alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1918 ел



Вакыйгалар 
 3 гыйнвар — Милләт Мәҗлесенең гомуми утырышында Галимҗан Шәрәф җитәкчелегендә эшләнгән Идел-Урал штаты проекты карала. Аны төзү буенча гамәли эш махсус комиссиягә йөкләнә.
 8 гыйнвар — Казанда, II Бөтенроссия мөселман корылтаенда Идел-Урал республикасы проекты хуплана. Аны игълан итү 1 мартка билгеләнә (Резолюция тормышка ашмый кала).
 9 гыйнвар — Уфаның «Тормыш» гәзитендә 6 милләтне берләштергән Идел-Урал штатын төзү турындагы Милләт мәҗлесе фәрманы дөнья күрә. 
 29 апрель — “контрреволюцион фикерләр тарату” сылтавы белән «Тормыш» гәзитенең эшчәнлеге туктатыла. 
 11 июнь — Кояш газетасы чыгудан туктый. 
 17 июнь — Саксония Литвага берләшергә тәкъдим итә.
 17 июль — Екатеринбурда соңгы Россия императоры Николай II һәм аның гаиләсе атып үтерелә.
 10 сентябрь — Комуч халык гаскәре Казаннан китә, Кызыл гаскәрләр керә.
 5 октябрь — Киевта Кырымның Украина составына керү сөйләшүләре башлана.
 17 октябрь — Маҗарстан Австриядән бәйсезлек игълан итә.
 28 октябрь — Чехословакия төзелү көне.
 11 ноябрь — Компьень вакытлы солыхы имзалана, Беренче дөнья сугышы тәмам.
 18 ноябрь — Латвия үз бәйсезлеген игълан итә.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1918 елда туганнар
 5 февраль — Наҗар Нәҗми, Башкортостанның татар шагыйре.
 1 апрель — Мөнир Мазунов, татар шагыйре.
 20 апрель — Сәет Кальметов, татар драматургы. 
 1 май — Бәшир Рәмиев, совет уйлап табучысы, беренче ССРБ санакларын («Стрела», «Урал-1») төзүче. 
 15 июнь — Бәдретдин Төхфәтуллов,  Дан орденының тулы кавалеры.
 18 июнь — Разия Тимерханова, җырчы, ТАССР атказанган артисты.
 12 июль — Павел Саначин, РСФСР атказанган архитекторы.
 16 июль — Бәян Гыйззәт, татар галиме.
 9 сентябрь — Борис Заходер, рус шагыйре, тәрҗемәче.
 11 сентябрь — Хашим Мостаев, күренекле татар хореографы, балет биючесе.
14 ноябрь — Фуат Вәлиев, тарихчы.
 2 декабрь — Хәй Вахит, драматург.
 11 декабрь — Александр Солженицын, рус язучысы, Нобель бүләге лауреаты.
 30 декабрь — Хәдичә Җәлил, М. Җәлилнең сеңлесе, мемуарист.
 31 декабрь — Җәүдәт Айдаров, музыкант, дирижер.
 Әхтәм Әминев, татар язучысы, шагыйрь. Бөек Ватан сугышында һәлак була.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1918 елда вафатлар
 1 апрель — Гафур Коләхмәтов, татар драматургы.
 11 апрель — Отто Вагнер (Otto Koloman Wagner), Австрия архитекторы.
 20 апрель — Фердинанд Браун, алман физигы, телеграфны уйлап табучыларның берсе.
 18 май — Тойво Куула (Toivo Kuula), фин композиторы.
 11 июль — Аббас Сәһһәт, азәрбайҗан шагыйре.
 17 июль — Николай II, соңгы Россия императоры.
 19 август — Мулланур Вахитов, татар революционеры.
 19 август — Бәхтегәрәй Шәфиев, журналист һәм революционер.
 2 декабрь — Эдмон Ростан, француз шагыйре, драматург.

1918 ел
Еллар
Наполеон Бонапарт

Наполео́н I Бонапа́рт (, ,  ; 1769 елның 15 августы, Аяччо, Корсика – 1821 елның 5 мае, Лонгвуд, Изге Елена утравы) – 1804–1815 елларда Франция императоры. Француз хәрби җитәкчесе һәм дәүләт эшлеклесе, бүгенге француз дәүләтенә нигез салучы.

Балачак еллары

Чыгышы 

Наполеон 13 баладан икенчесе булган
 Жозеф Бонапарт (1768—1844)
 Люсьен Бонапарт (1775—1840)
 Элиза Бонапарт (1777—1820)
 Луи Бонапарт (1778—1846)
 Полина Бонапарт (1780—1825)
 Каролина Бонапарт (1782—1839)
 Жером Бонапарт (1784—1860)

Буонапарте гаиләсе 
 Карло Буонапарте + Летиция Рамолино
  Жозеф Бонапарт (1768—1844), Испания короле.
 Зенеида Бонапарт (8 июль 1801 — 8 август 1854);
 Шарлотта Бонапарт (31 октябрь 1802 — 3 март 1839).
  Люсьен Бонапарт (1775—1840), Канино һәм Музиньяно кнәзе.
Балачактан ук хәрби җиңүләр турында хыяланган
 1798 елның 21 июлендә — Наполеон Мисырда төрек гаскәрләрен тар-мар итә (рәсемдә).

Беренче империя 

 1804 елның 16 маендә — Наполеон I  императоры булып игълан ителә.
 1804 елның 2 декабрендә — Наполеон Бонапарт үзен император буларак игълан итте.
 1805 елның 15 сентябрендә — Россия Наполеонга беренче сугышны игълан итә.
 1806 елның 21 ноябрендә — Наполеон Бөекбританиягә каршы «континенталь камалыш» турында игълан итә.
 1807 ел 7 июль — Россия һәм Наполеон Франциясе арасында Тилзит килешүе.
 1810 елның 2 апрелендә —  Франция императоры  Наполеон I / Парма эрцгерцогинясы  Мария Луизага өйләнә.
 24 июнь — Россиягә Наполеон Бонапарт җитәкләгән француз гаскәрләре керә. 1812 елгы Ватан сугышы башлана.
 7 сентябрь — Мәшһүр Бородино сугышы башлана.
 1812 елның 19 октябрендә — Наполеон Мәскәүне ташлап китә.
 1815 елның 26 февралендә — Эльба утравына җибәрелгән Наполеон I Бонапарт сөргеннән кача.
 1815 елның 20 мартында — Эльба утравында сөргендә булган Наполеон Бонапарт Парижга кайта.
 1815 елның 30 мартында — Парижга Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә. Наполеон сугышы тәмам.
Сугышның ахырында, антинаполеон коалициясе җиңде һәм Наполеон I сөргендә, Изге Елена утравында вафат булды.
 1821 елның 5 маендә — Наполеон I (Napoléon Bonaparte), француз императоры, сөргендә, Изге Елена утравында вафат була.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Наполеон сугышлары

Франция императорлары
Шигыйчылык

Шигыйчылык, шигыйлек (гар.شيعة шигъа — «тарафдарлар, төркем, фракция, фирка») — Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үәссәләм нәселе генә мөселманнар өммәтенә башлык - имам булырга тиеш дип санаучы шигый-уникечеләр, алавитлар, друзлар, исмаилчылар һ.б. күз уңында тоткан гомуми термин. Тар мәгънәдә, кагыйдә буларак, аларга сан буенча исламдагы икенче юнәлеш - шигый-уникечеләрне («шигыйләр-12») генә аңлыйлар. Алар, Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үәссәләмнең варисы итеп, Гали ибн Әбу Талибны һәм аның төп тармак буенча нәселен генә таныйлар (кайсы нәсел, төп икәнлеге турында бәхәсләр бара).

Хәзерге вакытта шигыйлек вәкилләре барлык мөселман илләрендә дә бар диярлек. Иран, Әзербайҗан, Гыйракның яртысыннан артык халкы, Йәмән, Бәһрайн, Ливан халкының ярыйсы өлеше шигый юнәлеше тарафдарлары. Исмаилчыларга Таҗикстанның Таулы-Бадахшан районындагы халыкның күп өлеше, Әфганстанның хәзәриләр дигән халкы керә.

Рәсәйдә шигыйләр саны бик аз. Дагыстанда даргиннарның һәм лезгиннарның зур булмаган өлеше, Түбән Идел буендагы кундрау татарлары (карагашлар) һәм рус илендәге әзериләрнең күп өлеше бу юнәлеш вәкилләре.

