Maŭritanio

{{Informkesto lando
|nomoenlokalingvo = 
|transskribo = Al-Djumhurija al-Islamiija al-Muritanija 
Republique Islamique de Mauritanie|eonomo = Maŭritanio
|eonomo alternative = Maŭrolando 
'''Maŭritana Islama Respubliko
|flago = 
|blazono = 
|nacia himno =
|nacia devizo =
|lokigo-bildo = 
|oficiala lingvo = araba
|lingvoj = araba kaj franca
|ĉefurbo = Nuakŝoto (150 mil)
|religio = islamo
|km2 = 1030700
|akvo = 0.03
|loĝantoj = maŭroj 82,4 %, volofoj 6,4%.
|loĝantaro = 3537000 
|loĝdenso = 3.2
|vivlongeco =
|valuto = Maŭritania uguijao
|valuta kodo = MRO
|horzono = +0
|ttt = mr
|landkodo = MR
|tel = 222
|politika sistemo = respubliko
|ŝtatestro = Mohamed Ould Ghazouani
|ĉefministro = Mohamed Ould Bilal
|nacia tago = 
|sendependeco = 28-a de Novembro 1960
|de kiu = Francio
|esperanto-asocio = 
|MEP = 4.547 Mio. US$
|MEP jaro = 2013
|MEP pokapa = 1.224 US$
}}Maŭritanio ( Al-Muritanija,  Mauritanie), plennome Islama Respubliko Maŭritanio', estas lando en Okcidenta Afriko. La najbaraj landoj de Maŭritanio estas nordokcidente Okcidenta Saharo, nordoriente Alĝerio, oriente kaj sudoriente Malio kaj sudokcidente Senegalo. Laŭ MEP Maŭritanio estas la 154-a lando inter 181 landoj statistike. Iuj el la plej grandaj mediaj problemoj de la lando disponas pri tre limigita kvanto de dolĉa akvo kaj ke la dezerto kreskas pro senarbarigo kun akompana grunda erozio. La arbaraj areoj de Maŭritanio malpliiĝis je 2,7 procentoj inter 1990 kaj 2000.

 Etimologio 
La landnomo laŭ unu versio devenas el la tribnomo de Maŭroj, laŭ dua versio - el Fenicia vorto "Mauharim", kio signifas "orienta".

 Loĝantaro 
La meza vivodaŭro egalas al 60 jaroj. La loĝantaro de Maŭritanio kreskis averaĝe je 2,5% jare en la periodo 1990-2015. En 1990 la lando havis 1 996 000 loĝantojn kaj antaŭ 2015 tio pliiĝis al 3,7 milionoj da loĝantoj. La loĝantaro de la lando plejparte loĝas en la urboj Nouakchott kaj Nouadhibou samkiel laŭ la rivero Senegalo en la sudo.

 Lingvoj 
Proksimume 70 % de la loĝantaro apartenas al la arab-berberaj maŭroj kaj parolas la hasanijan lingvon..

La ununura oficiala lingvo de Maŭritanio estas la araba. La franca, kiu dum kolonia periodo estis oficiala lingvo, konserviĝis kiel lingvo de komerco kaj instrulingvo. La plej parolata lingvo estas la hasanija, maŭra formo de la araba. Aliaj agnoskitaj naciaj lingvoj estas la volofa, la soninka kaj la pulara, la orienta varianto de la fulana lingvo..

 Etnoj 
Loĝantaro de Maŭritanio konsistas el arabaj, berberaj kaj nigraj etnoj kiuj parte miksiĝis.

- la pli malhelaj haratinoj (40%) de afrika deveno estas posteuloj de tiamaj skalvoj. La haratinoj estas klasifikitaj de Minority Rights Group International en tri kategoriojn: la plenaj sklavoj, la partaj sklavoj kaj la realaj haratinoj.

- la pli helhaŭtaj bidhanoj (30%), tradicie formas la pli altajn klasojn de la socio. Ili estas la reganta grupo kaj supozeble misuzas la haratinojn kiel sklavoj.  

- 30% de la loĝantaro apartenas al nigraj etnoj. Ili vivas precipe laŭlonge la rivero Senegalo kaj estas agrikulturistoj kiel la tukuloroj aŭ paŝtistoj kiel la fulboj.

