alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Азак диңгезе

Азак диңгезе (, , ) — Аурупаның көнчыгышында, Украина һәм Россия җирләрендә урнашкан эчке диңгез. Керчен бугазы аша Кара диңгез белән тоташа. Азак диңгезе — дөньяның иң сай диңгезе, тирәнлеге 14,4 м-дан күбрәк түгел.

Атама 
Азак атамасының кайдан килеп чыкканлыгы төгәл билгеле түгел. Бер фикер буенча ул төрки аз сүзеннән килеп чыккан, икенче фикер буенча исә елга тамагы элек төркиләрдә азак дип аталганга диңгезгә шундый исем бирелгән.

География 

Диңгезнең иң озын җире — 343 км, иң киң җире — 231 км; яр сызыгы озынлыгы — 1472 км; өслек мәйданы — 37605 км² (монда мәйданы 107,9 км² булган утраулар һәм диңгезгә уелып кергән җирләр керми).

Азак диңгезе — сай сулы тәбәнәк ярлы яссы диңгез.

Диңгезгә коючы елгалар:
 Украина:
 төньяк-көнбатышта: Кече Утлюк, Молочная, Корсак, Лозоватка, Обиточная, Берда, Кальмиус, Грузский Еланчик;
 Россия:
 төньяк-көнчыгышта: Мокрый Еланчик, Миус, Самбек, Тын, Кагальник, Мокрая Чубурка, Ея;
 көньяк-көнчыгышта: Протока, Кубань.

Чыганаклар 

 Рус Википедиясе 
 Инглиз Википедиясе 

Атлантик океан диңгезләре
Көнчыгыш Тимор

Көнчыгыш Тимо́р (тетум  Timor Lorosae) – Көньяк-Көнчыгыш Азиядәге дәүләт. Ул үз эченә Тимор утравының көнчыгыш өлешеннән һәм бу утрауда тагын бер эксклавтан, шулай ук тагын ике зур булмаган Атауру (төньякта) һәм Жаку (көнчыгышта) утрауларыннан тора.

Атама 
Тимор индонезия һәм малайя телләрендә көнчыгыш сүзен аңлатучы тимур сүзенең португалча әйтелешеннән килеп чыккан.

Тарих 
Төп фараз буенча, Тимор утравы борынгы папуас телләрендә сөйләшүче австралоид расалы кешеләр тарафыннан 4 мең ел элек үзләштерелә. Соңрак утрауга бүгенге Индонезия утрауларыннан австранезия телләрендә сөйләшүче монголоид кабиләләр күчеп килә. Алардан соңгы булып тетумнар күчеп килә (мөгаен, XVI гасырда). Тетумнардан үрнәк алып, җирле халык җыючылыктан җир эшкәртүгә, дөге үстерүгә күчә башлый.

Аурупалылар арасыннан португаллар бу утрауга XVI гасырда беренче булып киләләр һәм үз колонияларын төзиләр. Тирә яктагы утраулар һолландиялеләр кулында була.

1512 елда Тиморга беренче португал сәүдәгәр килә, 1556 елда беренче католик миссионерлар килеп чыга, 1702 елда исә Тимор рәсми рәвештә Португалия колониясе буларак игълан ителә.

1859 елда Лиссабон шартнамәсе буенча утрау Нидерландлар белән Португалия арасында бүленә.

1975 елның 28 ноябрендә Көнчыгыш Тимор бәйсезлек игълан итә. Ләкин 9 көннән соң илгә Индонезия гаскәре бәреп керә һәм Көнчыгыш Тимор Индонезиянең 27нче провинциясе буларак игълан ителә.

Индонезия идарәсе бик рәхимсез була: 27 еллык оккупация дәверендә төрле чыганаклар буенча 100 – 250 мең кеше үтерелә (басып кергәндә утрауда халык саны 600 мең була).

1999 елда Көнчыгыш Тиморда бәйсезлек буенча референдум үткәрелә. Халыкның 78,5 % бәйсезлек яклы булып чыга. 2002 елның 20 маенда рәсми рәвештә бәйсезлек игълан ителә.

2006 елның 16 мартында илдә әлегәчә дәвам итүче тәртипсезлекләр башлана.

География 
Утрауның өчтән берен урманнар алып тора. Утрауда җир тетрәүләр һәм цунами лар еш. Тимор диңгезенең яр буйлары, шельфы һәм аеруча төбе нефть һәм газга бай.

Халык 
Халык гадәттә тетум телендә сөйләшә, тик ММЧларында индонезия теле өстенлек алган. Португалча халыкның 5-25 % ы белә.

Дин 
Халыкның 90 % ы (800 мең кеше) — католиклар, 3-4 % ы — мөселманнар, 3 % ы – протестантлар, 0,5 % ы – индуистлар, шулай ук буддистлар һәм анимистлар да бар (саннар төгәл түгел, 1992 ел).
 Көнчыгыш Тиморда ислам
 Көнчыгыш Тиморда Һинд дине

Икътисад 
Нефть һәм газ чыгарыла, авыл хуҗалыгының нигезе булган каһвә экспортка чыгарыла.

1999 елдагы инфраструктура нык җимерелә. Тотрыксызлык инвесторларны кире чигерә. Сәнәгать үсмәгән.

Чыганак 
http://ru.wikipedia.org/wiki/Восточный_Тимор

Көнчыгыш Тимор
Җөмһүриятләр
Исраил

Исраил, Израиль, тулы рәсми исеме Исраил Дәүләте, Исраил Дәүләте (, ) — Азиянең көньяк-көнбатышында, Урта диңгезнең көнчыгыш яр буенда урнашкан дәүләт. Төньякта Лөбнан, төньяк-көнчыгышта Сүрия, көнчыгышта Үрдүн һәм Иордан елгасының Көнбатыш яры территориясе белән һәм көньяк-көнбатышта Мисыр һәм Газа секторы белән чиктәш.

Дәүләт буларак 1948 елның 14 маенда (5708 елның 5 ияры) БМО Генераль Ассамблеясенең 1947 елның 29 ноябрендә кабул ителгән № 181 резолюциясе нигезендә игълан ителә.

Бәйсезлек Декларациясе нигезендә, Исраил яһүд дәүләте булып санала. Шул ук вакытта Исраил күпмилләтле һәм демократик дәүләт, анда яһүдиләр белән бергә тигез хокукларга нинди дин тотуга карамастан, башка этник төркемнәр дә: гарәпләр-мөселманнар, гарәпләр-христианнар, друзлар, бәдәвиләр, самаритлар («шомронимнар»), адыглар һәм башкалар ия. Мәсәлән, друз һәм бәдәви депутатлары, гарәп фиркалары һәм депутатлары кнессетка кергәннәр.

Дин 
Исраил — дөньяда ил халкының дүрттән өч өлешен яһүдиләр тәшкил итүче бердәнбер ил. Ил халкының 18 % ы — мөселманнар, 2 % ы — христианнар (православие, католиклык, әрмән апостол чиркәве, протестантлык) һәм 1,6 % ы — друзлар, әләвитләр. Һинд дине тарафдарлары илдә диннәрен иркен тота ала. Мөселманнарга күпчелек сөнни һәм азчылык әхмәдия гарәпләр, шигый друзлар, сөнни бәдәвиләр, сөнни чиркәсләр (3,5 мең кеше) керә.

Кораллы көчләр 

2018 елда Исраилның саклану бюджеты $18.5 млрд тәшкил итте, дип хәбәр итә Стокһольмдагы SIPRI халыкара тикшеренү институты.

Шулай ук карагыз 
 Исраилдә ислам
 Исраилдә Һинд дине

Сылтамалар 

 (иврит, инглиз, гарәп телләрендә)
 Israel Энциклопедия Британника 
 Israel Колумбия университеты сайтында 
 Israel на сайте Би-би-си 
 Israel в Библиотеке Конгресса США 
 The World Factbook: Israel  на сайте ЦРУ 
 Армия Обороны Израиля  
 Справочная информация об Израиле на сайте МИД РФ
 Музеи Израиля  
 Израиль. Интересные статистические данные ; Исраилның рәсми сайтлары
 Хөкүмәт порталы   
 Кнессет
 Премьер-министр 
 Президент  
 Исраилның Русияда илчелеге
 Полиция  
 Куркынычсызлык хезмәте  
 «Моссад»

Искәрмәләр 

Җөмһүриятләр
Коймак

Коймак — табада сыек камырдан кыздырып ясала торган яссы һәм түгәрәк камыр ашамлыгы (рус мичендә коймакларның өске ягы пешерелә). Коймаклар мөстәкыйль ризык кебек һәм эчлек белән ашала. 

