alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Электр корылмасы

Эле́ктр корылмасы яки электр коргысы  – җисемнең электр кыры  чыганагы булу һәм электромагнит тәэсир итешүләрендә катнашу мөмкинлеге бирүче үзлеге. Корылма микъдар характеристикасы булып тора. СИда корылманың үлчәү берәмлеге – кулон. Корылма беренче тапкыр 1785 елда Кулон законында кертелә. Бер кулонлы корылма бик зур: әгәр вакуумда ике корылма (q1=q2=1Кл) 1 м ераклыкта урнашса, алар үзара 9×109 H көч белән тәэсир итешерләр иде.

Йомык системаның электр корылмасы вакыт үтү белән саклана һәм квантлана – элементар электр корылмасына кабатлы үзгәрә. Коргының саклану кануны – физиканың төп законнарыннан берсе.

Электр корылмасы зурлыгы (яки, электр коргысы) – уңай һәм тискәре тамгага ия булырга мөмкин, коргы йөртүчеләрнең һәм корылган кисәкчекләрнең микъдари характеристикасы.

Электр корылмасының билгеле йөртүчеләре булып электр корылган элементар кисәкчекләр – электрон (бер тискәре элементар электр корылмасы), протон (бер уңай элементар корылма) һәм башка азрак таралган кисәкчекләр. Электрон корылмасы −1,602176487(40)×10−19 Кл. Тулаем алганда, табигатьтә уңай һәм тискәре корылмалар саны бер үк. Атом һәм молекулаларның корылмалар суммасы  нульгә тигез, ә уңай һәм тискәре ионнарның коргылары каты җисемнәрнең кристаллик рәшәткәләре бүлекләрендә үзара компенсацияләнгән.

Тарих 
1729 елда Шарль Дюфе ике төрле корылма булганлыгын ачыклый. Беренчесе пыяла белән ефәк, икенчесе сумала белән йон ышкылганда барлыкка килә. Шуңа күрә Дюфе бу корылмаларны «пыяла» һәм «сумала» корылмалары дип атый. Уңай һәм тискәре коргылар атамаларын Бенджамин Франклин кертә.

Искәрмәләр

Моны да карагыз 
 Нокта электр корылмасы
 Коргы тыгызлыгы

Әдәбият
 «Физика: Югары техник уку йортлары өчен д-лек: Өч кисәктә. 2 кисәк» 
Галимов Д.Г., Даутов Г.Ю., Тимеркәев Б.А.

Физика
Электродинамика
Март

Март (tat.lat.  Mart (Buşay)) (шулай ук Бушай, кайбер җирдә Буранай, иске төрки тәкъвимдә  Нәүрүз )(, Борынгы Рим сугыш тәңресе Марс исеменнән) — Милади тәкъвименең өченче ае. Татар теленә март сүзе Византиядән килгән.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча Бушай (21.2-21.3), Яңарыш ае (21.3-21.4) (кайбер җирдә  Буранай  яки  Нәүрүз ) дип йөртелә.

 1.3 - 21.3 дәвере - Агам Бушай
 21.3 - 31.3 дәвере - Энем Яңарыш дип йөртелә







Икенче дүшәмбесе:
  Милләтләр дуслыгы илләрендә Милләтләр дуслыгы көне ().
 ның  Виктория провинциясендә Хезмәт көне ().
 Икенче чәршәмбесе - дә Милли тәмәкедән баш тарту көне ().
 Икенче пәнҗешәмбе - Бөтендөнья бөер көне ().
 Икенче тулы атнаның җомгасы -  Бөтендөнья йокы көне ().
 Өченче сишәмбе - Бөтендөнья җәмгыяви хезмәт көне (, ).
 Өченче шимбәсеннән башланган атнасы -  Франкофон илләрдә Халыкара юлларда хөрмәт күрсәтү атнасы ().
 Айның соңгы декадасы - ның ндагы   шәһәрендә 10 көнлек Халыкара cакура чәчәк атуы фестивале () уза.
 Соңгы дүшәмбесе - ның нда Севард көне ().
 Соңгы шимбәсе —  Бөтендөнья кыргый табигать фонды тарафыннан бер сәгатькә электр утларны сүндереп Җир сәгате билгеләнә.
 Соңгы чәршәмбесе - Халыкара бушлай контент көне ().
 Соңгы яшкәмбесе - ның башкаласы  шәһәрендә 2 атналык Милли сакура чәчәк ату фестивале () башлана.

Татар дөньясы





Сынамышлар 
 Март башы көн кояшлы булса, яшелчә уңа.
 Мартның әүвәлге шимбәсендә кар яуса, чикләвек һәм карабодай уңар.
 Марттагы кар бакча җимешенә бик ярар.
 Мартта кояш карны нык кыздырып эретә башласа, картлар: «Быел кар астына ут иртә керде, иген яхшы булыр»,- диләр.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды?
6 сентябрь

6 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 116 көн кала.





Болгария — берләшү көне (, ).
  Свазиленд — бәйсезлек көне (, ).
  Чили — милли бердәмлек көне

— Иҗтимагый мөнәсәбәтләр көне ().
  Бонэйр () — Байрак көне (, ).
  — Секс көне ().
  — Хәрби көчләр көне ().
  — Илне саклау көне (, ), коры җир гаскәре көне.
  — Хәрби көчләр көне (, ).
  — Милли цирк көне ().

1852 — да нең беренче бушлай китапханәсе ачыла.
 1920 — да совет хөкүмәте урнаша.
 1952 — да авторлык хокукы турында халыкара конвенция имзалана.
 1991 —  ,  һәм  дәүләтләренең бәйсезлеген таный.
 1991 — Ленинградка тарихи  атамасы кайтарыла.

1666 — Иван V, рус патшасы.
 1892 — Эдвард Виктор Эпплтон, британ физигы, Нобель бүләге лауреаты.
 1893 — Әминә Мөхетдинова, хокук белгече, сәясәтче, Россия империясендә югары белем алган беренче татар кызы.
 1923 — Әгъзам Фәттахов, татар композиторы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 1940 — Зөфәр Фәтхетдинов, татар язучысы, хокук белгече, профессор, хокук фәннәре докторы.
 1946 — Резеда Сабитовская, музыкант,  Казан музыка училищесы (көллият) директоры.
 1966 — Закир Шаһбан, җырчы, музыкант.
 1955 — Гөлсинә Заһидуллина, икътисад галиме, профессор.

1566 — Сөләйман I ,  солтаны.
 1935 — Габдулла Зөлкарнәй, драматург. 
 1962 — Ганс Эйслер, алман композиторы, дирижер.
 1988 — Алексей Спиридонов, совет дәүләт эшлеклесе.
 1992 — Александр Сомов, совет дәүләт эшлеклесе.
 1997 — Нур Зарипов, башкорт-рус язучысы.
 1998 — Фасил Әхмәтов, татар композиторы.
 1998 — Акира Куросава,  япон кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер.
 1999 — Наҗар Нәҗми, Башкортостанның татар шагыйре.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
6 сентябрь
10 сентябрь

10 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның унынчы көне. Ел ахырына кадәр 112 көн кала.



— Бөтендөнья үз-үзенә кул салуга каршылык көне ()

— Америка кызыл тәнлеләре мирас көне ()
  — Милли көн (, Беренче суверенитет референдумы, 1967).
  — Балалар көне ().
 :
 милли физкультура һәм спорт көне (рус.).
 /   /  — ны саклауда һәм 1853-1856 Кырым сугышы дәвамында корбан төшкән гаскәрләрне искә алу көне (рус.).

Кытай һәм  — Укытучылар көне ().
  — украин кинематографы көне (рус.).

Өлкә 
 ның:
 ндагы  (1959) һәм  (1959) шәһәрләре нигезләнү көне .
 ндагы  шәһәре бәйрәме.

1172 — Мисырда Габбәсиләр хәлифәте төзелүе игълан ителә.
 1918:
 беренче тапкыр Беренче бөтендөнья сугышы төшенчәсе кулланыла.
 Россия ватандашлар сугышы: Казан операциясе нәтиҗәсендә  кызыллар (рус.) ны аклардан (рус.) ( КомУч Халык армиясе (рус.)) бушата.
 1939 —  ка (Алмания) сугыш игълан итә.