Гарәп-шигыйләрнең яшәү урыны - ул дөнья нефть сакланмаларының 70%. Сәгуд Гарәбстанының төньяк-көнчыгыш өлеше, көньяк Гыйрак һәм Иранның Хузистан виләяте турында сүз бара.

Хәзерге вакытта уникечеләр һәм башка юнәлешләр арасында хәл киеренкелек халәтен алгалый.

Шигыйләр Коръәннең «Аллаһы иңдергән китап» булуын таныйлар, ләкин аның хәдисләрен (пәйгамбәр турындагы өстәмәләрне) инкяр итәргә тырышалар. Имам Гали үлгәннән соң, Коръәнгә хәдис рәвешендә үзләренең имамнары турында да язуны таләп итәләр, ләкин моңа ирешә алмый калалар. Шунлыктан хәдисләрдә телгә алынган пәйгамбәрләрне танымауларын белдерәләр.

Шигыйчелек тарафдарлары Коръәнгә кайбер моментларны Инҗилдән алып кертү ягында торалар. Мәсәлән, идеалдагы Мөхәммәд исемле имамны (аңа нәкъ Иисус миссиясен йөкләп) кешеләрне һәлакәттән «коткаручы» булачак дип игълан итәләр. Ул гына да түгел идеалда гына булган фигураны алар барлык шигый мәзһәпкә нигезләнгән дәүләтләр башлыгы дип саный башлыйлар. Шигыйләрнең күп кенә йолалары сөнниләрнеке белән бер диярлек. Хаҗ кылу бар барын, ләкин аның урыны Мәккәдә түгел, бәлки Нәҗефтә (Иран). Яңа ел яз көне, Нәүрүз бәйрәме дип билгеләнә һ. б.

Шигыйләр мәзһәбе йолаларын танучыларның саны зур булмаса да, алар, Иран белән Гыйракта гына түгел, бәлки Әфганстанда, Пакистанда һәм Һиндстанда да яшиләр. Элекке СССР территориясен алганда, алар Таҗикстанда һәм Азәрбайҗанда да очрыйлар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит263

Сылтамалар 
 Шиитский фикх 
 Краткое изложение шиитского вероучения
 Шиитская библиотека

Моны да карагыз 

Шигыйчелек
Шигый-уникечеләр

Шигый-уникечеләр (гар.ثنا عشرية‎) — Иран, Гыйрак һәм Ливанда таралыш тапкан ислам юнәлеше. Күпчелек карашлар шигыйлык кысаларында. Бу юнәлеш тарафдарлары, үзләренең рухи җитәкчеләре итеп, Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үәссәләмнең икетуганы һәм якын сәхабәсе - Гали ибн Әбу Талиб нәселеннән 12 имамны таныйлар. Алар уникенче имам кечкенә вакытында, 873-874 елларда, юкка чыккан дип ышаналар һәм аның Мәхди буларак кайтуын көтәләр. Риваятьләр буенча, ул Мәккәдә (Кәгъбә янында) пәйда буларга тиеш.

Шулай ук карагыз 
 Унике имам

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Шигый фикх

Шигыйчылык

ur:اہل تشیع#اثنا عشری
Торгын дулкын

Торгы́н дулкы́н – чиратлашучы амплитуда максимумнарының һәм минимумнарының характерлы урнашуы күзәтелгән таралган тирбәлүче системалардагы тирбәнүләр. Тәҗрибәдә мондый дулкыннар, киртәдән һәм беришсезлекләрдән кайтарылган дулкынның төшүче дулкын өстенә ятуы вакытында, күзәтелә. Шул ук вакытта дулкын ешлыгы, фазасы һәм кайтарылу урынында сүнү коэффициенты мөһим урын алып торалар.

Торгын дулкыннарның мисалы булып, кылның, орган торбасындагы һаваның тирбәнүләре торырга мөмкин ; табигатьтә – Шуман резонансы.

Төгәл торгын дулкын, катгый әйткәндә, мохиттә югалтулар булмаганда һәм дулкынның тулы кайтарылуы күзәтелгәндә генә, булырга мөмкин. Гадәттә, торгын дулкыннардан тыш, мохиттә энергияне йоту яки нурландыру урынына илтүче чабучы дулкыннар да бар.

Газларда торгын дулкыннарны күрсәтү өчен, Рубенс торбасын кулланалар.

Сылтамалар 
[1] Джо Вулфи «Кыллар, торгын дулкыннар һәм гармоникалар»

Дулкын күренешләре
Дулкын тәгълиматы
Яссылыкларның параллельлеге



Классик билгеләмә

Ике яссылык параллельләр, әгәр дә аларның уртак нокталары булмаса.

Үзлекләре

Әгәр α яссылыгы β яссылыгында ятучы һәм кисешүче ике турының һәрберсенә параллель булса,  бу яссылыклар параллельләр
Әгәр ике яссылык өченче яссылык тарафыннан киселгән булса, һәм ул яссылыкларда параллель үзара эзләр калса, бу ике яссылык параллельләр
Бирелгән яссылыкта ятмаучы нокта аша әлеге яссылыкка параллель яссылык үткәреп була, һәм бары тик берне генә
Ике параллель яссылык белән яикләнгән параллель турылар кисемтәләре үзара тигезләр
Параллель һәм бертөрле юнәлтелгән яклы ике почмак параллель яссылыкларда яталар

Аналитик билгеләмә

Әгәр 
 һәм  яссылыклары параллель булсалар,  һәм  нормаль векторлары коллинеарлар (һәм киресенчә). Шуңа күрә параллельлек шарты (кирәкле һәм җитәрлек):

Мисал 1. 
 һәм  яссылыклары 
параллельләр, чөнки

Мисал 2. 
 һәм  яссылыклары параллель түгелләр, чөнки , ә 
Искәрмә. Әгәр координатлар янындагы коэффициентлар гына түгел, ә ирекле әгъзалар да пропорциональ булсалар, ягъни   булса, яссылыклар тәңгәл киләләр. Мәсәлән
 һәм 
тигезләмәләре бер үк яссылыкны тасвирлыйлар.

Чыганак 

Рус википедиясе

Аналитик геометрия
Классик геометрия
Тигезләмә

Тигезләмә́ —  или  төрендәге тигезлек, кая  һәм  — бер яки берничә аргумент функцияләре (гомуми очракта — векторлылар), һәм шулай ук тигезлеккә ирешү өчен кирәк булган аргументларны табу мисалы. Мөмкин булган аргумент кыйммәтләренгә өстәмә шартлар да куелырга мөмкиннәр.

Бирелгән функцияләрнең аргументлары (кайвакыт аларны «үзгәрешлеләр» дип атыйлар) тигезләмә очрагында «билгесезләр» дип аталалар.

Тигезлекне дөреслеккә туры китерүче билгесезләрнең кыйммәтләре әлеге тигезләмәнең тамырлары яки чишелешләре дип аталалар.

Тамырлар турында, алар бу тигезләмәгә туры киләләр дип әйтәләр.

Тигезләмәне чишәргә аның бөтен чишелешләре (тамырлары) күплеген табарга яки тамырлар юк икәнлеген исбатларга дигәнне аңлата.

Тамырлар күплеге тәңгәл килгән тигезләмәләр тигезкөчле дип аталалар.

Тигезләмә мисаллары 
 
 
 
 , тигезләмәдәге  символлары — натураль саннар.

Чыганак 
Рус википедиясе

Тигезләмәләр
Төшенчәләр
Математика
Марокко

Марокко – Африкада урнашкан дәүләт. Төньяк Африканың көнбатышында урнашкан дәүләт, башкаласы Рабат, иң эре шәһәре Касабланка, иң мөһим шәһәрләр: Фес, Марракеш, Мекнес, Тәнҗә һәм Агадир, Сафи, Тетуан, Ужда һәм Сеттат. Көнчыгышта Алжир белән, көньякта Мәүритания белән чиктәш. 1956-нчы елдан бирле Марокко Берләшкән Милләтләр әгъзасы, 1958-енче елдан бирле Гарәп Дәүләтләре Лигасы һәм 1959-ынчы елдан бирле Халыкара Олимпик Комитет һәм 1969 Ислам Хезмәттәшлек Оешмасы, 1981 елдан Франкофония әгъзасы булып тора. Марокко Африка Берлегендә булмаган бердәнбер Африка иле.
Марокко парламентлы конституцион монархия, парламент дәүләт тарафыннан сайлана.

Тарих 
859 елны Мароккода беренче мәдрәсә очылган — (Аль-Карауин).

