alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1896 ел



Вакыйгалар 
 4 гыйнвар — АКШ-ның 45-нче штаты Юта булды.
 23 апрель — Нью-Йоркта АКШ тарихында беренче тапкыр киносеанс үтте.
 2 июнь — Гульельмо Маркони АКШ-да радионы патентлаштыра.
 6 август — Мадагаскар француз колониясе булып игълан ителә.
 27 август — Бөекбритания һәм Занзибар арасында тарихта иң кыска сугыш була. Ул 38 минут дәвам итә.

Туулар 

 15 гыйнвар — Микъдәт Борындыков, дәүләт эшлеклесе, «солтангалиевче». 
 14 июнь — Кәшшаф Мохтаров, ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе, «солтангалиевче».
 5 август — Альфред Лепа,  дәүләт эшлеклесе, КПСС-ның ТАССР өлкә комитеты беренче сәркатибе.
 27 август  — Фаина Раневская, актриса.
 15 сентябрь — Алексей Антонов, армия генералы.
 29 сентябрь — Хәлил Әбҗәлилов, татар артисты.
 2 октябрь — Идрис Туктар, татар язучысы.
 9 октябрь — Шәһит Ходайбирдин, инкыйлабчы, язучы, ВКП(б) эшлеклесе.
 9 ноябрь — Ибраһим Галиев, Татбригада хәрби комиссары.
 10 декабрь — Минзакир Әпсәләмов, генерал-майор (1940), хәрби фәннәр докторы.
 12 декабрь — Василий Гордов Советлар Берлеге Каһарманы (1945), сәргаскәр.
 14 декабрь — Сирин Батыршин, шагыйрь. 
 18 декабрь — Муса Йосыпов, сәясәтче, журналист, Татар дәүләт академия театры директоры (1934-1937). 
 21 декабрь — Константин Рокоссовский, ССРБ һәм Польша гаскәр башлыгы.
 29 декабрь — Галимҗан Шәрәф, милләт хадиме.
 Кәрим Әмири, татар язучысы, шагыйрь һәм драматург.

Вафатлар 

 16 июль — Эдмон Де Гонкур, француз язучысы.
 10 декабрь – Альфред Нобель (Alfred Bernhard Nobel), швед химигы, Нобель премиясе оештыручы.

1896 ел
Еллар
Кәүсәр сүрәсе

Әл-Кәүсәр сүрәсе – Коръәндәге 108нче сүрә, 4 аятьтән тора. Мәккәдә иңгән.

«Әл-Кәүсәр» – җәннәттәге елгаларның берсе.

Сылтамалар 
 Әл-Кәүсәр сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Коръән сүрәләре

Чыганак 
 Куранның һәр аятын аерым тыңла 

Коръән сүрәләре

Сүрә 

Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим.
Иннәә әгътайнәәкәл-кәүсәр. Фәсалли ли раббикә вәнхәр. Иннә шәәниәкә һүәл-әбетәр.  

Тәрҗемә:

«Шәфкатьле, рәхимле Аллаһ исеме белән...
 Без сиңа, хакыйкатьтә, Кәүсәр бирдек.
 Һәм раббыңа намаз үтә һәм корбан чал!
 Хакыйкатьтә, сине күрәлмаучы – өтек булучыдыр».

Искәрмәләр

Әдәбият 

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Коръән сүрәләре
Гермиона Грейнджер



Гомуми мәглүмат 
Исем: Гермиона Джин Грейнджер
Туган көне: 19 сентябрь 1979 ел
Гадәти булмаган мөмкинлекләре: Тылсымчы,тылсым өлкәсендә иң акыллысы
Хогвартста укыган еллары: 1991-1997
Яраткан фәннәре: Нумерология,Борынгы Руннар,Зельеварение
Факультет: Гриффиндор
Тылсымлы таяк – 12 дюймлы,Виноград лозасы,Аждаха йорэге,24 грамм
Патронус: кама
Ата-анасы: Грейнджерлар
Гаилә хәле: Рональд Уизлига кияүгә чыга
Балалар: Һьюго Уизли һәм  Роза Уизли

Гарри Поттер

de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Hermine Granger
Сараево

Сара́ево (Боснасарай, серб. Сарајево, босн. Sarajevo) – Босна һәм Һерцеговина башкаласы. 1507 елга кадәр шәһәр Врхбосна исемен йөртте. Диңгез биеклеге белән чагыштырганда 500 метр биеклегендә урнашкан.

Дин

Ислам 
 Истикълал мәчете 

Аурупа башкалалары
Босна-Һерцеговина шәһәрләре
Кинематограф

Кинемато́граф (кино, кина́,  — хәрәкәт һәм  — язырга, сурәтләргә; ягъни «хәрәкәтне сурәтләү»)  — хәрәкәт иткән рәсемнәрне берләштергән кеше эшчәнлеге төре. Кайсы бер вакытларда синемато́граф дип атала (). Кинематограф XIX гасырда барлыкка килә. Кызыклы фильмнар исемлеген ivi, Oko, Кинопоиск, Netflix, Megogo, Амедиатика кинотеатрларына карарга мөмкин.

Кинематограф тарихы 
1895 елда Париждагы Капуциннар бульварында «Гран-кафе» һинд салонында «Люмьер туганнар синематографы» беренче аклы-каралы фильм күрсәтә. Тамаша кылырга килүчеләр “Поезд килү”, “Эшчеләрнең фабрикадан чыгуы”, “Коендырылган су коючы” кыска метрлы фильмнарын карый.

Беренче чорда  кино әле телсез, тавышсыз була. Анда актерлар бер сүз дә эндәшми, без бары хәрәкәтләр, мимика аша гына алар белән ни булганын аңлап барабыз.
ХХ йөзнең 20 нче елларында киноның теле дә ачыла. 

1899 елда фотограф Эдвард Реймонд Тернер төсле кино төшерү процессын патентлый.

Шулай ук карагыз 

 Мультипликация
 Аниме

Сылтамалар 

 
 Кино китаптан башлана. Пөшәңгәр авылы  күпфункцияле үзәк. 2016 ел

Искәрмә
Аниме

Аниме (,  — анимация) — япон анимациясе. Башка илләр чыгарган анимациядән аермасы - олы аудитория өчен эшләве, шуңа да зур популярлык казанган. Аниме башка мультфильмлардан фон һәм персонажларны ясау стиле белән бик аерыла. Серияләр телефильм һәм телесериал рәвешендә эшләнелә.

Аниме-сериаллар өчен чыгнак итеп манга (япон комикслары), ранобе (лайт-новел), яки санак уеннары (еш кына «визуаль роман» жанрында) алына.

Тарих 
Анименың тарихы  башы-XXнчы гасырда башлана, кайчан япон мультипликации белән беренче экспериментлар ясый башладылар , Көнбатышта табылган . Борынгы атаклы сакланган япония анимациясе  — Katsudo Shashin сыла нибары 3 секунд.

Бүген аниме гыйбарәт уникаль мәдәни пласт берләштерүче кебек сериаллар балалар өчен (жанры кодомо) — аниме аның беренчедән аңлауда һәм шулай ук яшүсмерләр әсәрләре, еш кына, шактый җитди һәм карау  өчен — сенэн (егетләр өчен), седзе (аниме кызлар өчен) һәм хәтта тулы "олылар" аниме (сэйнэн һәм дзесэй).

Сылтамалар 

 AnimeResearch  — Аниме турында фәнни мәкаләләр җыентыгы.

Искәрмәләр
11 декабрь

11 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның ун беренче көне. Ел ахырына кадәр 20 көн кала.



БМО — Халыкара таулар көне (, , )..

— Җөмһүрият көне (, , ).
  — Сөйләм профессионаллары (дикторлар, комментаторлар, ди-джейлар, алып баручылар) көне.
  — Тынычлык һәм кеше хокуклары көне.

Халыкара танго көне.
  /  Индиана — Индиана көне (, ).
  — Илкүләм танго көне (, , ).
 :
 Авырлыкны үлчәү көне.
 Геодезистлар көне.
 Инженерлар көне.
 Мөмкинчелекләре чикләнгән кешеләрнең ана-аталары һәм дуслары ассоциацияләренең милли көне.
 Парашютистлар көне.
  —  Пампанга провинциясе көне.

1941 — Алмания һәм Италия Америка Кушма Штатларына сугыш игълан итә.
 1946 — БМО янында ЮНИСЕФ барлыкка килә.
 1994 — Россия Чечняга гаскәрләрен кертә. Беренче Чечня сугышы башлана.

