alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ллой Болл

Ллой Джеймс Болл ()- Казанның Зенит-Казан волейбол клубының элекке уенчысы. Американың Индиана штатында 1972 елның 17 февралендә туа.

Кечкенәдән волейбол һәм баскетбол белән шөгыльләнә. Ләкин әтисе волейбол тренеры булганлыктан волейболны сайлый.

Казанга волейболчыны 2006 елны, ул чактагы тренер, Виктор Сидельников чакыра.
Зенитка кадәр ул 
 1996 һәм 1999/2000 — «Университет Пердью» (Форт- Уэйн, АКШ)
 1996—1999 — «Торэй Эрроуз» (Мисима, Япония)
 2000—2004 — «Модена» (Италия)
 2004—2006 — «Ираклис» (Сәләник, Греция)
клубларында уйный.

Уңышлары

АКШ җыелмасы белән

 Олимпия уеннары уенчысы  (1996, 2000, 2004, 2008).
 Олимпия чемпионы (2008).
 Дөнья чемпионатының көмеш призеры (1994).
 Дөнья лигасы җиңүчесе (2008).
 NORCECA чемпионы  (2003, 2007).
 Панамерика уеннары көмеш призёры (1995).
 Америка Кубогы иясе(2007).

Клуб карьерасы

 Япония чемпионаты көмеш призёры (1999).
 Италия чемпионы (2001/02).
 Италия чемпионаты көмеш призёры  (2002/03).
 Греция чемпионы  (2004/05).
 Греция чемпионаты көмеш призёры (2005/06).
 Греция Кубогы (2004) һәм Суперкубогы иясе(2005).
 Россия Чемпионы (2006/07, 2008/09, 2009/10, 2010/11[5][6]).
 Бронзовый призёр чемпионата России (2007/08).
 Россия Кубогы (2007, 2009) һәм Суперкубогы иясе (2010).
 Чемпионнар Лигасы җиңүчесе (2007/08).
 Чемпионнар Лигасы финалисты (2002/03, 2004/05, 2005/06, 2010/11).
 Ауропа волейбол конфедерациясе Кубкы иясе (2003/04)

Шәхси 

 Дөнья кубогының иң яхшы подачачысы  (1995).
 Дөнья кубогының иң яхшы связующие (1999).
 АКШның иң яхшы волейболисты (1998).
 «Дүртәү Финалы» Чемпионнар лигасының иң яхшы связующие(2004/05, 2010/11).
 Дөнья Лигасының иң кыйммәтле уенчысы(2008).
 Дөнья Лигасының иң яхшы связующие(2008).
 Россия чемпионатының иң яхшы уенчысы — Андрей Кузнецов призы иясе(2009).
 АКШ студентлар лигасының передачалар һәм эйслар күләме буенча рекордсмен(1991).
 АКШ җыелмасы рекордсмены(17 яшьендәге милли җыелмадагы дебюты).

2011 елда карьерасын Казанда тәмамлый.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 

 NBC Olympics.com айтында биографиясе .
 Tat Center порталына интервью.
 Peoples.ru сайты.
 zenit-kazan.com сайты.

АКШ спортчылары
«Зенит» ВК уенчылары
Волейболчылар
Элиу Рут

Элиу Рут (; 15 февраль 1845 ел – 7 февраль 1937 ел) — америкалы сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе, юрист, 1912 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Элиу Рут Нью-Йорк штатының Клинтон шәһәрендә Орен Рут һәм Нэнси Уитни Баттрик гаиләсендә туа. Аның әтисе Гамильтон көллиятендә математика профессоры була. Шул көллиятне 1864 елда Элиу тәмамлый. 1867 елда ул Нью-Йорк университетының юридик мәктәбендә укып чыга.  Озакламый юрист эшчәнлеген башлый.

1878 елда Рут Клара Фрәнсис Уэйлска, Scientific American журналы мөхәрире кызына өйләнә.

1883-1885 елларда Нью-Йоркның көньяк округы прокуроры вазифасын үти.

1899-1904 елларда исә президентлар Маккинли һәм Рузвельт вакытында АКШ хәрби министры була. Саклану министры мөддәтендә Хәрби көллияткә нигез сала, Вест-Пойнттагы Хәрби академияны зурайта һәм Милли гвардия өстеннән федераль идарәне көчәйтә.

1905 елда, Джон Хэй вафат булгач, Рузвельт Рутны АКШ Дәүләт сәркатибе итеп билгели. Бу вазифада ул консуллык хезмәтендә реформа үткәрә, Якын Көнчыгышта «ачык ишекләр» сәясәтен хуплый. 1906 елда Рио-де-Жанейродагы өченче Панамерикан конференциясендә катнаша, латинамерикан дәүләтләренең хөкүмәтләрен Һаага солых конференциясендә катнашырга чакыра. 1907 елда Вашингтонда Үзәк Америка солых конференциясен оештыра. 1908 елда Япония белән Рут-Такахира килешүенә кул куя.

1909-1915 елларда Рут Нью-Йорктан сенатор була. 1917 елда, Россиядагы Февраль инкыйлабыннан соң  Рут Россияга махсус миссия белән җибәрелә. Рутның үзеннән кала, ул миссияга Америка хезмәт федерациясе вице-президенты Джеймс Дункан, социалист Чарль Рассел, генерал Хью Скотт, адмирал Джеймс Гленон, Нью-Йорк банкиры С.Бертро,  «Интернешнл Харвестер Компани» компаниясе президенты Сайрус Маккормик  һ.б. керә.

Париж солых конференциясендә катнаша, 1921-1922 елларда Вашингтон конференциясендә АКШ вәкиле була.

Ул 1937 елда вафат була.

Әсәрләр 
 Citizen’s Part in Government. Yale University Press, 1911.
 Experiments in Government and the Essentials of the Constitution. Princeton University Press, 1913.
 Addresses on International Subjects. Harvard University Press, 1916.
 Military and Colonial Policy of the United States. Harvard University Press, 1916.
 Miscellaneous Addresses. Harvard University Press, 1917.
 Men and Policies: Addresses by Elihu Root. Harvard University Press, 1925.

Сылтамалар 
 РУТ (Root), Элиу. // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992. 
  
 The United States and the war, The Mission to Russia (1918)

Чыганак 
 Рус Википедиясендәге мәкалә.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
АКШ дәүләт сәркатипләре
АКШ хәрби министрлары
АКШ юристлары
NGC 3

NGC 3 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

3
3
NGC 4

NGC 4 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

4
4
NGC 5

NGC 5 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

5
5
NGC 11

NGC 11 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

11
11
NGC 12

NGC 12 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

12
12
NGC 15

NGC 15 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

15
15
Морфонология

Морфоноло́гия — теге яки бу телдәге морфемаларның сөйләмдә кулланылышы, ягъни хәрәкәте вакытында бу морфемалар составында барган фонетик үзгәрешләрне өйрәнә торган фән, тел белеме тармагы. Морфонология төрле позицияләрдә килгән морфемалар составындагы фонетик чиратлашуларны, аларның составын, морфемаларның куллану үзенчәлекләрен, морфемаларның алломорфларын һ. б. өйрәнә.

Морфонология авазлар, фонемалар, просодемалар, морфемалар, сүзләр, синтагмалар белән эш итә.

Аерым хезмәтләрдә фәнне шулай ук морфофонемика дип атау күзәтелә.

Чыганаклар 
 Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Фонология
Тел белеме бүлекләре
Зур Эт VY

Зур Эт VY (VY Canis Majoris, VY CMa) — Зур Эт йолдызлыгының йолдызы, гадәттән тыш зур йолдыз. Бәлки, иң зур йолдыз һәм иң якты йолдызлардан берсе йолдыз булып тора. Бу гаять зур йолдыз 1500 парсек (5000 яктылык елы) ераклыкта урнашкан.

