayon üzägennän 34 km tönyaqtaraq, Noqrat yılğası basseyndağı Yükäçe suı buyında.

Qazan Xanlığı yawlap alıngannan soñ, Mişä yılğası buyında urnaşqan Cöri (xäzerge Teläçe Rayonındagı İske Cöri awılı) şähärennän gailäläre belän quılğan çuqınğan tatarlar tarafınnan nigez salınğan dip isäplänä. 1989. yılda 507 keşe, 2000 yılda 467 keşe, Tatarlar.

Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, umartaçılıq. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yözdä qurıs-munçala töşerü käsepçelege belän mäğlüm.
Zöyä yılğası

Zöyä yılğası, İdelneñ uñ quşıldığı. Sember Ölkäse territoriäsennän başlana, Tatarstan territoriäsendä Kuybışev susaqlağıçına qoya. Ozınlığı 375 km (Tatarstanda 205 km), bassínnıñ mäydanı 16700 km² (Tatarstanda 9530 km²). Töp quşıldıqları: Çınlı, Qarlı, Bola, Ülämä, Bärle, Göbenä, Ärä. 

Maksimal su çığımı Bua Rayonınıñ İvaşevka awılı yanında - 1590 m³/s (1979). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 1000 mg/lğa qädär. su ağışı bik nıq köylängän. Tatarstannıñ tabiğät istälege (1978).
Татарстан елгалары
Сембер өлкәсе елгалары
Сембер өлкәсе табигый һәйкәлләре
Татарстан табигый һәйкәлләре
Ğäzi Qaşşaf

Ğäzi Qaşşaf (Mirğäzi Soltan ulı Qaşşafetdinov) tänqıytçe häm ädäbiät ğälime, 1907 yılnıñ 15 aprelendä elekke Ufa ğubernası Bäläbäy öyäze (xäzerge Başqortstan respublikası Tuymazı rayonı) Yaña Arslanbäk awılında tua.

1920-1925. yıllarda Ğäzi Qaşşaf Bäläbäy şähärendäge uqıtuçılar seminariasendä (soñınnan - pedagogia texniqumı) uqıy. 1925. yılnıñ közendä Qazanğa kilä häm Könçığış pedagogia institutına qabul itelä. İnstitutnı tämamlağaç, 1929 yıldan 1937 yılğa qädär, Qazannıñ törle uqu yortlarında tel-ädäbiät uqıta.

1937 yılda kitap näşriätına eşkä küçä. 1942 yılnıñ oqtyabrendä G.Qaşşafnı "Sovet ädäbiäte"  (soñraq - "Qazan utları") jurnalına redaktor itep bilgelilär. 1960 yılda, dissertasia yaqlap, filologia fännäre kandidatı digän ğıylmi däräcä alğaç. G.Qaşşaf üzeneñ xezmät eşçänlegen tulısınça Qazan däwlät ünivirsitite belän bäyli.

G.Qaşşaf bay ädäbi-fänni miras qaldırğan ädip. Anıñ berençe tänqit mäqäläläre 1928 yılda, student çağında uq basıla başlıy.
1940 yılda anıñ beryülı öç kitabı - Ş.Kamal turındağı monografiase, "Qäläm masterları" isemle tänqit mäqäläläre cıyıntığı häm çik saqçıları tormışınnan alıp yazılğan "Çül buyında" poweste basılıp çığa.

İllençe yıllardan başlap G.Qaşşaf üzeneñ qalğan böten ğömeren, bay täcribäsen häm säläten tatar xalqınıñ ğorurlığı - heroy-şağir Musa Cälilneñ legendar tormışın häm ícatın tikşerügä bağışlıy. Näticädä, Musa Cälil isemle külämle monografiase yazıla.
Ädäbi xezmätlären häm cämäğät eşçänlegen yuğarı bäyäläp, sowet xökümäte anı Xezmät Qızıl Bayrağı (1957), "Poçet Bilgese" (1967) ordennarı häm medällär belän büläkli.

Ğäzi Qaşşaf 1975 yılnıñ 9 dekäberendä wafat buldı.

Татар язучылары
Kuybışev susaqlağıçı

Kuybışev susaqlağıçı, Awropada iŋ zur yasalma sulıq. Tatarstan, Mari El, Çuaşstan, Sember həm Samar ɵlkələre çiklərendə urnaşqan.

