alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Патша (уен)

Патша  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бер бала «патша» була. Башкалары икенче бүлмәгә күчеп, бер-бер эшне сөйләшмичә телсезләр күк күрсәтергә сүз куешып «патша» янына чыгалар да бер сүз дә эндәшмичә шуны кыланып күрсәтәләр. «Патша» шул эшнең нәрсә икәненә төшенеп әйтергә тиеш. Дөрес әйтсә, балалар чабышып китәләр. Патша аларның берәрсен тотарга тырыша. Тотылган бала икенче уенда патша булып кала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Жан Анри Дюнан

Жан Анри Дюнан (; 8 май 1828 ел – 30 октябрь 1910 ел) – Швейцария эшкуары һәм җәмәгать эшлеклесе. Физик Жан-Даниэль Колладонның энесе.

1859 елда ул Сольферино янындагы бәрелешнең нәтиҗәләрен күрә. Ул чакта анда 9 мең авыру һәм яралы кеше сугыш кырында үлеп калалар. Бу күргәннәренә исе китеп, Дюнан «Сольферино янындагы бәрелеш турында истәлекләр» дигән китабын яза һәм Яралыларга ярдәм Җәмгыятен оештырырга җыена. Аның тырышлыгы белән Халыкара Кызыл Хач Комитеты оештырыла һәм 1864 елда коры җирдәге сугышта яраланганнарның хәлен яхшырту турында беренче Женева конвенциясе кабул ителә. 1901 елда Фредерик Пасси белән бергә ул Тынычлык өчен Нобель премиясенең беренче лауреаты була.

Анри Дюнан Хайден шәһәрендә, Аппенцель кантонында, Швейцариядә, 1910 елның 30 октябрендә вафат була.

Хәтер 
Жан Анри Дюнанның туган көне – 8 май Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай көне буларак үткәрелә.

Сылтамалар 
 История создания МККК 
 «Сольферино янында сугыш турында истәлекләр» китабы   
 Сольферино янында бәрелеш (Инглиз Википедиясендә)  
 Анри ДЮНАН (Dunant) на сайте n-t.ru 
 Нобель комитеты сайтында 

Д
Швейцариядән Нобель премиясе лауреатлары
Швейцариянең җәмәгать эшлеклеләре
Кызыл Хач
Фредерик Пасси

Фредерик Пасси (;  – ) – француз сәяси эшлеклесе, тынычлык урнаштыручы һәм икътисадчысы. «Халыкара тынычлык Лигасы»на нигез салучы һәм аның беренче җитәкчесе (1868 ел). Халыкара парламентара берлеккә нигез салучыларның берсе (1889 ел). 1901 елда Жан Анри Дюнан белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясенең беренче лауреаты.

Сылтамалар 
 Биография Ф. Пасси 

П
Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Франция сәясәтчеләре
Франция икътисадчылары
Маркадагы шәхесләр
Эли Дюкоммен

Эли Дюкоммен (; 18 февраль 1833 ел, Женева, Швейцария — 7 декабрь 1906 ел, Берн, Швейцария) — Швейцария журналисты, тынычлык өчен көрәшүче, 1902 елда Шарль Альбер Гоба белән берлектә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Эли Дюкоммен 1833 елның 18 февралендә Женевада туа. Ул сәгать төзәтүче гаиләсендә өч баланың иң кечкенәсе була. Югары белеме булуга карамастан, 17 яшендә үк ул бер бай гаиләдә өй укытучысы булып эшли башлый. Өч елдан соң мәктәптә укытырга тотына, ә ике ел үткәч «Женева күзәтүе»  журналының мөхәрире итеп куела. Аның журналдагы эшчәнлеге аңа 1858 елда Женева кантонының вице-канцлеры, биш елдан канцлеры булырга мөмкинлек бирә.

1865 елда, Бернга күчкәч, Дюкоммен «Прогресс» дигән журнал оештыра. 1868 елдан алып ул «Европаның кушма штатлары»  дигән мәгълүмати бюллетень мөхәрире була, аны Халыкара тынычлык һәм  азатлык лигасы нәшер итә. 1891 елда ул Шарль Альбер Гоба белән бергә Халыкара тынычлык бюросын оештыра. Бюро Европа пацифистик оешмаларының  хәрәкәтләрен координацияләгән. Бу эшчәнлекләре өчен алар икесе дә 1902 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек булалар.

Эли Дюкоммен шулай ук шагыйрь һәм тәрҗемәче дә була. 1886 елда ул «Соңгы елмаюлар» дигән шигырьләр җыентыгын нәшер итә. Шулай ук ул төзелеп яткан Юра-Берн-Люцерн тимер юлының 1875 елдан алып 1903 елга кадәр генераль сәркатибе дә була.

Эли Дюкоммен 1906 елның 7 декабрендә Бернда вафат була.

Сылтамалар 
 Биография Эли Дюкоммена 
 Эли Дюкоммен в энциклопедии «Кругосвет» 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Швейцариядән Нобель премиясе лауреатлары
Швейцария җәмәгать эшлеклеләре
Швейцария журналистлары
Сыбызгы (уен)

Сыбызгы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен ачык һавада уйнала.

Шобага тотып, яисә үз теләге белән бер баланы аерып алып, күзен яулык белән күрмәслек итеп бәйлиләр һәм аркасына озын җеп белән сыбызгы тагалар. Уйнаучылар күренмичә генә килеп сыбызгыны сызгыртып китәләр. Күзе бәйләнгән уенчы аларны тотып калырга тырыша. Тота алса, тотылганның күзе бәйләнә. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Исем табыш

Исем табыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Җиргә яки идәнгә бер сызык сызалар. Шул сызык алдына бер кыз килеп баса һәм атлап китә. Ул һәр адым саен төрле-төрле ун малай исемен атап ун адым ясарга тиеш. Әгәр ялгышса яки тотлыкса, уеннан чыга. Ялгышмыйча, исемнәрне тотлыкмыйча әйтеп чыкса, ул кыз җиңүче була. Малайлар исә, киресенчә, кыз исемнәрен атап уйный. Соңыннан җиңүчеләр уенны кабат уйный һәм актыкта бер генә җиңүче кала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Мәсьәлә чишү (уен)

Мәсьәлә чишү  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Санамыш ярдәмендә мәсьәлә чишүче сайланып куела. Мәсьәлә чишүче берәр әйбере янына барып, яисә күзләрен каплап «гөрләгән» арада калган балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Кул тотынган килеш төрлечә буталышып, керешеп бетәләр. Шуннан соң мәсьәлә чишүче килеп бу чуалчыкның рәтенә төшенеп, беренчел хәленә китерергә тиеш. Бу вакытта бер бала да кулын ычкындырмаска тиеш. Әгәр мәсьәләне чишә алмаса, ул кешегә җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Чапкы (уен)

Чапкы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бер уенчы урындыкка утыра һәм аның тезенә йөзтүбән каплатып бер кешене тезләндерәләр. Тезләнгән кеше уң я сул кулының учын өскә каратып аркасына куя.

Уенчыларның берсе аның учына чәпелдәтеп суга. Тезләнеп торучы «ялт» кына башын күтәреп карый һәм кем сукканын әйтә. Бу вакытта уенчылар барысы да баш бармакларын өскә каратып кулларын алга сузып торалар. Сугучыны дөрес әйтсә, фаш булган сугучы аның урынына тезләнә. Белә алмаса, аны кабат яткырып сугалар.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Астан хәбәр, өстен ал

Астан хәбәр, өстен ал  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Башта шобага тотышып яки санашу юлы белән берәүне «әби» ясыйлар. Әби алдына мендәр салып утыра, икенчесе аның алдына иелеп йөзе белән мендәргә ята.