2005 елда йолдызның радиусыны хисапладылар. Ул 1420 Кояшныкы радиусы колачында ята. Әгәр VY CMa безнең Кояш урынына куйсак, аның өслеге Сатурн орбитасына җәелеп җитә. Йолдызның төп нурланышы инфракызыл яктылыкта була. Йолдызның өслегенең температурасы бик түбән һәм 3000 °C тәшкил итә. Йолдызның тыгызлыгы якынча 0,000005–0,00001 кг/м³ тәшкил итә (чагыштыру өчен, 0 °C та һаваның тыгызлыгы 1,2929 кг/м³ тәшкил итә).[2]

Йолдызның хасиятләре турында капма-каршы фикерләр бар. Берсе караш буенча — бу бик эре кызыл гадәттән тыш зур йолдыз. Икенчесе — бу бик зур кызыл үтә зур йолдыз һәм аның диаметры Кояшныкыннан 2000 түгел, ә 600 тапкыр зуррак. Бу очракта аның зураюе киләчәктә дәвам итәчәк.

Моны да кара 
 Иң эре йолдызлар исемлеге
 Гадәттән тыш зур йолдыз
 Кызыл үтә зур йолдыз
 Киль η
 Пистолет йолдызы
 Мира

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Зур Эт йолдызлыгы
Гадәттән тыш зур йолдызлар
Кызыл якты зур йолдызлар
Меритократия

Меритократия (турыдан-туры «лаеклылар хакимияте»,  – лаек һәм  - хакимият, идарә) – дәүләттә җитәкче вазифаларда,  чыгышка һәм байлыкка карамастан, иң сәләтле һәм лаеклы кешеләр булырга тиешлеген раслаучы идарә принципы. Күбесенчә ике мәгънәдә кулланыла. Терминның беренче аңлатмасы аристократия һәм демократияга капма-каршы булган системага тәңгәл килә. Икенче, иң таралган мәгънәсе хезмәт сөючән һәм сәләтле кешеләргә, алар киләчәктә ирекле конкуренция шартларында җәмгыятьтә югары урынга ирешергә  мөмкинлек алсыннар өчен, башлангыч шартлар барлыкка китерүне күздә тота.

Терминның тарихы 
Термин беренче тапкыр инглиз социологы Майкл Янг тарафыннан «Меритократиянең күтәрелүе, 1870-2033» антиутопиясендә кулланыла (1958 ел), анда кешенең җәмгыятьтәге урыны аның интеллект коэффициенты (IQ) белән билгеләнүче футуристик җәмгыять сурәтләнә. Китапта мондый система инкыйлабка китерә, һәм нәтиҗәдә гавам тәкәббер, халыктан аерылып беткән элитаны бәреп төшерә. Охшаш сюжетлар башка әдәби әсәрләрдә дә кулланыла.

Соңрак «меритократия» терминыныэ күпкә уңай мәгънәсе барлыкка килә һәм аны мөмкинлекләрнең тигезлеген яклаучылар куллана. Үзегең «Киләчәк постиндустриаль җәмгыять» китабында (1972 ел) Дэниел Бэдд меритократия бюрократияне юкка чыгарачак һәм җәмгыятьнең социаль төзелешен үзгәртәчәк, дип саный.  Көнбатыш социологияда неоконсервантизм тарафдарлары да охшаш карашларга ия булалар.

Чынга ашыру 
Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, Кытай үз тарихының кайбер чорларында меритократик системаны чынга ашыруга якын була. Мәсәлән, Сун династиясе вакытында имтиханнарның өч баскычлы системасы кулланыла, аның ярдәмендә идарәче вазифаларына сәнгатьне, конфуцианлыкны һәм идарә проблемаларын иң яхшы аңлаучы намзәтләр са	йлап алына. .

АКШта меритократия системасы инде урнашкан, шуңа күрә америкалыларның шәхси казанышлары бары мөмкинлекләрдән, хезмәт сөюдән, әхлактан тора, дигән фикер киң таралган. Тәнкыйтьчеләр исә нәкъ элеккечә, мирас, социаль һәм мәдәни өстенлекләр, хезмәт базарында һәм эшкуарлыкта мөмкинлекләр, уңыш, сыйфатлы белем алу һәм дискриминацияның мөһим роль уйнавын искәртә.

Тәнкыйть 
Меритократия аналитикларының берсе математик Александр Гротендик була, ул математикларның элитар төркеменең эволюциясен даһилар берлегеннән социаль бүлекчәнең ике кастага: мәрхәмәтсез «Югарылар» һәм куркып яшәүче «сазлыклар»га бүленүенә кадәр өйрәнгән..

Меритократиянең кайбер тәнкыйтьчеләре фикеренчә, бу концепцияның төп максаты интеллектуаль элитаның өстенлекләрен аклау..

Чыганаклар

Әдәбият

Татарча 
Татар телендә меритократия турында махсус  әдәбият юк.

Урысча 
 Янг М. Возвышение меритократии // Утопия и утопическое сознание. М.: Прогресс, 1991.
 Дементьева В. В. «Меритократия» Римской Республики: право, ритуал, политическая культура // IUS ANTIQUUM (Древнее право). № 17, 2006. С. 55-65

Шулай ук кара 
 Технократия

Дәүләт
Социология
Геронтократия

Геронтократия (  (geron), иялек килеш ) — карт һәм  (kratos) – хакимият, идарә)  - хакимият иң өлкән кешеләрдә булырга тиеш, дип санаучы идарә принципы.  Термин беренче тапкыр XX гасыр башында этнограф У.Риверс тарафыннан кертелә. Аның теориясе буенча, геронтократия Австралиянең аборигеннарына һәм Океаниянең кайбер халыкларына хас булган. Ләкин, хәзерге күзаллаулар буенча, аксакалларның беренчел җәмгыятьтәге урыны кабиләләрдәге югары хакимиятнең бары бер өлеше генә булып тора.

Нәтиҗәдә, термин публицистикада киң кулланыла башлый; хәзерге вакытта «геронтократия» дип еш кына кадимлек, вазифаларда кешеләрнең алмашынмавы һ.б. хөкем сөрүче идарә ысулын әйтәләр.

Шулай ук кара 
 Героссия
 ССРБда торгынлык чоры
 Геронтофобия
 Геронтология
 Педократия

Сылтамалар 

Дәүләт
Дәүләт формалары
Политология
Идеологик клише
Яшь
Равил Кашапов

Равил Кашапов — җиңел атлетика буенча халыкара класслы спорт остасы, СССР һәм РСФСР чемпионы, укытучы.

Тормыш юлы 
Равил Кашапов Чиләбе өлкәсе Увельский районының Красногорск поселогында 1956 елның 15 ноябрендә туа. Аның беренче тренеры — РСФСР атказанган тренеры, Россиянең атказанган физик культура хезмәткәре Хәниф Мортазин. 1981 елда спорт белән шөгыльләнүен Волгоград дәүләт физик культура институтының Казан филиалындагы спорт медицинасы кафедрасында укыту эше белән бергә алып бара. 1986 елда филиалны Чаллы шәһәренә күчергәч, ул да күченә һәм хәзер дә Равил Кашапов Чаллыда яши һәм эшли.

Спорт карьерасы 
1988 елда Сеулда (Корея) узган XXIV Олимпиадада марафон йөгерүе буенча катнаша һәм 10 урын ала. 
1988 елда Европа кубогында, ә 1998 елда Дөнья кубогында җиңә.
1998 елда Дөнья чемпионатында 100 км йөгерү буенча бронза медаль иясе була. 
2001 елда 100 км йөгерү буенча командалы исәптә Европа чемпионы исемен ала.