Дин 
 

Мароккода ислам ( – дәүләт дине. Ил халкының (37,1 млн кеше, 2020 елга) 99 % ы – мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, калган 1 % ы – шигыйлар, Коръәнчеләр, гыйбәдияләр һ. б.  . Мароккода исламның  агымы да күзәтелә. Мароккода күп санлы  хәрәкәте вәкилләре бар. Сәләфилек йогынтысында илнең мәчетләрендә һәм башлангыч мәктәпләрендә мәҗбүри рәвештә  өйрәнелә. Король  администрациясе дәүләт программасы ярдәмендә илдә сәләфилеккә каршы көрәшә
 Мароккода ислам

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Конституцион монархияләр
Марокко
Җибути

Җибу́ти (Җибу́ти Җөмһүрияте, ) — Африканың төньяк-көнчыгышында урнашкан дәүләт. Эритрея, Сомали, Хәбәшстан белән чиктәш.

Дәүләт төзелеше 

Җибути — унитар дәүләт. Конституция 1992 елда кабул ителә.

Ил һәм башкарма хакимият башлыгы — Президент. Ул ике турда узучы сайлауларда 6 елга сайлана. Президент дәүләт сәясәтенең юнәлешен билгели.

Югары канун чыгару органы — Милли Җыен. Ул бер палатадан тора. Депутатлар 5 елга сайлана.

Югары башкарма орган — Президентка буйсынучы премьер-министр җитәкчелегендәге парламент. Ул киңәшмә орган ролен үти.

Конституция нигезендә илдә дин дәүләттән аерылмаган һәм дәүләт дине — Ислам.

Илдә күппартияле система яши.

Халык

Милли состав 
 Кушетлар — 89,5 %
 арафа — 48,3 %
 сомали — 41,2 %
 Французлар — 2,3 %
 Гарәпләр — 2,5 %

Шәһәрләрдә яшәүчеләр 
 Җибути — 642,8 мең кеше
 Амсабих — 41,3 мең кеше
 Таҗура — 22,9 мең кеше

Дини состав 

Җибутида ислам – дәүләт дине. 1992 елда кабул ителгән Конституция нигезендә, илдә дин дәүләттән аерылмаган һәм дәүләт дине — Ислам. Ил халкы (0, 9 млн, 2016 ел, бәяләү) эчендә мөселманнар ― 94 % (740 000 кеше, 2012 елга), христианнар (католиклар) ― 5 % (7000 кеше, 2006 ел), яһүдләр ― 1 %, индуистлар ― 1 %.
 Мөселманнар — 94 %
 Христианнар — 5 %
 Яһүдләр — 1 %
 Индуистлар — 1 %
 

Африка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Җибути
Көфер

Көфер яки көферлек () – исламга тулысынча яки өлешчә каршылыкны, иманның антиподын билгеләүче ислам термины. Көферлек – бөтен гөнаһларның тамыры, аны (тәүбә итмичә) кыла торган кеше кәфер дип атала. Көфернең бер төре - ширек.

«Көферлек» («Көфер») сүзенең тамыры: «К+Ф+Р» (ك+ف+ر), сүз «КәФәРа» ( - 1)яшерү, каплау, томалау; 2) рәхмәтсез булу 3) ышанмау) фигыленнән ясалган.

Көферлек төрләре 
Көферлек зур һәм кече көферлеккә бүленә. Зур көферлек белән кече көферлек арасында нигездә 4 аерма бар:
Зур көферлек иманга, тәүхидкә тулысынча каршылык булып тора, ә кече көферлек - иманның тулылыгына.
Зур көферлек бөтен яхшы гамәлләрне юк итә һәм кешене исламнан чыгара, ә кече көферлек исламнан чыгармый, зур гөнаһка тиңдәш.
Зур көферлек, әгәр кеше тәүбә итмәсә, Аллаһ тарафыннан гафу ителми, ә кече көферлекне Ул гафу итәргә мөмкин.
Зур көферлек кешене мәңгегә тәмугка илтә, ә кече көферлек каты җәзага сәбәп булып тора.
Имам ибн әл-Каййим зур көферлекне биш төргә бүлә:
Куфр әт-тәкзиб () - пәйгамбәрләрне ялганда гаепләү, аларны ялганчылар дип санау белән бәйле көферлек.
Куфр әл-истикбар () - тәкәбберлек белән бәйле көферлек; исламның хаклыгына инану, ләкин аны кабул итмәү.
Куфр әл-иград () - исламны тулысынча игнорлау, исәпкә алмауга нигезләнгән көферлек; пәйгамбәрдән (салләллаһу галәйһи үәссәләм) тулысынча читкә борылу (аның миссиясе турында хак дип тә, ялган дип тә әйтмәү).
Куфр әш-шәкк () - исламның хаклыгында шикләнүгә нигезләнгән көферлек.
Куфр ән-нифак () - икейөзлелек-нифакка нигезләнгән көферлек; тыштан мөселман булу, ләкин эчтән исламга көферлек күрсәтү.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук кара 

 Бидгать
 Иман
 Ширек

Ислам төшенчәләре
Иртәнге намаз

Иртәнге намаз (сабах намазы —  намаз-е сабах, фәҗер —  салат әл-фәҗр) — исламда таң атканнан соң кылына торган намаз. Исламның икенче баганасы булган көндәлек мәҗбүри биш вакыт намазның беренчесе булып тора.

Иртәнге намазны мөселманнар иң саваплы дип саныйлар һәм аны мәчеттә кылу киңәш ителә. Ике хәдистә иртәнге намазның ул вакытта кешеләрнең йокы вакыты булуы сәбәпле саваплырак булуы әйтелә.

Иртәнге намаз дүрт рәкәгатьтән: ике рәкәгать фарыз һәм ике рәкәгать сөннәттән тора. Җәмәгать белән укыганда, имам Коръән сүрәләрен кычкырып укый. 

Иртәнге намазны үтәү вакыты — таң атканнан алып кояш чыгуга хәтле булган ара.

Рамазан аенда иртәнге намазга азан, ураза башланганлыкны белдерә.

Әдәбият

Искәрмәләр 

Намаз
Өйлә намазы

Өйлә намазы (зоһер —  салат әз-зоһр) – кояш түбә өлештән күчеп, шәүлә озынлыгы җисем озынлыгына тигез булган вакытка кадәр булган арада укыла торган көндезге намаз. Намаз 10 рәкәгатьтән тора: баштагы 4 сөннәт, 4 фарыз һәм ахыргы ике сөннәт. Җомга көнне өйлә вакытында җомга намазы укыла.

Әдәбият

Искәрмәләр 

Намаз
Мөфти

Мөфти (гарәп.مفتي) – фәтва бирергә хокукы булган шәригать кануннарын яхшы белүче дин әһеле. Мөфтиләр мөстәкыйль рәвештә Коръән һәм хәдисләргә нигезләнеп карар чыгара алмыйлар, алар мондый хокукка ия мөҗтәһидләр хезмәтенә сылтарга тиешләр. Әгәр мөфти мөҗтәһидләрнең төрле карарларына юлыга икән, ул фәтваны шарт һәм вакыт таләпләренә туры китереп чыгара. Мөфти тәкъвалы (Аллаһтан куркучан) һәм белемле булырга тиеш, ул бу таләпләргә туры килмәсә, аның фәтвалары буенча эш итмиләр.

Русиядә мөфтиләр мөфтият җитәкчеләре булып торалар.

Чыганаклар 
Ислам энциклопедик сүзлеге

Искәрмәләр 

Ислам төшенчәләре
Ислам вазыйфалары
Исаак Ньютон

Сэр Исаа́к Нью́тон (, 1643 елның 4 гыйнвары – 1727 елның 31 марты) – инглиз физигы, математигы һәм астрономы. Классик физикага нигез салучылардан берсе.

Ньютонның тормышы туганнан алып вафатына кадәр тулаем очраклылыкларга бай булган, алар исә закончалыкларга һәм логик ачышларга китергән дип санала. Бөтен дөнья галимнәре бүген дә Ньютон-Лейбниц теоремасын, Ньютонның үзлелек законын, Ньютонның беренче, икенче, өченче законнарын, интерполяцион формулаларын файдалана, ә Ньютонның бөтендөнья тартылу законы турында әйтеп тормасак да була. Алмагачтан өзелеп төшкән алма Ньютонны җисемнәрнең ирекле төшүе турында фикер йөртергә этәргән дигәннәрендә, чыннан да, хаклык бар, дип искәртә Calend.ru.

