alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Түбән Балтай

Түбән Балтай — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422344.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Биябашы

Түбән Биябашы — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422345.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Алан

Яңа Алан — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422324.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Колчык

Колчык — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422343.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Идрәс-Тинки

Идрәс-Тинки — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Коштаулы

Коштаулы, Коштавыл — Татарстан Республикасының Апас районына керүче авыл.

Географик урнашуы 
Сембер—Свияжск тимер юл тармагы янында урнашкан. Апас шәһәр тибындагы бистәсеннән 18 км көньяк-көнбатышка урнашкан.

Атаманың этимологиясе 
Топоним "кош" сүзе һәм "тау" оронимик терминының кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

Тарих 
Авыл 1647—1651 елларда беренче мәртәбә искә алына. XVIII гасырдан алып XIX гасырның беренче яртысына кадәр авыл халкы шәһәр крестьяннары итеп исәпләнгән. Игенчелек, терлек үрчетү, тимер һәм каеш сбруя һөнәрләре белән шөгыльләнгәннәр. XX гасырның башында авылда 1 мәчет, мәдрәсә, 2 җил тегермәне, 2 тимерче алачыгы, 5 төрле ашамлык кибете булуы теркәлә. 1920 елга кадәр авыл Казан губернасы Тәтеш өязе Черки-Килдураз вулысына кергән, 1927 елдан ТАССРның Буа кантонына керә. 1930 елның 10 августыннан алып Апас районына, 1963 елның 1 февраленнән Буа районына, 1964 елның 4 мартыннан тагын Апас районына кайтарыла.

Икътисади әһәмияте 
Хәзерге көндә авыл халкы игенчелек һәм сөтчелек белән мәшһүр. Авылда май заводы урнашкан.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия. К.: Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
 Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: Ике томда. I том (А – Л). – Казан: Мәгариф – Вакыт, 2015. – 543 б. 
Саттаров Г. Ф. Татар топонимиясе. – Казан: Казан ун-ты нәшр., 1998. – 438 б. 
 Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. – Т. 3: К–Л. – 664 с. 
 Татар теленең зур диалектологик сүзлеге / төз. Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, З. Р. Садыйкова, Т. Х. Хәйретдинова. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 839 б.

Искәрмәләр
Колгына (Татарстан)

Колгына — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422361.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ишәй (Апас районы)

Ишәй — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Тарих 
1646 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар, руслар булган.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Дәвеш

Дәвеш — Татарстан Республикасының Апас районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).
Дәвеш авылы Апас районында, район үзәге Апас авылыннан 12 чакрымда, Килдураз тимер юл станциясеннән—4, Тәтештән 45 чакрым ераклыкта урнашкан.
Халык саны — 448 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422361.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Дәвеш тарихи белешмәләрдә, халык авыз иҗаты әсәрләрендә телгә алына. Дәвеш авылы янында элек борынгы шәһәрлек хәрабәләре булуын С.М.Шпилевский билгеләп калдырган (1877, 495—496). XVIII йөз мәгълүматларын эченә алган Д.А.Корсаков белеш­мәсендә Дәвеш авылы да теркәлгән. Анда барлыгы 60 йомыш­лы һәм 14 керәшен татары көн иткән. К.П.Берстель белешмәсендә күрсәтелгәнчә, Дәвеш авылында 807 татар кешесе яшәгән.

Дәвеш авылы халкы июнь башында Колгына, Коштавыл һәм Кара Борнаш белән бергә Юа, Юалык җыенын бәйрәм иткән Дәвешнең өч ягында урманнар сузылган. Якында гына бормалана-бормалана Зөя елгасы ага. Зөянең уң як ярында бер-бер артлы калкулыклар, кечкенә генә таулар тезелеп киткән. Авылның көнчыгыш өлешендә Бола суы Зөягә кушыла. Авыл янын­да Үле Бола елгасы бар. Бу елга 1940 елларда тимер юл салын­ганнан соң, Бола суының агышы үзгәргәч барлыкка килгән.

Заманасында авыл урынында урман булганлыкны ышна ата­малары раслый. Ышна басулары урманнан чистартылып ясалган: Сәйдәш ышнасы, Шаһи бабай ышнасы.