Башка уйнаучылар аның аркасына кулларын аслы-өсле катлап тезәләр. Әби:

— Астан хәбәр килде, өстен ал! — ди. Өстәге кул тиз генә тартып алынып, аска тыгылырга тиеш була.

Әби шулай тиз-тиз:

Өсте хәбәр, астын ал! Асты хәбәр, өстен ал! — дип әйтеп тора. Астан да, өстән дә кулларны тартып алып, өскә-аска куеп торалар. Дөрес алмаучының кулын ачтырып, уч төбенә сугалар. Сугылучылар уеннан чыга бара. Шулай кулларны алып беткәнче уен дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Бозау аягы (уен)

Бозау аягы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уенчылар түгәрәкләнеп урындыкларга утыралар. Бер бала уртага чыгып, уенны алып баручы була. Ул рәт буенча һәрберсеннән: «Бозау аягын күпмегә алдың?» — дип сорый. Җавап бирүче язылышында «9» цифрасы булмаган һәм «9»га бүленми торган саннар белән җавап кайтарырга тиеш. Әгәр шулай әйтә алса, ул урынында кала. Әгәр әйтә алмаса я озак уйлап торса, уеннан чыга. Шулай чыга барып, соңыннан бер генә уенчы кала. Ул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Капелла (йолдыз)

Капе́лла ( — «кечкенә кәҗә»; Йөкче α, Йөкче альфасы, α Aur) — Йөкче йолдызлыгының иң якты йолдызы, күк йөзендә яктырыш буенча алтынчы йолдыз. Бу сары зур йолдыз Җирдән 42 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Йолдыз системасы 
Капелла — бу дүртле йолдыз. Системаның үзәгендә тыгыз (спектр) куш йолдыз тора. Ул ике G спектр сыйныфылы 77 һәм 78 Кояшныкы яктыртучанлыгы белән зур йолдыздан гыйбарәт. Алар бер-береннән 100 млн. км (2/3 а.б.) торалар һәм гомуми масса үзәге тирәсендә 104 көн эчендә әйләнәләр. Беренче тоныграк әгъза Капелла Aa — кызыл зур йолдыз, аның эчендә гелий януы башланган инде. Икенче яктырак әгъза Капелла Ab исә «Һерцшпрунг буш урынында» — йолдызлар эволюциясе күчү стадиясендә тора, аның эчендә водородтан гелийны термик төш синтезы беткән инде, әмма гелий януы әле башланмаган. Капелла — гамма-нурланыш чыганагы.

Бу куш йолдыз тирәсендә бер яктылык елы эчендә аның иярчене — ике кызыл кәрлә йолдыздан гыйбарәт куш йолдыз әйләнә.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызның латинча исеме  — «кечкенә кәҗә»  — «кәҗә» сүзеннән, чөнки гадәттә Йөкченең сул иңбашында кәҗә сурәтләнгән. Борынгы греклар карашлары буенча бу Зевсны ашатып үстерүче кәҗә Амалтеяның чагылышы. Йолдызның гарәпчә исеме бар — Әлһайут ( әл-‘әййуқ). Аның мәгънәсе ачык түгел, бәлки ул  аикс ( аига) — «кәҗә» сузенең гарәпләштерелгән формасы. Шулай ук Әл-Ракыйб һәм Әл-Гайюк әл-Сөрәйя исемнәре йөртә.

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Йөкче йолдызлыгы
Фирдәвес Әхтәмова

Фирдәвес Каюм кызы Әхтәмова (21 июль 1939 ел — 22 февраль 2012 ел) — татар артисткасы, Татарстанның халык артисты (1996 елдан).

Татарстанның Лаеш районы Яушыйк авылында туа. 1961 елда Мәскәүдәге Щепкин исемендәге Югары театр училищесын (татар студиясе) тәмамлый һәм Татар академия театрында эшли башлый.

2010 елда VI Халыкара «Алтын Мөнбәр» мөселман кино фестивалендә Фирдәвес Әхтәмова «Бибинур» фильмында төп рольне башкарып «Иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә җиңү яулый.

Фирдәвес Әхтәмова 2012 елның 22 февралендә Казанда вафат була. Ул Әтнә районы зиратында ире янәшәсендә җирләнде.

Театрда рольләре:  
 Рапиях — «Фаҗигале юлда» А.Муис
 Мәйсәрә — «Американ» К.Тинчурин
 Фатыйма — «Сүнгән йолдызлар» К.Тинчурин
 Зөһрә — «Назлы кияү» К.Тинчурин
 Шәмси әби — «Казан сөлгесе» К.Тинчурин
 Розалия — «Соңгы хат» X.Вахит
 Липочка — «Агай-эне ак мыек» А.Островский
 Софья — «Бер төн» Б.Горбатов
 Эльмира — «Дуслар җыелган җирдә» Т.Миңнуллин
 Эльмира — «Хушыгыз!» Т.Миңнуллин
 Алтынчәч — «Әниләр һәм бәбиләр» Т.Миңнуллин
 Хатын — «Бичура» М.Гыйләҗев
 Фатыйма — «Өчәү юлга чыктык» Р.Батулла
 Җәмилә — «Бәхетсез егет» Г.Камал
 Биби — «Беренче театр» Г.Камал
 Абруй — Мәхәббәт турында сөйләшик — Илгиз Зәйниев

Кино рольләре 
 Бибинур — «Бибинур»
 эпизод ― «Бөркетләр»
 Хәят ― «Ялгыз тәкәрлек»

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Фирдәвес Әхтәмовага багышланган «Яшәсен театр» тапшыруы

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Татарстанның халык артистлары
Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда

«Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда» () — Кариб диңгезендә юлбасарлар турындагы маҗаралы фильмнарның дүртенчесе, аның режиссеры Роб Маршалл булды, сценарийны Терри Россио һәм Тед Эллиотт язды, ә продюсерлык эшен Джерри Брукһаймер башкарды.
Кира Найтли һәм Орландо Блум — сериянең беренче өч өлешләрендә ике төп роль башкаручылары, шулай ук трилогиянең режиссёры Гор Вербински бу проектта катнашудан баш тартты. Катнашырга тик Джонни Депп һәм Джефри Раш ризалашты. Алардан башка фильмда Пенелопа Крус, Йэн Макшейн, Кевин Макнелли, Ричард Гриффитс һәм Стивен Грэм уйнады. Баштан фильмның исеме «Кариб диңгезе юлбасарлары: Изге Грааль эзләшүендә» булырга тиеш иде. The Walt Disney Company вәкиле сүзләренчә, уңыш казанган очракта бу фильм яңа трилогияне башлап җибәрәчәк. Төшерүләр Гавай утрауларында (Кауаи һәм Оаху) 2010 елның 14 июнендә башланып китте. 
Русиядә 12 яшькә кадәр балаларга фильмны карау ата-ана белән бергә генә рөхсәт ителгән. АКШ-та фильмга кызу экшн һәм куркытучы эпизодлар сәбәпле PG-13 рейтингы бирелгән..

