alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
29 май

29 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 216 көн кала.



Халыкара БМО тынычлык хәрбиләре көне.

Кыргызстан — Хәрби көчләр көне.



Киң вакытлы халыкара чаралар

1848 —  Висконсин  га штат буларак керә.
 1917 — Казанда «Безнең тавыш» гәҗите чыга башлый.
 1990 — Борис Ельцин  Югары  җитәкчесе буларак сайлана.

1835 — Александр Морозов, 
 1868 — II Габделмәҗит, 
 1897 — Бари Рәхмәт, шагыйрь.
 1897 — Фёдор Иванов, 
 1912 — Михаил Глебов, 
 1914 — Владимир Лушников, 
 1915 — Пётр Манаков, 
 1917 — Джон Кеннеди, ның 35 нче президенты.
 1919 — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
 1925 — Әбрар Кәримуллин, галим.
 1928 — Николай Галахов, 
 1929 — Питер Һиггс, 
 1933 — Азалия Бадюгина, татар тәрҗемәчесе.
 1934 — Николай Бахвалов, 
 1937 — Мәгъсүм Заһиров, 
 1948 — Әкълимә Сафина, 
 1953 — Александр Габдулов, 
 1953 — Хәнисә Алишина, татар галимәсе.
 1958 — Лилия Вәлинурова, 
 1960 — Аманулла, татар драматургы, прозаик, артист.
 1965 — Дамир Шәрәфетдинов, 
 1975 — Гөлнара Тимерҗанова, татар эстрада җырчысы.
 1975 — Ләйлә Фазлыева, 
 1990 — Рамил Гулиев,
 1993 — Марат Яруллин, Мәскәүдә яшәп иҗат итүче популяр татар җырчысы һәм музыкант.

1728 — Пётр Апраксин, 
 1861 — Иоахим Лелевель, поляк тарихчысы.
 1910 — Милий Балакирев, 
 1916 — Александр Савельев, 
 1919 — Иван Годнев, 
 1919 — Роберт Бекон, 
 1922 — Мәхмүт Йосыпов, 
 1934 — Борис Жуков, 
 1956 — Һерман Абендрот, 
 1958 — Теодоро Шестаков, 
 1958 — Хуан Рамон Хименес, 
 1977 — Вадим Емельянов, 
 1979 — Мэри Пикфорд, 
 1985 — Иван Засорин, 
 1987 — Федосья Матросова, 
 1988 — Кузьма Турхан, 
 2000 — Әдия Ситдыйкова, татар рәссамы.
 2002 — Гуннар Ярринг, швед Төрки телләр белгече, Швеция дәүләт эшлеклесе.
 2002 — Лена Кадыйрова, 
 2002 — Николай Борушко, 
 2004 — Александр Коняхин, 
 2004 — Татьяна Аристовская, 
 2010 — Әнвәр Тайсин, географ, педагог, фән докторы (2000), дәреслекләр авторы.
 2010 — Мелист Мовсесян, 
 2014 — Мансура Речапова, 
 2015 — Олег Горюнов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
29 май
30 май

30 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 215 көн кала.





— Ангилья көне ().

/  Канар утраулары — Канар утраулары көне (, ).
  — Аналар көне (, ).
  — Һиндстанлылар килүе көне ().
  Хорватия — Хорватия парламенты көне (, ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1431 — да Жанна д’Арк яндырыла.
 1858 —  шәһәренә нигез салына.
 1866 — да Бедржих Сметананың «Сатылган кәләш» операсы куела.
 1942 —  һава көчләре  шәһәренә һөҗүм итә.

1800 — Иван Базилев, 
 1814 — Михаил Бакунин, 
 1830 — Михаил Алисов, 
 1847 — Николай Гангардт, 
 1866 — Пётр Казанский, 
 1873 — Мая Фьестад, 
 1874 — Елена Гнесина, 
 1877 — Елена Гуро, 
 1892 — Иван Никитин, 
 1903 — Михаил Каргер, 
 1905 — Юрий Сырнев, 
 1906 — Александр Кузин, 
 1908 — Һаннес Альвен, 
 1912 — Җулиус Акселрод, 
 1924 — Миңлегали Садретдинов, 
 1929 — Альфред Халиков, татар тарихчысы, галим.
 1934 — Алексей Леонов, 
 1936 — Йолдыз Исәнбәт, музыка белгече.
 1936 — Юрий Марков, 
 1939 — Евгений Бикташев, көйязар.
 1947 — Ирина Горячева, 
 1949 — Геннадий Розенберг, биология галиме, экология белгече, профессор.
 1950 — Рәниф Шәрипов, татар шагыйре.
 1953 — Мөдәррис Вәлиев (әдәби псевдонимы – Салих Маннапов), әдәбият тәнкыйтьчесе, шагыйрь.
 1958 — Василий Беглов, 
 1958 — Елена Майорова, кино һәм театр актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
 1958 — Рамил Кулдәүләт, 
 1960 — Хәния Фәрхи, татар эстрада җырчысы.
 1968 — Илфак Шиһапов, 
 1973 — Лариса Пейсахович, 
 1974 — Андри Радзуэлина, 
 1974 — Эдуард Латыйпов, театр актеры, ТР атказанган артисты (2018).
 1976 — Иоанна Кафетци, 
 1982 — Сергей Коньков, 
 1983 — Александр Куканос, 
 1988 — Никита Ефремов, 
 1993 — Гүзәл Гөлвердиева, драма актрисасы, Камал театры артисты (2013 елдан).
 1996 — Абнер, Бразилия футболчысы.

1431 — Жанна д’Арк, Франциянең милли каһарманы (Йөз еллык сугыш).
 1640 — Питер Пауль Рубенс, Нидерланд рәссамы.
 1778 — Вольтер, француз фәлсәфәчесе һәм язучы.
 1879 — Эрнест Кнорр, 
 1944 — Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
 1944 — Хәсән Әхтәмов, 
 1949 — Игорь Белькович, 
 1953 — Айдын, 
 1960 — Борис Пастернак, рус шагыйре, язучы.
 1966 — Вәйнө Аалтонен, фин сынчысы, рәссам.
 1966 — Владимир Алафузов, 
 1985 — Алексей Кибяков, 
 1995 — Фәнил Мансуров, 
 1999 — Евгений Батенчук, төзүче-гидротехник, Социалистик Хезмәт Каһарманы, Яр Чаллының шәрәфле ватандашы.
 2003 — Заһир Исмәгыйлев, композитор.
 2008 — Борис Диев, 
 2011 — Виталий Кузнецов, 
 2011 — Любовь Златоустова, 
 2011 — Розалин Сасмен Ялоу, 
 2013 — Вәли Псәнчин, 
 2013 — Шамил Тимербулатов, композитор, Тукай премиясе (2013).
 2016 — Эллен Нийт, 
 2016 — Эркин Вахидов, 
 2017 — Илфак Шиһапов, 
 2020 — Баатыр Жалиев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
30 май
1858 ел



Вакыйгалар 
 30 май — Хабарау шәһәренә нигез салына.
 17 август — Америка белән Аурупаны тоташтырган чыбыклы телефон барлыкка килә.

Туулар 

 14 май — Искәндәр Тальковский, Россия империясе хәрбие, генерал-майоры.

Вафатлар 

1858 ел
Еллар
1778 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 20 апрель — Ибраһим Хәлфин, татар мәгърифәтчесе.

Вафатлар 

 30 май — Вольтер, француз фәлсәфәчесе һәм язучы.
 2 июль — Жан Жак Руссо, француз язучысы, фәлсәфәче.

1778 ел
Еллар
31 май

31 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның утыз беренче көне. Ел ахырына кадәр 214 көн кала.



— Бөтендөнья тәмәке тартмау көне (, ).

— 1930-1953 еллардагы сәяси золым корбаннарын искә алу көне (, ).

— Бруней җир гаскәре көне (, ).
 Россия адвокатурасы көне.
  КАҖ — Җөмһүрият көне (1993 елга кадәр, ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1902 — Икенче инглиз-бур сугышы тәмамлана.
 2004 — беренче тапкыр Притцкер премиясен тапшыру тантанасы ндә уза.

