alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ацтеклар

Ацтеклар - Мексикада яшәүче, бигрәк тә нахуатль теле туган теле булган халык. Ацтек (Ацтекатль) нахуатль телендә «берәү Ацтланнан» дигәнне аңлата. Ацтлан - шул вакытның нахуатль телендә сөйләшүче халык мәдәнияте өчен мифологик урын.

Ацтеклар цивилизациясе XIV - XVI гасырларда, Месоамерика хронологиясендә соңгы пост-классик периодында Урта Американың шактый зур өлешен биләп торган.

Мехикаларның ышанулары буенча Мехико-Теночтитлан күл уртасындагы утрауда, Ацтланда урнашкан, һәм аның халкы ацтекатль дип аталган. Моннан ацтек сүзе килеп чыккан. Еш кына "ацтек" төшенчәсе Теночтитлан (хәзерге вакытта Мехико шәһәре урынында) Мехика кешеләрен аңлата.

Кайвакыт төшенчә шулай ук Теночтитланның ике мөһим шәһәр-дәүләтен - Техкокодагы Акольхуа һәм Тлакопандаг Тепанекны үз эченә ала, бу шәһәрләр бөтенесе бергә ацтекларның өчлек альянсын - "Ацтек империясен" тәшкил иткән.

13-нче гасырдан башлап, Мехико Үзәне Ацтек цивилизациясенең йөрәге булып торган: монда Техкоко Күлендәге утрауларда ацтекларның өчлек альянсының башкаласы Теночтитлан урнашкан. Өчлек альянсының сәяси гегемониясе Мехико Үзәненнән бик ерак җирләргә кадәр җиткән.

Халык какао эчемлеген яраткан, шуннан тыш какаоны төрле ризыклар ясауда кулланган. Ацтекларда акча ролен дә какао орлыклары үтәгәне билгеле. Хәтта акчаны ялганлап җирдән, яки балчыктан ясау очраклары да булган. Мисал өчен: бер корбан өчен «сыйфатлы» колның бөясе 4000 какао орлыгы булган.

1521 елда, Эрнан Кортес күп санлы нахуатль телендә сөйләшүче союздашлары белән бергә, Теночтитланны яулап ала һәм ацтек өчлек альянсын тар-мар итә. Ацтекларның башкалалары урынында яңа шәһәргә - Мехикога нигез салына.

Чыганаклар 
 Какао Месоамерика индейцлары мәдәниятендә

Сылтамалар 
 Aztecs at Mexicolore: даими яңартыла торган җитди барлык буын өйрәнүчеләр өчен махсус ацтекларга багышланган уку-укыту сайты.
 Aztecs / Nahuatl / Tenochtitlan: 
 http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/table2.htm 
 Pre-columbian Aztec Collection : ацтек эш һәм сугыш кораллары фотосурәтләре

 
Урта Америка индейцлары
Мексика халыклары
Сәгъд ибн Әби Вәккас

Сәгъд ибн Әби Вәккас (;? - һ. 55, 675 ел) - Мөхәммәд пәйгамбәрнең якын сәхабәсе, исән вакытында ук җәннәт вәгъдә ителгән ун сәхабәнең берсе, Хәлифәтнең гаскәр башлыгы һәм дәүләт эшлеклесе.

Сәгъд беренчеләрдән булып ислам кабул итә, аңа бу вакытта 17 яшь була.

Мөселманнар белән бергә Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Бәдер, Өхед, Хәндәк һәм башка сугышларда катнаша.

Әбү Бәкер һәм Гомәр хәлифәлеге чорында Хәлифәтне ныгытуда катнаша. Византия һәм Иранга каршы сугышларда гаскәр башлыгы вазыйфасын били. Аның җитәкчелегендә Кадиссия сугышында мөселманнар фарсыларны җиңәләр.

Гомәр аны үзеннән соң хәлифәлеккә алты кандидатның берсе итеп калдыра, ләкин шурада Госман хәлифә итеп сайлана. Госман идарә иткән чорда Сәгъд Куфә идарәчесе булып билгеләнә, ә аннары Госман аның урынына башканы билгели.

Хәлифәттәге фетнә вакытында сәяси роль уйнамаган.

Сәгъд һ. 55 елда вафат була.

Чыганаклар 

 Ислам энциклопедия сүзлеге 

Сәхабәләр
Газараэ

Газараэ ( әл-‘әҙара’ — «гыйффәтле кызлар»; Зур Эт ε, Зур Эт эпсилоны, ε CMa) — Зур Эт йолдызлыгының куш йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,51 тәшкил итә һәм ул Җирдән 430 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Иң яхшы күренүчәнлек шартлары кышын була. Россиянең көньяк өлкәләрендә күренә.

Йолдыз системасы 
Газараэ A — +1,5 күренмә йолдызча зурлыктагы B2 спектр сыйныфылы күк зур йолдыз. Аның өслегенең температурасы 25 000 К тәшкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 20 000 тапкыр артыграк. Аның массасы 10 Кояшныкына тигез. Бу йолдыз ультрашәмәхә нурланышның көчле чыганагы.

Газараэ B — +7,5 йолдызча зурлыктагы йолдыз, A йолдыздан 7,5 почмакча секунд ераклыкта тора.

Тарих һәм исемнәр 
Әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт ε — Әүвәл әл-Газраэ (Беренче Кыз), ο² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), δ — Салис әл-Газраэ (Өченче Кыз), η — Рабигъ әл-Газраэ (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — әл-Газараэ (Гыйффәтле Кызлар).

Моны да карагыз 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Зур Эт йолдызлыгы
Газраэ (мәгънәләр)

Газраэ () — «гыйффәтле кыз».

 Газраэ () — Сөмбелә (Кыз) йолдызлыгы
 Әлгазраэ () — Зур Эт этасы
 Газараэ () — Зур Эт эпсилоны
 Әл-Газараэ () — Зур Эт ε, ο², δ һәм η йолдызлар төркеме

Искәрмәләр
Риҗел

Риҗел ( риҗл әл-җәббар — «Орионның аягы»; Орион β, Орион бетасы, β Ori) — +0,18 күренмә йолдызча зурлыктагы Орион йолдызлыгының аклы-күкле үтә зур йолдыз.

Риҗел 773 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Бу B8I-a спектр сыйныфылы йолдыз. Аның массасы 17 Кояшныкына тигез. Аның өслегенең температурасы 11 200 К тәшкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 85 000 тапкыр артыграк. Димәк бу Галактиканың иң көчле йолдызларыннан берсе.

Тарих һәм исемнәр 
Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «сул табан очында якты йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «сул табанның яктысы» дип атады. Тулы исем Риҗелелҗәббар булуы сәбәпле Әлҗәббар исеме да сирәк куллана.

Моны да карагыз 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Орион йолдызлыгы
Бителҗәүза

Бителҗәүза ( ибт әл-җәүза’ — «Бәйленең култык асты», Орион α, Орион альфасы, α Ori) — Орион йолдызлыгында кызыл үтә зур йолдыз, ярымдөрес үзгәрмә йолдыз, аның ялтыравы +0,2 дән +1,2 гә кадәр үзгәрә һәм уртача +0,7 тигез. Бу астрономларга мәгълүм булган иң зур йолдызлардан берсе йолдыз Җирдән 643 ± 146 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Бителҗәүза Кояштан якынча 140 000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан якынча 1180 тапкыр зуррак.

Тарих һәм исемнәр 
Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «уң иңбашта якты кызгылт йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «уң иңбашта» йолдыз дип атады. Хәзерге  мәнкиб әл-җәүза’ — «Бәйленең иңбашы». Шуңа күрә Бителҗәүза («Бәйленең култык асты») исеме, бәлки, хаталар нәтиҗәсе.

Моны да карагыз 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Орион йолдызлыгы
Акбүзат

Акбүзат (Кәүкәб, Кече Җидегән β, Кече Җидегән бетасы, β UMi) — Кече Җидегән йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Җирдән 126 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Б.ч.к. 1900 елдан б.ч. 500 елгача бу йолдыз күк йөзенең төньяк котыбына иң якын йолдыз булган һәм котып йолдызы сыйфатыны башкарган. Бу хәл, бәлки, аның гарәп исемендә сурәтләнгән.