Кыр уртасында Мәмәт чардуганы бар. Ул изге урыннардан санала. Анда Мәмәт исемле кеше күмелгән. Яңгыр озак яу­мый торса, өлкәннәр шунда барып яңгыр сорый, дога укыйлар.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Авылда туган күренекле шәхесләр 
 Хәлил Сәлимов (1947-2006), телче-галим, профессор, филология фәннәре докторы.
 Илсөя Төхфәтуллина (1967), драма актрисасы, ТР халык артисты (2016).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Болгаер

Кече Болгаер — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422358.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Болгаер

Олы Болгаер — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Халык саны — 237 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422358.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Биеш

Биеш — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл. Биеш авыл җирлеге үзәге.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Танылган шәхесләр 
 Дмитрий Горбунов (1924-1944), Советлар Берлеге каһарманы.
 Владимир Комиссаров (1938-2005), инженер-механик.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әлмәндәр

Әлмәндәр — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Болын-Балыкчы

Болын-Балыкчы — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Халык саны — 312 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422348.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Танылган шәхесләр 
 Мәгъсүмә Кәлимуллина (1913-1969), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Җиһанша Гали (1893-1938), БАССР прокуроры.
 Илгиз Кәлимуллин (1929-1989), шагыйрь.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Багыш

Багыш — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Тарих 
1646 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Шәхесләр 
 Һадый Галиев, фирка-хуҗалык эшлеклесе
 Ислам Насыйбуллин, Дан орденының тулы кавалеры (1943, 1945, 1945).

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зур Күккүз

Зур Күккүз — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Халык саны — 321 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422354.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Фәрит  Мөхәммәтшин
 Шәрәф Вәлиев

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Күккүз

Кече Күккүз — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422354.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кабык Күпер

Кабык Күпер — Татарстан Республикасының Апас районына керә торган авыл.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): руслар, татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Карамасар

Карамасар — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Халык саны — 264 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422363.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Моны да карагыз 
 Карамасар мәчете

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Акчишмə (Арча районы)

Акчишмə — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 229 тирәсендә. Почта индексы — 422036.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алан (Арча районы)

Алан — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 141 тирәсендә. Почта индексы — 422024.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Шәхесләр 
 Булат Сәлахов (1952), Чаллы татар театры актеры, ТР халык артисты.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алга-Көек

Алга-Көек — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 145 тирәсендә. Почта индексы — 422019.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бимәр (Арча районы)

Бимәр — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 0 тирәсендә. Почта индексы — 422019.

Тарих 
1829 елда нигезләнгән.

Демография

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Буҗа

Югары Буҗа — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 394 тирәсендә. Почта индексы — 422002.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 63%, руслар — 35%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Венета

Венета — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 138 тирәсендә. Почта индексы — 422012.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 76%, татарлар — 22%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Аты

Югары Аты — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 227 тирәсендә. Почта индексы — 422017.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Бирәзә

Югары Бирәзә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл. Арчадан 10 км төньяк-көнбатышрак урнашкан.

Почта индексы — 422020.

Тарих 
XVI гасырның икенче яртысында нигезләнгән. Бирәзәбаш буларак та билгеле. 20 гасыр башында мәчете була (построена в 1902; памятник архитектуры), мәдрәсәсе, су тегермәне, тимерчелек, 2 лавка. Авылның җире ул вакытта 1001 десятина тәшкил иткән. 1920нче елга кадәр Арча волостенә керә, 1920 елдан – Арча кантонында, 1930 елдан, Арча районы оешкач, шунда кертелә.

Демография 

Төп милләтләр (2000 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Истәлекле урыннар 
1902 елда төзелгән мәчет бинасы, архитектура истәлеге

Икътисад һәм социаль тармак 
Мәктәбе, мәдәният йорты, мәчете бар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Мәтәскә (Арча районы)

Югары Мәтәскә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 281 тирәсендә. Почта индексы — 422022.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Әзәк

Югары Әзәк — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 129 тирәсендә. Почта индексы — 422021.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Пошалым

Югары Пошалым — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 360 тирәсендә. Почта индексы — 422019.