1700 — Пётр Салтыков, Россия империясе хәрбие, сәргәскәр.
 1804 — Эраст Перцов, 
 1806 — Вилһелм Һерман Абих, геология галиме, табигый фәннәр белгече, сәяхәтче. 
 1843 — Роберт Кох, Алман империясе микробиологы, Нобель бүләге лауреаты.
 1865 — Иван Соколов, 
 1871 — Лев Ильин, 
 1878 — Михаил Франк, 
 1882 — Макс Борн,
 1889 — Гариф Багданов, педагог һәм тәрҗемәче.
 1895 — Ильяс Алкин, 
 1897 — Николай Якушенко, 
 1902 — Мария Воронцова, 
 1909 — Габдулла Шамуков, артист.
 1909 — Николай Сентябрев, 
 1911 — Нәҗип Мәхфүз, Мисыр язучы-романисты, драматург, сценарист.
 1912 — Николай Лисин, 
 1918 — Александр Солженицын, рус язучысы, Нобель бүләге лауреаты.
 1925 — Роберт Иванов, 
 1928 — Әмир Мәҗитов, 
 1930 — Андрей Алексеев, 
 1932 — Арман Кучукян, 
 1932 — Леонид Арсланов, тел галиме. 
 1940 — Фәрит Галимов, татар төзүче, Казакъстан дәүләт эшлеклесе. 
 1941 — Зиннур Нурмөхәммәтов, татар җырчысы. 
 1941 — Юрий Морозов, 
 1943 — Джон Керри, АКШ сәясәтчесе.
 1951 — Дамир Исхаков, 
 1952 — Фәридә Хәсьянова, 
 1953 — Андрей Макаревич, рус җырчысы.
 1954 — Владимир Мироваев, үзешчән композитор.
 1955 — Вәгыйз Минһаҗев, 
 1965 — Айдар Беляев, 
 1970 — Дэвдатт Паттанаик, 
 1975 — Сергей Чикалкин, 
 1978 — Тамара Тансыкхуҗина, 
 1981 — Айрат Хәйруллин, 
 1996 — Йоханна Матинтало,

1838 — Федор Реслейн, 
 1872 — Капитон Невоструев, 
 1904 — Александр Морозов, 
 1914 — Александр Миславский, 
 1937 — Иван Орахелашвили, 
 1937 — Пахомий, 
 1938 — Кристиан Ланге, норвегияле сәясәтче, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1947 — Гыйльфан Батыршин, 
 1961 — Елизавета Сыртланова, театр артисты.
 1978 — Винсент дү Виньо, 
 1983 — Василий Горбунов, 
 1994 — Фәрваз Миңнуллин, әдәби тәнкыйтьче.
 1997 — Әнәс Хәсәнов, 
 2000 — Алексей Кудрявцев, 
 2000 — Н. Ричард Нэш, АКШ драматургы, сценарист.
 2010 — Хөршид Маркер, 
 2012 — Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
 2016 — Марат Бибишев, 
 2020 — Артём Чернов, 
 2020 — Ирена Вейсайте,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
11 декабрь
Бәйрәм Мифтахов

Мифтахов Бәйрәм Мифтах улы — галим-методист, педагогия фәннәре кандидаты.

1923 елның 12 декабрендә Балтач районының Ор авылында туган. Яңгул мәктәбендә җиде сыйныф белем алганнан соң Казан педагогия училищесын тәмамлый. 1941-1947 елларда армия сафларында хезмәт итә. Бөек Ватан сугышында катнаша. Озын-озак фронт юлларындагы фидакарьлекләре өчен Икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, күп медальләр белән бүләкләнә.

Б.Мифтахов сугыштан соңгы елларда районыбызның төрле мәктәпләрендә укытучы, директор урынбасары, мәктәп директоры булып эшли. 1958 елда аны Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтының татар теле һәм әдәбияты бүлеге мөдире итеп чакыралар. 1964 елдан — РСФСР милли мәгариф проблемалары фәнни-тикшеренү институтының Татарстан филиалында — гыйльми хезмәткәр, гыйльми секретарь, филиал мөдире. Монда ул киң эксперименталь фәнни-тикшеренү эшләре алып бара, 1967 елда диссертация яклап педагогия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Ул 200дән артык фәнни, методик, популяр хезмәтләр бастырган галим. Татар теле һәм әдәбияты укытучылары аның 1960 елда басылган «Грамматик анализ методикасы», 1966 елда басылган «5-10 сыйныфларда язма эшләрне үткәрү, тикшерү, анализлау һәм бәяләү методикасы», 1968 елда басылган «Татар теле синтаксисын укыту методикасы», 1983 елда басылган «Татар орфографиясе һәм пунктуациясенең кыен очраклары», шул ук елда нәшер ителгән «Татар теле дәресләрендә укучыларның танып белү активлыгын һәм мөстәкыйльлеген үстерү методикасы» китапларын эш процессында киң кулланалар. Исемнәреннән үк күренгәнчә, аның хезмәтләре телебезнең иң четерекле, катлаулы мәсьәләләренә багышланган. Туган телебезнең үсешенә игътибар арткан бу чорда аларның әһәмияте бәя биреп бетергесез.

Бүләкләр
Шушы олы хезмәтләре өчен Б.М.Мифтаховка «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы», «СССРның мәгариф отличнигы» билгеләре бирелде. Ул Татарстан АССРның атказанган мәктәп укытучысы.
Галим фәнни-методик эшчәнлеген дәвам итә.

Искәрмәләр 

Татар галимнәре
Педагогика фәннәре кандидатлары
1911 ел



Вакыйгалар 
 15 июнь — АКШ-да хәзер IBM дип аталган ширкәт нигезләнә.
 20 август — Казанда беренче тапкыр велосипедчылар ярышы үткәрелә.
 29 сентябрь — Италия Төркиягә сугыш игълан итә.
 12 декабрь — Һиндстан башкаласы Калькутта шәһәреннән Делига күчерелде.

Туулар 

 15 гыйнвар — Нәҗип Җиһанов, татар совет композиторы.
 16 гыйнвар — Александр Бендецкий, балалар язучысы, тәрҗемәче. 
 6 февраль — Рональд Рейган, АКШ президенты.
 20 февраль — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.
 27 март — Вероника Тушнова, рус совет шагыйрәсе.
 27 март — Искәндәр Фәйзуллин, ерак араларга йөзүче, тренер, табиб.
5 май — Габдулла Бичурин, ТАССР ДИК рәисе.
 12 май — Ширияздан Сарымсаков, татар режиссеры.
 28 июль — Зәки Хәбибуллин,  Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 15 август — Мәгъсүм Хөсәенов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 25 август — Гайнан Әмири, Башкортстан язучысы. 
 30 август — Ибраһим Сәлахов, татар шагыйре, прозаик.
 25 октябрь — Җәлил Киекбаев, филолог-галим.
 24 ноябрь — Александр Васильченко,  очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.
 26 ноябрь — Яков Ухсай, чуаш халык шагыйре. 
 4 декабрь — Сибгат Хәким, татар шагыйре.
 24 декабрь — Искәндәр Вәлиев, архитектор.
 28 декабрь — Габдрахман Әпсәләмов, татар совет язучысы.

Вафатлар 

 10 апрель — Микалоюс Чюрлёнис, Литва композиторы, рәссамы.
 25 май — Василий Ключевский, рус тарихчысы.
 апрель — Гатаулла Баязитов, җәмәгать эшлеклесе, Санкт-Петербург имамы, беренче татар гәзитчесе.

1911 ел
Еллар
Чыңгыз Айтматов

Чыңгы́з Түрәкол улы Айтма́тов () (1928 елның 12 декабре — 2008 елның 10 июне, Алмания) — кыргыз совет язучысы. Кыргыз һәм рус телләрендә язган.

Тәрҗемәи хәле 
Атасы Түрәкол — партия хезмәткәре, 1937 елны атып үтерелә. Чыңгыз, эне-сеңелләре белән Каракулда бабасы элекке 1 нче гилдия сәүдәгәр Хәмзә Габделвәлиев йортында үсә.

14 яшьтә, ир-атлар барысы да сугышта чакта, ул авыл советы секретаре булган. 1948 елда сигезьеллык мәктәпне бетереп, Җамбул шәһәрендәге ветеринария техникумына укырга кергән. Аны гел “бишле”гә тәмамлау сәбәпле, Бишкәктәге Авыл хуҗалыгы институтына имтихансыз кабул иткәннәр, институтны 1953 елда тәмамлаган. 1952 елда Чыңгызның хикәяләре матбугатта басыла башлаган. Институтны тәмамлагач, аны Кыргыз Республикасы терлекчелек фәнни-тикшеренү институтының эксперименталь фермасына эшкә билгеләгәннәр.