Сюжет 
Төп каһарман, капитан Джек Чыпчык (Джонни Депп) сәер ярларда урынлашкан мәңгелек яшьлек чыганагы ярдәмендә үлемсез булуына ирешергә уйлый.
Шул арада аңа үзенең элекке сөяркәсе Анжелика (Пенелопа Крус) очрый. Анжелика исә капитан Джек Чыпчыкны Кара Сакал кушаматлы капитан Эдвард Тич (Иэн Макшейн) идарә иткән "Патшабикә Анна үче" исемле корабына хәйлә корып китерә. Джек Чыпчык кемнән - Кара Сакалданмы, Анжеликаданмы -күбрәк куркып торырга да белми. Шулай ук чыганак эзләргә британ патшасына хезмәт итүче, Джек Чыпчыкның элекке дошманы капитан Һектор Барбосса (Джеффри Раш) чыгып китә.
 
Шулай итеп капитан Джек Чыпчык төрле маҗаралы хәлләргә эләгеп китә...

Уйнаучылар 
 Джонни Депп — капитан Джек Чыпчык
 Пенелопа Крус — Анжелика
 Йэн Макшейн — Эдвард Тич / Кара Сакал
 Джеффри Раш — капитан Һектор Барбосса
 Кевин Макнелли — Джошами Гиббс
 Сэм Клафлин — Филип Свифт, дәгъвачы
 Астрид Берже-Фрисби — Сирена
 Грег Эллис — Лейтенант-коммандер Теодор Гров
 Дэмиан О’Хейр — лейтенант Джиллетт
 Стивен Грэм — Скрэм
 Оскар Хаенада — испан
 Джемма Ворд — Тамара, җырлый торган су кызы
 Ричард Гриффитс — Патша Георг II
 Брайсон Карвалью — Кейлс Камен
 Кит Ричардс — капитан Тиг, Джек Чыпчык атасы
 Ричард Аллан
 Джуди Денч — аксөяк хатын
 Дерек Мирс — корал остасы
 Себастьян Арместо — Патша Фердинанд VI
 Энтон Лессер — Лорд Джон Картерет
 Роджер Аллам — Һенри Пелэм
 Пол Бэйзили — Саламан

Искәрмәләр

Сылтама 
 http://www.disney.com/pirates
АКШ фильмнары
Күз кысыш (уен)

Күз кысыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар аллы-артлы булып парланып түгәрәккә басалар. Берсе парсыз кала. Ул алгы яктагы иптәшләренең берәрсенә күз кыса. Ул исә үз чиратында җәһәт кенә күз кыскан кешенең янына барып басарга тиеш. Арттагы кеше исә алдагы иптәшен тотып калырга тырыша. Сизми калса, алдагы укучы күз кысучыга китә. Аннан парсыз калган кеше күз кыса һ. б. Бер мәртәбә күз кысылган парлар урыннарын алмашалар. Уен шул рәвешчә берөзлексез дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Тасма тартыш

Тасма тартыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Уенны алып баручы уртада була. Ул бер башы уйнаучыларда булган тасма җебенең икенче башларын кулында җыйнап тота. Уенны алып баручы: «Тартыгыз җепләрегезне», — дигәндә, түгәрәктәге уенчылар кушканның киресен эшләргә, ягъни «тартыгыз» дигәндә йомшартырга, «җибәрегез» дигәндә тартырга тиешләр. Әгәр берәрсе ялгышып кушканны эшләсә, ул уенны алып баручы була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Сәяхәтче (уен)

Сәяхәтче  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен бүлмәдә уйнала.

Иң беренче үткенрәк кешеләрдән «сәяхәтче» сайлап куела. Калган уйнаучылар утыралар. Бары тик «сәяхәтче» генә бүлмә уртасында басып тора. Ул үзенең сәяхәте турында сөйли һәм укучыларның әле берсенә, әле икенчесенә бармак белән төртеп күрсәтә. «Сәяхәтче» күрсәткән кешеләр шул минутта ук торырга һәм кирәкле сүзне әйтеп кире утырырга тиеш.

Мәсәлән, уйнаучылар тарафыннан «Тукайның тормышы» дигән тема алынган, ди. «Сәяхәтче» үзенең хикәясен: «Мин, Казан губернасы буйлап сәяхәт кылып йөргәндә, бөек Тукайны очраттым. Бу ул үскән авылда иде», — дип башлый һәм уйнаучының берсенә төртеп күрсәтә. Күрсәтелгән кеше «Кырлай» дип әйтергә тиеш. Шуннан соң сәяхәтче үзенең хикәясен дәвам итеп берәрсеннән: «Хәзер ул авыл ничек дип атала әле?» — дип сорый. Уйнаучылардан икенче берәү «Тукай-Кырлай» дип җавап бирә. Шушы рәвештә Тукайның тормышындагы мөһим вакыйгалар турындагы хикәя дәвам иттерелә.

Сорау бирелгәндә яки төртеп күрсәткәндә җавап бирә алмаган балалар уеннан чыга барып, иң соңыннан бер генә уенчы кала. Ул җиңүче була һәм икенче уенда аны «сәяхәтче» итеп куялар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Күмәк язу

Күмәк язу  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар әүвәл башта бер нәрсә хакында язарга тема билгелиләр. Әйтик, җәй хакында, музыка, театр, урман, кием, китапның файдасы, уку һ. б. хакында. Беренче кеше шул хакта бер җөмлә язып кәгазьне бөгә дә икенче кешегә бирә. Димәк, кәгазь беренче җөмлә язылган җирдән бөгелгән булгач, икенче кеше әүвәлге кешенең ни язганын күрә алмый. Икенче кеше дә билгеләнгән тема турында бер җөмлә язып кәгазьне бөгә дә өченче кешегә бирә, ул да язып, үз язганын бөгеп, дүртенчегә, ул тагын шулай бишенчегә, алтынчыга бирә. Шулай итеп кәгазь языла-языла бөтен кешене әйләнеп чыккач, берәү аны башыннан ачып кычкырып укый.

Укыганда бик кызык һәм көлке була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Качышлы

Качышлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар, бер урынга җыелып, бер озын чыбыкка яки бауга кул тотышып, иң элек шобага салышалар. Кулы иң аста калган бала гөрләүче була. Шулай ук аны санамыш ярдәмендә дә сайлап куярга мөмкин.

Әгәр дә уен урамда булса, гөрләүчене берәр койма, багана яки өй-келәт почмагына, койма артына илтеп, өйдә булса, түшәк өеменә йөзе белән бастырып яки почмакка илтеп «гөрләтәләр». Бу урын барлык уйнаучыларга да «оя» була. Гөрләүче коймага яки почмакка карап йөзе белән баса һәм йөзен каплап әйтә:

Гөр-гөр гөрлимен,
Вакыт күбен белмимен.
Вакыт күбен белер идем,
Мин бит сезне күрмимен.
Инде озак гөрләдем,
Моннан ары түзмәмен.