1870 — Мөхәммәдсадыйк Иманколый, татар язучысы, дини эшлеклесе.
 1891 — Александр Эшкинин, мари совет дәүләт эшлеклесе.
 1892 — Артур Комптон, АКШ галиме, Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе.
 1892 — Шакир Шамильский, татар театрына нигез салучыларның берсе, Татарстанның атказанган артисты.
 1900 — Камил Рәхимов, композитор (Уфа).
 1924 — Вилдан Хәбиев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре миномётчы отделениесе командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1925 — Касыйм Тәхау, татар язучысы, фронтовик, журналист.
 1933 — Леонид Змачинский, инженер, элекке Яшел Үзән көймәләр төзү заводы директоры.
 1933 — Юрий Яблоков, физика галиме, профессор.
 1948 — Гөлфия Юнысова, башкорт шагыйрәсе.
 1958 — Крис Коламбус, АКШ кинорежиссеры.
 1965 — Амур Фәләх, татар язучысы, журналист.
 1967 — Илсөя Төхфәтуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты (2016).
 1969 — Айдар Габдинов, җырчы (тенор), Татарстанның атказанган артисты.

1797 — Мэри Годвин, инглиз язучысы.
 1931 — Дмитрий Егоров, математик.
 1983 — Галия Измайлова (1909-1983) — Татарстан АССР халык комиссары (1938-1943).
 2019 — Альберт Разин, философ, социолог, удмурт милли хәрәкәте активисты.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
10 сентябрь
Электростатика

Электростатика — физиканың, электр корылмаларын өйрәнүче бүлеге.

Бертамгалы корылган җисемнәр арасында электростатик этелү, ә каршы тамгалы җисемнәрдә - электростатик тартылу барлыкка килә. Электр корылмаларын билгеләүче прибор - электроскоп нигезендә бертамгалы корылган җисемнәр арасындагы электростатик этелү күренеше тора.

Электростатика нигезендә Кулон законы ята. Бу закон нокта электр корылмалары арасындагы тәэсир итешүне тикшерә.

Тарих 

Электростатикага нигез булып Кулон эшләре тора (аңа кадәр 10 ел элек, зуррак төгәллек белән, Кавендиш шул ук нәтиҗәгә ирешсә дә. Кавендиш эше нәтиҗәләре гаилә архивында сакланган, һәм 100 елдан соң гына бастырып чыгарылган); соңгы булып табылган электр тәэсирләшүләре законы Гринга, Гаусска һәм Пуассонга математик яктан гади теория төзергә мөмкинлек бирә. Грин һәм Гаусс тарафыннан төзелгән потенциаллар теориясе электростатиканың мөһим өлешен алып тора. Электростатикадан бик күп тәҗрибәле тикшерүләрне Рис үткәрә.

XIX гасырның утызынчы елларында үткәрелгән, Фарадей тәҗрибәләре, электр корылмалары тәгълиматының мөһим өйрәнүләрендә тамырдан үзгәреш китереп чыгара. Бу тәҗрибәләр, элек электрлыкка пассив кагылган дип саналучылар, ягъни изоляцияләүче матдәләр, Фарадей кушкан атама буенча - диэлектриклар, электр процессларында, аерым алганда, үткәргечләрнең электрлашуында билгеләүче урынны алып торганын күрсәтә. Алар конденсаторның ике өслеге арасындагы изоляцияләүче матдәнең конденсаторның электр сыешлыгы зурлыгында мөһим урын алып торганны ачыклыйлар. Конденсаторның өслекләре арасындагы һаваны сыек, яки каты изолятор белән алыштыру, һаваны калдырып, өслекләр арсындагы ераклыкны муафыйк киметүгә тиң. Һава катламын башка сыек яки каты диэлектрикка алмаштыру конденсаторның электр сыешлыгын K тапкыр арттыра. Фарадей бу К зурлыгын бирелгән диэлектрикның индуктив мөмкинлеге дип атый. 
Хәзер К зурлыгын изоляцияләүче матдәнең диэлектрик үткәрүчәнлеге дип атыйлар.

Электр сыешлыгының шундый ук үзгәрүе, җисемне һавадан үзгә изоляцияләүче тирәлеккә күчергәндә, һәрбер аерым  үткәрүче җисемдә дә була. Ләкин җисемне электр сыешлыгының үзгәрүе, андагы бирелгән электр потенциалында, җисемдәге корылма зурлыгының да үзгәрүенә китерә, һәм, киресенчә, бирелгән корылмада потенциалның үзгәрхенә.  
Шул ук вакытта ул җисемнең электр энергиясен дә үзгәртә. Димәк, изоляцияләүче  тирәлекнең, аңа электрлашучы җисемнәр урнаштырылган булса, яки үзе белән конденсатор өслекләрен аерып торса, әһәмияте бик зур. Изоляцияләүче матдә җисем өслегендә электр корылмасын тотып кына калмый, ә аның электр халәтенә йогынты ясый. Фарадей тәҗрибәләре, аны шундый нәтиҗәгә китерә.

Кулон гипотезасы буенча, җисменәр арасындагы элекр тәэсирләшүләр, ераклыкта баручы тәэсирләшү кебек каралган. r ераклыктагы ике ноктада урнашкан, ике q һәм q' электр корылмасы, үзләрен тоташтыручы туры сызык буенча, бер-берсенә түбәндәге формулада күрсәтелгән көч белән тартылалар,яки этеләләр:

 ,

ә C - q, r һәм f зурлыкларын үлчи торган берәмлекләргә генә бәйле булган кәфисинт дип каралган. q һәм q' корылмалары арасындагы тирәлекнең f зурлыгына бернинди әһәмияте юк дип уйлаганнар.

Искәрмәләр 

Электростатика

ja:静電場
Электроскоп

Электроско́п — электр корылмасының  булу-булмавын белү әсбабы.

Электроскопның эшләү принцибы Кулон законына нигезләнгән.

Электростатика
Нокта электр корылмасы

Нокта́ эле́ктр корылмасы́ – электростатик тәэсирләшү каралган ераклык белән чагыштырганда, йөртүчесенең күләме исәпкә алмаслык дәрәҗәдә кечкенә булган электр корылмасы. Кулон законы  нәкъ бу корылмалар өчен төзелгән. Нокта корылмаларын корылган материаль нокта буларак та карыйлар.

Моны да карагыз 
 Элементар электр корылмасы

Физика 
Электродинамика

en:Point particle#Point charge
Кулон законы

Куло́н кануны – нокта электр корылмалары тәэсирләшүе кануны.

1785 елда Кулон тарафыннан ачыла. Металлик шарлар белән бик күп тәҗрибәләр үткәргәннән соң, Шарль Кулон канунга мондый формулировка бирә: 

Вакуумдагы ике корылган нокталы җисемнәр арасындагы тәэсир итешү көче, бу ике җисемне тоташтыручы туры сызык буенча юнәлгән, һәм ул корылма зурлыкларының тапкырчыгышына туры, ә алар арасындагы ераклыкның квадратына кире пропорциональ.

Канун дөрес булсын өчен түбәндәгеләр кирәк:
 корылмаларның нокталыгы – ягъни корылган җисемнәр арасындагы ераклык, аларның үлчәмнәреннән күпкә зуррак булырга тиеш.
 аларның хәрәкәтсезлеге. Әгәр алай булмаса, өстәмә эффектланы исәпкә алырга кирәк: хәрәкәт итүче корылманың магнит кырын, һәм аңа тиңдәш, үзгә корылмага тәэсир итүче өстәмә Лоренц көчен. 
 Вакуумдагы тәэсирләшү. 

Ләкин, канун, кайсыбер дөресләүләр белән, тирәлектәге һәм хәрәкәтләнүче корылмалар тәэсирләшүенә дә дөрес. 

Ш.Кулонның канунын векторлы формада түбәндәгечә язалар:

 

монда  – 1 корылманың 2 корылмага тәэсир итү көче;  – корылмалар зурлыгы;  – радиус-вектор (1 корылмадан 2 корылмага үткәрелгән, һәм модуле буенча корылмалар арсындагы ераклыкка – ) тигез булган вектор;  – пропорциональлек коэффициенты.

Шулай итеп, канун бер тамгалы корылмаларның этешкәнен, ә каршы тамгалыларының тартышканын ачык күрсәтә.

k коэффициенты 

СГСта үлчәү берәмлеге шулай итеп алынган ки, коэффициент k = 1 һәм, кагыйдә буларак, төшеп кала. 