1632 — Феодосия Морозова, 
 1817 — Георг Гервег, 
 1827 — Пётр Пекарский, 
 1857 — Пий XI, 252 нче Рим папасы.
 1862 — Михаил Нестеров, 
 1872 — Чарлз Грили Аббот, 
 1878 — Николай Никольский, 
 1887 — Сәет Вахиди, тарихчы, археограф.
 1887 — Сең-Җон Перс, 
 1891 — Гыйниятулла Терегулов (1891–1984) — татарлардан чыккан беренче медицина профессорларының берсе. 
 1897 — Алексей Блохин, 
 1911 — Шалва Хидашели,
 1913 — Мөхәммәт Садри, шагыйрь.
 1929 — Октай Зүлфүкаров, азәрбайҗан композиторы.
 1931 — Җон Роберт Шриффер, 
 1931 — Эдуард Ситдыйков, 
 1932 — Николай Ильинский, 
 1934 — Миркасыйм Госманов, әдәбият белгече.
 1935 — Камил Дәүләтшин, татар әдәбияты белгече.
 1938 — Тимер Йосыпов, башкорт шагыйре.
 1941 — Вильям Нордһауз, 
 1941 — Фәрит Хәбибуллин, татар җәмәгать эшлеклесе, Татар яшьләр театрының беренче мөдире һәм режиссеры.
 1948 — Светлана Алексиевич, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2015).
 1970 — Елена Данилко, 
 1979 — Пётр Хрустовский, 
 1981 — Илдар Низаметдинов, 
 1985 — Ян Вуюкас, 
 1987 — Ренат Шәвәлиев, татар театр артисты.
 1994 — Георгий Бущан,

1809 — Йозеф Һайдн, австрияле композитор.
 1832 — Эварист Галуа, математик.
 1850 — Джузеппе Джусти, итальян шагыйре.
 1858 — Михаил, 
 1922 — Антони Лонгин Барановски, 
 1932 — Шәрәфетдин Мәхмүтов, 
 1937 — Ян Гамарник, 
 1939 — Николай Попов, 
 1986 — Җеймс Рейнвотер, 
 1987 — Хуҗа Әхмәт Габбас, 
 1988 — Торсынбай Улҗабаев, 
 1993 — Михаил Сергейчик, СССР дәүләт эшлеклесе.
 1998 — Алексей Ильюшин, 
 2006 — Реймонд Девис, 
 2008 — Рөстәм Булатов, 
 2011 — Мөнирә Булатова, татар җырчысы, артист.
 2014 — Галина Андреева, 
 2014 — Евгений Климов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
31 май
1850 ел



Вакыйгалар 
 4 апрель — Лос-Анджелес шәһәр статусын ала.
 9 сентябрь — Калифорния АКШ-га 31-нче штат буларак керде.
 19 ноябрь — Альфред Теннисонга шагыйрь-лауреат исеме бирелә.

Туулар 

 13 ноябрь — Роберт Стивенсон, инглиз язучысы («Хәзинә утравы» авторы).

Вафатлар 

 31 май — Джузеппе Джусти, итальян шагыйре.

1850 ел
Еллар
1 июнь

1 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның беренче көне. Ел ахырына кадәр 213 көн кала.



Халыкара балаларны яклау көне.

Кытай — Бала көне.
  Монголия — Ана һәм бала көне.
  Самоа — Бәйсезлек көне.
  Тунис — Конституция көне.

АКШ, Теннесси — Дәүләтчелек көне.

1855 —  Пләтән бистәсендә «Бертуган Крестовниковларның Казандагы шәм һәм сабын кайнату заводы» төзелә башлый (хәзерге вакытта — Нәфис-Косметикс). 
 1979 — Зимбабве бәйсезлеге игълан ителә.
 2004 — россияле фриланс һөнәри тәрҗемәчеләре үзләренең илкүләм табышсыз оешмаларын булдыра.
 2005 — Референдумда Нидерландлар халкы Европа Конституциясе проектын кире кага.

1804 — Михаил Глинка, рус композиторы.
 1843 — Каролина Беттельгейм, 
 1847 — Станислав Опацкий, 
 1851 — Дурян Петрос, 
 1857 — Тамерлан Беляк, 
 1867 — Ефимия Кривошеева, 
 1875 — Виктор, 
 1888 — Алексей Ильинский, 
 1889 — Глеб Ильин, 
 1891 — Рубен Восканов, 
 1894 — Анатолий Благонравов, 
 1902 — Зоя Гайдай, 
 1903 — Михаил Чхиквадзе, 
 1910 — Александр Долуханян, 
 1910 — Нәби Дәүли, татар шагыйре.
 1917 — Вильям Ноулз,
 1920 — Алексей Платонов,
 1922 — Морзаһит Вәлиев, КПСС ТӨК сәркәтибе.
 1926 — Мэрилин Монро,
 1926 — Нина Калитина,
 1930 — Николай Драцкий, 
 1937 — Фарсил Зыятдинов, язучы, икътисадчы.
 1940 — Кип Торн, 
 1942 — Наил Ибраһимов, 
 1942 — Флера Хөрмәтова, 
 1947 — Зиннур Миннәхмәтов, 
 1948 — Барый Кинҗәгулов, 
 1948 — Гальфия Ильясова, 
 1948 — Минсәгыйть Шакиров, 
 1948 — Юрий Плугин, 
 1950 — Галина Иванова, 
 1952 — Вил Тимербулатов, 
 1952 — Шенол Гүнеш, 
 1953 — Си Цзиньпин, 
 1955 — Рифкать Миңнеханов, ЮХИДИ башлыгы.
 1956 — Баязит Ягафәров, 
 1956 — Марат Зарипов, музыкант (эскрипкә).
 1956 — Резеда Әхиярова, 
 1959 — Надежда Кадышева, җырчы, РФ халык артисты.
 1960 — Виталий Агапов, җырчы, продюсер, җәмәгать эшлеклесе, ТР халык артисты (2010).
 1960 — Олег Кузнецов, 
 1961 — Евгений Пригожин, 
 1962 — Ольга Голодец, 
 1963 — Луис Алмагро, 
 1963 — Юрий Демидов, 
 1964 — Магомедсалам Магомедов, 
 1966 — Камса Мортазин, 
 1968 — Салават Хәмидуллин, 
 1973 — Марат Айзатуллов, 
 1981 — Алексей Уваров,

1233 — Ибн әл-Әсир, 
 1557 — Жак Картье, француз диңгез сәяхәтчесе.
 1868 — Җеймс Бьюкәнен, 
 1894 — Николай Ге, 
 1946 — Ион Антонеску, 
 1948 — Алекс Гард, 
 1952 — Джон Дьюи, АКШ фәлсәфәчесе, педагог һәм психолог.
 1955 — Валентин Догел, 
 1963 — Дмитрий Рогачёв, 
 1980 — Мирсәй Әмир, татар язучысы, драматург, прозаик, публицист, җәмәгать эшлеклесе.
 1983 — Валерий Кузьмин,
 1987 — Хуҗа Әхмәт Габбас,
 1989 — Елена Вечтомова,
 2000 — Анастасия Грекова, 
 2000 — Эдуард Бадәмшин, 
 2009 — Салих Җамалиев, 
 2010 — Андрей Вознесенский, рус шагыйре, рәссам, архитектор.
 2011 — Гайнетдин Моталов, дирижёр.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
1 июнь
Халыкара балаларны яклау көне

Халыкара балаларны яклау көне — ел саен 1 июнь көнне билгеләнгән көн.

1950 елдан бирле билгеләп үтелә.

БМО Генераль Ассамблеясе 1989 елда кабул иткән Бала хокуклары турында конвенциясе буенча, "кешенең балигълыгына җитүе иртәрәк исәпләнгән очраклардан тыш, 18 яшькә җитмәгән һәр кеше бала буларак билгеләнә".

Шулай ук карагыз 
 Бала хокуклары
 Халыкара хатын-кызлар көне
 Хайваннарны яклау көне
 Җир көне

Искәрмәләр 

БМО халыкара көннәре
1 июнь
Балалар
Нәби Дәүли

Нәби Дәүли — күренекле шагыйрь.

Шагыйрь 1910 елның 1 июнендә Әлки районының Яңа Камка авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. Бик яшьли ятим калып, Царицын балалар йортында тәрбияләнгән. Шунда фабрика-завод мәктәбен тәмамлагач, Донбасс металлургия заводына эшкә җибәрелгән. 1931 елда Донецкида чыга торган «Пролетар» газетасы редакциясенә күчә. 1932-1934 елларда армия сафларында хезмәт итә. Аннан соң, Казанга кайтып, Яшь сталинчы газетасы редакциясендә эшли.