 Homaj rajtoj 
 Koruptado 
Korupto estas vasta en Maŭritanio kaj, laŭ Amnestio Internacia, jura certeco mankas kaj torturo estas sistema.

 Sklaveco 
Por pli detala artikolo pri sklaveco en la lando, vidu sub Sklaveco en Maŭritanio. Sklaveco estis oficiale aboliciita en 1981.

Oni diras, ke sklaveco estis "profunde enradikiĝinta" en la strukturo de Maŭritanio kaj "proksime ligita" al la etnaro de la lando.

En 1905, la kolonia franca registaro deklaris la finon de sklaveco en Maŭritanio, sed la grandeco de Maŭritanio malhelpis efektivigon. En 1981, Maŭritanio fariĝis la lasta lando en la mondo kiu kontraŭleĝigis sklavecon, kiam prezidenta dekreto aboliciis ĝin. Tamen, neniuj krimaj leĝoj kreiĝis por efektivigi ĝin. En 2007, "pro internacia premado", la registaro enleĝigis, ke oni povas procesigi sklavhavantojn.

Malgraŭ tio, en 2018 Indekso de Tutmonda Sklaveco taksis, ke  homoj ( el la loĝantaro) estas sklavoj, malpli ol la  sklavoj kiujn tiu ĉi organizaĵo raportis en 2013. En 2017 la BBC raportis, ke  homoj estas sklavoj.

Politika potenco dependas de la helhaŭta parto de la loĝantaro, dum la nigra parto de la loĝantaro estas traktata kiel duaklasaj civitanoj. 

 Malriĉeco 
Duono de la loĝantaro vivas sub la limo de malriĉeco, kaj la enspeza breĉo inter la plej riĉaj kaj la plej malriĉaj estas granda.

Laŭ la Disvolviĝa Programo de Unuiĝintaj Nacioj, 46,3% de la loĝantaro en Maŭritanio vivas sub la limo de malriĉeco.

 Religioj 
Pli ol 99% de la loĝantaro estas sunaismaj islamanoj. Ekzistas nur eteta minoritato (malpli ol 1%) da kristanoj.
La lando estas membro de la Organizaĵo de Islama Kunlaboro ekde sia fondo en 1969

Maŭritanio havas neniun religian liberecon. Ekzemple, laŭ Artikolo 306 de la Krima Kodo de Maŭritanio, iu ajn islamano, kiu konvertas sin al alia kredo, povas esti mortkondamnita, se li ne pentos post tri tagoj.

 Historio 
Multaj surrokaj pentraĵoj kaj desegnoj tranĉitaj en rokoj en kavernoj aŭ sur klifoj, evidentigas la antaŭhistorian homan ĉeeston en la aktuala teritorio maŭritana. Tiam la medio estis malsama de tiu, kiun ni vidas hodiaŭ. La regiono ne estis dezerta sed humida areo kun riveroj kaj ĉasbestoj.

La nigra popolo de bafuroj estis la unua konata popolo kiu ekloĝis en la regiono. Ili estis unue ĉasistoj kaj fiŝkaptistoj kaj sekve evoluis al agrar-paŝtista societo. Sekve al la pligrandiĝo de la dezerto Saharo la bufuroj migris suden kaj el oriento enmigris aliaj popoloj kiel la fulboj. Dum la unua jarmilo p.K. aliaj nomadoj enmigris el la nordo kaj kunportis kamelojn, kiuj faciligis la vivon en dezertaj regionoj.

Maŭritanio fariĝis franca protektorato en 1903 kaj kolonio kiel parto de Franca Okcidenta Afriko en 1920. La lando sendependiĝis de Francio la 28-an de novembro 1960. Ĝia unua prezidento estis Moktar Ould Daddah.

Kiam Hispanio liberigis la tiaman hispanan Saharon en 1976, Maroko okupis la nordan parton kaj Maŭritanio la sudan parton. Pro jaroj de lukto de la Polisario (gerila movado), kiu volis, ke la teritorio sendependiĝu, Maŭritanio devis rezigni pri ĉi tiu areo. Maroko tuj okupis ankaŭ ĉi tiun sudan parton.

La 12-an de decembro 1984 Maaouiya Ould Sid'Ahmed Taya ekregis per puĉo. Li montris simpation al Usono.

En 1991, por la unua fojo, opoziciaj partioj estis permesitaj en nova konstitucio , kiam ili revenis al civila regado sub prezidanto Maaouyia Ould Taya , sed la elektoj estis ĝenerale konsiderataj kiel submetataj al ĝeneraligita balota fraŭdo.