1955. yılnıŋ ɵktəberendə Stavropol (xəzerge Tolyatti) şəhəre yanında İdelgə bua qoru nətiçəsendə barlıqqa kilə. İseme - Kuybışev (xəzerge Samara) şəhərennən. Kuybışev susaqlağıçı yar buyı sızığınıŋ ğomumí ozınlığı 2604 km, ş.i. Tatarstan çiklərendə 1392 km təşkil itə. Su ɵslegeneŋ məydanı 6,15 meŋ km² (şunıŋ 51% Tatarstan çiklərendə). Urtaça tirənlege 8 m, bua yanındağı urınında iŋ tirən urını 41 m, Qazan yanında 16-18 m. Ğomumí su küləme 57,3 km³, faydalı küləme - 32,7 km³. Komplkslı faydalanıla torğan sulıq (energetika, qorablar yɵrtü, su belən tə'min itü, suğaru, rekreasiə, balıq xucalığı). Su ağışı sezonğa bəyle rəweştə küylənə (51-53 meter).

Русия сусаклагычлары
Татарстан сусаклагычлары
Әлифба буенча сусаклагычлар
İttifaQ

İttifaQ ul Tatar telendä hip-hop häm r'n'b başqaruçı törkem. 2005. yılda oyıştı.

Törkem äğzaları 
 Älbina Söläyman - vokal, süzlär, tekst uqu.
 İlham Şärif - süzlär, tekst uqu.
 İlyäs Ğafar - süzlär, tekst uqu, köylär.
 Nazim İsmağil - süzlär, tekst uqu.

Cırları 
Törkemneñ berençe albomı Bälki dip atala. Ul 2007. yılnıñ sentyabrendä çıqtı. Anda 18 cır kertelgän.

İnternettä
Räsmi säxifä

Monı da qara 
 Yuldaş.Com: ИттифакЪ - Татарский хип-хоп/ R'n'B 

Hip-hop
Татар музыкасы
Ittifaq

ИттифакЪ (İttifaQ) – заманча татар рэп төркеме. 2005нче елда оешты.

Төркем составы
 Ильяс Гафаров (Jahffar)
 Назыйм Исмәгыйлев (Padeeshah)
 Альбина Сөләйманова (Alby)

Җырлары
Төркемнең беренче альбомы "Бәлки" дип атала. Ул 2007нче елның сентябрендә чыкты.
Анда 18 җыр кертелгән:
 Fake intro (feat. DJ Noiza)
 Яшь көч
 Татарлар (feat. T&B)
 Манчы (feat. T&B)
 Чибәркәй (feat. Idelia, T&B JeeDMeeN, DJ Darm)
 Бәлки
 Barbecue
 Сәрләүхәсез (feat. ШаКур Али)
 Кем белгән (feat. Mubai)
 Ялгызлык
 Бу газаплардан качып (feat. T&B)
 Келәт (feat. DJ Darm)
 Мин белмим (feat. Искәндәр Хәйруллин)
 Кулдан-кулга
 Кызган таба
 Ятимнәр хыялы
 Җылы якларга (feat. Мубай, DJ Noiza)
 Төнге хыял (feat. Җәмилә, Айдар Гайнуллин)

Чыганаклар
 Үзәк-Парти сайты 
 Ittifaq PromoDJда

Сылтамалар
 "Бәлки" альбомын йөкләү 
 Төркем турында мәгълүмат (рус.) 

Татар альтернатив төркемнәре
Музыкаль төркемнәр
Watan-Ana

Koordinatlar: 

Watan-Ana yä Watan-Ana çaqıra - Mamay Qurğanındağı Stalingrad suğışına bağışlanğan häykäl kompozitsiäseneñ töp sını. Xäzerge Volgogradta urnaşqan. Autorları skulptor Yevgeniy Vuçetiç häm injener Nikolay Nikitin.

Ana-Watan - ul qılıç kütärüçe häm alğa atlawçı xatın sını. Şundıy surät Borınğı Yunan Nika alihäsenä xas. Ana-Watan suräte Böyek Watan Suğışı Waqıtında kiñ qullanış tapqan.

Skulptura tözeleşe 1959. yılnıñ Mayında başlana häm 1967. 15 oktäberendä tämamlana. Bu waqıtta ul dönyada iñ zur skulptura bula. Restavratsiä 1972. häm 1986. yıllarda ütkärelä.

Sınlı sänğät aldan kierengän beton bloklarınnan yasağan. Sın bieklege - 52 m, qılıç ozınlığı - 33 m. Ğomumi sın bieklege - 85 m. Fundament tiränlege 16 m. Massası - 8 meñ ton.