Акбүзат +2,07 йолдызча зурлыктагы кызгылт-сары зур йолдыз. Аның өслегенең температурасы якынча 4000 К тәшкил итә.

Тарих 
Татарларда бу йолдызны Акбүзат дип атыйлар. Башка халыкларда бу йолдызны Кәүкәб ( әл-кәүкәб әш-шимали — «төньяк йолдыз», ) дип атыйлар. Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «киләсе якның көньяк йолдызы» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «турыпочмакның икенче кырның көньяктагы» һәм «Ике Бозаудан яктырагы» дип атады.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кече Җидегән йолдызлыгы
Әлрагый

Әлрагый ( әр-ра‘и — «көтүче»; Кефей γ, Кефей гаммасы, γ Cep) — Кефей йолдызлыгының куш йолдызы. +3,22 йолдызча зурлыктагы йолдыз Җирдән 45 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Йолдыз системасы 
Әлрагый A — K1IV спектр сыйныфылы кызгылт-сары субзур йолдыз. Аның яктыртучанлыгы 8,2 Кояшныкына тигез.

Әлрагый B — M1V спектр сыйныфылы кызыл кәрлә йолдыз. A йолдызы тирәсендә якынча 68 ел эчендә әйләнеп чыга, орбитаның зур ярымкүчәр якынча 20 а.б., сузылган (эксцентриситет 0,41).

Әлрагый Ab — планета. A йолдызы тирәсендә 903 көн (2,5 ел) эчендә әйләнеп чыга, орбитаның зур ярымкүчәр 2,04 а.б., аз сузылган (эксцентриситет 0,115). Планетаның массасы кимендә 1,59 Юпитерныкы тигез.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кефей йолдызлыгы
Беренче япон-кытай сугышы

Беренче япон-кытай сугышы ( Jiǎwǔ Zhànzhēng;  Nisshin Sensō) — 1894-1895 елларда Япониянең маньчжур Цин империясенә каршы алып барылган сугыш. Низаг максаты — Япониянең Корея белән идарә итү һәм Маньчжурия белән Кытайга чыгу.

Географик яктан Япониягә якын урнашкан Корея җирләре инде күптән ил өчен куркыныч тудырган. Башта регионда инкыйлаб үткәреп, аны үз контроле астына алырга теләгән японнар уңышка ирешә. Регионнан кытай гаскәрләре куыла башлый һәм хәрби чаралар башлана.

1894 елның 17 сентябрендә япон гаскәрләре көрәштә җиңәләр, сугыш Кытай җирләренә күчә. 1895 елның 17 апрелендә Япония Цин өчен тынычлык килешүчәрен тәкъдим итә, җиңелүче як аны имзалый. Корея Кытайдан бәйсез ил булып санала башлый, Пенху һәм Тайвань Япония җирләре булып санала башлый.

Япония сугышлары
Кытай сугышлары
XIX гасыр сугышлары
Күкбүзат

Күкбүзат (Кече Җидегән γ, Кече Җидегән гаммасы, γ UMi) — Кече Җидегән йолдызлыгындагы ак якты зур йолдыз, +3,03 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Калкан δ сыман үзгәрмә йолдыз булуы сәбәпле аның йолдызча зурлыгы 3,43 сәг. эчендә 0,05m кә үзгәрә.

Тарих 
Татарларда бу йолдызны Күкбүзат дип атыйлар. Башка халыкларда бу йолдызны Фәркад ( фәрқәд — «бозау», ) дип атыйлар. Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «киләсе якның төньяк йолдызы» дип атый. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «икедән төньяктагы» дип атый.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кече Җидегән йолдызлыгы
Бенджамин Франклин

Бе́нджамин Фра́нклин (; 1706 елның 17 гыйнвары — 1790 елның 17 апреле) — күренекле АКШ дәүләт эшлеклесе, галим, журналист, нәшер, дипломат. Массонлык хәрәкәте әгъзасы. АКШ бәйсезлеге өчен сугыш җитәкчеләренең берсе.

АКШка нигез салган иң абруйлы кешеләр исемлегенә керә. Шул кешеләр арасында фәкать аның имзасы 3 төп документта тора: АКШ бәйсезлеге турында декларация, АКШ Конституциясе, 1783 елгы Версаль тынычлык килешүе.

1928 елдан бирле Бенджамин Франклин рәсеме 100 АКШ доллары банкнотасында урын ала. Банкнотада урын алса да, ул АКШ президенты булмаган.

Дәүләт эшлеклесе булудан тыш, Франклин әле күренекле галим дә. Аның ярдәмендә күп кенә ачылышлар ясалган.

Фотосурәтләр

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Франклин автобиографиясе

Сылтамалар

Моны да карагыз  

АКШ галимнәре
АКШ фәлсәфәчеләре
АКШ инкыйлабчылары
АКШ журналистлары
Масоннар
Акчадагы шәхесләр
Франсуз академиясе әгъзалары
АКШ мәгърифәтчеләре
Брэд Питт

Уильям Брәдли «Брәд» Питт (; , Шауни, , АКШ) — америка актёры һәм продюсеры. 1995 ел эчен «Алтын глобус» премиясе лауреаты («Унике обезьян»), ике тапкыр «Оскар» премиясенә номенант булган.

«Көрәш клубы» культ фильмында Тайлер Дёрден ролен башкара.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 

«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
«Вольпи кубокы» премиясе лауреатлары
«Сатурн» премиясе лауреатлары
Илдус Хәниф улы Әхмәтҗанов

Чистай районы башлыгы, сенатор Илдус Әхмәтҗанов белән бутамагыз

Илдус Әхмәтҗанов — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты.

Тормыш юлы 
 
Илдус Әхмәтҗанов 1950 елныңның 19 июнендә Баулы районы Татар Кандызы авылында туа. 1973 елда Ленинград театр институтын (ЛГИТМиК) тәмамлый һәм Татар академия театрында эшли башлый. Сәхнә эшчәнлеге белән бергә татар теленә пьесалар тәрҗемә итә, нәфис сүз остасы. Көчле төрле драматик һәм көлкеле рольләр иҗат итүче артист.
 
Илдус Әхмәтҗанов — Татарстанның Муса Җәлил исемендәге премиясе һәм Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2000), Татарстанның халык артисты, Русиянең атказанган (2013) артисты.

Рольләре 

 Педро — «Канлы күләгәләр» (Г.Боровик)
 Рәүф — «Ике килен килендәш» (Х.Вахит)
 Дионис — «Ташлама утны, Прометей!» (М.Кәрим)
 Максим — «һаваларда йолдыз» (М.Горький буенча)
 Шәйхел — «Татар хатыны ниләр күрми» (Г.Ибраһимов)
 Закир — «Банкрот» (Г.Камал)
 Габдулла Тукай — «Без китәбез, сез каласыз» (Т. Миңнуллин)
 Бостан — «Ахырзаман» (Ч.Айтматов)
 Ялчыгол — «Ай тотылган төндә» (М.Кәрим)
 Бәдри — «Галиябану» (М.Фәйзи)
 Әхмәтҗан — «Зөләйха» (Г.Исхакый)
 Ислам — «Әни килде» (Ш.Хөсәенов)
 Гаделша — «Су төбендә сөйгәнем» (З.Хәким)
 Субра — «Идегәй» (Ю.Сафиуллин)
 Задорожный — «Урланган мәхәббәт» (И.Франко)
 Диоген — «Баскетболист» (М.Гыйләҗев) һ.б.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Илялова И.И. Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияте, Казан, 2005 ел.

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Татарстанның халык артистлары
Тукай премиясе лауреатлары
Җәлил премиясе лауреатлары
Русиянең атказанган артистлары
Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Наил Дунаев

Наил Дунаев (чын исеме: Николай Иван улы Дунаев) — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты.

Тормыш юлы 
Наил Дунаев 1937 елның 3 маенда Зәй районы Әхмәт авылында туа.  1961 елда Мәскәүдә Щепкин исемендәге Югары театр училищесын тәмамлый һәм Татар академия театрында эшли башлый. Актерлык хезмәте белән бергә театр өчен пьесалар тәрҗемә итә. Моннан тыш Казан мәдәният һәм сәнгать университетында профессор булып эшли, актерлык осталыгына укыта. Күренекле, киң диапазонлы артист. Аның иҗат иткән тормышчан образларына актерның шәхси Йомшаклыгы хас. Артист образларының нечкә тойгыларын, психологик кичерешләрен халыкка тулысынча җиткерә ала.
 