Авыл хуҗалыгы институтын (1953), А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты каршындагы югары әдәби курсларны (Мәскәү) тәмамлый. 1988–90 елларда «Иностранная литература» журналының баш мөхәррире, 1990–94 тә СССР һәм РФнең Люксембургтагы илчесе, 1994 елдан башлап Франция һәм Бенилюкс илләрендә Кыргызстан Республикасы илчесе. 1966–89 елларда СССР Югары Совет депутаты, 1989–92 дә СССР халык депутаты.

Бүләкләре 
 2022 ― Алишер Нәваи исемендәге Халыкара премия ― «Төрки дөньяның бердәмлегенә керткән өлеше өчен» (үлгәннән соң).

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Әскәр Айтматов

ССРБ язучылары
Кыргыз язучылары
Чыңгыз Айтматов
Илчеләр
Драко Малфой

Latın versiyası: Drako Malfoy

Драко Малфой (Draco Malfoy) – Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең герое. Гарри Поттерның мәктәп көндәше.

Гомуми мәгълүмат 
 Исем: Драко Люциус Малфой
 Туган елы, ае, көне: :  1980 елның 5 июне
 Ата-анасы:: Люциус Малфой һәм Нарцисса Малфой
 Гаилә торышы:: Астория Гринграсс; Улы: Скорпиус Гиперион Малфой;
 Үзенчәлекләре:: тылсымчы
 Хогвартста укуы: 1991—1998
 Факультет: Слизерин
 Квиддич: Слизерин командасы тоткычы (1992—1996)
 Себеркесе: Нимбус-2001 (1992—1996)
 Йорткычлары: байгыш.

Исем 
Латин теленнән тәрҗемәдә «Draco» сүзе «дракон» дигәнне аңлата. Блэклар гаиләсенең башка әгъзаларының кебек үк, исеме йолдызлык хөрмәтенә бирелду, бу очракта Дракон йолдызлыгы. 

«Malfoy» сүзе исә искефранцуз «mal foi» яки «mal foy» (mal — «начар, зарарлы»; foi — «иман, ихласлык») дигәнне аңлата, ягъни «ихласлы түгел», «начар иманлы».

Тормыш юлы 
Драко Люциус Малфой 1980 елның 5 июнендә тууы билгеле. Анасы — Нарцисса Малфой, атасы — Люциус Малфой. Чистаканлылар гаилә әгъзасы. 

Соңгы китапта Гарри Поттер Драконың гомерен коткара, бу дуслыкка китермәсә дә, алар арасында көндәшлекне юкка чыгара. Җиденче китап эпилогында әйтелгәнчә, Драко өйләнә, аның Скорпиус исемле улы бар.

Килеп чыгышы 

Гарри Поттер

de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Draco Malfoy
«Ханума» спектакле

«Ханума» – Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры куйган музыкаль комедия. 2 бүлектән тора. Дәвамы 2 сәгать 50 минут. Спектакльнең премьерасы 2004 елның 10 декаберендә булды. Драматургы – Авксентий Цагарели.

Сюжет
Спектакль Кавказдагы иң хәйләкәр, тапкыр һәм зирәк яучы Ханума турында. Ул теләсә кемне өйләндерә һәм кияүгә дә бирә ала. Шәһәрдәге бер генә туй да Ханумадан башка узмый. Ләкин Кабато исемле икенче яучы аңа көндәш булырга җөрьәт итә.

Артистлар
 Кнәз Пантиашвили – Равил Шәрәфи. 
 Ханума – Рузия Мотыйгулла.
 Текле – Гөлсем Исәнгулова. 
 Тимоте – Илтөзәр Мөхәмәтгалиев.
 Котэ – Радик Бариев.
 Кабато – Зөлфирә Зарипова. 
 Мкртыч Котрянц – Илдус Әхмәтҗанов. 
 Акоп – Әсхәт Хисмәт. 
 Ануш – Наилә Гәрәева. 
 Сонэ – Алсу Каюмова. 
 Городовой – Николай Юкачев. 
 Ханым – Венера Шакир. 
 Гимназистка – Гүзәл Шакирова 
 1 яшелчә сатучы – Фәнис Җиһаншин 
 2 яшелчә сатучы – Фәнис Сафин 
 Җиләк-җимеш сатучы – Рамил Вәҗиев 
 Су сатучы – Илдус Габдрахманов 
 Шәрап сатучы – Искәндәр Хәйруллин 
 Ит сатучы – Минвәли Габдуллин 
 Сөт сатучы – Айрат Арсланов 
 Балык сатучы – Илнар Җантимеров 
 Сатучы – Марат Яхъяев 
 Мунчачы – 
 Карт кнәз – Хәлим Җәләлов 
 1 кнәз – Ирек Баһманов 
 2 кнәз – 
 3 кнәз – 
 4 кнәз – Әнвәр Гобәйдуллин

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар
 Галиәсгар Камал ис. театры сайты 
 Төрле халыклар куйган һәм төрле телләрдә

Моны да карагыз 

Әлифба буенча спектакльләр
Татарча спектакльләр
Камал театры спектакльләре
13 декабрь

13 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның ун өченче көне. Ел ахырына кадәр 18 көн кала.





Мальта — Җөмһүрият көне (1974).
  — Милли көн.

Күрмәүчеләр, оптика һәм офтальмология көне.
 :
 Диңгезче көне. 
 Ташчы көне. 
 Бәяләүче һәм эксперт инженерлары көне. 
 :
 Хәрби тәртип корбаннарын искә алу көне (1981). 
 Китап сатучылары көне.

1933 — «Инкыйлабка каршы фетнәчеләр оешмасы» эше буенча 50 гә якын кеше хөкем ителә.
 1937 — Япония гаскәрләре Кытайның Нанкин шәһәрен басып алалар.
 1996 — Кофи Аннан БМО генераль сәркатибы буларак сайланды.
 2003 — Тикрит шәһәре тирәсендә Сәддам Хөсәен тоткарлана.

1553 — Генрих IV, Бурбоннар нәселеннән Наварра һәм Франция патшалыклары патшасы.
 1831 — Фёдор Бредихин,
 1834 — Николай Аристов,
 1851 — Наум Теребинский,
 1860 — Владимир Мальмберг,
 1873 — Валерий Брюсов, рус шагыйре.
 1893 — Анна Паукер,
 1894 — Пётр Лукирский,
 1899 — Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, тарихчы, икътисадчы, профессор. 
 1900 — Андрей Ушаков, 
 1904 — Николай Воронин, 
 1912 — Константин Кузнецов, 
 1917 — Елена Метревели, 
 1920 — Джордж Шульц, 
 1922 — Леонид Воеводин, 
 1923 — Рәмзи Илялов, татар язучысы, публицист.
 1923 — Филип Воррен Әндерсон, 
 1924 — Әбдуәли Кайдаров, 
 1926 — Габдерәүф Каюмов, 
 1926 — Рөстәм Измайлов, 
 1931 — Гомәр Теләшев, 
 1931 — Николай Фролов, 
 1933 — Александр Петров, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1934 — Рубен Джрбашян, 
 1935 — Эйвиндур Петур Эрикссон, 
 1937 — Андрей Золотов, 
 1937 — Эрик Рәхмәтуллин, 
 1938 — Валерий Белоног, 
 1945 — Николай Исаев, 
 1952 — Әсгать Җәләлиев, татар журналисты, «Йолдыз» газетасы мөхәррире.
 1961 — Урал Рәхимов, 
 1969 — Игорь Тихонов, 
 1973 — Алексей Савватеев, 
 1978 — Каспарс Камбала, 
 1980 — Диләрә Зиннәтова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2003 елдан).
 1990 — Александр Гаглоев, 
 1992 — Рәмис Галиев, Әтнә театры артисты.

1278 — Глеб Василий улы, Белозёрск һәм Ростов кенәзе.
 1754 — Мәхмүд I (Birinci Mahmut), Госман империясе солтаны.
 1865 — Николай Второв, 
 1911 — Николай Бекетов, 
 1918 — Николай Фигнер, 
 1925 — Каролина Беттельгейм, 
 1930 — Фриц Прегл, 
 1935 — Виктор Гриньяр, 
 1944 — Василий Кандинский, 
 1944 — Ольга Санфирова, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең төнге бомбага тотучылар эскадрильясы башлыгы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1947 — Николай Рерих, рәссам.
 1957 — Василий Бурков, 
 1958 — Елена Лагодовская,  
 1964 — Петр Сперанский, архитектор, театр рәссамы.
 1967 — Валерия Барсова, 
 1968 — Алексей Клещёв, совет дәүләт эшлеклесе.
 1969 — Сергей Егоров, 
 1977 — Хәдичә Байчурова, 
 1994 — Ольга Рубцова, 
 2004 — Тимерхан Борһанов, 
 2013 — Майя Инджикян, 
 2014 — Илгизәр Зәйнуллин, 
 2015 — Азат Магазов, татар язучысы.
 2020 — Айдар Хафиз,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
13 декабрь
1996 ел

Халыкара хәерчелеккә каршы көрәш елы.