Бөек Ватан сугышының беренче көннәреннән үк фронтка китә, әмма 1941 елның августында Орша шәһәре тирәсендә барган авыр сугышларның берсендә чолганышта калып, ул фашистлар кулына әсир төшә, 1942 елның яз башында бүтән әсирләр белән бергә Германиягә озатыла. 1945 елның апрелендә ул берничә иптәше белән лагерьдан кача, Совет Армиясенә кушыла һәм сугышны фронтта тәмамлый. 1945-1956 елларда ул Казанда кара эшче, каравылчы, рәссам-бизәүче булып эшли. Ул гомеренең соңгы көннәренә кадәр әдәби иҗат эшеннән аерылмады.

Шагыйрьнең сугышка кадәр үк “Бәхет”, “Ал чәчәк”, “Уйлар”, “Кырык шагыйрь” дигән китаплары дөнья күрә. Сугыштан соң аның “Яшәү белән үлем арасында” һәм “Җимерелгән бастион” дигән повестьлары, “Минем танышларым”, “Тамгалы бүре”, “Хәерле көн, дуслар” дигән хикәяләр, “Иртәнге җыр”, “Яңа көннәр туганда”, “Юлда очрашулар”, “Көндәлек дәфтәре”, “Уфа каласы ни өчен матур?” кебек шигырь җыентыклары басылып чыкты.

Шагыйрь 1989 елда вафат.

Хәтер 
 Базарлы Матак авылы гимназиясе Нәби Дәүли исемен йөртә.
 Базарлы Матакның тарих-туган якны өйрәнү музее эспозициясендә язучыга бүлек багышланган.

Гаиләсе 
Кызлары Наилә, Гөлфия Дәүләтшиналар.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Шигърият.ру сайты
 Нәби Дәүли кызы Гөлфия

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
2 июнь

2 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 212 көн кала.





Италия — Җөмһүрият көне (, ).

Халыкара секс хезмәткәрләре көне (, ).
  Азәрбайҗан — Граждан авиациясе көне (, ).

1896 — Гульельмо Маркони АКШда радионы патентлаштыра.
 1955 — Байкоңгыр космодромына нигез салына.

1835 — Пий X, 
 1857 — Карл Адоль Гьеллеруп, 
 1907 — Тимофей Ахазов, 
 1914 — Юрий Андропов,  сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе.
 1919 — Шакир Галиев, 
 1923 — Ллойд Шепли, АКШ икътисадчысы.
 1929 — Анатолий Луппов, композитор, Тукай премиясе лауреаты (1999).
 1929 — Борис Семёнов, 
 1929 — Хәвис Каюмов, 
 1931 — Нилс Әхтәмов, радиоинженер, Казан авиация җитештерү берләшмәсенең баш инженеры урынбасары.
 1932 — Олег Лупанов, 
 1936 — Эрнст Сәетов, рәссам.
 1937 — Нурдия Җүрәева, ТДОһБТның баш хормейстеры.
 1937 — Раил Байбулатов, 
 1938 — Дезире Шведская, 
 1947 — Рафаил Касыймов, 
 1948 — Владимир Курбатов, 
 1949 — Нәзирә Шәрәфетдинова, 
 1951 — Игорь Гатауллин, 
 1952 — Фирая Әкбәрова, 
 1961 — Каре Каукс, 
 1962 — Таһир Камалов, 
 1972 — Александр Куренков, 
 1974 — Гата Камский (Гатаулла Сабиров), АКШ шахматисты.
 1982 — Юрий Дьяченко, 
 1988 — Серхио Агуеро, 
 1993 — Фаяз Хөсәенов, 
 1994 — Гүзәл Гафарова, 
 1998 — Гөлназ Асаева,

1646 — Борис Лыков-Оболенский, 
 1882 — Джузеппе Гарибальди (Giuseppe Garibaldi), Италия халык каһарманы.
 1912 — Варсонофий, 
 1914 — Алексий, 
 1914 — Николай Гурвич, 
 1931 — Гомәр Теләшев, 
 1931 — Фёдор Павлов, 
 1974 — Олимпий Рудаков, 
 1983 — Владимир Крат, 
 1988 — Иосиф Григулевич, совет разведчигы, караим.
 1988 — Нәҗип Җиһанов, татар композиторы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 1990 — Иван Полунин, 
 1993 — Борис Кудряшов, биохимия галиме. 
 2001 — Нәгыйм Вәлиев, 
 2009 — Фаек Мөхәмәтҗанов, 
 2010 — Соломон Стам, тарих галиме, профессор.
 2014 — Рөстәм Мингалим, татар шагыйре, драматург, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 2014 — Миргазыян Юныс, татар язучысы, публицист, сынчы, диңгезче.
 2015 — Ирвин Роуз, 
 2016 — Ирек Кинҗәбулатов, 
 2017 — Әскәр Кайбышев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
2 июнь
Гата Камский

Гата Камский (чын исеме Гатаулла Рөстәм улы Сабиров; 1974 елның 2 июнендә туган) — АКШда яшәүче татар шахматчысы. ССРБның (СССР) егетләр чемпионатында ике тапкыр җиңүчесе. Тиз шахмат буенча гамәлдәге Дөнья чемпионы.

1987 елда Литваның Капсукас шә­һәрендә үткәреләсе СССРның 37 нче бәйгесенә 14-18 яшьлек 51 үсмер һәм егет җыела. 12 яшьлек Гатага бәйгедә 52 нче булып катнашырга рөхсәт итәләр. Берсенә бер тапкыр оттырмыйча, 11 мөмкинлектән 9 очко җыеп, яшь шахматчылар арасында чемпион исемен яулый.

1989 елдан башлап АКШта яши. Шахмат буенча АКШ чемпионы (1991, 2010).

Халыкара ярышларда катнашуы
Лас-Пальмаста абруйлы шахмат ярышында җиңүче (1994 ел). 1996 елда Әлиста шәһәрендә Анатолий Карпов белән ФИДЕ Дөнья чемпионы исеме өчен көрәшә, җиңелгәчтен (+3 –6 =9), шахмат эшчәнлегеннән читләшә һәм белем ала. Гата Камский АКШта  юрист дипломына ия була, үзенең юридик фирмасын ачып җибәрә.

Гата Камскийның шахматка кайтуы 2004 елның июненә туры килә. Ул зур ярышларда даими катнаша, гроссмейстерларның Эло рейтингы буенча беренче егермелеккә керә.
 София — 2нче урын (2006)
 Дөнья беренчелегенең беренче этабында (2007) Этьена Бакродан өстен чыга (4тән 3½)
 Дөнья кубогы иясе (2007).
 Тиз шахматлар буенча Дөнья чемпионатында (Chess Classic Mainz 2010, 7-8 август) 11 баллдан 10 җыеп, җиңүче булган.
 2011 елның маенда Казанда шахмат буенча дәгъвачылар турнирында катнаша. Болгария гроссмейстеры Веселин Топаловны җиңеп, ярымфиналга чыга. Өстәмә блиц-партиядә Борис Гельфандка оттыра. Казандагы турнирда оештыручыларның Исраил дәүләте ватандашы Гельфандны хуп күрүе аны гаҗәпкә калдыра.