Sıltamalar 
 ГУК «Историко-мемориальный комплекс „Героям Сталинградской битвы“ на Мамаевом кургане» 
 3D-экскурсия по Мамаеву Кургану — Родина-мать зовёт 
 Родина-мать: история создания, фотографии
 Возведение «Родины-Матери»
 Информация о мемориальном комплексе на сайте «Госсимволика»
 Новые Известия: Косметика для Родины-матери

Monı da qara 
 Tıl - frontqa
 Azat itüçe suğışçı

Һәйкәлләр
Волгоград
Сталинград сугышы
İllät

İllät yılğası, İdelneñ sul quşıldığı. Yılğa başı häm tamağı Marii Eldä. Ozınlığı 204 km (Tatarstan da 34 km), bassínınıñ mäydanı 6471 km². Töp quşıldıqları: Yuşut, Aşıt, Petyalka. Sunıñ maksimal çığımı 1180 m³/s (1979). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 1000-1400 mg/l. Turizm.
İdel-Ural yılğaları
Солтан мәчете

Солтан мәчете (Җиһанша бай мәчете, Кызыл мәчет, Госманов мәчете, Сигезенче мәчет) — Казанда Татар дини архитектура һәйкәле. 1868 елда сәүдәгәр Җиһанша Госманов иганәсенә Болгар банияте үзенчәлекләре белән милли-романтик юнәлештәге эклектик формаларда төзелә.

Архитектурасы 
Бер заллы, ишек астында өч катлы манаралы, антресольле җәмигъ мәчете.

Тарих 
1931 елда мәчете ябыла. Манарасы 1990 елда торгызыла. 1994 елдан үз вазифаларын үти.

Моны да карагыз 
 Госмания мәдрәсәсе

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Әлифба буенча мәчетләр
Казан мәчетләре
Казанның Габдулла Тукай урамы
Россиянең тарихи мәчетләре
Олы Чирмешән

Олы Чирмешән елгасы, Иделнең сул кушылдыгы. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында, Келәүле район үзәге янында башлана, Сембер өлкәсендә Мәләкәс янында Куйбышев сусаклагычына коя. Озынлыгы 336 км (Татарстанда 160 км), бассейнының мәйданы 11 500 км². Татарстанда төп кушылдыклары: Олы Сөлчә, Кече Чирмешән. Максималь су чыгымы 1660 м³/с (1979). Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 600-800 мг/л. Су юлы бормалы, тугае киң. Татарстанның табигать истәлеге (1978).

Төп кушылдыклары: сулдан — Тархан, Кармалы, Зур Әврәле, Аксумла; уңнан — Шәрле, Олы Сөлчә, Тимерлек, Кече Чирмешән, Тия.

Татарстан елгалары
Gelnhausen

Gelnhausen şähäre Almaniada, Hessen federal ğirendä. Xaliq sanı – 22.291 keşe (2006).

Алмания шәһәрләре
Harvard universitetı

Harvard universitetı - AQŞnıñ Kembric şähärendä (Massaçusetts ştatı) urnaşqan xosusıy universitet, Ürmäle göl ligası äğzası. 1636 yılda eşen başlap cibärgän, häm AQŞnıñ iñ qart universitetı bularaq sanala. Yäş din ähele Harvard iseme universitetqa 1639 yılnıñ 13 martında birelä.

Harvard kitapxanäsendä 15 millionnan artıq kitap saqlana. Zurlığı buyınça ul dönyanıñ Böyekbritaniä (British Library), Kongress (Library of Congress) häm Fransiä Milli kitapxanälärennän (Bibliothèque Nationale) genä qalışa.

Harvard kitapxanäsendä tatar telendä yazılğan kitaplar da şaqtıy zur urın alıp tora. Monıñ belän berrättän tatar xalqınıñ tarixına bağışlanğan kitaplar da bar.

Harvard dönya universitetları arasında iñ zur "endowment" waqfına (fondına) iä. 2006 yılda anıñ küläme 29.2 milliard dollar täşkil itte.

Harvardta 2400 yaqın prafisır-uqıtuçı xezmät quya, 6,700 bakalavr häm 12,400 magistr belem ala. Universitetnıñ räsmi töse – qızğılt şämäxä.