Наил Дунаев — Татарстанның Муса Җәлил исемендәге премия лауреаты (1978 ел); ТАССРның халык артисты (1982 ел); Россиянең атказанган артисты (1996 ел); Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1998 ел).

2022 елның 30 октябрендә 85 яшендә Казанда вафат. Казанның Курган зиратында җирләнә.

Рольләре 
 Ибраһим — «Көзге ачы җилләрдә» (А.Гыйләҗев)
 Ак егет — «Ай тотылган төндә», Гефест — «Ташлама утны, Прометей!» (М.Кәрим)
 Гаяз — «Чаткылар», Мирзахан — «Ташкыннар» (Т.Гыйззәт)
 Нияз — «Соңгы хат», Марат — «Туй алдыннан» (X.Вахит)
 Шамил Усманов — «Шамил Усманов» (А.Гыйләҗев, А.Яхин)
 Сәйяр — «Әни килде» (Ш.Хөсәенов)
 Валерик — «Баһадирлар» (Н.Погодин)
 Василий — «Бер төн» (Б.Горбатов)
 Фигаро — «Фигароның өйләнүе» (П. Бомарше)
 Газиз — «Хуш, Назлыгөл» (М.Байҗиев)
 Подхалюзин — «Агай-эне ак мыек», Паратов — «Бирнәсез кыз», Залешин — «Җимерелгән бәхет» (А.Островский)
 Гаяз — «Агыйдел» (М.Әмир)
 Шәмсетдин — «Кол Гали» (Н.Фәттах)
 Даут — «Ике фикер» (Г.Коләхметов)
 Равил — «Намус хөкеме» (Д.Вәлиев)
 Бәхтияр — «Канкай углы Бәхтияр», Нурислам — «Дуслар җыелган җирдә», Нурислам — «Хушыгыз!», Якуб — «Без китәбез, сез каласыз», АлексеЙ — «Илгизәр + Вера», Гөргөри — «Гөргөри кияүләре» (Т.Миңнуллин)
 Айдар — «Зифа», КачкинскиЙ — «һиҗрәт» (Н.Исәнбәт)
 Мирвәли — «Өч аршын җир» (А.Гыйләҗев)
 Җиһанша — «Зәңгәр шәл» (К.Тинчурин)
 Ногман — «Мирас» (Г.Каюм)
 Мәхмүт — «Ике сәгать — бер гомер» (Р.Хәмид)
 Күрше — «Бичура» (М.Гыйләҗев)
 Бикбау — «Боз астында дулкын» (Ә.-Т.Рахманкулов)
 Әхмәди — «Алдым-бирдем» (Г.Исхакый)
 Лисео — «Җүләр кыз» (Лопе де Вега)
 Ашыг — «Арзы кызы» (М.Тарухан)
 Мулланур — «Чапты атым Казанга» (З.Хәким)
 Луиджи — «Гаугалы гаилә» (Эд. де Филиппо)
 Әбүбәкер — «Кичер мине, әнкәй!» (Р.Батулла) Һ.б.

Гаиләсе 
Хатыны Татьяна Григорий кызы (Зәй районы Кабан-Бастрык авылыннан), Алабугада китапханә техникумын, Мәскәүдә китапханә институтын тәмамлаган. Казан дәүләт мәдәният институты проректоры, профессор. Уллары Владислав.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт драма театры рәсми сайты

Чыганаклар 
 Илялова И. И. Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2005 ел.

Шулай ук карагыз 

ТАССР халык артистлары
Камал театры актерлары
Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Россиянең атказанган артистлары
Тукай премиясе лауреатлары
Җәлил премиясе лауреатлары
Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Көньяк Америка

Көньяк Америка (, , , , , , ) — Америкадагы көньяк кыйтга, ул Җир планетасының күбесенчә Көнбатыш һәм Көньяк ярымшарларында, өлешчә Төньяк ярымшарда урнашкан. Көнбатышта Тын океан, көнчыгышта Атлантик океан тарафыннан юыла, төньякта Төньяк Америка белән чикләшә, ике Америка арасында чик Панама муены һәм Кариб диңгезе аша үтә.

Көньяк Америка составына шулай ук күбесе континент илләре составында булучы төрле утраулар керә. Кариб территорияләре исә Төньяк Америкага карый. Кариб диңгезе белән чикләшүче Көньяк Америка илләре — Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианасын кертеп — Кариб Көньяк Америкасы буларак билгеле.

«Америка» атамасын бу континент исемендә беренче тапкыр Мартин Вальдземюллер куллана: ул Христофор Колумб ачкан җирләр Һиндстанга бөтенләй кагылмыйча, әле аурупалыларга билгеле булмаган Яңа Дөнья булуы турында фикер белдергән Америго Веспуччиның латинлаштырылган исемен харитага яза.

Континент мәйданы — 17,8 млн км² (континетлар арасында 4 нче урын), халык саны — 385 742 554 (континентлар арасында 4 урын)

Кырый нокталар 
 Төньяк — Гальинас борыны 
 Көньяк (кыйтга) — Фроуорд борыны 
 Көньяк (утрауда) — Диего-Рамирес 
 Көнбатыш — Париньяс борыны 
 Көнчыгыш — Кабу-Бранку борыны

Сәяси бүленеш 

Көньяк Америка
Кыйтгалар
Пьер Ришар

Пьер Риша́р Мори́с Шарль Леопо́льд Дефе́ (; , Валансьен, Нор) — француз киноактёры һәм режиссёры.

Кызыклы фактлар 
 Үзенең беренче зур ролен Ришар 33 яшендә ала.
 ТВЦ телеканалына биргән  интервьюда Пьер Ришар бабаеның актер булуы турында сөйли. Ул аңа 12 яшь булганда үлгән.

Шулай ук карагыз 
 Жерар Депардьё
 Жан Рено
 Кристиан Клавье
 Луи де Фюнес
 Бурвиль
 Колюш
 Мишель Галабрю
 Джейн Биркин

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 
 Пьер Ришар - фоторепортаж — Новосибирскта иҗади очрашу (2011 елның 4 марты)
 Пьер Ришар - видеорепортаж — Новосибирскта иҗади очрашу (2011 елның 4 марты)
 Пьер Ришар - фоторепортаж — Новосибирскта спектакль алдыннан пресс-конференция (2011 елның 4 марты)
 Пьер Ришар - фоторепортаж — Краснодарда спектакль алдыннан пресс-конференция (2011 елның 4 марты)

Франция актерлары
Франция кинорежиссёрлары
Франция комиклары
«Сезар» премиясе лауреатлары
Мемуаристлар
Бал (мәгънәләр)

Бал

 Бал - бал кортлары тарафыннан чәчәкләр нектар җыеп ясалган куе баллы ризык төре. Бал төрләре:
 Арчан балы
 Юкә балы
 Алтай балы
 Башкорт балы

 Бал (фильм) - төрек режиссеры Сәмиһ Капланоглу тарафыннан төшерелгән фильм. 2010 елда Берлин кинофестивалендә «Алтын аю» бүләгенә лаек була.

Шулай ук карагыз 
 Әчебал
Корбин Блю

Корбин Блю (ингл. Corbin Bleu; 21 февраль 1989) — мәшһүр АКШ поп-җырчысы, биюче, җырлар авторы.

Фильмография 
 High Incident (1996)
 ER (1996)
 Malcolm & Eddie (1998)
 Soldier (1998)
 Beach Movie (1998)
 Family Tree (1999)
 Mystery Men (1999)
 Galaxy Quest (1999)
 Cover Me: Based on the True Life of an FBI Family (2000)
 The Amanda Show (2001)
 Catch That Kid (2004)
 Flight 29 Down (2005)
 Ned's Declassified School Survival Guide (2006)
 High School Musical (2006)
 Hannah Montana (2006)
 Flight 29 Down: The Movie (2007)
 The Secret of the Magic Gourd (2007)
 Jump In! (2007)
 High School Musical 2 (2007)
 High School Musical 3: Senior Year (2008)
 Free Style (2009)
 Phineas and Ferb (2009)
 Beyond All Boundaries (2009)
 The Beautiful Life: TBL (2009)
 I Owe My Life to Corbin Bleu (2010)
 The Good Wife (2010)
 The Little Engine That Could (2010)
 Sugar (2011)
 Terror Bytes (2011)
 Renee (2012)

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  
 IMDB 

АКШ җырчылары
Сәгыйть Исәнбаев

Сәгыйть Гыйльметдин улы Исәнбаев – татар әдәбият галиме, укытучы.