3000 м алып 100 км кадәр дистанцияләргә йөгерү буенча күп тапкыр СССР һәм Россия чемпионы була.

Чыганаклар 
 Рекордсмен спорт газетасы

Җиңел атлетика осталары
Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе чемпионнары
Россия чемпионнары
Аурупа чемпионнары
Татар спортчылары
Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халыкара класслы спорт осталары
Болгавар районы

Болгавар районы () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Язикәү авылы.
1935 елның 31 гыйнварында Үзәк башкарма комитетының карары белән, яңа 14 район белән бергә барлыкка килгән. 
Болгавар районы 80гә якын торак урынын берләштерүче 15 авыл җирлегенә бүленгән.

География 
Муниципаль район Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан. Мәйданы 1611 км² тәшкил итә. Төньяктан көньякка 38 кмга, көнбатыштан көнчыгышка 66 кмга сузылган.
Район аша аз сулы Чәрмәсән белән Кармасан елагалары ага.

Демография

Транспорт 
Район территориясеннән Уфа – Самара тимер юлы һәм автомагистраль уза. Куйбышев тимер юлының Болгавар тимер юл станциясе.

Авыл хуҗалыгы 
Район җиренең 85%ы (128 мең га) авыл хуҗалыгы максатларында файдалана. Шул исәптән 105 мең га — басу җирләре.

Җитештерү тармагы 
Районда сәнәгатькә дә азмы-күпме урын бар. Нефть һәм нефть продуктларын куу, авыл хуҗалыгын продукциясен эшкәртү, авыл хуҗалыгы техникасын ремонтлау предпприятиеләре бар. Иң эреләре: Язикәү ЛПДС (куу станциясе, диспетчерлык), «Райсельхозотехника», Болгавар дәүләт кошчылык заводы, завод каршында ит әйберләре цехы, элеватор.  
Дүрт төзелеш оешмасы эшли

Халык 
Рәсми саннар буенча районның милли составы бик чуар. Соңгы рәсми сан алу буенча биредә ярты халык башкортлар, калганнары — татарлар, руслар һәм алманнар яши. Әмма 1989 елда гына татарлар — 60%, башкортлар 8% исәпләнгән. 2000 елда Уфада Башкорт хатын-кызлары җыенына чакыруга каршы район җитәкчелеге үз вәкилләрен җибәрмәде, районда башкорт халкы яшәми дигән җавап белән.. Аларга каршы тарих фәннәре кандидаты Әнвәр Әсфәндияров, чыганаклар буенча районның 35 авылын «тарихи башкорт авыллары» итеп санарга куша. Үзенә ошамаган рәсми статистиканы ул үзенчә «фаш итеп» карый. Янәсе, ниндидер кодрәтле көчләр (Әсфәндияров ул көчләрнең исемнәрен атамый) Болгавар районы халкын дезинформацияләү планын коралар һәм халыкны сәяси провокация корбаннары итәләр. Әсфәндияров районда яшәгән татарларны һәм башка халыкларны үзләрен мотлакъ Канзафәр-би токымы итеп танырга һәм башкорт дип аталырга өнди.

Сан алулар буенча милли состав

Таблицада күрсәтелмәгән халыклардан районда украиннар да яши (2,8%).

Район җирендә туган танылган кешеләр 
 Рөстәм Асаев, җырчы, Татарстанның халык артисты (2022).
 Хәмит Әһлиуллин,
 Нурлан Ганиев (1985), шагыйрь, философия фәннәре кандидаты (2020). Башкортстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары.
 Касыйм Дәүләткилдиев, рәссам.
 Бәкер Дәүләтов,
 Әмирхан Еники, язучы.
 Ренат Еникеев, композитор.
 Гыйлемхан Идрисов,
 Нурия Измайлова, шагыйрә.
 Хаҗиәхмәт Ишбулатов,
 Муса Мөлеков,
 Галимҗан Нигъмәти,
 Гыйниятулла Терегулов,
 Әбүбәкер Терегулов,
 Идрис Туктар, шагыйрь.
 Вәли Хангилдин,
 Рим Хәсәнов, композитор.

Матбугат 
Татар телендә  «Благовар хәбәрләре», русча «Благоварские вести»  (элек «Знамя труда»)  гәҗите нәшер ителә. Атнага өч тапкыр чыга. Гомуми тираж – 4 300 данә. Айга 2 тапкыр башк. «Благовар хәбәрҙәре» гәҗит-кушымтасы чыгып килә.

Искәрмәләр

Чыганак 
 Башкирская энциклопедия
 Мы гордимся ими

Башкортстан районнары
Кече Эт йолдызлыгы

Кече Эт йолдызлыгы () — зур түгел, әмма тәэсирле экватордагы йолдызлык. Җәүза, Бермөгез, Су Аждаһасы һәм Саратан йолдызлыклары белән чикләнә. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары гыйнвар–февраль айларында була. Россиянең бөтен территориясендә күренә, әмма иң яхшысы — көньяк өлкәрендә.

Йолдызлар 
Иң якты йолдызлар: күк йөзенең яктырыш буенча 8 нче йолдыз Прокион (α) һәм Гомәйсаэ (β).
 

Йолдызлыклар
Альфред Нойес

Альфред Нóйес (; 1880—1958) — инглиз язучысы, шагыйрь. Ул күпсанлы балладалары белән мәшһүр.

Тормыш юлы 
Нойес Англиянең Стаффордшир графлыгында урнашкан Вулверһемптон шәһәрендә дөньяга килә. Аның әтисе, Альфред Нойес, латин һәм грек телләрен укытучысы булган. Альфред Эксетер көллиятендә укый, аннары соң Оксфорд университетына керә, ләкин аны тәмамламый.

1914—1923 елларда ул Принстон университетында инглиз әдәбиятын укыта. 1929 елда гаиләсе белән Уайт утравында яши башлый. Барлыгы ике тапкыр өйләнгән була.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Альфред Нойес АКШта һәм Канадада яши. 1949 елда ул кире Англиягә кайта.

1958 елда, 77 яшендә, Альфред Нойес вафат була. Аның кабере Уайт утравында урнаша.

Иҗат 
Альфред Нойес барлыгы алтмышлап китап яза. Алар арасында һәм шигырьләр, һәм хикәяләр җынтыклары, романнар бар. Иҗатында ул классик, традицион әдәби стильны саклый. Альфред Теннисон һәм Уильям Вордсворт традицияләрен дәвам итә.

21 яшендә ул «The Loom of Years» исемле беренче шигырьләр җыентыгын бастыра. 1903—1913 елларда ул тагын 5 җыентыкны бастыра. 1918 елда исә ул хикәяләр җыентыгын бастыра. Моннан соң ул тагын дистәләрчә җыентыклар чыгара. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында, АКШта һәм Канадада яшәгәндә, Альфред Нойес шигырьләрендә инглиз гаскәриләренә мәдхия җырлый. 1953 елда ул үз автобиографисен чыгара.

Аның соңгы шигырьләр җыентыгы 1956 елда чыга.

Сылтамалар 
 Альфред Нóйес иҗаты 

Инглиз шагыйрьләре
Инглиз язучылары
Бөекбритания шагыйрьләре
Бөекбритания язучылары
Стинг

Стинг (), чын исеме Гордон Мәттью Томас Самнер () — британ рок-музыканты, актер, The Police төркеме җитәкчесе (1976—1984). 1984 елдан аерым үзе җырлый.

Стинг — дөньякүләм танылган җырчы. Милләтләргә карамыйча, аны бөтен Җир шары тыңлый.

