alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
-87

En la jaro 87 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Eko de politika krizo en Partio.

 Antioko la 12-a iĝis imperiestro de Seleŭkio.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Mitridato la 2-a imperiestro de la partoj

9-a jardeko a.K.
-86

En la jaro 86 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Marius kaj Cinna kaptas Romon kaj farigas mem konsuloj, post buĉi multajn patriciojn.
 Unua Mitridata Milito: Romia armeo de Lucius Cornelius Sulla venkas pontan armeon de Arĥelao en batalo de Chaerona.
 Sulla monerigas la trezoron de Delfo.
 Sulla akiras Atenon.

Naskiĝoj

Mortoj 
 13-a de januaro: Marius, per natura morto.

9-a jardeko a.K.
-84

En la jaro 84 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

9-a jardeko a.K.
-82

En la jaro 82 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj
 Vercingetoriks, ĉefo de la tribo Arvernoj (proksima dato) (m. 46 a.K.)

Mortoj 
9-a jardeko a.K.
-81

En la jaro 81 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Lucio Kornelio Sulao iĝis ĉiama diktatoro.
 Alerio iĝis romia kolonio.

Naskiĝoj

Mortoj 

9-a jardeko a.K.
-80

En la jaro 80 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Pompejo (urbo) iĝis romia kolonio;

Naskiĝoj

Mortoj 
 Filono el Lariso

8-a jardeko a.K.
-79

En la jaro 79 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

8-a jardeko a.K.
-78

En la jaro 78 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Mario revenis al Romo.
 Orodo la 1-a iĝis imperiestro de Partio

Naskiĝoj

Mortoj 
 Lucio Cornelio SULAO
 Gortazo la 1-a imperiestro de partoj

8-a jardeko a.K.
-77

En la jaro 77 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Pompeo nomiita prokonsulo de Hispanio.
Sanatruco iĝis imperiestro de Partio.

Naskiĝoj

Mortoj
Orodo la 1-a, imperiestro de Partio
8-a jardeko a.K.
-75

En la jaro 75 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

8-a jardeko a.K.
-74

En la jaro 74 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

8-a jardeko a.K.
Kulto

Kulto estas sistemo de omaĝaj aŭ respektaj praktikoj (ceremonioj, ritoj, preĝoj), per kiuj homoj esprimas sian respekton al dio, diaĵo aŭ speciala persono mita aŭ reala, aŭ eĉ senvivaĵo aŭ fenomeno al kiu estas agnoskata dimensio de supera graveco, eminenteco aŭ sankteco. Kulto estas unu el la elementoj de religioj. En vasta senco, la termino oni povas apliki al moralaj valoroj, (ekzemple de justeco) aŭ sociaj valoroj (ekzemple de la patrio).

Kulto venas el la latina cultus, devenanta de la verbo colere, kiu signifas « kultivi » « kulturi » kaj ankaŭ « kulti ».

Kiam temas pri movadoj, organizaĵoj aŭ societoj (kio povas inkluzivi politikajn kuntekstojn, kiel ekzemple "Personokulto"), ĝi povas havi malestima senco.

Kiam temas pri religioj kiuj iel apartiĝas de la tradiciaj religioj ĝi ankaŭ povas havi iom malestima senco, ĉikaze ĝi povas esti sinonimo de sekto.

Vidu ankaŭ: novaj religiaj movadoj
 Nova Erao
 Scientologio
 Spiritismo
 Urantio

Vidu ankaŭ 
 Historio de religioj
 Religia fanatikismo

Politiko
Religio
Natura lingvo

1. En komunlingva uzo, kaj ankaŭ en lingvoscienco, natura lingvo estas lingvo, kiu ne estas intence konstruita sed kiu aŭ evoluis kiel parto de kulturo de iu etno, kies anoj parolas ĝin kiel denaske akiritan gepatran lingvon (etna lingvo), aŭ kiu kreiĝis spontanee, kiam homoj alstrebis interkomuniki. Tiel kreiĝas piĝinaj lingvoj, kreolaj lingvoj kaj ĝemelaj lingvoj. La atributo natura do ne rekte celas la ecojn de la lingvo, sed la transdonon de la lingvo de unu generacio al la sekva aŭ la estiĝon de la lingvo.

Esperanto ja estas konstruita lingvo, tamen iuj konsideras ĝin ankaŭ kiel naturan lingvon pro la ekzisto de denaskaj parolantoj kaj pro aliaj kialoj. Por aliaj, la sama lingvo do ne estas natura, ankaŭ se ĝia uzado estas precize la sama kiel tiu de denaskaj parolantoj. Ankaŭ fremda etna lingvo, kiun oni akiris per pli aŭ malpli formala instruado, ne estas natura lingvo por oni mem.

2. En certaj lingvistikaj kuntekstoj, en kiuj temas pri la ecoj de lingvoj, natura lingvo estas lingvo, kies ecoj estas konformaj al la antaŭdispono por lingvo, kiun havas la specio, kaj plej ofte temas pri la homa specio. Tiuj lingvaj ecoj montriĝas en la etnaj lingvoj, kaj pli komplete en la lingvaj universaloj observeblaj en la aro de ĉiuj etnaj lingvoj. Laŭ tiu difino, oni povas nomi Esperanton natura lingvo, se oni konsideras ĝiajn ecojn konformaj al tiuj de etnaj lingvoj kaj al la homa antaŭdispono por lingvo. Ekzistas aliaj paroleblaj konstruitaj lingvoj, ekzemple kelkaj el la filozofiaj kaj logikaj lingvoj, kies ecoj esence malsamas al tiuj de etnaj lingvoj, kaj kiuj ankaŭ en tiu senco ne estas naturaj lingvoj.

Laŭ ambaŭ difinoj (1 kaj 2), ankaŭ skribaj lingvoj en si mem ne estas naturaj lingvoj.

3. Ofte, antaŭ ĉio en komputilteknikaj kuntekstoj, la termino natura lingvo signifas iun ajn lingvon (parolan, gestan, skriban), kiun homoj uzas inter si, dum programlingvoj kaj komputilaj lingvoj estas konsiderataj artefaritaj.

Kelkaj planlingvoj ricevis la nomon "Natura lingvo":

 Natural;
 Natura lingvo;
 Natura patrina lingvo;
 Natura universala lingvo;

Laŭ la unua difino ĉi supre, la atributo natura impresas kiel paradoksa en tiuj nomoj. Laŭ la dua difino ĝi ne estas paradoksa, se la koncerna lingvo konformas al la universaloj de etnaj lingvoj.

Pro malklaraj ideoj pri la du unue menciitaj sencoj, multaj homoj, precipe esperantistoj ne emas uzi la terminon natura lingvo, escepte en la tria senco, kaj esperantistoj ofte ankaŭ evitas nomi Esperanton konstruita aŭ artefarita lingvo, ĉar homoj povus malprave pensi ke tia lingvo ne estas parolebla.

Vidu ankaŭ 
 Formala lingvo
 Komputa lingvoscienco
 Natur-lingva prilaborado

Lingvoscienco
Komputila lingvistiko
Formalaj lingvoj
Programlingvoj
Lingvotipoj
Interlingvistiko
Planlingvoj
Lingvoj laŭ alfabeto
Internacia planlingvo

Internacia planlingvo aŭ internacia helplingvo estas planlingvo konstruita por la uzo en ĝenerala internacia komunikado. Ofte oni uzas nur la vorton planlingvo kiel mallongigon de internaciaj planlingvoj. Troveblas ankaŭ la sinonimoj "sennacia lingvo" aŭ "artefarita lingvo", sed kompare al la nocio "planlingvo", ili pli ofte provokas miskomprenojn kaj negativajn asociojn. Ankaŭ la sinonimo "konstruita lingvo" estas uzata samsence. 