Тарих 
1619 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Курса

Югары Курса — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 200 тирәсендә. Почта индексы — 422024.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән.

1863 елда Габделкәрим (1813—1873) һәм Гобәйдулла (?—1870) Апанаевлар иганәчелек ярдәме белән таш мәчет салынып беткән.

1912 елның 1 сентябеннән авылда мәгърифәтче, күренекле педагог Хәсән Фәтхетдинов укытучы булып эшли башлый (1948 елда ул Ленин орденлы белән бүләкләнә).

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Масра

Югары Масра — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 81 тирәсендә. Почта индексы — 422025.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Оры

Югары Оры — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 213 тирәсендә. Почта индексы — 422762.

Тарих 
1646 елда нигезләнгән. Кызлар һәм малайлар укуы аерым булган. "Һу дигел бәдәвам" сүзләре булган (Ходай исемен кабатлау) "Бидвам" әсәре өйрәнелгән булган. Үзәк Азия белән кәрван белән барып сәүдә алып барылган булган (кием-салым). Рус халкы вәкиле тимерчелек кәсебе белән мәшгуль булган. Авыл чирмеш авылы белән күрше булган.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Шәхесләр 
 Сөләйман бине Нәзир бине Туктамыш бине Мөслими (?—1837), сәүдәгәр, Ташкичү мәчетен төзетүче.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гарталовка

Гарталовка — Татарстан Республикасының Арча районындагы поселок.

Халык саны — 36 тирәсендә. Почта индексы — 422019.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар, татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ермоловка

Ермоловка — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 32 тирәсендә. Почта индексы — 422012.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Курса разъезды

Курса разъезды — Татарстан Республикасының Арча районындагы поселок.

Почта индексы — 422000.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Иске Йорт (Арча районы)

Иске Йорт — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 119 тирәсендә. Почта индексы — 422020.

Тарих 
1602 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каенсар (Арча районы)

Каенсар — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 174 тирәсендә. Почта индексы — 422011.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Танылган шәхесләр 

 Гөлназ Шәйхи (1970), журналист.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Казаклар (Арча районы)

Казаклар — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 97 тирәсендә. Почта индексы — 422028.

Тарих 
1646 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Казанка (Арча районы)

Казанка — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 158 тирәсендә. Почта индексы — 422019.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл Игенче (Арча районы)

Кызыл Игенче — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 56 тирәсендә. Почта индексы — 422006.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызылъяр (Арча районы)

Кызылъяр — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 203 тирәсендә. Почта индексы — 422762.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Күренекле кешеләр 
 Мостафа Ногман улы Ногманов (1912—1976) — шагыйрь.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл Тау (Арча районы)

Кызыл Тау — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 23 тирәсендә. Почта индексы — 422012.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Әтнә (Арча районы)

Кече Әтнә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422033.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мөндеш (Арча районы)

Мөндеш — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422022.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Шәхесләр 
 Фәрух Әхмәдуллин (1928-2000), рәссам.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Михайловка (Арча районы)

Михайловка — Татарстан Республикасының Арча районындагы поселок.

Почта индексы — 422012.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Наратлык (Арча районы)

Наратлык — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422033.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Ключище

Яңа Ключище — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422027.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мөрәле (Арча районы)

Мөрәле авылы — Татарстан Республикасының Арча районындагы, район үзәгенән 23 км төньяк-көнчыгыштарак, Кесмәс суы буенда торак пункт.

Тарих 
Авыл Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм. XVIII - XIX гасырның беренче яртысында Мөрәле халкы дәүләт крестьяннары категориясенә керә. Бу чорда яшәүчеләрнең төп һөнәрләре - авыл хуҗалыгы һәм терлекчелек.

XX гасыр башында авылда мәчет, тегермән, 3 кечкенә кибет эшли. 1914 елда башлангыч мәктәп ачыла.

Бу чорда авыл җәмгыятенең җир бүленеше 864,3 дисәтинә иде.

1920 елга кадәр Мөрәле Казан ханлыгының Мамадыш өязе Яңа-Чүриле авыл җирлегенең бер өлеше булып тора. 1920 елдан Мамадыш,1921-1922 елларда - ТАССРның Арча кантоннары составында. 1930 елның 10 августыннан Арча, 1944 елның 19 февраленнән Чүриле, 1956 елның 14 маеннан Арча районнарында.