Ул әйткәнче башкалар качып бетәргә тиеш. Алардан бер дә тавыш-тын килмәсә, гөрләүче эзли башлый. Ул кемне дә булса берәр уйнаучыны күрсә, исеме белән кычкыра. Шуннан качучы «оя»га элек килеп төкерсә, ул тотылмаган була. Әгәр дә гөрләүче «оя»га качучыдан алда килеп баскан булса я качканда аркасына сугып өлгерсә, ул качучы отылган була һәм гөрләүче урынына баса. Гөрләүче барлык качучыларны да табып чыгаргач, уен тагын башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Унике таяклы

Унике таяклы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бүкән өстенә такта куела. Тактаның бер башына 10-15 сантиметр озынлыктагы 12 таяк салына. Шуннан соң балалар санамыш ярдәмендә гөрләүче сайлыйлар. Ул берәр багана, өй почмагы һ.б. янына барып «гөрли». Калганнары кача. Качучыларның берсе тактаның икенче ягына басып таякларны күккә чөеп китә. Гөрләүче килеп таякларны тактага тезә кала, шул арада балалар кайсы кая яшеренәләр. Гөрләүче эзләп йөргәндә, берәр бала тактага килеп таякларны һавага чөйдереп җибәрә алса, гөрләүче кеше үз урынында кала. Әгәр ул тактага басарга ирек куймыйча, барлык балаларны да табып-күреп тактага таягы белән сугып чыга алса, яңа гөрләүче сайлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Әбәк

Әбәк  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Балалар бер төркем булып басалар. Шунда бер бала:

«Әбәк-чәбәк,
Тити суат,
Килеп юат», —
дип, иптәшләренең берсенә сугып китә. Уен шулай ук:

«Әбәк-чәбәк,
Алтын тәбәк,
Киявең карак,
Үзең тинтәк», —

дигән такмак белән дә башланып китә ала. Шулай дигәч, барлык балалар «әбәк» бирелгән кеше яныннан йөгереп качалар. Куучы аларның кайсын да булса тотып, «әбәк»не бирергә тырыша. Әбәк бирелгән кеше тагын үз чиратында иптәшләрен куа башлый. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

II вариант 
Бу уен гадәттә җәй көне тышта ир балалар арасында уйнала. Иң элек балалар шобага яки санамыш белән берәүне көтүче итеп сайлыйлар. Аннан соң уйный торган ике мәйданның ике башына ике урынга ике «кала» билгеләп куялар да, көтүчедән башкалары шул калаларның берсендә тезелеп, сул кулларын бөерләренә таянып, уң кул учларын алга сузып торалар. Алар шулай торганда, көтүче килә дә аларның алдында сагалап, акрынлап йөри. Аннан:

Әбәк, төбәк, җитмеш көрәк,
Җитә алмасаң, җир йотсын! —

дип, берәүнең учына суга да икенче баштагы калага йөгерә. Сугылган бала аны йөгереп узып алдан барып җитәргә тырыша.

Алдан барып җитүче ул як калада кала, кичегүче көтүче булып кала. Шулай балалар икенче «кала»га күчеп беткәнче, уен дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Бетмәс куян

Бетмәс куян  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен ачык һавада уйнала. Балалар санамыш ярдәмендә бер «эт» сайлыйлар. Калганнары «куяннар» була. Эт берәр куянны куып тотып: «һау!» — ди. Шуннан соң тотылган куян эткә әйләнә, ә эт куян була. Шул рәвешчә уен берөзлексез дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Каравылчылар һәм куяннар

Каравылчылар һәм куяннар  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уен уртадан чишмә яисә канау үткән ачыклыкта уйнала. Бер як ярда чишмәдән 15—20 адым ара калдырып, диаметры 1 метр булган ике түгәрәк сызыла. Бу түгәрәкләрнең арасы 10 метр чамасы булырга тиеш. Һәр ике түгәрәкнең уртасына туп яисә башка әйбер куела һәм аларны саклаучылар билгеләнә. Уенның мондый шарты бар: каравылчылар саклана торган әйбердән өч адымга артык китәргә һәм түгәрәкнең эченә керергә тиеш түгелләр. Уенда өченче каравылчы да була. Ул исә бар җирдә йөрергә ирекле, ләкин чишмәнең икенче ягындагы уенчылар янына чыгарга тиеш түгел.

Калган уенчылар «куян» булып чишмәнең икенче ягында урнашалар. Каравылчылар урыннарына басу белән, куяннар чишмәне сикереп чыгып, түгәрәк уртасындагы әйберне үзләре ягына алып чыгарга тырышалар. Каравылчылар куяннарны тота. Каравылчы кулы тигән һәрбер куян чишмә аркылы үз ярына сикерергә тиеш. Бары шул вакытта гына ул уенга яңадан кушыла ала. Сикергәндә канауга яки чишмәгә төшкән, каравылчы кулы өч мәртәбә тигән куяннар уеннан чыгарыла. Уен барлык куяннар өч мәртәбә тотылганчы, яисә түгәрәк уртасындагы әйберне куяннар алып киткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Шарль Альбер Гоба

Шарль Альбер Гоба (; 21 май 1843 ел – 16 март 1914 ел) – швейцарияле юрист һәм сәясәтче, 1902 елда Эли Дюкоммен белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Шарль Альбер Гоба 1843 елда Трамлан коммунасында, Швейцариядә, протестан рухание гаиләсендә туа. Ул Базель, Гейдельберг, Берн һәм Париж университетларында белем алып, 1867 елда хокук докторы диссертациясен яклый. 1867-1868 елларда Берн университетында француз гражданлык хокукы укытучысы була. Шул чакта Гоба  Берн кантунында шәхси юридик фирмасын ача, соңрак ул фирма төбәктә иң зурларның берсенә әйләнә.

1882 елда Шарль Альбер Гоба Бернның Зур шурасына сайлана.  Шул ук елда аны Берн халык мәгарифе департаментының попечителе вазифасына билгелиләр, бу урында ул 30 елдан артык эшли.  Попечитель вазифасын биләү дәверендә Гоба уку программасын ныгыта, мәгарифне матди яктан тәэмин итүне көчәйтә, шулай ук өлкәннәр өчен һөнәри әзерлек курслары оештыра .

1884 елдан соң Гоба Швейцариянең Берлек шурасы әгъзасы булып тора, ә 1890 елда Милли Шура составына керә. 1889 елда исә төп максаты барлык парламент әгъзалары арасында уртак эшчәнлекне һәм хезмәттәшлекне тынычлык урнаштыру өчен активлаштыру булган Парламентара берлекнең беренче конференциясендә катнаша.  1892 елда Гоба берлекнең дүртенче конференциясендә рәислек итә һәм шул вакытта Парламентара бюроның – берлекнең эшчәнлеген координацияләү белән шөгыльләнүче штаб-фатирның – директоры булып сайлана.

1902 елда халыкара арбитраж эшендә тырышлыклары өчен, Гоба Эли Дюкоммен белән беррәттән Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.  1906 елда Дюкоммен вафат булгач, ул аның урынына Халыкара тынычлык бюросы директоры булып сайлана. Гомеренең соңгы елларында Шарль Гоба кораллануның артуы проблемасына игътибар бирә һәм хәтта Франция белән Алмания парламентарийлары очрашуын оештыра .

Шарль Альбер Гоба 1914 елның 16 мартында Бернда йөрәк өянәгеннән вафат була.

Библиография 
 La République de Berne et la France pendant les guerres de religion, 1891
 L'Histoire de la Suisse racontée au peuple, 1900
 The International Parliament, «The Independent», 1903
 Croquis et impressions d'Amérique, 1904
 Développement du Bureau international permanent de la paix, 1910
 Le Cauchemar de l'Europe, 1911

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 Альбер Гоба — биография 
 Albert Gobat — биография на Nobelprize.org 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Швейцариядән Нобель премиясе лауреатлары
Швейцария сәясәтчеләре
Швейцария юристлары
Мәгърифәтчелек (агым)

Мәгърифәтчелек – акыл һәм фәнгә таянып, кеше һәм җәмгыятьнең чын табигатенә туры килә торган “табигый тәртипкә” ирешә алу мөмкинлегенә нигезләнгән XVIII–XIX гасыр уртасы фикер агымы. Мәгърифәтчеләр кешелек тарый торган бәла-казаларның сәбәбен наданлык, җаһилият, дини фанатизмнан күргәннәр. Алар сәяси азатлык, хокукый тигезлекне яклап феодаль тәртипләргә каршы чыккан.