La plej multe parolata internacia planlingvo estas Esperanto. Kelkaj aliaj, kiel Interlingvao (Interlingua) kaj Ido, ankaŭ havas menciindan parolantaron, dum la plejmulto (99%) de la projektoj nuntempe ne havas iujn ajn parolantojn.

La unua vaste konata internacia planlingvo estis Volapuko, publikigita en 1879, kaj komence ĝi estis tre sukcesa. Sed post la apero de Esperanto en 1887 ĝia parolantaro rapide malkreskis, ĉar Esperanto ĝin anstataŭis.

Poste multaj homoj konstruis aliajn internaciajn planlingvojn, ĉar laŭ ili Esperanto ne estas perfekta. En la kazo de Ido, tio dum certa tempo kaŭzis etan skismon de la Esperanto‑movado, sed fine Esperanto restis la plej disvastiĝinta internacia planlingvo, proksimume centoble pli parolata ol la due plej disvastiĝinta.

Detlev Blanke diferencigas la kelkajn  parolatajn internaciajn planlingvojn, kiuj daŭris plurajn jardekojn kaj publikis gazetaron (malpli ol dek lingvoj), disde la projektoj aŭ skizoj (pli ol 99 %).

Listo de internaciaj helplingvoj 
Ĉi tiu listo ekskluzivas tiel nomatajn Esperantidojn, kiel Ido. La plimulto estis skizoj aǔ projektoj. Ili neniam estis parolataj aǔ ne estas parolataj hodiaǔ.

 3CL
 Baza Angla
 Bolak
 Carpophorophilus
 Communicationssprache
 Cosman
 Dilpok
 Earth Language
 Esperanto
 Etem
 Europaio
 Europanto
 Eŭrolingvo (Eŭrolingŭe)
 Fasile21
 Gestuno
 Globasa
 Gloso
 Ialo
 Idiom Neutral
 Intergloso
 Interlingvao
 Interpres
 IS
 Katolika lingvo
 Kotava
 Lango du Mondo
 Latinesce
 Latino sen fleksio
 Latinulus
 Linguum Islianum
 Lingwa de Planeta
 Luftlandana
 Medial
 Monario
 Mondezo
 Mundolingue
 Neo Patwa
 Neo-Latin
 Noŝilo
 Nov Latin
 Nov Latin Logui
 Nova Lingvafrankao
 Novam
 Novialo
 Novilatiino
 Novilatin (Beermann)
 Novilatin (Blondel)
 Novlatino
 Okcidentalo
 Pandunia
 Pankel
 Pantos Dimu Glossa
 Parla
 Pasilingua
 Perfekt
 Progressiva
 Qosmiani
 Real Character
 Ro
 Sehlerai
 Shabé Aban
 Signuno
 Slovio
 Sona
 Spelin
 Spokil
 Tutonish
 Ulla
 Uniala
 Universal (Molenaar)
 Universal (Sotos Ochando)
 Universalgloto
 Viva
 Volapuko
 Weltsprache (Eichhorn)
 Weltsprache (Möser)
 Weltsprache (Schipfer)
 Weltsprache (Volk kaj Fuchs)

Kritiko 
 .
 .
 .

Vidu ankaŭ 
 Lingvafrankao
 Facila Lingvo
 Fikcilingvo
 Mondlingvo
 Tomasz Kamusella pri konstruitaj lingvoj

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 AL LA HISTORIO DE LA PROVOJ DE LINGVOJ TUTMONDAJ DE LEIBNITZ ĜIS LA NUNA TEMPO: Publika parolado, havita en la Nurnberga klubo de instruistoj, la 11 de Novembro 1884 do L. EINSTEIN. (El la « Bayerische LehrerZeitung » No. 11 kaj 12 1885.)

 

nl:Kunsttaal#Internationale hulptalen
Gerilo

Gerilo estas milito lanĉita de malgrandaj batalgrupoj, disigitaj tra iu regiono, sen fronta linio. La ĉefaj taktikoj de gerilo estas embusko kaj sabotado.

Etimologio 
La vorto devenas el la hispana guerrilla, kiu signifas "militeto". Ĝi estiĝis duma la hispana rezistado al la franca invado de Napoléon Bonaparte komence de la 19-a jarcento. La taktikoj, kompreneble, ekzistis de longe antaŭe.

Celo 
La fina celo de gerilo estas skui kaj eventuale renversi establitan reĝimon. Grava faktoro por tiu sukceso estas la popola apogo, kiun la gerilanoj povas akiri, por sinkaŝado for de la oficiala armeo kaj provizado de manĝaĵoj kaj informado pri la malamikoj.

Vidu ankaŭ 
 Milito
 Vjetnama milito
 Partizano
 Terorismo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.reuters.co.uk/newsPackageArticle.jhtml?type=topNews&storyID=584330&section=news 
 http://www.kimsoft.com/guerilla.htm .
 http://www.baader-meinhof.com/students/resources/print/minimanual/manualtext.html  
 http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/27/newsid_3891000/3891055.stm
Figeac

Figeac [fiĵAk] (L: 2°02'E l: 44°36'N) estas urbeto en departemento Lot en regioneto Quercy, en suda Francio. Ĝi havas ĉirkaŭ 10 000 loĝantojn. Figeac apartenas de 1997 al Komunumo de Komunumoj (Communauté de Communes du pays de Figeac-Cajarc).

La urbestro de Figeac Martin Malvy estis Ministro pri Energio kaj pri la Buĝeto dum la prezidanteco de François Mitterrand kaj fariĝis prezidanto de la Regiona Konsilio de Sudo-Pireneoj en 1998.

Kulturo 

La urbo enhavas riĉan arkitekturan posedaĵon kiu ebligis al la urbo eniri la nacian reton de Villes et Pays d'Art et d'Histoire (Artaj kaj Historiaj Urboj kaj Regionetoj) en 1990 konvencie kun la Kulturministerio. La tuta urbocentro konsistas el belegaj malnovaj ŝtonaj domegoj konstruitaj de la 13-a jarcento ĝenerale en bona stato kaj renovigataj de la jaroj 1980-aj. Karakterizaĵo de tiuj domoj estas la arcvolts ([arkvult]), iom pintaj arĉoj ĉe la dompordoj kaj la solehlos ([sulejo]), senfenestraj lastaj etaĝoj kiuj plene ricevas la sunon, kaj utilas por sekigi lavitajn tolojn aŭ fruktojn.

Figeac estas la naskurbo de Jean-François Champollion. En la urbo troviĝas muzeo Champollion kaj sur placeto (Place des écritures Placo de la skriboj) estas giganta reprodukto kreita de Joseph Kosuth de la fama Rozeta ŝtono dank al kiu Champollion deĉifris la hieroglifojn.

Ankaŭ la kinaktoro Charles Boyer naskiĝis en Figeac.

Figeac estis la sidejo de la esperanto-teatro la Krizalido.

Ekonomio 
Figeac estas la centro de kampara regioneto (pays) en kiu ĝi havas ĉefan komercan rolon kun semajnaj bazaroj (sabate) kaj monataj foiroj kie tradicie oni vendis brutojn (bovojn, ŝafojn, ĉevalojn, azenojn).