Хәзер Мөрәле - Сеҗе авыл җирлегенең бер өлеше.

Колхозлар 
1930 елда авылда "Мөрәле" дигән колхоз оештырыла, 1953 елда ул Ленин исемендәге берләшкән колхоз составына керә. 1959 елдан - "Коммунист", 1991-1995 елларда "Мөрәле" колхозы. 1996 елдан "Мөрәле", 2000 елдан "Кесмәс" коллектив оешмасы, 2004 елдан "Ак Барс" агрокомплексы. 1990-нчы елларга кадәр авылда сарык һәм дуңгыз фермалары эшли.

Күпчелек Мөрәле халкы "Ак Барс" агрокомплексында эшли, кыр эшкәртә, сөт терлекчелеге белән шөгыльләнә.

Социаль өлкә 
1917 елдан бирле башлангыч мәктәп (2004 елда яңа бина төзелде), 1990 елдан балалар бакчасы, клуб, 2005 елдан мәчет һәм кибет эшли.

Табигый һәйкәл 
Авыл тирәсендә Казансу елгасының баш суларында "Аю Урманы" региональ әһәмияткә ия табигый һәйкәл бар (2001).

Үсемлекләр дөньясы 
Үсемлекләр дөньясы нарат һәм кара көпшәле урманнар, сирәк очрый торган кореаль үсемлекләр һәм хайваннар комплексы белән мәгълүм. Алар арасыннан  пузырник судетский, орлячок сибирский, воронец красноплодный, короставник татарский, веретеница ломкая, гадюка обыкновенная, сорокопут чернолобый Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән.

Халык саны 
1782 елда - 96 ир-ат җаны; 1859 ел-450, 1897 ел – 622, 1908 ел - 688, 1920 ел – 680, 1926 ел – 504, 1938 ел - 736, 1949 ел - 505, 1958 ел - 541, 1970 ел - 433, 1979 ел - 381, 1989 ел - 315, 2000 ел - 305, 2002 ел - 277, 2010 ел - 288, 2015 ел - 285 кеше (татарлар).

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Шәхесләр 
 Хәнәфи Бәдигый (Канәфи Бадыйков, 1941—2020) — язучы, шагыйрь, галим. Муса Җәлил премиясе лауреаты (2019).
Т. С. Мөбарәков (1932-1996) - язучы, математика фәннәре кандидаты;
Ш. К.Хаҗиев (1957 елгы) – эшмәкәр, меценат.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ашабаш

Ашабаш — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 159 тирәсендә. Почта индексы — 422014.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кишмәт

Кишмәт — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422013.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Колачы

Колачы — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 89 тирәсендә. Почта индексы — 422015.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зур Бирәзә

Зур Бирәзә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 378 тирәсендә. Почта индексы — 422002.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Корса

Түбән Корса — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422024.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Наласа

Наласа — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422018.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Танылган шәхесләр 
 Рөстәм Галиуллин (1987), язучы, галим.
 Әхәт Салих улы Салихов (1938), Казан дәүләт аграр университеты профессоры.

Әдәбият 
 Рәшит Галләм һ.б. Гасырларны кичкән Наласа (мөхәррир-төзүче Исрафил Насыйбуллин). Казан:Ихлас, 2012

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күпербаш

Күпербаш — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422002.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Авыл тарихы 
Арча ягы Күпербаш мәчетенең манарасын Галәү белән Кытан Гарифы икәүләп кисә. Кытан Гарифы сугыштан кайтмый. Әсирлектә ачтан интегеп үлә. Галәү авылда үлә.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Корайван

Корайван (рус. Курайван) — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 89 тирәсендә. Почта индексы — 422024.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Аты

Түбән Аты — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422016. Халык саны - якынча 200 кеше

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Орнаш

Орнаш (Әрнәш) — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 1 тирәсендә. Почта индексы — 422015.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Танылган шәхесләр 
 Илсур Шәйхетдинов (1936), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Зөләйха Богданова, Зөләйха Гыйззәтулла кызы Богданова (1886 — 1950), Хезмәт Батыры (1926), беренче татар театр актрисаларының берсе, Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская белән 1912 елда «Нур» Өфе труппасына нигез салучы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
 http://вики.татаровед.рф/doku.php?id=%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F%D1%88
Күкчә Бирәзә

Күкчә Бирәзә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422020.