Вакыйгалар 
 10 февраль — IBM Deep Blue суперсанагы һәм Гарри Каспаров арасында беренче шахмат уены башлана (Каспаров җиңә).
 28 февраль — Россия Европа шурасына керә.
 24 март — Миңтимер Шәймиев икенче срокка Татарстан президенты итеп сайлана.
 28 июнь — Украина конституциясе кабул ителә.
 3 июль — Борис Ельцин икенче тапкыр Россия президенты булып сайлана.
 19 июль — АКШ-ның Атланта шәһәрендә XXVI Җәйге Олимпия уеннары ачыла.
 5 ноябрь — АКШ президентын салауларда янә Билл Клинтон җиңү яулый.
 13 декабрь — Кофи Аннан БМО генераль сәркатибы буларак билгеләнә.

Туулар 

 6 гыйнвар — Алия Карачурина, эстрада җырчысы, "Татар моңы" һәм Рәшит Ваһапов исемендәге яшь башкаручылар конкурсы лауреаты.
 14 апрель — Эбигейл Бреслин, АКШ киноактрисасы.
 18 апрель — Алексей Жигалкович, җырчы.
 30 июнь — Энҗе Сәйфетдинова, драма актрисасы, Дамирә Кузаева исемендәге премиясе лауреаты (2019).

Вафатлар 

 Кәшшаф Әмиров, татар драматургы.
 Риф Мөхәммәтҗанов, күренекле фольклорчы-галим, җәмәгать эшлеклесе.
 8 гыйнвар — Франсуа Миттеран, Франциянең элекке президенты.
 15 март — Рәфкать Гомәров, баянчы.
 21 апрель — Джохар Дудаев, Ичкериянең беренче президенты.
 9 май — Атилла Расих, татар язучысы, Г.Тукай исемендәге ТР Дәүләт премиясе лауреаты.
 19 май — Фатих Хөсни, татар язучысы, драматург.
 27 май — Климент Русаков, Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.
 4 июнь — Фатыйх Шәрипов, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 13 июль — Әхмәт Китаев, нәкышьче.
 26 июль — Әнәс Галиев, татар язучысы.
 11 август — Ванга, болгар күрәзәчесе.
 23 август — Зөлфия, шагыйрә.
 11 сентябрь — Нил Юзиев, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
 26 сентябрь — Индус Шәкүров, ТАССР атказанган табибы.
 2 октябрь — Йонас Кокконен, фин композиторы.
 4 октябрь — Шәйхулла Чанбарисов, Башкортстан дәүләт университетының беренче ректоры. 
 29 октябрь — Радик Гәрәев, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар эстрада һәм опера җырчысы. 
 17 декабрь — Мөслим Абдуллин, Казакъстан ССР халык артисты.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Гомәр Бәширов, татар язучысы («И язмыш, язмыш...» китабы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Дэвид Ли, Дуглас Ошеров, Роберт Ричардсон.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Керл, Харолд Крото, Ричард Смелли.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Питер Доэрти, Рольф Цинкернагель.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Вислава Шимборска.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Миррлис, Уильям Викри.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Карлос Фелипе Хименес Бело, Хосе Рамос-Орта.

Шулай ук карагыз 

Еллар
1873 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 7 гыйнвар — Андрей (Ухтомский), Уфа епискобы. 
 13 февраль — Федор Шаляпин, дөньякүләм танылган рус җырчысы (бас). 
 19 март — Макс Регер, алман композиторы.
 1 апрель — Сергей Рахманинов, рус композиторы. 
 2 сентябрь — Роман Дәүли, Казан керәшен укытучылар семинариясе директоры.
 20 ноябрь — Мөхетдин Корбангалиев, татар галиме, мөгаллим.
 13 декабрь — Валерий Брюсов, рус шагыйре.
 21 декабрь — Зыя Камали, татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәче, дин һәм җәмәгать эшлеклесе.
 25 декабрь — Муса Бигиев, татар дини фәлсәфәчесе.

Вафатлар 

 1 май — Давид Ливингстон, инглиз сәяхәтчесе.

1873 ел
Еллар
14 декабрь

14 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның ун дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 17 көн кала.





— Җафа чигелеп үтерелгән акыл хезмәте ияләрен искә алу көне. 
  — Энергияны сакчыл куллану көне.
  — Чернобыль АЭСтагы казаның нәтиҗәләрен төзәтүдә катнашучыларны бәйрәм итү көне.

Халыкара маймыллар көне.
  —  Алабама көне.
 :
 Прокуратура көне. 
 Балыкчылык инженерлары көне.

1825 — Санкт-Петербург шәһәрендә Декабристлар инкыйлабы узды. (Иске стиль буенча).
 1943 — Яңа СССР гимны кабул ителде.
 1955 — Австрия, Албания, Болгария, Маҗарстан, Үрдүн, Ирландия, Испания, Италия, Камбоджа, Лаос, Ливия, Непал, Португалия, Румыния, Финляндия, Шри-Ланка БМОга кабул ителделәр.
 2008 — 29 яшьлек «Әл-Багдадия» каналы журналисты Мунтазар әл-Зәйди Джордж Бушка башмак оргытты.

1503 — Нострадамус, француз табибы, күрәзәче.
 1546 — Тихо Браге, Дания астрономы, астролог һәм алхимик.
 1847 — Дмитрий Клеменц, 
 1848 — Александр Бессонов, 
 1861 — Җөрҗи Зәйдан, 
 1871 — Михаил Янишевский, палеонтология һәм геология галиме, профессор.
 1893 — Иван Петров, 
 1896 — Сирин Батыршин, татар шагыйре
 1899 — Сафа Борһан, 
 1905 — Галина Сатонина, 
 1905 — Иван Шпаков, 
 1907 — Михаил Ферин, 
 1914 — Бану Вәлиева, 
 1915 — Рәшит Бәйбутов, 
 1916 — Әнвәр Ишмәмәтов, 
 1917 — Сәет Шәкүров, татар драматургы.
 1922 — Николай Басов, физик, уйлап табучы, Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1964).
 1924 — Ольга Синявская, 
 1927 — Николай Капитонов, 
 1929 — Гамирҗан Исламхуҗин, 
 1929 — Мөкамил Баянов, 
 1938 — Геннадий Сарычев, 
 1938 — Светлана Толстая, 
 1940 — Әнәс Галиуллин, 
 1946 — Нур Әхмәдиев, татар шагыйре.
 1947 — Дилма Русеф, 
 1949 — Геннадий Родионов, 
 1956 — Николай Максимов, 
 1957 — Альбина Авзалова, 
 1957 — Равил Хөснуллин, 
 1959 — Лариса Зуенко, 
 1960 — Ибраһим Рәиси, 
 1961 — Аркади Манҗиев, 
 1969 — Маргарита Сидорова, 
 1973 — Араик Арутюнян, 
 1975 — Андрес Скотти, 
 1976 — Алсу Әбүлханова, 
 1979 — Андрей Макров, 
 1980 — Артур Корбангалиев, 
 1982 — Александр Мочалов, 
 1983 — Алмаз Сабирҗанов, татар драма артисты.
 1985 — Пол Столл,

1799 — Джордж Вашингтон, беренче АКШ президенты.
 1860 — Джордж Гамильтон-Гордон, 
 1937 — Ибраһим Халитов, 
 1937 — Пимен, 
 1940 — Антон Корошец, 
 1947 — Стэнли Болдуин,  сәясәтчесе, премьер-министр.
 1958 — Александр Миславский, 
 1962 — Рәшит Ваһапов, татар җырчысы, Татарстанның халык артисты.
 1974 — Георгий Шебуев, 
 1984 — Висенте Алейсандре, 
 1989 — Андрей Сахаров, совет физигы һәм җәмәгать эшлеклесе.
 1991 — Гали Маслова, 
 1992 — Александр Ступишин, 
 1994 — Енгван Ким, 
 1998 — Рәшит Пономарёв, 
 2008 — Рәшит Җангиров, 
 2016 — Геннадий Цыгуров,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
14 декабрь
Нур Әхмәдиев

Нур Гариф улы Әхмәдиев — татар шагыйре, язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1984 елдан). Рафаил Төхфәтуллин премиясе (1995), Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2011).