СИда  (яки Ф-1·м) һәм түбәндәгечә языла:

кая  ≈ 8.854187817·10−12 Ф/м – электр даимие.

Бертөрле изотроп матдәдә формуланың ваклаучысына тирәлекнең диэлектрик үткәрүчәнлеге ε кушыла. 

СГСта

СИда

Тарих 

Кулонга хәтле 11 ел элек, корылмалар тәэсир итешүен Г. Кавендиш ача, ләкин аның нәтиҗәләре бастырылмый һәм охак вакыт беленмичә кала. 

Кулон үзе җөпләр чиратылу белән шөгыльләнгән һәм чиратылган үлчәүләр уйлап тапкан. Ул үзенең канунын, шул үлчәүләр ярдәмендә корылган шарчыкларның тәэсирләшү көчен өйрәнеп, ача.

Моны да карагыз 
 Электр кыры

Физика
Электродинамика
Фундаменталь физик даимиләр

Фундамента́ль физи́к даимилә'р (вар.: конста́нта) – аерым җисемнәрне генә түгел, ә бөтен безнең дөньяны характерлаучы физик берәмлек. Фундаменталь физик даимиләр теоретик физика ярдәмендә әйләнә-тирә дөньяны математик тасвирлаганда килеп чыгалар. 
Еш кына монда, аерым җисемнәр белән бәйле булган, физик даимиләрне дә кертәләр. 

"Даими" сүзе бирелгән зурлыкның сан мәгънәсе вакыт үтү белән үзгәрмәвен күз алдында тота. Дөреслектә бу алай булмаска да мөмкин (мәсәлән, соңгы вакытта, нечкә структура даимие галәм эволюциясе белән үзгәргәненә дәлилләр китерелде). Ләкин бу зурлыыклар үзгәрсәләр дә, бик акрын үзгәрәләр.

Берәмлекле һәм берәмлексез даимиләрне аерып йөртәләр. Берәмлекле зурлыкның сан мәгънәсе нинди үлчәү берәмлеге сайлауга бәйле. Ә берәмлексез даимләрнең сан мәгънәсе фундаментальрәк, чөнки берәмлекләр системасын сайлауга бәйле түгел.

Фундаменталь физик даимиләр

Фундаменталь даимиләрнең үлчәү комбинацияләре

Аерым берәмлекләр системаларын бәйләүче даимиләр

Кайсыбер башка физик даимиләр

Искәрмәләр 

Үлчәү
Гармоник тирбәнүләр

Гармоник тирбәнүләр – аргументтан бәйлелеге синус яки косинус функциясе булган, нинди дә булса берәмлекнең периодик үзгәрү күренеше. Мәсәлән, вакыт үтү белән түбәндәгечә үзгәрүче зурлык, 

 или
кая х – үзгәрүче берәмлекнең зурлыгы, t – вакыт, А – тирбәнү амплитудасы, ω – тирбәнүнең циклик ешлыгы,  – тирбәнүнең тулы фазасы,  – тирбәнүнең башлангыч фазачы.

Тирбәнүләр төре 

 Ирекле тирбәнүләр, системаны тигезләнеш халәтеннән чыгарганнан соң, системаның эчке энергиясе тәэсирендә баралар.
 Мәҗбүри тирбәнүләр тышкы периодик тәэсир астында баралар.

Кулланылыш 
Гармоник тирбәнешләр башка барлык тирбәнешләрдән түбәндәге сәбәпләр аркасында аерылалар:
 Реаль системаларда баручы ирекле һәм мәҗбүри тирбәнешләр еш кына гармоник тирбәнешләр, яки аңа якын төргә бик якын булалар.
 Периодик функцияләрнең киң классын тригонометрик компонентларга таркатып була. Үзгә төрле әйткәндә, бөтен тирбәнүләрне гармоник тирбәнүләр суммасы итеп карарга мөмкин.
 Системаларның киң классы өчен, гармоник тәэсиргә җавап булып гармоник тирбәнү тора, бу вакытта тәэсир һәм җавап бәйләнеше системаның тотрыклы характеристикасы булып тора. Өстәге үзлекне исәпкә алып, ул система аша ирекле формадагы тирбәнүнең үтүен өйрәнергә мөмкинлек бирә.

См. также 
 Гармоник осциллятор
 Математик маятник
 Физик маятник
 Псевдогармоник тирбәнүләр

Дулкын физикасы
Тирбәнүләр теориясе
Бразилия

Брази́лия, рәсми атамасы Брази́лия Федерати́в Респу́бликасы (порт. República Federativa do Brasil) – Көньяк Америкада урнашкан дәүләтләр арасында өслек мәйданы һәм халык саны буенча беренче урында торучы дәүләт. Кыйтганың көнчыгыш һәм үзәк өлешләрен алып тора.

Башкаласы – Бразилиа шәһәре.

Француз Гвианасы, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина һәм Уругвай белән чиктәш. Коры җирдәге чикләренең озынлыгы якынча 16 мең км. Көнчыгыштан берничә утравы (иң мөһиме – Фернанду-ди-Норонья) Бразилиянеке булган Атлантик океан белән юыла. Яр сызыгы озынлыгы – 7,4 мең км.

Тарих 
Бразилия территориясендә кешенең пәйда булуы неолит дәверенә туры килә. 16 гасыргача Бразилиядә берничә эре индей кабилә яшәгән. Алар күчмә хәят алып барганнар, тупи-гуарани кабиләсе генә утрак яшәгән. Индей кабиләләре аучылык, балыкчылык белән беррәттә игенчелек белән шөгыльләнгән. 1500 елның апрельдә Португалия диңгезчесе Педру Кабрал Бразилия ярларына барып җитә һәм кәшеф иткән җирне Португалия биләмәсе итеп игълан итә.

География 

Бразилия – Латин Америкасының иң зур дәүләте, континентның яртысын диярлек биләп тора. Башкаласы – Бразилиа. Территориясе коры җир өслегенең 5,7 %ын тәшкил итә (8 514 215,3 км²). Бразилия – зурлык буенча дәүләтләр арасында бишенче урында тора (Россия, Канада, Кытай һәм Америка Кушма Штатларыннан соң).

Илнең төньгында Амазония үзәнлеге урнашкан. Төньякта ул Гвиана яссы таулыгының төньяк өлешенең калкулыклы тигезлегенә күчә. Калган территория исә тулысынча диярлек Бразилия яссы таулыгында урнашкан.

Бразилиянең иң югары ноктасы – Неблин тау түбәсе (2 994 м).

Табигать 
 Каатинга

Сәясәт 

Дәүләт башында халык тарафыннан 4 елга сайланучы президент тора.

Югары закон чыгаручы орган булып ике палаталы (федераль Сенат (81 урын) һәм Депутатлар Палатасы (513 урын)) Милли кәнгрис тора.

Югары мәхкәмә хакимияте Бразилия Конституциясенең дөрес шәрехләнүе һәм кулланылуы өчен җавап бирүче Югары Федераль Суд тарафыннан чынлыкка ашырыла.

Милли гимн 
Бразилия милли гимны текстын Жоаким Осориу Дуке Эстрада (Joaquim Osório Duque Estrada), көен Франсиску Мануэл да Силва (Francisco Manuel da Silva) язган.

Халык 
Халык саны – 198,7 млн (2009 елның июль бәяләмәсе, дөньяда 6нчы урын).

Еллык арту – 1,2% (фертильлек – бер хатын-кызга 2,2 тудыру).

Уртача гомер озынлыгы – ирләрдә 68 ел, хатын-кызларда 76 ел.

Телләр – португалча (рәсми һәм иң таралган), шулай ук испанча, немецча, итальянча, японча, инглизчә һәм индеец телләре.

Укый-яза белү – 89% (2004 елгы бәяләмә).

Диннәр 
Гамәлдәге 1988 елгы Конституциясе нигезендә, Бразилия – дөньяви дәүләт. Диннәр – католицизм (номиналь рәвештә) 73,6%, протестантизм 15,4%, спиритуалим 1,3%, банту/вуду 0,3%, башкалар 2%, атеистлар 7,4% (2004 елгы исәп буенча).
 Бразилиядә ислам
 Бразилиядә Һинд дине

Икътисад
Бразилия — куәтле аграр җи­тештерүгә ия, продукцияне күпләп читкә сатучы ил.  һәм терлекчелек продук­цияләре белән бергә экспорт күләме 100 миллиард доллардан арта. Тимер рудасына бай. Россия кебек үк, Бразилия дә күпләп чимал сатуны арттырырга сәләтле.