Тарих

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Казиле (Арча районы)

Казиле — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 131 тирәсендә. Почта индексы — 422023.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Чүриле

Яңа Чүриле — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422000.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Көтек

Көтек — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422023.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гөберчәк

Гөберчәк — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 300 тирәсендә. Почта индексы — 422028.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Күренекле шәхесләр 
 Мөхәммәт Мәһдиев – Татарстанның халык язучысы, әдәби тәнкыйтьче, әдәбият галиме, укытучы.
 Сөнгатулла Мәһдиев (1885—1938), Гөберчәк мәчетенең имам-хатыйбы, сәяси золым корбаны. Мөхәммәт Мәһдиевның әтисе.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Мәдәният 
 Мөхәммәт Мәһдиев музее

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Төрнәле

Кече Төрнәле — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422019.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Пошалым

Түбән Пошалым — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422019.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Апайкина-Гарь

Апайкина-Гарь — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 103 тирәсендә. Почта индексы — 422019.

Тарих 
1819 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Кишет

Яңа Кишет — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422034.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Иябаш

Яңа Иябаш — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422035.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Авылда туган күренекле шәхесләр 
 Рафаил Төхфәтуллин (1924-1994), язучы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күлтәс

Күлтәс — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл. Ул Казаннан 87 чакрымда урнашкан.

Почта индексы — 422019.

Тарих 
Күлтәс авылы турында белешмәне XVIII йөз чыганагыннан (Д. А. Корсаков) таба алабыз. Калмес (Күлтәс) суы буена урнашкан Күлтәс авылында 42 ясаклы татар гомер иткән. Авыл И. А. Износков хезмәтендә дә (XIX йөз) искә алына. «Күлтәс, Күлтәс суы, Кече Пошалым, Күлтәс суы ярындагы Пошалым,— дип яза галим,— Себер элемтә юлының сул ягына урнашкан. Авылдагы 17 хуҗалыкта ислам динендәге 155 ир-ат һәм 159 хатын-кыз яшәгән, халкы Күлтәс авылы җәмгыятенә кергән. Тормыш-көнкүрешләре ярлы, кәсепләре умартачылык һәм иген игү булган». 1898 елгы китапта Күлтәс авылында татарлар яшәгәнлеге әйтелә. К. П. Берстель чыганагында күрсәтелгәнчә, Күлтәстә 350 татар кешесе исәпләнгән.

Күлтәс авылы халкы июнь башында күршедәге Югары Пошалым, Урта Пошалым, Түбән Пошалым авыллары белән Пошалым җыены, икенче төрле Күлтәс җыены үткәргән.

Күлтәс авылы зиратында XIX йөзгә мөнәсәбәтле кабер ташы табылган. Аңа болай дип язылган: «Мөхәммәд рәсүл Аллаһ. Нурмөхәммәт бине Таһир Күлтәс карьясендә күп сәнә имамәт итеп, 63 йәшендә миладийә 1884 беренче май вә һиҗрийә 1301 16 нчы рәҗәбтә вафат уларак мәдфүн». (Мәгънәсе: «Бу кабердә татар галиме Шәмсетдин Күлтәсинең әтисе җирләнгән».)

Күлтәс авылы — Арча районының төньягында. Авылны өч яктан калын урман әйләндереп алган. Бу урман, еракларга сузылып, мари урманнарына барып тоташа. Авыл өстеннән иске олы юл үтә. Бу юлдан сөргенгә хөкем ителгән кешеләрне алып киткәннәр. Элегрәк авыл хәзерге урыныннан бераз өстәрәк, олы юлга елышып ук утырган булган. Олы юл якын булгач, авыл халкы юлчы-узгынчылардан шактый зыян күргән. Шунлыктан авыл яңа урынга, юлдан ике чакрым читкәрәк күчеп утырган.