Тәрҗемәи хәле 
Нур Әхмәдиев 1946 елның 14 декабрендә Татарстан АССРның Азнакай районы Әсәй авылында колхозчы гаиләсендә туган. Үз авылларында сигезьеллык, Азнакайда урта мәктәпне тәмамлагач, Казанга килеп, 1965–1970 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары, яңадан туган төбәгенә кайтып, 1970–1977 елларда Сарлы авылы мәктәбендә укытучы, Азнакай район комитетында бүлек мөдире, район радиотапшырулары студиясендә редактор булып эшли. 1977 елның апрелендә Нур Әхмәдиев «Азнакайнефть» идарәсенә күчерелә, анда башта техник кабинет мөдире хезмәтләрен башкара, ә 1979 елда идарәнең нефтьче кадрлар әзерләү курслары директоры итеп билгеләнә.

1994—2008 елларда — В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыяте тарафыннан татар телендә нәшер ителүче «Хәзинә» атналык корпоратив газетасының баш мөхәррире.

2021 елның 25 августында паркинсонизм авыруыннан вафат. Туган ягы — Азнакай районы Әсәй авылы зиратында җирләнгән .

Иҗаты 
Әдәбият мәйданында Нур Әхмәдиевнең исеме 70 еллар башында «Ялкын» журналы, «Яшь ленинчы», «Татарстан яшьләре» газеталарында басылган шигырьләре һәм хикәяләре белән күренә башлый. Соңга таба шигъри цикллары «Идел» альманахында, «Казан утлары» журналында еш басыла. 1980, 1984 елларда шагыйрьнең ике китабы — лирик һәм публицистик шигырьләре тупланган «Аһәң» һәм нәниләр өчен «Баллы яңгыр» исемле җыентыклары басылып чыкты.

1998 елда Кембридждагы Интернациональ биографик Үзәк һәм Америка биография институты чакыруы белән Яңа Орлеан шәһәрендә җыелган XXV халыкара конгресста катнаша һәм бөтен кыйтгалардан килгән кешеләр каршында татарча шигырь укый.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар шагыйрьләре
Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Мөхәррирләр
Укытучылар
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шәхесләр:Татнефть
1917 ел



Вакыйгалар 
 23 февраль — Россиядә Февраль инкыйлабы башлана. 
 6 март — Финляндия автономиясен торгызу турында манифест чыкты.
 31 март — АКШ Даниядән 25 млн $ өчен Виргин утрауларын сатып ала.
 6 апрель — АКШ Беренче дөнья сугышына керә.
 29 май — Казанда «Безнең тавыш» гәҗите чыга башлый.
 1 июль — Россия беренче тапкыр җәйге вакытка күчә.
 14 июль — Финляндия автономиясен игълан итү.
 20 июль — BMW сәүдә маркасы теркәлә.
 21 июль — Александр Керенский Вакытлы хөкүмәтне җитәкли.
 22 июль — Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли-мәдәни мөхтәрияте игълан ителә.
 16 сентябрь — Сөембикә манарасыннан Рәсәй Каракошы алып ташлана.
 23 октябрь — Россиянең социал-демократ эшчеләр утырышында хәрби түнтәрелеш хакында карар кабул ителә.
 7 ноябрь — Россиядә Октябрь инкыйлабы нәтиҗәсендә хакимияттән Вакытлы хөкүмәт бәреп төшерелә.
 22 ноябрь — Уфада Садри Максуди рәислегендә Милләт Мәҗлесе эшли башлый.
 29 ноябрь — Уфада Милләт Мәҗлесе Идел-Урал штаты формасында татар һәм башкорт халыкларының милли дәүләтчелеге төзелү турында карар кабул итә.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1917 елда туганнар
 4 гыйнвар — Михаил Львов (Рәфкать Габитов), рус телендә иҗат иткән совет чоры шагыйре.
 8 гыйнвар — Заһир Исмәгыйлев, композитор.
 28 май — Александр Казаков, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 29 май — Джон Кеннеди, 35-нче АКШ президенты.
 20 июль — Рәисә Ишморатова, татар драматургы.
 14 декабрь — Сәет Шәкүров, драматург.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1917 елда вафатлар

1917 ел
Еллар
АКШ административ бүленеше

Беренче дәрәҗәдә Америка Кушма Штатлары штатларга бүленәләр.

Штатлар үз чиратында округларга бүленәләр. АКШда 3141 округ бар.

Өченче дәрәҗәдә АКШ шәһәр муниципалитетларына һәм тауншипларга (township) бүленәләр.

Штатлар 

Штат (ингл. state – «дәүләт», «ил») – АКШның төп административ берәмлеге. Барлыгы АКШда 50 штат.

Моны да карагыз 
 51 штат.

АКШ административ бүленеше

bar:Listn vo de Bundesstootn
sv:Lista över USA:s delstater och territorier
Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы

Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы (ингл. Harry Potter and the Philosopher’s Stone) — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең беренче китабы.

Сюжет 
Китапның башында Гарри Поттерны Дамблдор, Минерва Макгоногалл, Рубеус Хагрид тарафыннан Дурслләр гаиләсенә илтүе сурәтләнә. Бу вакытта тылсымчыга 1 яшь була. 11 яшендә Гарри Поттерны Хагрид, явыз Дурслләрдән Хогвартска алып китә. Поездта ул Рон Уизли һәм Гермиона Грейнджер белән таныша. Хогвартста Гарри тылсым фәннәрен өйрәнә. Мәктәптә аның дуслары да, дошманнары да була. Уку елы башында ук Дамболдор, директор буларак, бер аерым бүлмәгә керүне тыя. Әмма Гарри, Рон һәм Гермиона ялгыш шул бүлмәгә керәләр һәм анда өч башлы этне күрәләр. Алар монда нидер яшерелгәнен аңлыйлар. Раштуа бәйрәмендә Гаррига әтисенең күрмәс-мантиясен бүләк итәләр. Аның ярдәмендә ул төннәрен яшерен китапханәгә йөри. Озакламый тыелган бүлмәдә фәләсәфы ташы яшерелгәне беленә. Аны Волан-де-Морттан саклап, шунда яшергәннәр. Китап ахырында Гарри дуслары белән шул бүлмәгә керә һәм фәлсәфә ташын Волан-де-Мортның игезәге Квиреллдан алып кала, ә Квирелл үзе үлә.

Моны да карагыз 
 Гарри Поттер турындагы романнар сериясе
 Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы (фильм)

Сылтамалар 
 Азатлык радиосының ТӘРҖЕМӘХАНӘ проекты: "Һарри Поттер һәм фәлсәфә ташы" әсәренең беренче өзеген тәкъдим итәбез.

Гарри Поттер
Гриффиндор

Гриффиндор – Хогвартс тылсым мәктәбенең  4 факультетларынын берсе. Гриффиндор укучыларына батырлык, кешегә ярдәм итү хас. Җитәкчесе - Минерва Макгоногалл. Бу факультетта күбрәк яхшы укучылар укыган.

Гарри Поттер

ca:Residències de Hogwarts#Gryffindor
cs:Škola čar a kouzel v Bradavicích#Nebelvír
da:Hogwarts#Gryffindor
de:Handlungsorte der Harry-Potter-Romane#Gryffindor
el:Τοποθεσίες της σειράς Χάρι Πότερ#Γκρίφιντορ
en:Hogwarts#Gryffindor
he:הוגוורטס#גריפינדור
hr:Domovi u Hogwartsu#Gryffindor
hu:Roxforti házak#Griffendél
id:Asrama Hogwarts#Gryffindor
it:Case di Hogwarts#Grifondoro
ms:Rumah Hogwarts#Gryffindor
no:Husene ved Galtvort høyere skole for hekseri og trolldom#Griffing
simple:Hogwarts#Gryffindor
tr:Hogwarts#Gryffindor
Алабама

Алаба́ма (ингл. Alabama) – АКШ штаты. Башкаласы – Монтгомери шәһәре. Мәйданы 136 мең км². Халык саны 4,7 млн. кеше (2008). Административ үзәк – Монтгомери. Зур шәһәрләр – Бирмингем, Мобил, Хантсвилл. Көнбатышта Миссисипи, көнчыгышта Джорджия, төньякта Теннесси, көньякта Флорида белән чиктәш. Мексика култыгына чыга. Штат хәләтен 1819 елдан йөртә (22 штат). Рәсми атама – «Көньяк Йөрәге».