Англиядәге мәгърифәтчелекнең төп вәкилләре – Дж. Локк, Дж.А. Коллинз, А.Э. Шефтсбери; Франциядә – Вольтер, Ш. Монтескьё, Ж.-Ж. Руссо, Д. Дидро, Клод Һельвеций, П.А. Гольбах; Алманиядә – Г.Э. Лессинг, И.Г. Гердер, Ф. Шиллер, И.В. Гете; татарлар арасында – Х. Фәезханов, Ш. Мәрҗани, К.Насыйри, Т.Яхин, И. Гаспралы, Ф. Кәрими.

Мәгърифәт кешене дөнья көтәр өчен кирәкле мәгълүматлар белән коралландырырга, һөнәргә өйрәтергә, ялкаулыктан, исрафчылыктан, бозыклыктан сакларга, кешеләр арасында дуслык, туганлык, үзара ярдәмләшү мөнәсәбәтеләре урнаштырырга тиеш. Кешеләрнең һәркайсы үзендә югары әхлак тәрбияләргә тиеш. Мәгърифәтчелек идеяләре иҗтимагый үсеш процессына зур йогынты ясый.

Марксистик позицияләрдә торучы галимнәр мәгърифәтчелекне куелган максатларының утопиялеге, хыялыйлыгы өчен тәнкыйть итәләр.

Шуны да карагыз

 Мәгърифәтчелек

Чыганак 
И. Нуруллин. ХХ йөз башы татар әдәбияты. Казан: Казан университеты нәшрияты, 1966.

Фәлсәфи юнәлешләр һәм мәктәпләр
Яңа вакыт
Мәгърифәтчелек
Бюффон

Жорж-Луи Леклерк, граф де Бюффон () 1707 елның 7 сентябрь, Бургундия — 1788 елның 16 апреле, Париж) — XVIII гасыр француз натуралисты, биолог, математик, табигатьне өйрәнүче һәм язучы. Үсемлекләр һәм хайваннар дөньяларының бергәлеге турында фикерен әйтә. 

Бюффон килгән нәтиҗәләр иляһи кылуга төп теоретик сылтаманы – табигатьнең абсолют үзгәрмәүчәнлеге турындагы күзаллауны юкка чыгара. Бер мәртәбә ниндидер аңлашылмый торган көч тарафыннан кузгатып җибәрелгән планеталар һәм юлдаш-спутниклар аларга язган эллипслар буенча мәңге, яки ахырзаманга кадәр әйләнеп йөрергә тиеш. Җир шарының биш кыйтгасы һәрчак яшәеш иткән, алардагы таулар, үзән һәм елгалар, үсемлек һәм җәнлекләре әлмисактан һич үзгәрешсез безнең заманга кадәр килеп җиткән. 

“Табигый тарих” битләрендә Бюффон табигатьнең трансформистик картинасын күрсәтә. Аның игътибар үзәгендә күбрәк биология булса да, иң тирән һәм эзлекле фикерләрне ул космология һәм геологиягә карата әйтә. “Җир шарының тарихы һәм теориясе” (1 том) яңа космогоник теорияне тасвирлый. Җир шары, башка планеталар Кояшка бәрелеп киткән ниндидер комета йолкып алган матдәнең суыну процессында килеп чыгуын исбатлый. Теоретик биология өлкәсендә Бюффон карашлары Карл Линнейның – үсемлек һәм җәнлекләрнең фәнни систематикасына нигез салучының, фиксизмына каршы трансформистик альтернатива булып тора. 
Җир шарының пәйда булу вакытын билгеләгәндә, Бюффон Инҗилдә аңар бүлеп бирелгән 7000 елдан аз гына артык вакытын көлке дәрәҗәдә кечкенә сан итеп саный һәм, үз ягыннан, 75000 ел санын тәкъдим итә. XVIII гасыр кешеләрен таң калдырган бу санның түбәндәге өстенлеге була: ул фәнгә геологик вакыт төшенчәсен кертә һәм чынбарлыкка якынрак килә торган эзләнүләргә этәргеч биргән. Бюффон эзләре буйлап баручы Дидро өчен Бюффон ясаган күзәтүләр яңа төр җәнлекләрнең һәм яңа “дөнья”ларның барлыкка килү вакытын исәпләгәндә миллион еллар белән эш итәргә җитә торган фәнни нигез булып торган.

Әсәрләре 
 Histoire naturelle générale et particulière, "Табигый тарих" (күптомлык)

Чыганак 
Д. Дидро — Сочинения в 2-х томах (Сер. Философское наследие) Год: 1986, 1991.

Искәрмәләр 

Биологлар
Французлар
Уильям Рандал Кример

Сэр Уильям Рандел Кример (; 18 март 1828 ел — 22 июль 1908 ел) — британ сәясәтчесе, 1885-1895 һәм 1900-1908 елларда Либераль фиркадан парламент депутаты, 1903 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

1865 елда ул Халыкара эшчеләр ассоциациясенең сәркатибе булып сайлана, тик ике елдан соң вазифасыннан китә. Кример Халыкара арбитраж лигасы һәм Парламентара берлеккә нигез салучыларның берсе. Арбитраж эшчәнлеге, шул исәптән 1897 елгы третей мәхкәмәсе турындагы инглиз-американ килешүендә катнашуы өчен, ул 1903 елда Тынычлык буенча Нобель премиясе лауреаты бул.

Бүләкләр 
Рандел Кример француз Мактаулы легион орденының һәм Норвегиянең Изге Олаф Орденының кавалеры була, 1907 елда рыцарьлыкка кертелә.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Бөекбританиядән Нобель премиясе лауреатлары
Бөекбритания сәясәтчеләре
Бөекбританиянең либераль фиркасы әгъзалары
Җәдитчелек

Җәдитчелек — 19 гасырның 80 елларында татар, азәрбайҗан буржуазиясендә барлыкка килгән буржуаз-либераль, милли хәрәкәт. Беренче этабында мәдрәсәләрдә иске укыту системасын заман таләбенә туры китерү максатыннан туган бу хәрәкәт аннары соң төрле яктан милләт мәнфәгатьләрен яклый.

Татар җәдитчелек хәрәкәтендә алдынгы карашлы руханилар, мөгалимнәр, шәкертләр катнаша: Галимҗан Баруди, Муса Бигиев, Габдерәшит Ибраһимов, Риза Фәхретдин, Исмәгыйль Гаспралы һәм башкалар.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Җәдитчелек
Җилдәр

Җилдәр — Башкортстанның Миякә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 890 кешенең яшәве мәгълүм. Авыл советы үзәге.

Демография 
Җилдәрдә 330 хуҗалык исәпләнә. Яшәүчеләр саны:

 1989 елда – 960 кеше, 
 1999 – 1084 
 2006 – 969 
 2009 – 1013 
2002 елда 63% халык башкорт, татарлар – 35%.

Социаль тармак 
Мәдәният-мәгариф-медицина объектлары – урта мәктәп, балалар бакчасы, амбулатория, даруханә, авыл мәдәният йорты, почта бүлеге, телефон челтәр бүлеге, Бишбүләкнең саклык банкы филиалы, район хастаханәсенең психоневрология бүлеге, олы яшьтәгеләрне социаль яктан хезмәтләндерү үзәге, участок ветеринар дәваханәсе, сөт җыю пункты, кибетләр. 
Авыл җирлеге буенча 2 СПК: «Октябрь», «Урал», 3 урта мәктәп, 2 башлангыч мәктәп, 2 балалар бакчасы, 4 фельдшер-акушерлык пункты, 2 авыл мәдәният йорты, сөт җыю ноктасы.