Биография 
Сәгыйть Исәнбаев 1895 елның 8 ноябрендә хәзерге Татарстанның Әлки районы Исәнбай-Карамалы авылында туа. Аның фамилиясе Карамалы авылын нигезләгән Исәнбай бабайдан калган.

Яше җиткәч, мәдрәсәдә укып, ул аны 1915 елда тәмамлап чыга һәм 1916 елда укытучылык эшенә керешә. 1917 еллардан соң ул Арчада педагогия училищесын тәмамлый. 1923 елда Урта Азиядә, Кукан шәһәрендә укытучы булып эшли. Бу вакытта аның гаиләсе була, хатыны Мәрзия Гыймади кызы Исәнбаева да укытучы буларак хезмәт итә.  1923 елның августында аларның беренче балалары Фәргат туа.

Исәнбаевлар гаиләсе үзбәк халкына мәгърифәт таратучылар булып яшәгәннәр. Кайбер хәбәрләргә караганда, алар  педтехникум яки пединститутта эшләп, югары белемле педагоглар хәзерләүгә өлеш керткәннәр. Исәнбаевларның икенче балалары Фирдәүс исемле кыз, шулай ук Куканда 1925 елда туган, соңрак Казанда СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы физика-техника институтында техник фәннәр кандидаты булып эшләгән.

Сәгыйть Исәнбаев 1933 елда гаиләсе белән Казанга  күчеп кайта. Аннан кайткач, аларның 1952 елгача Казанда Каюм Насыйри урамындагы 38 нче йортта яшәүләре төгәл мәгълүм. Казанда Сәгыйть белән Мәрзиянең тагын бер улы туган .

Сәгыйть Исәнбаев Таткниготорг кибетендә мөдир булып эшли, ә 1952 елны аны Таткниготоргның өлкән товароведы итеп күтәрәләр.

1956 елда аны Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына лаборант итеп эшкә алалар. Бу эштә ул нигездә  татар әдәбиятының борынгы әсәрләрен гарәп имласыннан кириллицага күчерергә, шәрехләр һәм авыр аңлаешлы сүзләргә аңлатма-сүзлекчәләр төзергә тиеш була. Ул эшне тырышып башкара һәм моны күреп, аңа 1958 елның 25 февралендә кече фәнни хезмәткәр дигән фәнни дәрәҗә бирәләр.

Галим 1972 елның 29 мартында вафат була.

Хезмәтләре 
Сәгыйть Исәнбаев Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф», әл-Харәзминең «Мәхәббәтнамә», Сайядинең «Дастане Бабахан», Кандалый шигырьләре текстларын гарәп имласыннан кириллицага күчерә, аларга сүзлекләр төзи. Бу хезмәтләр «Борынгы заман татар әдәбияты» китабы булып нәшер ителәләр (1963). Шулай ук ул 1966 елда Тукайның 80-еллыгы уңаеннан аңа багышлап альбом төзи. 1970 елда «Тукай тормышының хроникасы» дигән хезмәтен тәмамлый.

Чыганак

Искәрмәләр 

Тукай иҗатын өйрәнүчеләр
Татар әдәбият галимнәре
Татар укытучылары
Роза Хафизова

Роза Сәет кызы Хафизова (1929 елның 6 феврале, Бөгелмә – 2005 елның 20 августы, Казан) – күренекле татар балалар язучысы.

Биография 
Роза Хафизова 1929 елның 6 февралендә Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә туган. Ул 1947-1951 елларда Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1951-1952 елларда Төмән өлкәсенең Тубыл шәһәрендәге урта мәктәптә татар теле һәм әдәбият фәннәрен укыта.

Роза Хафизованың шуннан соңгы хезмәт юлы журналистика белән бәйле. 1952-1960 елларда ул «Яшь сталинчы» (хәзерге «Татарстан яшьләре»), «Сталин байрагы» (Чистай өлкә газетасы), аннары Казандагы күп тиражлы завод газетасы редакцияләрендә әдәби хезмәткәр, Татарстан китап нәшриятында мөхәрир булып эшли. 1962-1986 елларда, лаеклы ялга киткәнче, Роза Хафизова «Ялкын» республика татар балалар журналының баш мөхәррире була.

Роза Хафизова 2005 елның 20 августында вафат була.

Иҗат 
Роза Хафизова үзенең иҗатын тулысынча балаларга багышлаган әдибә була.  Язучының нәниләр өчен әкиятләр һәм тәрбияви эчтәлектәге хикәяләреннән тупланган «Кыңгыраулар җыры» исемле беренче китабы 1967 елда басылып чыша. Шуннан соң аның 20 дән артык китабы дөнья күрә. Роза Хафизованың «Курай-малай маҗаралары», «Кирлемән», «Кашкарыйлар озын гомерле», «Әкиятләр», «Без әле кайтырбыз», «Сак-Сок тавышы», «Киек каз юлы», «Актәпи ник моңая», «Карурманда ниләр булмас» кебек китаплары яшь укучылар арасында популярлык казана. Аның аерым әсәрләре рус, үзбәк, казакъ, украин һәм башка телләргә тәрҗемә ителә.

Бүләкләр 
Матбугат һәм балалар әдәбияты өлкәсендәге зур хезмәтләре өчен  Роза Хафизовага 1974 елда Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре, 1983 елда исә РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исемнәр бирелде. 2002 елда ул балалар әдәбияты өлкәсендәге казанышлары өчен Татарстан Язучылар берлегенең А. Алиш премиясенә лаек булды.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 «Казан утлары» журналы, №11, 2005 ел.

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар язучылары
Балалар язучылары
Татар әдибәләре
ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Андромеда йолдызлыгы

Андроме́да йолдызлыгы () — күк йөзенең төньяк ярымшардагы йолдызлыгы. Андромедада 2 нче дәрәҗә зурлыктагы өч йолдыз һәм гади күз белән күренеп торган бормалы галактика (Андромеда Томанлыгы) бар.

Андромеда Томанлыгы 
Йолдызлыкның иң мөһим объект — Андромеда Томанлыгы (M31) бормалы галактикасы үзенең иярченнәре — М32 и M110 кәрлә галактикалары белән. Айсыз төндә ул гади күз белән Андромеда ν йолдыздан көнбатыштарак 1° почмакча ераклыкта күренеп тора. Андромеда Томанлыгыны фарсы астрономы әл-Суфи әле X гасырда күзәтеп алса да, Европа астрономлары аны тик XVII гасырның башында табып ачтылар. Бу безгә иң якын бормалы галактика 2,2 млн. яктылык елы ераклыкта тора. Аның яссылыгы безгә карата 15° авышкан, шуңа күрә ул озынча түгәрәк кебек күренә. Әмма ул, бәлки, безнең Галактикага ошый һәм 300 млрд. йолдыз эченә ала, аның диаметры 220 мең яктылык елы тәшкил итә.

Йолдызлар 

Андромеда α — Әлфәрәс ( сөррәт әл-фәрәс — «атның кендеге», «Пегасның кендеге» күздә тотыла; ), +2,02…2,06 йолдызча зурлыктагы Тазылар α² сыман үзгәрмә йолдыз, 96,7 тәүлек әйләнәле куш йолдыз, B8 спектр сыйныфылы аклы-күкле субзур йолдыз. Әлфәрәс 97 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Андромеда γ — Әлганак ( әл-‘әнақ әл-’ард — «каракал» (чүл селәүсене); ), +2,26 йолдызча зурлыктагы катлаулы йолдыз. Әлганак 350 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызлыкның гарәп исеме Мәрьәтел-Мөсәлсәлә ( әл-мәр’әт әл-мөсәлсәләһ — «богаулы хатын»).