Искәрмәләр 

Көньяк Америка
Көньяк Америка дәүләтләре
Федератив дәүләтләр
Когерентлык

Когерентлык (латинча cohaerens ("бәйләнештә торучы") сүзеннән) — берничә тибрәнүче яки дулкынлы процессның кушылганда ачыкланучы вакыт буенча корреляцияләнгән булуы. Тибрәнешләрнең фаза аермасы даими булганда һәм кушылганда шул ук уртак ешлыклы тибрәнеш килеп чыкканда тибрәнешләр когерент була.

Ике когерент тибрәнешнең классик үрнәге - бер үк ешлыклы ике синусоидаль тибрәнеш.

Когерентлыкны өйрәнү вакыт когерентлыгы һәм пространство когерентлыгы төшенчәләренең килеп чыгуына китерә.

Когерентлыксыз интерференция (физика) күренешен күзәтү мөмкин түгел.

Моны да карагыз 
 Интерференция (физика)

Дулкын оптикасы
Көньяк Америкада урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге

Көньяк Америка
Радиофизика

Радиофи́зика – физиканың бөтен ешлыктагы электромагнит тибрәнүләрне өйрәнүне һәм куллануны үз эченә алган бүлеге. Радиофизиканың төп тикшерү объекты булып – радиодулкыннар, яки төгәлрәк, аларның тирәлек һәм объектлар белән тәэсир итешүен, радиодулкыннарның тигезләнештә булмаган тирәлектә һәм системаларда хәрәкәте тора. Радиофизика үз эченә нурланышка һәм радиодулкыннарны теркәүгә кагылган мәсьәләләрне, һәм радиодулкынарның тигезләнешсез тирәлекләрдә таралышын һәм тәэсир итешүен, дистанцион диагностиканың кире мәсьәләләрен ала. 
Радиофизика, фән буларак, радиотехникага түбәндәге җиһазларны ясау өчен кулланылган белемне бирә: кабул итүче һәм җибәрүче антенналар, электромагнит дулкын генераторлары һәм кабул иткечләре, көчәйткечләр һәм фильтрлар, модуляторлар һәм демодуляторлар, радиодулкын үткәргечләр, радиолокаторлар, квант җиһазлары һ.б.

Радиофизика тикшергән ешлыклар – берничә ун герцтан алып дистәләгән терагерцларга кадәр. Соңгы вакытта радиофизика мәсьәләре үз эчләренә, бөтен тибрәнүче ешлыклар спектрын алып (ультрафиолет нурланышны да), оптика һәм акустика кебек арадаш фәннәр мәсьәләләрен ала.

Чишелүче мәсьәләләре буенча радиофизика түбәндәгеләргә бүленергә мөмкин:

 Классик радиофизика
 Квант радиофизикасы
 Статистик радиофизика

Радиофизикада түбәндәге төп тикшеренү өлкәләре бар:
 Өзлексез тирәлекләрдә һәм тибрәнүче системаларда электрик тибрәнүләрне тәҗрибәле һәм теоретик тикшеренүләр. Тикшерү нәтиҗәләре генерациянең яңа методларын табарга мөмкинлек бирә. 
 Радиодулкыннар, аларның нурланышы һәм таралышы.
 Радиодиапазон электромагнит дулкыннарының, һәм шулай ук, электр тибрәнүләренең газларда, каты җисемнәрдә һәм вакуумда электр тогы йөртүчеләр белән тәэсир итешүе. Радиофизиканың һәм актуаль мәсьәләләрнең хәзерге үсеш дәрәҗәсе югары дәрәҗәдәге математик аппарт һәм уникаль тикшерү технологияләрен куллануны таләп итә.

Моны да карагыз 
 Электродинамика
 Радиотехника

Искәрмәләр 

Радиотехника
Радиофизика
Испан теле

Испа́н яки касти́лия теле () – Кастилия урта гасырлар корольлегендә туган ибер-роман теле. Һинд-Европа телләре гаиләсенә керә (роман телләре төркеме). Язуы латин алфавитына нигезләнгән. Испан яки кастеллано теле Американың унтугыз илендә рәсми тел булып тора, шулай ук Испаниядә һәм Экваториаль Гвинеяда, Филиппиннарда билгеле танылу дәрәҗәсенә ия һәм Көнбатыш Сахарада сөйләшелә, әмма испан телендә сөйләшүчеләр биш континентта бар.

Лексикасы 
Испан теле лексикасында 70 % сүз латин теле килеп чыгышлы, 10 % сүз юнан теленнән, 8 % гарәп теленнән, 3 % сүз гот теленнән һәм 9 % сүз башка телләрдән килеп чыгышлы. Испан теле сардиний һәм итальян теле белән беррәттән латин теленнән кечкенә дәрәҗә аермага ия (якынча 20 %). Испан телендә хатын-кыз родында һәм ир-ат родында үзгәрә торган билгеле һәм билгесез артикльләр кулланыла.

Географик таралышы 
Испан теле дөнья буенча 20 илдә беренчел тел булып тора. 2020 елга 463 миллион кеше испан теле үз теле итеп сөйләшә дип фараз ителә, бу аны сөйләшүчеләр саны буенча икенче тел итә. Шуңа өстәп 75 миллион кеше испан телендә икенче яки чит тел буларак сөйләшә, бу аны инглиз теле, мандарин кытай теле һәм һинди теленнән соң дөньяда дүртенче иң күп сөйләшелә торган тел итә; тулаем сөйләшүчеләр саны 538 миллион кеше. Испан теле шулай Интернетта инглиз теленнән һәм кытай теленнән соң кулланылыш буенча өченче тел булып тора.

Испанча сөйләшүчеләр саны 
 Мексика (106 255 000)
 Колумбия (45 600 000)
 Испания (44 400 000)
 Аргентина (41 248 000)
 Америка Кушма Штатлары (41 000 000)
 Перу (26 152 265)
 Венесуэла (26 021 000)
 Бразилия (19 700 000)
 Чили (15 795 000)
 Куба (11 285 000)
 Эквадор (10 946 000)
 Доминикан Республикасы (8 850 000)
 Гватемала (8 163 000)
 Һондурас (7 267 000)
 Боливия (7 010 000)
 Сальвадор (6 859 000)
 Никарагуа (5 503 000)
 Парагвай (4 737 000)
 Коста-Рика (4 220 000)
 Пуэрто-Рико (4 017 000)
 Уругвай (3 442 000)
 Панама (3 108 000)
 Филипин (2 900 000)
 Франция (2 100 000)
 Португалия (1 750 000)
 Гаити (1 650 000)
 Марокко (960 706)
 Бөекбритания (900 000)
 Япония (500 000)
 Италия (455 000)
 Экваториаль Гвинея (447 000)
 Германия (410 000)
 Көнбатыш Сахара (341 000)
 Канада (272 000)
 Кытай (250 000)
 Гайана (198 000)
 Швейцария (172 000)
 Исраил (160 000)
 Австралия (150 000)
 Белиз (130 000)
 Күрасау (112 450)
 Россия (112 000)

Әдәбият 
• Прус Н.А. - УНИВЕРСАЛЬНЫЙ РУССКО-ИСПАНСКИЙ РАЗГОВОРНИК - МːЭКСМО, 2012 - ISBN 978-5-699-56624-2
• Матвеев С.А. - Самоучитель испанского языка - МːАСТ, 2014 - ISBN 978-5-17-086539-0

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Һинд-аурупа телләре
Роман телләре
Испания телләре
Тоташ тирәлекләр электродинамикасы

Тота'ш тирәлеклә'р электродина'микасы — тоташ тирәлекләр физикасының тоташ тирәлекләрнең электр, магнит һәм оптик үзлекләрен өйрәнүче бүлеге. Әгәр дә тирәлек өлешчә, яки бөтенләй ионлашкан газ булса, [плазма физикасы] термины күбрәк кулланылышлы.

Тоташ тирәлекнең электроманит характеристкалары
Тоташ тирәлекнең электр һәм магнит үзлекләре  диэлектрик үткәрүчәнлеге тензоры,  магнит үткәрүчәнлеге тензоры һәм  тирәлекнең чагыштырма үткәрүчәнлеге белән тасвирлана, шул ук вакытта бу зурлыклар вакытка һәм урынга бәйле булырга мөмкиннәр.  