Дөнья чемпионы исеменә уеннар һәм катнашу өчен ярышлар
FIDE WCC Candidates Match 1994, Wijk aan Zee, Kamsky-van der Sterren (4½-2½)
FIDE WCC Candidates Match 1994, Sanghi Nagar, Kamsky-Anand (6-4)
PCA WCC Candidates Match 1994, New York, Kamsky-Kramnik (4½-1½)
PCA WCC Candidates Match 1994, Linares, Kamsky-Short (5½-1½)
FIDE WCC Candidates Match 1995, Sanghi Nagar, Kamsky-Salov (5½-1½)
PCA WCC Candidates Match 1995, Las Palmas, Kamsky-Anand (4½-6½)
FIDE World Chess Championship 1996, Elista, Kamsky-Karpov (7½-10½)
FIDE WCC Knockout 1999 Second Round, Las Vegas, Kamsky-Khalifman (1½-2½)
WCC Candidates Match 2007 Round 1, Elista, Kamsky-Bacrot (3½-½)
WCC Candidates Match 2007 Round 2, Elista, Kamsky-Gelfand (1½-3½)
Chess World Cup 2007 Quarterfinals, Khanty-Mansiysk, Kamsky-Ponomariov (1½-0½)
Chess World Cup 2007 Semifinals, Khanty-Mansiysk, Kamsky-Carlsen (1½-0½)
Chess World Cup 2007 Championship Match, Khanty-Mansiysk, Kamsky-Shirov (2½-1½)
WCC Candidates Match 2009, Sofia, Kamsky-Topalov (2½-4½)
WCC Candidates Match 2011 Quarterfinals, Kazan, Kamsky-Topalov (2½-1½)
WCC Candidates Match 2011 Semifinals, Kazan, Kamsky-Gelfand [2-2 (2-4)]

Сылтамалар

Шахмат гроссмейстерлары
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Татар спортчылары
1519 ел



Вакыйгалар 
 20 сентябрь — Магеллан экспедициясе башлана.

Туулар

Вафатлар 

 2 май — Леонардо да Винчи, итальян рәссамы.

Еллар
1519 ел
Спорт

Спорт – ярышлар вакытындагы, ярышларга махсус әзерләнү вакытындагы эшчәнлек һәм шул өлкәдәге мөнәсәбәтләр. Спорт сүзен ярыш сүзенә синоним буларак та кулланалар.Шулай ук хобби була ала. 

Инглиз сүзе sport кыскартылган disport сүзеннән барлыкка килгән ().

Хәзерге вакытта 200 дән артык спорт төре билгеле.

Шулай ук карагыз 
 Спорт төрләре
 Олимпия уеннары
 Портал:Спорт
 Татарстан спорт оешмалары
Британия империясе

Британия империясе (ингл. British Empire) — кешелек тарихында иң зур дәүләт. Иң зур мәйданы XX гасырның 30нчы елларда булды (мәйданы 37 млн км², ягъни Җир шарының чиреге).

Моны да карагыз 
 Милләтләр дуслыгы
 Колониализм
 Империализм

Колониаль империяләр
Бөекбритания тарихы
3 июнь

3 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 211 көн кала.





Австралия — Мабо көне.
  Черногория — Бәйсезлек көне.



1539 — Флорида Испания территориясе буларак игълан ителә.
 1954 — Сахарада Борынгы Мисыр фараоны Санхет кабере табыла.

1825 — Софи Сагер, 
 1882 — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
 1885 — Яков Свердлов, 
 1891 — Пётр Анохин, 
 1899 — Георг фон Бекеши, 
 1908 — Шәмсия Хәкимова, 
 1911 — Эвальд Мустель, 
 1913 — Александр Коваль, 
 1913 — Елена Воронцова, 
 1919 — Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
 1929 — Вернер Арбер, 
 1930 — Нина Бызина, 
 1932 — Эдуард Бадәмшин, 
 1943 — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
 1946 — Евгений Ипполитов, 
 1948 — Николай Кузнецов, 
 1951 — Люция Хәсәнова, 
 1952 — Асия Исмәгыйлева, 
 1952 — Виталий Иванов, 
 1952 — Вячеслав Назаров, 
 1952 — Гөлүсә Гайнетдинова, 
 1955 — Сергей Кузьмин, вице-адмирал, РФ Каһарманы.
 1956 — Әлфис Гаязов, БР ФА президенты.
 1959 — Айрат Фазылҗанов, табиб, галим.
 1959 — Имби Паю, 
 1962 — Альберт Кадыйров, 
 1965 — Ләлә Кадермәтова, 
 1969 — Дмитрий Самаренкин, 
 1969 — Марат Йосыпов, 
 1970 — Резедә Төхфәтуллина, 
 1974 — Сергей Ребров, 
 1975 — Антон Юркин, 
 1976 — Екатерина Скулкина, 
 1978 — Илвирә Ибраһимова, 
 1986 — Рафаэль Надаль
 1990 — Скриптонит,

1826 — Николай Карамзин, рус тарихчысы, историограф, язучы, шагыйрь.
 1875 — Жорж Бизе, француз композиторы.
 1876 — Мартин Һауг, 
 1899 — Йоһанн Штраусс, 
 1912 — Пётр Кузнецкий, 
 1913 — Владимир Завадский, 
 1924 — Франц Кафка, алман телле яһүди язучы.
 1929 — Исхак Ислямов, 
 1941 — Мөхетдин Корбангалиев, татар галиме, мөгаллим.
 1941 — Мөхтәр Мутин, татар театрының бөек трагик артисты, режиссер, театр эшен оештыручы.
 1942 — Мария Рыбникова, 
 1946 — Михаил Калинин, 
 1960 — Анна Паукер, 
 1963 — Иоанн XXIII, Рим папасы.
 1963 — Назыйм Хикмәт, 
 1964 — Франс Ээмил Силланпәә, 
 1974 — Рәшит Нәҗметдинов, шахмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста, өч тапкыр ССРБ чемпионы.
 1977 — Арчибалд Һилл, 
 1988 — Александр Беннигсен, 
 1989 — Руһаллаһ Хомейни,  сәяси эшлеклесе, аятолла.
 2002 — Георгий Блом, 
 2004 — Рауис Гәрәев, 
 2005 — Шакир Янбаев, 
 2010 — Владимир Арнольд, 
 2015 — Фикрәт Табиев, 
 2016 — Габделәхәт Чинкин, күренекле биолог-галим,
 2016 — Марат Әхмәтшин, 
 2016 — Мөхәммәт Али, 
 2019 — Юлия Петрова, 
 2020 — Ильяс Галимов (43), спортчы (билбаулы көрәш).





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 июнь
Айрат Әхәт улы Фазылҗанов

Айрат Әхәт улы Фазылҗанов — татар галиме, табиб.

Айрат Фазылҗанов 1959 елның 3 июнендә Әтнә районының Олы Әтнә авылында туган. 1976 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый һәм шул ук елны Казан дәүләт медицина институтына укырга керә, аны 1981 елда тәмамлап терапевт белгечлеге ала. Казан шәһәре хастаханәләренең берсендә бер еллык практика үткәннән соң 1982 елда 13 шәһәр клиник хастаханәсенә табиб-терапевт булып урнаша. 1985 ел — 1991 елларда — шушы хастаханәдә баш табиб урынбасары.

1991 елда әлеге хастаханә каршында кардиоревматология бүлеге оеша һәм аның мөдире итеп А.Фазылҗанов билгеләнә. Әнә шул вакыттан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр шушы хезмәтендә булды. Яңа ачылган бүлекне комплектлаштыру, җиһазлау эшенә күп көч куйды, дәвалау процессларын чын мәгънәсендә фәнни нигездә алып баруга нигез салды, зур тәҗрибә туплады.
А.Фазылҗанов Казан медицина хезмәткәрләренең белемен күтәрү институтында (ГИДУВ) укып йөрәк авыруларын дәвалау буенча специальләште. Үзенең практик эш тәҗрибәсен гомумиләштереп Казан медицина академиясенең функциональ диагностика кафедрасында йөрәк авыруларын дәвалау ысуллары турында диссертация яклады һәм 1997 елның февралендә медицина фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә алды. Югары категорияле табиб.

Үз эшенә ахыргача бирелгән, һәрвакыт яңалыкка омтылучан, кешеләргә карата гаять игътибарлы табиб буларак А. Фазылҗанов коллективта зур абруй-хөрмәт казанды, үзендә дәваланганнарның чиксез рәхмәтен яулады, бик күпләрнең гомерләрен саклап калды. Ни аяныч, аның үзенең гомере кыска булды — катлаулы авыр операциядән соң савыга алмыйча 1998 елның 1 октябрендә вафат булды.

Татар галимнәре
Медицина фәннәре кандидатлары
1539 ел



Вакыйгалар 
 3 июнь — Флорида Испания территориясе буларак игълан ителә.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1539 ел
Татар дәүләт драма һәм комедия театры

Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры () — Казандагы татар театры. 1988 елга кадәр Күчмә театры буларак билгеле.