Искәрмәләр 

Бөекбритания җырчылары
Шәхесләр:Бөекбритания
Гөлнара Сәмитова-Галкина

Гөлнара Самитова-Галкина — олимпия чемпионы, җиңел атлетика буенча Россиянең атказанган спорт остасы.

Тормыш юлы 
Гөлнара Самитова 1978 елда, 9 июльдә Яр Чаллы шәһәрендә туа. Беренче тренеры — Аржевитин Виктор Николаевич. Озак вакыт Миңнулла Чинкин да аның тренеры булып торды. Хәзер Суворов Геннадий Михайлович белән шәгыльләнә.

Спорт карьерасы 
2003 елда Италиядә узган Европа кубогында 3000 м каршылыклар белән йөгерү буенча беренче була. Әлеге елда ул Дөнья чемипионатында 5000 м дистанциягә йөгерү буенча ярышларда 7 урын ала.

2004 елда узган Европа кубогында (Быгдоша, Польша) 3000 м йөгерү ярышларында җиңә, ә кышкы Дөнья чемпионатында (Будапешт, Маҗарстан) 1500 м йөгерү ярышлары нәтиҗәсендә бронза медаль белән бүләкләнә.

2008 елда Кытайда узган XXVIII Олимпия уеннарында стипльчез (каршылыклар белән 3000 м йөгерү) ярышларында Гөлнара Самитова-Галкина беренче килә. Шуны да әйтергә кирәк, бу дисциплина буенча Олимпия уеннарында ярышлар беренче тапкыр уздырыла һәм, шулай итеп, Гөлнара — тарихта беренче тапкыр 3000 м каршылыклар белән йөгерү буенча олимпия чемпионы. Шул ук Олимпиадада ул 5000 м йөгерүдә дә катнаша, ләкин 4 урын ала.

Татарстан флагы 
Пекин Олимпиадасында алтын медаль алган Гөлнара Сәмитова- Галкина җиңүдән соң Россия флагы белән бергә Татарстан флагын да тотып стадионда йөгереп уза. Татарстан флагын да, куш тырнаклар эчендә әйткәндә, “дөньяга чыгарган” өчен Гөлнара алтын медальдән һәм чемпионлыктан колак кага яза.
 
“Моның өчен минем медальне кире ала яздылар. Чөнки Олимпия уеннарында ике флаг белән булу рөхсәт ителми. Икенче көнне безнең белән булган бөтен түрәләр, җитәкчелек бу проблеманы хәл итте. Анда бик зур конфликт булды”,-ди Гөлнара Самитова-Галкина.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2009 — Дуслык ордены (РФ)
  РФ атказанган спорт мастеры

Чыганаклар 
 «Рекордсмен» спорт газетасы

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Гөлнара Сәмитова-Галкина олимпия рекорды куйды
 Гөлнара Сәмитова-Галкина Чаллының мактаулы кешесе исемен алды

Россиянең атказанган спорт осталары
Олимпия чемпионнары
Җиңел атлетика осталары
Россия спортчылары
Татар спортчылары
Мигель де Сервантес

Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра () — дөньякүләм танылган испан язучысы, шагыйрь, драматург. Испан теленә гаять зур йогынты ясаган шәхес, испан телен еш кына la lengua de Cervantes (Сервантес теле) дип атыйлар. Беренче чиратта дөнья әдәбитының иң күренекле әсәрләренең берсе, «Дон Кихот» романы авторы буларак билгеле.

Алкала-де-Энарес исемле шәһәрдә дөньяга килә. Италия, Наварино, Тунис, Португалия һәм башка хәрби кампанияләрдә катнаша. 1575—1580 елларда Алжирда әсирлеккә эләгә дип санала.

1584 елда Каталина Паласиос де Саласарга өйләнә. Ә 1585 елда ул үзенең беренче зур әсәрен («La Galatea» — «Галатея») бастыра. 1604 елда аның зур популярлык яулаган «Дон Кихот» романының беренче өлеше чыга. 1616 елга кадәр ул икенче өлешне яза. Ләкин әсәрләр язу аңа табыш китерми, Сервантесның бик хәерче яшәгәне мәгълүм.

1616 елда Мигель де Сервантес вафат була. Аның күпчелек әсәрләре шуннан соң гына дөнья күрә.

Язучы хөрмәтенә Меркурийдагы кратерга аның исеме бирелә. Шулай ук 1966 елда аңа багышланган ССРБ почта маркасы чыга.

Искәрмәләр 

Испан язучылары
Испан шагыйрьләре
Испания драматурглары
Испания язучылары
XVI гасыр драматурглары
Алексей Казаков

Алексей Казаков — волейбол буенча Россиянең атказанган спорт остасы. Алексей Казаков — дөньяда иң биек волейболчы. Аның буе 217 см.

Тормыш юлы 
Алексей Казаков 1976 елның 18 мартында Чаллы шәһәрендә туа. Кама дәүләт физик культура институтын тәмамлый. Беренче тренеры — Алексеев Олег Александр улы.

Спорт карьерасы 
Яшьләр арасында 1994 елда Европа чемпионы, ә 1995 елда дөнья чемпионы.

1996 елда XXVII Олимпиадада да (Атланта, АКШ) катнаша һәм дүртенче урын ала.

1999 елда Дөнья лигасында көмеш медаль, ә 2001 елда бронза медаль ала. 1999 елда Дөнья кубогында җиңә.

2000 елда Сиднейда (Австралия) узган XXVII Олимпия уеннарында көмеш медальгә, ә 2004 елда Афиннарда (Греция) узган XXVIII Олимпия уеннарында бронза медальгә лаек була.

Чыганаклар 
 sportsmen16.ru

Искәрмәләр 

Россиянең атказанган спорт осталары
Байталлы

Байталлы — Башкортстанның Кушнаренко районындагы татар авылы, Рәсмәкәй авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 445 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
1917 елда авыл хуҗалыгы сан алу вакытында Уфа өязе Бакай вулысы, Байталлы авылында 187 хуҗалыкта 1038 кеше яши (башкортлар).

1920, 1926, 1959 һәм 1970 елларда авыл халкы үзен татар итеп таный, 1979 тулысынча һәм 2002 елда өлешчә (50%) ялгыш рәвештә башкорт итеп яздырганнар.

Җитештерү тармагы 
КФХ «Байталлы»

Мәгариф 
Авылда татар урта мәктәбе уңышлы эшләгән. 2006 елда мәктәп коллективы Россия президентының 1 млн күләмендәге грантка ия булган. Мәктәпне 17 ел буе җитәкләүче директор Илфир Котдусов башкорт телен татар теле урынына укытырга каршы булуын яшереп тормаганга күрә Башкортстан чиновниклары белән каршылыкка керә. Каршылык иң югары ноктага 2006 елның “август педсоветының” тантаналы җыелышында менә. Котдусов Президент Дмитрий Медведев һәм Мортаза Рәхимов каршында бу эшнең ата-ана ризалыгыннан башка эшләнүен сөйли. Нәтиҗәдә 2007 елның мартында ул эшеннән бушатыла, аңа каршы ялган җинаять эше кузгатыла һәм ул кулга алына. Укытучылар бу карар белән килешмичә, район үзәгендә митинг оештырып карый, Котдусовны чыгаруны дәгвалап 850 имза җыя.

Директорның принципиальлеге мәктәпкә аеруча кыйммәткә төшә. Грант акчасына алынган җиһазларны, шул исәптән җинел машина районның ул чактагы башлыгы файдасына “конфискацияләнә”. Директор кәнәфиенә утыртылган җитәкче төрле сәбәпләр табып коллективны куып тарата. Республика күләмендәге үрнәк мәктәп тугыз еллыкка калдырыла.