Коймаклар (көлчә), бәлки, оннан ясалган беренче ризык һәм тамырлары белән борынгы заманнарга китә. Аларның төрләре пешерүдә онны куллана торган бөтен халыкларда да бар: рус коймаклары, француз (юка) коймаклары, монгол гамбиры, кытай коймаклары, болгар палачинкалары, инглиз pancakes, һинд досасы, эфиоплар ынджерасы, мордва коймаклары һ.б.

Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Ашамлыклар
Катар

Катар (гарәпчә قطر рәсми атамасы (гарәпчә دولة قطر, Дәүләт Катар) – көньяк-көнбатыш Азияда урнашкан дәүләт (әмирлек). Ул Гарәп ярымутравының төньяк-көнчыгышындагы Катар ярымутравын алып тора. Согуд Гарәбстаны белән көньякта чиктәш, башка бар яктан да Фарсы култыгы сулары белән юыла. Төньяк-көнбатышта Бәһрәйн утраулары белән, көньяк-көнчыгышта – БГӘ белән диңгез чиге бар. Башкаласы булып Доха шәһәре тора.

Катар – Россия һәм Ираннан соң дөньяда табигый газ экспорты буенча өченче урында тора, шулай ук бик күп нефть һәм нефтьтан эшләнгән әйберләр дә экспортлый. ОПЕК әгъзасы.

VII гасырдан башлап Гарәп хәлифәлегенә керә. 13-14 гасырларда Бәһрәйн әмирләре кулында; XVI г. башында – португаллар хакимлеге, аннары Госманлы Дәүләте идарәсе астында. 1916–71 елларда Бөекбритания протектораты астында.

Дәүләт төзелеше 
2003 елның 29 апреленда кабул ителгән Конституция буенча Катар – Абсолют монархия.

Әмир бер үк вакытта дәүләт һәм хөкүмәт башлыгы булып тора. Аның хакимияте шәригать кануннары белән чикләнгән.

Илдә 35 әгъзалы Мәҗлес Шурасы (гарәпчә مجلس الشورى, Мәҗлис әш-Шура) эшли.

Административ бүленеш 

Катар 10 муниципалитетка бүленгән (гарәпчә بلديات – бәләдият).

Халык 
Халыкның 40% гарәпләр. Шулай ук Пакистан чыгышлы (18 %) кешеләр, Һиндстаннан (18 %), Ираннан (10 %) һәм башка гарәп илләреннән кешеләр яши. Рәсми тел – гарәпчә, инглиз теле киң кулланылышта.

Дин 
Дәүләт дине – ислам (сөнни), иранлылар – шигыйләр.
Катарда яшәүче халыкның 70-75 % ы мөселманнар, христианнар — 13,8 %, һинд дине вәкилләре — 13,8 %, буддачылык тарафдарлары — 3,1 %, халык динендәгеләр 1 %, яһүдләр 1 %, башка диндәгеләр — 0,7 %.
 Катарда ислам

Табигать 
Илнең бөтен территориясе диярлек – чүл. Су аз, нигездә диңгез суын тоссызландыру юлы белән табыла.

Икътисад 
Илдә нефть һәм газ тотрыклы рәвештә чыгарыла. Заманча инфраструктура бар. Бюджет профицитта. Ләкин ил чит ил эшчеләренә бәйле һәм барлык чималны да тыштан кертә.

Чыганак 
http://ru.wikipedia.org/wiki/Катар

Катар
Мэттью Перри

Мэ́ттью Лэ́нгфорд Пе́рри (, 1969 елның 19 августы, Уильямстаун, Массачусетс, АКШ - 
28 октябрь 2023) – Америка һәм Канада актеры. Күбрәк Дуслар сериалында Чендлер Бинг роле белән мәшһүр. 

Шулай ук "Элли Макбил", "Беверли-Хиллз, 90210", "Клиника" сериалларында кече рольләр башкарган һәм "Симпсоннар" эпизодын тавышландырган. 

АКШ актерлары
Канада актерлары
Алтын (елга)

Алтын – Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга   Сива елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 22 км.

Су реестры мәгълүматы 
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
 Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010100912111100009349
 Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111100934
 Бассейн коды – 10.01.01.009
 ГӨ буенча  – 11
 ГӨ буенча чыгарылышы – 1

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Пермь крае елгалары
Согуд Гарәбстаны

Согуд Гарәбстаны Патшалыгы ( әл-Мәмлә́кә әл-Әрәби́я әс-Сәуди́я) – Гарәбстан ярымутравындагы иң зур дәүләт. Үрдүн, Гыйрак, Катар, Күвәйт, БГӘ, Оман һәм Йәмән белән чиктәш.

Согуд Гарәбстанын кайвакыт «Ике мәчет иле» дип атыйлар, күз уңында Мәккә һәм Мәдинә, Ислам дине өчен төп ике шәһәрен күздә тотып. Гарәп телендәге илнең кыскача атамасы — әс-Саудия (араб. السعودية‎‎). Төп дини идеология — ислам (cөнничелек юнәлеше).

Дин 
Согуд Гарәбстаны — дөньяда иң эре диннәрнең берсе булган Ислам диненең ватаны. Аны Мәккәдә Әл-Харам мәчете һәм Мәдинәдә  Мәсҗиден-Нәбәви урнашкан булу сәбәпле «Ике изге мәчет җире» дип атыйлар. 

Хөкүмәт, дин мәсьәләләре буенча халык санын алу уздырмаса да, ил 100 % мөселманнардан тора, дип раслый. Бәяләүләр буенча, мөселманнарның 85-90 % ы сөнниләр, 10-15 % ы шигыйлар. Башка диннәр вәкилләре —  Көнчыгыш православие тарафдарлары, протестантлар, Рим католиклары, яһүдләр, һинд дине вәкилләре (0,4 %), буддачылык тарафдарлары һәм сикхлар. Мөселман булмаган кешеләргә Согуд Гарәбстаны гражданлыгы бирелми, мөселман булмаган диндәгеләргә гыйбадәтханәләр тоту рөхсәт ителми.

Кораллы көчләр 

2018 елда Согуд Гарәбстанның саклану бюджеты $70 млрд тәшкил итте, дип хәбәр итә Стокһольмдагы SIPRI халыкара тикшеренү институты.

 Согуд Гарәбстанында ислам

Согуд Гарәбстаны
Дэниел Редклифф

Дэ́ниэл Ре́дклифф (; 1989нчы елның 23 июлендә туган) — Британия театр һәм кино актеры. Джоан Роулинг китаплары буенча төшерелгән Гарри Поттер турында фильмнарның төп герое Гарри Поттер ролен башкару белән мәшһүр.

Тормыш юлы 
Дэниэл Редклифф 1989 елның 23 июлендә Лондонның көнбатыш районында, Фулхемда туа. Гаиләдә бердәнбер бала. Беренче тапкыр экранда 1999 елда «Дэвид Копперфильд» фильмында күренә.

Сылтамалар 
 
 DanRadcliffe.co.uk  Unofficial site; works directly with Warner Bros., Radcliffe's publicist, and Radcliffe's family
 DanRadcliffe.com Unofficial site; works directly with Warner Bros., Radcliffe's publicist, and Radcliffe's family

Бөекбритания актерлары
Күвәйт

Күвәйт (гар. كويت), рәсми исеме – Күвәйт дәүләте (гар. دولة الكويت; Дәүләт әл-Күвәйт) – Көньяк-көнбатыш Азиядагы дәүләт. Төньякта һәм көнбатышта Гыйрак белән һәм көньякта Согуд Гарәбстаны белән чиктәш. Көнчыгыштан Фарсы култыгы белән юыла. Башкаласы – Әл-Күвәйт шәһәре.