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Әлфәрәс

Әлфәрәс (шулай ук Сөррә,  сөррәт әл-фәрәс — «атның кендеге»; Андромеда α, Андромеда альфасы, α And) — Андромеда йолдызлыгының иң якты йолдызы. Әлфәрәс 97 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Физик хасиятләр 
Әлфәрәс — +2,02…2,06 йолдызча зурлыктагы Тазылар α² сыман үзгәрмә йолдыз, 96,7 тәүлек әйләнәле куш йолдыз. Әлфәрәс A — B8 спектр сыйныфылы аклы-күкле субзур йолдыз. Аның өслегенең температурасы 13000 К тәшкил итә һәм ул Әлфәрәс B йолдыздан якынча 10 тапкыр артыграк яктыны тарата.

Тарих 
Йолдызның гарәп исеме «Пегасның кендеге» белдерә. XVII гасырга кадәр бу йолдыз бер үк вакытта Андромеда һәм Пегас йолдызлыкларга кергән, һәм Пегас δ исеме дә йөртелгән. 1928 елдан Халыкара Астрономия Берләшмәсенең катгый карары буенча ул Андромедага керә. Хәзер исә Пегаста δ йолдызы юк.

Әлфәрәс Сагыйд (Пегас β), Мәркәб (Пегас α) һәм Әлҗәнеб (Пегас γ) йолдызлары белән беррәттән Зур дүртпочмак астеризмына керә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Андромеда йолдызлыгы
Украина татарлары

Украина татарлары — Украинада яшәүче татарлар. Хәзерге вакытта Украинада  татар яши.

Шактый татарлар Кырымда инде XIX—XX гасырларда яшәгән, ә кайберләре XIX—XX гасырларда Россиядән Украинага күчеп килгән. Әлеге татарлар бүгенге Украина татарларын тәшкил итә.

Украина татарларының зур өлеше Донецк шәһәрендә яши. Казан татарлары бу җирләрдә инде XIII гасырдан бирле яши дип санала.

Тарих 
XIX гасырның азагында — XX гасырның башында элекке Запорожье һәм Дон чирүләре җирләренең сәнәгый үсеше шартларында Көнбатыш Украина җирләренә күп санда татарлар күчеп утыра.

1920 елда Харьков шәһәрендә Халык мәгарифе комиссарлыгы кармагында милли азчылыклар шурасы составында татар секциясе оештырылган. Ул Украина, аеруча Донбасс татарларның белем дәрәҗәсен күтәрү өчен зур көч салган: мәсәлән, 1928 елның башында Донбасста 28 мәктәп, 5 клуб, 2 китапханә эшләгән.

Киевта яшәүче татарлар 
Киевта яшәүче татарлар яки Киев татарлары — татар халкының Украинаның башкаласы Киев шәһәрендә яшәүче территориаль төркеме. Украина татарларының бер өлеше булып торалар.

Киевта татарларның яшәве X гасырдан ук билгеле, мәсәлән XI гасырда Тугорхан ханның биредә резиденциясе булган.

Киев татарларының Киев татарлары милли-мәдәни үзәге каршында эшләүче мәчетләре бар.

XIX гасырга кадәр татарлар Киевта сәүдә эшендә катнашканнар. Бу татарларның дәвамчылары Киевта әле дә яшиләр әле. Шулай ук Киев Университетына белем алырга килгән татарлар да монда төпләнеп калган, алар арасында, мәсәлән, татар язучысы Галимҗан Ибраһимов та бар.

Бөек Ватан сугышына кадәр Киевта ике татар мәктәбе эшләп килгән.

Кызыклы фактлар 
 Рәсми мәгълүматларга караганда, Украинаның иң бай кешесе — милләте буенча татар булган Ринат Әхмәтов .

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Украина бәйсезлегенә багышланган чарада Украина татарлары
 Украина татарлары 
 Туган тел оешмасы  
 http://www.tatar-history.narod.ru/kiev_tatar.htm 
 Киевские татары. Александр Москалец. 

Илләр буенча татарлар
Украина халыклары
Эмма Уотсон

Эмма Шарлотта Дьюерре Уотсон (; , , Франция) — британ актрисасы, Гарри Поттер турыдагы фильмнарда Гермиона Грейнджер ролен уйнаучы. Ул рольне аңа 9 яшь булганда йөкләгәннәр.

Шулай ук карагыз 
 Дәниел Редклифф
 Руперт Гринт
 Том Фелтон

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 
 «Emma Wtribute»  
 
 
 
 

Әлифба буенча фотомодельләр
Троицк (Чиләбе өлкәсе)

Троицк, Троицк () – Россиядә, Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр (1784 елдан), Троицк районы административ үзәге.

Шәһәргә 1743 елда Иван Неплюев – Ырынбур төбәге наместнигы нигез сала.

Шәһәр Уй (Тобол кушылдыгы) һәм Өял елгалары кушылган урында, Чиләбедән 121 чакрым ераклыкта урнашкан.

Шәһәр берничә райончыкка бүленгән. Татарлар башлыча «Амур»да яшиләр. Бу микрорайонда Тукай урамы да бар. Мемориаль тактасы булмаса да, бер йорт «Тукай тукталган йорт» буларак мәгълүм.

Уку йортларыннан Чиләбе ДУ филиалы, медучилище, педучилище, авиация колледжы эшли.

Кызыклы фактлар 
Шәһәр халкының күпчелеге үз йортлары белән яши. Дөрес, шәһәр читендә тугыз катлы йортлар да төзелгән. Ләкин алар бармак белән генә санарлык. Хакимият, уку йортлары, тәртип саклау органнары, гомумән, барлык учреждениеләр дә диярлек шундый борынгы йортларда урнашкан.

Танылган шәхесләр

Татарлар 
 Габдулла Шөнаси
 Фатиха Аитова
 Сәрвәр Әдһәмова
 Чыңгыз Әхмәров
 Дамир Хәйруллин
 Исхак Илялов
 Исмәгыйль Илялов
 Һаҗәр Илялова
 Исхак Әхмәров

Моны да карагыз 
 Троицк татар театры
 «Акмулла» журналы
 Троицк татар-башкорт педагогика училищесы
 Троицк педагогика көллияте

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Шәһәр хакимиятенең рәсми сайты 
 Троицк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
 Троицк гербы тарихы
 "МойгородТроицк" рәсми булмаган хәбәрләр порталы
 «Троицк74.ру» - Троицк шәһәре сайты
 Троицк Британника Энциклопедиясендә

Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Троицк (Чиләбе өлкәсе)
Үз-үземә (шигырь)

«Үз-үземә» шигыре – татар шагыйре Габдулла Тукайның 1906 елда язылган шигыре.

Тарих 
Шигырь беренче тапкыр «Әл-гасрел җәдит» журналының 1906 ел 11 санында (15 ноябрь) «Гъ. Т.» инициаллары белән басылган, аннары беркадәр үзгәртелеп, «Габдула Тукай шигырьләре» җыентыгына («4 нче дәфтәр»)  кертелгән, Тукайның «Мәҗмугаи асарь» җыентыгында бирелгән.

Эчтәлек 
Шигырьнең исеме астына: «Пушкинның бер шигыреннән мөкътәбәс» дип куелган. Ачыкланганча, Тукай бу шигырендә Александр Пушкинның «Про себя» (Үзем турында) шигырен кулланган. Ул шигырь:

Тукай шигърияте
Кызыл карлыган

Кызыл карлыган (кызылгат, гади карлыган, бакча карлыганы; ) — крыжовниклар гаиләлегеннән кече куаклык.

Бу җимештә пектин бик күп. Шушы матдә аркасында төрле ялкынсынулар, шулай ук шешләр барлыкка килү мөмкинлеге кими. Кызыл карлыган ашказаны-эчәк трактын, эч кибүне дәвалауда нәтиҗәле; аның авыртуны басу, үт куу, кан туктату сыйфатлары бар, организмнан зыянлы холестеринны чыгара. Бу җимеш канда гемоглобин дәрәҗәсен күтәрә, күңел болгану, косасы килүне киметә. Кызыл карлыган тир бүленеп чыгуны арттыра, ә тир белән артык тозлар, агулар, шлак бүленеп чыга. Бу җимеш терлек аксымын үзләштерүне яхшырта. Кан оешуын көчәйтә, аны кайбер аллергик авырулар вакытында тәкъдим итәләр. Составында йод булганлыктан, ул эндокрин системаны тәртипкә : китерергә булыша. Кызыл карлыганда дуплау матдәләре, А, С, Р, В1 В2 витаминнары, калий, тимер бар. Бу җимешләрнең согы — тонусны күтәрү өчен яхшы чара. Тик бар кешеләр өчен дә түгел. Аны ашказаны һәм уни- кеилле эчәк җәрәхәте, кискен гепатит, гастриттан интегүчеләргә, каннары начар оеша торган кешеләргә ашарга киңәш ителми.