En la urbo estas iom da industrio, aviadilerkonstruo kun "Figeac-Aéro" kaj precipe la fabriko "Ratier-Figeac" kun ĉirkaŭ 1000 dungitoj kiu produktas de la komenco de la 20-a jarcento aviadilhelikojn kaj aliajn aviadilerojn por grandaj aviadilkonstruistaj firmaoj.

Vidu ankaŭ 
 Komunumoj de Lot
 Figeac (stacidomo)

Eksteraj ligiloj 

 TTT-ejo de la Urbo Figeac
 Turismoficejo
 Bildo de la Place des Ecritures 

 
Komunumoj de Lot
Rozeta ŝtono

La Rozeta ŝtono estas granita (fakte granodiorita) ŝtonplato malkovrita en Raŝido (arabe Raŝid, france Rosette), Egiptio, kiu mezuras 114 x 72 cm kaj portas inskribojn de la sama teksto en tri skriboj (egiptalingve per hieroglifoj kaj egipta demotika skribo kaj helenlingve per greka skribo) (de supre suben).
Ĝi estas el lagida (t.e. helenisma Egiptio) epoko.

Ĉar la greka estis konata, la ŝtono ofertis ŝlosilon por atingi la komprenon de la hieroglifoj. Pri tio sukcesis kiel unua Jean-Francois Champollion en la jaro 1822 kaj tiel ekkonigis al la moderna mondo la egiptan civilizon, post kiam Thomas Young jam faris la unuajn decidajn paŝojn al la deĉifrado. "Rozeta ŝtono" estas tial metaforo por ponto-ilo inter malsamaj komuniksistemoj. La Ŝtono estas videbla en la Brita Muzeo.

La helenisma reĝo Ptolemeo la 5-a venis al majoritato en 196 a.K. kaj estis kronita kiel faraono en Memfis, okazo rememorita pere de la kreado de la Rozeta ŝtono. Tiu enhavas gravan informon pri impostoj, nome unu el la plej fruaj dokumentoj prie.

En la urbo Figeac troviĝas sur placeto (Place des écritures, "Placo de la skriboj") giganta reprodukto de la Rozeta ŝtono farita de Joseph Kosuth.

Vidu ankaŭ 

 arkeologio
 hieroglifoj
 skribo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.ancientegypt.co.uk/writing/rosetta.html 
 http://pw1.netcom.com/~qkstart/rosetta.html  

Antikva Egiptio
Egiptologio
-56

En la jaro 56 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

6-a jardeko a.K.
-57

En la jaro 57 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Tri Reĝlandoj de Silla (aŭ Shilla), Kogurjo, kaj Baekje ekekzistis, kaj ankaŭ la ĉefaro nomita Gaya en Koreio.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Kleopatra VI-a de Egiptio

6-a jardeko a.K.
-58

En la jaro 58 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Mitridato la 3-a iĝis imperiestro de la partoj
 Komenciĝis la Gaŭla Milito inter la la armeo de la Romia Imperio, gvidita de la armeestro Julio Cezaro, kiu celis konkeri la keltan Gaŭlion unuflanke, kaj ties loĝantoj, kiuj defendis sin sub gvido de la helveta armeestro Vercingetoriks aliflanke. La milito finiĝis per kapitulacio de Vercingetoriks kaj konkero de Gaŭlio kaj Helvetio.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Fraato la 3-a imperiestro de Partio

6-a jardeko a.K.
-59

En la jaro 59 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Gajo Oktavio, patro de Aŭgusto Cezaro

6-a jardeko a.K.
-61

En la jaro 61 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

7-a jardeko a.K.
-62

En la jaro 62 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

7-a jardeko a.K.
-65

En la jaro 65 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Julio Cezaro fariĝis aedilis curulis.

Naskiĝoj 
 decembro: Horacio

Mortoj
-66

En la jaro 66 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Pompeo ekis batali kontraŭ piratoj kaj konkeris okcidentan Kartvelion.

Naskiĝoj

Mortoj 

7-a jardeko a.K.
-68

En la jaro 68 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Jaro de la kvar imperiestroj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Antioĥo de Askalono

7-a jardeko a.K.
-69

En la jaro 69 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Antioko la 13-a iĝis imperiestro de Seleŭkio;
 Batalo de Tigranakerto

Naskiĝoj 
Kleopatra la 7-a (Thea Filopatór), unu el la plej famaj virinoj de historio.

Mortoj 

7-a jardeko a.K.
-70

En la jaro 70 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Fraato la 3-a fariĝis imperiestro de Partio.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Sanatruco imperiestro de la partoj

7-a jardeko a.K.
-71

En la jaro 71 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 

8-a jardeko a.K.
-72

En la jaro 72 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Spartako gvidis sian anaron sude de Alpoj al Lukanio.

Naskiĝoj

Mortoj
Sertorio militestro de Luzitanoj.
8-a jardeko a.K.
-73

En la jaro 73 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Plinio la pli maljuna diris ke oni vidis brilajn lumojn sur la ĉielo.
 Plutarko diris ke objekto simila al plata vinujo falis de ĉielo inter la armeo de Nitriado, reĝo de Ponto.

Naskiĝoj 
 Herodo la Granda

Mortoj 

8-a jardeko a.K.
Iteraciitaj sistemoj de funkcioj

Iteraciitaj sistemoj de funkcioj (ISF): ISF-aj fraktaloj estas konstruataj per kalkulado de la iteraciaj bildoj de punkto per afinaj funkcioj. ISFo estas konstituata de n (n ≥ 1) afinaj funkcioj. Iteracia punkto estas bildo de punkto per hazarde elektita funkcio de la ISFo.

La komputilo helpegas por vidi ISF-ajn fraktalojn. Ekzemplo de komputila programo por konstrui tiujn ĉi fraktalojn estas la libera programo "Glito ".

Vidu ankaŭ 
 L-sistemo
 Fraktala kunpremo

Eksteraj ligiloj 

 Glito , libera programo por krei fraktalojn.
 IFS Illusions, Fraktal galerio kaj libera softvaro.

Fraktaloj
Matematiko
Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia

La Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia (CDELI), ankaŭ konata sub la franca nomo Centre de documentation et d'étude sur la langue internationale) estas renkontiĝejo, arkivejo, esplorejo kaj flegejo de la komuna kunvivo de malsamaj planlingvaj movadoj, troviĝante en La Chaux-de-Fonds, Svislando. Temas pri riĉega kolekto de ĉiaj dokumentoj, ne nur pri Esperanto, sed ankaŭ pri aliaj lingvoj. Tial CDELI estas tre valora por pluraj specoj de esploroj.

La 22-an de novembro 2007 okazis en CDELI gazetara konferenco, dum kiu la svisaj parlamentaninoj Gisèle Ory kaj Francine John-Calame anoncis la kandidatigon de Esperanto kaj UEA por la Nobelpremio pri paco.

La 16-an de majo 2015 CDELI akceptis la partoprenantojn de la Tria Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto organizita de ILEI.

Historio 
Ĝi estis fondita en 1967. Ĝi estas fako de la Urba Biblioteko kaj enhavas pli ol 20.000 bibliografiajn unuojn. Interlingvistike neŭtrala (tial la nomo en la franca), CDELI ne entenas nur esperantaĵojn, sed celas konservi dokumentojn en ĉiuj planlingvoj: tie situas la plej riĉaj bibliotekoj en Volapuko kaj en Okcidentalo, interalie. Ĝi estas unu el la Interlingvistikaj instancoj de Esperantujo.