Тарих 

 Күвәйткә XVIII гасырда Нәҗддән күчеп килгән Анаиз бәдәви кабиләсеннән бер төркем тарафыннан нигез салына. Алар Тигр елгасы тамагыннан түбәндәрәк Бәну Халидка нигез салалар. Аның башына 1762нче елда Күвәйтнең беренче әмире Сабах I баса. 
 Уңышлы җирдә урнашуы сәбәпле Бәну Халид сәүдә үзәгенә әверелә һәм Хәлеб, Багдад һәм Госманлы дәүләте белән сәүдә итә башлый.
 Тора-бара Күвәйт Госманлы дәүләте белән Бөекбритания арасында низаг килеп чыгуына сәбәпче була. 
 1899, 23 январь – Британия белән Күвәйт арасында шартнамә төзелә. Бу шартнамә буенча Күвәйтнең тышкы сәясәте һәм куркынычсызлык идарәсе Британия кулына күчә. 
 1913, 27 октябрь – шәех Мөхәммәт Британиягә Күвәйт нефтен монополия буларак чыгарырга рөхсәт бирә.
 1914 – Британия Күвәйтне үз протектораты астындагы бәйсез дәүләт буларак кабул итүче шартнамә имзалый.
 1927 – Күвәйтнең әлегәчә үзгәрүсез сакланып калган чикләре билгеләнә.
 1961, җәй – Британияның соңгы гаскәрләре Күвәйттән чыга.
 1961, 19 июнь – Күвәйт бәйсезлеген игълан итә. 1980нче елларда Иран-Гыйрак сугышында Иранның Ислам революциясын Күвәйткә җәелдерүеннән куркып, Гыйрак яклы була.
 1990, 2 август – Гыйрак Күвәйтне басып ала.
 1991, январь – февраль – Күвәйт нефтенең төп сатып алучысы булган АКШ, коалиция төзеп, Күвәйтне азат итә. Гыйраклылар бик күп нефть чыгару җайланмаларына ут төртеп китәләр.

Дәүләт төзелеше 
1962нче елда кабул ителгән Конституция буенча Күвәйт – конституцион монархия. Дәүләт башында әмир тора. Әмир премьер-министрны билгели, парламентны таркату хокукына ия һәм гаскәр башлыгы булып санала.

Закон чыгару хокукы әмирдә һәм бер палаталы парламентта (Милли Мәҗлес) бар.

Административ бүленеш 
Күвәйт районнардан торучы 6 провинцияга (мохафаза) бүленгән:
 Әл-Әхмәди
 Әл-Фәрвания
 Әл-Асима
 Әл-Җәхра
 Хавалли
 Мөбарак әл-Кәбир

Географик мәгълүмат 
Күвәйт Гарәбстан ярымутравының төньяк-көнчыгышында һәм Фарсы култыгының Бубиян, Файлака, Варба, Куббар, Кару, Өмм-әл-Мәрадим һ.б. утрауларында урнашкан.

Территорияның зур өлеше чүлләр белән капланган. Иң югары ноктасы – диңгез өслегенә карата 290 м.

Икътисад 
Илдә нефть һәм табигый газ табыла, сәүдә чәчәк ата, тотрыклы банк системасы бар. Тик нефтька бәйлелеге артык зур, шулай ук Күвәйт чит илләрдән керүче азык-төлеккә һәм чималга нык бәйле. Шәһәр халкы 98 % тәшкил итә.

Халык 
2011 елгы халык санын алу нәтиҗәләре ил халкының 3,1 миллион кеше тәшкил итүен күрсәткән, шул исәптән 1,1 миллион ил гражданы һәм 2,0 миллион гражданлыгы булмаганнар.

Дин 
Күвәйт халкының 75 % ы — мөселманнар, аларның 60—70 % ы  — мәлики, хәнбәли мәзһәбе сөнниләре, 30—40 % ы шигыйлар, нигездә, 1979 елда Ираннан качкан фарсылар. Күвәйтнең рәсми дине — ислам. Якынча 450 000 экспатриант-христианнар, 600 000 һинд дине вәкиле һәм 100 000 буддачылык тарафдары бар.
 Күвәйттә ислам

Чыганак 
 http://ru.wikipedia.org/wiki/Кувейт

Искәрмәләр 

Күвәйт
Күвәйт тарихы



Бәну Халид 
Күвәйткә XVIII гасырда Нәҗддән күчеп килгән Анаиз бәдәви кабиләсеннән бер төркем тарафыннан нигез салына. Алар Тигр елгасы тамагыннан түбәндәрәк Бәну Халидка нигез салалар. Аның башына 1762нче елда Күвәйтнең беренче әмире Сабах I баса.

Уңышлы җирдә урнашуы сәбәпле Бәну Халид сәүдә үзәгенә әверелә һәм Хәлеб, Багдад һәм Госманлы дәүләте белән сәүдә итә башлый. Экспортка нигездә энҗе, атлар, тәмләткечләр һәм каһвә чыгарыла.

Тора-бара Күвәйт Госманлы дәүләте белән Бөекбритания арасында низаг килеп чыгуына сәбәпче була. Күвәйтнең Бөекбритания кулына күчүенә киртә булыр өчен 1871нче елда Госманлы дәүләте Күвәйткә гаскәр кертә, тик бер әйбергә дә ирешми. Нәтиҗәдә, 1896нчы елда Бөекбритания Күвәйттә хөкүмәтне алмаштыра, үзе өчен яраксыз шәех Мөхәммәтне үтертә, аның урынына исә шәех Мөбарәкне куя.

Бөекбритания протектораты 
 1899, 23 январь – Британия белән Күвәйт арасында шартнамә төзелә. Бу шартнамә буенча Күвәйтнең тышкы сәясәте һәм куркынычсызлык идарәсе Британия кулына күчә. 
 1913, 27 октябрь – шәех Мөхәммәт Британиягә Күвәйт нефтен монополия буларак чыгарырга рөхсәт бирә.
 1914 – Британия Күвәйтне үз протектораты астындагы бәйсез дәүләт буларак кабул итүче шартнамә имзалый.
 1927 – Күвәйтнең әлегәчә үзгәрүсез сакланып калган чикләре билгеләнә.
 1961, җәй – Британияның соңгы гаскәрләре Күвәйттән чыга.

Бәйсез Күвәйт
1961, 19 июнь – Күвәйт бәйсезлеген игълан итә. 1980нче елларда Иран-Гыйрак сугышында Иранның Ислам революциясын Күвәйткә җәелдерүеннән куркып, Гыйрак яклы була.
 1990, 2 август – Гыйрак Күвәйтне басып ала.
 1991, январь – февраль – Күвәйт нефтенең төп сатып алучысы булган АКШ, коалиция төзеп, Күвәйтне азат итә. Гыйраклылар бик күп карамай чыгару җайланмаларына ут төртеп китәләр.

Азия тарихы
Күвәйт
Илләр буенча тарих
Бутан

Бутан (Дзоңха: འབྲུག་ཡུལ་, транслит.: Druk Yul; ), рәсми рәвештә Бутан Патшалыгы буларак мәгълүм (Дзоңха: འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་, транслит.: Druk Gyal Khap) ул Көнчыгыш Һималайяларда диңгезгә чыгуы булмаган дәүләт. "Друк Юл" яки "яшен аждаһасы җире" буларак мәгълүм Бутанга Тибет мәдәнияте һәм Тибет Буддачылыгы гаять зур йогынты ясаган һәм ул Тибет һәм Һиндстан арасында урнашкан. Непал һәм Бангладеш Бутанга якын урнашкан, әмма җир чиге юк. Илнең халык саны 754000-тән артык һәм территориясе 38394 квадрат киломтер (14824 квадрат миль), ул җир мәйданы буенча 133-енче урында һәм халык саны буенча 160-ынчы урында. Бутан конституцион монархия, дәүләт дине булып Ваджраяна Буддачылыгы тора.

Дин 
Бутанда Ваджраяна Буддачылыгы, Һинд дине, Бон, Христианлык, Ислам һәм башка диннәр таралган.
 Бутанда Һинд дине
 Бутанда ислам

Искәрмәләр 

Бутан
Конституцион монархияләр
Абхазия

Абхазия ( [апсны́], , , [апхазе́ти]) — Көньяк Кавказның көнбатышында, Кара диңгезнең көньяк-көнчыгышында урнашкан регион, Абхазия Җөмһүрияте исеме астында билгеле өлешчә танылган дәүләт.

Гөрҗистан Конституциясе буенча, Гөрҗистанның бер өлеше, чынлыкта Гөрҗистан Абхазия территориясен контроль астында тотмый.

Абхазия үз почта маркаларын чыгара.

Тарихи өлкәләре 
7 тарихи өлкәдән тора (дәүләт байрагындагы җиде йолдыз 7 өлкәне тасвирлый) – Садзын (Джигетия), Бзыпын, Гума, Абжуа, Самырзакан, Дал-Цабал, Псху-Аибга.