Кызыл карлыган ярдәмендә атеросклерозны һәм кан йөреше системасын дәваларга була. Халык медицинасы мондый рецепт тәкъдим итә. 1 аш кашыгы җимешне сабаклары белән 1 стакан кайнар суда пешекләргә һәм төнәтеп суытырга. Көненә ярты стакан күләмендә 2 тапкыр эчәргә кирәк.

Классификация 

Ак карлыган шулай ук йортлаштырылган кызыл карлыган булып тора. Гәрчә ул кызыл карлыганның татлырак һәм альбинос варианты булса да, ул аерым ботаник төр түгел. 
 
Карлыган куакларына тулы кояш яктысына караганда уртача кояш яктысы ярый, һәм күпчелек туфрак төрләрендә үсә ала. Алар чагыштармача әз карау сорый торган үсемлекләргә керә һәм бакчаны бизәү өчен дә кулланырга мөмкин.

Сортлар

Голланд кызыл 
Франциядә чыгарылган сорт. Уңышны күп бирә, кышка чыдам, гөмбәчек авыруларына бирешми, үзеннән серкәләнеп уңыш бирә. Карлыганнары соң өлгерә. Куагы биек, куәтле, яшь чагында туры торучан, картая төшкәч бераз җәенке. Яшь ботаклары аксыл-коңгырт төстә. Яфраклары эре түгел, карасу яшел, кабыкчалы, очлы, вак җыерчыклы. Карлыганнары уртачадан кечерәк зурлыкта, кызыл төстә, йомры яки  сыман формалы. Кабыкчасы үтә күренмәле. Тәме әчкелтем.
Өстенлекләре: уңышы зур, кышка чыдам. Кимчелекләре: карлыганы вак, тәме уртача.

Кызыл хач 
Америкада чыгарылган сорт. Уңышы бик зур (бер куактан 10 килограммга кадәр), суыкка чыдам, карлыганнары эре һәм тәмле булуы белән аерылып тора. Куагы уртача зурлыкта, җәенке, яшь ботаклары аксыл коңгырт. Яфраклары киң, кабыкчалы, җыерчыклы, тонык төстә, урта сеңерчәсе буенча бөгелгән. Карлыганнары эре (уртача авырлыгы 0,8–0,9 г), йомры, кызыл, үтә күренмәле.
Өстенлекләре: уңышы мул, карлыганнары эре һәм тәмле. Кимчелеге: агротехникага таләпчән.

100 грамм җиләктә азык кыйммәте 
 Калорияләр — 56
 Энергия — 191,8 кДж
 Аксым — 1,3 г
 Тулаем алганда май () — 0,2 г
 Туендырылган май () — 0 г
 Тулаем алганда углеводлар — 7,9 г
 Шикәр — 7,9 г
 Натрий — 1,4 мг
 C витамины — 80 мг
 Тимер — 1,2 мг

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Бакчачы белешмәсе. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1983.

Җиләк-җимеш
Кама



Qama (татар латин әлифбасында) 
 Кама  (tat.lat. Qamá) (Lutra lutra) — сусар гаиләлегенә караган имезүчеләр ерткыч кыйммәтле тиреле җир-су җәнлеге.
 Кама (tat.lat. Qáma - Qazan+Maldbrand) - Казан шәһәре янында булдырылган алман танк мәктәбе, Версаль килешүләре (1919) шартларын алдау өчен нигезләнгән танк үзәге.

Kama (татар латин әлифбасында) 
 Кáма (елга) (tat.lat. Kàma) — рус телендә Чулман елгасының атамасы.
 Кама — Удмуртиянең Камбарка районындагы авыл
 Кама —  Россия территориясеннән ага торган елга. Тум өлкәсе, Красноярск крае биләмәләрендә ага. 
 Кама — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Пермь крае  биләмәләрендә ага. 
 Кама — Россиянең Хант-Манси автономияле округының Кондинское районына керүче авыл.

Моны да карагыз 
 Чулман (мәгънәләр)
Кызылъяр районы

Кызылъяр районы () — Казакъстанда Төньяк Казакъстан өлкәсенең районы. Идарә үзәге — Бишкүл авылы. Районның халык исәбе 49 393 кеше тәшкил итә (2010).

География 
Район Төньяк Казакъстан өлкәсенең төньягында Ишем елгасы ярлары буенда урнаша. Көньякта Есил районы, көнбатышта — Мәмлүт районы, көнчыгышта — Аккаен һәм Мәгъҗан Җомабаев районнары, төньякта — Россия Федерациясе Төмән өлкәсе белән чикләнә. Район үзәгеннән өлкә үзәге Кызылъяр шәһәренә кадәр ераклыгы 10 км тәшкил итә. Климат — кискен континенталь.

Район 10 авыл округыннан һәм 72 торак пунктыннан гыйбарәт.

Сылтамалар 
 Кызылъяр районының иҗтимагый-икътисадый паспорты 

Төньяк Казакъстан өлкәсе районнары
Төньяк Казакъстан өлкәсе

Төньяк Казакъстан өлкәсе () — Казакъстанның 14 өлкәсенең берсе. Мәркәзе — Кызылъяр шәһәре.

Россия Федерациясенең өч өлкәсе һәм Казакъстанның өч өлкәсе белән чикләнә:

 төньякта — Россиянең Корган, Төмән һәм Омск өлкәләре белән;
 көньяк-көнчыгышта — Казакъстанның Павлодар өлкәсе белән;
 көньякта — Казакъстанның Акмола өлкәсе белән;
 көнбатышта — Казакъстанның Костанай өлкәсе белән.

Идарә-җир төзелеше 
Өлкә 13 районнан һәм 204 авыл округыннан гыйбарәт. Өлкәгә 5 шәһәр һәм 11 поселок керә. Мәркәзе — Кызылъяр шәһәре.

Районнар 
 Аертау районы
 Аккаен районы
 Акъяр районы
 Валиханов районы
 Габит Мусирепов районы
 Есил районы
 Җамбыл районы
 Кызылъяр районы
 Мәгъҗан Җомабаев районы
 Мәмлүт районы
 Таинча районы
 Тимирязев районы
 Шал акын районы

Халык 
Халык исәбе — якынча 597 мең кеше.

Искәрмәләр 

Төньяк Казакъстан өлкәсе
Мәмлүт

Мәмлүт (, ) — Казакъстанда шәһәр (1969 елдан), Төньяк Казакъстан өлкәсенең Мәмлүт районының идарә үзәге. Көньяк Урал тимер юлының Мамлютка станциясе.

Тарихы 

Шәһәрне 1786 елда Төмән округыннан килгән татар крестьяны Мәүлүт Валгузин нигезли.

Халкы 

Халык исәбе 8,3 мең кеше (2008) тәшкил итә.

Искәрмәләр 

Төньяк Казакъстан өлкәсе
Казакъстан шәһәрләре
Нәзыйрәчелек

Нәзыйрәчелек (гарәп/фарсы телләрендә өлге, үрнәк, охшатма) — Урта гасырларда Шәрык, шул исәптән татар әдәбиятында киң таралган шигъри форма. Аның асылында башка бер авторның теге яки бу әсәре тәэсирендә туып, аңа охшатып яңа әсәр язу ята.

Тасвирлама 
Әдип үзенә кадәр иҗат ителгән нинди дә булса билгеле бер әсәрнең темасын, сюжетын һәм төп каһарманнарын алып, башка әсәр иҗат итә. Гадәттә, эпик әсәрдә төп чыганакның темасы, еш кына исеме, сюжетының төп мотивлары саклана. Ә лирик әсәрләрдә (чыганак белән бер үк телдә булса) рифма, аерым сурәтләр чаралары да сакланырга мөмкин.