Мәдәният 
Байталлы авылы мәдәният йорты янындагы тальянчылар ансамбле (җитәкчесе И. И. Әхмәтҗанов) үрнәк булып тора.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 17 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 76 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
 Директора образцовой школы увольняют за отказ ввести изучение башкирского языка 
 Сәгыйдулла Хафизов. Күз тидеме сиңа, Байталлы? «Кызыл Таң»
Леон Буржуа

Леон Виктор Огюст Буржуа (; 21 май 1851, Париж — 29 сентябрь 1925, Шато-д'Ожер) – атаклы француз дәүләт эшлеклесе һәм юрист, Франциянең 64 нче премьер-министры, 1920 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Леон Буржуа 1851 елның 21 маенда Парижда туа. Ул Париж университетының юридик факультетында укый, анда хокук докторы дәрәҗәсен ала һәм шуннан соң күпмедер вакыт адвокат булып эшли.  1882 елда ул Тарн департаментының префекты итеп билгеләнә, 1885 елда исә – Югары Гаронна префекты, ә 1887 елдан Париж полициясын җитәкли. 1890 елда ул эчке эшләр министры вазифасын били, ә 1890 елдан 1892 елга кадәр иҗтимагый мәгариф министры була. 1892-1893 елларда Буржуа юстиция министры булып эшли һәм бу чорда Панама гаугасы эшен алып бара.

1895 елда Буржуа премьер-министр итеп билгеләнә һәм үзенең кабинетын оештыра, анда күбесенчә радикал-социалистлар була. Буржуа хөкүмәте игътибарын күбесенчә социаль мәсьәләләргә юнәлтә һәм үзенең социаль программасын төзи. Аны табышка бәйле салым хисабына башкарырга җыеналар. Ләкин бу тәкъдим җитди каршылыкка очрый, һәм 1896 елның апрелендә Буржуа вазифадан китә.

1899 һәм 1907 елларда ул француз делегациясен Һаага конференцияләрендә җитәкли, 1906 елда исә тышкы эшләр министры буларак, Альхесираста Франциянең вәкиле була. Буржуа Милләтләр Лигасы уставын төзү буенча комиссия әгъзасы итеп билгеләнә, ә 1920 елда Лига Шурасының рәисе итеп сайлана. Шул ук елны арбитраж ысуллары аша тынычлык урнаштыруда тырышлыклары өчен, Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.  1920-1923 елларда ул Сенат рәисе мөддәтен үти.

Леон Виктор Огюст Буржуа 1925 елның 29 сентябрендә Шато-д'Ожерда вафат була.

Сылтамалар 

 Леон Буржуа — биография 
  Нобель премиясе сайтында

Чыганак 
 Рус Википедиясендәге мәкалә.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Франция эчке эшләр министрлары
Франция тышкы эшләр министрлары
Франция премьер-министрлары
Апанай мәчете

Апанай мәчете (Икенче җәмигъ, Байлар, Тау тишеге) — Казандагы мәчет, татар дини архитектурасы һәйкәле. Бу бинада рус бароккосы һәм татар декоратив сәнгате элементлары бар. Архитекторы билгесез.

Тарих 
Апанай мәчете Иске Татар бистәсендә урнашкан. Ул Екатерина II Казанда патшабикә Анна Иоанновна боерыгы буенча җимерелгән һәм янган мәчетләр урынына, яңа ике таш мәчет төзергә рөхсәт биргәч, татар сәүдәгәре Якуп Солтангалиевның ярдәме белән 1768–1771 елларда төзелә.

Беренче вакытта мәчет бер заллы, сигез кырлы манаралы була. 1872 елда архитектор П.И.Романов проекты буенча, мәчеткә төньяктан ике этажлы өстәмә бина кушыла, ул беренчел бина белән бер үк стильдә төзелә. 1882 елда мәчет тирәсендә кирпичтән койма эшләнә, анда бер этажлы лавка төзелә.

Апанай мәчете ТатҮБК Президиумының 1930 елның 6 февральдәге карары нигезендә ябыла. Совет чорында манара, мәчет залларының гөмбәзләре җимерелә, ә эчке як өч этажга бүленә. Декоратив элементларның күбесе юк ителә. Бинада балалар бакчасы урнаштырыла. Министрлар Кабинетының  1995 елның 18 сентябрендәге карары нигезендә мәчет  «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә тапшырыла, косметик ремонт эше башлана.

Мәчет 2003 елга кадәр эшләгән, аннары төзекләндерү-торгызу эшләренә ябылган. Бу объект федераль дәрәҗәдәге тарихи һәм мәдәни һәйкәл булып тора, ул тарихи мирасны саклау буенча төрле дәүләт программаларына кертелгән, шуннан соң татар халкының архитектура энҗесе дип саналган мәчетне торгузы эшләре башланган. Апанай мәчете федераль бюджеттан финансларга тиешле һәйкәлләр исемлегенә кертелгән.   2011 елның 2 декабрендә төзекләндерүдән соң Апанай мәчете ачылды.

Мәчетнең имам-хатыйбы Вәлиулла хәзрәт Якупов.

Атама тарихы 
«Апанай» дигән исем мәчет мәхәлләсендә Апанаевлар — атаклы татар сәүдәгәрләре яшәгәнгә бәйле, чөнки нәкъ шул меценатлар озак вакыт аны карап торганнар. Икенче исем — «Байлар» да Апанаевлардан килә. «Тау тишeге» исеме исә калкулыклы рельеф һәм җимерелүче ярның якын булуына бәйле.

Моны да карагыз 
 Апанай мәдрәсәсе
 Казан тарихи мәчетләре

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Салихов Р.Р., Хайрутдинов Р.Р. Исторические мечети Казани. — Казань, 2005.
 Салихов Р.Р., Хайрутдинов Р.Р. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII — начало XX веков). — Казань, 1995.

 Казан тарихи мәчетләре

Сылтамалар 
 http://russian-mosques.com/ShowMosque.aspx?regionCode=TA+&cityName=Kazan&mosqueID=9f4e988c-5790-4159-b469-aa490a16e9f3 
Апанай мәчете ачылды 

Әлифба буенча мәчетләр

1771 елда барлыкка килгәннәр
Казан мәчетләре
Татар архитектурасы
Казанның Каюм Насыйри урамы
Россиянең тарихи мәчетләре
Үгезкөтүче йолдызлыгы

Үгезкөтүче йолдызлыгы (,  — «үгезле сабанчы» сүзеннән) — күк йөзе төньяк ярымшарының йолдызлыгы. Россиянең бөтен территориясендә күренә.

Астеризмлар 
Йолдызлыкны зур астеризм оештыра. Аның төрле исемнәре бар — Эскимо, Һава Еланы яки Парашүт. Бу астеризм α (Арктур), ε (Изар), δ, β, γ һәм ρ йолдызларыны эченә ала.
 
μ², β, γ һәм δ  йолдызлары исә төзексез дүртпочмакны тәшкил итәләр — Трапециясыман астеризм.

Тарих 
Борынгы йолдызлык. Борынгы Юнaнcтандә аны Арктофилакс («Аю сакчысы», Зур Аю йолдызлыгы күздә тотыла) дип атаганнар. Клавдий Птолемей аны үзенең «Әлмагест» китабына керткән. Йолдызлык Аркад белән бәйләнәләр. Борынгы греклар карашлары буенча Аркад — ул нимфа Каллистоның улы, ул хаталык белән аулауда үзенең анаңны аю кыяфәтендә (аны Гера әверелдерде) эттән тоттырды.

Йолдызлыклар
Куйбышев тимер юлы

Ку́йбышев тимер юлы – Урта Идел буе җирләрен хезмәтләндерүче тимер юллар системасы.