Астрономиягә кертеме
Күп еллар дәвамында җисемнәрнең, аерым алганда, Айның Җир тирәли һәм планеталарның Кояш тирәли хәрәкәтен өйрәнеп, Ньютон үтә дә кыю фикергә килә: “Галәмдәге барлык җисемнәр үзара бер-берсенә тартылалар”, - ди ул. Теләсә нинди ике җисем үзләренең массаларына туры пропорциональ һәм алар арасындагы ераклыкның квадратына кире пропорциональ көч белән бер - берсенә тартылалар.

Ньютонның төп ачышы – җисемнәрнең үзара тартылуы турындагы даһи фаразларында гына түгел, ул әлеге үзара тәэсирләрнең законын, дөресрәге, ике җисем арасындагы гравитация көчен исәпләү формуласын чыгаруга ирешә.

Хәтер
Ньютон тарафыннан эшкәртелгән закончалыклар, теорияләр соңгы гасырлар дәвамында сизелерлек тулыландырылса да, галимнәр, тикшеренүчеләр, студентлар һәм аспирантлар, гомумән, фән һәм экспериментлар белән кызыксынучылар ел да 4 гыйнварда Ньютон көнен – бөек инглиз галиме туган көнне билгеләп үтә. Бу көнне Ньютонның Лондондагы Вестминстер аббатлыгында урнашкан каберенә кешеләр күпләп килә.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Ньютон законнары
 Ньютон (берәмлек)

Физиклар
Астрономнар
Инглизләр
6 декабрь

6 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 25 көн кала.





Испания — Конституция көне (, , ).
  — Хатыннарга каршы җинаятьләрне һәм аларга каршылык күрсәтүне искә алу көне (, , ).
  Финляндия — Бәйсезлек көне (, , ).

— Элемтә һәм мәгълүмати технологияләр министрлыгы хезмәткәрләре көне (, , ).
  — Гаучолар милли көне (, , ).
 , , Көньяк , Төньяк  — Синтерклаас көне (, , , ).
  — Авыл җирлекләрен үстерү көне (, , ).
  — Прокуратура көне (, , ).
  — Милли полиция көне (, , ).
  — Төрек музыка сәнгате көне (, , ).
  — Хәрби көчләр көне (, , )..
  — Башкаласы  нигезләнүе көне (, , )..

1534 — испан конкистадорлары Кито шәһәрен нигезлиләр.
 1741 — Россия дәүләти системаны үзгәртү нәтиҗәсендә тәхеткә Елизавета Петровна килә.
 1865 — АКШта коллык тыела.
 1844 — Вашингтон һәйкәленә нигез ташы салына.
 1909 — Сарытау университеты ачыла.
 1998 — Венесуэла президентын сайлауларда Уго Чавес җиңү яулый.
 2000 — Унунгексий, 116 нчы химик элемент ачыла.

1421 — Генрих VI, Англия патшасы.
 1841 — Фредерик Базиль, француз рәссамы.
 1855 — Әбүбәкер Диваев, тюрколог, этнограф һәм фольклорчы галим.
 1860 — Николай Курнаков, 
 1883 — Иван Мещанинов, 
 1888 — Хикмәт Биккинин, укытучы һәм дипломат.
 1889 — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «Республика Татарстан» газетасының беренче мөхәррире.
 1902 — Николай Четаев, 
 1904 — Александр Введенский, 
 1918 — Евгения Ивченко, 
 1921 — Михаил Воронков, 
 1926 — Фәрзәнә Абдуллина, 
 1931 — Рөстәм Ибәтуллин, 
 1931 — Сергей Крылов, 
 1934 — Фёдор Кащеев, 
 1938 — Галимҗан Нәфыйков, 
 1939 — Юрий Коноплёв, 
 1945 — Мөхәммәт Кашаев,
 1948 — Ёсихидэ Суга,
 1950 — Мансур Вәлиев, 
 1951 — Рәисә Ибраһимова, 
 1957 — Дамир Гобәйдуллин, 
 1963 — Раушания Фәйзуллина, 
 1964 — Марат Ганиев, велосипедта узышлары буенча дөнья чемпионы.
 1968 — Садыр Жапаров, 
 1983 — Дмитрий Макаров, 
 1984 — София Герцогинясы, 
 1985 — Лия Җәләлетдинова, 
 1988 — Сандра Нурмсалу, 
 1991 — Ясемин Адар, 
 1994 — Айдар Нуриев,

1785 — Китти Клайв, 
 1810 — Геннадий, 
 1874 — Варлаам, 
 1906 — Николай Барсуков, 
 1921 — Галимҗан Баруди, татар дин әһеле.
 1930 — Сергей Пермяков, 
 1937 — Александр Балин, 
 1942 — Афанасий Селищев, 
 1945 — Артур Марушевски, 
 1956 — Бхимрао Амбедкар, 
 1960 — Бруно Зернит, 
 1965 — Артём Айдинов, КАИ студенты.
 1970 — Вячеслав Лобков, 
 1978 — Томази Кереселидзе, 
 1991 — Василий Радаев, 
 1994 — Сергей Чумаков, 
 2003 — Геннадий Анисович, 
 2003 — Юрий Калинин, 
 2006 — Хан Әхмәтев, 
 2009 — Нина Минаева, 
 2011 — Флёра Сафиуллина, татар тел галимәсе, филология фәннәре докторы.
 2012 — Виктор Александров, 
 2018 — Зинаида Яхимович,

Көнбатыш Христианлык — Изге Николай көне (, , ).



Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
6 декабрь
Яңа ел

Яңа́ ел – күп халыклар тарафыннан елның беренче көнендә уздырылучы бәйрәм. 

Милади тәкъвимендә елның беренче көне – 1 гыйнвар – Рим императоры Юлий Цезарь тарафыннан б. э. кадәр 46 елда расланган.

Хәзерге яңа ел

Милади тәкъвиме 
Күпчелек илләрдә яңа елны Милади тәкъвиме буенча 1 гыйнвар көнне каршылыйлар.

Төрки яңа ел 
Элек төрки халыклар яңа ел бәйрәмен 22 март көнне билгеләгәннәр (Нәүрүз). Хәзерге вакытта бу халыкларда яңа ел Хиҗри һәм Милади тәкъвимнәре буенча каршылана. Нәүрүз  табигатьнең яңаруын аңлата.

Кытай яңа елы 
Кытайда яңа ел бәйрәме 21 гыйнвар - 21 февральдән берсе көнендә була. Ләкин милли тәкъвим сирәк файдаланыла һәм кытайлылар баштан Милади тәкъвимендәге, ә аннары соң үз Яңа елны үткәрәләр.

Россиядә һәм Татарстанда яңа ел бәйрәме

Бәйрәмнең тарихы 
Россия һәм Татарстанда яңа ел — рәсми бәйрәм һәм ял көне. XV гасырга кадәр Россиядә яңа ел 1 мартта башлана торган булган (Юлиан тәкъвиме). XV гасырдан башлап исә, яңа ел 1 сентябрьдә билгеләнә. 1700 елда Петр I әмере буенча, яңа елны башка Европа илләрендә кебек 1 гыйнвар көнне билгели башладылар. 2005 елдан башлап елның беренче өлешендә рәсми ял көннәре (башта 1-2 көн, соңарак 10 көн).
 1699 елның 20 декабрендә император Петр I Россия империясендә елларны яңача исәпләүгә күчү һәм ел башлануны бәйрәм итүне 1 сентябрьдән 1 гыйнварга күчерү турында карар чыгара.
 Әлеге карар буенча, 1700 елның 1 гыйнварында өйләрне Гостиный дворда куелган үрнәк буенча нарат, чыршы ботаклары белән бизәргә кирәк була. Күңелләрне күтәрү өчен кешеләр бер-берсен Яңа ел белән һәм гасыр башы белән мәҗбүри котларга тиеш булалар.
 Кызыл мәйданда  уйнатыла, туплардан һәм мылтыклардан салютлар бирелә.
 Мәскәү кешеләре үз өйләре янында мушкеттан атарга һәм ракеталар очырырга тиеш булалар. 
 Рус православие чиркәвенең яңа елы 1 сентябрьдә билгеләнүе дәвам итә.
 1917 елгы инкыйлабтан соң Раштуа һәм Яңа елны бәйрәм итү бетерелә.
 1935 елда гына әлеге бәйрәм балалар бәйрәме буларак кире кайтарыла.
 1937 елның гыйнвар башында Мәскәүнең Колонналы залыңда беренче тапкыр рәсми Чыршы утларын кабыза. 
 Әлеге вакыйга «Советлар берлеге» (Советский Союз) киножурналында күрсәтелә.
 Алдагы елда бөтен ил буйлап меңнәрчә чыршылар бизәлә.
 1947 елның 23 декабрендә ССРБ ЮС президиумы указы белән 1 гыйнвар бәйрәм һәм ял көне итеп игълан ителә.

