alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Procionedoj

Procionedoj (latine : Procyonidae) estas familio de mamuloj. Ili estas plandoirantaj, karnovoraj bestoj kun etaj ŝirdentoj, longa vosto. Ili ne havas cekumon. Iuj kredis klasigenda la malgrandan pandon inter la procionedoj, sed genetikaj esploroj lastatempe sugestis ke ĝi prefere konsistigu propran familion sub la superfamilio Musteloidea, sub kiu ankaŭ estu la musteledoj kaj procionedoj.

 Lav-urso aŭ Prociono (Procyon lotor)
 Krabo-manĝanta Lav-urso (Procyon cancrivous)
 Ringovosta basarisko aŭ Basarisko (Bassariscus astutus)
 Svelta urso aŭ Basariciono (Bassaricyon gabbii)
 Blankanaza urso aŭ Nazuo (Nasua narica)
 Kinkajuo aŭ Potoso (Potos flavus)

pli detale:

 subfamilio : † cinarktenoj - Cynarctinae
 subfamilio : procionenoj - Procyoninae
genro : basarisko - Bassariscus -
specio : Ringovosta basarisko aŭ Kata basarisko - Bassariscus astutus (14 :::: subspecioj)
specio : Kakomistlo aŭ Malgranda basarisko - Bassariscus sumichrasti (5 :::: subspecioj)
genro : basariciono - Bassaricyon - olingo
specio : basariciono svelta - Bassaricyon gabbii
specio : basariciono suda - Bassaricyon alleni
specio : basariciono orienta -Bassaricyon beddardi
specio : basariciono okcidenta - Bassaricyon pauli
specio : basariciono norda - Bassaricyon lasius
specio : Olingito - Bassaricyon neblina
genro : LAVURSO PROCIONO,
specio : prociono LOTORO - Procyon lotor 
specio : prociono akva - Procyon insularis 
specio : prociono insula - Procyon maynardi
specio : prociono orienta - Procyon gloveralleni 
specio : prociono eta - Procyon minor
specio : prociono nana - Procyon pygmaeus
specio : Krabo-manĝanta Lav-urso - Procyon cancrivorus
genro : NAZUO - Nasua - nosál
specio : nazuo blanknaza - Nasua naricaspecio : nazuo longnaza - Nasua nelsonispecio : nazuo ruĝa - Nasua nasua genro : NAZUO MONTARA
specio: nazuo montara - Nasuella olivaceagenro : CERKOLEPTO - Potos
specio : Kinkajuo - Potos flavus''

 
Mamul-nomenklaturo de Středa

Familioj de mamuloj
Evaldo Pauli

Evaldo PAULI (naskiĝis la 24-a de Februaro 1925 en Antônio Carlos, Brazilo, mortis la 17-an de Aŭgusto 2014 en Florianópolis, Brazilo) estis brazila esperantisto, profesoro kaj honora membro de UEA (2002).

Li diplomitiĝis pri filozofio kaj instruis ĝin dum la tuta vivo. Nun li estas emerita profesoro de la Federacia Universitato de Sankta Katarino, post tridek jaroj da laboro (1955-1985). Li profesoris ankaŭ en UNIVALI - Universitato de "Vale do Itajaí" kaj en AIS - Akademio Internacia de Sciencoj de San Marino. Li estas membro de la Brazila Akademio de Filozofio, Instituto Histórico e Geográfico de Santa Catarina (Historia kaj Geografia Instituto de Sankta Katarino), kaj Academia Catarinense de Letras (Sankta Katarina Beletrisma Akademio). En la Esperanta movado membro de:
 Brazila Esperanto-Ligo, 
 Esperanto-Asocio de Sankta Katarina. 
 iama prezidanto de Kultura Fondaĵo Simpozio.
 iama prezidanto de FAT - Filozofia Asocio Tutmonda.
 delegito de Universala Esperanto-Asocio.

Liaj grandaj kontribuoj al la Esperanto-movado estas en la kampo de kulturo kaj tute aparte en filozofio. En Gazetara Komuniko de UEA Nr-o 554 li estis taksita „la plej elstara Esperanto-aganto en la kampo de filozofio dum la lastaj jardekoj“. Li estis fondinto de la fondaĵo Simpozio, kreinto de la Filozofia Enciklopedio, verkinto de lernolibroj kaj de filozofiaj libroj  kaj prezidanto de la Filozofia Asocio Tutmonda.

Verkoj
 Mil Jaroj de Kristana Filozofio, Eldonejo Simpozio, Florianopolo, 1985.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 Enciklopedio Simpozio: interreta projekto redaktata de Evaldo Pauli 

Brazilaj filozofoj
Brazilaj esperantistoj
Honoraj membroj de UEA
Hans Bakker

Hans BAKKER (naskiĝis la , mortis la  en Amsterdamo) estis nederlanda esperantisto kaj honora membro de UEA (2002) kaj de TEJO (1976). Li estis filo de alia konata esperantisto, kiu ankaŭ nomiĝis Hans Bakker, kaj edzo de Ans Bakker-ten Hagen.

Dum sia vivo li faris multajn laborojn, la lasta estas ĉe la nederlanda partio Verda-maldekstra. Li lernis Esperanton ĉirkaŭ la jaro 1953, iĝis membro de TEJO en 1955, kunorganizis la 20-an kongreson de TEJO en Amsterdamo en 1964, gvidis NEJO-komisionon de TEJO (poste KER) de 1965 ĝis 1976, gvidis la afrikan agadon de UEA de 1980 ĝis 2001. Li instruis al afrikanoj sendante la unuan lecionon de kurso Ferez, ricevante la testfolion, korektante ĝin, kaj resendante ĝin kun la dua leciono, kaj tiel plu. Tamen li neniam iris al Afriko. Aldone Bakker estis estrarano de UEA 1992-1995.

Notoj

Referencoj 

Nederlandaj esperantistoj
Esperantisto de la Jaro
Honoraj membroj de UEA
Estraranoj de UEA
Honoraj membroj de TEJO
Esperanto-movado en Afriko
Premio Deguĉi
-237

En la jaro 237 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Kartago konkeris la sudon de Iberio.
 Romo konkeris Sardinion kaj Korsegon al Kartago.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Asoka reĝo de Hindio
-238

En la jaro 238 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Kartago kreis koloniojn en Iberio;

Naskiĝoj

Mortoj
-239

En la jaro 239 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Fino de Antigonida dinastio en Makedonio.
 Kometo Halley estis videbla.

Naskiĝoj 
 Enio, romia poeto.
-245

En la jaro 245 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-249

En la jaro 249 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-259

En la jaro 259 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-269

En la jaro 269 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-279

En la jaro 279 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-295

En la jaro 295 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Romio: Quintus Fabius Maximus Rullianus kaj Publius Decius P.f. Mus iĝis konsuloj.

Naskiĝoj

Mortoj
-296

En la jaro 296 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 La Ĉina poeto Qu Yuan estis ekzilata de reĝo Qing Xiang.
 Romio: Dua konsulato de Apio Klaŭdio la Blinda kaj de L. Volumnius C.f. Flamma Violens.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Filipo la 4-a reĝo de Makedonio
-298

En la jaro 298 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Romio: Lucius Cornelius Scipio Barbatus kaj Cn. Fulvius Cn.f. Maximus Centumalus iĝis konsuloj.

Naskiĝoj

Mortoj
Nankino

Nankino aŭ Nankingo () estas milionurbo en la Ĉina Popola Respubliko. La ĉina nomo signifas "suda ĉefurbo". Nankino estas ĉefurbo de la provinco Ĝjangsuo.