Стационар күренешләрдә, диэлектрик һәм магнит үткәрүчәнлеге тензорлары тирәлектә көчәнеш сызыкларының төренә тәэсир ясыйлар, ә чагыштырма үткәрүчәнлек тензоры - тышкы көчләр тәэсире астында, токның агышы юнәлешенә.

стационар булмаган күренешләр өчен ,  һәм  урынына ,  һәм  Фурье-сурәтләргә кертү файдалырак. 
Тирәлекнең нәкъ бу характеристикаларын, тирәлектә таралучы,  ешлыклы яссы электромагнит дулкын сизә.

Электро- һәм магнитооптик күренешләр
кагыйдә буларак, ,  һәм  зурлыклары вакыттан бәйле рәвештә, симметррик булмаган профильга ия. Бу Фурье-сурәтләренең комлекслы зурлыкларга әйләнүенә китерә. Физик яктан бу, тирәлектә таралучы электромагнит дулкынның экспонциаль сүнүенә китерә.

Әстә тасвирланган барлык тензорлар тышкы электр һәм магнит кырлары тәэсирендә үзгәрергә мөмкиннәр, һәм бу төрле электрооптик һәм магнитооптик эффектларга китерә. 

Мәсәлн, тышкы магнит кырын куйганда, кайбер изотроп тирәлекләр (ферромагнетиклар, плазма) үзләрен анизотроп тоталар - магнит һзәм электр үткәрүчәнлекләре тензорларының диагональ булмаган компонентлары барлыкка килә. Электромагнит дулкын буйлы таралганда, дулкын таралышы юнәлеше тышкы кырның магнит көч линияләренә параллель вакытта, Фарадей эффекты  күзәтелә. Ул уң һәм сул әйләнә поляризацияле электромагнит дулкыннарның тирәлектә төрле тизлек белән таралуыннан гыйбарәт. Нәтиҗә буларак, сызыкча полярлашкан таралучы, каршы әйләнү юнәлешле әйләнә поляризацияле ике дулкынның суперпозициясе кебек күрсәтелә алган, дулкын вакытында, дулкын поляризациясе яссылыгы тирәлектә таралуы барышында әйләнә.  

Башка, шулй ук тензорның диагональ булмаган элементлары барлыкка килү белән бәйле булган, билгеле эффект, даими электр тогы өстәлгәндә, тирәлекнең икеләтә нур-сынуы барлыкка килүеннән гыйбарәт, һәм ул Керр эффекты исемен йөртә.

Моны да карагыз 
 Магнитогидродинамика
 Электрогидродинамика
Тоташ тирәлекләр физикасы
Магнитогидродинамика

Магнитогидродинамика — гидродинамика һәм тоташ тирәлекләр электродинамикасы кисешкән урында барлыкка килгән физик дисциплина. Аның тикшерү обьекты булып магнит кырындагы үткәрүче сыеклык (газ) динамикасы тора. Мондый тирәлекләрнең мисаллары: төрле төрдәге плазма, сыек металлар, тозлы су. 
Магнитогидродинамиканың беренче тикшеренүчесе дип, бу хезмәтләре өчен 1970 елда нобель премиясенә лаек булган,  Ханнес Альфвен таныла.

Магнит гидродинамикасы тигезләмәләре 
Үткәрүче сыеклыкның релятивистик булмаган магнит гидродинамикасы тигезләмәләренең тулы системасы түбәндәгечә языла:

 

Монда  — тирәлектәге басым,  — тыгызлык,  — сыеклыкның үткәрүчәнлеге,  — күчешле (сдвиговая) үзлелек,  — икенче үзлелек (күләм үзлелеге) а  — аның элементларының тизлекләре кыры.
 — магнит кыры көчәнешлелеге.

Бу система 8 тигезләмәне үз эченә ала һәм, башлангыч һәм чик шартлар бирелгән булса,  8 билгесезне табарга мөмкинлек бирә. 

Әгәр дә түбәндәге китерешләрне куллансак(диссипативсыз чик):
 
 , МГД тигезләмәләр системасы гадирәк төрдә языла:

Кушымталар

Максвелл тигезләмәләреннән МГД тигезләмәләрен чыгару  

Максвелл тигезләмәләре системасын СГС системасында языйк. 
 
Түбәндәге чамалаулардан чыгып эш итәбез:
 Магнит үткәрүчәнлеге 
 Электр корылмалары юк 
 Ом законы: 
Релятивистик булмаган очрак () белән генә икләнербез, ягъни   

Бу китерүдә Максвелл тигезләмәләре түбәндәгечә языла:
 
ны Ом законы аша күрсәтеп, беренче тигезләмәгә куябыз:
 
Бу тигезләмәгә Максвеллның икенче тигезләмәсеннән токны куябыз һәм табабыз:
 

Идеаль үткәрүче сыеклыкның чигендә  табабыз:

Гидродинамика белән бәйләнеш өчен, Навье — Стокс тигезләмәсенә, магнит кыры тарафыннан токларга тәэсир итүче Ампер көче өчен җаваплы, әгъза кертәләр(ток Максвеллның икенче тигезләмәсеннән, магнит кыры көчәнешлелеге аша чыгарыла):

Моны да карагыз 
 Магнитогидродинамик эшкәртү
 МГД-генератор
 Электрогидродинамика
 Тоташ тирәлекләр электродинамикасы
 Динамо-эффект

Физика
Француз Гвианасы

Гвиана (еш кына Француз Гвианасы (фран. Guyane Française) дип атала) – Франциянең диңгез арты территорияләреннән иң эресе. Көньяк Американың төньяк-көнчыгышында урнашкан. Административ үзәге – Кайенна шәһәре. Көнбатышта Суринам белән,  көньякта һәм көнчыгышта Бразилия белән чиктәш, төньякта һәм төньяк-көнчыгышта Атлантик океан сулары белән юыла.

Тарих 
 1499 – Гвиана испаннар тарафыннан ачыла, ләкин аларның игътибарын җәлеп итми. 
 1604 – беренче француз колонистларының урнашуы. Алар плантация хуҗалыкларына эшче көч буларак негрларны китерәләр. 
 1848 – Франциядә коллык юкка чыгарыла.
 1852 – Гвиана Франциянең сөрген җиренә әйләндерелә.
 1855 – алтын чыганаклары табыла.
 1946, 19 март – Гвиана Франциянең диңгез арты департаментына әйләндерелә.
 1964 – экваторга якынлыгы аркасында Гвианада Франциянең космодромы төзелүе турында карар кабул ителә.

Сәяси корылыш 
Француз президенты департамент белән идарә итүче префектны билгели.

Гвианы халкы Франциянең парламенты булган Милли Ассамблеяга ике депутат һәм бер Франция сенаторын сайлыйлар.

Җирле хакимиятне Гвиана халкы сайлап куючы Генераль Шура (19 әгъза) һәм Җирле Шура (34 әгъза) башкара.

Халык 
Департаментның халкы яр буенда урнашкан тар җир тасмасында яшиләр. Эчке территорияләр нигездә кешесез.

Халыкның яртысыннан артыгы – мулатлар (креоллар). Алардан соң сан буенча ак кешеләр (12%), һиндстанлылар, кытайлар, негрлар һәм индеецлар бара.

Диннәр 
Гвианада христианнар күпчелекне тәшкил итә (48 % ― католиклар, 15 % ― протестантлар, Йәһвә шаһитлары ― 3,7 %, башка христианнар), атеистлар – 9 %, башка диндәгеләр (Ислам, Яһүд дине, Һинд дине, вуду һ. б.) ― ~5 %. Мароннар һәм кайбер индеец кабиләләре үз диннәрен тота .. Гвиана Франциянең бер өлеше һәм француз департаменты булып торса да, аерым режим белән файдалана. 1905 елда кабул ителгән «Чиркәү һәм дәүләтне бүлү турындагы закон» элеккечә үк Гвианада кулланылмый. Католик дине дәүләт дине булып исәпләнә, католик руханиларына бюджеттан акча түләнә.
 Француз Гвианасында ислам
 Француз Гвианасында Һинд дине

Табигый ресурслар һәм икътисад 
Алтын, бокситлар, нефть, ниобий, тантал запаслары бар, ләкин бокситлар гына табыла, шулай ук аз күләмдә алтын һәм тантал (индивидуаль рәвештә).