Яңа ел чыршысы

Яңа ел персонажлары 

Төп Яңа ел персонажлары - Кыш бабай һәм Кар кызы.

Фотогалерея

Сылтамалар 
 Мөселманнарны Яңа ел белән котларгамы?

Искәрмәләр 

Вакыт

Бәйрәмнәр
1950 ел



Вакыйгалар 
 11 гыйнвар — Баулы, Лаеш, Шөгер район үзәкләре шәһәр тибындагы бистәләр итеп үзгәртелә. 
 8 март — ССРБ үзенең атом-төш коралы булуы турында игълан итте.
 31 март — Далай-лама XIV кытайлар басып алган Тибеттан кача.
 28 апрель — ССРБ Министрлар Советы карары белән Татнефть берләшмәсе барлыкка килә.
 25 июнь — Төньяк Корея Көньяк Кореяга һөҗүм итә: Корея сугышы башлана.
 3 август — БМО Иминлек Шурасы Кытайның БМО-га керүгә карша тавыш бирде.
 21 октябрь — Кытай гаскәрләре Тибетны басып алалар.

Туулар 

 13 гыйнвар — Владимир Федотов, баянчы, Тукай премиясе лауреаты (2010).
 19 февраль — Георгий Ковтун, хореограф, Тукай премиясе лауреаты (2015).
 21 февраль — Борис Тимеркәев, галим-физик.
 25 февраль — Риф Гатауллин, композитор.
 1 март — Тәлгать Нәҗмиев, татар язучысы, журналист.
 1 март — Рашат Низамиев, татар язучысы, шагыйрь.
 3 март — Рузия Мотыйгуллина, РФ атказанган, ТР халык артисты.
 14 апрель — Ирек Сабиров, татар язучысы.
 10 май — Фаил Әхмәдиев, галим.
 30 май — Рәниф Шәрипов, татар шагыйре.
 6 июнь — Илдар Хәйруллин, актер, педагог, РФ атказанган (1999), ТР халык (1991) артисты..
 9 июнь — Луара Шакирҗанова, артистка.
 30 июнь — Зөләйха Хәкимҗанова, татар артисткасы.
 1 июль — Камил Кәримов, татар язучысы.
 15 июль — Римма Ибраһимова, татар җырчысы.
 16 июль — Камил Монасыйпов, музыкант (альт).
 12 август — Гамирҗан Дәүләтшин, татар галиме, тарихчы.
 13 август — Маризь Кемаль, эрзя шагыйрәсе, язучы.
 15 август — Ильяс Фәйзуллин, рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
 19 август — Рубин Абдуллин, Казан консерваториясе ректоры.
 25 август — Нух Якупов, татар галиме.
 2 сентябрь — Шамил Хәмәдинуров, татар җырчысы. 
 5 сентябрь —  Хафиз Салихов, министр.
 13 сентябрь — Ринат Нәбиев, татар галиме, тарихчы.
 20 сентябрь — Шамил Хисаметдинов, Олимпия чемпионы.
 25 сентябрь — Шамил Тимербулатов, композитор.
 14 ноябрь — Шамил Бариев, татар артисты.
 15 ноябрь — Мөҗәһит Әхмәтҗанов, балалар шагыйре.
 5 декабрь — Фәүзия Бәйрәмова, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
 19 декабрь — Нияз Халитов, татар архитекторы.

Вафатлар 

 13 гыйнвар — Галимҗан Шәрәф, милләт хадиме.
 11 июнь — Александр Казаков, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 24 август — Василий Гордов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945), сәргаскәр.
 27 август — Чезаре Павезе, итальян шагыйре.
 25 ноябрь — Густав Рамстедт, швед лингвисты, дипломат.

1950 ел
Еллар
7 декабрь

7 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 24 көн кала.



БМО – Халыкара граждан авиациясе көне. (, ).

АКШ — Пөрл-Һарбор милли хәтер көне (, ).
  — Спитак җир тетрәвен искә алу көне (, , ).
  — Милли каһарманнар көне (, , ).

— Илкүләм дикторлар көне (, , ).
  — Югары уку йортларында укучылар көне (, , ).
  Украина — Җирле үзидарә көне (, , ).
  — Хәрби көчләр байрагы көне (, , ).

1678 — Луи Хеннепин беренче аурупалы буларак Ниагар шарлавыгын таба.
 1941 — Икенче бөтендөнья сугышы: Япония Пөрл-Һарбор портына хөҗүм ясый.
 1956 — Казанның Идел буе районы барлыкка килә.
 1988 — Әрмәнстанда җир тетрәү.
 1990 — Горький өлкәсе татар газетасы «Туган як» чыга башлады.

903 — Әбу-л-Хөсейн Габд-ар-Рахман ибн Умар әс-Суфи, фарсы астрономы һәм математигы.
 1598 — Джованни Бернини, итальян архитекторы, сынчы.
 1842 — Николай Агафонов, 
 1850 — Пётр Гладышев, 
 1864 — Александр Реформатский, 
 1871 — Әхмәт Беремҗанов, 
 1880 — Ләбибә Хөсәения, татар кызлар мәктәбе мөдире.
 1904 — Нәгыймә Айтматова, 
 1905 — Фатыйх Бәхтиев, татар агроном, селекция белгече.
 1909 — Борис Королёв, 
 1910 — Екатерина Фурцева, 
 1911 — Екатерина Анкинович, 
 1912 — Илья Эвранов, 
 1923 — Георгий Мушников, 
 1928 — Ноам Чомский, АКШ тел белгече, теоретик.
 1928 — Татьяна Алексеева, 
 1929 — Владимир Беляев, 
 1930 — Пётр Чонкушов, 
 1935 — Юрий Казанцев, 
 1937 — Борис Бузыкин, 
 1937 — Вадим Венедиктов, 
 1938 — Нина Григорьева, 
 1939 — Гайрәт Кадыйров, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
 1941 — Фирдәвес Гарипова, татар тел белгече.
 1952 — Әлфия Корбанова, 
 1958 — Мари-Луиз Колейро Прека, 
 1972 — Дара Ролинс, 
 1984 — Марко Вуйин, 
 1988 — Әндрү Гудлок, 
 1992 — Алмас Гатауллин,

БЭК 4 — Цицерон, борынгырим сәясәтчесе, фәлсәфәче.
 1906 — Эли Дюкоммен, Швейцария журналисты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1914 — Пётр Кротов, 
 1921 — Георгий Тал-Морза, 
 1926 — Шәкүр Рәхимов (Шәкүр Карак), атаклы ат карагы.
 1937 — Габбас Дәүләтшин, 
 1937 — Хәлил Терегулов, 
 1937 — Шакир Төхвәтуллин, 
 1956 — Решат Нури Гүнтекин,  
 1972 — Зариф Закиров,  
 1974 — Николай Ливанов, зоология галиме, профессор.
 1974 — Николай Пестонов, 
 1980 — Николай Мельников,  
 1982 — Мәрван Җангиров,  
 1985 — Салих Батыев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1992 — Аркадий Эсхель,  
 1992 — Госман Хәбибуллин,  
 2004 — Зузана Наварова, 
 2006 — Әмир Нигъмәтҗанов, 
 2009 — Аркадий Нестеров, 
 2012 — Антон Геращенко, 
 2014 — Борис Назаров,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
7 декабрь
Икенде намазы

Икенде намазы (гасыр —  салат әл-ʿаср) — төштән соңгы (кич алды) намазы. 4 рәкәгатьтән фарыздан тора. 4 рәкәгать сөннәт гайре мүәккәдә (даими булмаган сөннәт). Бу намаз Коръәндә телгә алына (2:238), һәм Әл-Гасыр исемле кечкенә сүрә бар.

Икенде намазын үтәү вакыты 
Икенде намазы үтәлергә тиешле вакыт дәвере:
 Намазны башлау вакыты төрле мәзһәбләрдә бераз аерыла. Хәнәфи мәзһәбендә бу намаз, җисемнәрнең шәүләләре җисем биеклегеннән ике тапкыр артык һәм плюс төш вакытындагы шәүләсе озынлыгында булганда, башлана. Башка өч мәзһәб буенча, икенде намазы җисем шәүләсе җисем биеклеге плюс төш вакытындагы озынлыгында булганда башлана.

 Кояш баткач, Икенде вакыты бетә. Әмма кояш алсу яки кызыл-сары төскә кергәч, намаз уку мәкруһ санала.