Театр тарихы 

Беренче спектакль 1933 елның 6 ноябрендә Питрәч районының Шәле авылында уйнала (Кәрим Тинчурин һәм Кави Нәҗминең «Булат бабай семьясы» комедиясе). Шул көннән башлап коллективның өзлексез гастроль юлы башлана. Бу вакытта Академия театрының күренекле артистлары З. Закиров, Г. Болгарская, Х. Исмәгыйлов, А. Яһүдин, М. Рәхмәтуллина, Г. Гыйматов һ.б. кебек татар сәнгатендә матур эз калдырган шәхесләр эшли башлый. Әлеге чорның  репертуарына күз салсак түбәндәге спектакльләрне күрәбез: Ф. Сәйфи-Казанлы «Зәңгәр алан» (Реж. Г. Ильясов), К. Тинчурин, К. Нәҗми «Булат бабай семьясы» (Реж. Г. Ильясов), А. Зөлкәрнай — «Дала йөрәге» (Реж. М. Илдар), М. Илдар — «Ике система».
 Бөек Ватан сугышы елларында (1942 елның октябреннән 1944 елның октябренә кадәр) Буа шәһәрендә Татар академия театры филиалы буларак эшли. Соңыннан Республика татар күчмә театры статусы ала. Театрның сәнгать җитәкчесе — Ә.Г. Мәҗитов, труппада артистлар — А. Әхмәтҗанова, Б.Д. Галиуллина, Г.М. Гыйматов, Х. Исмәгыйлов, З.Г. Камалова, С. Сәгыйтова, М. Рәхмәтуллина, С. Хөснетдинова һ.б. эшли. 1944 елда Күчмә театр Казанга күчерелә. Казан Кирмәнендә Спас манарасында урнаша.
 1986 елда Камал театры яңа бинага күченгәч, аңардан калган Горький урамындагы бинага хуҗа була. 2005-2010 елларда озакка сузылган ремонт эшләре аркасында тагын бинасыз кала. 2010 елның 14 май көнне театр бинасы реставрациясеннән соң театр үз йортына кайтты.
 1988 елда театрга Кәрим Тинчурин исеме бирелә.

Режиссерлар 
  
 1933-1937 елларда — Г. Ильясов,
 1937-1946 — Ә. Мәҗитов
 1946-1948 — Г. Йосыпов
 1948-1949 — С. Вәлиев
 1950-1956 — С. Вәлиев-Сульва
 1956-1962 — К. Тумашева
 1963-1985 — Р. Тумашев
 1971-1975 — Рәфкать Бикчәнтәев
 1985-1988 — Рабит Батулла
 1988-1991 — Дамир Сираҗиев
 1991-2019 — Рәшит Заһидуллин
 2019 елдан — ике ел театр баш режиссерсыз эшли
 2021 елдан ― Туфан Имаметдинов

Бүләкләре 
«Тантана»  премиясе лауреаты.

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Театр рәсми сайты

Тинчурин театры
«Тантана»  премиясе лауреатлары
Кәрим Тинчурин хөрмәтенә аталган объектлар
4 июнь

4 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 210 көн кала.



Халыкара агрессия корбаннары булган гәепсез балалар көне.

АКШ — Гаилә көне.
  Ботсвана — Милләтләр Дуслыгы көне.
  Казакстан — Дәүләт символлары көне.
  Тонга — Бәйсезлек көне.
  Эстония — Байрак көне.

/  Ингушетия — Җөмһүриятне кору көне.

1957 — Мәскәүдә Татар мәдәнияте ункөнлеге тәмамлана. 
 1970 — Тонга Бөекбританиядән бәйсезлек ала..

1782 — Христиан Френ, көнчыгышны өйрәнүче, нумизмат.
 1865 — Леонид Писарев,
 1870 — Митрофан Бречкевич, 
 1870 — Пётр Боярский, рус дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, соңгы Казан губернаторы.
 1870 — Элизабета Хессельблад, 
 1877 — Һайнрих Отто Виланд, 
 1890 — Сергей Абакумов, 
 1891 — Вәли Хангилдин, татар теле галиме.
 1905 — Ольга Кашеварова, 
 1911 — Алексей Полак, 
 1916 — Роберт Фөрчготт, 
 1918 — Сылу Әхмәтова, 
 1928 — Глеб Сергеев, 
 1931 — Миңнулла Чинкин, атаклы җиңел атлетика тренеры.
 1934 — Борис Буров, 
 1937 — Онегин Хаҗикасыймов, 
 1941 — Валерий Әхмәтшин, музыка педагогы, композитор.
 1945 — Лена Шакирҗанова, шагыйрә.
 1947 — Эльмира Шәрифуллина, шагыйрә.
 1951 — Зифа Баязитова, 
 1952 — Александр Гречкин, 
 1959 — Анна Дыбо, 
 1959 — Нурҗамал Үсәнбаева, 
 1966 — Светлана Житомирская, 
 1970 — Айдар Мусакаев, 
 1975 — Анджелина Джоли, 
 1976 — Алексей Навальный, 
 1976 — Динара Садретдинова, 
 1976 — Руслан Әүләев, 
 1984 — Ландыш Нигъмәтҗанова, татар җырчысы.
 1986 — Фәхрия Эвҗен, 
 1987 — Павел Борисенко, 
 1989 — Эльдар Касыймов, Азәрбайҗан җырчысы, Евровидение 2011 бәйгесе җиңүчесе.
 1990 — Рафаэл Хәкимов, 
 1993 — Дмитрий Отставнов, 
 1996 — Мария Бакалова,

1853 — Павел Катенин, 
 1865 — Адольф Купфер, 
 1876 — I Габделгазиз, 
 1923 — Дмитрий Анучин, рус этнографы, географ.
 1936 — Мотыйгулла Гатауллин, 
 1941 — Вилһелм II, соңгы алман императоры һәм Пруссия патшасы.
 1943 — Трофим Борисов, 
 1946 — Шандор Шимоньи-Шемадам, 
 1966 — Георгий Жирицкий, җылылык техникасы белгече, профессор.
 1967 — Елена Гнесина, 
 1969 — Стефан Розмарын, 
 1971 — Дьёрдь Лукач, 
 1976 — Әгълә Нәкыев, 
 1981 — Евтихий Андреев, 
 1990 — Зәкәрия Әхмәрев, 
 1990 — Мәрьям Бикбулатова, гамәли бизәлеш сәнгате остасы.
 1994 — Мәрьям Байгилдиева, фармакология белгече, ТАССР даруханәләре җитәкчесе.
 1994 — Кадыйр Сибгатуллин, татар шагыйре.
 1995 — Рәмзилә Хисаметдинова, 
 1996 — Фатыйх Шәрипов, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 2000 — Гариф Ахунов, татар язучысы, драматург, публицист.
 2003 — Владимир Ким, 
 2005 — Григорий Харин, 
 2008 — Иван Герасимов, 
 2008 — Павел Горчаковский, 
 2011 — Годреҗ Сидһва, 
 2011 — Лоуренс Иглбөргер, 
 2012 — Эдуард Хиль, җырчы, РСФСР халык артисты.
 2014 — Казбек Баймөхәммәтов, 
 2015 — Хәмит Яруллин, 
 2016 — Фәрит Сәйфелмөлеков, журналист.
 2020 — Зөфәр Абдуллин, 
 2021 — Дамир Динниулов, 
 2021 — Рихард Эрнст,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
4 июнь
Лена Шакирҗанова

Лена Галимҗан кызы Шакирҗанова (Лена Шагыйрьҗан, 1945 елның 4 июне, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Актаныш районы, Пучы — 2017 елның 16 гыйнвары, РФ, ТР, Казан) — татар шагыйрәсе, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (2011), Татарстанның халык шагыйре (2016)

Тәрҗемәи хәле 
Лена Шакирҗанова 1945 елның 4 июнендә Татарстан АССРның Актаныш районы Пучы авылында укытучы гаиләсендә туган. Бала чагы һәм мәктәп еллары Татарстанның Арча районы Күлле Киме авылында уза, шунда 1962 елны урта мәктәпне тәмамлый. 1967 елда Казан дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлагач, Л. Шакирҗанова бер ел Казан шәһәренең 80нче мәктәбендә укытучы, аннары, 1968-1973 елларда, Татарстан Дәүләт Җыр һәм бию ансамблендә җырчы-артистка булып эшли. 1974 елда ул Татарстан радиокомитетына тәрҗемәче хезмәтенә күчә.