Территориянең 90%тан артыгы урманнар белән капланган.

Шикәр камышы үстерелә, тулысынча диярлек ром җитештерүгә китә. Шулай ук бананнар, дөге, маниока, цитруслар үстерелә.

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Француз Гвианасы
Электрогидродинамика

Электрогидродинамика (ЭГД) — гидродинамика һәм электрофизика кисекшән урында барлыкка килгән физик дисциплина.  Ул электр кыры тәэсирендә корылган сыеклыкның хәрәкәт процессларын өйрәнә. Бу фән юнәлешенә  Георгий Андреевич Остроумов нигез сала..

Кысылмаучы сыеклык өчен тигезләмәләр системасы 
  — Пуассон тигезләмәсе
  — Навье — Стокс тигезләмәсе

Электрогидродинамика күренешләре 
Электрогидродинамик күренешләр озактан билгеле булалар. XVIII уртасында зур көчәнеш белән эшләү мөмкинлеге туа ( кара Лейден банкасы, Электрофор машина). ЭГД белән бәйле беренче мистик тәҗрибә моннан гыйбарәт: янучы шәм алдына корона ясаучы оч куела иде, һәм нәтиҗәдә шәм сүнә. Икенче тәҗрибә - "франклин көпчәге". Очларында энә булган сватика яформасындагы электродка зур көчәнеш бирсәң, әлеге электрод хәрәкәткә килә. Фарадей электрогидродинамик күренешләр турында:

Әгәр дә яхшы чистартылган май пинтын пыяла савытка салсаң, һәм анда, электрофор машинага тоташтырылган  ике үткәргеч төшерсәң, бөтен сыеклык гадәти булмаган бик кызу хәрәкәткә килә.
 |

Электрогидродинамик күренешләрне куллану 
Электрогидродинамик күренешләрне җылылык алмашын иттенсификацияләштерү өчен кулланалар ( мәсәлән, табигый конвенция кыенлашканда - космоста). Шулай ук ЭГДны, нечкә полимер җөпләр җитештерү өчен, сыеклыкларны диперс сипетрү өчен( өслекләрне буяганда), электрофильтрларда һәм ионизаторларда кулланалар.

Моны да карагыз 
Магнитогидродинамика

Кушымталар

Тоташ тирәлекләр электродинамикасы
Гайана

Гайа́на (ингл. Guyana) – Көньяк Американың төньяк-көнчыгышын ярында урнашкан дәүләт. Төньяктан Атлантик океан сулары белән юыла, көнбатышта Венесуэла белән, көньякта Бразилия белән, көнчыгышта Суринам белән чиктәш.

Сәяси корылыш 
Республика. Дәүләт башлыгы – президент. Парламент сайлауларында җиңеп чыккан партиянең лидеры президент була, президент сроклары саны чикләнмәгән. 1999 елдан башлап президент – Бхарат Джагдео.

Парламент – бер палаталы Дәүләт Мәҗлесе, биш елга сайланып куелучы 65 депутаттан тора.

Халык 
Халык саны – 770 мең (2009 елның июль ае бәяләмәсе).

Халыкның 90 %ка якыны диңгез буе районнарында яши.

Еллык халык артуы – 0,2 %.

Туулар – 1000 кешегә 17,6.

Үлүләр – 1000 кешегә 8,3.

Эмиграция – 1000 кешегә 7,4.

Уртача гомер озынлыгы – 66,7 ел.

43,5 % – һиндстанлылар, 30,2 % – негрлар, 16,7 % – катнаш раса (метислар һәм мулатлар), 9,1 % – индеецлар, 0,4 % – башкалар (2002 елгы халык саны исәбе буенча).

Телләр: инглиз теле, индеец телләре, креол теле, кариб хиндустаниы (хинди диалекты), урду.

Диннәр 
2012 елда халыкның 63 % ы христианнар, 25 % ы Һинд дине тарафдарлары, 7 % ы мөселманнар булган.
 Гайанада Һинд дине
 Гайанада ислам

Икътисад 
Табигый ресурслар: бокситлар, алтын, алмазлар, агач, креветкалар, балык.

ТМП буенча Гайана Кариб диңгезе бассейны илләре арасында соңгы урында тора.

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Социалистик дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Гайана
Һинд дине
Роснано

Россия нанотехнология корпорациясе (РОСНАНО) – нанотехнологияләрнең үсеше өчен корылган Россиянең дәүләт корпорациясе.

Нанотехнологияләр
Россия ширкәтләре
Боливия

Боливия (аймара телендә: Wuliwya; кечуа телендә: Buliwya; гуарани телендә: Volívia), рәсми рәвештә Күпмилләтле Боливия Дәүләте Көньяк Американың үзәк-көнбатыш төбәгендә урнашкан, сәяси яктан күпмилләтле, үзәкләшмәгән һәм автономияләр белән итеп корылган диңгезгә чыгуы булмаган суверен дәүләт. Ил тугыз департаменттан тора, аның конституцион һәм тарихи башкаласы булып Сукре тора, анда суд бүлеге урнашкан, шул ук вакытта хөкүмәт урнашу урыны булып Ла Пас тора, анда башкарма, закон бирү һәм сайлау бүлекләре урнашкан.

Диннәр 
Боливия, Конституциясе буенча, дөньяви дәүләт булып тора, дәүләт дин иреген һәм хөкүмәтнең диннән бәйсезлеген гарантияли. 2010 елда халыкның 92 % ы  – христианнар (78 % ы – католиклар, 19 % ы – протестантлар, шулай ук православие динендәгеләр бар); 3 % ы – дингә табынмаучылар, 2,2 % ы – Бәһаиләр, 0,1 % ы – калган диннәрнең барысы да (Ислам, Буддачылык, Һинд дине, Яһүд дине һ. б.).
 Боливиядә ислам

Телләр 
Түбәндәге телләр Боливия Конституциясендә рәсми дип күрсәтелгән:
• Кастиль теле (Испан теле)
• Аймара теле
• Араона теле
• Бауре теле
• Бесиро (Чикитано) теле
• Каничана теле
• Кавиненьо теле
• Каюбаба теле
• Чакобо теле
• Чимане теле
• Эсе Эхха теле
• Гуарани теле
• Гуарасу'ве теле
• Гуарайю теле
• Итонама теле
• Леко теле
• Мачаһуяй-Каллавайя теле
• Мачинери теле
• Маропа теле
• Мохеньо-Игнасиано теле
• Мохеньо-Тринитарио теле
• Море теле
• Мосетен теле
• Мовима теле
• Пакавара теле
• Пукина теле
• Кечуа теле
• Сирионо теле
• Такана теле
• Тапиете теле
• Торомона теле
• Уру-Чипая теле
• Вэнхаек теле
• Яминава теле
• Юки теле
• Юракаре теле
• Замуко теле
2019 елда Боливия хөкүмәте һәм Телләрнең һәм Мәдәниятлернең Өйрәнүнең күпмилләтле Институты (Ipelec) өч өстәмә асаба телләргә конституцион планнарны киңәйтергә игълан иткән: 
• Хоакиниано   
• Кумса  
• Паунака

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Җөмһүриятләр
Венесуэла

Болива́р Венесуэ́ла Җөмһүрияте́ (, «кечкенә Венеция») – Көньяк Американың төньягында урнашкан дәүләт. Ул континенталь өлештән һәм Кариб Диңгезендә күп санлы утрау һәм утраучыклардан тора, аның башкаласы һәм төп шәһәр агломерациясе - Каракас. Аның мәйданы - 916445 км². Ил зур биотөрлелеккә ия һәм дөньяда төрләр күплеге буенча илләр рейтингында җиденче урында тора.