География

Урнашуы 
Псоу һәм Ингур елгалары арасында урнашкан. Кара диңгез яр сызыгы озынлыгы 210 км.

Елгалары 
Елгалар Кара диңгез бассейнына карый. Алар: Кодор, Бзыбь, Кяласур, Гумиста. Елганың туенуы яңгырлардан һәм кар суыннан. Тауларда искиткеч матур Рица һәм Амткел күлләре урнашкан.

Тарлавыклары 
 Кодор тарлавыгы

Халкы 
Абхазияда абхазлар, руслар, грузиннар (нигездә мегреллар), әрмәннәр, украиннар, греклар, яһүдиләр, белоруслар, болгарлар, эстоннар һ.б. халыклар яши. Халкының зур өлеше – Россия гражданнары.

Дин 
1997 елда диннәр турындагы сораштыруда катнашучыларның 55 % ы үзләрен христианнар, 17 % ы мөселман дип атаган, 14,6 % ы дингә ышанмый. 2003 елда сораштырылучыларның 60 % ы үзләрен христианнарга, 16 % ы — мөселманнарга, 8 % ы — атеистларга, 5 % ы — мәҗүсилек диненә, 3 % ы — абхаз диненә, 1 % ы — Йәһвә шаһитларына, яһүдиләргә һ. б. кертеп караган. 
Православие
Абхазия православ чиркәве ― Абхазиядә статусы җайга салынмаган автоном православие чиркәве (де-юре Грузия православ чиркәве юрисдикциясендә, де-факто Абхазия православ чиркәве клириклары РПЧ Майкоп епархиясенә карый)
кануни булмаган Изге Абхазия митрополиясе (Анакопия епархиясе) (Яңа Афон)
Ислам

2009 елда Абхазия мөселманнары беренче тапкыр Согуд Гарәбстаны короленнән Мәккәгә хаҗ кылырга чакыру алган. Абхаз-мөселманнарның ризыкта һәм эчүдә бернинди чикләүләре дә юк: алар башка мөселманнар өчен харам булган аракы, шәраб, дуңгыз ите куллана. Ир балаларны сөннәткә утырту абхаз мөселман ирләре тарафыннан ниндидер әдәпсез гамәл һәм оятлы эш буларак кабул ителә.
 Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте
 Сухуми мәчете

Күренекле шәхесләр 
 Фазыл Искәндәр, язучы.

Шулай ук карарга мөмкин 
 Абхазиянең җиде изге урыны

Искәрмәләр

Чыганак 
 Рус Википедиясе

Көнчыгыш Европа илләре
Абхазия
Вәзиристан

Вәзиристан (фар. وزيرستان) – Пакистанның төньяк-көнбатышындагы Әфганстан белән чиктәш танылмаган дәүләт.

Мәйданы – 11 585 км² (шул исәптән якынча 5 000 – төньяк өлеше һәм 6 500 – көньяк). Пакистанның Төньяк һәм Көньк Вазиристан исемле административ берәмлекләрен үз эченә ала.

Халык саны (1998) – 791 087 кеше (шул исәптән 361 246 – төньяк һәм 429 841 – көньяк өлештә), нигездә пуштун кабиләләре.

Тарих 
1893 елдан Вәзиристан – әфган хөкүмәтеннән һәм инглизләрдән бәйсез территория.

1947 елда Вәзиристан бәйсез Пакистан составына керә.

2001 елдан Вәзиристанга Талибан хәрәкәте үтеп керә һәм җирле кабилә башлыкларын кысрыклый, 2004 елда хакимиятне үз кулларына төшерәләр.

Ислами Вазиристан дәүләте 
2006 елның 14 февралендә Төньяк Вәзиристан территориясенең бәйсезлеге торгызылуы һәм Ислами Вәзиристан дәүләте төзелүе игълан ителә. Пакистан армиясенең үзәк хакимиятне торгызырга тырышуы уңышсызлыкка ирешә һәм яңа дәүләт Көньяк Вәзиристан хисабына җирләррен киңәйтә.

Ислами Вәзиристан дәүләтен бер дәүләт тә кабул итми.

Вәзиристанның армиясе пакистанлы һәм әфганстанлы берничә дистә мең сугышчыдан тора.

Чыганак 
http://ru.wikipedia.org/wiki/Вазиристан

Вәзиристан

en:Islamic Emirate of Waziristan
Хәйдәр Бигичев

Хәйдәр Әббәс улы Бигичев (16 июнь 1949, Чүмбәли, Кызыл Октябрь районы, Горький өлкәсе, РСФСР, ССРБ — 13 ноябрь 1998, Казан, Татарстан, Россия) — бөек татар җырчысы. Опера җырчысы, автор һәм халык җырларын оста башкаручы буларак танылган. Ул татар, рус, көнбатыш операларында катлаулы партияләрне уңышлы башкара. Х. Бигичев шул ук вакытта эстрада артисты, татар халык һәм аерым авторлар җырларын камил башкаручы. Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1984). ТАССР халык (1980), РСФСР атказанган (1986) артисты.

Биография
Хәйдәр Бигичев 1949 елның 16 июнендә хәзерге Түбән Новгород өлкәсенең Чүмбәли () авылында туа. Мәктәпне тәмамлагач, өч ел армиядә хезмәт итә. Хезмәтен тутыргач, башка авылдашлары шикелле Мәскәүдә берәр заводта эшкә урнашырга дип китә. 1971 елда, алар районында гастрольләрдә булган җырчы Фәхри Насретдинов егеттәге сәләтне күреп алып, Мәскәү җырчысы Сөнгать Җәләлетдинов һәм Нәҗип Җиһанов ярдәмендә аны Казан дәүләт консерваториясенә укырга җибәрелүенә ирешә. Консерваторияне тәмамларга бер ел кала, 1977 елда, аны Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрына солист итеп алалар.

Опера театрында куелган әсәрләрдә ул төп рольләрне башкара. «Кармен»да – Хозе, «Тоска»да – Каварадосси, «Пиковая дама»да – Герман, «Борис Годунов»-та Самозванец партияләре Бигичевның киң диапазонлы җырчы икәнен исбатлады. Дж. Вердиның «Отелло» операсындагы Отелло образы исә иҗатының йөзек кашы була. Татар операсын танытуга Бигичев башкаруындагы Самат (Х.Вәлиуллин, «Самат»), Җик Мәргән (Н.Җиһанов, «Алтынчәч»), Җәлил (Н.Җиһанов. «Җәлил»), Батырҗан (С.Сәйдәшев, «Наёмщик»), Закир (Б.Мулюков, «Кара йөзләр») рольләре өлеш керткән.

1998 елның 13 ноябрендә вафат була. Кабере Казанда, Яңа бистә зиратында.

2016 елның 16 июлендә туган ягы — Кызыл Октябрь районы үзәге Уразавылда һәйкәл ачылды.

Бүләкләр 
Татарстанның халык артисты (1980), РСФСРның атказанган артисты (1986), Татарстанның Г. Тукай ис. Дәүләт премиясе лауреаты (1984).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 http://www.chembileyskiy.narod.ru/haidarbigichev.html 
 http://www.mtss.ru/pages/xajdar/xajdar.htm 
 http://www.nizgar.ru/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=38

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
 Халидә Бегичева

Татар җырчылары
Татар опера җырчылары
Тукай премиясе лауреатлары
РСФСР атказанган артистлары
ТАССР халык артистлары
Тенорлар
Утрау

Утрау – бөтен яктан су белән чикләнгән һәм һәрвакыт су өстендә булучы коры җир өлеше.

Мәйданы 30,000 км²тан артык булган утраулар 

Утраулар
География
Британия утраулары

Британия утраулары (ингл. British Isles, вал. Ynysoedd Prydain) – Төньяк-көнбатыш Аурупада урнашкан архипелаг.

Аурупа утраулары
География
Антарктика пингвины

Антарктика пингвины (лат. Pygoscelis antarctica Forster, 1781) – Антарктик пингвиннар нәселеннән булган пингвин төре.

Галерея

Шулай ук карагыз
 Антарктида

Кошлар
Бөекбританиянең парламенты

Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Патшалыкның парламенты (ингл. Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — ның югары канун чыгару органы. 

1801 елда, Бөекбритания һәм Ирландия патшалыкларының берләшүләре нәтиҗәсендә барлыкка килә, утырышлар да урнашкан Вестминстер сараенда уза. 