Л. Шакирҗанова поэзия жанрында иҗат итә. Беренче шигырьләре мәктәптә укыган елларында район газетасында һәм “Пионер” (“Ялкын”) журналында басылалар. 1970 елдан бирле шигъри цикллары белән даими рәвештә “Казан утлары”, “Азат хатын” журналларында һәм республиканың башка көндәлек матбугат органнарында катнашып килә. 1977 елда шагыйрәнең бер төркем шигырьләре “Кызлар җыры” исемле күмәк җыентыкка урнаштырыла, ә 1982 елда “Мөлдерәмә күңел” дигән мөстәкыйль китабы дөнья күрә.
Л.Шакирҗанова – нигездә лирик-публицистик поэзия тарафдары. Интим-шәхси кичерешләрен ул заманның иҗтимагый фикере, әхлакый проблемалары белән тыгыз бәйләнештә бирергә омтыла. Шигъри стиле йөгерек, пөхтә, тормышчан детальләргә һәм халыкчан гыйбарәләргә, бизәкләргә муллыгы белән аерылып тора.

«Боҗра вә Хөҗрә: Шигырьләр, поэмалар» (Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2002 ел) һәм «Сагынмалык: Истәлекләр, багышламалар» (Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2005 ел) җыентыклары өчен Лена Галимҗан кызы Шакирҗанова 2011 елда Г. Тукай премиясенә ия була. 2016 елда «татар әдәбиятын үстерүгә зур өлеш кертүе һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен» Татарстан Республикасының халык шагыйре исеме бирелә.

2017 елның 16 гыйнварында Казанда вафат. Әтнә районы Күлле Киме авылы зиратында җирләнде.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2011 — Тукай премиясе
 2016 — Татарстан Республикасының халык шагыйре

Хәтер 
2023 елда Казанның Идел буе районындагы «Урман аланы» («Лесная поляна») торак массивындагы урамга исеме бирелгән.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз

Татар шагыйрьләре
Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Тукай премиясе лауреатлары
Татарстанның халык шагыйрьләре
5 июнь

5 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 209 көн кала.



— Бөтендөнья әйләнә-тирә мохит көне (, ).

Дания — Конституция көне (, ).
  — Хордад хәрәкәте көне (, ).
  — Азат ителү көне (, ).
  — Һиндстанлылар килүе көне (, ).
  — Президент Теодоро Обианг Нгема Мбасого көне (, , , ).
  Ямайка — Ямайка көне.

— Мелиорация хезмәте эшчеләре көне (, ).
  — Бразилия сырасы көне (, ).
  Дания — Аталар көне (, ).
  — Агачлар утырту көне ().
  Россия — Экологлар көне (, ).

1806 — Луи Бонапарт Голландия патшалыгын төзү турында игълан итә.

1664 — II Мостафа, 
 1723 — Адам Смит, инглиз икътисадчысы һәм фәлсәфәче.
 1830 — Кармине Крокко, 
 1862 — Альвар Гульстранд, 
 1869 — Елизавета Ласточкина, 
 1882 — Игорь Стравинский, Россия, Франция композиторы, дирижёр, пианист.
 1883 — Джон Мейнард Кейнс, инглиз икътисадчысы.
 1888 — Николай Калинин, 
 1893 — Рубен Рубенов, 
 1896 — Әхмәтҗан Терегулов, 
 1897 — Елена Бахмутова, 
 1900 — Деннис Габор, 
 1905 — Петр Бородин, 
 1906 — Михаил Яснов, 
 1909 — Семен Казачков, 
 1917 — Әнвәр Абдуллин, 
 1922 — Шаймөхәмәт Кирәев, 
 1923 —  Зәки Рахмангулов, металлург, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
 1931 — Әмир Истамголов, 
 1933 — Ирек Фәхретдинов, 
 1942 — Зөфәр Солтанов, 
 1949 — Хәмит Шәмсетдинов, 
 1950 — Рәмилә Сәлимгәрәева, 
 1951 — Мариэтта Яннаку, 
 1954 — Хәмзә Әбдрәшитов, 
 1955 — Нурания Җамали, 
 1960 — Гөлнара Сергеева, 
 1963 — Наил Алан, 
 1965 — Зөлфия Шакирова, 
 1966 — Алексей Сергеев, 
 1968 — Стина Вирсен, 
 1974 — Марат Заһидуллов, 
 1976 — Илдар Әбүзәров, 
 1978 — Илдар Фазлетдинов, 
 1979 — Әнвәр Аблаев, 
 1980 — Гөлназ Абдуллаева, татар артисткасы.
 1988 — Артур Нәзиуллин, 
 1989 — Артем Пискунов, 
 1992 — Максим Батов, 
 1992 — Тимур Захаров, 
 1998 — Юлия Липницкая,  тимераякта фигуралы шуучы.

1625 — Орландо Гиббонс, инглиз композиторы.
 1892 — Василий Имшенецкий, 
 1895 — Николай Булич, 
 1921 — Жорж Фейдо, француз драматургы.
 1910 — О. Генри (Уильям Сидней Портер), АКШ язучысы
 1945 — Владимир Адоратский, тарихчы.
 1951 — Николай Бродский, 
 1990 — Василий Кузнецов, совет сәясәтчесе, дипломат.
 2004 — Рональд Рейган, 40 нчы АКШ президенты.
 2012 — Рэй Брэдбери, 
 2019 — Дмитрий Усанов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
5 июнь
1806 ел



Вакыйгалар 
 5 июнь — Луи Бонапарт Голландия патшалыгын төзү турында игълан итә.

Туулар 

 21 март — Бенито Хуарес,  Мексика президенты.

Вафатлар 

 28 август — Шарль Кулон, француз физигы.

1806 ел
Еллар
1625 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 5 июнь — Орландо Гиббонс, инглиз композиторы.

Еллар
Дания теле

Дания теле́ (dansk) — даниялеләрнең теле. Скандинавия телләренең берсе. Даниядә, Алманиядә киң таралган. Сөйләшүчеләр саны — якынча 5,7 миллион кеше.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
Датча иң катлаулы сүз 

 
Европа телләре
Маҗар теле

Маҗар теле яки венгр теле – маҗар халкының туган теле, манси һәм хант телләре белән беррәттән фин-угыр гаиләсенең угыр төркеменә керә. 
Европада маҗар теленә иң якын телләр булып Фин һәм Эстон телләре тора.

Венгр теле сузык авазларның уникаль фонетикасы белән игътибарны җәлеп итә.

Таралышы 
Бу телдә, Маҗарстаннан кала, Украинаның Карпат арты өлкәсендә, Сербиядәге Воеводинада, Румыниядәге Трансильваниядә, Словакиядә, Хорватия һәм Словениядә дә сөйләшәләр.

Гади сүзләр таблицасы 

Башка фин-угыр телләре белән чагыштырма таблица:

Тышкы сылтамалар 
 Маҗар-татар сүзлеге

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Маҗарстан телләре
Әсгать Айдар

Әсгать Айдар, тулы исем Әсгать Харис улы Айдаров — күренекле татар шагыйре, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1944 елдан).

Тәрҗемәи хәле 

Ул 1906 елның 6 июнендә элекке Самара губернасының Иске Сорочино авылында мулла гаиләсендә туа. 1921 елга кадәр туган авылындагы мәктәптә укый. Ачлык елны әти-әниләре белән Урта Азиягә китеп, берничә ел балалар йортында тәрбияләнә һәм укуын дәвам иттерә. 1923 елда Уфа шәһәрендә совет-партия мәктәбен тәмамлагач, ике ел комсомолның кантун комитетында бүлек мөдире, аннары, яңадан Ташкәнткә күчеп, “Кызыл Үзбәкстан” газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1927 елда Казанга килә һәм 1929 елга кадәр башта Татарстан тамаша предприятиеләре Идарәсендә, аннары “Кызыл Татарстан” (хәзерге «Ватаным Татарстан») газетасы редакциясендә эшли. 1929-1930 елларда Кызыл Армиянең чик буе гаскәрләрендә (кавалериядә) хезмәт итә, контузия ала. Армиядән кайткач, берникадәр вакыт Мәскәүдә татарча чыга торган “Коммунист” газетасында әдәби хезмәткәр, аннары, 1932 елдан башлап, Казанда Татарстан дәүләт нәшриятында редактор һәм Татарстан радиокомитетында әдәби хезмәткәр вазифаларын башкара. 1938-1941 елларда Ә. Айдар Үзбәкстанның Сәмәрканд өлкәсендә яши һәм эшли.

