Granda paruo

Granda paruo (Parus major) estas paseroforma birdo en la familio Paruedoj. Ĝi estas loĝanta birdo kaj plejparto el ili ne migras.

Aspekto 
Estas tre facile rekonebla birdospecio kaj krome maltimida, do facile rigardebla. Nigraj kapo kaj kolo, blankaj vangoj kaj orelkovriloj, flavaj subaj partoj kun nigra streko tre kontrasta ĉe la flavo de la gorĝo al la ventro, olivverda dorso. Ĉe virbirdoj la ventra streko estas pli larĝa. Ili havas blankajn flugilstrion kaj eksterajn vostoplumojn. Ĉe junuloj nigro estas anstataŭata de bruna kaj blanka de flava.

Aliaj karakterizaĵoj 
 Longeca 12–14 cm.
 Enverguro 21–23 cm.
 Ovoj: 6-12
 Pezo: 16-21 g.

Disvastiĝo kaj habitato 

Tiu palearktisa specio vivas en la tuta Eŭropo, escepte de Islando kaj norda Skandinavio, nordokcidenta Afriko, tio estas norda Maroko kaj Alĝerio kaj moderklimata Azio, de Turkio kaj Mezoriento ĝis plej parto de Ĉinio, Koreio kaj Japanio, dua populacio el Irano al norda Barato kaj Sudorienta Azio kaj Indonezio ĝis Borneo, dum alia populacio loĝas en la suda Barato. Estas la plej granda kaj la plej ofta el la paruedoj en tiuj landoj.

La prefera medio por tiu birdo estas parko, t.e. mezarbaraj pejzaĝoj, ĝardenoj, heĝsemitaj kamparoj. La homa aktiveco ne ĝenas ĝin, kaj oni povas vidi grandan paruon ĝis urba centro, se tie ĝi trovas sufiĉe kavojn por nesti kaj arbojn por sin nutri.

La Granda paruo estis nesukcese enmetita en Usono; oni liberigis birdojn ĉe Cincinnati inter 1872 kaj 1874 sed ili ne setlis. Birdoj estis enmetitaj poste en la Provinco Almaty de la aktuala Kazaĥio en 1960-61 kaj setlis, kvankam la nuna statuso estas neklara.

Reproduktado 

En la dua mezo de aprilo la granda paruo demetas de ses ĝis dekdu (sed plej ofte 7 aŭ 8) ovojn blankajn kun ruĝaj punktoj, kiujn la ino sola kovos dum du semajnoj. Foje grandaj ovodemetadoj estas tasko de du inoj. Ĝi nestas en arbaj kavoj sed ankaŭ en artefaritaj nestejoj (nestoskatoloj), muroj, rokfendoj ktp. En la okazo, truo de nestejo devas esti ronda, kaj vasta ĝuste 32 mm. 

La idoj malkutime inter birdoj havas plumaron kun koloroj similaj al plenkreskuloj pro la karotenoido. La nuko estas flava kaj allogas la atenton de la gepatroj per ultraviola reflektado. Tiu makuleto blankiĝas post la unua mudo je la aĝo de du monatoj, kaj malpliiĝas poste.

Nutrado 
La nutraĵo estas tre varia, ĝi manĝas ĉiujn specojn de insektoj, araneoj, vermoj, al kiuj ĝi aldonas dum vintro semojn, berojn kaj fruktojn. Ĝi estas ofta vizitanto de birdaj nutrejoj dum vintro.

La Granda paruo estas ĉefe insektovoruloj. Ili preferas proteinriĉajn raŭpojn dum la reprodukta sezono por manĝigi sian idaron. Studo publikita en 2007 pruvis, ke la Granda paruo helpas malpliigi la damaĝon fare de raŭpoj en pomĝardenoj je 50 %. En Anglio, Grandaj paruoj lernis rompi la ŝtopkovrilojn de la boteloj de lakto liveritajn ĉe hejmoj por atingi la flosantan kremon supre.

Voĉo 
Ĝi estas, kiel aliaj paruoj, kantobirdo, kaj havas grandan varion de alvokoj, el kiuj la plej familiara estas io kio sonas al angloparolantoj kiel "tiĉa, tiĉa", ankaŭ kvazaŭ knaranta ĉarumo. En la Unua Movo de la simfonio de Anton Bruckner nome 4a Simfonio oni aŭdas kelkajn kantojn de Granda paruo kune en tre realisma maniero. Interese, la Grandaj paruoj Great de la du sudaziaj grupoj de rasoj ne rekonas la alvokojn de la moderklimataj Grandaj paruoj, kaj eble ili devus esti aparta specio.

Taksonomio 
La Granda paruo estis origine priskribita laŭ ties nuna scienca nomo de Linnaeus en lia verko de la 18a jarcento, Systema Naturae. La scienca nomo devenas el la Latina parus "paruo" kaj maior "plej granda".

La Granda paruo havas multajn rasojn, sed ĉiu eniras en tri grupoj. La Grandaj paruoj en moderklimataj Eŭropo kaj Azio estas ĝenerale verdaj supre kaj flavaj sube. La Grandaj paruoj en Ĉinio, Koreio, Japanio kaj la sudorienta Rusio estas verdaj supre kaj blankaj aŭ flavnuance blankaj sube, kaj la Grandaj paruoj en Barato kaj la sudorienta Azio estas grizaj supre kaj blankecaj sube.

Referencoj

Gallery

Vidu ankaŭ 
 Blua paruo
 Nigra paruo
 Tufparuo

Eksteraj ligiloj 

 http://ptaci.webzdarma.cz/index.php?browser=nn&menutype=Reduced&special=None&action=Detail&skupina=Druh&detail=S%FDkora+ko%F2adra|  
 http://www.dofbasen.dk/ART/art.php?art=14640 
 http://www.rozhlas.cz/hlas/pevci-p/_zprava/29553| 
 http://www.priroda.cz/lexikon.php?detail=223| 

 RSPB retejo
 Kanto
 BBC informaro
 (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 
Pliaj bildoj:
 Filmetoj de Granda paruo  ĉe Intereta Birdokolekto
 Fotoj de Granda paruo 
 Rigardu en la nesto

Paruedoj
Palearktisa faŭno
Birdoj de Eŭropo
Birdoj de Azio
Birdoj de Afriko
Birdoj de Azerbajĝano