Historio 
Nankino havas historion de pli ol 2000 jaroj. Ekde 220 ĝis 589 ĝi estis ĉefurbo de malgrandaj dinastioj, ekde 1127 ĝis 1279 ĉefurbo de la suda Dinastio Song, kaj komence de la Dinastio Ming (1368) Nankino estis ĉefurbo de la tuta Ĉinio. Nankino en tiu tempo havis gravan havenon.

La Porcelanturo aŭ Porcelanpagodo de Nankino (en ĉina 南京陶塔 Nánjīng Táotǎ), estis pagodo de preskaŭ 80 m de alto situanta borde de la rivero Jangzio en Nankino, iama ĉefurbo de Ĉinio. Ĝi estis konstruita en la 15a jarcento dum la dinastio Ming, kaj detruita en la 19a jarcento dum la Tajpinga ribelo.

En la jaro 1842 Nankino estis la loko de la "Traktato de Nankino", per kiu Okcidento igis la "Regnon de la Mezo" malfermiĝi. En tiu paco Hongkongo iĝis brita kaj Ŝanhajo iĝis zono ne regita de la ĉina registaro. En la jaro 1911 Nankino refoje estis ĉefurbo de la Ĉina Respubliko pro la ruinigo de la ĉina monarkio far Sun Yixian, kaj ekde 1927 ĝis 1949 ĉefurbo de la registaro de Kuomintango.

Nankino estis loko de la Masakro de Nankingo en la jaro 1937. En tiu militkrimo la Japanaj okupantoj murdis 300 000 ĉinajn civilulojn. Ĝi estis loko ankaŭ de la Naciisma Registaro de Nankino, aliancano de Japanio

Nuntempe Nankino estas grava centro de la komerco kaj eduko de la orienta Ĉinio.

Servoj 
 Nankina Universitato

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Listo de urboj de Ĉinio
 Ĉina Popola Respubliko
 Ĝjangsuo
 2078 Nankingo

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Artikoloj rilataj al Nankino 

 
Urboj de Ĉinio
Urboj de Ĝjangsuo
Milionurboj
Astano

Astano (kazaĥe Астана [astaná], latinigita kiel Astana; laŭvorte tradukita: ĉefurbo), por nelonga tempo renomita Nursultano (), kaj en Septembro 2022 denove al Astano, antaŭe konata sub la nomoj Akmolo, Celinogrado kaj Akmolinsko, estas la ĉefurbo de Kazaĥio depost kiam la tiama prezidento de Kazaĥujo Nursultan Nazarbajev deklaris ĝin ĉefurbo en 1997. La urbo en la koro de Kazaĥio ne estis eminenta antaŭ 1997, kiam Almato estis la ĉefurbo de Kazaĥio. Nuntempe Astano fariĝis la simbolo de la moderna Kazaĥio: ĝi ne evoluis nature kiel la antaŭa ĉefurbo (Almato), sed ekestis post decido de la prezidento ke la provinca urbeto Akmola (970 km pli norden) fariĝu la nova ĉefurbo.

 Horzono: UTC +6h
 Loĝantaro: 1 350 228 (2022)

Astano estis fondita en la jaro 1824 kiel rusa fortikaĵo, antaŭ 1965 nomata Akmolinsko, inter 1965-1991 Celinogrado, 1991-1994 Akmolo (= blanka tombo).

Vidindaĵoj 
La plej konata konstruaĵo estas tiu de la brita arkitekto Norman Foster kaj nomiĝas Bayterek : turo 105 metrojn alta kaj havas je la pinto oran ovon (en ĝi troviĝas dukilograma ora triangulo, en kiu estas manŝablono de la eksprezidento Nazarbajev); de tie videblas alia konstruaĵo de Norman Foster, la butikcentro Ĥan Satir en formo de vitra tendo, kie la temperaturo vintre kaj somere, 24h/24, estas 24 °C. La urbo posedas ankaŭ moskeon ornamitan per blanka marmoro kaj oro, unu de la plej grandaj en la centra Azio. La nova koncerthalo nomata la Piramido de la Paco, dezajnita de la arkitekto Norman Foster - grandega piramido 62 metrojn alta, kiu povas gastigi 3.500 personojn. Alia renoma arkitektoburoo, la dana BIG, konstruis la futurisman nacian bibliotekon.

La loĝantoj de Astano pasigas sian labortagon plejparte en senfinaj aŭtovicoj, ne ekzistas metroo kaj ekster la urbo en la senfina stepo apenaŭ videblas aŭtoj.

Servoj
 Nacia eŭrazia universitato nomita laŭ L. N. Gumiljov

Gefiloj 
 Halina Gorecka, ruslanda eldonistino kaj matematikistino

Vidu ankaŭ 
 Ĥan Satir
 Kazaĥio Karlag (ru : Карлаг), muzeo pri la karaganda gulago
 Karagando
 Igor Kurĉatov, nuklea fizikisto kaj poste pacifisto.
 Semej
 Aralo, lago kun ekologia kastastrofo

Bildaro

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

http://www.astana.dan.kz  Astano

http://www.agun.kz  Kazaĥia Ŝtata Agrikultura Universitato

http://www.kz/eng/goroda/astana/astphoto1.html fotoj de Astano

 
Ĉefurboj de Azio
Ĉefurboj de Eŭropo
Urboj de Kazaĥio
Metropoloj
-293

En la jaro 293 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Romio: L. Papirius L.f. Cursor kaj Sp. Carvilius C.f. Maximus iĝis konsuloj

Naskiĝoj

Mortoj
-291

En la jaro 291 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
L. Postumius L.f. Megellus 3-an fojon, C. Iunius C.f. Bubulcus Brutus, iĝis konsuloj.

Naskiĝoj

Mortoj
Koan Imperiestro de Japanio
-288

En la jaro 288 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Iĝis konsuloj: Q. Marcius Q.f. Tremulus 2-an, P. Cornelius A.f. Arvina 2-an fojon;
 Fondo de la Biblioteko de Aleksandrio;

Naskiĝoj

Mortoj
Almato

Almato (, rusa formo  Alma-Ata) estas industria urbo, la plej granda en Kazaĥio, eksa ĉefurbo de la respubliko. Ĝi situas en sud-oriento de la lando. Almato estis fondita en 1854 kiel rusa fortikaĵo sur la loko de kazaĥa vilaĝo Almati. Ĝi enhavas proksime  loĝantojn (en 2010).

Ekde 1927 ĝi estis ĉefurbo de Kazaĥio, dekomence de Kazaĥia Soveta Respubliko, poste - de sendependa Kazaĥio, ĝis 1998. La nova ĉefurbo iĝis Astana (eksa Akmolinsk/Celinograd), kaj Almato nun neoficiale estas nomata “la suda ĉefurbo”. Ĝi restas tre grava komerca kaj kultura centro kaj estas konsiderata unu el la plej komfortaj urboj de eks-Sovetunio. Ĝi estas konata ankaŭ ekster Kazaĥio kiel tre verda urbo, kies multaj stratoj aspektas kiel verdaj tuneloj inter la grandaj arboj. El la urbo estas bela panoramo de la montoj, kiuj ĉenas sude de la urbo.

Nomo 
Tuj post la fondiĝo la urbo (tiam nur fortikaĵo) estis nomata Vernij (Верный, “Fidela” en la rusa).

La nuna nomo de la urbo — Almati — estas tradicie misinterpretata kiel “Patro de pomoj”, kvankam tio estas nur laŭvorta traduko de la rusa versio de la nomo - Alma-Ata (ata signifas “patro” en la kazaĥa lingvo). Tamen Almaty vere devenas de la vorto alma “pomo”, do la nomo de la urbo havas rilaton al pomoj kaj povas esti tradukata kiel “Pomeca”, “Pomriĉa” aŭ simile.

Transporto 
En Almato estas uzata vasta reto de trolebusaj kaj busaj itineroj. La trama reto signife malkreskis (restas nur du funkciantaj itineroj). Por la jaro 2008 estas planata funkciigo de la unuaj 8 stacioj de Metroo de Almato.