Ватан сугышы башлану белән, Әсгать Айдар үзе теләп фронтка китә, башта солдат-разведчик, аннары гвардияче старшина сыйфатында сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, берничә тапкыр авыр яралана, күрсәткән батырлыклары өчен Кызыл Йолдыз, Өченче дәрәҗә Дан орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә. Сугыш елларында Ә.Айдар фронт газеталарына актив языша, совет сугышчыларының фронттагы батырлыклары турында күп санлы очеркларын бастыра. Армиядән соң ул Казанда яши һәм “Кызыл Татарстан” газетасы редакциясендә эшли.

Әсгать Айдарның әдәби мирасы күләм ягыннан артык зур түгел. Сугышка кадәр аның шигырьләре тупланган ике җыентыгы һәм Кызыл Армия, чик сакчылары тормышы, басмачыларга һәм ак бандаларга каршы сугыш вакыйгаларын сурәтләгән “Ак каенлыкта” (1929), “Ташбай” (1932), “Соңгы сулышта” (1935) исемле повестьлары басылып чыга. Болардан “Ташбай” повесте аеруча уңыш казанып, балалар арасында яратып укыла торган китапларның берсенә әйләнә. Сугыштан соңгы елларда әдипнең күләмле тагы ике проза әсәре – фашизмга каршы героик көрәш эпизодларын җанландырган “Солдат хикәясе” һәм романтик рухтагы “Таулар легендасы” исемле повесте дөнья күрә.

Әсгать Айдар 1959 елның 29 гыйнварында вафат була.

Татар шагыйрьләре
Репрессияләнгән татарлар
1664 ел



Вакыйгалар 
 6 июнь — Яңа Амстердам шәһәре исеме Нью-Йоркка үзгәртелә.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
Төрки халыклар мәдәнияте халыкара оешмасы

Төрки халыклар мәдәнияте халыкара оешмасы яки Төрки халыклар мәдәнияте һәм сәнгате оешмасы, ТӨРЕКСОЙ, ТҮРКСОЙ, , (төр. Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı – TÜRKSOY, русча ТЮРКСОЙ) — Халыкара төрки халыкларның мәдәният өлкәсендә хезмәттәшлек оешмасы.

Штаб-фатир Әнкарәдә  урнашкан.

Оешманың төп максатлары —  төрки халыклар арасында хезмәттәшлек итү, төрки халыкларның материаль һәм мадәни һәйкәлләрен киләчәк буыннарга тапшыру.

Оешманың хәзерге генераль директоры — Казакъстан элекке мәдәният министры Дүсен Касеинов.

Тарих 

1992  елда Бакы һәм Стамбул шәһәрләрендә мәдәният министрлары оешманы оештыру хакында карар итә. 1993 елның 12 июлендә Алматыда оешма рәсми рәвештә оеша.

Әгъзалар 

2015 елның башында ТӨРЕКСОЙ оешмасына 14 катнашучы кергән, шул исәптә дәүләтләр, төбәкләр, мохтари өлкәләр.

2015 елның ноябрендә Сүриядә Төркия үз чиге районында Россиянең истребителен бәреп төшерә, ике рус хәрбие үтерелә. Шул вакыйга Төркия һәм Россия арасындагы мөнәсәбәтләрен шактый боза, нәтиҗәдә Мәскәү Россия Федерациясенә кергән төрки республикалардан Төркия белән мәдәни бәйләнешләрне туктауны таләп итә. Нәтиҗәдә Россия Федерациясе кайбер субъектлары — Алтай, Башкортстан, Тыва һәм Хакасия Республикалары Россия һәм Төркия арасындагы мөнәсәбәтләрнең бозылуына күрә оешмадан чыкты.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 ТЮРКСОЙ
2010-еллар

2010-еллар — 21 гасырның икенче унъеллыгы. 2010 елда башланды һәм 2019 елда тәмамланачак.

 БМОның тәкъвимендәге вакыйгалар
 2012 Халыкара кооперативлар елы (БМОның A/RES/64/136 резолюциясе нигезендә).
 2012 Халыкара тотрыклы энергия чыганаклары елы (БМОның A/RES/65/151 резолюциясе нигезендә).
 2003–2012 Барлык кешеләрнең мәгърифәткә ирешү буенча халыкара унъеллыгы (БМОның A/RES/56/116 резолюциясе нигезендә).
 2013 Халыкара су мәсъәләсенә хезмәттәшлек елы (БМОның A/RES/65/154 резолюциясе нигезендә).
 2013 Халыкара киноа елы (БМОның A/RES/66/22 резолюциясенең A/66/446 проекты нигезендә).
 2014 Халыкара гайлә фермалары елы (БМОның A/RES/66/222 резолюциясенең A/66/446 проекты нигезендә).
 2005–2014 Дөньяның төп халыкларның икенче халыкара унъеллыгы  (БМОның A/RES/59/174 резолюциясе нигезендә).
 2005–2014 Тотрыклы үсеш мәгърифәте унъеллыгы (БМОның A/RES/57/254 резолюциясе нигезендә).
 2005–2015 "Яшәү өчен су" халыкара адымлар унъеллыгы (БМОның A/RES/58/217 резолюциясе нигезендә).
 2006–2016 Зарарланган регионнарны торгызу һәм тотрыклы үстерү унъеллыгы (Чернобыль һәлакәтеннән соң өченче ун еллык) (БМОның A/RES/62/9 резолюциясе нигезендә).
 2008–2017 Ярлылыкны бетерү буенча икенче унъеллыгы (БМОның A/RES/62/205 резолюциясе нигезендә).
 2010–2020 Җирләрнең чүлләргә әверелүгә каршы көрәш һәм чүлләр унъеллыгы (БМОның A/RES/62/195 резолюциясе нигезендә).
 2011–2020 Юл хәрәкәте иминлеген үстерү буенча адымлар унъеллыгы  (БМОның A/RES/64/255 резолюциясе нигезендә).
 2011–2020 Биотөрлелек унъеллыгы (БМОның A/RES/65/161 резолюциясе нигезендә).
 2011–2020 Колониализмны бетерү буенча өченче халыкара унъеллыгы (БМОның A/RES/65/119 резолюциясе нигезендә).

2012 ел — Лондонда XXX Җәйге Олимпия уеннары узачак.

Атаклы кешеләре 
  Россия Владимир Путин
  Россия Дмитрий Медведев
  Кытай Халык Җөмһүрияте Ху Цзиньтао
  Кытай Халык Җөмһүрияте Si Cinpiñ
  Америка Кушма Штатлары Барак Обама
  Бөекбритания Дэвид Кэмерон
  Венесуэла Уго Чавес
  Венесуэла Николас Мадуро
  Алмания Ангела Меркель
  Франция Николя Саркози
  Франция Франсуа Олланд
  Грузия Михаил Саакашвили
  Белоруссия Александр Лукашенко
  Украина Виктор Янукович
  Украина Пётр Порошенко
  Төркия Рәҗәп Таййип Әрдоган
  Исраил Биньямин Нетаньяху
  Сүрия Bäşär Äsäd
  Иран Хәсән Рухани
  Ким Җоң Ын

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Унъеллыклар
Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе

Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе — һәр ел саен Татарстан Республикасы Президенты Карары белән иң күренекле, җәмәгатьчелек ягыннан танылган, ил һәм милли мәдәниятне үстерүгә күренекле өлеш керткән әдәбият һәм сәнгать әсәрләре өчен бирелә торган премия.

Ел саен Габдулла Тукай исемендәге өч дәүләт премиясе тапшырыла.

2023 елдан Габдулла Тукай исемендәге ТР Дәүләт премиясе күләме ике тапкыр — 500 мең сумнан 1 млн сумга кадәр арттырыла (һәрберсе).

Тарих 
Тукай премиясе 1958 елның 8 апрелендә ТАССР Министрлар Советы һәм СБКФ Татар өлкә комитеты карары нигезендә гамәлгә кертелде. 1961—1965 елларда тапшырылмый торганнан соң, 1965 елның 11 октябрендә премияне яңадан булдыралар. 1975 елда премия шулай ук бирелмәгән.