CDELI estis iniciatita de Claude Gacond en 1954 per savo de arkivaĵoj. De 1969 ĝis 1974 li interrompis sian instruistan karieron por plentempe dediĉi siajn fortojn al la starigo de KCE kaj CDELI. Ekde sia emeritiĝo en 1994, Claude Gacond daŭrigis sian poresperantan aktivecon kadre de CDELI kiel nesalajrata arĥivisto, gxis kompleta retirigxo en 2022. Unu el liaj fidelaj kunlaborantoj estis Andrée Gacond, lia edzino, kiu ĉiusemajne kunlaboris en CDELI ekde ties fondo. Emerita bibliotekistino de la urba biblioteko, salajrita de la Esperanto-Amikaro de CDELI, Martine Schneller, kaj bonvoluloj, precipe Nancy Fontannaz kaj Stefano Keller, menciindas pro la plenumo de bibliotekaj taskoj kaj dum la instruado kadre de la studsabatoj kaj seminarioj kiuj okazis en CDELI.

Eldonejo 
CDELI estis unu el la eldonistoj (kun Svisa Esperanto-Societo) de «Universalaj Lingvoj en Svislando , Svisa Enciklopedio Planlingva», verkita de Andreas Künzli.

Vidu ankaŭ 

Esperanto-bibliotekoj

Kultura Centro Esperantista (KCE)

Vilao Fallet

Matenadarano

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Retejo de CDELI
 CDELI  en la retejo de la Biblioteko de la Urbo, La Chaux-de-Fonds
 Retejo de Claude GACOND, kreinto de CDELI, kun paĝoj pri la bibliotekaj servoj
 UEA-Vikio: Svislando

CDELI
Planlingvoj
La Chaux-de-Fonds
Esperanto-movado en Svislando
Interlingvistiko
Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio

Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio estiĝis el iama biblioteko de scienc-teknika sekcio de ĈEA (ĉirkaŭ mil libroj).

En 1969 fondiĝis Ĉeĥa Esperanto-Asocio kaj baldaŭ poste ankaŭ scienc-teĥnika sekcio, en kiu aktivis ankaŭ slovakaj esperantistoj. La sekcio celis fakan lingvon en Esperanto, verkadon kaj tradukadon de faka literaturo kaj ellaboron de politeĥnika vortaro inter Esperanto kaj la ĉeĥa (slovaka) lingvo. Por tiuj celoj necesis konatiĝi kun la jam ekzistanta faka literaturo esperantlingva. Aŭtune 1970 la sekcio fondis Bibliografion de Teknikaj Verkoj en Esperanto, kiu kolektis informojn pri libroj kaj ankaŭ la librojn mem. Tiamaniere estiĝis bazo de la faka biblioteko, kiu iom-post-iome kreskis kaj riĉiĝis ne nur je fakaj verkoj, sed ankaŭ je beletro. Sekve la scienc-teknika sekcio estis anstataŭigita per sekcio de informadiko kaj la faka biblioteko iĝis parto de la asocia Libroservo (libroj prunteblaj kaj libroj aĉeteblaj). En 2008 la kolekto iĝis integra parto de la Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio ĉe Esperanto-Muzeo en Svitavy kaj la libroj estas konsulteblaj en ĝia katalogo.

Eksteraj ligiloj 
Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio

Ĉeĥa Esperanto-Asocio
Esperanto-movado en Ĉeĥio
Esperanto en 1969
Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová

Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová estas iama biblioteko de la Esperanto-klubo de Prago, kiun fondis Jaroslav Šustr. Proksimume 6 mil libroj. 

En 1994 la Esperanto-klubo en Prago perdis sian ĉambron (novaj posedantoj de domo nuligis la luon) kaj ekestis problemo, kion fari kun la plej valora ĉeĥa biblioteko de esperantaĵoj. Tiam samideano Jiří Pištora, tiama direktoro de Urba Muzeo en Česká Třebová, proponis ĉambron en la muzea deponejo kaj promesis profesian prilaboron de la kolekto. Ankaŭ la urbo Česká Třebová konsentis kaj estis subskribita kontrakto inter Ĉeĥa Esperanto-Asocio kaj la muzeo, ke la libroj apartenas al la asocio (do en la kazo de nuligo de la Esperanto-fako en la muzeo ili estos redonitaj). Tiel estiĝis la Esperanto-fako en la muzeo, kiu ne nur prilaboris librojn kaj gazetojn, sed kolektas ankaŭ aliajn esperantaĵojn, leterojn de gravaj esperantistoj, klubajn informilojn kaj informilojn, simple ĉion, kio povas post jardekoj interesi estontajn historiistojn.

Eksteraj ligiloj 
 Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová, Ĉeĥio

Česká Třebová
Česká Třebová
Česká Třebová
Česká Třebová
Česká Třebová
Biblioteko de Esperantista Klubo en Brno

Biblioteko de Esperantista klubo en Brno posedas ĉirkaŭ 3 mil titolojn, ekde 1901, kiam la Esperantista klubo en Brno estis fondita. La biblioteko travivis ambaŭ mondmilitojn kaj multajn translokiĝojn, kelkaj libroj estis perditaj, sed la kerno ĉiam saviĝis kaj estis kompletigata per novaj libroj. Nuntempe la bibliotekon prizorgas prezidanto de la klubo Miroslav Malovec.

Eksteraj ligiloj 
 Esperanto-Biblioteko en Brno 

Brno
EK Brno
-103

En la jaro 103 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-109

En la jaro 109 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-119

En la jaro 119 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-129

En la jaro 129 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Malgrand-Azio iĝis romia provinco.
 Demetrio la 2-a iĝis imperiestro de Seleŭkio duafoje.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Karneado
-139

En la jaro 139 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Decimo Julio Bruto konkeris Konibrigon;
 Hiparko fiksis la unua gradon de Ŝafo kiel la unua tago de Printempo;
 Seleŭkio: puĉo kontraŭ Demetrio la 2-a, Antioko la 7-a iĝis imperiestro kune Antioko la 6-a;

Naskiĝoj

Mortoj 
 Viriato estro de Keltoj en nuna Portugalio
-149

En la jaro 149 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Katono la pli maljuna en Romo
-159

En la jaro 159 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-169

En la jaro 169 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-179

En la jaro 179 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-189

En la jaro 189 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
Jacques-Joseph Champollion

Jacques-Joseph CHAMPOLLION, alinomita Champollion-Figeac ([ŝa~poljO~fiĵAk], naskiĝis je la 5-a de decembro 1778 en Figeac Lot, mortis je la 9-a de majo 1867 en Fontainebleau) estis franca arkeologo.

Dekdu jarojn pli aĝa ol sia frato Champollion le Jeune (Champollion la Juna), li instruis al li kaj transdonis al li sian emon por arkeologio. Kvankam erudito li restadis en la ombro de sia pli juna frato por pli bone valorigi lin. Post la frua morto de tiu lasta en 1832, li eldonos liajn nefinitajn esplorojn en kiuj li cetere estis kontribuinta.

Li estas entombigita en Tombejo Père Lachaise en Parizo kun sia frato Jean-François.

Lia kariero 
 Konservatoro de la manuskriptoj en la Bibliothèque Royale (Reĝa Biblioteko) en Parizo.
 Profesoro pri paleografio en Ecole des Chartes.
 Bibliotekisto de la kastelo de Fontainebleau ekde 1849.

Bibliografio 
 Annales des Lagides (1819)
 L'Égypte ancienne (1839)
 Diversaj studoj pri la francaj dialektoj

Francaj arkeologoj
Francaj bibliotekistoj
Absolutivo

La absolutivo estas gramatika kazo en la tielnomataj ergativaj lingvoj. Ĝia baza rolo estas montri la gramatikan subjektecon en netransitivaj frazoj kaj la gramatikan objektecon en transitivaj frazoj. La absolutivo estas en konkurenco kun la ergativo. En ergativo-absolutivo-lingvoj kutime en ergativo portas kazomarkilon (finaĵo, prefikso, markilvorto), dum la absolutivo estas markita per nul-elemento. La kontrasto de ergativo-absolutivo-lingvoj estas nominativo-akuzativo-lingvoj, en kiuj kutime la akuzativo estas markita per kazomarkilo kaj la nominativo estas markita de nulelemento. Simple dirite: en netransitivaj frazoj nominativo (de nominativ-akuzativ-lingvo) kongruas kun absolutivo (de ergativ-absolutiv-lingvo), dum en netransitivaj frazoj absolutivo kongruas kun akuzativo.

Vidu ankaŭ 
Ergativo

Gramatikaj kazoj
-190

En la jaro 190 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Brindisi ligita al Romo per prilongigo de Via Appia;

Naskiĝoj
Hiparko

Mortoj
-180

En la jaro 180 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Apolonio Ejdografo iĝis estro de Biblioteko de Aleksandrio

Naskiĝoj

Mortoj
-170

En la jaro 170 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-160

En la jaro 160 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Aristarko iĝis estro de Biblioteko de Aleksandrio.
 Hiparko kreis astrolabon en Aleksandrio.

Naskiĝoj

Mortoj
-150

En la jaro 150 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 La helena sciencisto Hiparko elfaras la unuan stel-katalogon, kiu enlistas 800 objektojn.
 Eko de Esenianoj.
 Aleksandro la 1-a Balas iĝis imperiestro de Seleŭkio.

Naskiĝoj

Mortoj
-140

En la jaro 140 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Ĉinio : Komenco de la regado de imperiestro Wu Di.

Naskiĝoj

Mortoj
-130

En la jaro 130 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-120

En la jaro 120 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
Hiparko de Niceo.
Apolodoro. Aŭtoro de Mitologia biblioteko.
-110

En la jaro 110 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj
 Kleopatra de Ponto

-110
-115

En la jaro 115 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-300

En la jaro 300 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Romio: M. Valerius M.f. Corvus V kaj Quintus Appuleius Pansa iĝis konsuloj.
 Herofilo de Aleksandrio studis la homan anatomion per kadavroj.

Naskiĝoj

Mortoj
-400

En la jaro 400 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Persio 
 Reĝo Artaĥŝaŝt la 2-a nomumis Tissaphernes-on satrapio kaj militestro de Malgrand-Azio en Kario kaj Lidio.

Grekio 
 Printempo. La grekaj solduloj de Kiro la Junulo ĝisiris post multo da malfacilaĵoj finfine la maron ĉe Trabzon. Laŭ la skribisto Xenophon ili ekkriis pro ĝojo: "Θαλασσα, θαλασσα!" (La maro, la maro!).

Naskiĝoj 
 Agis la 3-a (mortis ĉirkaŭ 331 a.K.), reĝo de Sparto
 Areto de Kireno (mortis ĉirkaŭ 330 a.K.), greka filozofino
 Parmenio (mortis ĉirkaŭ 330 a.K.), Makedonia armeestro
 Skopas de Paro, (mortis ĉirkaŭ 335 a.K.), greka skulptisto kaj arkitekturisto

Mortoj 
 Aspasio de Mileto (naskiĝis ĉirkaŭ 470 a.K.), vivokunulino de Periklo
 Tucidido (naskiĝis ĉirkaŭ 460 a.K.), atena armeestro kaj historiisto
Sapiĝo

Sapiĝo estas kemia reakcio inter grasa acido kaj natria hidroksido aŭ kalia hidroksido. Disvolviĝas hidrolizo, kaj rezulte oni ricevas trialkoholon: la triglicerolo, kaj natria aŭ kalia salo de la grasa acido, kiu estas sapo.

R-O-CH2-C(H)OR-CH2-O-R (grasa acido)

+ 3 NaOH (aŭ KOH)

--->>

CH2-OH -CH-OH - CH2-OH (glicerolo) + 3 R-CO2-Na (sapo)

kie R=(CH2)14CH3 

Tiu reakcio estas grava ĉefe pro la produktado de sapo pere de ĝi.

Vidu ankaŭ
 Fosfolipido

Eksteraj ligiloj 
 http://www.ccnphawaii.com/glossary.htm  
 http://adipocere.homestead.com 

Organika kemio
Kemia reakcio
Sapo

Komponaĵo, rezulto de la kemia reakcio sapiĝo, kiun oni uzas por lavi sin, tolaĵojn, ktp.
La vorto "sapo" renkontiĝas kiel unue en teksto de Plinio la pli maljuna, romia sciencisto. Jam temas pri produktaĵo farita el
sebo kaj cindroj, sed ĝi estis uzita de la gaŭloj por kolorigi siajn harojn al rufo. Longtempe la homoj lavis sin sen uzo de sapo, ekzemple pere de varmega vaporo, kaj la tolaĵojn oni batadis en flua akvo por forigi la malpuraĵojn. La unua vera sapo estis elfarita en Mezopotamio, kaj la epoko de Krucmilito konatigis ĝin al la eŭropanoj.

Nuntempe en la urbo Halepo en Sirio oni plu elfaras sapon el olivoleo kaj natrio (ricevita el cindroj de salikorno), kun aldono oleon el laŭr-bero, kiun oni povas rigardi kiel la plej praava de la nun ekzistantaj sapoj. En hodiaŭa epoko tiu 100% natura sapo, ekĝuas bonfamon ĉe naturama publiko.
Ankaŭ la krucmilitistoj hejmenportis ĝin, kiam ili hejmeniris post la militado en la Sankta Lando.

Poste la elfarado de sapo disvastiĝis al aliaj havenoj de la Mediteranea Maro, tiel kiel Alikanto, Ankono, kaj la plej konata tiurilate : Marsejlo.
Diversaj receptoj ekzistas : el vegetala aŭ animala graso, kun natrio aŭ kalio, ktp.

Post la Dua mondmilito pli kompleksaj kemiaĵoj la detergoj emis anstataŭi ĝin. Sed nun tiuj lastaj suferas kritikojn de la ekologiismanoj.

Vidu ankaŭ 
 Biodizelo
 Glicerino

Galerio

Proverbo 
Ekzistas proverboj pri sapo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Eksteraj ligiloj 
 http://www.ccnphawaii.com/glossary.htm  
 http://www.sdahq.org/cleaning/history 
 http://www.butser.org.uk/iafsoap_hcc.html  
 http://www.cetrange.com/history_soap.html

Referencoj 

 
Saloj
Kosmetiko
Purigiloj
Lingvafrankao

Lingvafrankao (Lingua franca [lingŭa franka], "lingvo de la frankoj") estas lingvistika termino, ankaŭ konata kiel ponta lingvo, komuna lingvo, komerca lingvo, helplingvo, veturila lingvo aŭ ligolingvo, estas lingvo aŭ dialekto sisteme uzata por ebligi komunikadon inter grupoj de homoj, kiuj ne dividas denaskan lingvon aŭ dialekton.

La termino devenas de la itala kaj signifas "lingvo de la frankoj"; La vorto "Frankoj" rilatas al la eŭropaj popoloj kiel ili estis nomitaj de la araboj.

La unua lingvo nomata "Lingua Franca" estis piĝino parolata ĉirkaŭ la Mediteraneo de la 13-a ĝis la 19-a jarcento. Ĝi estis bazita de la itala kaj miksita kun vortoj de la turka, persa, franca, greka kaj araba kaj aliaj lingvoj. Ĝi estis uzata kiel komerca kaj diplomatia komunika lingvo ĉefe en la havenaj urboj.

Lingvistiko poste etendis la uzon de la esprimo "lingua franca" al iu ajn lingvo uzata por komunikado inter parolantoj de diversaj lingvoj. Hodiaŭ en la plej multaj el la novaj ekskoloniismaj landoj en Afriko kaj Azio unu el la angla, portugala aŭ franca estas uzataj kiel lingua franca, kiel kolonia heredaĵo kaj por venki la multnombron de lingvoj kaj dialektoj de malsamaj etnoj.

Ekstrakto de la Lingua Franca 
Se ti sabir
ti respondir,
Se non sabir,
tazir, tazir.
Mi star Mufti:
ti qui star ti?
Non intendir,
tazir, tazir.
(Se vi scias, vi respondu, se vi ne scias, silentu, silentu. Mi estas la muftio: Vi, kiu estas vi? Se vi ne komprenas, estu silenta, estu silenta. El Molière, Le bourgeois gentilhomme (1670), La Nobela Burĝo)

Figursenca uzo de la vorto 
En multaj lingvoj la esprimo "lingua franca" estas nun uzata ankaŭ kiel termino por iu ajn natura lingvo aŭ piĝino, kiu uziĝas kiel interlingvo. En Esperanto oni tamen uzas tiusence ĉefe "interlingvo".

Listo de kelkaj lingvoj, kiuj fariĝis "lingva-frankaoj" 
 Akada lingvo
 Angla lingvo
 Aramea lingvo
 Eklezia Latino
 Greka lingvo
 Hindustana lingvo
 Maorea lingvo
 Sanskrito
 Svahila lingvo
 kelkaj eŭropaj koloniaj lingvoj

Vidu ankaŭ 
 John Maxwell Coetzee kaj Global English
 Minae Mizumura - "La falo de la japana lingvo en la epoko de la angla"
 Nova Lingvafrankao
 Global English (globa angla)
 Internacia planlingvo
 Piĝino
 Kreolo
 Funkcia lingvo

Eksteraj ligiloj 

 A Glossary of Lingua Franca , TTT-ejo pri la Lingva frankao angle kun disertacioj en la angla, franca kaj itala lingvoj
 LA LINGUA FRANCA: une langue méditerranéenne à travers les siècles , de Roberto Rossetti (france)
 Disertacio pri Lingva Frankao  de Dr. Renata Zago (itale)

Lingvotipoj
Interlingvistiko
Lingvoscienco
Piĝinoj
Planlingvoj
Pedagogo

Pedagogo estas persono, kiu profesie okupiĝas pri pedagogio, do pri edukado kaj instruado de infanoj, junuloj aŭ plenkreskuloj, aŭ specialisto pri pedagogio kiel pri scienca fako. La nomo ne indikas biologian sekson, per la esperanta gramatiko eblas diferencigi al virpedagogo kaj pedagogino.

Pedagogiisto estas sciencisto studanta la pedagogion, ĝian historion, evoluon, ĝiajn metodojn kaj teoriojn.

Pegagogia laborulo estas persono, kiu kontribuas al edukado, ekz. direktoro de lernejo, vicdirektoro, instruisto, metia majstro instruanta metilernanton, trejnisto de sportlernejo, muzika instruanto en muziklernejo, staĝisto, edukisto en studenthejmo, vartistino, infanĝardenistino, guvernistino, gvidanto de somera infantendaro k.s.

Laborulo en pedagogio estas persono, kiu laboras en lernejo, sed mem ne edukas, ekz. pedelo, riparisto, kuiristinoj en la lerneja manĝejo, tajpistino ĉe ministerio pri instruado k.s.

Jen parta listo de pedagogoj (listigita laŭ alfebeto de la familia nomo).

 Kornel Abel
 Alma Karlin
 Karl Bacher
 Hannelore Baier
 Rolf Bossert
 Johanna Bottesch
 Hilary Chapman
 Roger Destabelle
 Annie Ernaux
 Max Fabiani
 Konstantin Fedin
 Franz Karl Franchy
 Matthias Friedwagner
 Emil Gaar
 Theodor Gartner
 Hans Gerstinger
 Edmund Hauler
 Jozef IJsewijn
 Antonino Immè
 Johannes Itten
 Marian Iwańciów (1906-1971), pola pentristo, grafikisto kaj pedagogo
 Karl Jax
 Ernst Kalinka
 Emil Kałużniacki
 Ellen Key
 Manfred Kienpointner
 Hans Liebhardt
 Rudolph Masciantonio
 Adolf Meschendörfer
 Karl Mras
 Ernest Natalis
 Ernst Rudolf Neubauer
 Dositej Obradović
 Petrus Codicillus
 Barbara Pym
 Antun Radić
 Arminio Rothstein
 Petro Rychlo
 Karl Schenkl
 Georg Scherg
 Franz Anton Schiefner
 Dieter Schlesak
 Sophie Schröder
 Horst Schuller Anger
 Fritz Schullerus
 Mauriz Schuster
 Friedrich Stolz
 Udo-Peter Wagner

Profesioj
-104

En la jaro 104 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Aristobulo la 1-a iĝis reĝo de Judujo.
 Gaius Flavius Fimbria kaj Gaius Marius (onklo de Cezaro) iĝis konsuloj en Romo.
 Gaŭdo iĝis reĝo de Numidio.
 Numidio venkita de Romio kaj Maŭritanio. La reĝoj de Numidio fariĝis subuloj de Romio kaj la numidoj devis cedi teritorion de Maŭritanio. (La Romianoj nomis tiun teritorion ofte Maŭretanio).

Naskiĝoj

Mortoj 
 Jugurto reĝo de Numidio
-105

En la jaro 105 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Verkita la "Libro de Jubileoj".
 Kimbroj kaj Teŭtonoj atakis la Roman Gaŭlion
 Lucio Kornelio Sulao iĝis konsulo.
 Kajo Mario kaj Lucio Kornelio Sulao venkis Jugurton en Numidio.
 Tsai-lun en Ĉinio inventis ian pra-paperon.

Naskiĝoj 
 Decimo Liberio

Mortoj
-107

En la jaro 107 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Gaius Marius reformas roman armeon.

Naskiĝoj

Mortoj
-108

En la jaro 108 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj
 L. Sergius Catilina

Mortoj 
 Marcus Livius Drusus
-125

En la jaro 125 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj 
 Tiberius Sempronius Gracchus
 Seleŭko la 5-a
-135

En la jaro 135 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Pallantia, en Iberio, atakata de Karpurnio Pisono, Romia generalo.
 Romioj, komanditaj de Decio Bruto transiris la riveron Limaon en Iberio.

Naskiĝoj 
 Poseidonios, helena filozofo (m. -51)

Mortoj
-145

En la jaro 145 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Seleŭkio: Politika krizo. Demetrio la 2-a kaj Antioko la 6-a iĝis imperiestroj;

Naskiĝoj 
 Ĉinio: Sima Qian, historiisto.

Mortoj 
 Ptolemeo la 6-a, Reĝo de Egiptio
 Ptolemeo la 7-a, Reĝo de Egiptio
 Aleksandro la 1-a Balas, Imperiestro de Seleŭkio;
-155

En la jaro 155 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Valencio fondita;
 P. Cornelius Scipio Nasica Corculum kaj M. Claudius Marcellus iĝis konsuloj en Romo;
 Karneado alvenis al Romo kiel ambasadoro de Ateno;

Naskiĝoj

Mortoj 
 Tiberius Sempronius Gracchus
-175

En la jaro 175 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Antioko la 4-a iĝis imperiestro de Seleŭkio;

Naskiĝoj

Mortoj
-185

En la jaro 185 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
Informadiko

Informadiko aŭ informatiko aŭ komputoscienco aŭ informaj teĥnologioj estas la “scienco pri la kolektado, taksado, organizado kaj diskonigo de informoj, ofte helpe de komputiloj.“
Historie informadiko evoluis unuflanke el matematiko kiel formala scienco, kaj aliflanke kiel inĝenierarto pro la praktika bezono de rapidaj kaj aŭtomataj kalkuladoj kaj datumprilaborado.

Historio 
Dum jarmiloj, homoj kreis kaj uzis ilojn por faciligi kalkuladojn (abako, glitkalkulilo ...). Por realigi kompleksajn kalkulojn, ili ankaŭ evoluigis algoritmojn. Inter la plej malnovaj algoritmoj troviĝas la tabloj de la tempo de Hamurabi (ĉirkaŭ -1750).

Kalkuliloj konstante evoluis ekde antikvaj tempoj, sed ili ne permesis procezi algoritmojn. Daŭre necesis, ke homo ekzekutu la sekvencojn de la algoritmo, ankaŭ se kun helpo de la kalkulilo. En 1642, Blaise Pascal konstruis kalkulmaŝinon (Pascalina), kiu kapablis adicii kaj subtrahi. Kelkaj jaroj poste Leibniz prezentis kalkulmaŝinon kiu ekzekutis ĉiujn kvar bazajn aritmetikajn operaciojn.

Leibniz okupiĝis ankaŭ pri duuma kodo, kiu kune kun la bulea algebro, estas la plej gravaj matematikaj bazoj de informadiko. La difino de la koncepto de programado, montrita unue de Joseph Marie Jacquard en siaj duon-aŭtomataj teksmaŝinoj kun trukartoj, sekvita de George Boole kaj Ada Lovelace en terminoj de teorio de programado de matematikaj operacioj, formis la bazon por aŭtomate kunĉeni elementajn operaciojn.

En 1937 Alan Turing publikigis sian verkon On Computable Numbers with an application to the Entscheidungsproblem, en kiu li prezentis la tiel nomatan Turing maŝinon, matematika modelo de maŝino, kiu ĝis nun estas baza por la teorio de informadiko.

Teknikoj 
 Komputa logiko
 MinHaketo

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Kurso pri filozofio kaj historio de informadiko de prof. Federico Gobbo 
 Inform-serĉado Terminareto de informserĉo - Agoj kaj metodoj por serĉi informojn tra dokumentoj aŭ datumbazoj. Kompilata fare de Ĵ. Vaŝe
 Informadiko kaj radioelektroniko - studenta verko en studopedia.ru En Esperanto kaj rusa
 Leksikono de kvantika informadiko - leksikono, nocioj, konceptoj, algoritmoj, programo, ktp - de Christian Rivière (la 15-an de marto 2020-a)
 Komputeko de Yves Nevelsteen - plurlingva prikomputila terminokolekto -- sekurkopio
 Komputila terminaro en Vikilibroj
 PIV-revizio pri komputiko Komputilaj esprimoj en PIV2 (Edmund GRIMLEY EVANS) --- [en STEB] 
 Komputada Leksikono de Sergej Pokrovskij 2006
 Komputila kaj teknika vortaro – 13.000 esprimoj – Esperanta - pola - angla de Jerzy Walaszek -- [en STEB] 
 Vortaro por tradukado de komputilaj programoj Angla–Esperanto sekurkopio 
 Simplaj Klarigoj de Kelkaj Interretaj Terminoj Interretaj terminoj + mallongaj klarigoj --- [en STEB] 
 Terminareto de dokumentkomputiko en Vikilibroj, Dokumento-komputiko - Kreado, klasigado, konservado, kunredaktado kaj dissendado de dokumentoj. Kompilata fare de Ĵ. Vaŝe 
 Terminareto de informserĉo Inform-serĉado - Agoj kaj metodoj por serĉi informojn tra dokumentoj aŭ datumbazoj. Kompilata fare de Ĵ. Vaŝe

Vidu ankaŭ 

 Formalaj sciencoj
 Kiberspaco
 Komputado
 Informteorio
 Sekurado de Informacioj

 
Komputiko
Vipaŝjano

Vipaŝjano, el la palia vipassanā kaj sanskrite vipashyanā, "klarvido": unu el la du ĉefaj kategorioj de la klasika budhisma meditado, kiujn oni povas praktiki sen esti aŭ iĝi budhismano, bazitaj sur la Satipatthāna-Sutta, de la Majjhima Nikāya en la palilingva Tripitako, kaj sur la Mahā-satipatthāna-Sutta en la Dīgha Nikāya (longa versio de la unua).

La du kategorioj estas samatha-bhāvanā kaj vipassanā-bhāvanā. La unua celas al koncentriĝado (samādhi), la dua al tiu klarvido kaj saĝo ((paññā)) kiu rompas la ligojn al sansaro kaj rezultas en nirvanon.

La vipasana meditado ne temas pri intelekta kompreno, sed pri rekta perceptado de la realo, t.e., de la propraj korpaj kaj mensaj procezoj. Tia meditado eksponas la veron de la malpermanento, de la nekontentigo kaj de la senpersona kaj sensubstanca naturo de ĉiuj korpaj kaj mensaj fenomenoj (palie anicca, dukkha, anattā).

Tiu ĉi saĝo (paññā) estas decida faktoro por la liberiĝo, kvankam ĝi devas esti ligita al la aliaj du partoj de la budhisma ekzercado: moralo (sīla) kaj koncentriĝado (samādhi).

Terminaro de Budhismo
Adolf Eichmann

Adolf EICHMANN [á:-dolf ájĥ-man] (naskiĝis la  en Solingen, mortis  en Ramlo) estis altranga funkciulo de nazia Germanio, membro de: SS (SS (organizaĵo), Sicherheitsdienst (sekreta servo de Nazia Germanio), Gestapo / akronimo de Geheime StaatsPolizei (germane "sekreta ŝtatpolico") - militkrimulo, unu el ĉefaj organizantoj de holokaŭsto.

Li ĉefe respondecis por la organizado de la ekstermo de milionoj da homoj dum la holokaŭsto, precipe la judoj. Tio nomiĝis “la fina solvo”.

Li organizis la identigon kaj transportadon de homoj al diversaj koncentrejoj.
Tial oni ofte nomas lin la ĉefekzekutisto de la tria regno.

Kiel infano, Eichmann havis malpalan vizaĝkoloron kaj aliaj infanoj ofte mokriproĉis lin ĉar li aspektis kiel judo.

En 1934 li deĵoris kiel SS-kaporalo ĉe la koncentrejo Dachau kie li gajnis la aprobon de Reinhard Heydrich. En 1935 li vizitis Palestinon por taksi la eblecon entute ekzili la judojn al Palestino, tamen la tieaj britaj instancoj eklernis pri liaj negocoj kun la lokaj araboj kaj forpelis lin.

Eichmann partoprenis la Wannsee-konferencon dum 1942 kie oni diskutis kaj faris decidojn pri “la fina solvo de la juda problemo”.