Нәзыйрәдә әдип мәгълүм теманы ачуда һәм сюжетны эшкәртүдә үзе сайлаган автор белән ярышка чыга.

Мисаллар 
Шәрык әдәбиятында күп классик әсәрләр нәзыйрә ысулы белән иҗат ителгән. Мәсәлән, Нәваиның «Хәмсә» әсәре. Татар әдәбиятында да күп кулланыла: Сәйф Сараи, Котб, Мөхәмәдьяр, Шәмсетдин Зәки һәм башкалар. Габдулла Тукайның "Тәүбә вә истигъфар" шигыре Александр Пушкинның "Унынчы васыять" шигыренә нәзыйрә булып тора.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Татар әдәбияты
Шәрык әдәбияты
Әлтаир

Әлтаир ( ән-нәср әт-та’ир — «очучы каракош»; Каракош α, Каракош альфасы, α Aql) — Каракош йолдызлыгының иң якты йолдызы, яктырыш буенча күк йөзендә 13 нче урында тора. Әлтаир 16,8 гына яктылык елы ераклыкта тора. Каракош β һәм Каракош γ йолдызлары белән билгеле йолдызлар сызыгыны — Каракош Гаиләсе яки Каракош Үзәге не тәшкил итә.

Әлтаир +0,77 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Бу A спектр сыйныфылы йолдыз. Аның массасы Кояшныкыннан 1,8 тапкыр, ә яктыртучанлыгы — 11 тапкыр артыграк. Әлтаир үз күчәре тирәсендә 8,9 сәг. эчендә әйләнеп чыга. Бик тиз әйләнүе сәбәпле йолдызның экватор диаметры котып диаметрыннан 22 % артыграк. Йолдызның яктырышы кечкенә зурлыкка үзгәрә. Ул Калкан δ сыман үзгәрмә йолдыз була.

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Каракош йолдызлыгы
Таир

Таир ().

 Таир — Аккош йолдызлыгы.
 Әлтаир — Каракош йолдызлыгындагы йолдыз.

Искәрмәләр
Кисекбаш

Кисекбаш — татар фольклоры һәм язма әдәби әсәрләр персонажы.
 
Татар халык әкиятләрендә («Алтын чүлмәк», «Унике егет» һ.б.), легендаларда («Кисекбаш», «Кисек башлы әүлия»), «Идегәй» дастанында очрый. 

Кисекбашның барча эш-гамәлләре фантастикага корылган, гәүдәдән аерылган баш хәрәкәт итә, сорауларга җавап бирә, өйрәтә, киләчәкне юрый, үзенең дошманнарын юк итә һ.б. 

Кисекбаш  образы фольклор әсәрләрдән язма әдәбиятка да күчә («Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш», Габдулла Тукай). «Кисекбаш китабы» (XIV-XV гг.).

Чыганаклар 
 Татар энциклопедиясе. Т.3. Казан, 2012.

Әдәбият 
 Әхмәтгалиева Я.С. «Кисекбаш китабы». Татар әдәбияты тарихы. Казан, 1984. Т. 1.
 Татар халык иҗаты: Дастаннар. Казан, 1984.
 Татар халык иҗаты: Риваятьләр һәм легендалар. Казан, 1987;
 Идегәй: Татар халык эпосы. Казан, 1988.

Татар әдәбияты
Габдулла Тукай
Кисекбаш поэмасы

«Кисекбаш» — якынча XIV-XV гасырларда язылган поэма, татар әдәбияты ядкяре. Әсәрнең авторы да, язылу вакыты һәм урыны да билгесез. Эчтәлегенә һәм тел стиленә карап, гадәттә, аны XIII-XV йөзләргә (Алтын Урда чорына) кертәләр. Ләкин башка фикерләр дә бар: мәсәлән, Шиһабетдин Мәрҗәни аның болгар чорына караганын әйтә. Аерым күчерелмәләрдә Гали исеме очрый, кайбер галимнәр бу авторның исеме дип саный.

Кисекбаш  икеюллык строфалар — бәетләр белән язылган. Аларның саны 135тән арта.

Поэма татарлар арасында киң таралыш таба. Аның күп санлы кулъязма һәм басма нөсхәләләре бар. Әсәр мәдрәсәләрдә өйрәнелгән.

Кисекбаш поэмасына шактый нәзыйрә әсәрләр язылган. Алар арасында иң күренеклесе — Габдулла Тукайның Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш поэмасы.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Татар әдәбияты
Халыкара Славян Каналы

Халыкара Славян Каналы (, , ) — рус, украин һәм инглиз телләрендә тапшырулар чыгаручы славян каналы.

Бөтен дөнья славяннарының һәм барлык славян җәмгыятьләренең эшчәнлеген төрле яктан ачу, аларның борынгы тарихын барлау, бай мәдәниятләрен күрсәтү өчен барлыкка китерелгән. Ул көне-төне эшли һәм 1 млрд 202 млн кеше яшәгән җирне каплап ала. Тапшырулар бер үк вакытта дүрт телдә: русча, украинча, инглизчә һәм телевизион продуктны җитештерүче ил телендә алып барыла. Киләчәктә тапшыру бер үк вакытта славян илләре телләрендә, шулай ук французча, немецча, испанча, португалча, гарәпчә һәм кытайча алып барылачак.

Тарих 
Элеккеге ССРБ җирлегеннән иярчен аркылы тапшыру тәҗрибәсе булып Украина территориясеннән "Халыкара Славян каналы"ның эшли башлавы санала. Тәҗрибә рәвешендә эфирга чыгу 1994 елның 14 декабреннән 1995 елның 15 маена кадәр алып барыла. 
Проект авторлары булып Иваненко Владимир Александрович һәм Иваненко Валерия Владимировна торалар.

Чыганаклар 
 Мащенко И. Г. Телевидение в Украине. Том первый "Телевидение de facto". - Николаев, 1998. - 341 с.

Сылтамалар 
 Телевизион каналның сайты 

Украина телевидениесе
Мэн култыгы

Бу терминның башка мәгънәләре дә бар: Мэн битен карагыз.

Мэн  () — Төньяк Американың төньяк-көнчыгыш ярында урнашкан култык. Кейп-Код һәм Яңа Шотландия ярымутраулары арасында ята.

Мэнның төньяк-көнчыгышында Фанди култыгы урын били. Көньяк-көнбатышта исә тагын бер зур култык — Массачусетс урнаша.

Мэн култыгының иң зур тирәнлеге — 329 м.

Култыкта урнашкан иң зур портлар — Бостон, Портленд, Сент-Джон. Беренче торак пункт (Saint Croix Island) монда француз колонизациясе вакытында — 1604 елда нигезләнә.

Култыкка аккан иң зур елгалар — Аннаполис, Кеннебанк, Кеннебек, Сако, Сен-Круа, Мэрримек, Пенобскот, Сент-Джон.

Мэн култыгында урнашкан Мачиас-Сил һәм Норт-Рок утраулары АКШ һәм Канада арасында территориаль бәхәс сәбәбе булып тора.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Gulf of Maine Research Institute  

Атлантик океан култыклары
АКШ географиясе
Канада географиясе
Валенсия култыгы

Валенсия култыгы () — Урта диңгезнең көнбатышында урнашкан култык. Испаниянең көнчыгыш ярларын юа торган Балеар диңгезе өлеше.

Култык озынлыгы — 42,5 км, киңлеге — 144 км, тирәнлеге — 500 метрга кадәр.

Култыкка куп клгалар ага. Алар арасында иң зуры — Хукара елгасы. Култык Испаниянең Кастельон-де-ла-Плана вилаяте янында урнаша, аның янында шулай ук Колумбретес утраулар архипелагы бар.

Төп портлар — Валенсия, Гандия, Кастельон-де-ла-Плана, Сагунто.

Атлантик океан култыклары
Испания географиясе
Кардиган култыгы

Бу терминның башка мәгънәләре дә бар: Кардиган  битен карагыз.

Кардиган култыгы (, ) — Ирланд диңгезе өлеше булган култык. Велснең көнбатыш ярын били. Bardsey утравы, Gwynedd һәм Strumble Head арасында урнаша.

Кардиган култыгына 3 графлык карый — Гвинед, Кередигион һәм Пембрукшир.