1936 елның 26 маеннан башлап Самар-Златоуст һәм элекке Сызран-Вязьма тимер юлларын берләштерә. Юлларның тулаем озынлыгы 11 502,5 км, шул исәптән төп юллар озынлыгы – 7 234,8 км. Юлның идарәсе Самарда урнашкан. 
 Куйбышев тимер юлы Горький тимер юлы белән Чынлы һәм Алнаши станцияләрендә тоташа.
 Көньяк Урал тимер юлы белән: Кенәл, Кропачево, Мораптал, Белорецк станцияләре аша.
 Мәскәү тимер юлы белән: Ряжск станциясе аша. 
Куйбышев тимер юлы көнбатыштан көнчыгышка баручы ике параллель диярлек сызыктан тора. 
Берсе Кустарёвка – Инза – Сембер, икенчесе – Ряжск – Самар. Алар Башкортстанның Чишмә станциясендә бергә тоташа һәм Урал таулары эргәсендә тәмамлана. Башка ике линия: Рузаевка – Пенза – Ртищево һәм Сембер – Сызран – Сарытау төньяктан көньякка бара 
 
Куйбышев тимер юлы иң зур сәнәгать комплексларын тәэмин итә: Чаллыдагы, Тольятти һәм Сембердәге автомобиль заводларын, карамай эшкәртү, химия сәнәгате заводлары һәм корал җитештерүче предприятиеләр.

Тарих 
Куйбышев тимер юлына керүче беренче тимер юл – Моршанск – Сызран сызыгы 1874да төзелә, 1877 елда Кенәлгә кадәр сузыла. 1880 елда Идел аша Сызран күпере салына. 1888 елда Кенәлдән Уфага кадәр сузыла, 1890дә – Златоустка, 1892 елда – Чиләбегә.

Куйбышев тимер юлына керүче Рузаевка – Сызран сызыгы 1898 елда төзелеп бетә. Хәзер тимер юлның төньяк йөрешенә керүче Инза – Сембер  сызыгы 1898 елда төзелә. Аннары Батраки (1900), Часовня-Пристань – Мәләкәс (1902) станцияләре барлыкка килә. 1911 елда юл Мәләкәстән Бөгелмәгә озайтыла. 1914 елда Чишмәдә төньяк һәм көньяк йөрешләр кушыла.

1936 елда Дим – Ишембай сызыгы төзелә.

1989 елның 4 июнендә Әшә – Олы-Теләк арасында Россия һәм СССР тарихында иң дәһшәтле тимер юл һәләкате килеп чыга. 575 кеше һәлак булган.

Чыганак
Русча wikipedia-дәге бит

Россия тимер юллары
Лилия Нуретдинова

Лилия Нуретдинова (Нуретдинова Лилия Фоат кызы) — Олимпия һәм дөнья чемпионы, җиңел атлетика буенча СССР атказанган спорт остасы.

Тормыш юлы 
Лилия Нуретдинова Чистай районы Нарат-Елга авылында 1963 елның 20 сентябрендә туа. Беренче тренеры - әтисе, СССР спорт остасы, СССР атказанган тренеры Фоат Нуретдинов. Кама политех институтын инженер-механик белгечлеге буенча тәмамлый.

Спорт карьерасы 
1992 елда XXV Олимпия уеннарындагы 4x400 м эстафетада катнашып олимпия чемпионы, ә 800 м йөгерүдә катнашып көмеш медаль иясе була.
 
1991 елда Токиода җиңел атлетика буенча III дөнья чемпионатында 800 м йөгерүдә беренчелекне яулый.

1990 елда Сиәтлда II Яхшы ниятләр уеннарында көмеш медаль, ә Сплитта (Югославия) Европа чемпионатында бронза медаль яулый.

400, 800, 1500 м дистанцияләргә йөгерүләр буенча күп тапкыр СССР һәм Россия чемпионы.

Чыганаклар 
 «Рекордсмен» спорт газетасы

Искәрмәләр 

Олимпия чемпионнары
Дөнья чемпионнары
ССРБ чемпионнары
Россия чемпионнары
ССРБ атказанган спорт осталары
Җиңел атлетика осталары
Татар спортчылары
Допингка каршы кагыйдәләрне бозган өчен читләштерелгән спортчылар
Андрей Егорчев

Андрей Егорчев — волейбол буенча Россиянең атказанган спорт остасы.

Тормыш юлы 
1978 елның 8 февралендә Чаллы шәһәрендә туа. Беренче тренеры — Россиянең атказанган тренеры Морзаков Рафик Хәсән улы.

Спорт карьерасы 
1999 һәм 2003 Дөнья кубокларында җиңә.

Дөнья лигасында 2001 елда өченче булса, 2002 елда беренче була.

2002 һәм 2003 елларда Дөнья чемпионатларында көмеш мидәл ала, ә Яуpупа чемпионнары куᴨысында җиңә.

2003 елда Яуpупа чемпионатында көмеш мидәл белән бүләкләнә.

2004 елда XXVIII Олимпия уеннарында (Афиннар, Юʜaнстан) катнаша һәм бронза мидәлгә лаек була.

Чыганаклар 
 sportsmen16.ru

Искәрмәләр 

Россиянең атказанган спорт осталары
Мөфрид

Мөфрид ( мөфрид әр-рамих — «сөңгеченең ялгызы»; Үгезкөтүче η, Үгезкөтүче этасы, η Boo) — Үгезкөтүче йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,68 тәшкил итә һәм ул Җирдән 37 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Мөфрид белән Арктур күк йөзендә дә, галәмдә дә бик якын урнашалар. Мөфрид белән Арктур арасы 3,24 яктылык елы тәшкил итә.

Хасиятләр 
Мөфрид — асзур йолдыз. Бу G0 спектр сыйныфылы йолдыз, аның төсе безнең Кояш белән охшаш, ә өслегенең температурасы 6100 К тәшкил итә. Ул кызыл зур йолдызга әверелү юлында тора.

Мөфрид — спектр куш йолдызы. Аның әйләнә вакыты 494 тәулек тәшкил итә. Төп йолдызның иптәше Мөфрид B — M7 спектр сыйныфылы кызыл кәрлә.

Тарих һәм исемнәр 
Мөхәммәд әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә бу йолдыз Рәмехелрамих ( рәмех әр-рамих — «сөңгеченең сөңгесе») дип күрсәтелгән.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Үгезкөтүче йолдызлыгы
Антарес

Анта́рес ( — «Арес (Марс) каршында»; Гакрәп α, Гакрәп альфасы, α Sco) — Гакрәп йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,09 тәшкил итә һәм ул Җирдән якынча 600 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Күренүчәнлек 
Россиянең көньяк өлкәрендә яхшырак күренә. Иң яхшы күренүчәнлек вакыты — 31 май тирәсендә.

Антарес Әлдәбәран, Спика һәм Регул йолдызлары белән беррәттән эклиптика янындагы дүрт якты йолдызыннан берсе. Эклиптикадан якынча 5° ераклыкта булса, ул вакыт-вакыт Ай һәм сирәк кенә планеталар тарафыннан каплана. Кояш Антарес янында 5° аз гына кимрәк төньяктарак ел саен 2 декабрьдә үтә. Кызгылт-сары Әлдәбәран Зодиакның каршы яктагы ноктасында урнаша. Шуңа күрә аларны бер үк вакытта бергә күзәтелә алмыйлар.

Хасиятләр 
Антарес — M спектр сыйныфылы үтә зур йолдыз. Йолдызның радиусы Кояшныкыннан якынча 800 тапкыр зуррак, әмма масса тик 15–18 тапкыр зуррак. Бу аның түбән тызыглыгы күрсәтеп тора.