Борынгы заманнарда авыл тирәсендә вак күлләр күп булган, авылның исеме дә күл сүзеннән, дөресрәге «тәч күл» дигәннән килеп чыккан, имеш. Тора-бара бу тәчкүл атамасы Күлтәскә әйләнеп киткән. Авыл эченнән Күлтәс елгасы ага, ул авылдан ерак булмаган Сулы аланнан башлана һәм Казансу-га коя. Авылдан читтәрәк Тукбай елгасы, Түбән су буе, Зират асты чишмәсе, Габделхәй чишмәсе, Торна сазлыгы, Җенле наратлык, Пошалым каенлыгы, Нариман почмагы, Сулы алан, Гаяз аланы, Себер тракты исеме алган юл атамалары бар. Урман эченнән Чыпчык, Кенә, Арбаш юллары үтә. Бу юллар шул исемдәге авылларга илтә.

Авыл артык зур түгел, анда 85 хуҗалык бар. Халык телендә Тегәрҗеп, Мәчет, Югары оч, Түбән оч, Атау, Аргы як урамнары исемнәре кулланыла. Авылда йомшак суы белән дан тоткан Корбаш коесы әле дә исән.

Халык

Күренекле кешеләр 
Күлтәс авылында мәгърифәтче, философ һәм астроном, дин галиме Шәмсетдин Күлтәси (1856—1930) туган һәм үскән. Шәмсетдин Күлтәсинең тулы исеме — Шәмсетдин-Мөхәммәд бине Нурмөхәммәд бине Таһир. Бу галимнең башка ир туганнары да булып, алар да мәдәниятебез тарихында якты эз калдырдылар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
 Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары / Ф.Г. Гарипова. – Казан: Мәгариф, 2005, - 247 б.
Ашытбаш

Ашытбаш — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 614 тирәсендә. Почта индексы — 422039.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Шәхесләр 
 Наил Касыймов (Наил Касыйм, 1955), шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2014), Һади Такташ премиясе лауреаты (2017).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәмсә

Мәмсә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422039.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Илдус (Дүртөйле районы)

Илдус — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 452307,  — 80224831003.

Демография

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Каратай (Арча районы)

Каратай — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 99 тирәсендә. Почта индексы — 422006.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Апаз

Апаз — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 566 тирәсендә. Почта индексы — 422006.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Шәхесләр 
 Фатих Сибәгатуллин (1950―2022), сәясәтче, V, VI, VII чакырылыш Россия Дәүләт думасы депутаты, җәмәгать эшлеклесе.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Оры

Түбән Оры (; Морзалар Орысы, Байлар Орысы) — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл (село). Яңа Кинер авыл җирлегенә керә.

Почта индексы — 422762.

Тарих 
1859 елда Морзалар Орысында 2 кытат (тукыма) фабрикасы, мәчет, мәдрәсә булган, 149 йортта 1023 кеше яшәгән.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3,5 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Галимәтелбәнат Биктимерева
 Гатаулла Салихов

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Искәрмәләр
Ишнарат

Ишнарат — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Халык саны — 92 тирәсендә. Почта индексы — 422005.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Күренекле кешеләр 
 Фәрваз Мөхәммәтулла улы Миңнуллин (1934—1994) — тәнкыйтьче.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Ашыт

Яңа Ашыт — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422031.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мирҗәм

Мирҗәм — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422006.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Танылган шәхесләр 
 Галимулла Әсхәдуллин (1928), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Дания Галимова (1932), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Нәкыйп Сафин (1921), Советлар Союзы Каhарманы.
 Рифат Җамал - Корбанов (1951), галим, шагыйрь, ТР Дәүләт бүләге лауреаты, ТР атказанган фән эшлеклесе, профессор, ветеринария фәннәре докторы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Сәрдә

Яңа Сәрдә — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422033.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алан (Балтач районы)

Алан — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.

Халык саны — 564 тирәсендә. Почта индексы — 422255.

Тарих 
1788 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Биктәш

Биктәш — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.

Халык саны — 230 тирәсендә. Почта индексы — 422256.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зур Лызи 1

Зур Лызи 1 — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.

Халык саны — 254 тирәсендә. Почта индексы — 422259.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): арлар — 50%, руслар — 44%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.