Аның башлыгы – Бөекбритания патшасы. Парламент ике палатадан тора: Югары бүлмә (Лордлар палатасы, 815 лорд) һәм аскы бүлмә (Җәмгыять палатасы, 650 депутат).

Шулай ук карагыз 

 Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасе
 Бөекбританиянең Консерваторлар фиркасе

Бөекбритания
Оман

Гома́н яки Оман () – Гарәбстан ярымутравының төньяк-көнчыгышында урнашкан дәүләт. Согуд Гарәбстаны, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре һәм Йәмән илләре белән чиктәш. Гарәбстан диңгезе һәм Гоман култыгы сулары белән юыла.

Тарих 
Төп мәкалә: Гоман тарихы

Географик мәгълүмат 

Төп мәкалә: Гоман географиясе

Административ бүленү

Сәясәт 
Төп мәкалә: Гоман сәяси структурасы

Икътисад

Халык 
Оман халкы соңгы елларда илгә иммигрантлар күп килү сәбәпле бик нык арта. Алар ил халкының яртысын диярлек тәшкил итә. Иммигрантларның иң күбесе Һиндстан һәм Бангладештан, Оманда мегаинфраструктура проектлары саны арту сәбәпле, монда күчкән . Халыкның 50 % ы диярлек ил башкаласы Маскатта һәм Маскаттан төньяк-көнбатышка таба Оман култыгы яр буе тигезлегендә яши, шул ук вакытта Көньяк төбәктә 200 000 генә кеше яши. 2017 елда халык саны 4,636 млн кеше тәшкил иткән.

Оман — этник яктан чуар ил, анда, ким дигәндә, 12 төрле телдә сөйләшәләр. Күп кенә оманлылар — Бәлүҗистан һәм Суахили буеннан чыккан кешеләр. Шулай ук илдә якынча 600 000 чит ил кешесе, нигездә, Мисыр, Пакистан, Һиндстан, Бангладеш һәм Филипиннан килгән гастарбайтерлар бар.

Оманда гарәпләр, этник бәлүҗләр, лурлар, суахилилар, һиндлеләр һәм мехриләр яши.

Дин 
Оман халкының (5 млн 106 мең кеше) 85,90 % ы (4 млн 386 мең кеше) (бөтендөнья мөселманнарының 0,20 % ы) — Ислам дине тарафдары (2020). Илнең Төп кануны буенча, дәүләт дине — ислам, шәригать — законнарның төп чыганагы. Барлык конфессияләр өчен дин иреге тәэмин ителә. Дини билге буенча дискриминация тыела һәм, җәмәгать тәртибе бозылмаган очракта, дини йолаларны үтәү иреге күздә тотыла.

Оман халкы арасында дин киң таралган. 2010 елда мөселманнар — 85,9 %, христианнар — 6,5 %, һинд дине вәкилләре — 5,5 %, буддачылык тарафдарлары — 0,8 %, яһүдләр 0,1 %, башка диндәгеләр — 1 % һәм динен күрсәтмәгән халык — 0,2 % булган. Мөселман халкының  өчтән өч өлеше Ибәди ислам агымы тарафдары. Калганнары сөнниләр һәм шигыйлар. Шигыйлар Маскатта һәм аңа якын тирәдә яши. Шигый-уникечеләрнең җиде мәчетләре бар.
 Оманда ислам

Мәдәният

Моны да карагыз

Чыганак

Сылтамалар

Хөкүмәт 
 Мәҗлес
 Тышкы эшләр министрлыгы

ММЧ 
 Гоман рәсми телерадиокомпаниясе 
 Гоман газетасы 

Оман
Океан

Океан (, борынгы-грек тәңресе Океан исеменнән) — дөнья океаны өлеше булган, кыйтгалар арасында урнашкан, су әйләнеше һәм башка специфик системаларның хуҗасы булган иң зур су объектын билгеләгән термин. Үз эченә океаннарны һәм диңгезләрне керткән Дөнья океанының мәйданы бөтен җирнең якынча -тын тәшкил итә ( квадрат километр).

2000 елда Халыкара гидрографик оешма тарафыннан кабул ителгән дөнья океанның бүленүенә күрә бөтен океаннар 5-кә бүленә:
 Атлантик океан
 Һинд океаны
 Төньяк-Боз океаны
 Тын океан
 Көньяк океан

Океаннар
Дөнья океаны

Дөнья океаны — гидросфераның төп өлеше, җир өстендәге төп су тупланмасы. Дөнья океаны Җир өслегенең 3/4 өлешен биләп тора. 
Дөнья океаны — беркайда да өзелми торган
бердәм су пространствосы. Аның теләсә кайсы ноктасыннан, коры
җир аша үтмичә, икенче бер ноктасына барып була.

Дөнья океанында бик зур коры җир участоклары — кыйтгалар һәм чагыштырмача зур булмаган участоклар — утраулар бар.
Җирдә иң зур утрау — Гренландия, ләкин ул да әле иң кечкенә кыйтга — Австралиядән
3,5 тапкыр кечерәк.
Бер-берсенә якын урнашкан утраулар төркеме
архипелаг дип атала. Вулканик Гавай утраулары архипелагка мисал булып тора.

Материк һәм утрауларның океан эченә кереп торган өлешен
ярымутраулар диләр. Ярымутраулар өч яктан су белән уратып
алынган, ә дүртенче яктан коры җир белән тоташкан.

Материклар һәм утраулар бердәм Дөнья океанын дүрт өлешкә —
дүрт океанга бүлә.
 Дүрт океан арасында иң зурысы — Тын океан.
 Атлантик океан мәйданы буенча икенче урында тора.
 Һинд океаны Атлантик океаннан кечерәк. Ләкин ул биләп торган
мәйданга Төньяк Америка, Көньяк Америка һәм Африка иркенләп
урнаша алыр иде.
 Төньяк Боз океаны — океаннар арасында иң кечкенәсе, ул Тын
океанга караганда 14 тапкыр кечерәк. Океан — планетабызның иң
төньяк өлешендә, шуңа күрә аның барлык ярлары да — көньяк ярлар.
 Кайбер галимнәр Антарктиданы юучы Көньяк океанны да аерып
күрсәтергә тәкъдим итә. Аның төньяк чиген Африканың, Көньяк
Американың һәм Тасмания утравының көньяк нокталарын тоташ- 
тыручы сызык буенча үткәрәләр

Моны да карагыз 
 Океан

Океаннар
Гидросфера

Гидросфе́ра (грекча Hydro – су + Sphaira – шар) – җир кабыгы һәм атмосфера арасында ятучы Җирнең сулы тышлыгы. Үзенә океан суларын, диңгезләрне, елга-күлләрне, җир асты суларын кертә.

Искәрмәләр 

Җир шары
Көньяк океан

Көньяк океа́н (яки Антарктик океан) – Антарктиданы әйләндереп алучы, Җирдәге океаннар арасында зурлык буенча дүртенче урында торучы океан. Мәйданы 20 327 мең км² (төньяк чиге буларак көньяк киңлекнең 60нчы градусын кабул иткән очракта). Иң зур тирәнлек (Көньяк-Сандвич иңкүлеге) – 7235 м.

Антарктида ярларында Көньяк океанга керүче 13 диңгез аерыла: Уэдделл, Скош, Беллинсгаузен, Росс, Амундсен, Дейвис, Лазарев, Рисер-Ларсен, Космонавтлар, Берлек, Моусон, Дюрвиль, Сомов диңгезләре.

Иң мөһим утраулар: Фолкленд утраулары, Кергелен, Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары, Көньяк Шетланд утраулары, Көньяк Оркней утраулары, Баллени утраулары.

Халыкара гидрографик оешманың үз публикацияләрендә Көньяк океанны Атлантик, Һинд һәм Тын океаннарыннан аерып чыгаруы 1937 елга карый.

Көньяк океан
Кошлар

Кошлар (лат. Aves) — алдагы очлыгы канат формасында булган умырткалылар. Иң башта кошларның канатлары очу өчен кулланылган, ләкин хәзер очмый торган кошлар да бар. Кошларның тагын бер үзенчәлеге — томшыклы булу. 

Бүгенге көндә Җир шарында кошларның 9800дән артыграк төре билгеле. Алар 35 — 40 отрядка берләшкән, хәрәкәтләнү ысулы буенча өч төркемгә бүленәләр: кильсөяклеләр, яки оча торганнар; кильсөяксезләр, яки йөгерә торганнар; йөзә торганнар, яки пингвиннар.