Әдәбият

Искәрмәләр 

Намаз
Ахшам намазы

Ахшам намазы (ахшам —  намаз-е ақшам, мәгъриб —  салат әл-мәғриб) — кояш баткач укыла торган намаз.

Биш вакыт көндәлек намазның исәп буенча дүртенчесе. Намазлар Исламның биш баганасының икенчесен тәшкил итәләр. 5 рәкәгатьтән тора: 3 рәкәгать фарыз һәм аннары 2 рәкәгать сөннәт. 

Бу намазны уку вакыты бик кыска (бигрәк тә түбән киңлекләрдә). Рамазан вакытында ахшамга азан, авыз ачу вакыты җиткәнне күрсәтә.

Ахшам намазын уку вакыты:
 Башлану вакыты: Кояш тулысынча батканнан соң
 Тәмамлау вакыты: Күктән кызыллык китеп, тулы караңгылык җиткәч.

Әдәбият

Искәрмәләр 

Намаз
Ястү намазы

Ястү намазы (гыйшаэ —  салат әл-ʿишаʾ) — төнге намаз. Көндәлек мәҗбүри бишвакыт намазның соңгысы. 4 рәкәгать фарыздан һәм 2 рәкәгать сөннәттән тора.

Ястү намазын уку вакыты 
Кичке шәфәкънең юкка чыгуы белән башлана һәм таң атканчы дәвам итә. Төн уртасына кадәр уку әйбәтрәк санала, чөнки кайбер галимнәр моның мәҗбүри икәнлеген әйтәләр.

Әдәбият

Искәрмәләр 

Намаз
Җомга намазы

Җомга намазы (җомга —  намаз-е җом‘ә,  салат әл-җом‘әһ) — җомга көн төштән соң укыла торган җәмәгать намазы. Өйлә намазы вакытында укыла. Кешеләр саны биш кешедән ким булмаска тиеш. Намаз азан укылганнан соң башлана. 4 рәкәгать намаздан соң, яңадан азан укыла. Шуннан соң имам җомга хөтбәсен укый, һәм икамәттән соң, 2 рәкәгать фарыз һәм 4 рәкәгать сөннәт намаз үтәлә һәм гомуми дога кылына.

«Ий иман китереп ышанучылар, әгәр җомга көн җомга намазына азан әйтелсә, эшләрегезне вә сәүдәләрегезне куеп намаз укырга, вәгазь тыңларга ашыгыгыз. Бу эш сезнең өчен хәерледер. Әгәр бу эшнең файдасын белсәгез икән!» (Изге Коръән, 62:9)

Мөхәммәд пәйгамбәр хәдисендә бу көн турында болай әйткән: «Җомга — көннәрнең хуҗасы [башлыгы]! Бу көн Ураза бәйрәме һәм Корбан бәйрәменнән дә хәерлерәктер», һәм шулай ук әйткән: «Кем җомга намазын өч тапкыр рәттән калдыра — аның йөрәге Раббысы тарафыннан ябылачак».

Җомга намазы ир-атлар өчен генә мәҗбүри. Хатын-кызлар, балалар, мосафирләр, коллар һәм физик яктан хәлсезләргә җомга намазы мәҗбүри түгел. Әгәр дә килсәләр, бу намаз алар өчен өйлә намазы буларак санала.

Сылтамалар 
 Җомга намазы 
 Ирекле керүдән сакланган ябык урында җомга намазы  
 Җомга

Искәрмәләр 

Намаз
Әхсән Баян

Әхсән Баян (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов) — татар әдибе, шагыйрь, прозаик һәм драматург, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1988), Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1999), Татарстан Республикасының халык шагыйре (2004).

Биография 
Әхсән Баянов 1927 елның 8 декабрендә Башкортстанның Илеш районы Әшмән авылында туган.  Аның нәсел шәҗәрәсе борынгы татар морзалары һәм дин әһелләре токымына барып тоташкан. 1943 елда күрше Ишкар авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, берничә ел колхозда эшли, аннары 1947–1950 елларда район үзәге Югары Яркәйдәге Мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе хезмәтендә була. Шунда, төп эшеннән аерылмыйча, урта мәктәпне тәмамлый. Бер ел авылда укытучылык иткәннән соң, 1951 елда Казанга килә һәм Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1956 елда университетны тәмамлаганнан бирле Әхсән Баянов озак еллар журналистика өлкәсендә эшли. 1956–1962 елларда «Социалистик Татарстан» газетасы редакциясендә башта хәбәрче, соңыннан әдәбият–сәнгать бүлеге мөдире, 1962–1966 елларда «Казан утлары» журналының җаваплы сәркатибе, 1977–1981 елларда исә шул ук журналның баш редакторы урынбасары вазифаларын башкара.

Әхсән Баянов шигырьләре республика матбугатында 1951 елдан күренә башлый. 1959 елда «Диңгез шавы» исемле беренче җыентыгы басылып чыга. Хәзерге көндә ул шигъри әсәрләре тупланган дистәдән артык китап авторы. Аның күп санлы лирик һәм фәлсәфи-публицистик шигырләре, балладалары, «Яшел мәйдан» (1957), «Диңгез шавы» (1958), «Мират»(1959), «Сез аңларсыз мине» (1963), «Сәяхәтнәмә» (1969), «Һәйкәл» (1970), «Кышкы чәчәкләр» (1974) кебек поэмалары бүгенге татар поэзиясе хәзинәсендә лаеклы урын алып торалар.

Әхсән Баян проза һәм драматургия жанрларында да нәтиҗәле эшли. Нигездә сугыш алды, сугыш вакыты һәм сугыштан соңгы авыл тормышы вакыйгаларына бәйләп, кешеләр арасындагы катлаулы мөнәсәбәтләрне чагылдырган «Яшьлегемне эзлим» (1966), «Дүрт монолог» (1968), «Тау ягы повесте» (1972), «Төлке тоту кыен түгел» (1975), «Тавыш – табигать бүләге» (1977), «Аязучан болытлы һава» (1978), «Аргы яр» (1979) повестьлары һәм «Ут һәм су» (1971), «Таш китап» (1981) романнары укучылар һәм әдәби җәмәгатьчелектә зур кызыксыну уята. 
Әдипнең «Күзләре нинди иде» һәм «Һәйкәл» исемле драмалары төрле театр сәхнәләрендә куелды, ә «Тау ягы повесте» буенча телевидение өчен өч серияле нәфис фильм дә эшләнде.

Әхсән Баян әдәби иҗат эшен җәмәгать эшләре белән тыгыз бәйләп бара. Ул 1974 елдан бирле Татарстан Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы. Шулай ук озак еллар «Казан утлары» журналы һәм «Идел» әлманахы редколлегияләренең әгъзасы булып торды.

Әхсән Баян 2013 елның 8 маенда Татарстанның Кама Тамагы районында Җәмәки авылында тормыш иптәше янына җирләнгән.

Бүләкләр 
Әдәбиятны үстерү өлкәсендәге хезмәтләре өчен Әхсән Баянов 1977 елда «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнде.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Әхсән Баянов 
 Әхсән Баян вафат

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар драматурглары
Тукай премиясе лауреатлары
Ихлас сүрәсе

Әл-Ихлас сүрәсе (Кольһүаллаһ)- Коръәндәге 112нче сүрә, 4 аятьтән тора. Бөтен галимнәр дә аны Мәккәдә иңгәнлеген әйтәләр. Татар халкы күбрәк бу сүрәне Кольһүаллаһ дип йөртә. Моннан тыш «Әт-Тәүхид» (Аллаһның барлыгы-берлеге хакында), «Сүрәтүт-Тәфрид», «Сүрәтүт-Тәҗрид», «Сүрәтүн-Нәҗәт», «Сүрәтүл-Виләйәһ» дип тә атыйлар.

Иңү сәбәбе:мөшрикләр Мөхәммәд галәйхис-сәлам янына килеп:«Йә Мөхәммәд! Безгә Раббыңның кемнән, кайсы нәселдән килеп чыкканлыгы турысында сөйлә әле!» – дип әйтәләр. Һәм бу сүрә моңа җавап булып иңә.