Иптәш-йолдыз 
Антареста 2,9 почмакча секунд ераклыкта күк кайнар иптәш-йолдыз (Антарес B) бар. Аны 5 нче дәрәҗә зурлыктагы йолдыз булуына карамастан Антарес А яктырышы аркасында күрергә булмый. Аны тик берничә секунд дәвамында төп йолдыз Ай тарафыннан каплану вакытында күрергә була. Антарес В йолдызыны 1819 елның 13 апрелендә мондый бер каплану вакытында Вена астрономы Иоганн Тобиас Бюрг ачты. Иярченнең әйләнә вакыты 878 ел тәшкил итә.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызның гарәп исеме бар — Кальбелгакрәб ( қәлб әл-ғәқрәб — «чаянның йөрәге», ). Бу исем латин теленә  буларак тәрҗемә ителә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Гакрәп йолдызлыгы
Халыкара Кызыл Хач комитеты

Халыкара Кызыл Хач комитеты (кыскартылып, ХКХК, ; ICRC; ) – бөтен дөньяда нейтральлек һәм объективлык принципларыннан эш итүче гуманитар оешма. Ул кораллы низагларда һәм эчке тәртипсезлекләрдә авырлыкка очраган кешеләргә ярдәм итә. Оешма Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай хәрәкәтенең бер өлеше булып тора.

ХКХКга 1863 елда  швейцарияле Анри Дюнан нигез сала. 1884 елда беренче Халыкара Кызыл Хач комитеты Конференциясе  үткәрелә..

Штаб-фатир  Женевада урнашкан.

ХКХК турында 
Халыкара Кызыл Хач комитетының (ХКХК) максаты кораллы низагларда һәм эчке тәртипсезлекләрдә, фетнәләрдә зарарланганнарга ярдәм итү һәм куркынычсызлык тәэмин итү. ХКХК эшли торган принцип шуннан гыйбарәт ки,  сугыш та хәрби хәрәкәтләрне алып бару ысулларына һәм чараларына һәм сугыш алып баручы якларның тәртибенә чикләү салучы билгеле бер кысаларда үткәрелергә тиеш. Бу принципка нигезләнгән кагыйдәләр исә халыкара гуманитар хокукны, Женева конвенцияларын тәшкил итәләр.

Структура 
Устав нигезендә ХКХК:
 махсус статуска ия бәйсез гуманитар булып тора;
 Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай хәрәкәтенең бер өлеше булып тора;
 эшчәнлеге Швейцария Гражданлык кодексының 60 нчы һәм башка маддәләре белән билгеләнүче ассоциация булып тора;
 Швейцария кануннары нигезендә юридик зат булып тора.

ХКХК әгъзаларына Швейцария гражданнары сайлана ала, комитет әгъзаларының саны – 15тән алып 25кә кадәр. ХКХК мактаулы әгъзалар сайлый ала.

ХКХК төп идарә органнары:
 Ассамблея (югары идарә органы)
 Ассамблея Шурасы (Ассамблея кушуы буенча эшләүче орган)
 Президент һәм аның урынбасарлары (Ассамблея, Ассамблея Шурасы эшчәнлеген тәэмин итәләр һәм ХКХК тышкы элемтәләре өчен җавап тоталар).
 Директорат (башкарма орган, Генераль директор һәм өч директордан тора)
 Контрольлек органы.

ХКХК Президенты – фәлсәфә докторы Якоб Келленбергер.

Төп принциплар 

Халыкара Кызыл Хач комитеты ХКХКЯХның фундаменталь принциплары нигезендә эшли. Алар кешеләрнең тынычлыкка һәм солыхка омтылышларына нигезләнгәннәр һәм 1965 елда Венада Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымайның XX Халыкара Конференциясендә игълан  ителгәннәр.

ХКХК принциплар:
 Гуманлык
 Нәфессезлек
 Нейтральлек
 Бәйсезлек
 Иреклелек
 Бердәмлек
 Универсальлек

Бүләкләр 
ХКХК өч тапкыр – 1917, 1944 һәм 1963 елларда – Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рус Википедиясендәге мәкалә.

Сылтамалар 

Комитетлар
Халыкара хәйрия оешмалары
Кызыл Хач
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Халыкара Кызыл Хач комитеты Президентлары

Халыкара Кызыл Хач комитеты президенты – оешманы җитәкләүчеләр вазифасы. ХКХКны президент һәм ике вице-президент җитәкли. Президент Халыкара комитетның вәкиле дә булып тора.

Исемлек 

Кызыл Хач
Фирая Солтанова-Жданова

Фирая Солтанова-Жданова — җиңел атлетика буенча Татарстанның һәм Россиянең атказанган спорт остасы, Чаллының мактаулы гражданы.

Тормыш юлы 
Фирая Солтанова 1961 елда 29 апрельдә Актаныш районы Түке авылында дөньяга килә. Гаиләдә алты бала үскәннәр һәм барысы да спортка, физкультурага күз йома торган кешеләр түгел. Аларның йөгерү ул әтиләре ягыннан да, әниләре ягыннан да килгән. Ул сәнгать фәннәре докторы Роза Солтанованың бертуган сеңлесе. Түке авылында 8 нче классны тәмамлап, Әлмәт техникумына укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң Казанда институтта укый. Институтта 1983 нче елда спорт мастеры нормативын үти. Кечкенә вакытта “Мин артист булам”, - дип әйтә торган булган. Шуңа күрә дә Татарстанга кайткан саен театр карый. Артист булам дисә дә, Актаныш ярышларында егетләрне узып йөгергән чаклары булган. Әлмәттән бер туганы – Әлфия апасы Сабантуйга кайткач, аның аягында чешкилар күргән. Әлфия апасы Фираяга : «Техникумга керсәң, чешканы сиңа да бушка бирәләр», - дигән. Шуңа документларын алып Әлмәткә киткән һәм киткәненә бер дә үкенмәгән.

Тормыш иптәше – Виктор Жданов, аның белән бергә 15 ел яшәгәннәр. Ул җиңел атлетика буенча спортчы, марафончы. Марафон буенча Россия чемпионатында II урын алган.Хәзерге вакытта Америкада яши. 2003 нче елда Фирая Жданова Америкага күченеп китә һәм хәзер улы Семён  белән Дңексонвилл шәһәрендә тора.

Фирая Жданова  Америкада артык авырлыгы булганнарга атнага ике тапкыр матурлык дәресләре үткәрә. Төп эше – мануаль терапия, массаж, физкультура белән дәвалану сеанслары үткәрү. Атнага ике тапкыр фитнес уздыра. Шулай ук Фирая Жданова әнисе кебек чәчәкләр ярата һәм аларны үстерә.

Спорт карьерасы 
Фирая Жданова  марафон йөгерүе буенча 1995 нче елда Афинада, 1993 нче елда Сан-Себастьянда, 2001 елда Эдмонтонда уздырылган дөнья кубокларында, Европа чемпионатларында (1994) катнаша. Дөнья чемпионатларында 1992 елда Штутгартта марафонга йөгерүдә 10 урын ала, ә 1996 елда Пальма-де-Мальоркада ярыммарафон дициплинасында 7 була.

Фирая Солтанова Дөнья кубокларында 1993 елда көмеш, 1995 елда бронза, 2001 елда көмеш медальләр ала. 

1996 елда Атлантада XXVI Олимпия уенна.рында 10 км йөгерүдә катнашып 22 урын ала. Фирая Жданованың шәхси рекордын 2003 елның 21 июнендә Миннесота штатының  Дулут шәһәрендә хатын-кызлар марафонында 2:27:05 исәбе белән куя.

Фирая Солтанова-Жданова бүләгенә ярышлар 
Чаллы шәһәрендә һәр елны Фирая Солтанова-Жданова бүләгенә ярышлар уздырыла.