Галимнәр фикеренчә, беренче кошлар, моннан 180 млн ел чамасы элек, агачларга үрмәләп менә алган вак сөйрәлүчеләрдән (динозаврлардан) килеп чыкканнар.

Кошлар
Умырткалылар

Умырткалылар (лат. Vertebrata, русча Позвоночные) — хордалы хайваннарның бер төре. Үз эченә умырткалыгы һәм баш сөяге булган хайваннарны берләштерә. Югары төзелешле, функцияләре бүленгән органнар системасы булган хайваннар.

Түбәндәге өссыйныфларга бүленә:
 Балыклар 
 Җир-су хайваннары 
 Сөйрәлүчеләр 
 Кошлар 
 Имезүчеләр

Искәрмәләр 

Умырткалылар
Гарәбстан ярымутравы

Гарәбстан ярымутравы (Гарәбстан; , Шибһ әл-Җәзира әл-Гарәбиә) — көньяк-көнбатыш Азиядә урнашкан ярымутрау. Көнчыгыштан Фарсы һәм Оман култыклары белән, көньяктан Гарәбстан диңгезе һәм Гадән култыгы, көнбатыштан Кызыл диңгез белән юыла. 

Геологик яктан ярымутрау, элек африка кыйтгави массасының бер өлеше булган, Гарәп плитасын барлыкка китерә. Гарәп ярымутравы тулысынча чүлләр белән капланган: төньяк өлешен Нефуд чүле, көньягын — Руб әл-Хали алып тора.

Дәүләтләр 

Гарәбстан ярымутравына кергән дәүләтләр:
 Бәһрәйн
 Йәмән 
 Катар 
 Кувәйт 
 БГӘ
 Оман 
 Согуд Гарәбстаны

Әлифба буенча ярымутраулар
Согуд Гарәбстаны географиясе
Оман географиясеЙәмән географиясеБерләшкән Гарәп Әмирлекләре географиясеКатар географиясеКүвәйт географиясеБәхрәйн географиясе
Ярымутрау

Ярымутрау - бер ягы белән кыйтгага тоташкан, ә башка яклардан су белән чолгап алынган коры җир өлеше.

Иң зур ярымутраулар

Шулай ук карагыз
Култык

Култык — океанның, диңгезнең коры җиргә бик нык эчкә кереп торган өлеше. Суының үзлекләре, агымнарының үзенчәлекләре, организмнарының төре буенча култыклар гадәттә «үзләренең» океаннарыннан яисә диңгезләреннән артык аерылып тормыйлар.
Мәсәлән, Бискай һәм Бенгалия култыклары шундыйлардан.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 БАШЛАНГЫЧ ГЕОГРАФИЯ КУРСЫ
Вьетнам

Вьетна́м (вьетн. Việt Nam, 越南), рәсми атама Вьетнам Социалистик Җөмһүрияте – Көньяк-көнчыгыш Азиядә, Һинд-Кытай ярымутравында урнашкан дәүләт. Көнбатышта Лаос һәм Камбоҗа, төньякта Кытай белән чиктәш. Көнчыгыштан һәм көньяктан Көньяк Кытай диңгезе белән юыла.

Атама 
Илнең атамасы ике сүздән тора: «Việt» сүзе төп милләтне – вьетларны, ә «Nam» көньяк сүзен аңлата. Илнең исеме күршеләр белән бәйле: үзләрен "Көньяк вьетлар иле" дип атаган вьетлары төньяктагы күршесен Кытайны "Төньяк дәүләт" дип атыйлар.

«Вьетнам» исемен беренче тапкыр XVI гасырда шагыйрь Нгуен Бинь Кием бетә, ул «Пророчества Чанг Чия» исемле китабында «Вьетнам оештырыла» дип язып чыгара.

1804-1813 елларда император Зя Лонг «Вьетнам» сүзен рәсми документларда куллана. Шулай да 1945 елга кадәр бу җир «Анам» дип атала, император Бао Дай рәсми рәвештә үзгәрткәч кенә, Вьетнам дип атала башлый.

Тарих 
Төп мәкалә: Вьетнам тарихы

Географик мәгълүмат 
Төп мәкалә: Вьетнам географиясе

Дин 
Илдә  өстенлек итә.

Буддизм — илдә популярлык буенча икенче дин, аны вьетнамлыларның 16,4% ы тота, 8% ы — христианнар, нигездә, католиклар, 30 % ка якыны дин тотмый. Азчылыкны индуизм, ислам, протестантлык, хоахао, каодай диннәре вәкилләре тәшкил итә.
 Вьетнамда ислам
 Вьетнамда Һинд дине

Шулай ук карагыз 
 Мариамман Гыйбадәтханәсе (Вьетнам)
 Вьет теле

Искәртмәләр 

Вьетнам
Социалистик дәүләтләр
Көньяк-Көнчыгыш Азия

Көньяк-Көнчыгыш Азия (, , , , , , ) — Кытай, Һиндстан һәм Австралия арасындагы континенталь һәм утрау территорияләрен үз эченә алучы зур регион. Континенталь өлешендә Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Мьянма, Таиланд, утрауларда — Бруней, Көнчыгыш Тимор, Индонезия, Сингапур, Филипин урнашкан. Малакка ярымутравының көньяк өлешен һәм Борнео утравының төньягын Малайзия биләп тора. Вьетнам, Камбоджа һәм Лаосны шулай ук һиндкытай дәүләтләре дип атыйлар.

Халык 
Регионда якынча 600 млн кеше яши, бу якынча Җир халкының 8% тәшкил итә. Ява утравы халкы тыгызлыгы аеруча югары.

Көньяк-Көнчыгыш Азия
Регионнар
1564 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 15 февраль — Галилео Галилей, Италия галиме.
 23 апрель — Уильям Шекспир, инглиз шагыйре һәм драматург.

Вафатлар 

 18 февраль — Микеланджело (), Италия скульпторы, рәссамы (1475 елда туа).

Еллар
1564 ел
1642 ел



Вакыгалар 
 24 ноябрь — Голландияле Абель Тасман Австралия янында урнашкан утрауны ача.

Туулар

Вафатлар 

 8 гыйнвар — Галилео Галилей

Еллар
Сәгыйть Рәмиев

Сәгыйть Рәмиев (24 февраль 1880 – 17 март 1926) – күренекле татар шагыйре, мөгаллим, публицист.

Биография
Сәгыйть Рәмиев 1880 елның 24 февралендә (иске стиль белән 12) Ырынбур төбәгендә Акман авылында туа. Аның гаиләсе бер урында гына тормый, вакыт-вакыт күчеп йөрергә мәҗбүр була. Сәгыйть 1890 елдан 1902 елга кадәр "Хөсәения" мәдрәсәсендә белем ала. Ул бу вакытта гарәп, фарсы, төрек телләрен, әдәбият үрнәкләрен нигезле өйрәнгән. Ул "Хөсәения"дә мөгаллим булып кала.

Сәгыйть Рәмиев 1906 ел башында Казанга килә. Анда "Таң йолдызы" гәҗитендә әдәби хезмәткәр булып эшли башлый. Ә 19 июньнән аның мөхәррире итеп билгеләнә. Тиздән гәҗит ябыла, С.Рәмиев төрмәдә бер ай утырып чыга. Ул "Тавыш" исемле гәҗит тә оештырып карый. "Таң йолдызы" дәвамчысы буларак "Таң мәҗмугасы" исемле журнал чыгару эшенә керешә. Реакция чорында күп гәҗит-журналлар ябыла. Сәгыйть Рәмиев, бөтенләй эшсез калгач, "Бәянел-хак" гәҗите редакциясендә эшли башлый. 
1910 елда Әстерханга китеп, андагы "Идел" гәҗитендә сәркатип булып эшли башлый. Дөресендә әлеге басманың мөхәррире хезмәтен үти.

Сәгыйть Рәмиев 1914 елда өйләнә. Гаиләле булып өч ай үткәч, "Идел" гәҗитен ябалар һәм Сәгыйть Рәмиевне Әстерханнан сөрәләр. Ул аннан хатынының туган җире Уфага китә. Монда рус телендә чыгучы "Авыл көнкүреше журналы"на эшкә урнаша – аны татарча тәрҗемәсен чыгара.