En 1992 li sukcesis akiri plimulton post elektoj.

En junio 2003, puĉa provo kontraŭ li malsukcesis kaj en novembro de tiu jaro li estis reelektita por ses jaroj.

La 3-an de aŭgusto 2005, li perdis la povon post militista puĉo gvidata de kolonelo Ely Ould Mohamed Vall kiu transprenis la povon. La junto iom post iom enkondukis demokration en la landon per diversaj rimedoj. Esprimlibero estis enkondukita, politikaj kaptitoj estis liberigitaj, kaj la oficperiodo de la prezidento estis limigita al kvin jaroj kaj maksimume du oficperiodoj. Lokaj kaj Senataj elektoj okazis la 19- an de novembro 2006 kaj la 11-an de marto 2007 estis elektita nova prezidento. Ĉiuj balotoj estis konsiderataj liberaj kaj justaj laŭ internaciaj observantoj, kaj al la juntanoj mem ne rajtis kandidatiĝi. La prezidentan baloton mallarĝe venkis Sidi Ould Cheikh Abdallahi, kiu estis konsiderata kiel reprezentanto de la interesoj de la renversita reĝimo de Ould Taya kaj de la membroj de la junto. Li venkis Ahmed Ould Daddah, duonfrato de la ŝtatprezidanto en 1960-1978.

La 6-an de aŭgusto 2008, alia milita puĉo okazis en la lando, post kiam prezidento Abdallahi provis maldungi kvar generalojn, unu el kiuj gvidis la puĉon.  

La lando estas nuntempe regata de milita konsilio, kun Mohamed Ould Abdel Aziz kiel estro. Minacoj de teroro kaj kidnapo daŭre kreskas. Krimaj grupoj kaj diversaj batalemaj ekstremismaj grupoj faris agojn de perforto kaj kidnapojn de okcidentanoj.

 Geografio de Maŭritanio 

La lando estas plejparte ebena kaj aŭ dezerta (Saharo) aŭ duondezerta (Sahelo). Proksime al la marbordo estas pli grandaj salaj lagoj.

Proksimume 75% de la teritorio estas dezerta. La plej grava monta pinto estas la Kédia d'Idjil kun altitudo de 915 m. Ĝi troviĝas en la nordo proksime al Zuerato kaj pro la sovaĝa minekspluatado subiĝas daŭran erozion. En la dezertaj altebenaĵoj de norda kaj orienta Maŭritanio troviĝas la montoj Adrar kaj Tagant, kiuj ne superas altitudon de 600 m.

La ununura rivero kun tutjara akvofluo estas la Senegalo, kiu je 1440 km formas la landlimon kun la lando Senegalo.

 Klimato 
Ekzistas tri klimataj regionoj. En Maŭritanio regas la dezerta klimato, kio signifas, ke ĝi ĉiam estas varma, seka kaj polva. Dum marto kaj aprilo ofte blovas varma sablo-ŝarĝita vento, nomata siroko .

La nordaj du trionoj de la lando estas en la sahara regiono kun varmega klimato (la temperaturo atingas 45°) kaj granda tagnokta ŝanĝiĝo de la temparaturo. Inter julio kaj septembro izolataj ŝtormoj povas faligi grandajn kvantojn da akvo en mallonga tempo. Sed jaro, aŭ eĉ pluraj jaroj, povas pasi sen iu pluvo.

Sude de la sahara regiono troviĝas sahela zono kun pluvsezono inter junio kaj oktobro. La pluvokvanto egalas al 200–250 mm jare kaj la meza jara temperaturo estas 28-30 °C

En la marborda regiono la mara influo kaj la konstantaj alizeoj estigas sekan, relative moderan klimaton. Pluvo estas malofta kaj la pluvokvanto egalas al malpli ol 100 mm jare.

 Administra divido 

Maŭritanio konsistas el 12 regionoj (wilāya) kaj unu distrikto (de la ĉefurbo). Ĉiu regiono konsistas el departementoj (moughataa''), kiuj estas dividitaj en komunumoj.