Сылтамалар 
 Әл-Ихлас сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Коръән сүрәләре

Сүрә 

Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим.
  - بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ1. Куль һүәллаһу әхәд. - قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ

2. Аллаһүс-самәд. - ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ

3. Ләм йәлид үә ләм йүүләд. - لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ

4. Үә ләм йәкүл-ләһү күфүән әхәд. -  وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌۢ

Тәрҗемә:

«Шәфкатьле Рәхимле Аллаһ исеме белән... -  بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ   
 Әйт:«Ул – Аллаһ – берәү генә! - قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ
 Аллаһ – мәңге булучы. - ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ
 Ул тудырмады да һәм тумады да, - لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ
 һәм һичбер нәрсә дә аңа тиң түгел». - وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌۢ

Искәрмәләр

Әдәбият 

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Коръән сүрәләре
9 декабрь

9 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 22 көн кала.



БМО – Халыкара ришвәтчелек белән керәшү көне (, , )..

— Милли каһарманнар көне.
  — Хәрби көчләр көне.
  Россия — Ватан каһарманнары көне (, ).
  — Бәйсезлек көне.
  — Конституция көне.
  — Илкүләм дәүләт дөньявилыгы көне (, , ).

:
 Логопедлар көне
 Алкоголизмны җиңеп чыкканнар көне

1824 — Аякучо янында сугышында Перу җиңүе аның бәйсезлеген ачыклый.
 1953 — «Азатлык радиосы»ның татар һәм башкорт телләрендәге беренче тапшыруы чыга.

1742 — Карл Вилһелм Шееле, 
 1839 — Николай Кашкин, 
 1849 — Егор Вагнер, 
 1868 — Фриц Һабер, 
 1873 — Николай Сибилев, 
 1881 — Әхмәтвафа Бәхтияров, 
 1894 — Владислав Равдоникас, 
 1895 — Долорес Ибаррури, 
 1900 — Хәсән Туфан, татар шагыйре.
 1904 — Пелагея Вершилова, 
 1908 — Константин Семендяев, 
 1910 — Әсма Шайморатова, 
 1917 — Җеймс Рейнвотер, 
 1918 — Николай Родимов, 
 1919 — Вильям Липском, 
 1925 — Абдулла Али, 
 1926 — Рәмзиә Тарсинова, 
 1926 — Һенри Вей Кендалл, 
 1931 — Әхәт Уразмәтов, татар сәнгатькәре, артист.
 1940 — Зөфәр Сәхәбиев, 
 1944 — Морат Аджи, тарихчы, тюрколог.
 1945 — Мирас Иделбаев, башкорт язучысы, мөгаллим.
 1945 — Нәҗибә Әминева, татар шагыйрәсе.
 1947 — Идият Әширов, татар шагыйре.
 1954 — Жаң-Клод Юңкер, 
 1955 — Риф Сәхәбетдинов, 
 1956 — Имангали Ташмөхәммәтев, 
 1963 — Алексей Песошин,  ТР премьер-министры (2017 елдан).
 1971 — Вадим Соколов, 
 1972 — Миңнинур Сәетова-Гыйззәтуллина, 
 1982 — Евдокия Гречишникова, 
 1994 — Диләрә Фәттахова, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты.

1574 — II Сәлим, 
 1921 — Владимир Мальмберг, 
 1925 — Рифат Гаспринский, «Тәрҗеман»ның нәшир-мөхәррире.
 1934 — Митрофан, 
 1937 — Нилс Густаф Дален, 
 1941 — Василий Хрущев, 
 1941 — Дмитрий Мережковский, рус язучысы, шагыйрь, драматург.
 1954 — Юныс Ибәтуллин, Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре генерал-майоры.
 1958 — Николай Трифонов, 
 1971 — Ральф Банч, дипломат, хокук яклаучысы, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1975 — Гази Кашшаф, татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
 1977 — Клариса Лиспектор, 
 1984 — Виктор Сивец, 
 1991 — Владимир Графов, 
 1995 — Генрих Бухин, 
 2001 — Рәфыйк Нәфыйков, 
 2005 — Виктор Винтер, 
 2007 — Эмилия Штина, альголог, профессор, РСФСР Югары шурасы депутаты.
 2015 — Василий Перчаткин, 
 2018 — Михаил Глухов, 
 2018 — Риккардо Җаккони, 
 2018 — Юныс Йосыпов, 
 2019 — Салават Әскаров, 
 2020 — Вячеслав Кебич, 
 2020 — Рафаил Ильясов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
9 декабрь
Фәләкъ сүрәсе

Әл-Фәлә́къ сүрәсе́ (гар. Таң) – Коръәндәге 113нче сүрә, 5 аятьтән тора. Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләренә (Ән-Нәс белән бергә) керә. Сүрә Мәккәдә иңгән, кайбер мөфәссирләр әйтүенчә – Мәдинәдә.

Иңү сәббәбе: Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәллам, яһүдләрнең сихерләре аркасында, авырып китә. Шуннан соң ике фәрештә аңа бозу әйберләре ташланган коены күрсәтәләр. Җәбраил фәрештә Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәлламгә Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төенне чишкән саен, аларны укып, Расүлуллаһ терелә.

Сылтамалар 
 Әл-Фәлә́къ сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла

Коръән сүрәләре

Сүрә 

Бисмил-лә́һир-рахмә́нир-рахи́м.
Куль әгъу́зү би-раббиль-фәләко 1. миң шәрри мә́ халәко 2. үә миң шәрри гъа́сикыйн изә́ үәкаб 3. үә миң шәррин-нәффә́сә́ти филь-гъукаде 4. үә миң шәрри хә́сидин изә́ хәсәде 5. 

Тәрҗемә:

«Шәфкатьле. рәхимле Аллаһ исеме белән...
 Әйт:«Таң Раббысына сыенамын,
 яратылган нәрсәнең явызлыгыннан,
 һәм дөньяны караңгы каплап алган вакыт явызлыгыннан,
 һәм төеннәргә өрүчеләрнең явызлыганнан,
 һәм көнләүченең көнчелегеннән».

Искәрмәләр

Әдәбият 

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Коръән сүрәләре
Нәс сүрәсе

Ән-Нәс сүрәсе́ (гар. سورة الناس, кешеләр) – Коръәндәге 114нче – соңгы сүрә, 6 аятьтән тора. Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләренә (Әл-Фәләкъ белән бергә) керә. Сүрә Мәккәдә иңгән(Әл-Фәләкъ белән бергә иңә), кайбер мөфәссирләр әйтүенчә – Мәдинәдә.

Иңү сәббәбе: Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәллам, яһүдләрнең сихерләре аркасында, авырып китә. Шунан соң ике фәрештә аңа бозу әйберләре ташланаган коены күрсәтәләр. Җәбраил фәрештә Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәлламгә Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төенне чишкән саен, аларны укып, Расүлуллаһ терелә.

Сүрә 

Бисмил-лә́һир-рахмә́нир-рахи́м.
Куль әгъу́зү би-раббин-нә́с 1. мә́ликин-нә́с 2. илә́һин-нә́с 3. миң шәрриил-үәсүә́силь-ханнә́с 4. ләзи́ йүәсьүисү фи́ судү́рин-нә́с 5. минәл-җиннәти үән-нә́с 6. 

Тәрҗемә:

«Шәфкатьле. рәхимле Аллаһ исеме белән...
 Әйт:«Кешеләрнең Раббысына сыенамын,
 кешеләрнең падишаһына,
 һкешеләрнең илаһына,
 вәсвәсә салучының, качучының явызлыганнан,
 кешеләнең күкрәкләрен вәсвәсәләүчедән,
 җеннәрдән һәм кешеләрдән».

Искәрмәләр

Әдәбият 

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Коръән сүрәләре
Нобель премиясе

Но́бель пре́миясе (швед. Nobelpriset, ингл. Nobel Prize) — данлыклы фәнни тикшеренүләр, зур ачышлар яки җәмгыятьнең һәм мәдәниятнең үсешенә зур өлеш керткән өчен тапшырылган, иң престиж халыкара премияләрнең берсе.

Премия белән оешмалар түгел, ә бары тик аерым шәхесләр генә бүләкләнә ала (Тынычлык өчен Нобель премиясеннән тыш). Нобель премиясе гомердә бер тапкыр гына тапшырыла ала һәм кеше вафат булганнан соң бирелми (2011 елда искәрмә ясалды).

Премияләр ел саен әлеге өлкәләрдә биреләләр:
 Физика — 1901 елдан, Швеция;
 Химия — 1901 елдан, Швеция;
 Физиология һәм медицина — 1901 елдан, Швеция;
 Әдәбият — 1901 елдан, Швеция;
 Икътисад — 1969 елдан, Швеция;
 Тынычлык — 1901 елдан, Норвегия.