Oni promociigis Eichmann al la rango de SS-Obersturmbannführer kaj li iĝis la ĉefo de la Gestapo fako IV B 4. Tiu fako respondecis pri la organizado kaj transportado rilate al la eksterminado de la judoj.

Post la dua mondmilito Eichmann estis kaptita de usonaj soldatoj. Tamen en 1946 li sukcesis eskapi kaj post multjara vagado li ekloĝis en Argentino en 1958 uzante la nomon Ricardo Klement.
Li estis forkaptata de Peter Malkin de Mossad (Israela sekret-servo) la 11-an de majo 1960 kaj oni kaŝtransportis lin al Israelo.
Post proceso en Jerusalemo oni mortkondamnis lin kaj li estis pendumita la .
Tio estis la sola mortpuno iam efektivigita en Israelo.

Bibliografio 
 David Cesarani, Adolf Eichmann. His life and crimes, Eldonis William Heinemann, Londono 2004, p. 458, ISBN 0-434-01056-1
 Guy Walters, Hunting Evil: The Nazi War Criminals Who Escaped and the Quest to Bring Them to Justice, Broadway Books, New York 2009 ISBN 978-0-7679-2873-1

Vidu ankaŭ 
 Ajĥmanetoj
 Aranĝo T4
 Rudolf Kasztner
 Rudolf Vrba

Eksteraj ligiloj 

 Operaco Rata Koridoro, televida filmo ABC (1/3)
 Listo de SS-komandantoj kaj de polico, germana Vikipedio

SS-membroj
Germanoj kondamnitaj al mortpuno
Ekzekutitoj en la 20-a jarcento
-111

En la jaro 111 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-112

En la jaro 112 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Silkvojo malfermiĝis.

Naskiĝoj

Mortoj
-113

En la jaro 113 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Antioĥo la la 9-a iĝis seleukida imperiestro.
 En Romo,Gnaeus Papirius Carbo kaj Gaius Caecilius Metellus Caprarius iĝis konsuloj.
 Kreita romia provinco Asia.

Naskiĝoj

Mortoj
-114

En la jaro 114 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 

 La Partoj konkeras unuafoje la urbon Dura Europos, kiu ĝis tiam estis urbo en la Seleŭkida imperio.

Naskiĝoj

Mortoj
-116

En la jaro 116 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-117

En la jaro 117 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-118

En la jaro 118 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-194

En la jaro 194 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-193

En la jaro 193 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-192

En la jaro 192 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-191

En la jaro 191 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Friapatio surtroniĝis en Partio

Naskiĝoj

Mortoj
 Artabano la 1-a imperistro de partoj
Cardaillac

Cardaillac ([kardAljak] ) estas vilaĝo 9 km nord-okcidente de Figeac, en departemento Lot. Ĉ 500 loĝantoj.

Situanta lime de du regionetoj Limargue ([limArg'] kulturriĉa) kaj Ségala ([segalA] malriĉa sekal- kaj kaŝtan-produktanta), Cardaillac havas riĉan mezepokan heredaĵon kaj estas unu el la Les plus beaux villages de France (Plej belaj vilaĝoj en Francio). Ĝia nomo jam aperas en la 8-a jarcento. Kavaliro Bertrand alprenis la nomon Cardaillac kiam la reĝo Pipino la Malalta konfidis al li tiujn terojn.

Fortikaĵo ekkonstruiĝis en 1064 sur roka supraĵo laŭ ordono de Hugues barono de Cardaillac. El tiuj hodiaŭ ankoraŭ staras tri turoj el la 13-a jarcento. En 1188 ĝi eltenis atakon de Rikardo Leonkora iĝonta poste Reĝo de Anglio.

Cardaillac estis en la protestanta kampo dum la Religia enlanda milito. La vilaĝo entuziasme bonvenigis la Francan Revolucion.

Je la 11-a de majo 1944 tri junuloj estis mortpafitaj de la divizio Das Reich kiu poste neniigis la tutan loĝantaron de la vilaĝo Oradour-sur-Glane.

Eksteraj ligiloj 
 Cardaillac franclingva artikolo, historia prezenteto.
 Cardaillac en Les plus beaux villages de France
 Nobela familio Cardaillac  (franclingve)

Komunumoj de Lot
Plej belaj vilaĝoj de Francio
Mohro

Mohro* ( mohr;  ) en Islamo i.a. ĉe ŝijaistoj, estas argilaĵeto sur kio la preĝanto metas la frunton dum la saĝdeo* (t.e. terenkuŝiĝo).

Islamo
Arabaj vortoj
Vozuo

Vozuo* ( al-wuḍū' , tradukebla kiel "ablucio")  estas la rita lavado antaŭ la preĝado en Islamo. Dum vozuado oni lavas manojn, vizaĝon kaj malsekigas parton de la kapo kaj piedoj. En diversaj formoj de Islamo kiel sunaismo kaj ŝijaismo vozuado iomete diferencas. Oni nomas la vozuon "parta ablucio", kontraste al ġusl (غسل), aŭ "plena ablucio".

Vidu ankaŭ 
 islamaj terminoj

Islamo
Arabaj vortoj
Azano

Azano* ( ) estas arab-devena vorto signifanta “anonci” laŭvorte, kaj en Islamo estas nomo de teksto kion muezino aŭ azanulo* laŭte legas alvokante la islamanojn al preĝado en la difinitaj horoj.

Por aliaj pri-islamaj temoj, bv. vd. islamajn terminojn

Islamo
Arabaj vortoj
Muezino

Muezino ( ) en Islamo estas persono kiu laŭte legas azanon por alvoki islamanojn al preĝado en la difinitaj horoj de ĉiu tago. Tiu tasko estas kutime farata el minareto. La voĉoj de la muezino formas kutiman parton de la pejzaĝo de la islamaj urboj.

Islamo
Preĝujo

Preĝujo en Islamo estas bele kudrita ŝtofaĵo sur kiu oni metas mohron (kaj eble rozarion) dum la preĝado. La preĝujo uziĝas ankaŭ kiel konservujo por mohro (kaj probable rozario) post la preĝo.

Islamo
-121

En la jaro 121 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Kajo Grakus revenis en Romon kaj iĝis pleba tribuno je tria fojo.

Naskiĝoj

Mortoj
Kajo Grakus
-122

En la jaro 122 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Laŭ Tito Livio, oni vidis tri sunojn kaj tri lunojn en Sicilio.

Naskiĝoj

Mortoj
-123

En la jaro 123 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Quinto Cecilio Metelo konkeris Minorkon kaj Majorkon.
 Aikso Provenca fondita.
 Antioko la 8-a iĝis imperiestro de Seleŭkio.

Naskiĝoj

Mortoj
-124

En la jaro 124 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj
Kaio Grako estis elektita konsulo de Romio
Mitridato la 2-a fariĝis estro de partoj

Mortoj
Artabano la 2-a, imperiestro de partoj
-126

En la jaro 126 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-127

En la jaro 127 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj
-128

En la jaro 128 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 En Ĉinio estas finita kanalo pli ol 150 km longa, kiu ligas la ĉefurbon Han al la Flava Rivero.
 Vendatas po pli ol 10.000 sklavoj tage en la grava sklav-bazaro de insulo Delos.
 Artabano la 2-a iĝis imperiestro de partoj.
 Aleksandro la 2-a Zabinas iĝis imperiestro de Seleŭkio.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Fraato la 2-a imperiestro de partoj
  Polibio
-131

En la jaro 131 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj

Naskiĝoj

Mortoj