Җитештерү тармагы 
СПК «Октябрь», Миңнегалиев КФХ (фермер хуҗалыгы - дуңгызчылык), Абдуллин КФХ (агач эшкәртү).

Атаклы кешеләр 
 Тимурбәк Дәүләтшин (1904-1983)
 Вәлиәхмәт Үтәй – Татар дәүләт филармониясенең джаз-коллективы сәнгать җитәкчесе Рөстәм Үтәйнең атасы.
 Азат Магазов (1926, Баязит) - язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993) - 1943 елда Җилдәр урта мәктәбен тәмамлый, шуннан әрмегә алына, Бөек Ватан сугышында катнаша.
 Мөхәммәт Сәлимов (1925-2000), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Кәрәм Яппаров (1924-2016), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кыргыз-Миякә): 37 км
 тимер юл станциясенә (Аксеново): 80 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Мәнәүзтамак

Мәнәүзтамак — Башкортстанның Миякә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 878 кешенең яшәве мәгълүм. Авыл советы үзәге.

Демография 
2002 елда 1006 кеше яши, 2010 елда – 878, хуҗалыклар саны – 372. 2002 елгы сан алу буенча татарлар – 60%, “башкортлар” – 38%.

Социаль тармак 
•	Мәдәният-мәгариф-медицина объектлары – Мәнәүзтамак урта мәктәбе, балалар бакчасы, Мәнәүзтамак авыл табиплык амбулаториясе.

•	Заманча АТС (300 номерлы), абонент булырга теләгәннәр телефон челтәренә тоташкан. Авыл тулысынча газлашкан, электрлашкан, суүткәргеч бар. Үзәк урамнары (Шоссейная, Әхмәдуллин урамнары) каты өслекле, әсфәлт белән капланган.

•	Сәүдә эше нык монопольләшкән: “Селена” ҖЧҖ өч кибете (хуҗасы – Гарифуллин Ф.Н.), “Нур” ҖЧҖ ике кибете (хуҗасы Шагапова Р.З.)

Җитештерү тармагы 
•	“Дим” күмәк хуҗалыгы (банкрот), ҖЧҖ “Мәнәүз”, он тарту тегермәне (Кадыйров И.З.), Миякә урман хуҗалыгының Дим буе участогы. Авыл җирлеге территориясендә ААҖ “НГДУ Ишембайнефть”нең Сатай нефть һәм газ чыгару цехы.

Тарихи фактлар 
•	1746 елның 26 августында типтәрләр тарафынна нигезләнгән. 1917 елда – 1870 типтәр, 307 татар, 15 рус исәпләнгән, 1920 елда – 1794 татар һәм типтәр.

•	XIX гасыр ахарында Мәнәүзтамакта 2 мәчет, 3 тегермән, 11 сәүдә лавкасы була.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кыргыз-Миякә): 28 км
 тимер юл станциясенә (Аксеново): 35 км

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Мифтахетдин Акмулла
 Таһир Әхмәдуллин

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Ак аю (уен)

Ак аю  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Җиргә диаметры 4—5 метр булган әйләнә сызып, уйнаучылар шунда кереп басалар. Ике бала «ак аю» итеп билгеләнә һәм әйләнәнең тышкы ягында кала. Алар кулга-кул тотынып әйләнә эчендә йөрүче балаларны «җәтмәгә эләктереп» йөриләр. Һәр эләккән бала уеннан чыга барып, соңыннан аюларга тоттырмаган бер генә бала кала. Ул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Бүре һәм сарыклар

Бүре һәм сарыклар  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар арасыннан бүре һәм көтүче сайлана, калганнары сарыклар була.

Беренче сарык — көтүчегә, икенче сарык — беренчесенә, өченчесе икенчесенә тотынып, шул тәртиптә бер-бер атлы тезеләләр. Каршыга бүре баса. Бүренең бурычы — көтүдәге барлык сарыкларны тотып бетерү, ләкин уен шарты буенча ауны ул иң арттагы сарыктан башларга тиеш. Бүре көтүгә һөҗүм иткәндә, көтүче аңардан сарыкны саклап калырга тырыша. Сарыклар берсеннән-берсе калмаска, чылбырны өзмәскә тиешләр. Тотылган сарыкларны бүре читкә алып китә бара. Соңгы сарык иң куркыныч вакытта бүредән качып көтүче янына йөгерә һәм аның алдына килеп баса. Шулай итеп, бу сарык көтүчегә, бүре арттагы сарыкка, ә арттагы сарык бүрегә әйләнә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Төлке белән тавыклар

Төлке белән тавыклар  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар үзләре арасыннан «төлке», «әтәч» сайлап куялар. Калганнары «тавыклар» була. Төлке бер читкә китеп үзенә оя билгели. Тавыклар да квадрат сызып сарай ясыйлар һәм шунда урнашалар. Шул вакыт әтәч кычкырып җибәрә, тавыклар уянып сарайдан чыгалар. Әтәч тавышына үз оясында йоклап яткан төлке уяна һәм тавыкларга һөҗүм итә башлый. Төлкене күргәч, әтәч тавыкларны сарайга чакыра, ә үзе төлке белән көрәшкә чыга. Әгәр төлке берәр тавыкны тотса, ул тавык төлкегә әйләнә, төлке исә тавык була. Тавык тотылган саен, яңа «әтәч» билгеләнә, алдагы әтәч тавыкка әверелә.

Төлке булмыйча калган тавык җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Аучылар һәм төлкеләр

Аучылар һәм төлкеләр  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уен мәйданчыкта бара. Җиргә диаметры 5—6 метр булган түгәрәк сызалар. Уйнаучылар ике төркемгә: аучыларга һәм төлкеләргә бүленәләр. Аучылар түгәрәк эчендә, төлкеләр түгәрәкнең тышына урнаша, һәр аучы янына 1,5—2 метр озынлыкта бау куела. Аның очы бераз түгәрәкнең тышына чыгып торырга тиеш. Төлкеләр төрле юллар белән (куллары һәм аяклары ярдәмендә, яткан килеш һ. б.) бауны түгәрәктән чыгарырга тырышалар. Аучы төлкенең кулына сугып, үзенең бавын саклый. Ләкин ул сызыктан читкә чыгарга тиеш түгел. Әгәр төлке бауны урыныннан кузгата алмаса, ул уеннан чыга. Ә инде төлке бауны аз гына тартса да, аны кире урынына куярга ярамый. Уен бер төркем җиңгәнчегә кадәр дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Этле-тиенле

Этле-тиенле  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Санамыш ярдәмендә «эт» сайлана, калганнары «тиеннәр» була. Мәйданга уендагы балалар саныннан бергә кимрәк такта яки агач кисәкләре әзерләп куела. Балалар агач кисәкләренә басып торалар. Агачы булмаган бала «тиенкәй» була. Эт тиенкәйне куып китә. Тота алса, алар урыннарын алышалар. Әгәр тиенкәй йөгереп килә-килешкә берәрсе басып торган агачка аягын куярга өлгерсә, агачта басып торучы качарга тиеш була, ә тиенкәй аның урынына баса.