Кызыклы фактлар 
 Таскалуза шәһәрендә Мерседес ML автомобильләрен чыгаралар.
Әнкара

Әнкара () — Төркия Җөмһүриятенең башкаласы, Әнкара иленең үзәге. Халык саны буенча (4,8 млн кеше) Төркиянең икенче шәһәре. Әнкара Бөекшәһәр муниципалитеты башканы - Мансур Яваш.

Географик яктан Әнкара Төркия үзәгендә, Кече Азия җирендә урнаша. Әнкара — әһәмиятле сәүдә һәм индустриаль мәркәз. Биредә Төркия хакимияте һәм чит илләрнең илчелекләре урнашкан.

Искәрмәләр 

Европа башкалалары
Төркия шәһәрләре
Слизерин

Слизерин – Хогвартс тылсым мәктәбендә 4 факультетнын берсе.Исеме Хогварстка нигез салучыларның берсе булган Салазар Слизериннан алынган.Бу факультетта укыган укучылардан кубрәк кара тылсымчылар килеп чыккан.Хогвартс өчен көрәштә барлык факультетлар да көрәшкәндә бер Слизерин гына читтә кала .Бу факультетның җитәкчесе булып Северус Снейп торган .Соңрак аның урынын Гораций Слизнорт ала.

Слизеринга су стихиясе туры килә. Талисманнары – елан.Төсләре – яшел.

Искәрмәләр 

Гарри Поттер
1966 ел



Вакыйгалар 
 15 гыйнвар — Бөгелмәдә Ярослав Һашек музее ачылды.
 1 июль — Франция НАТО хәрби оешмасыннан чыга.

Туулар 

 5 гыйнвар — Зөфәр Билалов, татар эстрада җырчысы.
 10 гыйнвар — Резидә Шәрәфиева, җырчы, ТР халык артисты (2016). 
 7 февраль — Илсөяр Иксанова, шагыйрә.
 10 март — Алсу Гайфуллина, шагыйрә.
 16 апрель — Илтөзәр Мөхәммәтгалиев, Камал театры актеры, ТР атказанган артисты (2012).
 1 май — Чарли Шлэттер, АКШ актёры.
 5 май — Фәнис Сәлахиев, гер күтәрү спорты буенча дөнья чемпионы.
 9 май — Рәфыйк Таһиров, Әлмәт театры актеры, ТР халык артисты.
 26 май — Хелена Бонэм Картер (Helena Bonham Carter), инглиз актрисасы.
 6 июль — Гөлназ Кадыйрова, РФ министры урынбасары (2014 елдан).
 20 июль — Илдус Әхмәтҗанов, РФ сенаторы (01.10.2014).
 22 июль — Дмитрий Бугров, археолог, Тукай премиясе (2016).
 7 август — Джимми Уэйлс, Википедия нигезләүчесе.
 14 август — Һэлли Берри, АКШ кино актрисасы.
 6 сентябрь — Закир Шаһбан, җырчы, музыкант.
 11 сентябрь — Лада Дэнс, җырчы.
 21 сентябрь — Ринат Әхмәтов, Украина сәясәтчесе, миллиардер. 
 2 октябрь — Рамил Төхфәтуллин, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, режиссер.
 9 октябрь — Дэвид Кэмерон, Бөекбритания премьер-министры.
 20 октябрь — Ирек Мусин, рәссам.
 26 октябрь — Резеда Галимова, җырчы (лирик сопрано), РФ атказанган артисты.
 17 ноябрь — Рифат Фәттахов, продюсер, Р. Ваһапов фонды директоры.
 17 ноябрь — Софи Марсо, француз кино актрисасы.
 17 декабрь — Патрисия Каас, француз җырчысы.

Вафатлар 

 Әхмәтзариф Мөэминов, мәгърифәтче-педагог, фольклорчы һәм әдип.
 5 март — Анна Ахматова, рус шагыйрәсе.
 июнь — Сираҗ Нуретдинов, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
 10 июль — Гафур Голәм, Үзбәк ССР халык шагыйре.
 1 август — Латыйф Җәләй, татар тел галиме.
 13 октябрь — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
 20 ноябрь — Мансур Мозаффаров, татар композиторы.
 15 декабрь — Уолт Дисней (Walt Disney), америка кинорежиссёры һәм продюсеры (1901 елда туды).
 17 декабрь — Әбүбәкер Терегулов, хирург, медицина профессоры.
 19 декабрь — Никон Егоров, полковник, космонавтлар укытучысы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Җәүдәт Фәйзи, татар композиторы.
 Хәсән Туфан, татар шагыйре.

Чыганаклар 

1966 ел
Еллар
Хөсни Кәрим

Хөсни Кәрим, тулы исеме Хөснетдин Минһаҗетдин улы Кәримов (1887 елның 15 декабре — 1965 елның 25 декабре) — татар язучысы, мөгаллим һәм җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1887 елның 15 декабрендә хәзерге Башкортстанның Дүртөйле районы Тумырҗа авылында крестьян гаиләсендә туа. 14 яшеннән үз көнен үзе күрә башлый: җәен төрле яллы эшләрдә бераз акча туплап, кышларын мәдрәсәдә укый. 1911 елда Уфада «Галия» мәдрәсәсен тәмамлагач, хосусый әзерләнеп, гимназия программасы буенча рус теле мөгаллимлегенә имтихан тота, аннары 1914 елның җәенә кадәр Әстерхан шәһәренең хөкүмәт карамагындагы рус-татар мәктәбендә балалар укыта. Әстерхандагы газеталарның берсендә басылган фельетоны өчен полиция эзәрлекли башлагач, Хөсни Кәрим туган якларына кайта һәм Бөре өязенең Байкыбаш авылы мәктәбендә мөдир һәм укытучы булып эшли башлый, ә 1915 елдан шул ук өяздәге Богдан авылында яңа ачылган төбәк китапханәсенә мөдир булып күчә. Октябрь инкыйлабыннан соң тәҗрибәле мөгаллимне Бөре өязенең мәгариф эшләре җитәкчесе итеп билгелиләр. Ул өяз авылларында яңа мәктәпләр ачу, укытучылар хәзерләү курслары оештыру, укытучыларның беренче өяз съездын үткәрү буенча зур эшләр башкара.

1919-1924 елларда Хөсни Кәрим Уфада шәһәр мәгариф бүлегенең мөселман әдәбияты нәшрияты секциясе мөдире, Идел буе хәрби округы каршында татар–башкорт гаскәриләре өчен ачылган курсларда лектор һәм сәяси җитәкче, татар–башкорт нәшрияты бүлеге мөдире булып эшли. 1922 елда аны Уфа шәһәр советына депутат итеп сайлыйлар. 1924 елда Х. Кәрим Казанга юридик мәктәпкә укырга килеп, укуын тәмамлагач, Казанда яшәргә кала һәм 1926–1936 еллар арасында Главлит җитәкчесе, Татарстан Үзәк Башкарма комитетының читтән торып уку бүлеге мөдире һәм Татарстан радиокомитетының әдәби – музыкаль тапшырулар секторы мөдире хезмәтләрендә була. 1936 елда, каты авырып китү сәбәпле, Хөсни Кәрим актив җәмәгать эшләреннән читләшергә мәҗбүр була. Соңыннан Совет хөкүмәте аңа союз күләмендәге персонал пинсә билгели.

Ул 1965 елның 25 декабрендә вафат булды.

Хөсни Кәрим — шактый зур әдәби мирас калдырган язучы. Аның иҗат эшчәнлеге 1907 елларда, «Галия» мәдрәсәсендә укыган чагында ук башлана. 1910 елда «Атна кич, яки Шакир хәлфә» исемле ике пәрдәле драма әсәре басылып чыга. Шул вакыттан башлап татар телендә чыга торган төрле газета–журналларда аның йөзләрчә хикәя, шигырьләре, очерк, публицистик мәкаләләре, фельетоннары басыла, үзе исән чагында дистәдән артык китабы дөнья күрә. Хөсни Кәримнең үз заманындагы актуаль темаларга багышлап язган күләмлерәк әсәрләреннән «Җан исәбен алганда» (1927), «Ертылган приказ» (1929), «Октябрьгә чаклы» (1935) повестьлары әле хәзер дә тарихи әһәмиятләрен югалтмаганнар.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсендә Хөсни Кәрим 
 Тулы биография
 Кызыл Таң. 12.1.2013. Соң булса да уң булсын

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Уолт Дисней

Уо́лт Ди́сней (), тулы исеме Уо́лтер Эла́йас Ди́сней (; 1901 елның 5 декабре — 1966 елның 15 декабре) — америка рәссамы, мультипликатор, кинорежиссёр, актёр, сценарист һәм продюсер, хәзерге вакытта «The Walt Disney Company» медиаимпериягә әйләнгән «Walt Disney Productions» ширкәтенә нигез салучы. Тарихта беренче тавышлы, озынметражлы һәм музыкаль мультфильм эшләүче.