Венесуэла президентлары 
 2013 елга кадәр Уго Чавес
 2013 елдан Николас Мадуро

Диннәр 
Венесуэла Конституциясе дин иреген күздә тота. 2017 елда кабул ителгән законда «дини төркемнәргә карата нәфрәт уяткан өчен» җинаять җаваплылыгына тарту да каралган . Армиядә капеллан хезмәте католиклар өчен генә каралган . Венесуэлада күпчелек диндарлар ― христианнар (ил халкының 88 % ы: шуның эченнән католиклар 71 %, протестантлар 17 %). Аз санлы, әмма йогынтылы Ислам, , Буддачылык, Яһүд дине җәмгыятъләре бар.
 Венесуэлада ислам
 Көньяк Америкада Һинд дине # Венесуэлада Һинд дине

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Венесуэла
Социалистик дәүләтләр
Федератив дәүләтләр
Флүн Мусин

Флүн Мөслах улы Мусин — күренекле татар галиме, әдәбият белгече, профессор, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы, «Мирас» вакыфын оештыручы. 1991-2009 елларда «Мирас» (хәзерге «Безнең мирас») журналының баш мөхәррире.

Биография 
Флүн Мусин 1939 елның 23 февралендә ТАССРның Мөслим районы Иске Карамалы авылында колхозчы гаиләсендә туган.

Үз авылларындагы башлангыч мәктәпне һәм күрше Күбәк авылындагы урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1957–1962 елларда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында укый.

Университетны уңышлы тәмамлагач, Казанга килә һәм бер ел чамасы «Социалистик Татарстан» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр вазифасын башкара.

1963 елның маеннан СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында башта кече, аннары өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли.

1969 елда Флүн Мусин «Алтмышынчы еллардагы татар прозасында уңай герой проблемасы» дигән темага – кандидатлык, ә 1983 елда «Татар совет прозасында сәнгатьчәлек тәҗрибәсенең эзлекле үсеше» дигән темага докторлык диссертациясе яклады.

Флүн Мусин Татарстан Язучылар союзының көндәлек әдәби тормышында актив катнаша, теоретик конференцияләрдә һәм иҗат җыелышларында докладлар белән чыгышлар ясый. 1974 елдан бирле ул Язучылар союзы каршындагы тәнкыйтьчеләр иҗат секциясенә җитәкчелек итә. Ул – СССР Язучылар союзының тәнкыйть һәм әдәбият фәне советы әгъзасы, Татарстан Язучылар союзы идарәсе, «Казан утлары» журналы редколлегиясе әгъзасы.

2009 елның 23 сентябрендә Казанда вафат була.

Библиография 
 Заман сулышын тоеп: Бүгенге әдәбиятыбыз турында.–Казан: Таткит-нәшр., 1967.–204 б. 4000. 3. Мәҗитов һәм Б. Гыйззәт белән бергә язылган.
 Тормыш сынавы аша: [Соңгы еллар прозасы турында].–Казан: Таткит-нәшр., 1969.–214 б. 1500. Рец.: * Бәләкәй рецензия.–Казан утлары, 1969, № 11, 175–176 б.; Сверигин Р. – Соц. Татарстан, 1969, 4 июнь. 
 Тарих һәм заман: [Соңгы еллар татар прозасы турында].–Казан: Тат-китнәшр., 1974.–191 б. 1500. Рец.: Расих А. Тарих һәм заман чагылышы.–Соц. Татарстан, 1975, 9 февр.
 Чор белән аваздаш: Әдәбият фәне һәм тәнкыйть мәкаләләре.– Казан: Таткитнәшр., 1983.–240 б. 2000.
 Күләгәдә ниләр бар (Галимҗан Ибраһимов турында)
 Мирсәй Әмир (Өчтомлыгына кереш сүз)
 Проблема положительного героя в современной татарской прозе. (60-е годы): Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук.–Казань, 1969.–20 с. (Казан. гос. пед. ин-т).
 По координатам жизни: (Размышления о современной татарской прозе).– М.: Современник, 1976,-206 с. 7000. Рец.: Ахунзянов И. История и современность.–Сов. Татария, 1977, 15 мая; Рамазанов Г. 
 Связь времен.–Лит. газ., 1977, 23 февр.; Әгъзәмов Ф. Прозабыз турында хезмәт.–Казан утлары, 1977, № 12, 153–156 б.

Сылтамалар 
 Татар әдәбияты тагын бер җәүһәрен югалтты
 Биография

Татар язучылары
Татар әдәбият галимнәре
Филология фәннәре докторлары
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Мөхәррирләр
Каты җисем физикасы



Кристалл физикасы 
 Кристалл
 кристаллография
 Кристаллик  рәшәткә
 Кристаллик  рәшәткә төрләре
 Кристалларда дифракция
 Кире рәшәткә
 Вигнера – Зейтц оячыклары
 Бриллюэн зонасы
 Базисның структур факторы
 Сибелүнең атом факторы
 Кристалларда бәйләнеш төрләре
 Ковалент бәйләнеш
 Металлик бәйләнеш
 Водородлы бәйләнеш
 Ван-дер-Ваальс көчләре

 зона структурасы
 үткәрүчәнлек зонасы
 валентлы зона
 Блох теоремасы
 эффектив масса
Зона структурасын исәпләү ысуллары
Көчле бәйләнгән электроннарның якынчалылыгы
 фононнар
 квазикристаллар
 кристалл дефектлары

Аморф җисемнәр

Электр үткәрүчәнлеге

 металлар
 ярымүткәргечләр
 диэлектриклар
 үтә үткәргечләр
 латтинжер сыеклыгы
 металларның электр үткәрүчәнлеге
 Гальваномагнит күренешләр
 Холл эффекты
 Квантлы Холл эффекты
 Эттингсгаузен эффекты
 Нернст-Эттингсгаузен эффекты
 Риги-Ледюк эффекты
 Магнетокаршылык
 Гигант магнит каршылыгы
Магнетизм
 парамагнетиклар һәм диамагнетиклар
 ферромагнетизм
 магноннар
 антиферромагнетизм
 Магнит резонансы
 спин пыялалары
 Кондо эффекты

Фаза күчешләре
 Беренче төр фаза күчешләре
 Икенче төр фаза күчешләре
 Фаза күчешләре. Аларны теоретик тасвирлау ысуллары
 ренормгруппа
 Блоклы гамильтониан, Каданов үзгәртешләре
 охшашлыкның термодинамик тәгълиматы
 фаза күчешләренең төгәл чишелүче модельләре
 санлы методлар (фаза күчешләре)

Физика
Каты җисем физикасы
Исемлекләр:Фән
de:Kondensierte Materie#Festkörperphysik
Чечня

Чече́н Респу́бликасы (Чечня, шулай ук Чичнә; чеч. Нохчийн Республика, Нохчийчоь) — Россия Федерациясе составында җөмһүрият. Көньяк федераль округка керә. Көнбатышта Ингушетия һәм Төньяк Осетия белән, көнчыгышта Дагстан белән, төньякта Ставрополь төбәге белән һәм көньякта Гөрҗистан белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк. Башкаласы — Грозный.

1922 елның 30 ноябрендә барлыкка килеп, 1936—1944 һәм 1957—1993 елларда Чичән-Ингуш АССР (һәм автоном өлкәсе) эчендә булды.

Географик мәгълүмат 
Чечня Зур Кавказ тауларының (Чечнядә иң биек ноктасы — Тебулосмта тавы, 4493 м) төньяк битләүләрендә һәм аңа тоташкан Чичән тигезлеге һәм Терек-Кума түбәнлегендә урнашкан. Нефть, газ, төзелеш материаллари чыганаклары бар.

Икълиме континенталь. Гыйнварның уртача температурасы Терек-Кума түбәнлегендә -3°, тауларда -12° га кадәр, июльдә 21°…25°.

Уртача еллык явым 300—1000 мм. Эре елгалар — Терек, Сунжа.

Туфраклар тигезлекләрдә, нигезлдә, болын, кәтәнә вә аксым кәстәнә, калкулыкларда карбонатлы кара, елга үзәнләрендә аллювиаль, тауларда тау-урман һәм тау-болын. Терек-Кума түбәнлегендә әрем-алабута үсемлекләре, Чичән тигезлегендә дала һәи урманлы дала үсемлекләре үсә.

2200 метрга кадәр булган биеклктәге тауларда киң яфраклв урманнар, аннан югарырак субальп вә альп болыннары бар. Чечнядә кимерүчеләр һәм сөйрәлүчеләр күп; кошларда кыргый үрдәк, каз, дүдәк, Кавказ кыргавылы бар. Тауларда көрән аю, дуңгыз, бүре, урман мәчесе, кеш яши.

Халык 
Җөмһүриятнең халык саны 1 200 000 кеше (2009). Халык тыгызлыгы — 85 кеше/км² (2009), шәһәр халкы өлеше — 35,0 % (2009).