Уен шул рәвешчә берөзлексез дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Аҗдаһа белән ерткычлар

Аҗдаһа белән ерткычлар  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уенда катнашучылар ике командага, «аждаһа» һәм «ерткычлар» га бүленеп, куллары белән тотынышып басалар. Ерткычларның саны аждаһаныкыннан ике тапкырга ким булырга тиеш. Сигнал булу белән, аждаһа ыжгырып ерткычларны чолгап алырга тырыша. Ерткычлар качарга тиешләр. Аждаһа белән чолганып алынганнар «үтерелгән» санала, уеннан чыгарыла. Уен ерткычлар тотылып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Көчле елан

Көчле елан  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уйнаучылар бер-бер артлы сафка тезеләләр. Сигнал булу белән, уйнаучылар «еланга» әйләнеп боргаланып йөри башлыйлар. Алдагылар арттагыларны арлы-бирле борып ничек тә булса сафны өзәргә тырыша. Сафтан өзелгәннәр, еланның өзелгән кисәге саналып, уеннан чыгарыла. Уеннан чыгучылар никадәр күп булса, елан шулкадәр көчле була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кәҗә (уен)

Кәҗә  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен ир балалар арасында ачык һавада уйнала. Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике төркемгә бүленә. Бер төркем —«стена», икенчесе «кәҗә» була.

Бер команда кешеләре аллы-артлы бер-берсен кочаклап, бераз бөгелебрәк басып торалар. Кәҗәләр кулга-кул тотынып килеп, аларның өстенә сикерәләр. Әгәр басып торучыларның сафы җимерелмәсә (егылучылар булмаса), сикерүчеләр — стена, икенчеләре кәҗә булып баса. Әгәр түзә алмыйча егылсалар, үз урыннарында калып, уен элеккечә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Мияу-мияу, нинди төс

Мияу-мияу, нинди төс?  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар санамыш ярдәмендә бер песи сайлыйлар. Калганнары бер сафка тезелә. Песи алга баса һәм: «Мияу-мияу!» ди. Балалар: «Нинди төс?»— дип сорыйлар. Песи берәр төсне атый. Мәсәлән, сары булсын, ди. Балалар шунда ук тирә-юньдә сары төстәге әйберне тотарга тырышалар (сары күлмәк, салам һ. б.). Андый әйбер тапмаган кеше тиз генә йөгереп китә. Песи аны тотарга тырыша. Тота алса, ул бала песи булып, тота алмаса үз урынында калып, уен дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Тычкан белән песи

Тычкан белән песи  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Бер баланы тычкан, берсен песи итеп билгелиләр. Тычкан песине куа башлый. Түгәрәктә торучылар тычканны песидән сакларга тырышалар. Тычкан түгәрәкнең эчендә булса, песигә түгәрәкнең эченә керергә ирек бирмиләр. Песи ничек тә хәйлә белән эчкә керә алса, тычканга түгәрәктән чыгып китәргә юл ачалар, песине тышкы якка чыгармаска тырышалар. Тычкан песине тотса, болар түгәрәккә кереп, икенчеләр песи-тычкан булалар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Мышилар

Мышилар  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уйнаучылар шобага әйтешләре белән ике тигез бүлемгә аерылырлар. Бер бүлем — мышилар, икенче бүлем — аучылар була. Мәйданда уйнаучыларның санына карап зур гына түгәрәк сызалар. Бу түгәрәк аучылар йорты була.

Мышилар аучылардан төрле җирләргә качалар. Аучылар йортларыннан саклык белән генә мышиларны эзләргә чыгалар. Эзләп йөргәндә берәр аучыны кинәт кенә мыши килеп чыгып сукса, аучы аны йортына үз аркасында күтәреп алып кайта. Бу мыши инде уен беткәнче йортта кала. Аучы суктырмый качып өлгерсә, ул мыши йортка үз аягы белән килә. Мышилар йортка җыйналып беткәч, уен бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Джимми Картер

Джи́мми Ка́ртер (), тулы исеме Джеймс Эрл Картер-кече () — АКШ сәясәтчесе, илнең 39 нчы президенты (1977—1981). АКШның Демократик фиркасе вәкиле.

1924 елның 1 октябрендә фермер гаиләсендә туа. Бала чагыннан баптизм яклы. Джорджия штатындагы Технологик институтны һәм Хәрби диңгез академиясен тәмамлый. 7 ел су асты көймәсендә әфисәр булып хезмәт итә.

1962 һәм 1964 елларда Джорджия штаты сенатына сайлана. Шул ук штатның губернаторы вазифасына да тәкъдим ителә, ләкин 1966 ел сайлауларында җиңелә. 1970 елда исә ул бу вазифага сайлана. 1976 елда Джимми Картер Демократик фирка тарафыннан президент мөддәтенә тәкъдим ителә һәм бу вазифага 1977 елда керешә.

Президент буларак Джимми Картер либерал-демократик реформалар үткәргән. Тышкы сәясәттә дә активлык күрсәткән. Мәсәлән, Совет гаскәрләренең Әфганстанга керүен ул «халыкара канунны һәм БМО хартиясен тупас рәвештә бозу» дип атаган.

Президентлыктан соң да актив эшчәнлек алып бара.

2002 елда, президент вазифасыннан киткәннән соң ике дистә ел үткәч, аңа Тынычлык өчен Нобель премиясе бирелде. TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

Искәрмәләр 

Джорджиядә туганнар
АКШ президентлары
Джорджия губернаторлары
АКШ демократлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Электрон

Электрон ( — гәрәбә) — матдә төзелешендә төп рольне уйнаучы тискәре корылган тотрыклы элементар кисәкчә. Электрон ул фермион, ягъни ярымбөтен спинга ия. Лептоннарга карый (корылган лептоннар арасында бердәнбер тотрыклы кисәкчә). Атомнарның электрон сүрүләре электроннардан торалар. Аларның бу орбитальләрдәге саннары һәм урнашуы матдәнең күпчелек химик үзлекләрен билгели. Ирекле электроннарның хәрәкәте үткәргечләрдә һәм вакуумда электр барлыкка китерә.

Үзлекләр 
Электронның корылмасы бүленми һәм зурлыгы буенча −1,602176487(40) Клга (яки −4,80320427(13) СГСЭ корылма берәмлегенә) тигез. Бу зурлык башка элементар кисәкчәләрнең электр корылмасын үлчәү берәмлеге буларак та хезмәт итә. Электрон корылмасыннан аермалы буларак, элементар корылма уңай билгеле зурлык буларак алына.

 кг — электрон массасы.

 Кл — электрон корылмасы.

 Кл/кг — электронның чагыштырма корылмасы.

 — электронның спины Дирак даимие берәмлекләрендә ().

Ирекле электрон фотонны йота алмый, ләкин аларны сибелдерә ала (Комптон эффекты).

Тарих 
29 апрель 1897 — инглиз физигы Джозеф Томсон электронны ачуы турында хәбәр итә.

Шулай ук карагыз 

Элементар кисәкчекләр
Лептоннар
Электрон
Прокион

Прокио́н (, ; Кече Эт α, Кече Эт альфасы, α CMi) — Кече Эт йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +0,34m тәшкил итә. Бу куш йолдыз Җирдән 11,4 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Йолдыз системасы 
Прокион А — F спектр сыйныфылы сарылы-аклы йолдыз. Ул Кояштан 7,5 яктырак, ә зурлыгы буенча күпкә түгел зуррак. Әмма ул үзенең сыйныфына чамадан тыш якты, шуңа күрә аны асзур йолдызларга исәпләнәләр. Аның эчендә водородтан гелий синтезы бетерелгән индә, йолдыз зурая, әмма әле «кызару» башланмаган.