Harvard universitetıniñ räsmi bite

Үрмәле гөл лигасы
Массачусетс
Гарвард университеты
Ürmäle göl ligası

Ürmäle göl ligası (Үрмәле гөл лигасы). AQŞnıñ tönyaq könçığışında urnaşqan sigez xosusıy universitetnı berläştergän sport-ictimağıy oyışması. Oyışmanıñ töp mäğnäse – anı täşkil itkän wuzlarnıñ yuğarı däräcäle buluında häm sosial' elitizm tösmerlärenä iä buluında. 

Ürmäle göl liğäsı äğzaları AQŞnıñ aldınğı universitetların berläşterä:

Brown universitetı (Brown University) – 7,769 student
 
Columbia universitetı (Columbia University) – 19,694 student

Cornell universitetı (Cornell University) – 20,400 student

Dartmouth college (Dartmouth College) – 5,753 student

Harvard universitetı (Harvard University) – 20,042 student

Princeton universitetı (Princeton University) – 6,677 student

Pennsylvania universitetı (University of Pennsylvania) – 19,771 student

Yale universitetı (Yale University) – 11,483 student

Sıltamalar 
Ürmäle göl ligası

Үрмәле гөл лигасы
Stenford universitetı

Stenford universitetı (Стәнфорд университеты). San-Fransisko şähärennän könyaq-könçığış yünäleşendä, 60 kilometr yıraqlıqta urnaşqan xosusıy universitet. Stenford zamanında Silikon üzänen oyıştıru katalizatorı bulğan yuğarı uqu yortı.

Tarix 
Stenford universitetın timer yul mağnatı Leland Stenford oyıştıra. Häm aña tiftan ülgän ulınıñ isemen birä. Cirle xalıq arasında universitetnı «Ferma» dip ataw kiñ taralağan. Bu quşamatnıñ säbäbe, universitetnıñ kampusınıñ iske fera kişärlelärendä urnaşuında. 
Universitetnı oyıştıru turında grant 1885 yılnıñ 11 noyaberendä imzalana. Universitetqa berençe taş 1887 yılnıñ 14 mayında salına. Stenfordtıñ räsmi şiğäre 
“Die Luft der Freiheit weht” (İsä Azatlıq cilläre)

Kampus 
Stenford universitetı 32 kv. km çaması cir kişärlegenä iä. Faktlarğa nigezlänep, bu campusnıñ dönyada iñ zur universitet kampusı ikänen açıqlap bula. 
Binalarnıñ kübese 1906 yılğı San-Francisco cir teträwe waqıtında cimerelä. Läkin, iske Ximia binası häm Encina Hall bezneñ könnärgä qädär isän saqlanğannar.

İnstitutlar 
Stenford universitetı Trust yärdämendä idärä itelä. Stenford universitetı sostawına Stenford fänni tikşerenü parkı, Stenford säwdä üzäge, Cantor sınlı sänğät üzäge, Stenford medisina üzäkläre kerä.

Stenford universitetı sostawına şulay uq Hoover Suğış, inqıylab häm Solıx İnstitutı, Freeman Spogli isemendäge Xalıqara Öyränülär İnstitutları kerä. Zamanında Sovetlar Berlege, Pravda gäziteneñ berençe sanın üz ilendä taba almaw näticäsendä Stenford universitetına möräcäğät itärgä mäcbür bula.

Stenfordnıñ 19 kitapxanäsendä 8 millionnan artıq kitap saqlana.

Akademik tormış 
Stanfdordnıñ töp akademik berämlekläre:
 Keşelek häm fän mäktäbe (School of Humanities and Sciences);
 İnjenerlıq mäktäbe (School of Engineering);
 Cir turında fännär mäktäbe (School of Earth Sciences);
 Mäğärif mäktäbe (School of Education);
 Eşmäkärlek mäktäbe (Graduate School of Business);
 Xoquq mäktäbe (Stenford Law School);
 Medisina mäktäbe (Stenford University School of Medicine);

Stenfordta barlığı 6,700 baqalawr häm 8,000 mağistr belem alalar. Universiteta 1,700 yaqın professor xezmät quya. Şularnıñ 40% medisina mäktäbendä eşli.