Үзенең тормышы дәвамында Уолт Дисней режиссёр буларак 111 фильм төшерә, 576 фильмның продюсеры була. Киносәнгать өлкәсендә аның казанышлары 25 «Оскар» премиясе һәм күпсанлы башка премияләр белән билгеләнгән. Иң танылган персонажы буларак Микки Маус булып тора.

Искәрмәләр 

Әлифба буенча кинорежиссёрлар
АКШ кинорежиссёрлары
АКШ рәссамнары
Намаз

Нама́з яки салят ( намаз,  саләт‎‎) — Ислам динендә мәҗбүри яки өстәмә гыйбадәт. Мәҗбүри намаз (фарыз) көненә биш тапкыр укыла. Исламның биш баганасының берсе. Намаз ракәгатьләрдән тора.

Мәҗбүри намазның биш төре бар: иртәнге намаз, өйлә намазы, икенде намазы, ахшам намазы, ястү намазы. Шулай ук витер намазы, җомга намазы, гает намазы, нәфел намазы һ.б. намаз төрләре бар.

Намаз уку өчен мәҗбүри шартлар 
 Ритуаль чисталык — госелле һәм тәһарәтле булу.
 Чиста урын — нәҗесләрсез булган урын сайлау.
 Кыйбла — йөз белән кыйблага табан юнәлү.
 Ният — намаз укуга ният булу.
 Изар — кием очларының тубыктан түбән төшмәве.
 Кием — киемнең нәҗесләрдән пакъ булуы һәм шәригать таләпләренә туры килүе.
 Аеклык (алкоголь, тәмәке, наркотик матдәләр катгый тыелган).

Намазның рөкенләре — эчендәге фарызлары 
 Тәкбир — намазга керешкәндә Аллаһу әкбәр дию.
 Кыям — кимендә 3 аять укырлык вакыт аякүрә тору.
 Кыйраәт — кыямдә кимендә 3 аять уку.
 Рөкүгъ — кыямнән соң бил тигелтен бөгелү.
 Сөҗүд — ике тапкыр сәҗдә кылу.
 Кугъүд — намазның ахырында утырып тору.
 Тәртип — тәртип белән башкару.

Намаз уку тыелган вакыт 
 Кояш чыгып, сөңге биеклегенә хәтле күтәрелүенәчә булган вакыт.
 Кояш зәвалдә булганда.
 Кояш баткан вакытта.

Намаз төрләре

Намаз турында Коръәндә

Намаз турында Сөннәттә

Чыганак 
 Рус википедиясе

Сылтамалар 
 «Намаз уку тәртибе» китабын йөкләү
 Намаз уку, тәһарәт алу тәртибе

Искәрмәләр 

Исламның биш баганасы
16 декабрь

16 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 15 көн кала.





Бангладеш — Җиңү көне (1980).
  Бәхрәйн — Милли көн (1971,  көчләре китә).
  — Бәйсезлек көне (1991, дан).
  — дуслашу көне (ингл.), 1994.
  — Милли спорт көне.
  — Җиңү көне (1971).

— Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы хезмәткәрләре көне.
 :
 резервистлар көне.
  Риу-Гранди-ду-Норти штаты (рус.) —  Кайко шәһәре (рус.) көне
  Риу-Гранди-ду-Сул штаты (рус.) —  Озориу шәһәре (рус.) көне.

1991 — БМО үзенең 1975 елда кабул ителгән сионизм расизмга тиңләгән карарны кире кага.

1770 — Людвиг ван Бетховен, алман композиторы.
 1775 — Джейн Остин, инглиз әдәбияты классигы.
 1821 — Спиридон Михайлов, 
 1866 — Василий Кандинский, 
 1866 — Хәйрулла Усманов, 
 1867 — Арагвиспирели, 
 1894 — Шакир Төхвәтуллин, 
 1896 — Усман Терегулов, 
 1901 — Николай Ватутин, Совет гаскәр башлыгы.
 1902 — Григорий Байда, 
 1904 — Банат Батырова, 
 1906 — Корбан Вәлиев, 
 1906 — Николай Гущин, 
 1908 — Әхтәм Ихсан, 
 1909 — Хәсби Фазлуллин, дирижер, кларнетист, музыка мөгаллиме.
 1911 — Нина Нисевич, 
 1921 — Фәйзрахман Фәезов, 
 1922 — Всеволод Березин, 
 1924 — Николай Иванов, 
 1926 — Валентина Близнова, 
 1928 — Эдуард Хачикян, 
 1929 — Бибигөл Түләгәнова, җырчы, ССРБ халык артисты.
 1931 — Чыңгызхан Азимов, 
 1932 — Роберт Заһретдинов, кубызчы.
 1942 — Валерий Киселёв, 
 1961 — Сесилия Райдингер, 
 1963 — Виорика Дэнчилэ, 
 1969 — Адам Рисс, 
 1969 — Юрий Үткелбаев, 
 1976 — Лилия Гомәрова, 
 1981 — Сандугач Шәйдуллина, 
 1990 — Гадел Латыйпов, 
 1990 — Газиз Бәхич,

1822 — Мартин Готтфрид Һерман,  
 1875 — Александр Соколов, 
 1919 — Лонгин Пантелеев,  
 1922 — Дмитрий Гольдһаммер,  
 1937 — Тициан Табидзе,  
 1937 — Франсиск Будрис,  
 1954 — Салих Сәйдәшев, мәшһүр татар композиторы.
 1958 — Илья Лукомский, 
 1963 — Герхард фон Менде, алман тарихчысы, төрки халыклар мәдәниятләре белгече.
 1965 — Леонид Воскресенский, 
 1965 — Сомерсет Моэм, инглиз язучысы.
 1969 — Александр Маковельский, 
 1971 — Әхмәтша Җиһаншин, 
 1974 — Иван Суслопаров, 
 1978 — Лев Пелевин, 
 1981 — Лев Галин, 
 1987 — Анатолий Ерлаков, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1991 — Николай Слёзкин, 
 1996 — Александр Устинов, 
 2000 — Диләрә Зөбәерова, язучы, журналист.
 2010 — Юрий Радциг, 
 2014 — Булат Каракулов, 
 2014 — Василий Дульцев,  
 2016 — Джигме Палбар Биста, 
 2019 — Тимур Музаев, 
 2020 — Николай Ерёмин, 
 2021 — Татьяна Леонова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
16 декабрь
Әхмәт Ерикәй

Әхмәт Ерикәй — татар шагыйре.

Биография
Әхмәт Ерикәй 1902 елда Башкортстанның Өлкенде авылында крестьян гаиләсендә туа. Җиде балалы ишле гаиләгә тормыш итү авыр булганлыктан, Әхмәткә кечкенәдән үк тормыш ачысын татырга туры килә: кышларын авыл мәктәбенә укырга йөрсә, җәйләрен көтү көтә, авыл байларында көнлекче булып эшли, үсә төшкәч, әтисенә ияреп, Златоуст, Нязепетровск, һ.б. шәһәрләргә яллы эшләргә чыгып йөри. Бер үк вакытта күп укый, поэзия белән кызыксына, рус телен ярыйсы үзләштерә. 15 яшендә вулыс башкарма комитетында сәркатип булып эшли. Шушы елларда аның матбугат битләрендә беренче шигырьләре күренә башлый. 1927 елда Ә.Ерикәй Мәскәүгә килә һәм Дәүләт журналистика институтына укырга керә. Студентлык чорында төрле газета–журналларга языша, «Эшче» газетасы редакциясендә җаваплы сәркатип һәм редактор урынбасары вазифаларын үти.

1932–1935 елларда Гослитиздатның ССРБ халыклары әдәбияты секторында редактор, сектор мөдире, Татарстанның Чистай районы МТСында политбүлек газетасы редакторы хезмәтләрендә була.