Прокион B — тонык ак кәрлә йолдыз, Процион А дан 16 а.б. ераклыкта урнаша. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +10,75m тәшкил итә. Аны 1896 елда америка астрономы Д.М. Шеберле ачты.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызның исеме Кече Эт йолдызлыгының  исеменнән. Исеменең мәгънәсе «эт алдында», чөнки бу йолдыз күк йөзендә «хәрәкәт иткәндә» «Эт йолдызына» Сириуска карата алдыннан була (ә Кече Эт йолдызлыгы Зур Эт йолдызлыгына карата).

Аның гарәп теленнән килгән исемнәре — Әлшигра ( әш-ши‘ра әш-шәмийәһ — «Сүрия ишарәсе (Сириусы)») һәм Әлгомәйсаэ ( әш-ши‘ра әл-ғөмәйса’ — «Яшьле Сириус»).

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге
 Гомәйсаэ

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кече Эт йолдызлыгы
Гомәйсаэ

Гомәйсаэ ( әл-ғөмәйса’ — «яшьле күзле»; Кече Эт β, Кече Эт бетасы, β CMi) — Кече Эт йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,9m тәшкил итә. Бу кайнар В-8 эспиктер сыйныфылы йолдыз Җирдән 170 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Гомәйсаэ Кассиопея γ сыман үзгәрмә йолдыз. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә. Аның тирәли газлы түгәрәк бар.

Йолдызлар әлифба буенча
Кече Эт йолдызлыгы
Әҗе

Әҗе () — Рязань өлкәсе Ирмеш районындагы татар авылы, Әҗе авыл округын тәшкил итә. Мукшы елгасы уң ярында урнашкан. 2010 ел халык исәбен алу буенча биредә 724 кеше яши. Авылда мәчет, мәктәп, май заводы бар. Бу авылдан Салих Ерзин, Заһидә Бурнашева, Шиһабетдин Баһаветдинов, Хәсән Урманов, Фикърәт Табиев, Ришат Мәмәтов, Ибраһим Борнашев чыкканнар.

Әҗе — әйләнә-тирәдәге чукындырудан котылган бердәнбер татар авылы. Бу вакыт Әҗе авылы бу эштән котылып калса да, аның тирәсендәге башка авыллар котыла алмаганнар. Хәзерге Исләй, Үкрәү, Саура, Кушаби, Әмәч, Мухин-Паләнә, Бидиш, Ирмеш, Пинка, Тимши, Новоселовка, Кансау шикелле рус авыллары элек татар авыллары булганнар. Менә шул вакыйгаларда кайбер гаиләләргә йорт-җирләрен ташлап, гомерлеккә үз авылларыннан качып китәргә һәм Әҗегә килеп урынлашырга туры килде.

1882 елда 669 хуҗалыкта 4420 кеше яшәгән.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Абруй Сәйфи
 Аллаяр Беләшев
 Заһидә Борнашева
 Ибраһим Борнашев
 Мөхәммәтгариф Борнашев
 Мөхәммәтҗан Бәгишев
 Равилә Борнашева
 Риза Сәфәрев
 Ришат Мәмәтев
 Салих Ирзин
 Сәлах Атнагулов
 Төхфәтулла Сәфәрев
 Фикрәт Табиев
 Фәйзрахман Бәгишев
 Әбибин Бисеров

Чыганаклар 
 Татар халык риваятьләре һәм легендалары / С.М. Гыйләҗетдинов. – Казан: Раннур, 2000.

Ирмеш районы
Рязань өлкәсе татар авыллары
Бостан

Бостан ( — «бакча»; ) — Рязань өлкәсе Сасово районындагы татар авылы. Цна елгасы кушылдыгы Лея елгасы ярларында урнашкан. Авылда мәктәп, ике мәчет бар.

Рус чыганакларында беренче мәртәбә 1515 елда искә алына. Чынлыкта аның тарихы озынрак. Бостан шәжәрәләрендә Кырым ханы угланы Нур-Дәүләт килүе турында язылган. Ул үзе белән Әстерханнан ике мең кешесен ияртеп 1479 елны Ханкирмәнгә килә. Ул вафат булгач (1491), Әстерханнар Ханкирмәннән китеп, Бостан авылын нигезли. Күп уртак яклары булуга карамастан, Бостан халкы үзен Касыйм татарларына нисбәтләми.

1901–04 елларда Бостаннан китүчеләр Төньяк Кавказдагы Куликовы Копани авылын нигезли. Биредә дә татар теленең бостан сөйләше урын алган.

Танылган шәхесләр 
 Әмин Тынчеров (1907–1980) — Татарстан Халык комиссариаты шурасы (хөкүмәте) рәисе (1938–1940).

Искәрмәләр 

Сасово районы торак пунктлары
Рязань өлкәсе татар авыллары
Вагыйз Фәтхуллин

Вагыйз Шәйхулла улы Фәтхуллин — төзелеш механикасы гыйлеме белгече, техник фәннәр кандидаты, профессор, татар телендә техник белем бирү оештыручыларының берсе. Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1996).

Тормыш юлы 
Вагыйз Фәтхуллин Азнакай районы Мәсгут авылында 1937 елның 24 мартында туа. Башта җидееллык мәктәпне, аннан Әлмәтнең 1 нче урта мәктәбен тәмамлый. Башкортстанның Октябрьски шәһәрендәге нефть техникумының төзелеш бүлегендә укый. Ике ел хәрби хезмәттә булып кайта.

1964 елда Вагыйз Фәтхуллин Казан төзүче инженерлар институтын тәмамлый һәм төзелеш конструкцияләре кафедрасында укыта башлый. 1973 елда Ленинградта җыелма-монолит конструкцияләрнең ныклыгын өйрәнүгә багышланган кандидатлык  диссертациясен яклый. 1979 елда Вагыйз Фәтхуллинга доцент, 1994 елда профессор дигән гыйльми дәрәҗәләр бирелә. 1980—1983 елларда, югары белемле мөгаллим  буларак, Алжирның Аннаба университетында укыта. 1984—2005 елларда ул төзүче инженерлар институтының төзү факультеты деканы вазифаларын башкара.

Эшчәнлек 
Вагыйз Фәтхуллин җитәкчелегендә «Татар телендә югары белем бирү концепциясе» төзелә. Ул — Татарстан Министрлар Кабинеты каршындагы «Татарстан телләре турында»гы Законны гамәлгә ашыру комитеты әгъзасы, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетының Фән һәм мәгариф буенча комиссия рәисе, Татарстандагы югары уку йортларның ректорлар советы каршындагы татарча укыту буенча фәнни-методик үзәкнең рәис урынбасары, Татарстан Фәннәр академиясе Гуманитар бүлегенең «Югары уку йортларында фәннәрне татар телендә укыту» буенча гыйльми-методик советы рәисе буларак та зур һәм нәтиҗәле эш алып барды. «Фән һәм тел» журналын аякка бастыручыларның берсе.

Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләкләре 
Вагыйз Фәтхуллинның фән һәм укыту өлкәсендәге уңышлы эшчәнлеге «Татарстан Республикасының  атказанган фән һәм техника эшлеклесе» исеме, «Югары белем бирү өлкәсендә уңышлары өчен» билгесе һ. б. дәрәҗәле бүләкләр белән билгеләнде.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Нарбеков А.И. Татар мәгърифәтчесе Вагыйз Фәтхуллин. Китапта: Югары һөнәри белем бирү системасында иктеллелек: фәннәрне татарча укыту. Республика фәнни-гамәли конференциясе материаллары. Казан, 2006.  7-9 битләр.
 Нарбеков А.И. Күренекле мәгърифәтче. - Казан: «Фән һәм тел» журналы. №1 (46), 2011.

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татар галимнәре
Техник фәннәр кандидатлары
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре