Srpska akademija nauka i umetnosti

Srpska akademija nauka i umetnosti (SANU) je najviša srpska naučna i prosvetna ustanova, sa sedištem u Beogradu.

Istorijat

Preteče 
Preteče Srpske kraljevske akademije bili su Društvo srpske slovesnosti i Srpsko učeno društvo. Društvo srpske slovesnosti je osnovano 31. maja 1842. i postojalo je sve do 27. januara 1864. kada ga je knez Mihailo Obrenović ukinuo svojim ukazom. Zatim je 29. jula 1864. ustanovljeno Srpsko učeno društvo koje je ustvari bilo obnovljeno Društvo srpske slovesnosti, svi članovi DSS su mogli pismeno da se izjasne ministru da se prihvataju članstva u SUD.

Slična sudbina je zadesila i Srpsko učeno društvo, zbog sukoba sa ministrom prosvete njegov rad je suspendovan 13. maja 1886. Zakonom od 1. novembra 1886. osniva se Srpska kraljevska akademija kojoj pripadaju biblioteka, arhive, zbirke i imanje SUD. Nastali su sukobi, pa se Društvo ponovo otvara 25. jula 1887. Spor je rešen predlogom ministra prosvete da se oni spoje i to je učinjeno 1892. Tada je 8 članova SUD izabrano za redovne članove SKA, a svi ostali za počasne.

Osnivanje 
Srpska akademija nauka i umetnosti je od početka bila najviša naučna i prosvetna ustanova u Srbiji. Pod imenom Srpska kraljevska akademija postojala je od svog osnivanja 1886. do 1947 kada je preimenovana u Srpska akademija nauka. Kasnije ona je ponovo promenila naziv u Srpska akademija nauka i umetnosti.

Akademija je ustanovljena (osnovana) zakonom od 1. novembra 1886. koji je skupština izglasala a kralj Milan Obrenović obnarodovao u Nišu. Ovaj zakon se zvao "Osnovni zakon Kraljevsko-srpske akademije" i njime je bilo određeno da prve akademike bira kralj, a da zatim akademici dalje sami biraju nove članove.

Prve akademike, njih 16 imenovao je kralj Milan 5. aprila 1887. Tada su postojala 4 odeljenja akademije, ili kako se to zvalo "stručne akademije" i svaka je na početku dobila po 4 redovna člana bili su to:

Akademija prirodnih nauka
 Josif Pančić
 Dimitrije Nešić
 Jovan Žujović
 Ljubomir Klerić

Akademija filosofskih nauka
 Stojan Novaković
 Milan Kujundžić
 Svetislav Vulović
 Svetomir Nikolajević

Akademija društvenih nauka
 Čedomilj Mijatović
 Milan Đ. Milićević
 Ljubomir Kovačević
 Panta Srećković

Akademija umetnosti
 Ljubomir Nenadović
 Matija Ban
 Mihailo Valtrović
 Davorin Jenko

Prvi predsednik bio je Josif Pančić, a sekretar Jovan Žujović.

Posleratni razvoj 

Posle punih 60 godina pod tim imenom Srpska kraljevska akademija menja ime zakonom od 30. juna 1947. Pošto je promenjeno državno uređenje i nije više vladao kralj, akademija je jednostavno nazvana Srpska akademija nauka. Ovim zakonom promenjena je i struktura akademije, tako da umesto 4 stručne akademije postoje odeljenja kojih je bilo 6:
 prirodno matematičkih nauka,
 tehničkih nauka,
 medicinskih nauka,
 literature i jezika (kasnije: jezika i književnosti),
 društvenih nauka i
 likovne i muzičke umetnosti.

Akademija je od 1909. do 1952. bila smeštena u Brankovoj ulici broj 15. Ova zgrada je nažalost srušena 1963. godine.

Ukidanje akademija Kosova i Vojvodine 
ANUK i VANU su raspušteni donošenjem novog Zakona o SANU u Skupštini Republike Srbije, 17. jula 1992. godine, a članovima predloženo da se sami pojedinačno prijave kao kandidati za SANU. Tako nije postupljeno s akademicima VANU, oni su (32 člana) samo „preregistrovani“ u SANU i formirano je Odeljenje SANU u Novom Sadu. Međutim, od članova ANUK-a samo je mali broj Srba "konkurisao" u SANU, a jedino je vajar Svetomir Arsić Basara primljen. Kosovski akademici nisu prihvatili takvu odluku i svoju delatnost, u okviru ANUK-a, nastavili ilegalno.