Чыганаклар 
 «Рекордсмен» спорт газетасы

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар  
 Чаллы рекордлар китабына керде

Россиянең атказанган спорт осталары
Татарстанның атказанган спорт осталары
Татар спортчылары
Физика өлкәсендә Нобель премиясе

Физика өлкәсендә Нобель премиясе () — физика фәне өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен, 10 декабрь көнне (Альфред Нобель вафат булган көнне) Стокһольм шәһәрендә тапшырыла. Премия лауреатын Нобель комитеты билгели.

Таләпләр 
Нобель фонды уставы буенча, яңа кандидатларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
 Король Швед фәннәр академиясе әгъзалары.
 Физика һәм химия өлкәләрендә Нобель комитетлары әгъзалары.
 Физика һәм химия өлкәләрендә Нобель премиясе лауреатлары.
 Нобель фонды уставы билгеләгән галимнәр.

Лауреатлар исемлеге

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рәсми сайт

Сылтамалар

Шулай ук кара 

Физика
Нобель премиясе
Туймазы

Туймаз́ы () — Башкортстанның Туймазы районы үзәге, 1960 елдан шәһәр статусына ия. 65,9 мең кеше яши. Үсән елгасы буена урнашкан.

Тарихи мәгълүматлар 
Төзелеп килүче Бөгелмә – Уфа тимер юлы станциясе буларак 1912 елдан билгеле. Исеме – Туймазы елгасыннан.
1923 елның маенда волостьларның эреләтүе барышында Төмәнәк, Түбән Зәет, Атнагол һәм Югары Бишенде волостьлары бер Атнагол волостенә берләштерелә, үзәге итеп Туймазы станциясе бистәсе тәгаенләнә. 
1930 елдан – Туймазы районы үзәге. 1937 елда эшчеләр бистәсе статусын ала. Шул ук елда Кандыр һәм Туймазы районнарына бүленә, 1956 елда кире берләштерелә. 
Туймазы шәһәренә һәм районы язмышына хәлиткеч тәэсир нефть ятмаларының табылуы ясый. 1944 елда Нарыш авылы янында (хәзерге Октябрьский) девон катламнары ачыла. Шул ук елда Туймазыда махсус геофизик экспедиция оештырыла.

Халык 
1917 елда станция Төмәнәк вулысына карый.
 

2002 елгы сан алу буенча Туймазыда иң күбе татарлар яши (44,2%). Чынлыкта бу сан тулы түгел. 25,3% башкорт итеп язылган, руслар – 27,7%.

Мәдәният 
1990 елда Туймазыда Татар драма театры эшли башлый. Ул Башкортстанда икенче профессиональ татар театры.

Дин 
Ислам
 Әл-Фатыйха мәчете
 Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет
 Христианлык
 Православие
 Изге Андрей чиркәве
 Инҗил инануы христианнары чиркәве 
 «Счастливая» чиркәве
 Яңа Апостол чиркәве

Танылган шәхесләр 
 Наилә Миңнеханова (1955), шагыйрә.
 Алмас Шәйхулов, телче.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Башкортстан шәһәрләре
Башкортстанның район үзәкләре
Туймазы
Туймазы районы торак пунктлары
Өсән

Өсән — Башкортстанда аккан елга, Ык елгасының уң кушылдыгы. Бәләбәй районында башлана.

Киңлеге сай җирдә 10 м кадәр. Уртача тирәнлеге — 0,3 – 1,5 м. Елга 55%ка кар сулары белән «туклана». Кыш карлы килгәндә март ахырында өстендә утырган авылларны басып китә. Тагын 25% су — су төбендәге чишмәләрдән, 20% — яңгыр суларыннан килә.

Су реестры мәгълүматы 
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн бүᴫгеында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
 Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028213
 Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102821
 Бассейн коды — 10.01.01.013
 ҺӨ буенча  — 11
 ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

Искәрмәләр

Чыганаклар 

 Исследование новой протоки и образовавшегосә устья реки Усень 

Башкортстан елгалары
Химия өлкәсендә Нобель премиясе

Химия өлкәсендә Нобель премиясе — химия фәне өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен Стокһольм шәһәрендә тапшырыла. Премия лауреатын Нобель комитеты билгели.

Таләпләр 
Нобель фонды уставына күрә кандидатларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
 Король Швед фәннәр академиясе әгъзалары.
 Физика һәм химия өлкәләрендә Нобель комитетлары әгъзалары.
 Физика һәм химия өлкәләрендә Нобель премиясе лауреатлары.
 Нобель фонды уставы билгеләгән галимнәр.

Лауреатлар исемлеге

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Нобель премиясе
Химия
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе

Әдәбият өлкәсендә Нобел премиясе — әдәбият өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен Стокһольм шәһәрендә тапшырыла. Премияне 1901 елдан бирле тапшыралар.

Таләпләр 
Нобел фонды уставына күрә ʜәмɜәтларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
 кәрүл Швед фәннәр академиясе әгъзалары, кайбер башка академияләр әгъзалары.
 Төрле үнивирcиᴛиᴛларның тел белеме һәм әдәбият пpафисьıрлары.
 Әдәбият өлкәсендә Нобел премиясе лауреатлары.
 Язучылар берлекләренең рәисләре.

Тарих
Әдәбият буенча Нобел премиясе (швед. Nobelpriset i litteratur) — дөньяда әдәбият өлкәсендә эшлекле өчен гашыйк бу премиянең иң престиж бүлеге. Бүләк Альфред Нобел тарафыннан 27.11.1895 елда нигезләнде (гомуми биш номаниция булдырылды).

Бүләк 1901 елдан бирелә. Гомуми 106 бүләк бирелде. 7 елда бүләкләнү булмады: 1914, 1918, 1935, 1940-1943 еллар. - фpанcыз шагыйре сүлли-Прүдом беренче лауреат булды. 2013 елда бүләк Канада сәясәтче Элис Манарга бирелде. 1904, 1917, 1966 һәм 1974 елларда бүләк ике кешедән берсенә бирелә.

1901 - 2013 елларда бүләк гашыйк лауреатларга уртача 65 яшь. Иң яшь лауреат - Редьярд Киплинг, 42 яшендә, 1907 елда премиягә лаек булды. Иң зур лауреат Дорис Лессинг -88 яшендә бүләк алды.

Лауреатлар исемлеге

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Нобел премиясе
Әдәби премияләр

io:Nobel-premiarii en literaturo
ka:ნობელის პრემიის ლაურეატები ლიტერატურის დარგში
Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе

Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — физиология һәм медицина фәннәре өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен, 10 декабрь көнне Стокһольм шәһәрендә тапшырыла.

Таләпләр 
Нобель фонды уставына күрә кандидатларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
 Король Швед фәннәр академиясенең медицина бүлеге әгъзалары.
 Каролин институтының Нобель ассамблеясе әгъзалары.
 Физиология һәм медицина өлкәләрендә Нобель премиясе лауреатлары.
 Нобель фонды уставы билгеләгән башка галимнәр.

Лауреатлар исемлеге

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Физиология
Медицина
Нобель премиясе
Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе

Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе, рәсми исеме Альфред Нобель хәтере хөрмәтенә икътисад фәннәре өлкәсендә Швеция дәүләт банкы премиясе () — Альфред Нобель хөрмәтенә Швеция банкы оештырган премия. Ул икътисадтагы казанышлар өчен тапшырыла. Икътисад өлкәсендә иң абруйлы премия. Башка Нобель премияләреннән аермалы буларак, бу премия Альфред Нобель мирасы түгел.

Премия 1969 елда оештырыла. Бүләк ел саен, 10 декабрь көнне Стокһольм шәһәрендә тапшырыла.

Лауреатлар исемлеге

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Икътисад
Нобель премиясе