Гражданнар сугышы башлангач, Уфадан Урал өязенең Ваһапов поселогына китәргә мәҗбүр була. Анда ревком сәркатибе итеп билгеләнә. Магнитка станциясендә мәгариф эшләренә җитәкчелек итә. Верхнеурал шәһәрендә партия комитетының мөселманнар секциясендә хезмәт итә, Чиләбедә чыгучы "Кызыл Урал" гәҗитендә дә эшләп ала (1921-1922), андагы педагогия техникумында татар әдәбиятын укыта. Уфага кайткач (1922 ел ахыры), Җир эшләре халык комиссариатында нәшрият эшләре җитәкчесе була. Ләкин сәламәтлеге начарая башлый һәм ул 1926 елның 17 мартында үпкә авыруыннан үлә.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Сәгыйть Рәмиев тууына 130 ел 
  Садретдинов Шәйхи. Сәгыйть Рәмиев (1880-1926)

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Хөсәения мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Нурихан Фәттах

Нурихан Садрилмән улы Фәттах (1928 елның 25 октябре — 2004 елның 18 феврале) — татар әдәбиятында тарихи жанрда әсәрләр язуны башлап җибәргән күренекле язучы, тәрҗемәче, тарихчы. 1996 елдан Татар ПЕН-үзәге әгъзасы.

Тормыш юлы һәм иҗаты 
Нурихан Фәттах 1928 елның 25 октябрендә Башкортстан АССРның Яңавыл районындагы Күчтавыл дип атала торган кечкенә татар авылында крестьян гаиләсендә туган. 1946 елда беренче номерлы Яңавыл урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казанга килеп, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. Университетны уңышлы тәмамлаганнан соң, 1951 елдан 1952 елга кадәр Татарстан китап нәшриятының яшьләр һәм балалар әдәбияты редакциясендә редактор, ә 1952-1953 елларда Чистай шәһәрендә «Сталин байрагы» исемле өлкә газетасы редакциясендә тәрҗемәче булып эшли. 1953 елның маеннан, яңадан Казанга кайтып, профессиональ язучылык эшенә күчә.

Нурихан Фәттах балачагыннан ук әдәбият белән кызыксына торган була, мәктәптә укыган чагында ук хикәяләр, шигырьләр яза башлый. Студент елларында халык авыз иҗаты әсәрләрен җыя, халык риваятьләрен, йолаларын өйрәнә. Нурихан Фәттахның беренче шигырьләре 1944 елда "Совет әдәбияты" (хәзерге "Казан утлары")  журналында, ә 1948 елда "Безнең хикәяләр" исемле күмәк җыентыкта беренче проза әсәре басыла. 1955 елда студент тормышын чагылдырган "Сезнеңчә ничек?" романын тәмамлый, һәм бу әсәр 1956нчы елда "Совет әдәбияты"нда басылып чыга.

1962 елда язучы "Бала күңеле далада" исемле зур романын яза, һәм берничә елдан соң аның "Мөдир Саҗидә" исемле повесте дөнья күрә.

Алтмышынчы еллардан башлап Нурихан Фәттах үзенең төп игътибарын тарихи әсәрләр ягына таба юнәлтә. Әдип "Ител суы ака торур" (1970), "Сызгыра торган уклар" (беренче китап,1977) романнарын, "Кол Гали" (1973) трагедиясен, "Ерак гасырлар авазы" (1976) исемле фәнни хезмәтен язып, татар әдәбиятында күтәрелмәгән тарих темасын яктырта.

Язучы балалар әдәбиятында һәм әдәби тәрҗемә өлкәсендә дә мирас калдыра. Ул балалар өчен "Тегермәндә", "Ирек, Алмас һәм Җәлил", "Өч туган", "Безнең бабай" хикәя җыентыкларын һәм "Энҗеле үрдәк" пьеса-әкият яза.

Язучы 1965 елдан бирле СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Нурихан Фәттах 2004 елның 18 февралендә Казанда вафат булды.

Бүләкләр
 Әдәбиятны үстерүдәге хезмәтләре өчен Нурихан Фәттахка 1978нче елда РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирәләр.
 Тарихны халыкка кайтару өлкәсендәге күп санлы хезмәтләре өчен Нурихан Фәттахка халыкара биографик үзәк (Кембриҗ, Англия) тарафыннан «1992 ел кешесе» исеме бирелде.
 «Сызгыра торган уклар» исемле икенче романы өчен 1994 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Хәтер 
Казан шәһәр Думасының 2015 елның 4 мартындагы 24-41 санлы карары белән Казанның Салават күпере кече районындагы яңа формалашкан урамга Нурихан Фәттах исеме бирелгән.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсендә Нурихан Фәттах 
 Нурихан Фәттах тормышы һәм эшчәнлеге китабы 
 Язучының тулы биографиясе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Тукай премиясе лауреатлары
РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Тарихи романнар авторлары
Татарстанның халык язучылары
ПЕН-үзәк әгъзалары
Азот

Азот (яки  нитроген) – Менделеевның периодик таблицасының 7нче санында, 5нче төркемдә урнашкан, чагыштырма атом массасы 14,0067 булган химик элемент. Аның исеме грек сүзе azoos – терексез дигән сүздән ясалган, латыйнча атамасы Nitrogenium. Азот – төссез һәм иссез газ.

Тарихи белешмә 

Азот кушылмалары – , азот кислотасы һәм аммиак – азотны ирекле хәлдә табуга хатле, күптән билгеле булалар. 1772нче елда Д. Резерфорд пыяла савытта фосфор һәм башка матдәләрне яндырып, сулауга һәм януга булышмаучы, ул үзе "буучы һава" дип исем биргән газ таба. 1787нче елда А. Лавуазье һава күләменә керүче бу газның гади икәнен исбатлый, һәм аңа "азот" исемен тәкъдим итә. 1784нче елда Г. Кавендиш азотның  составына керүен күрсәтә.

Табигатьтә таралышы
Азот – табигатьтә иң таралган элементларның берсе. Аның төп массасы ирекле килеш атмосферада таралган. Ирекле азот (N2 молекуласы)  һаваның күләм буенча 78,09% ын, ә авырлык буенча 75,6% ын алып тора. Литосферада азотның масса буенча уртача өлеше – 1,9×10-3 %. 
Азот таралышы буенча Кояш системасында 4нче элемент (водород, гелий һәм кислородтан кала)

Физик һәм химик үзлекләре 

Азот һавадан бераз гына җиңелрәк; аның тыгызлыгы 1,2506 кг/м3 (0 °С һәм 101325 н/м2 яки 760 мм. төр. баг. булганда) , t эрү -209,86 °С, t кай -195,8 °С. Сыек азотның тыгызлыгы 808 кг/м3. Азот суда аз эри: 0 °С та 1 м3 суда 23,3 г азот эри.

Азот чагыштырмача аз температураларда литий, магний, кальций кебек актив металлар белән генә тәэсирләшә. Ә башка элементларның күбесе белән югары температураларда һәм катализаторлар булганда реакциягә керә.

Азот күп кенә бик мөһим органик кушылмаларның өлеше булып тора (аминнар, аминокислоталар, нитрокушылмалар һ.б.)

Кулланылышы 

Табылган ирекле азотның күп өлеше аммиак җитештерү өчен кулланыла. Аммиакны соңыннан азот кислотасы, ашламалар, шартлагыч матдәләр җитештерү өчен кулланалар.

Ирекле азотны сәнәнгатьнең төрле тармакларында кулланалар: химик һәм металлургик проөесслар вакытында инерт мохит буларак, терекөмеш термометрларында буш урынны тутырыр өчен, янучан сыеклыкларны суыртканда һ.б. Сыек азотны төрле суыткыч җиһазларда кулланалар. Сыек азотны Дьюар савытларында, ә газсыман азотны кысылган килеш – балоннарда.

Иң күп азот  экспортлаучы илләр (2014, млн $, дөнья азот экспортының %-ы): Бельгия һәм Лүксембург – 39.6 (23%), Алмания – 12.3 (7.1%),  Франция – 12.2 (7.1%), АКШ – 11.2 (6.5%), Чехия – 9.06 (5.2%), Нидерланд – 8.31 (4.8%), Польша – 8.14 (4.7%), Италия – 7.38 (4.3%), Берләшкән Кыйраллык – 7.32 (4.2%), Швейцария – 6.47 (3.7%), Австрия – 5.63 (3.3%), Испания – 3.77 (2.2%), Швеция – 3.42 (2%), Күвәйт – 2.67 (1.5%), Сингапур – 2.55 (1.5%), Австралия – 2.55 (1.5%).