Deo istoričara smatra kako je ukidanje ANUK-a je bio jedan od poticaja daljoj eskalaciji sukoba na Kosovu, s obzirom da albanski intelektualci više nisu imali poverenja u to da će moći zadržati sopstvene kulturne institucije u srpskoj državi, čak ni kada im je Miloševićev režim nudio njihovu obnovu pregovarajući sa Rugovom neposredno pred izbijanje rata krajem 1990-ih.

Predsednici SANU 
Od svoga osnivanja 1887. do danas predsednici Srpske kraljevske akademije, Srpske akademije nauka odnosno Srpske akademije nauka i umetnosti bili su:

 1887-1888 Josif Pančić
 1888-1889 Čedomilj Mijatović
 1892-1895 Dimitrije Nešić
 1896-1899 Milan Đ. Milićević
 1899 Jovan Ristić

 1899-1900 Sima Lozanić
 1900-1903 Jovan Mišković
 1903-1906 Sima Lozanić
 1906-1915 Stojan Novaković
 1915-1921 Jovan Žujović
 1921-1927 Jovan Cvijić
 1928-1931 Slobodan Jovanović
 1931-1937 Bogdan Gavrilović
 1937-1960 Aleksandar Belić
 1960-1965 Ilija Đuričić
 1965-1971 Velibor Gligorić
 1971-1981 Pavle Savić
 1981-1994 Dušan Kanazir
 1994-1998 Aleksandar Despić
 1999-2003 Dejan Medaković
 2003-2015 Nikola Hajdin
 2015-... Vladimir Kostić

Kontroverze 
Pojedini srpski akademici su ponekad zloupotrebljavali nauku zarad pružanja potpore političkim ciljevima srpske države.

Cvijićeva instrumentalizacija nauke 
Jovan Cvijić, predsednik Srpske kraljevske akademije, je usled zanimanja za političko napredovanje Srbije često gubio svoju naučnu objektivnost, pa se određeni segmenti njegovog rada koriste kao "naučno opravdanje" velikosrpske politike. Cvijić se zalagao za teritorijalno proširenje Kraljevine Srbije ka jugu, na makedonske i albanske oblasti, čije je pripajanje, prema Cvijićevom mišljenju, Srbiji bilo neophodno za ekonomski razvoj.

U vreme borbe za Makedoniju, Cvijić je nizom publikacija i etno-geografskih mapa ubeđivao međunarodno javno mnenje kako su makedonski Sloveni zapravo “južni Srbi”. Između 1906. i 1918. je izradio seriju mapa kojima su srpske pretenzije na ovu oblast pravdane proglašavanjem Makedonaca za etno-lingivstičku grupu Srba. Cvijićeve etnografske mape objavljene 1906, 1909 i 1913. godine međusobno se razlikuju i pratile su spoljno-političke potrebe srpske države. Na mapi iz 1909. značajno je smanjeno prisustvo Albanaca na Kosovu i zapadnoj Makedoniji u odnosu na prethodnu iz 1906. Na mapi iz 1913. prisutvo tzv. “Srbo-Hrvata” je znatno pomereno ka jugu u odnosu na prethodnu iz 1909. godine. Na istoj mapi, prisustvo Albanaca je “dramatično redukovano”, čak i u Severnoj Albaniji. Po završetku Prvog svetskog rata 1918. godine, Cvijić je objavio mapu koja je trebala da utiče na odluke mirovne konferencije u Parizu 1919. Na toj mapi su Srbi i Makedonci grupisani u jednu kategoriju, čime je Cvijić dao legitimitet srpskoj kontroli nad Makedonijom.

Čubrilovićev memorandum 

Dr Vaso Čubrilović, srpski akademik, je 1937. godine napisao memorandum za Stojadinovićevu vladu kojim predlaže rešavanje "albanskog problema" totalnim etničkim čišćenjem Kosova od Albanaca. Čubrilović smatra da je "imperativna dužnost" države da ne dopusti da njeno važno strateško zemljište u rukama drži "nama neprijateljski i strani elemenat". Čubrilović kritikuje dosadašnju neefikasnu srpsku kolonizaciju Kosova i predlaže efikasnije metode nasilnih progona albanskog stanovništva:

Čubrilović smatra da je jedini efikasni način rešenja albanskog pitanja njihovo raseljavanje "en masse". On predlaže niz sredstava pristiska kojima bi došlo do masovnog iseljavanja, među kojima su: stvaranje psihoze, pritisak državnog aparata i policije, koji bi "što više zagorčio opstanak Arnauta kod nas", naoružavanje srpskog stanovništva, slanje četnika, paljenje albanskih naselja, itd.