Stenfordnıñ xäzerge professorları arasında 18 Nobel büläge lawreatı, 135 – Milli Fännär Akademiası äğzaları h.b. bar

Keşelär 

Universitet prezidentları
 David Starr Jordan (1891–1913) 
 John Casper Branner (1913–1915) 
 Ray Lyman Wilbur (1916–1943) 
 Donald Bertrand Tresidder (1943–1948) 
 J. E. Wallace Sterling (1949–1968) 
 Kenneth Sanborn Pitzer (1968–1970) 
 Richard Wall Lyman (1970–1980) 
 Donald Kennedy (1980–1992) 
 Gerhard Casper (1992–2000) 
 John L. Hennessy (2000–xäzergäçä)

Rektorlar

Rektor wazıyfasına nigez 1952 yılda salına. 
 Douglas M. Whitaker (1952–1955) 
 Frederick E. Terman (1955–1965) 
 Richard Wall Lyman (1967–1970) 
 William F. Miller (1971–1978) 
 Gerald J. Lieberman (1979–1979) 
 Donald Kennedy (1979–1980) 
 Albert M. Hastorf (1980–1984) 
 James N. Rosse (1984–1992) 
 Gerald J. Lieberman (1992–1993) 
 Condoleezza Rice (1993–1999) 
 John L. Hennessy (1999–2000) 
 John W. Etchemendy (2000–xäzergäçä)

Sıltamalar 

Stenford universitetı

АКШ югары уку йортлары
Braun universitetı

Brown universitetı (Браун университеты). AQŞnıñ Rhode Island ştatınıñ Providence şähärendä urnaşqan xosusıy universitet. Brown universitetına nigez 1764 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça cidençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası.

Tarix 
1763 yılda James Manning isemle Baptist din ähele Rhode Islandqa qolledj oyıştıru öçen cibärelä. 1764 yılnıñ 3 martında qolledj tözü turındağı Ustav qabul itelä. Ustawqa imza quyaçılar arasında John häm Nicholas Brownnar bula. Universitet näq menä alar iseme belän atala da. 
Ustav nigezendä universitetnıñ Trustı 36 äğzadan torırğa tieş bula. Şulardan yegerme ikese Baptist (Baptist), biş Duslıq (Friends), dürt Congregationalist (Congregationalist), häm bişese Episcop (Episcopalians) çirkäwlärenä qarağa tieş bula. 
1765 yılda James Manning, qolledjnıñ berençe prezidentı bularaq bilgelänä.

Brown universitetınıñ dewizı “In deo speramus” (Latinçadan, Allahı Täğälägä ömetlänäbez).

Campus 

Brown Providence şähärendä iñ zur cir biläwçe oyışma. Töp qampusnıñ 143 aqr bilämälerendä 235 bina urnaşqan. Şular arasında AQŞnıñ iñ zur qoloniäl çor qorılmaları tuplanması.

Oyışma 

College häm Mağistr mäktäbe universitetnıñ iñ zur berämleklärennän berse. Monda barlığı 100 dän artıq belgeçlek buyınça belem alıp bula. 2000gä yaqın qurs täqdim itelä. İñ popular belgeçleklär – Biologia, Tarix, Xalıqara mönäsäbätlär.

Watson Xalıqara mönäsäbätlär mäktäbe. Bu mäktäpne AQŞnıñ Sowet berlegendäge elekkege ilçese häm IBM qorporasiäse prezidentı Thomas Watson oyıştıra.

Warren Alpert Medisina mäktäbe. Medisina programması 1811 yılda başlanıp kitä.

Keşelär 

Universitet prezidentları

Sıltamalar 
Brown universitetıniñ räsmi bite

Үрмәле гөл лигасы
Kolumbiä universitetı

Kolumbiä universitetı — AQŞnıñ Nyu York ştatınıñ Nyu York şähärendä Manhettenda urnaşqan xosusıy universitet. Kolumbiä universitetına nigez 1754 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça bişençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası. 
Kolumbiä universitetı AQŞ fänni oyışmaları arasında Nobel büläge lawreatları sanı buyınça berençe. Ul şulay uq jurnalistika, sänğät häm matur ädäbiät ölkälärendä mäşhür Pulitzer prizın birüçe oyışma.

Tarix 
Kolumbiä universitetı taríxın King College iseme astında 1754 yılda başlıy. Amerika Revolusia suğşınnan soñ ul Kolumbiä isemen ala. Şul däwer eçendä universitet 20 fänni mäktäpne üsterä. 
Universitetnıñ töp campusına nigez 1896 yılda salına. 
1893 yılda Kolumbiä university Press näşriätı tormışın başlıy. Bu näşriät Kolumbiä Ensiklopediäsın bastıru belän tanış. 
1902 yılda Nyu Yorknıñ gäzit eşmäkäre Сoseа Pulitser Universitetqa jurnalistika belgeçlegen açıp cibärü öçen şaqtıy zur külämdä aqça bülep birä. Jurnalistika mäktäbe berençe tapqır üz işkelären 1912 yılda açıp cibärä. Columbia Business mäktäbe 20nçe ğasır başında eşen başlıy. 
Kolumbiä universitetınıñ devizı “ In lumine Tuo videbimus lumen” (Latinçadan, Utta yaqtılıq kürergä tieşbez).