Иң күп азот импортлаучы илләр (2014, млн $, дөнья азот импортының %-ы): Нидерланд – 35.3 (20%), Алмания – 18.7 (11%), Бельгия һәм  Лүксембург – 11.3 (6.5%), Испания – 10.3 (6%), Франция – 6.77 (3.9%), Канада – 6.56 (3.9%), Словакия – 5.58 (3.2%), Чехия – 5.14 (3%), Австрия – 4.34 (2.5%), Словения – 3.84 (2.2%), Норвегия – 3.38 (2%), Португалия – 3.15 (1.8%),  Маҗарстан – 2.94 (1.7%), Швейцария – 2.93 (1.7%),  Гыйрак – 2.92 (1.7%), Берләшкән Кыйраллык – 2.8 (1.6%).

Искәрмәләр 

Химик элементлар
Натрий

Натрий – Менделеевның периодик таблицасының l төп төркемендә, 11нче сан астында урнашкан химик элемент. Натрий селтеле металларга керә, аның атом массасы 22,98977.

Ачу тарихы 

1807нче елда инглиз химигы Г.Дэви, әзрзк юешләтелгән каты селтеләрнең электролиз ярдәмендә, ирекле металлары – натрий һәм калийны таба. Бу вакытта натрийга содий (Sodium) исеме бирелә.

Икенче елны, танылган "Физик анналлары" авторы Гильберт бу металлны натроний (Natronium) дип атарга тәкъдим итә. Соңрак Берцеллиус бу исемне натрийга (Natrium) кадәр кыскарта.

"Натрий" атамасы борынгы Мисырда, грекларда һәм Румда таралаган булган. 
Борынгы Мисырда натро, яки нитрон дип, сода күлләреннән һәм үсемлек көләреннән алынган селтене атаганнар.

Физик һәм химик үзлекләре 

Натрий – көмешсу-ак металл, аның тыгызлыгы 0,97 г/см3. Ул бик йомшак, пычак белән киселә. Ул металлик ялтырауга, пластиклыкка, йомшаклыкка ия, җылылыкшны һәм электр тогын яхшы үткәрә.

Натрий – көчле кайтаручы. Химик тәэсирләшү вакытында, валентлы электронын җиңел бирә һәм уңай корыла.

Натрий бик тиз оксидлаша, шуңа күрә аны керосинда сакларга кирәк.

Башка селтеле металлар кебек үк су белән бик кызу реакциягә керә, селте хасил итә, су тудыргыч аерыла.

Шулай ук карарга мөмкин 
 Бразилианит

Химик элементлар
Селтеле металлар
Селтеле металлар

Селтеле металлар - су белән көчле реакциягә кереп, андагы водородны алмаштырып, суда эрүчән гидроксид, ягъни селте хасил итүче металлар. Селтеле металлар:
Li - литий
Na - натрий
K - калий
Rb -рубидий
Cs - цезий
Fr - франций.
Бу матдәләр үзле, тиз эрүчән, янучан . Селтеле металларның химик активлыгы башка барлык металларга караганда да көчлерәк һәм аларның гидроксидлары нигез үзлекләрен бик көчле күрсәтәләр. Селтеле металлар Менделеевның периодик таблицасының lнче төп төркемендә урнашкан.
Селтеле металларның су белән тәэсир итү схемасы:
2R + HOH = 2NaOH + H2 + Q

Селтеле металлар
Химик элементлар
Металлар
Литий

Литий (грек. lithos – таш) – Менделеевның периодик таблицасының 1нче төркемендә, 3нче тәртип санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 6,941, Литий селтеле металларга керә. Табигатьтә аның ике стабиль изотобы очрый: 6 Li һәм 7 Li.

Тарихи белешмә 

Литийны беренче тапкыр 1817 елда швед галиме Ю.А. Арведсон петалит дигән минералдан таба, ә металлик литийны 1818 еда инглиз галиме Г.Дэви ача.

Физик һәм химик үзлекләре 

Литий – көмешсу ак металл. Ул металлар арасында иң җиңеле. Аның тыгызлыгы 539 кг/м 3(20 С та); эрү  t –  180,5 С; кайнау  t – 1340 С; җылылык үткәрү коэффициенты 70,8 Вт/м,К; чагыштырма җылысыешлыгы 3,31* 10 3 Дж/кг*К; чагыштырма электр каршылыгы 5,6 * 10 −5 К −1.

Литий Һавада  Li3 N һәм Li2 N пленкасы белән каплана, җылытканда зәңгәр ут булып яна. Тоз тудыргычлар, су тудыргыч, күкерт белән тәэсирләшә. Литийның кайсыбер металлар белән (марганис, цинк, әлүмин) каты кушылмалары, ә кайсыберләре белән интерметаллик кушылмалары ( мәсәлән LiAg, LiHg ) бар.

Таралышы 

Литий җир кабыгының 3,2*10 −3 % н алып тора. Бөтендөнья океанында литий бик аз күләмдә.

Кулланылышы 
 
Иң мөһим кулланылыш тармагы – атом энергетикасы. Сыек литийны атом-төш реакторларында җылыташыгыч буларак кулланалар.
Металлургия өлкәсендә литийны төрле эретмәләргә кушалар. Ул эретмәнең пластиклыгын, ныклыгын , коррозиягә бирешмәүчәнлеген арттыра.

Химик элементлар
Селтеле металлар
Галогеннар

Галогеннар (латинча тоз тудыручы) - Менделеевның периодик таблицасының VIIнче төп төркемендә урнашкан, неметалл үзлеген аеруча яхшы күрсәтүче элементлар. Галогеннар металларга һәм су тудыргычка карата химик активлык күрсәтәләр һәм алар белән кушылмаларында гел бер валентлы булып калалар. 
Галогеннардан барлыкка килгән гади матдәләрнең гомуми физик үзлеге - алар я газ (фтор, хлор), я газсыман хәлгә җиңел күчәләр. 
Галогеннар:

F - фтор
Cl - хлор
Br - бром 
I - иод
At - астат.
Галогеннарның су тудыргыч белән булган кушылмалары - очучан матдәләр һәм аларның судагы эремәләре - кислоталар, ә металлар белән булган кушылмалары - тозлар.
Галогеннарның су тудыргыч белән тәсир итешү үрнәге:
H2+R2 = 2HR + Q(җылылык)

Галогеннар
Африка дәүләтләре

Африка дәүләтләре – Африка кыйтгасында һәм аның янында урнашкан утрауларда урнашкан дәүләтләр.

Искәрмәләр 

Африка
Хлор

Хлор – (лат. Chlorum), Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 17нче санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 35,453; тоз тудыргычлар гаиләсенә керә. Нормаль шартларда сарылы-яшелле газ.

Тарихи белешмә 

Хлорны беренче тапкыр 1774нче елда, хлорид кислотасы белән МnO 2 пиролюзитын реакөиягә кертеп, К.Шееле таба. 1810нчы елда Г.Дэви Шеели тапкан матдәнең элемент булганын ачыклый һәм аны chlorine (грекча chloros – сары-яшел) дип атый. 1813нче елда Ж.Л. Гей-Люссак бу элементны хлор дип атарга тәкъдим итә.

Табигатьтә таралышы 

Хлор табигатьтә кушылмаларда очрый. Җир кабыгында ул масса буенча 1,7 * 10−2%, вулкан токымнарында – гранитта 2,4 *10−2%. Ион хәлендә хлор Бөтендөнья океанында да бар(1,93%). Хлорның 97 минералы билгеле.

Физик һәм химик үзлекләре 

Хлор 34,05 С та кайный. 101 С та эри. Эрү җылылыгы – 90,3 кДж/кг; парьясалу җылылыгы 288 кДж/кг; даими басымда җылысыешлыгы 0,48 кДж/(кг*К).

Атомының тышкы электрон конфигурациясе Зs 2 3р 5.

Хлор химик яктан бик актив, ул барлык металлар (кайсыберләре белән дым булганда яки җылытканда) белән диярлек һәм неметаллар (азот, күмер тудыргыч, әче тудыргыч, инерт газлардан башка) белән , сульфидлар барлыкка китереп, кушыла. Селтеле металлар, дым булганда, хлор белән ялкын чыгарып тәэсирләшәләр.

Кулланылышы 

Хлорның төп өлешен органик һәм неорганик кушылмалар җитештерү өчен кулланалар. 
Шулай ук  һәм тукымаларны агарту өчен дә хлор кулланыла. 
Хлорны медицинада һәм суны чистарту өчен дә кулланалар.

Химик элементлар