Fosforo

Simbolo: P
 Atomnumero: 15
 Atompezo: 30,973761 (2)
 Kemia serio: pniktogenoj (ne-oficiala nomo), nemetalo
 Normala stato solida ĉe 298K
 Koloro senkolora/ruĝa/arĝentblanka

Fosforo estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo P kaj atomnumero 15.

Fosforo ekzistas je diversaj alotropaj formoj inkluzive de blanka (aŭ flava), ruĝa, kaj nigra (aŭ violkolora). Kutime, fajna fosforo troviĝas kiel kristaloj de P4, kun kvaredra geometrio.

fosfata acido

Blanka fosforo 
Blanka fosforo estas la plej aktiva modifaĵo de la fosforo. Ĝi havas la denson de 1,82 g/cm3, kaj fandopunkton de 44,1 °C, bolpunkton de 280 °C. Ĝi estas diafana kaj vaksosimila. La malpurigitan blankan fosforon nomas oni ankaŭ kiel flava fosforo. La kubostruktura blanka fosforo estas tre bone solvebla en fosfortriklorido kaj karbondisulfido CS2; 100 g karbondisulfido solvas pli ol 1 kg da fosforo. En kvarklormetano, benzolo aŭ etero, la fosforo tre malbone solviĝas.

Ĉe -77 °C la kubostruktura formo (α-formo) transformiĝas al heksagonala formo (β-formo). En ĉiu formo (α-, β-, en solvaĵo), la fosforo formas P4-tetraedron kun liga angulo de 60°.

En bone disdividita stato, la blanka fosforo ekflamiĝas spontane, ekde 50 °C ekflamiĝas ankaŭ kompaktaj pecoj kaj forbruliĝas pere la aero al fosfor(V)-oksido.

En aero, la blanka fosforo produktas helverdan lumon. Tiu estiĝas pro la granda vaporpremo en la blanka fosforo, kiam la gasforma fosforo de la ĉirkaŭo P4 transformas P4O6 al P4O10 (kemoluminesko). La fosforo ligiĝas en fortega, eksoterma reakcio kun halogenoj, metaloj aŭ sulfuroj. La el tio estiĝintaj kombinaĵoj estas fosforsulfidoj, fosfor(III)- aŭ fosfor(V)-kombinaĵoj same fosfidoj. Sub efiko de forta lesivo kaj ĉe alta temperaturo, fosforo disponas je fosfino kaj hipofosfido. Ĝenerale, la blanka fosforo estas forta reduktigaĵo.

Blanka fosforo estas tre venena, jam 50 mg estas mortefika. La morto aperas nur post 5 ĝis 10 tagoj, la venena efiko baziĝas sur ĝenado de la proteina kaj karbonhidrata sintezo.

Ĝi estis uzata dum la dua mondmilito por brulbomboj, kiam la angloj uzis ties miksaĵon kun kaŭĉuko. Per la kaŭĉuko gluiĝas la materialo kaj kaŭzas ĉe la viktimoj tre malbone kuraceblajn vundojn.

En 2005 evidentiĝis, ke ankaŭ Usono uzis la blankan fosforon. Blanka fosforo estas hodiaŭ uzata en nebulgranatoj, ĉar ĝi formas abrupte grandajn nebulmurojn. Tiujn granatoj uzis Usono dum la Iraka milito en 2003 en la urbo de Faluĝa kontraŭ la ribeluloj, sed mortis ankaŭ civitanoj.

Kombinaĵoj 

 Amonia heksakloro-fosfato
 Benzoila fosfato
 Fosfora kvinfluorido
 Fosfora kvinklorido
 Fosfora kvinoksido
 Fosfora tribromido
 Fosfora trifluorido
 Fosfora trijodido
 Fosfora triklorido
 Fosfora trioksido
 Fosforila trijodido
 Natria dufluorofosfato
 Natria heksaklorofosfato
 Natria unufluorofosfato
 Natria unutiofosfato
 Tiofosfata acido
 Tiofosforila bromido
 Tiofosforila fluorido
 Tiofosforila klorido

Vidu ankaŭ 
 Kemio
 Perioda tabelo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
 Izotopoj de fosforo
 Alĥemiisto malkovranta fosforon
 Hennig Brandt

Eksteraj ligiloj 

 http://www.webelements.com/webelements/elements/text/P/index.html WebElements.com pri fosforo
 http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/P.html EnvironmentalChemistry.com pri fosforo
 http://periodic.lanl.gov/elements/15.html  Los Alamos Nacia Laboratorio pri fosforo
 http://enciclopedia.us.es/index.php/F%F3sforo Enciclopedia Libre pri fosforo

Kemiaj elementoj
Fosforo