Campus 
Kolumbiä universitetınıñ campusı Manhettennıñ tönyaq-könbatışında, matur urında urnaşqan. Töp campus 32 aqr cir bili. Şulay uq universitet milkendä professorlar, yuğarı qursalr studentları öçen 7000 yaqın fatir da bar. 
Kolumbiä universitetınıñ kitapxanäsendä 9 millionğa yaqnı kitap urın alğan. Mäşhür kolleksiälär arasında arxitekturağa bağışlanğan kitaplar tuplanmasın atap bula.
Campusnıñ Fälsäfä binasında berençe FM radío alğıçı uylap tabılğan.

Oyışma 
 Fu isemendäge Başlanğıç İjenerlıq häm Ğämäli Fän mäktäbe (Fu Foundation School of Engineering and Applied Science)
 Columbia College
 Barnard College
 Columbia Business mäktäbe
 Columbia universitetınıñ terapevt häm xirurglar collegı (Columbia University College of Physicians and Surgeons)
 Yuğarı Jurnalistika mäktäbe (Graduate School of Journalism)
 Xalıqara häm Cäiğıyawí bağlanışlar mäktäbe (School of International and Public Affairs)
 Yuğarı Arxitektura mäktäbe (Graduate School of Architecture, Planning and Preservation) h.b.

İskärmälär

Sıltamalar 

 Kolumbiä universitetıniñ räsmi bite

Үрмәле гөл лигасы
Söläyman Yosıpov

Söläyman Yosıpov (Сөләйман Йосыпов). Cırçı, Tatarstannıñ atqazanğan artistı. Teläçe rayonınıñ  Alan awılında tua.

1948 yılda xärbi xezmätkä alınğaç, ul Belarusiä‎ xärbi oqruğınıñ cır häm biü ansamblendä cırlıy başlıy häm bik tiz arada tanılu yawlıy.1950 yılda xärbi xezmättän qaytqaç, anı Tatar däwlät cır häm biü ansamblenä eşkä alalar. S.Yosıpovnıñ yegerme yıllap ícatı şuşı danlıqlı kollektiv belän bäylängän. Töp solistlarnıñ berse bularaq, anıñ quätle, bärxet bas tawışı älege çorda küp säxnälärdän yañğırıy. Ansambl' belän ul Qıtay, Mongolia häm başqa çit illärdä ğastrollärdä qatnaşa. 1964 yıldan ul, estradağa küçep, üz briğädäsı belän eşli başlıy.

Söläyman Yosıpov, tatar xalqınıñ moñlı köylären, kompozitorlarnıñ äsärlären başqarıp, tatar cır sänğäteneñ sünmäs yoldızı bulıp balqıdı. Ul 2003 yılda bezneñ aradan kitep bardı. Tuğan awılında cirlände.

Җырчылар
Şämsetdin Zäki

Şämsetdin Yäräxmät ulı Ğöbäydullin (Шәмсетдин Ярәхмәт улы Гобәйдуллин). Şağıyr', ädäbi iseme Şämsetdin Zäki (Шәмсетдин Зәки)- Orenburg ğubernası Zäk suı buyındağı İşmät awılında tuğan. Şul yılğa isemenä nisbätle räweştä ul üzenä, şağıyr' bulğaç, “Zäki”digän täxällüs alğan. 

Tumıştan suqır bulğan bu şağıyrneñ biografiase bik ğıybrätle. Ul, xalıq mäqälendä äytelgänçä, “suqır küp kürer, küp yörer” digän keşelär törkemenä qarıy. Küze bötenläy kürmäsä dä, anda küzlelär dä tözätä almağan säğätlärne tözätü ostalığı bulğan. Ul başta Estärletamaq öyäze tatar mädräsälärendä, soñınnan Aşqazar-Balıqlı, Estärlebaş awıllarındağı ataqlı mädräsälärdä belem alğan, uqıtqan.

Şämsetdin Zäki - sufíçılıq qaraşların alğa sörüçe şağıyr'. Anıñ fälsäfäseneñ töp maqsatı - “xaqıyqätkä ireşü”. Şağıyr' üzeneñ şiğerlärendä “xaqıyqätne ezläwçe kyäfer - bozıqlıq artınnan yörüçe möselmannan xäyerleräkter”digän fikerdä tora.
Ul ğäräp, farsı tellären tatar tele kebek ük qämil belgän, här öç teldä şiğerlär ícat itkän.
Ş.Zäki 40 yäşendä xac säfärendäge yulda Tağanroğ şähärendä kinättän wafat bulğan.