Vidindaĵoj 
La banloko Arasan estas la plej granda kaj plej bona kuracloko en Centra Azio. La komplekso okupas tutan areon en la centro de la urbo kaj estas kombinaĵo de rusa kaj turka arkitekturo.

Ĝemelurboj 
Almato ĝemeliĝis kun jenaj urboj:

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Nacia Biblioteko de Kazaĥio
 Alatau

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retpaĝaro de Almato  （kazaĥe, angle, ruse）
 Flughaveno de Almato  (ruse, angle)
 Paĝo de oferto de Almato en 2014 por  Olimpiaj ludoj
 Gvido de Almato  (angle)

Urboj de Kazaĥio
Milionurboj
Iamaj ĉefurboj
Almato
Srinivasa Aiyangar Ramanujan

Srinivasa Aiyangar RAMANUJAN, [ŝrinivAsa Aijangar ramAnaĝan] naskiĝis la 22-a de decembro, 1887 en Arode, Tamil Nadu, Barato, mortis la 26-a de aprilo, 1920 en Kumbakoman, Tamil Nadu, Barato. Li estis unu de la plej grandaj matematikaj genioj.

Li devenis el malriĉa bramana familio kaj estis edukata kun granda energio de sia patrino. En la lernejo, li estis bona, sed ne eksterordinara. Post atingi 15 jarojn li montris ekstreman matematikan talenton. Hazarde li trovis libron Synopsis of Elementary Results in Pure Mathematics ("Resumo de elementaj rezultoj per pura matematiko"). Sed tiu libro estis preskaŭ sen klarigoj kaj Ramanujan lernis labori tiamaniere. Baldaŭ li konis la tutan libron kaj komencis fari proprajn formulojn. Li mem eltrovis solvojn de problemoj, kiujn grandaj matematikistoj jam trovis.

Koncentriĝinte sole je matematiko, li lernis malbone en lernejo kaj, pro tio, li preskaŭ ne sukcesis fini ĝin. Li ricevis stipendion en Pachaiyappa's College, sed ne sukcesis pri la angla lingvo.
Tamen oni permesis al li studi en la universitat. Li publikigis artikolojn en matematikaj revuoj, sed neniu rekonis lin esti genio. Li sendis multajn leterojn al gravaj matematikistoj, sed neniu komprenis liajn formulojn sen klarigoj.

Nur la brita matematikisto Godfrey Harold Hardy serioze legis lian leteron kaj rekonis lin esti genio komence de la jaro 1913. Hardy venigis Ramanujan al Kembriĝo, Anglio en Trinity College. Ĉar Ramanujan havis problemojn kun la angla kulturo kaj klimato, li ofte estis malsana kaj malbonfartis. Ramanujan povis labori nur kun Hardy, kiu oferis ĉion pro la laboro kun Ramanujan. Tiamaniere ili havis grandajn sukcesojn, sed Ramanujan neniam povis adaptiĝi al la angla medio. Ramanujan malsaniĝis pro tuberkulozo kaj mortis 32 jarojn aĝa. Hardy nomis la tempon pasigitan kun Ramanujan la plej feliĉa periodo de lia vivo. Ramanujan postlasis notlibrojn, kiuj ankoraŭ plenas de misteroj.

Eksteraj ligiloj 
  (recenzo pri lia filmbiografio)

Barataj hinduistoj
Tamiloj
Barataj matematikistoj
Kombinatorikistoj
Nombroteoriistoj
Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Naskiĝintoj en 1887
Mortintoj en 1920
Ĥartumo

Ĥartumo aŭ Kartumo ( [ĥartUm]) estas la ĉefurbo de Sudano kaj situas en la kunfluo de la blua kaj la blanka Niloj. Kune kun apuda Omdurmano, Ĥartumo estas de la plej granda kaj grava urbo de Sudano.

Klimato 
Ĥartumo havas varman dezertan klimaton. Nur en julio kaj aŭgusto pluvas, jare po 155 mm. La averaĝa temperaturo estas 38 °C, (dumnokte 16 °C).

Historio 
Egiptianoj fondis Ĥartumon en la jaro 1820 origine kiel milita posteno.

Muhammad Ahmad, kiu sin titolis kiel La Mahdo, konkeris Ĥartumon en la jaro 1885 kaj detruis la urbon. Ekde la batalo de Omdurmano je la 2-a de septembro 1898 venkita de la Britianoj, tiuj rekonstruis la urbon. Tiu batalo, proksime de Ĥartumo, estis la lasta grava kavaleria batalo en la mondo. En ĝi partoprenis Winston Churchill.

Vidindaĵoj

Servoj 
 Sudana Universitato por Scienco kaj Teknologio
 Universitato de Ĥartumo

Piednotoj 

Ĉefurboj de Afriko
Urboj de Sudano
Milionurboj
Agantuk

Agantuk (La nekonatulo) estas filmo de bengala reĝisoro Satyajit Ray de 1991; ĝia ĉefa aktoro estas Utpal Dutt.

En burĝa Kalkato-a familio la edzino, Anila, ricevas leteron el viro, kiu asertas esti ŝia onklo. Tiu onklo malaperis antaŭ tridek kvin jaroj. Li estas fremdulo al la familio, kaj estis komprenita kiel mortinta. Li skribas, ke li tuj venos kaj pasigos kelkajn tagojn ĉe ŝi. Li alvenas kaj rakontas, ke li estas homologiisto. Li vojaĝadis tra la mondo: Europo, Usono, kie li loĝis kun la indiĝenaj amerikanoj kaj eldonigis libron «An indian Among Indians» (vortludo pri «indian» =hindio, kaj «indian»= indiano). Poste li same loĝis inter la sud-amerikaj indianoj. Li asertas esti nun survoje al Aŭstralio por vivi kun la tieaj aborigenoj.
Subindra, la edzo de Anila pridubas la nekonaton. Li suspektas ke eble tiu estas fripono, kiu intencas kapti la heredaĵon. Tial diversaj elprovoj estas laŭvice uzataj al li cele al malkovri la veron. Sed la nekonato tre bone trapasas ilin kaj montras lertan psikan komprenon.

Male al la gepatroj la juna filo de Anila akceptas la onklo tuj de l’ komenco.
Sed la edzo neniam sukcesas kompreni la strangan vizitanton. Post sceno kie ciuj rekuniĝas unusente dancante tradician dancon kun la loĝantoj de adivasi-a vilaĝo (आिद वासी = praaj loĝantoj) de Bengalo, la onklo foriras tiom neatendite, kiom li alvenis, lasante malantaŭ si kelkajn neforgeseblajn frazojn.
(ekzemple: dum unu elprovo far iu amiko familia, tiu tiklas la nekonaton pri kanibalismo: «ĉu tio ne estas la plej barbara, sovaĝa malciviliza el ĉiaj kutimoj?» la onklo respondas: «Jes kanibalismo estas barbareca. Sed ĉu vi scias, kio estas eĉ pli barbareca kaj malciviliza, nu, vidi senhemulojn kaj drog-dependuloj en urbo tiel, kiel New-York. Kaj la kapableco far unu civilizo venki aliajn kaj detrui tutajn urbojn per nur puŝante unu butonon. Centfoje pli barbareca tio ja estas!»)
Tiu psikologie riĉa, pensiga, ĉuiganta filmo estas bela kaj simpla kiel desegno, aŭ kiel medita momento sur iu Kalkata-a mejdan (=libera spaco, ludplaco).