Memorandum SANU 
Memorandum SANU iz 1986. godine izradila Srpska akademija nauka i umetnosti kao strateški program srpske inteligencije. Memorandum je naglašavao težak položaj i neravnopravnost srpskog naroda u Jugoslaviji, a posebno na Kosovu, gde se, kako je navedeno, sprovodi „fizički, politički, pravni i kulturni genocid nad srpskim stanovništvom“. Demonstracije Albanaca na Kosovu 1981. godine srpski akademici nazivaju „neofašističkom agresijom“. Memorandum dalje kritikuje konfederalizam i velika ovlaštenja autonomnih pokrajina, omogućena jugoslovenskim ustavom iz 1974. godine, ocenjujući da su Srbi njime diskriminisani. SANU smatra da „srpsko pitanje“ neće biti rešeno pre ostvarenja punog nacionalnog i kulturnog jedinstva Srba, bez obzira gde žive (strane 70-73).

Memoradum je izazvao burne reakcije u tadašnjoj SFRJ, zbog svojih pogleda na nacionalno pitanje i zahteva za temeljnom reorganizacijom države. Dan nakon objave memoranduma, tadašnji predsednik SR Srbije Ivan Stambolić ga je nazvao ratnim manifestom za srpske komesare. Nekoliko godina kasnije, ekspertska komisija Ujedinjenih nacija je ovaj Memorandum ocenila kao „sredstvo širenja anti-albanskih osećanja“. Danas se među mnogima u Jugoslaviji, uključujući i Srbiju, ovaj dokument se smatra izrazom velikosrpskog nacionalizma. Smatra se da je Memorandum SANU imao ključnu ulogu u raspadu SFR Jugoslavije i bitno doprineo jugoslovenskim ratovima.

Miloševićev prethodnik Ivan Stambolić je verovao da je uklonjen sa vlasti zbog svojih sporova sa Akademijom i protivljenja ovom Memorandumu.

Ostalo 

Vladan Đorđević, srpski političar i član SANU, je prednjačio u širenju Albanofobije u Srbiji početkom 20. veka. On je prikazivao Albance kao divljake koji nemaju istoriju, kao "evropske crvenokošce" koji spavaju u drveću "za koje su prikačeni repovima".

Srpski akademik Dobrica Ćosić je u javnosti više puta istupao sa diskriminatorskim stavovima prema Albancima. Zbog navednog citata je protiv njega čak podnesena i prijava zbog širenja govora mržnje.

Srpska akademija nauka se nikada nije javno ogradila od ovakvih stavova pojedinih njenih članova.

Kritike 
Stevan Dedijer (1911-2004), nuklerani fizičar i socijalni teoretičar, je početkom 2003. godine poslao je otvoreno pismo tadašnjem srpskom premijeru Zoranu Đinđiću, u kome je predlagao raspuštanje i potpunu reorganizaciju SANU, jer se ne bavi razvitkom kreativne moći srpskog naroda u nauci i tehnologiji već „nazadnim idejama nacionalizma, šovinizma, mržnje i gluposti“. Posebno je kritikovao srpske akademike zbog podržavanja ideje Velike Srbije.

Dedijer je smatrao da je raspuštanje SANU deo neophodne politike za razvitak Srbije uopšte i njene nauke i tehnologije posebno. On je od Đinđića očekivao da temeljnom reorganizacijom ove najviše naučne ustanove stavi Srbiju na put dinamičkog razvitka. Đinđić je ubrzo nakon toga ubijen tako da njegov odgovor na ovaj predlog nikada nije stigao.

Povezano 
 Palata SANU
 Memorandum SANU
 100 najznamenitijih Srba
 Akademija nauka i umetnosti Kosova
 Vojvođanska akademija nauka i umetnosti
 Evropska akademija nauka i umetnosti

Izvori

Vanjske veze 

 Zvanični sajt SANU
 Olivera Milosavljević, Upotreba autoriteta nauke: Javna politička delatnost SANU (1986-1992)
 Dedijerovo otvoreno pismo Đinđiću radi ukidanja SANU

 
Srpska kultura
Akademije nauka