Шагыйрьләр
Шәмсетдин Зәки

Шәмсетдин Зәки, чын исеме Шәмсетдин Ярәхмәт улы Гобәйдуллин — XIX гасыр татар әдәбиятының күренекле вәкиле.

Тәрҗемәи хәле
Ул Ырынбур губернасы Зәк суы буендагы Ишмәт авылында туган. Әтисе Ярәхмәд белән бабасы Фаткулла шушы авылда муллалык вазыйфалары башкарган белемле кешеләр була. Зәк суы исеменә нисбәтле рәвештә ул үзенә, шагыйрь булгач, «Зәки» дигән тәхәллүс алган. Шагыйрь, халык мәкалендә әйтелгәнчә, «сукыр күп күрер, күп йөрер» дигән кешеләр төркеменә карый. Күзе бөтенләй күрмәсә дә, анда күзлеләр дә төзәтә алмаган сәгатьләрне төзәтү осталыгы булган. Ул Эстәрлетамак өязе татар мәдрәсәләрендә, шул исәптән Ашказар-Балыклы, Эстәрлебаш авылларындагы атаклы мәдрәсәләрдә белем алган, укыткан. 1844 елда Казанга барып, укуын Мөхәммәдкәрим бине Мөхәммәдрәхим мәдрәсәсендә дәвам итә.

30 яше тулганда Шәмсетдин Зәки, Зәк-Ишмәткә кайтып, мәдрәсә ача. Тиз арада даны еракларга таралып өлгергән мөгаллим шәкертләре белән Стәрлебашка күчеп тә эшли; Мифтахетдин Акмулланың остазы була. Шунда өйләнә. Авылдашлары соравы буенча кире туган авылына кайтып төпләнә.

Шәмсетдин Зәки — суфичылык карашларын алга сөрүче шагыйрь. Аның фәлсәфәсенең төп максаты — «хакыйкатькә ирешү». Шагыйрь үзенең шигырьләрендә «хакыйкатьне эзләүче кяфер — бозыклык артыннан йөрүче мөселманнан хәерлерәктер» дигән фикердә тора.

Ул гарәп, фарсы телләрен татар теле кебек үк камил белгән, һәр өч телдә шигырьләр иҗат иткән.

Ш. Зәки 1865 елның сентябрь азакларында ике иптәше белән хаҗ сәфәренә чыгып китә. Таганрог шәһәренә барып җиткәч, каты авыруга тарый һәм вафат була. Аны шунда мөселман зиратына җирлиләр.

Шагыйрь оныгы Галимәнең улы Шамил Әбдрәшитов Бөек Ватан сугышында кыю очучы булып таныла. 23 яшендә батырларча һәлак булган бу каһарманга Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Ул яшәгән Ырынбур шәһәренең бер урамы Шамил Әбдрәшитов исемен йөртә.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар
 Игътибарга һәм ихтирамга лаек
 belem.ru Вакыйгалар 

Татар шагыйрьләре
Pensilvaniä universitetı

Pensilvaniä universitetı (Пенсильвания университеты). Şulay uq, qısqartılğan Penn iseme belän dä atala. AQŞnıñ Pensilʻvaniä ştatınıñ Filadelphia şähärendä urnaşqan xosusıy, dinnär belän bäylänmägän, universitet.Ul AQŞnıñ yäş buyınça dürtençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası.

Universitetnı oyıştırıp cibärüçe Bencamin Franklinnıñ küzallawı buyınça, bu uqu yortı kommersia häm cämäğeyät fännäre belän berrättän iğtibarnı klassikağa häm teologiagä dä yünälter dip kötelgän.

Xäzerge waqıtta 4,500 çaması prafisır-uqıtuçı 10,000 baqalawriat häm 10,000 mağistrlıq studentlarına xezmät kürsätä. Penn humanitar fännär buyınça iñ aldınğı universitetlarnıñ berse.

2007 yıl budjetı farazı buyınça, Penn Ürmäle göl ligası äğzaları arasında, iñ küp aqça sarıf itüçe bularaq tanılırğa mömkin. Barlığı 4.77 milliard dollar plannaştırılğan.