Тарих 

Нобель премияләрен Альфред Нобель васыяте буенча тапшыралар. 1895 елның 27 ноябрендә төзелгән васыятьтә ул байлыгын биш өлешкә бүлеп, биш өлкәдә премияне тапшыруны яза. Аеруча, ул премия тапшырылган кешеләр милләте исәпкә алынырга тиеш түгел, дип ассызыклый.

1969 елдан бирле исә Швеция банкы карары буенча Нобель исемендәге икътисад өлкәсендә дә премия тапшырыла. Аны тапшыру шартлары башка Нобель премияләре белән тәңгәл.

Нобель премиясе күләме 

Нобель фонды 1900 елда бәйсез, табышсыз оешма буларак ачылды. Башлангыч капиталын 31 млн швед кронасын тәшкил итте. Беренче премияләрнең күләме 150 000 крона булды.

 2003 елда — 1,35 млн. $
 2004 елда — 1,32 млн. $
 2005 елда — 1,3 млн. $
 2006 елда — 1,47 млн. $
 2007 елда — 1,542 млн. $
 2008 елда — 1,399 млн. $
 2009 елда — 1,45 млн.$
 2010 елда — 1,5 млн. $
 2011 елда — 1,4 млн. $

Кызыклы мәгълүматлар 
 Нобель премиясе математика өлкәсендәге казанышлар өчен бирелми.

Шулай ук кара 
 Шнобель премиясе
 Бальцан премиясе

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 Нобель премиясенең барлык лауреатлары
 American Nobel Prize Winners 1901—2004
 Россия нобель премиясе лауреатлары  

1901 елда барлыкка килделәр

bat-smg:Nuobele premėjė
1906 ел



Вакыйгалар 
 15 март — «Роллс-Ройс» ширкәте теркәлә.
 23 июль — Беренче осетин телендәге газетаның («Ирон газет») беренче номеры чыга.
 12 сентябрь — «Азат халык» газетасы ябыла, аның мөхәррире Галиәсгар Камал мәхкәмә алдында җавап тота.
 10 октябрь — Уфада Зыя Камали «Галия» мәдрәсәсен ача.
 10 декабрь — Тынычлык Нобель премиясе Теодор Рузвельтка бирелә (американ сәясәтчесе, АКШ президенты).
 22 декабрь — Казанда беренче публик татар спектакле күрсәтелә.

Туулар 

 3 гыйнвар — Сәет Шәрәфиев, 1943-1950, 1957-1959 елларда Татарстан АССР хөкүмәте рәисе. 
 15 февраль — Муса Җәлил, татар шагыйре, сугыш каһарманы.
 19 февраль — Александр Ключарев, композитор.
 29 март — Тамара Ханым, биюче, ССРБ халык артисты.
 6 июнь — Әсгать Айдар, шагыйрь.
 12 июнь — Ләбиб Гыйльми, татар язучысы.
 15 июнь — Абдулла Гомәр, тәрҗемәче.
 23 июнь — Вольфгаң Көппен, алман язучысы.
 29 сентябрь — Габдрахман Минский, язучы.
 25 октябрь — Яныш Ялкайн, чирмеш язучысы.
 1 ноябрь — Сара Садыйкова, татар композиторы.
 6 ноябрь — Никон Егоров, полковник, космонавтлар укытучысы.
 19 декабрь — Леонид Брежнев, 1964 елдан 1982 елга кадәр ССРБ җитәкчесе.
 24 декабрь — Джеймс Чейз, инглиз детективлар язучысы.

Вафатлар 

 1 апрель — Коста Хетагуров (Хетæгкаты Къоста), осетин әдәбиятына нигез салучы.
 19 апрель — Пьер Кюри, физик, химик. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1903).
 5 июль — Жюль Бретон, француз рәссамы.
 10 декабрь — Əхмəт Хөсəенов, татар меценаты.

1906 ел
Еллар
1890 ел



Вакыйгалар 
 10 июль — Вайоминг АКШ-га 44-нчы штат булып керә.

Туулар 

 27 май — Константин Иванов, чуаш мәгърифәтчесе, шагыйрь. 
 29 июль — Гали Рәфикый, татар язучысы, педагог, галим.
 4 август — Габделхаликъ Садриев, татар драматургы.
 15 сентябрь — Агата Кристи, инглиз язучысы.
 15 сентябрь — Шәйгардан Шәймәрдәнов,  дәүләт һәм сәясәте эшлеклесе.
 23 сентябрь — Фридрих Паулюс, генерал-фельдмаршал.
 25 октябрь — Афзал Таһиров, татар язучысы.
 10 декабрь — Әхмәтзәки Вәлиди, башкорт милли бәйсезлеге өчен керәшкән лидер, тюрколог, фәлсәфә докторы.
 Хәмзә Долотказин, мәгърифәтче, татар мәктәпләрен оештыручы, укытучылар әзерләүче уку йортлары башлыгы.
 Кыям Юлдашев, җәдитче мөгаллим, шагыйрь.
 Заһирә Байчурина, татар шагыйрәсе.
 Гомәр Байчурин – Татарстан дәүләт эшлеклесе.
 Сабит Яхшыбаев, беренче татар сәхнә рәссамы.

Вафатлар 

 29 июль — Винсент Ван Гог, голланд рәссамы.
 11 август — Андрей Лихачев, химаяче, археолог, нумизмат.

1890 ел
Еллар
1948 ел



Вакыйгалар 
 1 май — КХДҖ барлыкка килде.
 26 май — КАҖ-дә апартеид сәясәте башлануы турында игълан ителде.
 29 июль — Лондонда Олимпия уеннары ачыла.

Туулар 

 25 гыйнвар — Геннадий Прытков, драма артисты.
 17 февраль — Мидхәт Әхмәтов, татар шагыйре.
 7 март – Шамил Тарпищев, ССРБ-ның һәм Русиянең атказанган тренеры.
 10 март – Әхтәм Әбүшахманов, РСФСР атказанган артисты.
 22 март — Эндрю Ллойд-Уэббер, инглиз композиторы.
 15 апрель — Рафис Могыйнов, хәрби журналист.
 15 май — Сәет Рәинбәков, опера җырчысы (бас), Татарстанның халык артисты.
 31 май — Светлана Алексиевич, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2015).
 17 июнь — Ринат Баттал, язучы.
 21 июнь — Иэн Макьюен (Ian McEwan), инглиз язучысы.
 22 июнь — Альберт Сафин, татар язучысы.
 27 июнь — Фәннур Сафин, татар шагыйре.
 28 июнь — Сергей Бодров (1948), кинорежиссёр, продюсер, сценарист.
 27 июль — Клара Хәйретдинова, татар җырчысы.
 30 июль — Жан Рено, француз актеры.
 30 июль — Нәҗип Исмәгыйлев (Нәҗип Нәккаш), әдәбият галиме, хаттат.
 1 август — Ринат Закиров, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты җитәкчесе.
 24 август — Жан-Мишель Жарр, француз музыканты, композитор.
 28 август — Наталья Гундарева, РСФСР халык артисты.
 30 август — Виктор Скумин, Скумин синдромы.
 1 сентябрь — Альберт Әсәдуллин, татар җырчысы.
 22 сентябрь — Александр Патраков, театр рәссамы, Тукай премиясе лауреаты (2000).
 1 октябрь — Таң Еникеев, театр рәссамы, Башкортстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Русиянең дәүләт премиясе иясе.
 10 октябрь — Сергей Саначин, ТР атказанган архитекторы. 
 12 октябрь — Тәлгат Таҗетдин, мөфти.
 17 октябрь — Марго Киддер, Канада-АКШ кино актрисасы.
 10 декабрь — Ринат Мөхәммәдиев, язучы.
 22 декабрь — Николае Тимофти, 2012-2016 елларда  Молдова президенты.
 23 декабрь — Әхәт Гаффар, язучы.
 27 декабрь — Жерар Депардьё, француз актёры.

Вафатлар 

 30 гыйнвар — Маһатма Ганди, Һиндстан сәясәтчесе.
 3 март — Кәлимулла Хәсәнов, 2-нче патша Думасы һәм Милли Мәҗлес депутаты.
 23 март — Николай Бердяев, рус фәлсәфәчесе.
 30 август — Виктор Скумин, рус галим (Скумин синдромы).
 11 сентябрь — Мөхәммәт Гали Җиннаһ,  бәйсез Пакистан дәүләтен оештыручы.
 5 октябрь — Каюм Мифтахов, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.
 25 октябрь — Шиһап Рамазанов, телче галим.
 23 ноябрь — Гозәир Хаҗибәков, композитор, ССРБ халык артисты.

1948 ел
Еллар