1935 елда Мәскәү дәүләт консерваториясе каршында татар опера театры студиясе ачылганнан соң, студиянең әдәби бүлек мөдире Муса Җәлил белән беррәттән, Ә. Ерикәйне дә татар телендә либреттолар һәм җырлар язу эшенә тарта. 1935–1941 елларда Ә.Ерикәй «Шауласын, гөрләсен безнең җыр», «Комсомолка Гөлсара», «Гармун», «Яшь егетләр, яшь кызлар», «Тагын килер язлар», «Тын бакчада», «Туган ил», «Бибисара», «Кәккүк», «Алсу», «Минзәлә» һ.б. иҗат итә.

Бөек Ватан сугышы елларында Ә.Ерикәй фронт газетасында хезмәт итә, совет сугышчыларын фашизмга каршы көрәшкә өндәгән шигырьләр, очерклар һәм җырлар яза.

1945-50 елларда Татарстан язучылар берлегенә җитәкчелек итә. СССР Югары советының 2нче һәм 3нче чакырылышы депутаты (1946-54).

Сугыштан соңгы чорда шагыйрь поэмалар, лирик шигырьләр, мәсәлләр, дүртьюллыклар, җырлар, мәкаләләр яза, тәрҗемә итә. 
Ә. Ерикәйне үзенчәлекле шагыйрь итеп танытканы – кыска лирик шигырьләр һәм җырлар. Җыр итеп язылган шигырьләре халыкчан шигъри бизәкләр, тапкыр сүзләр, чорга хас иҗтимагый фикер-хис белән сугарылган. Аларның ритмик төзелеше, эчке аһәңе үзеннән–үзе көйне сорап тора, шуңа күрә композиторлар Әхмәт Ерикәй поэзиясенә еш мөрәҗәгать итәләр. 1982 елда шагыйрьнең җырлары аерым китапка тупланып «Ике йөз җыр» исеме белән басылып чыкты.

Әхмәт Ерикәй 1967 елның 15 сентябрендә Мәскәүдә вафат була.

Шулай ук карагыз   

Татар шагыйрьләре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
1902 ел



Вакыйгалар 
 4 август — Темза астында җәяү күчү тонеле ачыла.

Туулар 

 5 март — Мансур Мозаффаров, Татарстанның халык артисты, Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты, композитор.
 15 июнь — Шамун Фидаи, шагыйрь.
 16 декабрь — Әхмәт Ерикәй, шагыйрь.

Вафатлар 

 18 июнь — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.
 28 июнь — Ричард Роджерс, АКШ композиторы.
 2 сентябрь — Каюм Насыйри, татар галиме, язучы, мәгърифәтче.
 19 сентябрь — Масаока Сики, япон шагыйре, язучы, әдәби тәнкыйтьче.
 29 сентябрь — Эмиль Золя, француз язучысы.

1902 ел
Еллар
1775 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 16 декабрь — Джейн Остин (), инглиз әдәбияты классигы (1817 елда вафат булды).

Вафатлар 

1775 ел
Еллар
Джейн Остин

Джейн Остин (ингл. Jane Austen, 1775 елның 16 декабре – 1817 елның 18 июле) – инглиз язучысы. Хатын кызлар өчен ромманнар язучыларның беренчесе. Джейн Остин китаплары классика булып саналалар. Алар Бөекбритания мәктәпләрендә һәм колледжларныда һаман укытылалар.

Чыганаклар 

Инглиз язучылары
Бөекбритания язучылары
Инглизләр
Җөмадиәл-әүвәл

Җөмадиәл-әүвәл ( җөмада әл-әўўәл) — Һиҗри тәкъвимнең бишенче ае.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Мөхәррәм

Мөхәррәм ( әл-мөхәррәм) — Һиҗри тәкъвимнең беренче ае. Айның унынчы көнендә Гашура бәйрәме билгеләнә.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Сәфәр

Сәфәр ( сәфәр) — Һиҗри тәкъвимнең икенче ае.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Рабигыль-әүвәл

Рабигыль-әүвәл ( раби‘ әл-әўўәл) — Һиҗри тәкъвимнең өченче ае. Бу айда Мөхәммәд с. г. с. туды.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Шәгъбан

Шәгъбан ( шә‘бан) — Һиҗри тәкъвимнең сигезенче ае.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Шәүвәл

Шәүвәл, Шәввәл ( шәўўал) — Һиҗри тәкъвимнең унынчы ае.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Сириус Блэк

Сириус Блэк (Sirius Black) – Гарри Поттер турындагы романнар сериясе герое. 3 ноябрендə 1959 елда туган. Ата- Орион Блэк, ана- Вальбурга Блэк. Аның энесе- Регул Блэк. Ул Хогвартста, Гриффиндорда укыган. 18 июнендə 1996 елда үтерелген.

Гарри Поттер

de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Sirius Black
en:Order of the Phoenix (fiction)#Sirius Black
fi:Feeniksin kilta#Sirius Musta
ka:ფენიქსის ორდენი#სირიუს ბლექი
lt:Fenikso brolija (organizacija)#Sirijus Blekas
tr:Zümrüdüanka Yoldaşlığı#Sirius Black
vi:Hội Phượng Hoàng#Sirius Black
Зөлхиҗҗә

Зөлхиҗҗә ( ҙу әл-хиҗҗәһ) — Һиҗри тәкъвимнең уникенче ае.

 Гарәфә көне (9 нчы Зөлхиҗҗә);
 Корбан бәйрәме (10 нчы Зөлхиҗҗә);
 Тәшрикъ көннәре (11, 12, 13 нче Зөлхиҗҗә).

Искәрмәләр 

Һиҗри
Хогвартс

Хогвартс Тылсым Академиясы  – Гарри Поттер турындагы романнар сериясендә тылсым мәктәбе.

Тарих 
Хогвартс 11нче гасырда ул заманның иң көчле 4 тылсымчысы – Годрик Гриффиндор, Салазар Слизерин, Кандида Когтевран, Хельга Пуффендуй
тарафыннан төзелә.Ул Шотландияда урнашкан.

Факультетлар 
Тылсым мәктәбе Гриффиндор, Слизерин, Когтевран, Пуффендуй факультетларына бүленә. Укучыларны факультетлар буенча аларның характерын, сыйфат, сәләтләрен исәпкә алып, Годрик Гриффиндорның Бүлүче Эшләпәсе төркемли. Һәр факультетның үз деканы, ягъни җитәкчесе була.

Хогвартста уку көне 
Хогвартс укучылары  иртән, сәгат 9:00 да Олы Залда ашыйлар.Аннары дәресләргә юнәләләр. Алар бер сәгат баралар,араларында 15әр минут тәнәфес була.
Хогвартс расписаниясендә көндезге аш, кичке аш каралган. Кичләрен укучылар Уку залында өй эшләре хәзерлиләр. Укучылар  факултет башнясында яшиләр. Дәресләр төрле башняларда үтә.

Хогвартс дәресләре

Кара көчләрдән саклану 
Бу фән кара көчләрдән сакланырга, аларга каршы торырга өйрәтә. Әмма бу фән Хогвартста ләгънәтләнгән. Кайчандыр, Волан-де-Морт бу фәннән укытучы булып керергә теләгән. Әмма , ул вакыттагы  Хогвартс директоры – Альбус Дамболдор  аны эшкә алмый. Шуның өчен, Кара Лорд бу эшне ләгънәтли, һәм бу эштә беркем дә бер елдан артык эшли алмаган .

Гарри Поттер
de:Handlungsorte der Harry-Potter-Romane#Hogwarts
Пуффендуй

Пуффендуй – Хогвартс тылсым мәктәбендә факультет. Нигез салучысы-Пенелопа Пуффендуй. Укучыларына эшне ярату,намуслылык хас. Талисман – барсук. Төсләре – сары. Деканы – Помона Стебель.

Гарри Поттер
Фәтхулла Гүлән

Фәтхулла Гүлән яки Фәтхуллаһ Гүлән (төр. Fethullah Gülen (Fetosh), 1941 елның 27 апрелендә, Әрзурум, Төркиядә туды) –  язучы, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе. 30га якын китабы һәм төрле гәҗит-журналларда мәкаләләре басылган. Төрекчә, гарәпчә, фарсы, һәм госманлы төрекчәсе телләрендә яза . Гәҗит журналистлары һәм язучылар вакыфын оештыручыларның берсе. 

Диннәр арасында аралашу-диалог фикерен актив рәвештә алга этәрүче.

1999 елда сәламәтлек проблемалары аркасында АКШга күчеп китә. Хәзер Пенсильвания штатында яши.

Агулау турында хәбәрләр 
2021 елның 17 ноябрендә Пенсильвания штатындагы утарында Фәтхуллаһ Гүләнне агулап үтерергә маташу турында хәбәрләр тарала .

Чыганаклар

Искәрмәләр 

Төркия галимнәре
Ислам галимнәре