Бүгенгесе көндә премияне тапшыру мәсьәләсен Татарстан Республикасы Президенты карамагындагы Татарстан Республикасы Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе буенча Комиссиясе хәл итә, ә Президент әзерләнгән Указга кул гына куя.

Премияне тапшыру 
Премия мәшһүр, җәмгыять тарафыннан танылу тапкан, югары һөнәри осталыгы, авторлык стиле, яңалыгы һәм үзенчәлеге белән аерылып торучы, Ватан һәм милли мәдәният үсешенә өлеш керткән әдәбият һәм сәнгать әсәрләре (рәсем сәнгате, музыка, театр, цирк эстрадасы, кино, архитектура һәм шәһәр төзелеше), шулай ук сәнгать белеме, әдәбият белеме өлкәсендә фәнни ачышлар өчен тапшырыла.

Лауреатларга лауреат исеме, акчалата бүләк, диплом, күкрәк билгесе һәм билгенең таныклыгы бирелә. Премия лауреатлары һәр ел 26 апрель көнне игълан ителә һәм 30 август көнне бүләкләнә.

Кагыйдәнамә буенча, кайбер елларны премия бөтенләй бирелмәскә дә мөмкин. Лаеклы кешеләргә бүләкне вафатыннан соң тапшыру, аеруча зур уңышларга ирешкән кешеләргә икенче тапкыр премия бирү очраклары да каралган.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
 Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары исемлеге

Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе
Татарстанның дәүләт премияләре
1879 ел



Вакыйгалар 
 3 апрель — Болгариянең башкаласы булып София игълан ителә.

Туулар 

 14 март — Альберт Эйнштейн, алман физигы.
 23 март — Петр Дульский, рәссам, педагог, музей белгече.
 30 апрель — Лев Карпов, инкыйлабчы, Бондюг химия заводы директоры (1915-1918 елларда). 
 20 декабрь — Павел Беньков, рәссам.
 21 декабрь — Иосиф Сталин.

Вафатлар 

 7 май — Шарль де Костер, француз язучысы.
 5 ноябрь — Джеймс Максвелл, инглиз физигы.

1879 ел
Еллар
7 июнь

7 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 207 көн кала.



— Бөтендөнья ашамлыклар куркынычсызлыгы көне (, , , , , , 2019).

Бразилия — Илкүләм матбугат иреге көне (, 1977).
  — 7 июнь хәтер көне (, ).
  — Сүз иреге көне (, ).
  Норвегия — Швеция белән берлектән чыгу көне (, ).
  — Байрак көне (, ).
  — Словак милләте меморандумы игълан ителүе көне (, ).

Бөтендөнья яр карлыгачлары көне (, , , , 2019).
 Халыкара Туретт синдромы көне (, , ).
  — Журналистлар көне (, ).
  һәм  — Физиклар көне ().
  Бразилия — Икенчел чимал җыючылар көне (, 2001).
  — Принц Иоахим туган көне (, ).
  һәм  — Иберизм көне (, , 1494/2018).
  Кыргызстан — Финанс һәм икътисад өлкәсе хезмәткәрләре көне (, ).
  Россия — Краудфандинг көне ().
  Төркия — Төрек ымнар теле көне ().
  — Коры җир гаскәре даны көне (, ).

1099 — Беренче тәре походы барышында Иерусалим камалышка алына.
 1494 — Испания һәм Португалия Яңа Дөньяны бүлешә.
 1340 — Голландиядә Роттердам шәһәренә нигез салына.
 1960 — Согуд Гарәбстанында хатын-кызлар мәгарифкә хокук алалар.

1491 — Жак Картье, француз диңгез сәяхәтчесе.
 1848 — Поль Гоген, француз рәссам, сынчы, график.
 1862 — Филипп Ленард, 
 1877 — Чарлз Гловер Баркла, 
 1880 — Владимир Сукачёв, 
 1893 — Владимир Маяковский, рус совет шагыйре.
 1896 — Роберт Малликен, 
 1897 — Кирилл Мерецков, хәрби башлык, Советлар Союзы маршалы.
 1897 — Кыям Абрамов, 
 1899 — Габдулла Ходайяров, 
 1911 — Фёдор Сурганов, 
 1914 — Хуҗа Әхмәт Габбас, 
 1929 — Илгиз Поздняков, 
 1934 — Валентин Жегалов, 
 1935 — Ирина Зимакова, 
 1937 — Аркадий Айдак, 
 1939 — Әхсән Фәтхетдинов, татар рәссамы, сынчы.
 1940 — Фирдәвес Гыйрфанов, 
 1942 — Мөәммәр Каддафи, Ливиянең сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Ливия Җәмәһириясе башлыгы.
 1952 — Орхан Памук, төрек язучысы.
 1955 — Рәфис Кадыйров, 
 1971 — Гөлнара Вәлиева, 
 1979 — Николай Хряпа, 
 1985 — Дмитрий Космачёв, 
 1991 — Дженк Тосун, 
 1992 — Франка Бателич, 
 1997 — Дениз Teкин,

1848 — Виссарион Белинский, язучы.
 1927 — Петр Войков,
 1954 — Алан Тьюринг,
 1958 — Дени Сора,
 1960 — Боголюб Евтич, 
 1974 — Абдулла Гомәр, татар тәрҗемәчесе, журналист.
 1980 — Генри Миллер, Америка язучысы.
 1986 — Сара Садыйкова, күренекле татар композиторы.
 1987 — Җаһит Зарифоглу, төрек шагыйре, балалар язучысы.
 1999 — Виктор Отиев, 
 1999 — Лендруш Хуршудян, 
 2015 — Кристофер Ли, 
 2018 — Виктор Толмачёв,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
7 июнь
Орхан Памук

Фәри́т Орха́н Паму́к (төр. Ferit Orhan Pamuk; 1952 елның 7 июне, Истанбул, Төркия) — төрек язучысы. Берничә милли һәм халыкара премияләр лауреаты, шул исәптән Әдәбият буенча Нобель премиясе (2006). Язучы әсәрләре якынча кырык телгә тәрҗемә ителгән. Орхан Нобель комитеты хәбәрендә әйтелгәнчә, Памук премияне «туган шәһәренең меланхолик җанын эзләгәндә мәдәни алмашулар һәм бәрелешләрнең яңа символларын табуы өчен» алган.

Китаплар 
 Cevdet Bey ve Oğulları («Җәүдәт бәй һәм уллары»(1979 ел)
 Sessiz Ev («Тавышсыз өй»(1983 ел)
 Beyaz Kale («Аккала»(1985 ел)
 Kara Kitap («Кара китап» (1990 ел)
 Yeni Hayat («Яңа тормыш» (1994 ел)
 Benim adım Kırmızı («Минем исемем Кызыл»(1998 ел)
 Öteki Renkler («Төрле төсләр» (1999 ел)
 Kar («Кар» (2002 ел)
 İstanbul: Hatıralar ve Şehir («Истанбул. Хатирәләр һәм Шәһәр»(2003 ел)
 Masumiyet Müzesi («Сафлык Музее»(2008 ел)

Татар теленә тәрҗемә ителгән һәм татар театрында куелган әсәрләре 
 2005 ел — Төрек теле укытучысы Асия Рәхимова төзегән төрек язучылары әсәрләреннән торган «Кил әле, танышыйк…» дигән җыентыкта Памукның «Минем исемем Кызыл» әсәре урын алган. 
 2014 ел — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында Памукның «Минем исемем Кызыл» драмасы куелды.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Орхан Памук рәсми сайты 
 Орхан Памук The Ledge әдәби сайтында 

Төрек язучылары
Төркия язучылары
Истанбулда туганнар
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Роттердам

Роттерда́м (, ) — Нидерландларда урнашкан шәһәр. Көньяк Голландия провинциясендә урнашкан.

Искәрмәләр 

Рейнда урнашкан шәһәрләр
Нидерланд шәһәрләре
Бөек тигезлекләр

Бөек тигезлекләр () — Канадада һәм АКШда Кыялы таулардан көнчыгышта урнашкан плато. Диңгез өстеннән биеклеге 700-1800 м, озынлыгы якынча 3600 км, киңлеге 500дән 800 кмга кадәр. Тигезлекләр чигендә климат континенталь. Дала яшеллеге - прерияләр белән капланган. Бодай җитештерү киң таралган, шулай ук алар көтүлекләр буларак та кулланыла.

АКШ географиясе
Канада географиясе
Плато