Eksteraj ligiloj 
 http://satyajitray.ucsc.edu/films/agantuk.html  
 http://satyajitray.org/films/agantuk.htm  
 http://www.satyajitray.org/films/agantuk.htm  
 http://www.yale.edu/safs/agantuk.html  

Barataj filmoj
Filmoj aperintaj en 1991
Deguĉi Kjotaro

Deguĉi Kjotaro (出口 京太郎 ; Hepburn:DEGUCHI Kyotaro; Kunrei:DEGUTI Kyotaro; naskiĝis en 1936) estas japana esperantisto kaj honora membro de UEA (2002).

Kiam li estis juna, li faris esperantistan mondvojaĝon kaj estis la unua aziano, kiu gajnis premion en la kongresaj aŭtoraj oratoraj konkursoj, kio kuraĝigis aliajn azianojn partopreni. Lia libro pri la tiama mondvojaĝo estis tradukita al la japana kaj la angla. Kiel prezidanto de Esperanto-propaganda Asocio de Oomoto li daŭre subtenas la movadon lande kaj internacie, kaj rekte esperantistigis kelkajn nunajn influajn movadanojn. Li multe klopodis por ke ekestu subteno al Esperanto fare de religiaj gvidantoj tra la mondo, kaj ne laste, li estis la iniciatinto de la Premio Deguĉi, kiu kuraĝigas esperantistojn ĉiujare agadi por Esperanto.

Verkoj

Japane 
 Esperanto-koku shuyuuki, 1965. (esperante: Miaj vojaĝoj en Esperantujo). Estas angla traduko eldonita en 1968 nome de My travels in Esperanto-land.

Referencoj 

Japanaj esperantistoj
-248

En la jaro 248 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Apero de sadukeoj;

Naskiĝoj

Mortoj
-247

En la jaro 247 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-246

En la jaro 246 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Arzako la 1-a iĝis imperiestro de Partoj kaj fondas la dinastion de Arzakidoj;
 Seleŭko la 2-a iĝis imperiestro de Seleŭkio;
 Ptolemeo la 3-a ekreĝis en Egiptio.

Naskiĝoj 
 Hanibal Barka
-243

En la jaro 243 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj 
 Hung Ming, inventinto de la domenludo.

Mortoj
-242

En la jaro 242 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
En Romio oni instalis la funkcion de "pretoro por pilgrimantoj" (praetor peregrinus), kiu celis plibonigi la rilatojn inter la romianoj kaj la eksterlandanoj.

Naskiĝoj

Mortoj
-241

En la jaro 241 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Fino de la unua Punika Milito en kiu Romo venkis Kartagon.
 Romia teritorio dividita je provincoj.
 Ardashir fondis la duan Persan imperion.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Arcesilao greka filozofo.
 Eŭmeno la dua reĝo de Pergamo.
Shatranj ke Khilari

Ŝatranĝ ke Ĥilari (la ŝakluduloj) estas filmo de bengala reĝisoro Satyajit Ray de 1977 pere de Sanĝiv Kumar, Said Ĝafre, Richard Attenborough, Tom Alter kaj aliaj.

Estas historia filmo montrante la vivon kaj manierojn en Islama Hindio de la dek-naŭa jarcento (1856 precize).
Tiu filmo montras paralele la senhelpan, dignan, historian dramon de la Hinda reĝlando Avadh, kies ĉefurbo estas Laknaŭ, kaj islamana reĝo naŭab Ŭaĝid Ali Ŝa, kiun la anglaj kaptas, sen ke la naŭab, artisto kaj poeto, sed tute ne regema, povus ion ajn ol poezie plori, ĉar jam la angloj subskribis kun ĝi traktaton de “protekto”, kaj li ne tenis sufiĉan armeon, kaj la privatan, personan, ankaŭ komikan, de du riĉaj nobeluloj de tiu reĝlando, nedisigeblaj amikoj, kiuj tute perdinte la militajn virtojn de iliaj avoj, pasiiĝis ĝis obsedo pri la ludo de ŝako (1), neglektante siajn edzinojn.
Oni povus trovi etossimilecojn inter tiu filmo kaj :
 La komedioj de Molière, precipe liaj prikarakteraj komedioj, pri diverspecaj maniuloj, ktp. Oni povas diri ke tio estas ia Molièr-aĵo en Hindio.
 Shakespeare : kiel en Shakespeare la verko estas plurdimensiaj, totala teatraĵo de la mondo, la individuaj dramoj meze de la historiaj dramoj, eĥantaj unuj la aliajn, kosma emocia sento.
 La diro de Jean Giraudoux en Electre, pri la pasio, kiu plej malhelpas la feliĉon : la persistemo - « feliĉa familio, tio estas loka malvenko, feliĉa epoko, tio estas ĝenerala kapitulacio ». Tio estas la amara leciono de la filmo : konsentiĝi kun la malvenko, la malsukceso, individua kaj kolektiva povas esti ia saĝeco, almenaŭ onia sorto.
 Kaj la lasta sceno, eble la plej kortuŝa, tiom, kiom tiu de Manhattan filmo de Woody Allen, post kiam Mir pro ekpuŝo de incitiĝo pafis al Mirza kaj plendas honte, ke « mi ne plu havos partneron por ludi ŝakon », Mirza respondas al li « sed vi havas unu antaŭ vi ! » (tiel komprenigante pudore, ke li pardonas al li), kaj fine li konkludas :« Post kiam noktiĝos, ni rehejmiĝos. Ni ambaŭ bezonas mallumon, ke ĝi kaŝu niajn vizaĝojn. »

Ankaŭ la rolo de Kapitano Weston, tiom britomiena, sed enaminĝinta al la urdua poezio estas rimarkinda.

(1) Ŝako laŭ la hindaj reguloj de la origina Ĉaturango aŭ Ŝatranĝo.

Eksteraj ligiloj 
 http://satyajitray.org/films/shatran.htm  
 http://satyajitray.ucsc.edu/films/shatranj.html
 http://www.satyajitray.org/films/shatran.htm  

Barataj filmoj
Filmoj aperintaj en 1977
Historiaj filmoj
Urdua poezio

Urdua poezio (urdue: اردو شاعری, Urdu Shayari) estas urdulingva poezio. Ĝi disvolviĝis sub influo de la persa kaj la araba poezioj kaj, siavice, multe influis literaturojn de sia regiono.

Ekzemplo de urdua poezio
Du versoj el urdua poezio pri la trudata foriro de la lasta naŭab de Laknaŭ:
जब  छोङ  चले  लखनऊ  नगरी
कहो  हाल  आदम  पर  कया  गुजरी
t.e.:
kiam forlasante nian amatan urbon Laknaŭ
diru do kion ni devas travivi

Vidu ankaŭ:
muŝairo

Listo de urduaj poetoj
Baqir Ali Chirkeen
Faiz Ahmed Faiz
Muhammad Ikbal
Noon Meem Rashid

Eksteraj ligiloj 
bonega kaj riĉa TTT-ejo pri urdua poezio (angle kaj urdue)
rete aŭdeblaj urdu-poetoj 
alia ret-aŭdebla muŝajra TTT-ejo 
urdu-poetoj
Laknaŭo

Laknaŭo ( [lakhanaū; laĥanau] ,  [laknaŭ], ) estas milionurbo en Barato. Hodiaŭ Laknaŭo estas granda, industria urbo. Multaj historiaj monumentoj situas en la nordokcidento de la malnova urbo. Ĝi estas la ĉefurbo de Utar-Pradeŝo kaj estis ĉefurbo de la regno de la Aŭad-dinastio en la tempo de la Naŭab Asaf ud-Daŭla (1775-1797).

 horzono: GMT+4,5h
 loĝantaro: 2 472 250 (2005)

Tiutempe Laknaŭo iĝis urbo de kulturo, poezio, scienculoj kaj nobeloj. Tiel restis ĝis ĉirkaŭ 1920. La naŭaboj igis multaj "Imambara"-ojn, moskeojn kaj aliajn momumentojn. Tio estas nomigata "Naŭaba Arkitekturo". La Imambara-oj ankoraŭ estas uzata en la monato de Muharram.

En la jaro 1856 Laknaŭo iĝis brita (pri tiu epizodo vidu filmon Shatranj ke Khilari), sed la Naŭaboj restis gravaj. En la jaro poste, 1857, Laknaŭo estis centro de la granda Ribelo de Sipajoj, kiun la britoj venkis.

Geografio 
Laknaŭo situas sur ebenaĵo 123 metrojn super la marnivelo proksimume meze de la subŝtato. Kanpur troviĝas 78, Agra 291, Gaziabad 401, ĉefurbo Delhio 417, Kolkato 888, Mumbajo 1208 kilometrojn (aere) .

Klimato 
Laknaŭo situas en humida subtropika klimato laŭ klimata klasifiko de Köppen Cwa. La someroj estas ekstreme varmaj pro proksimeco al tropika zono. La temperaturo varias inter 18-32 °C. En la plena jaro pluvas averaĝe 917 mm, plej ofte pro la musonoj inter junio-septembro.

Vidu ankaŭ
 Romano Umrao Jaan Ada

Eksteraj ligiloj 
 Lakno
 Sieĝo de Lakno
 Lakno
 Fotoj

Urboj de Utar-Pradeŝo
Urboj de Barato
Milionurboj
-251

En la jaro 251 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Aleksandro el Sikiono liberigis sian urbon de Sparta regado, kaj poste aliĝigis ĝin al la Aĥaja Ligo.
Unua Punika Milito: Batalo de Panormo - Kartagia armeo sub Hasdrubal estis venkitaj de la Romanoj sub L. Caecilius Metellus.
-252

En la jaro 252 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-253

En la jaro 253 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-254

En la jaro 254 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-255

En la jaro 255 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-257

En la jaro 257 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-258

En la jaro 258 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Kartago okupis la teritorion de nuna Portugalio.

Naskiĝoj

Mortoj
Balatonberény

Balatonberény [balatonberEnj] estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo kaj konata somera banloko en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Somogy, en Distrikto Marcali.

Bazaj informoj
 Areo: 26 km²
 Loĝantaro: 1210
 Poŝtkodo: 8649
 Telefonprefikso: 85

Situo
Balatonberény estas la plej lasta komunumo laŭ la suda bordo de Balatono, situanta laŭ traira flankovojo (ĉefvojo kaj aŭtoŝoseo estas proksime), laŭ fervojo Budapeŝto-Nagykanizsa. Fonyód troviĝas 20 km-ojn for.

Historio
La vilaĝo estis unuafoje menciita en la jaro 1121, en la fondletero de monaĥejo de Almádi kiel „Buren”. La hungara grafo József Hunyadi konstruigis banejon en la jaro 1881, post tio la vilaĝo iĝis ŝatata loko por la ripozantoj.
 
La vilaĝo apartenas al vinregiono de Balatonfüred-Csopak. En la proksimo situas la varmakvaj kuracbanejoj de Hévíz kaj Zalakaros.

Vidindaĵoj
 gotika katolika Preĝejo Johano Baptisto (Balatonberény) de 1433?, en 1744? parte barokiĝis kaj turo alkonstruiĝis
 skulptaĵo pri Sankta Vendelo de 1793

Ĝemelkomunumoj 
  Sântimbru, Rumanio

Fontoj 
 kolekto de koncernaj paĝoj
Willi Hennig

Willi HENNIG, naskiĝis la 20-a de aprilo 1913, mortis la 5-a de novembro 1976, estis germana biologo kaj estas opiniata "patro" de la taksonoma sistemo nomigita kladistiko.

Ligilo 
 http://www.cladistics.org/about/hennig.html 

Germanaj biologoj
Germanaj entomologoj
Kladistiko

Kladistiko aŭ kladiko estas skolo de biologia klasado (taksonomio), kiu aranĝas organismojn surbaze de ilia disbranĉiĝo en evoluo (la arbo de evoluo) kaj ne nur laŭ ilia forma, morfologia simileco. Ĉefa kontribuinto al ĉi tiu skolo estis Willi Hennig, germana entomologo, kiu mem ne uzis la nomojn klado aŭ kladistiko. Li uzis germane la nomon phylogenetische Systematik, filogenetika sistematiko. La vorto kladisktiko venas el la malnovgreka κλάδος/klados, kiu signifas branĉo.

El kladistika analizo rezultas arbo-simila rilato-diagramo nomataj kladogramo, kiu montras konjektitajn parencecojn. La esploristo povas formi sian analizon el tiom da observoj, kiom li opinias sufiĉa. Moderna kladistika analizo plej ofte bazas sin sur vasta, diversa informaro, inkluzive de DNA-vicoj (t.n. molekulaj datumoj), biokemiaj observoj kaj morfologiaj datumoj.

En kladogramo ĉiu organismo estas, en la senco de grafea teorio, “folio”, kaj ĉiu interna nodo ideale estu dubranĉa, t.e temas pri duuma arbo. La du taksonojn kiuj eliras el sama nodo oni nomas fratoj aŭ fratgrupoj. Ĉiu subarbo, ĉu ĝi enhavas nur unu folion aŭ centmilojn da folioj, estas nomata klado. Natura grupo konsistas el ĉiuj organismoj en unu klado, kiuj do havas unikan komunan praparencon, la eliran nodon de tiu klado, kiu siavice ne havas idojn ekster la grupo. Ĉiun kladon markas aro da karakterizaĵoj, kiuj aperas en ĉiu ĝia membro, sed ne en tiuj aliaj vivaĵoj, el kiuj ĝi disiĝis. La karakterizajn, komundevenajn ecojn oni nomas kundevenaĵoj (aŭ, per greka derivaĵo, sinapomorfioj) de tiu klado. Ekzemple, kundevenaĵo de ĉiuj insektoj en la ordo koleopteroj (skaraboj apartenas al tiu ordo) estas la malmolaj antaŭaj flugiloj, t.n. elitroj, kiuj servas ne por flugi sed por ŝirmi kaj kovri; ĉe filikoj tia eco estas la elspirala disvolviĝo de novaj folioj.

Kladistiko aŭ Kladiko aŭ Filogenetika Sistematiko estas metodo de Evolua Biologio, fondita de la germana zoologiisto Willi Hennig en la 1950-aj jaroj kaj priskribita en lia libro Grundzüge einer Theorie der phylogenetischen Systematik 1950.

En kladistiko oni diferencigas ĉe la taksonoj inter la primitivaj, praaj (pleziomorf) kaj la novaj, deduktitaj (apomorf) karakterizaĵoj. Oni grupigas laŭ la novaj karakterizaĵoj kaj prezentas la parencan distancon sur figuro (kladogramo).

Pleziomorfo

Apomorfo

Homoplazio

Vidu ankaŭ 
 taksonomio
 Filogenetika arbo

Taksonomio
Pi-proksimeca tago

Pi-proksimeca tago estas unu el du festotagoj (la alia estas Pi-tago), kiuj festas la nombron Pi. Oni festas ĝin plej ofte je la 22-a de julio, kiu skribiĝas laŭ la Usona normo kiel 22/7. Se oni komprenas tiun daton kiel frakcion, ĝi estas ofte uzata proksimumo (fakte sufiĉe preciza; por esti pli preciza necesas frakcio kun denominatoro de 106, nome 333/106) de Pi. Same kiel okaze de la Pi-tago (festata je la 14-a de marto), je tiu ĉi tago foje okazas festoj en la matematikaj fakoj de diversaj universitatoj kaj lernejoj tutmonde.

Aliaj datoj 
Ekzistas pluraj datoj, je kiuj oni povas festi la Pi-proksimecan tagon, kvankam festado je la 22-a de julio estas konsiderata la plej ofta:

 22-a de julio (22/7 estanta kutima proksimaĵo de Pi)
 26-a de aprilo (kiam la distanco kiun la Tero dum jaro travojaĝas ĉirkaŭante la Sunon, dividita per la vojo kiun ĝi jam sukcesis travojaĝi en la koncerna jaro, egalas al Pi)
 10-a de novembro (la 314-a tago de la jaro, kio similas al la proksimaĵo de Pi 3,14)
 21-a de decembro (la 355-a tago de la jaro, festita je 1:13 pro la proksimaĵo 355/113 po Pi, unue malkovrita en Ĉinio)

Vidu ankaŭ
 Daniel Tammet

Pi
Festoj
-261

En la jaro 261 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Antioko la 2-a iĝis imperiestro de Seleŭkio;

Naskiĝoj

Mortoj
-262

En la jaro 262 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-264

En la jaro 264 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Komenciĝis la Unua Punika Milito.

Naskiĝoj

Mortoj
-265

En la jaro 265 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Eŭklido, greka filozofo kaj geometro
-266

En la jaro 266 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-267

En la jaro 267 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Brindisi konkerita de Romio;

Naskiĝoj

Mortoj
-271

En la jaro 271 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Epikuro
-272

En la jaro 272 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Pirho
-273

En la jaro 273 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
Kabulo

Kabulo (paŝtune كابل [kabul]) estas ĉefurbo de Afganujo.

Geografio 
Kabulo troviĝas en montaro en orienta parto de Afganio. La supermara alteco estas 1500-1850 m.

Historio 
Kabulo estas 3000-jara urbo, kiu situas laŭ gravaj komercaj vojoj. Inter 1504-1526 Babur havis tie rezidejon, poste Barato okupis ĝin. En 1776 Kabulo iĝis ĉefurbo, sed kiel ĉefurbo de sendependa ŝtato ekde 1919. Ekde 1979 militado komenciĝis kontraŭ influo de Sovetunio. Ankaŭ nun Kabulo troviĝas en milita zono.

La 15-an de Aŭgusto 2021, nur kelkajn tagojn post la foriro de usonaj trupoj kiuj apogis lian reĝimon kaj kompletigante la praktikan rapindan ekkontrolon de la lando, talibanoj eniris en Kabulon dum Ghani foriris eksterlanden.

Klimato 
Kabulo havas senpluvan klimaton, nur vintre neĝas. La someroj estas longaj kaj varmaj kun tre malalta humideco. La vintroj estas malvarmaj sed mallongaj, daŭrante de decembro ĝis marto.

Trafiko 
Kabulo havas internacian flughavenon. Tie renkontiĝas gravaj vojoj de la lando.

Vidindaĵoj 
La aĝa parto de Kabulo estas plenigita kun bazaroj metitaj laŭ siaj mallarĝaj stratoj.
 Nacia Muzeo de Afganio
 nacia muzeo kaj nacia galerio
 maŭzoleoj de imperiestro Babur kaj Timur Ŝah Durrani
 moskeo Id Gah de 1893
 fortikaĵo
 bestoĝardeno
 parkoj

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Kvartalo Veziro Akbar Ĥano
 Internacia Sekurec-Asista Forto, kies sidejo estas en la urbo
 Listo de urboj de Afganio
 Listo de milionurboj

Notoj 

 
Urboj de Afganio
Ĉefurboj de Azio
Milionurboj
Ŝirazo

Ŝirazo ( [ŝiRAZ]) estas unu el la ses plej grandaj milionurboj de Irano en provinco Farso. Oni taksas la urbon loko de poezio, tapiŝoj, vino, rozo kaj amo. En Ŝirazo troviĝas la dua plej granda flughaveno de Irano, post la flughaveno Teheran Mehrabad. Ŝirazo estas ankaŭ la plej grava irana urbo en la kampo de transporto, komunikado kaj informteknologio. La urbo estas nomata "urbo de ĝardenoj kaj poetoj". 

Ŝirazo estis la ĉefurbo de Persa Imperio sub la Zanda dinastio inter 1750 kaj 1794, kiam la kaĝaroj translokiĝis la ĉefurbon al Teherano. Kun Isfahano kaj Teherano, Ŝirazo estas hodiaŭ unu el la tri kulturaj kaj artaj ĉefurboj de Irano.

Bazaj informoj 
 Loĝantaro: 1,4 mio (2020)
 Horzono: GMT + 3,5 horoj
 Supermara alteco: 1505 m
 Areo: 340 km²
 Telefonkodo: 711
 Poŝtkodo: 71300-71400

Geografio 
Ŝirazo troviĝas en montara regiono en la sud-okcidenta parto de la lando. Teherano troviĝas je 942 kilometroj.

Historio 
La loko estis jam longe loĝata, la loka vinkulturado daŭras 1800 jarojn. Ĝis apero de araboj ĝi estis karavanserajo (ripozejo de karavanoj), centro de bazarado. Inter 1750 kaj 1781 Ŝirazo estis ĉefurbo de la Persa Imperio. Ĝi havis urbomuron en la 10-a jarcento kaj havis faman universitaton. Dum la 18-a jarcento diversaj katastrofoj okazis (tertremoj, epidemioj kaj sieĝoj).

Ekonomio 
La ekonomio baziĝas sur agrikulturo (vinbero, oranĝo, kotono kaj rizo) elektroniko kaj nafto.

Klimato 
En Ŝirazo en julio kaj en aŭgusto la temperaturo atingas la 30 C'-ojn. Vintre tio falas preskaŭ ĝis frostopunkto.

Trafiko 
Ŝirazo havas internacian flughavenon, aŭtoŝoseon, fervojo kaj metroo.

Vidindaĵoj 

 pordego
 maŭ
 provinca muzeo
 moskeoj, inter kiuj elstaras la Moskeo Nasir ol Molk
 citadelo
 anglikana preĝejo

Servoj
 Universitato de Ŝirazo

Famuloj 
 Plej elstara naskito de la urbo estas la mistika poeto Hafizo. 
 La urbo estas la politika centro de la kaŝgajoj. 
 Kutbaldin al-Ŝirazi (perse قطب‌الدین محمود بن ضیاالدین مسعود بن مصلح شیرازی) estis saĝulo kaj poeto de la 13-a jarcento kiu faris kontribuojn al astronomio, matematiko, medicino, fiziko, muzika teorio, filozofio kaj Sufiismo.
 En 1819 naskiĝis en la urbo Sayyid Alí Muḥammad, kiu deklaris esti la Báb (la "pordego") kaj konsideris sin mem la 'mahdi'. Lia sekvanto Bahá'u'lláh poste establus la Bahaan Kredon. 
 Sibavejhi (aŭ Sibujah', perse: سيبويه , arabe: سیبویه), unu el la fondintoj de la araba gramatiko, la 'Kitāb' (=libro), mortis ĉi tie.

Ĝemelurboj 
  Chongqing, Ĉinio
  Nikozio, Kipro
  Duŝanbo, Taĝikio
  Weimar, Germanio

Vidu ankaŭ 
 Saadi, fama mistika poeto
 Hafizo, unu el la plej famaj persaj poetoj

Bildgalerio

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
  ()

 
Urboj de Irano
Milionurboj
Ĥanuko

Ĥanuko (Lumfesto - חנוכה [ĥanuka'] en la hebrea lingvo kaj חנוכה [ĥani-ke] en la jida) estas juda festo celebrata ok tagojn komence de la sunsubiro de la 24-a de kislevo (variaj tagoj en decembro aŭ la fino de novembro laŭ la Gregoria kalendaro). Ĝi estas kromnomata "la festo de lumoj", ĉar ĝi memorigas la miraklon de tiam, kiam oleo por unu tago daŭris ok tagojn en la lampo (menoro) de la Templo de Jerusalemo, laŭ la libroj pri la Makabeoj (troveblaj en la Septuaginto, sed ne en la hebrea Masora Biblio).

Oni manĝas specialajn manĝaĵojn (benjetoj, terpomaj patkukoj, kaj ĉokoladaj moneroj ["gelt"oj]), ludas specialajn ludojn (turboj) kaj lumigas specialan kandelaron. Kontraŭe al la nacia kaj religia simbolo de sepkandela menoro, la ĥanuka multkandelingo havas entutte naŭ kandelojn, po unu por ĉiuj el ok tagoj de la origina evento plus unu "ĉefkandelo", kiu nomiĝas la "ŝamas" aŭ "ŝamaŝ", kiu brigias je ĉiuj ok tagoj de la festo kaj servas por bruligi la aliajn.

Male al la aserto de kelkaj, Ĥanuko'  ne iĝis la kristanisma Kristnasko, kvankam tiu estas proksima tempe; la 25-a de decembro estis origine en mitraismo "la naskiĝtago de la nevenkita suno" (dies natalis solis invicti), kaj la kristana eklezio transformis tiun sunnaskon en kristnaskon. Alia miskredo estas ke Ĥanuko estas nur "juda Kristnasko", sed ĉi tio ne estas vera. Ĝi estas tute aparta festo, kiu estas proksima al la Kristnaska festo.

La festo Ĥanuko okazis inter sunsubiro de la 22-a de decembro de 2019 kaj sunsubiro de la 30-a de decembro de 2019. En 2020, ĝi komenciĝis la 10-an de decembro; en 2021, la 28-an de novembro. La kialo por ĉi tiu diverseco inter datoj de jaroj, estas ke la datoj Ĥanuko baziĝas sur la juda kalendaro, ĝi okazas ĉiujare la 25-an de kislevo ĝis la 2-a de Teveto.

Referencoj 

Judaj festoj
Hebreaj vortoj kaj esprimoj
Nefertito

Nefertito estis edzino de herezula faraono Amenofiso 4-a/ Aĥenatono. Ŝia nomo signifas "La belulino venis".

Leteroj trovitaj en Amarna-o montras, ke intertraktadoj disvolviĝis cele al geedziĝo de Amenofiso la 3-a kaj mitana princino. Sed Amenofiso mortis antaŭ ties elfiniĝo; Tial historiistoj opinias, ke ŝi estis fakte Nefertito, kaj edziniĝis kun la filo Amenofiso 4-a. Cetere ŝia genta aspekto kaj ŝia aparta kufaĵo estas el Azio.

Ŝi partoprenis en la religiaj streboj kaj reformoj de Amenofiso 4-a/ Aĥenatono, kaj post kiam li devis submetiĝi al la venkinta rezisto de la pastrularo Amon-a de Tebo , ŝi male restis fidela al la Aton-a fido. En la Amarno-aj muraj pentraĵoj ŝi estas konstante pentrita kun la faraono, sed tio kompreniĝas pro la emo naturema kaj familiema de tiu artostilo. Pli rimarkinda , la arĥeologiistoj en Aton-templo en Karnako trovis la Kartuŝon sianoman 564 fojojn, kaj tiu de la faraono Aĥenatono nur 320 fojojn, ŝajnas ke ŝi rolis grave en la Aton-a religia-politika "revolucio".

Vidu ankaŭ 
 Antikva Egiptio
 Arto de Antikva Egiptio
 3199 Nefertiti

Bibliografio 
 Wera Blanke: La belulino venis – 100 jarojn Nefertito en Berlino. Okaze de ekspozicio pri Nefertito, historia rakonto pri la vivo de la gravuloj de ties epoko, nome Nefertito mem, sed ankaŭ Tutanĥatono, poste nomita Tutanĥamono, Eĥnatono kaj Horemhebo, inter aliaj. Beletra Almanako (nº 18), oktobro 2013, paĝoj 46-53.

Egiptaj reĝinoj
Virinoj
Fasonado

Fasonado aŭ dezajno estas la teĥnika arto doni fasonon al industrie aŭ teĥnologie produktata objekto. Fasono ampleksas ĉiujn formajn kvalitojn de artefarita objekto, kiujn oni kreis konscie kun konsidero de kaj aspekto kaj funkcio. Plej ofte temas pri utiligebla kaj reproduktebla produkto.

Fasoni estas kompleksa tasko, kiu integras teĥnikajn, sociajn kaj ekonomiajn rimedojn, konsiderojn biologiajn kaj psikologiajn kun la efikoj de materialoj, formoj, koloroj kaj spaco ĉiam rigarde al ĉies interdependeco. Fasonado do povas postuli multajn horojn da laboro intelekta, modlado, iterativaj ŝanĝoj kaj re-plandesegnado.

Lingva noto 
Dezajno (tiel en PIV 2002/2005) kaj dizajno (tiel en ReVo) estas neoficialaj neologismoj, ambaŭ bazitaj sur la angla vorto "design" [diZAJN]; ĝi estas Formo kaj aspekto de artefarita objekto, kutime utileca kaj industrie produktata, kiu estu funkcitaŭga kaj estetike valora. 

Fasono estas Fundamenta vorto, kiu origine havis signifon limigitan al la fasono de vestaĵoj; sed jam ĉe Zamenhof, kaj tre multe en la nuntempa lingvouzo, la signifo de "fasono" ampleksiĝis al aliaj produktitaj objektoj.

Cetere, en praktika uzado oni iam bezonas distingi fasonon kaj dezajnon. Ekzemple en tipara familio oni povas havi plurajn tiparajn fasonojn (rektan, kursivan ktp — en tia uzo fasono priskribas funkcion) prezentantajn iun unuecon de dezajno (arta stilo, nuanco estetika).

Rilato inter fasonado kaj metiartoj 
Fasonado en si mem estas granda industrio en la moderna epoko, precipe en la okcidenta civilizo. Ĝi rilatas al la metiartoj, kaj ofte fluas la limo inter tiuj du. Tamen la metiartoj pli ofte temas pri la praktika laboro, dum fasonado pritemas ideojn. Ekzemple, ĝenerala jup-kudrado estas "metio", la specifa scio aplikata por finkudri jupon estas "metiarto", kaj ofte oni kudras laŭ specifa "fasono". Se tiu fasono plias la bazan praktikecon (kaj do enhavas grajnon da arto en si), verŝajne ĝin fasonis fasonisto sperta pri "fasonado".

Specoj de fasonado 
Tridimensia fasonado
Industria fasonado - Urba fasonado - Vestaĵa fasonado

Dudimensia fasonado
Grafika fasonado - Afiŝa fasonado - Retfasonado - Skribfasonado

Vidu ankaŭ 
 Arkitekturo
 Inteligenta Dezajno
 Krepovo
 Modo
 Skribarto

Fontoj 

 
Estetiko
Industria dezajno
Manĝilo

Manĝ'il'o estas ilo uzata por preni kaj enbuŝigi eron da manĝo (kaj kelkfoje trinkaĵon), kiel tranĉilo, kulero, forko, bastoneto aŭ simila objekto. Ĝi do ne inkludas aliaj ilojn por manĝo, kiel bovlojn aŭ telerojn (uzita por teni la manĝaĵon sed ne enbuŝigi ĝin), kaj ankaŭ ne glasojn (uzata por kaj teni kaj enbuŝigi, sed nur trinkaĵo kaj ne por preni de alia ilo). Dum kulero kaj forko servas por preni aŭ teni manĝaĵon, tranĉilo servas por ĝin dispartigi.

La plej simpla ilo por manĝi estas la homa mano, kaj en multaj kulturoj oni uzas precipe ĝin. Tamen por varma aŭ grasa manĝo, tiu metodo malbone taŭgas, kaj do homoj evoluigis novajn rimedojn. Unu solvo estas teni la manĝon per alia manĝaĵo, ekzemple oni povas teni viandon per panaĵo (hamburgero, nan, pico). Alia ebleco estas uzi artefaritajn ilojn, kaj tio oni nomigas manĝilo.

Ĉefaj manĝiloj estas en la Orientazia civilizo:
 manĝobastonetoj

kaj en la Okcidenta civilizo:
 forko
 kulero
 tranĉilo

La okcidentecan "triopon" oni ofte nomas manĝilaron.

Vidu ankaŭ 
 telero
 bovlo
 glaso
 ujo

Fontoj
-274

En la jaro 274 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-275

En la jaro 275 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-277

En la jaro 277 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Keltoj transiras Bosporon kaj subtenas Nikomedo de Bitinio en batalo kontraŭ Zipoito (Bonvolu kontroli la nomojn!).

Naskiĝoj

Mortoj
-278

En la jaro 278 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-281

En la jaro 281 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Antioko la 1-a iĝis imperiestro de Seleŭkio;

Naskiĝoj

Mortoj
-282

En la jaro 282 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Zenodoto iĝis estro de Biblioteko de Aleksandrio

Naskiĝoj

Mortoj
-283

En la jaro 283 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-284

En la jaro 284 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Iĝis konsuloj: C. Servilius Tucca kaj Lucius Caecilius (Caelius) Metellus Denter, iĝis konsula sufekto: Manius Curius Dentatus
 Yan-regno konkeris Qi-regnon

Naskiĝoj

Mortoj
-285

En la jaro 285 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
C. Claudius M.f. Canina kaj M. Aemilius Lepidus iĝis konsuloj.

Naskiĝoj
Plaŭto

Mortoj
-286

En la jaro 286 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Pirho, reĝo de Epiro konkeris Makedonion.
 M. Valerius Maximus (Potitus?) kaj C. Aelius Paetus iĝis konsuloj.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Chuang-Tzu
Provenco

Provenco, okcitanlingve  [pʀuˈvensɔ] ( laŭ mistrala normo) kaj franclingve  [pʁɔ'vɑ̃s], estas histori-kultura regiono el Okcitanio. Estas ankaŭ la nomo de antikva reĝolando kaj posta graflando.

Nuntempe ĝi situas en Francio kaj akordiĝas kun granda parto de ĝia administra regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura, sud-oriente de la franca regno. Provenco etendiĝas el regiono Nimes ĝis la dekstra bordo de la rivero Var kie limiĝas kun la antikva Graflando Nico.

Ĝi entenas la departementojn (départements) Var, Vaucluse, Bouches-du-Rhône kaj partojn de Alpes-de-Haute-Provence kaj Alpes-Maritimes. La ĉefaj urboj de Provenco estas Marsejlo (Marselha/Marseille), Nico (Niça/Nice), Tolon/Toulon, Avinjono (Avinhon/Avignon), Arles, Ais/Aix-en-Provence.

Historio 
Antikvaĝe liguroj kaj keltoj estis ties loĝantoj. Ekde ĉirkaŭ -600 la marbordan zonon koloniis helenoj. En la 2-a jarcento a.K. la romianoj igis la regionon provinco (de la latina vorto provincia devenas la nomo Provenco). Post la falo de la romia imperio visigotoj, araboj kaj fine frankoj invadis Provencon.

La okcitana lingvo antikve konata ankaŭ kiel Provenca lingvo estis grava lingvo eŭropa dum la Mezepoko.

Hodiaŭ Provenco estas parto de la administra regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura (tiel nomita ekde 1976).

Provencaj elstaruloj

Komponistoj 

 André Campra (° 1660 - † 1744)
 Jean Gilles (° 1668 - † 1705)
 Jean-Joseph Mouret (° 1682 – † 1738)
 François Bazin (° 1816 - † 1878)
 Ernest Reyer (° 1823 - † 1909)
 Darius Milhaud (° 1892 - † 1974)
 Georges Aubanel (° 1896 - † 1978)
 Henri Tomasi (° 1901 – † 1971)
 Olivier Messiaen (° 1908 – † 1992)
 Guy Bonnet (° 1945) ankaŭ kantisto

Pentristoj 

 Paul Cézanne
 François Marius Granet
 Alfred Lombard
 Henri Matisse
 Pablo Picasso
 Vincent van Gogh
 Louis Parrocel (1634 - 1694)
 Joseph Parrocel (1646 - 1704)
 Nicolas Mignard (1606 - 1668)
 Jacques-Ignace Parrocel (1667 - 1722)
 Pierre Parrocel (1670 - 1739)
 Étienne Parrocel (1696 - 1776)
 Michel-François Dandré-Bardon (1700 - 1783)
 Claude Joseph Vernet (1714 - 1789)
 Antoine Roussin (1819 - 1894)
 Édouard-Auguste Imer (1820 - 1881)
 Paul Saïn (1853 – 1908)
 Auguste Roure (1878 - 1936)
 Victor Crumière (1895 - 1950)
 Michel Trinquier (1931)

Verkistoj 

 Jean Aicard
 Henri Bosco
 Alphonse Daudet
 Jean Giono
 Marie Mauron
 Frédéric Mistral, Nobel-premiinto pri literaturo
 Marcel Pagnol, ankaŭ kinfaristo
 Jean Echenoz
 Émile Zola
 Edmond Rostand
 Antonin Artaud
 Robert Ruffi

Dum la 20a jarcento, provenca literaturo renoviĝis kaj estis tre produktiva, danke al la laboro de multaj verkistoj inter ili Philippe Blanchet, lingvisto kaj fakulo pri la provenca lingvo.

Aliaj 
 Pytheas (4a jarcento a.K.)
 Francesco Petrarca (1304-13749)
 Nostradamus (1503-1566)

Vidindaĵoj 

Naturaj regionoj de Francio
Baldomero Espartero

Baldomero ESPARTERO (27-a de februaro de 1793 – Logroño, 8-a de januaro de 1879), hispana generalo, liberala politikisto.

Espartero estis la ĉefo de la trupoj lojalaj al Izabela la 2-a dum la enlanda Unua Karlisma Milito, subskribis la pacatraktaton de Bergara je 1839, kiu atestis pri la malvenko de la ribelaj karlistoj. Li pro tio ricevis la titolon de Duko de la Venko (Duque de la Victoria).

Fariĝinte simbolo de la progresistoj, li estis regento de 1840 ĝis 1843. Post la alveno al la plena reĝeco, li devas retiriĝi kaj ekziliĝi. Li revenas al la povo kiel prezidanto de la ministraro inter 1854 kaj 1856.

Post la revolucio de 1868 oni proponas al li fariĝi reĝo, sed li rifuzas. Oni donas tamen al li la titolon Princo de Vergara.

Vidu ankaŭ 
 Maria Kristina Burbono

Bildaro 

Hispanaj politikistoj
Karlismaj militoj
Parua genro

La specioj de la genro Parus estas Paseroformaj birdetoj el la familio de Paruedoj.

Dum kelke da tempo oni enmetis en tiun genron multajn speciojn kiuj nuntempe oni konsideras for de la genro, komune nomataj esperante Paruo . Inter ili tre konataj specioj estas:
 Granda paruo "Parus major",
 Blua paruo "Cyanistes caerelus",
 Nigra paruo "Periparus ater",
 Tufparuo "Parus cristatus".

Ĉie, kie ili vivas, oni vidas ofte paruojn en ĝardenoj, kie ili venas ĝis fenestrorandoj por serĉi manĝaĵon. Paruoj manĝas ĉefe insektojn, tamen dum vintro la semoj, ju pli oleaj des pli ŝatataj, iĝas grava parto en nutraĵo; tiam estas facile venigi paruojn apud domo per nutrejo.

Paruedoj
Birdoj de Eŭropo
Birdoj de Azio