Милләтләр буенча Чичәнстан халкы:

Торак пунктлар

Икътисад 
Сәнәгатьнең төп тармаклары — нефть чыгару, нефть эшкәртү, нефть химиясе, машиналар төзү, азык-төлек, агач эшкәртү, җиңел сәнәгать; төзелеш материаллары эшләп чыгарыла. Һөнәрмәндчелек үсеш алган. Авыл хуҗалыгында бодай, дөге, көнбагыш, шикәр чөгендере җитештерелә. Бакчачылык, йөземчелек вә яшелчәчелек белән шөгыльләнәләр. Терлекчелектә МЭТ, сарык асрала.

Мәдәният 
 Вайнах — Чечен Республикасының  Ә.-Х. Кадыйров ордены кавалеры дәүләт  бию ансамбле.

Моны да карагыз 
 Ичкерия

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе республикалары
Кристалл

Криста́ллар (грекча башта бозны, соңрак тау бәллүрен һәм кристаллны аңлаткан κρύσταλλος сүзеннән) – атомнары билгеле бер закончалыкка буйсынып һәм өч үлчәм буенча да периодик кабатланучы кристаллик рәшәткә барлыкка китереп урнашкан каты җисемнәр.

Каты җисем физикасы
Каты җисем
24 сентябрь

24 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 98 көн кала.





Гвинея-Бисау — җөмһүрият көне (1973, дән бәйсезлек көне(ингл.)).
  Камбоджа — конституция көне (урысча).
  — мирас көне (ингл.).
  Көньяк Корея,  Төньяк Корея — Уңыш көне.
  —  Махидол көне (ингл.).
  —  Республика көне (ингл.).



Һөнәри 
 Халыкара караванчылары көне (урысча).
  хәрби көчләре көне (ингл.).

Өлкә һәм җирле 
 :
Куйте шәһәре (урысча) көне — 1704,  Параиба штаты (урысча). 
  Урупес шәһәре (урысча) көне — 1889/1928,  Сан-Паулу штаты (урысча). 
  /   —   шәһәр көне (ингл.), 1871.
  /  — Яңа Каледония көне (1853, Франция өлеше булу).

1664 — инглиз экспедициясе голланд колониясе булган Яңа Амстердамны яулап ала.
 1852 — Анри Жиффар исемле француз парлы двигатель белән беренче дирижабльдә очыш ясый.
 1999 — ның Бейкер-стрит урамында Шерлок Холмска һәйкәл ачыла.
 2007 — Зур Шартлау Теориясе телесериалының премьерасы урын ала.
 2009 —  президенты Дмитрий Медведев үз карьерада беренче тапкыр нда чыгыш ясый.

1599 — Адам Олеарий, алман сәяхәтчесе.
 1755 — Джон Маршалл,
 1767 — Петр Ивашев,
 1803 — Александр Бунге,
 1820 — Михаил Рейтерн,
 1859 — Константин Калинин,
 1872 — Вячеслав Булычёв,
 1884 — Исмәт Инөнү,  Төркия президенты.
 1892 — Габбас Дәүләтшин,
 1895 — Аңдре Фередерик Курнаң,
 1900 — Александр Задовский, 
 1902 — Руһаллаһ Хомейни,  сәяси эшлеклесе, аятолла.
 1904 — Борис Парин, 
 1905 — Йоһаннес Кәбин, 
 1905 — Федор Горәчев, 
 1907 — Никита Кайманов, 
 1908 — Андрей Перевозчиков, 
 1911 — Константин Черненко,  сәясәтчесе.
 1911 — Мария Края, 
 1911 — Семён Альтшулер, 
 1916 — Максим Ястран, 
 1916 — Мөҗип Вахитов, 
 1918 — Дмитрий Варфоломеев, 
 1919 — Иван Норкин, 
 1929 — Харис Йосыпов, атаклы көрәшче. 
 1930 — Джон Янг (John Watts Young), АКШ астронавты.
 1936 — Владимир Мизгайлов, 
 1937 — Үмәр Мәүлиханов, кылыччы, ике тапкыр (1964, 1968) Олимпия чемпионы.
 1938 — Евгений Шерстобитов, 
 1944 — Роза Салихова, 
 1945 — Лариса Рубальская, шагыйрә, җырлар авторы.
 1950 — Африда Байчурина, 
 1956 — Җәлил Фазлыев, татар дин эшлеклесе, Татарстанның Баш казые.
 1961 — Тимерҗан Кәлимуллин, танылган көрәшче.
 1965 — Нәфисә Гыйльманова, рәссам, педагог (Ташкәнт).
 1969 — Сәлмән Ярмуллин, 
 1970 — Марат Сафиуллин, дәүләт эшлеклесе.
 1983 — Татьяна Морозова, 
 1995 — Сергей Кондратьев,

768 — Пипин III Кыска (Pépin le Bref).
 1812 — Пётр Багратион, Россия империясенең инфантерия генералы.
 1904 — Михаил Загоскин, 
 1904 — Нилс Рүберг Финсен, 
 1914 — Исмәгыйль Гаспринский, кырымтатар мәгърифәтчесе, нәшир, сәясәтче.
 1915 — Гавриил, 
 1923 — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
 1962 — Борис Шабалин, 
 1963 — Николай Устюгов, 
 1978 — Манне Сигбан, 
 1982 — Пётр Галанза, 
 1987 — Юрий Хржановский, 
 1990 — Сергей Румянцев, 
 1993 — Пётр Маслов, 
 1993 — Харрис Галиев, 
 1993 — Хөснулла Вәлиуллин, татар композиторы.
 1997 — Талип Нуркаев, Кызыл Гаскәр офицеры, Советлар Берлеге каһарманы.
 2005 — Юрий Моисеев, 
 2014 — Владимир Кадышевский, 
 2017 — Азат Зыятдинов,
 2020 — Әхмәт Рәшит,
 2022 — Ринат Сабиров





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
24 сентябрь
Көн

Көн - Кояш чыгудан башлап кояш баюга кадәр булган вакыт аралыгы.

Татар телендә, шулай ук, тәүлек мәгънәсендә дә йөри.

Моны да карагыз
 Таң ату
 Поляр көн

Тәүлек
Колумбия

Колу́мбия яки Коломбия (исп. Colombia), рәсми атама Колу́мбия Җөмһүрияте́ (исп. República de Colombia) – унитар, иҗтимагый һәм демократик дәүләт булган Көньяк Американың төньяк-көнбатыш регионында урнашкан суверен ил булып тора. Ул 32 үзәкләшмәгән департаменттан һәм Дәүләт Хөкүмәте урнашкан Богота Башкала Округыннан тора.
Малпело утравын, Ронкадор кече утравын һәм Серрана сай сулыгын кертеп ил 1 141 748 км² мәйдан били, бу аны дөньяда территория буенча 25-енче ил һәм Төньяк һәм Көньяк Америкада җиденче ил итә. Көнчыгышта Венесуэла һәм Бразилия белән, көньякта Перу һәм Эквадор белән, көнчыгышта Панама белән коры җир чигенә ия; Кариб Диңгезендә Панама, Коста-Рика, Никарагуа, Һондурас, Ямайка, Һаити, Доминикана Республикасы һәм Венесуэла белән диңгез чиге бар һәм Тын Океанда Панама, Коста-Рика һәм Эквадор белән диңгез чиге бар.

Диннәр 
1991 елгы Колумбия Конституциясе дин иреген гарантияли . Барлык дини конфессияләр һәм чиркәүләр закон каршында бер үк хокукка ия. Халыкның 90 % ы – христианнар, аларның күпчелеге (70 – 79 % ы) католиклар, 16,7 % ы – протестантлар. Халыкның 4,7 % ы – атеистлар яки агностиклар. Колумбиялеләрнең 1,8 % ы Иегова шаһитлары һәм адвентистлар. 1 % ы – башка диннәр (Бәһаи, ислам, яһүд дине, буддизм, мормонизм, һинд дине, җирле халыкларның диннәре, Харе Кришна хәрәкәте, Растафари хәрәкәте, православие һ. б.) тарафдары .
 Колумбиядә ислам
 Колумбиядә Һинд дине

Танылган шәхесләр 
 Шакира (1977, Барранкилья), җырчы, кино актрисасы, хәйрияче.

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Җөмһүриятләр