La regionoj de Maŭritanio estas:
 1 Adrar
 2 Assaba
 3 Brakna
 4 Daĥlet Nuadibu
 5 Nuakŝoto (ĉefurbo)
 6 Gorgol
 7 Gidimaka
 8 Hod-eŝ-Ŝarki
 9 Hod-el-Garbi
 10 Inŝiri
 11 Tagant
 12 Tiris Zemmour
 13 Trarza

Ekonomio

Minejoj 
Maŭritanio posedas kelkajn nafto- kaj tergasfontojn en la propraj marareoj kaj sufiĉe da oro- kaj diamantminejoj. La minejo de Zuerato estas unu el la plej grandaj minejoj de fererco en la mondo. La fero estas eksportata por 75% al Ĉinio, la plej granda komerca partnero de Maŭritanio. Naturresursoj estas krom: fererco kaj oro, ankaŭ gipsoŝtono, kupro, fosfato, diamanto, nafto kaj fiŝoj.

Agrikulturo 
Tri kvaronoj de la lando troviĝas en dezerto Saharo kaj unu kvarono en Sahelo.

Proksimume unu triono de la tuta landa areo estas utligebla kiel paŝtejo. Estas bredataj ŝafoj kaj kaproj (15,6 milionoj en 2012), bovoj (1,7 milionoj) kaj kameloj (1,4 milionoj) plejofe en vastarea formo.Nur proksimume 0,5% de la landa areo estas utiligebla por kultivado. Laŭlonge la rivero Senegal oni kultivas milion, sorgon, maizon, rizon kaj arakidon. En la oazoj estas kultivataj daktilopalmoj kaj furaĝo. La plejmulto de la produktoj restas enlande po nutri la popolacion.

Fiŝkaptado 
Fiŝkaptado kaj fiŝkomerco estas tre gravaj, ĉar la maro estas unu el la plej fiŝriĉaj de la mondo. Delonge kontraktoj estas finitaj kun Eŭropa Unio por fiŝkapti en la akvoj. La lasta interkonsento estis subskribita en julio 2015 kaj validas dum kvar jaroj.  La fiŝkaptadinterkonsento kun Maŭritanio estas la plej granda kontrakto en ĉi tiu areo, kiun EU finis kun iu ajn alia lando.  EU-fiŝkaptistoj rajtas eksporti maksimume 281 500 tunojn da fiŝoj jare.  Aldone al kompenso por la fiŝkaptado, la lando ricevas preskaŭ 60 milionojn da eŭroj jare, el kiuj 4 milionoj da eŭroj devas subteni lokajn fiŝkaptistojn.

Politiko 
La konstitucio de la islama resprubliko de Maŭritanio estis aprobita la . En la antaŭparolo ĝi deklaras sindevigon al islamo kaj aprobon de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj kaj de la Afrika ĉarto de la rajtoj de homoj kaj popoloj. Kelkaj artikoloj de la konstitucio rekte rilatas al islamo:

 "Maŭritanio estas islama respubliko"
 "La islamo estas la religio de la popolo kaj de la ŝtato"
 "La ŝtatestro estas islamano"

La ŝtatestro estas la prezidento de la respubliko, kiun oni elektas direkte je ses jaroj. La prezidento nomumas la ĉefministron kaj havas ankaŭ leĝdonan povon.

La parlamento havas du ĉambrojn, la nacia asembleo kaj la senato, kiuj reprezentas la leĝdonan povon. La jura sistemo baziĝas sur miksaĵo de ŝaria juro kaj franca juro.

Mohamed Ould Abdel Aziz estas la Prezidento de Maŭritanio, en posteno ekde 2009.

Ekstera politiko 
 Maŭritanio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

Instruado 
Bazlernejo daŭras ses jarojn kaj la mezlernejo sep jarojn. En la unua lernojaro oni instruas nur arabe. La franca lingvo estas instruata ek de la dua lernojaro. La instruado de natursciencoj okazas en la franca. La legoscio-grado egalas al 58% (2010).

Analfabeteco estas ofta. En 2015, 47,9% de la plenkreska loĝantaro estis analfabetoj.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Listo de mondaj heredaĵoj en Afriko

Eksteraj ligiloj 
 Oficiala registara retejo de Maŭritanio (arĥivo wayback maŝino)(en)
 CIA Faktoj pri Maŭritanio 

 
Eksaj kolonioj de Francio
Franca Okcidenta Afriko
Membroj de la Ligo de Arabaj Ŝtatoj
Administraj unuoj fonditaj en 1960