Култык ярларында күпсанлы диңгез курортлары бар. Шулай ук аннан ерак түгел шактый фермалар бар.

Култыкка аккан иң зур елгалар — Тэйфи, Рэйдол, Дайфи, Эрон, Дайсинни.

Сылтамалар 
 Гомуми мәгълүмат 
 Кардиган 

Атлантик океан култыклары
Ирланд диңгезе
Бөекбритания географиясе
Беренче инглиз-бур сугышы

Беренче инглиз-бур сугышы яки Трансвааль сугышы (африкаанс: Eerste Vryheidsoorlog) — Инглиз-бур сугышларының беренче өлеше. 1880 елның 16 декабрендә башланып, 1881 елның 23 мартында тәмамланган.

Сугыш сәбәбе — Британ империясенең территориаль экспансиясе. Көньяк Африка җирләре табигый ресурсларга бай, 1877 елда Көньяк Африка Җөмһүриятенең британнар тарафыннан аннексациясе була. Бурлар исә моң каршылык белдерә.

1880 елның 16 декабрендә трансвааль бурлары британ окупантларына ут ача. Британ гарнизоны булган торак пунктлар камап алына. Британнарның каршылык күрсәтү омтылышы уңышсыз уза. Озакка сугышка керергә теләмәгән Уильям Гладстон хөкүмәте 1881 елның 6 мартында тынычлык килешүен имзалый. Тынычлык үзе 1881 елның 3 мартында гына урнаша. Трансваальда үзидарәчелек өчен тулы хокукы кала, тик ул Британ империясенең сюзеренитетын танырга тиеш. Ләкин 1899—1902 елларда инглиз-бур сугышы янә кабына.

Сылтамалар 

 Инглиз-бур сугышлары  

Ябырылулар
Колониаль сугышлар
Инглиз-бур сугышлары
Бөекбритания сугышлары
КАҖ тарихы
Гафият Нигъмәтуллин

Гафият Ярмөхәммәт улы Нигъмәтуллин (1915 елның 15 марты, Кече Кирмән, Татарстан АССР — 1945 елның 8 мае, Алмания) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең өлкән сәяси җитәкчесе, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1940).

Тормыш юлы 
Гафият Нигъмәтуллин 1915 елның 15 мартында Кече Кирмән авылында (хәзер — Татарстанның Мамадыш районы) туа. Милләте буенча татар. Фабрика-завод мәктәбен тәмамлаганнан соң Чиләбедә трактор заводында, Алапай һәм Свердловск заводларында слесарь булып эшли. Соңрак туган ягына кайта, «Пятилетка» совхозында комсомол һәм яшьләр арасында эшләү буенча сәяси бүлек башлыгы ярдәмчесе булып эшли. 1939 елда Нигъмәтуллин Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. Ленинград хәрби-сәяси училищесында укый.

Төньяк-Көнбатыш фронтының 7 нче армиясенең 86 нчы мотоукчылар дивизиясе ротасының сәяси җитәкче урынбасары буларак совет-фин сугышында катнаша. 1940 елның гыйнварында Нигъмәтуллин разведка төркеме белән бергә Выборг янында окружениега эләгә. Әйләнмә оборона оештырып, Нигъмәтуллин иптәшләре белән бергә дошманга зур югалтулар китерә һәм окружениедан чыга ала.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1940 елның 21 мартындагы Указы белән «фин ак гвардеецларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәү өчен һәм батырлык күрсәткән өчен» кече сәяси җитәкче Гафият Нигъмәтуллинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә. Гафият Нигъмәтуллин — Татарстанлылар арасында Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек булган беренче Герой.

Бөек Ватан сугышында катнаша. 1942 елда Нигъмәтуллин Хәрби-сәяси академияне тәмамлый. 1945 елның 8 маенда Алмания территориясендә сугышта һәлак була.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены

Хәтер 

 Гафият Нигъмәтуллин хөрмәтенә Мамадышта һәйкәл, аның туган җирендә обелиск куелган.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Совет-фин сугышында (1939-1940) катнашучылар
Пётр Гаврилов

Пётр Гаврилов, Пётр Михаил улы Гаврилов (1900 елның 30 июне, Казан губернасы, Лаеш өязе, Әлбәдән — 1979 елның 26 гыйнвары, ССРБ, РСФСР, Краснодар) —  Советлар Берлеге Каһарманы (1957). Милләте ― татар.

Хәтер 
2010 елның 30 июнендә, каһарманның тууына 110 ел тулу уңаеннан, туган авылы Әлбәдәндә музее ачыла.

Галерея

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Ханин Л. Герои Советского Союза — сыны Татарии. — Казань, 1969.
 Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. — Том 1. — : Воениздат, 1987.
 Звягинцев В. Трибунал для героев. — , ОЛМА-ПРЕСС, 2005.

Сылтама 
 Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Брест кальгасын саклаучылар
Петр Гаврилов
Имезүчеләр

Имезүчеләр () — эволюцион яктан умырткалыларның иң югары төзелешле сыйныфы. Бу — югары нерв системасының, аеруча зур ярымшарлар кабыгы алгы ми бүлегендә көчле үсеш алуында, тереләй тудыруда һәм балаларын сөт белән туендыруда, газлар алмашы өчен иң зур өслеккә ия альвеолалы үпкәләр барлыкка килү, җылы канлы булуларында чагыла. Болар барысы да имезүчеләргә төрле яшәү тирәлекләрен үзләштерергә мөмкинлек бирә.

Имезүчеләрнең тышкы билгеләре аларны башка класс вәкилләреннән аерып тора. Мондый билгеләрнең иң мөһиме — йон капламы. Ул аз санлы вәкилләрендә генә (кит, морж һәм башка су хайваннарында, коры җирдә яшәүчеләрдән бегемотта гына) булмый. Имезүчеләрнең тиресендә күп төрле бизләр: май, тир, яшь, ис, сөт бизләре бар. Имезүчеләрнең теш төзелеше дә аларны башкалардан аерып тора. Беренчедән, аларның кискеч, казык һәм урт тешләре була, ә икенчедән, алар казналыктагы ояларда — альвеолаларда утыралар. Имезүче җәнлекләр төрле азык белән тукланалар. Теш системасының төзелеше һәм тешләрнең теге яки бу типларының үсеше туклану характерына бәйле. Мәсәлән, ерткыч имезүчеләрнең (бүре, юлбарыс, сусар һ. б.) казык тешләре яхшы үскән, кимерүчеләрнең (тиен, байбак, тычкан һ. б.) — кискеч тешләре, үлән белән тукланучыларның (кәҗә, антилопа, болан һ. б.) урт тешләре нык үсеш алган.

Төрле исәпләүләр буенча дөньяда биш меңнән алып 5416 га кадәр имезүче төре бар дип санала. Имезүчеләрнең төрле ландшафтларга таралган төрләре табигатьтә мөһим роль уйный. 
Имезүчеләрне териология фәне өйрәнә.

Имезүчеләр ике ассыйныфка бүленә: Беренчел җәнлекләр (Клоакалылар, яки Берьюллылар һәм Чын җәнлекләр (Сумкалылар һәм Плаценталылар).

Искәрмәләр 

Имезүчеләр
Сумкалылар

Сумкалылар () — имезүчеләрнең инфраклассы.

Сумкалылар Австралиядә, аның янында урнашкан утрауларда, Көньяк һәм Үзәк Америкада таралганнар. Опоссумнарның бер төре исә хәтта Төньяк Америкада очрый.

Үзенчәлекле билгеләр 
Сумкалыларны башка имезүчеләрдән аеручы билгеләр:
 Күпчелек очракларда алар плацентасыз. Балалары бик кечкенә һәм җитлекмичә туа, аналарының корсак ягында урнашкан сумкада озактан соң гына җитлегә.
 Сумкалыларның миләре примитив дәрәҗәдә.
 Сумкалыларның ана затларына ике аналык хас.
 Тән температурасы клоакалыларныкына караганда югарырак, ләкин плаценталыларныкыннан түбәнрәк. Гомумән алганда, температура даими түгел.

Классификация 
Хәзерге фәндә сумкалылар ике төркемгә бүләләр:
 Ameridelphia
 Australidelphia

Искәрмәләр