Tarix 

1740 yılda Filadelphianıñ bertörkem keşeläre, evangelist (Evangelist) Corc Waytfild atakay öçen doğa qılu binası salu maqsatı belän berläşälär. Läkin baştan uq finanslar probleması kilep tua. Şuña kürä dä oyıştıruçılar Bencamin Franklin taraflarına möräcäğät itärgä mäcbür bula. Franklin Trust äğzaların berläşterep, eşkä kereşä. 1751 yılda Akademia berençe studentların qabul itä. 
Penn AQŞta berençe medisina mäktäben oyıştırıp cibärä.

Pensilvaniä universitetınıñ dewizı — Legis sine moribus vanae (Latinçadan, Äxlaqsız qanunnar faydasız).

Campus 

Penn universitetınıñ arxitekturasında beryülı Oksford häm Kembric universitetları binalarınıñ elementların tabıp bula. Xäzerge kampus 269 aqr çaması cir bili.

Akademiä 

Baqalawr däräcäsendä
 Sänğät häm fän mäktäbe (The School of Arts & Sciences)
 İnjenerlıq häm Ğamäli fännär mäktäbe (The School of Engineering and Applied Science (SEAS)
 Şäfqät tutaşları mäktäbe (The School of Nursing)
 Wharton biznes mäktäbe (The Wharton School)

Mağistr däräcäsendä

 Annenberg kommunikasialär mäktäbe (Annenberg School for Communication)
 Mäğrifät mäktäbe (Graduate School of Education)
 Xoquq mäktäbe (Law School )
 Sänğät häm fänär mäktäbe (Graduate School of Arts & Sciences)
 Teş medisinası mäktäbe (School of Dental Medicine)
 Dizayn mäktäbe (School of Design)
 Wharton mäktäbe (Wharton School) h.b.

Universitet rangları, däräcälär 

 US News & World Report gäzite isäpläwençä, baqalawr belgeçlege buyınça 7 urın (2007)
 Newsweek – globäl universitetlar arasında unikençe
 Washington Monthly buyınça, Amerika millätenä kitergän fayda buyınça xosusıy yuğarı belem birü yortları arasında 13nçe.

Keşelär 

Universitet prezidentları (soñğı ğasır)

Sıltamalar 
Pensilʻvaniä universitetıniñ räsmi bite

Үрмәле гөл лигасы
Çarlz Dikkens

Çarls Dikkens (ingl. Charles Dickens) – tanılğan ingliz yazuçısı. Viktorian çorına qarıy. 1812 yılnıñ fevrälendä, Böyek Britaniyaneñ Portsmut şähärendä dönyağa kilgän. 
Çarls Dikkens keçkenä yäştän yazu eşenä säläten kürsätä. Ğailäse xälle bulğanğa kürä, yäş yegetkä yaxşı belem alu mömkinçelege açıla. Yazuçı başlanğıç xoquq belem alsa da, tiz arada yazu eşenä kerep kitä, häm böten dönyağa tanılğan şedevrlarnı tudıra. 

Çarls Dikkens 1870 yılnıñ 7 yünendä wafat.

Äsärlär 

 Pikwik yazmaları (The Pickwick Papers, 1836)
 Öliver Tvist macaraları (The Adventures of Oliver Twist, 1837) 
 Nikolas Niklbi tormışı häm macaraları (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1838) 
 A Christmas Carol (1843) 
 Tormış köräşe (The Battle of Life, 1846) 
 Däwid Köpperfild (1849)
 Zur ömetlär (Great Expectations, 1860)

Язучылар
Чарльз Диккенс

Чарльз Джон Һаффам Диккенс (ингл. Charles John Huffam Dickens, 1812 елның 7 феврале, Лендпорт, Бөекбритания — 1870 елның 9 июне, Кент, Бөекбритания) — инглиз язучысы, XIX гасырның иң бөек прозаикларның берсе, гуманист, дөнья әдәбияты классигы.

Иҗаты

Төп әсәрләре 
 Пиквик язмалары (The Pickwick Papers, 1836)
 Оливер Твист маҗаралары (The Adventures of Oliver Twist, 1837) 
 Николас Никкльби тормышы һәм маҗаралары (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1838) 
 Раштуа әсәрләре (1843) 
 Тормыш көрәше (The Battle of Life, 1846) 
 Дэвид Копперфильд (1849)
 Зур өметләр (Great Expectations, 1860)

Инглиз язучылары
Инглизләр
Бөекбритания язучылары

xmf:ჩარლზ დიკენსი