alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Шланлыкүл

Шланлыкүл — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 251 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Тарихи яктан авыл ике өлештән тора: бер өлештә мишәрчә сөйләшә торган төмәннәр яши, икенче башта – минзәлә сөйләшендә сөйли торган типтәрләр. 
Төмәннәр, җирне сатып алу килешүендә расланганча, биредә мәңгелеккә килеп төпләнгәннәр. Төп нәселләр: Кутушевлар, Мамлеевлар (морзалар), Дашкинннар, Кудашевлар (кенәзләр).

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысы, Шланлыкүл авылында 253 хуҗалыкта 1600 кеше яши, шул исәптән 143 хуҗалыкта 961 мишәр, 100 хуҗалыкта 585 типтәр, 10 хуҗалыкта 54 башкорт.

Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Бүздәк вулысы, Шланлыкүл авылында 248 хуҗалыкта 1434 кеше яши, шул исәптән 138 хуҗалыкта 830 мишәр-татар, 109 хуҗалыкта 589 татар, 4 хуҗалыкта башкорт.

2002 елда 68% халык рәсми рәвештә татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 30%.

Авылның атаклы кешеләре 
 Нури Сакаев (1885-1927) – татар профессиональ театрына нигез салучы, актер һәм режиссер.
 Ильяс Кудашев-Ашказарский (1884-1942) - татар профессиональ театрына нигез салучы, актер һәм режиссер.
 Рифат Мәүлетов (1926-2000) - Уфа авиация институты ректоры (1961-1991).
 Якуп Төхфәтуллин (1923-2010), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Равил Сыртланов, хәрби.
 Шаһихәйдәр Сыртланов, казый

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 8 км
 авыл советы үзәгенә (Иске Богады): 5 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 6 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Түреш (Бүздәк районы)

Түреш — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 800 кеше тәшкил иткән , 324 хуҗалык. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 722 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Авыл 1680 елдан билгеле. 1917 елда биредә 3,1 мең кеше яши.

Демография 

2002 елда 61% халык рәсми рәвештә татарлар , башкортлар – 28%.

Танылган шәхесләр
 Тәлгать Хаматшин, Татарстан радиосы дикторы.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
 якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Бүздәк): 44 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Эрнесто Теодоро Монета

Эрнесто Теодоро Монета (; 20 сентябрь, 1833 ел, Милан – 10 февраль 1918 ел,Милан — итальян журналисты, сәясәтчесе һәм пацифисты. 1907 елда Луи Рено белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты

Биография 
Монета 1833 елның 20 сентябрендә Миланда туа. 15 яшендә үк ул 1848 елгы «Миланның биш көнендә» - миланлыларның Австриягә каршы фетнәсендә катнаша. Шуннан соң ул Пьемонтта, Ивреада хәрби академияне тәмамлый һәм Гарибальдиның «Меңнәр походы»нда (Сицилиядә, 1859 ел) һәм 1866 елгы Австро-итальян сугышында катнаша. Нәтиҗәдә, үзенең милләтчел ышануларына карамастан, Монета тынычлык өчен хәрәкәт активисты була. 1867-1896 елларда ул II Secolo дигән демократик газетаның мөхәрире булып эшли. 1887 елда Милләтләр Лигасы оештыруны һәм коралсызландыруны таләп иткән «Тынычлык һәм арбитраж өчен Ломбард лигасына» нигез сала. Бу гамәлләре өчен 1907 елда ул Луи Рено белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Гомеренең соңгы елларында Монета, милләтчел ышануларын пацифистлыктан артыграк күреп, 1912 елгы Итальян-төрек сугышын һәм 1915 елда Италиянең Беренче бөтендөнья сугышына керүен хуплый.

Эрнесто Теодоро Монета 1918 елның 10 февралендә Миланда вафат була.

Сылтамалар 
 Кыскача биография 
 Нобель комитеты сайтында биография 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Италиядән Нобель премиясе лауреатлары
Италия журналистлары
Италия сәясәтчеләре
Фәнис Фәтхи

Фәнис Фәтхи, чын исеме Фәнис Фәнир улы Фәткуллин — күренекле татар журналисты, публицист, җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1961 елның 6 июнендә Башкортстанның Бүздәк районы Кәпәй-Кобау авылында якты дөньяга килә. Мәктәптә уку елларында ук иҗатка тартыла, төрле темаларга язылган мәкаләләре район һәм республика матбугат басмаларында дөнья күрә. 1979 елда, авылдагы урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. 1984 елда «Габдулла Тукай иҗатында публицистика» дигән темага диплом эшен яклый.

Эшен Башкортстан дәүләт телерадиокомпаниясе радиосында эшли. Анда татар редакциясе ачылгач, аның баш мөхәррире була. 1992 елда ул «Кызыл таң» газетасында эшкә күчерелә. Шул ук елда «Азатлык» радиосында эшләү өчен бәйгедә катнаша, анда җиңеп чыккач, бер елдан артык радионың Башкортстан буенча үз хәбәрчесе булып эшли. 1993 елның сентябрендә «Азатлык»ның Мюнхендагы (Алмания) штаб-фатирына эшкә алына. Анда 1995 елга кадәр эшли. Аннан соң, радио Праһага күчерелгәч, анда 1998 елның сентябрь аена кадәр хезмәт күрсәтә.

1998 елда журналист Уфага әйләнеп кайта. 1999 елның май аеннан ул «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгының һәм «Интертат» электрон газетасының Башкортстан буенча хәбәрчесе вазифаларын башкара. 2011 елда Татарстан — Яңа Гасыр телекомпаниясенең Башкортстандагы хәбәрчеләр үзәгенең мөдире итеп тәгаенләнде.

Фәнис Фәтхи — оста публицист. Аның язмалары Татарстан һәм Башкортстан матбугатында еш басыла. «Мәдәни җомга» газетасы, «Казан утлары», «Сәхнә» журналлары белән актив хезмәттәшлек итә. 2010 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Көрәшчегә җиңелү юк» исемле китабы басылып чыкты. Анда авторның төрле елларда дөнья күргән публицистик язмалары, очерклары, әңгәмәләре урын алган.

2018 елның 23 ноябрендә Уфада вафат

Сылтамалар 
 Уфадагы каләмдәшебезнең алтын юбилее

Искәрмәләр 

Татар журналистлары
Башкортстан журналистлары
Россия журналистлары
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Токмач (уен)

Токмач  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен ачыкта уйнала һәм анда 10—20 бала катнаша ала. Иң беренче балалар уенны алып баручы кешене — «повар »ны сайлап куялар.

Кечкенә түгәрәк уртасына җиргә казык кагыла. 2—2,5 метр озынлыктагы юан бауның бер башына элмәк ясап, казыкка киертелә. Элмәкнең төене чишелеп китмәслек нык булырга, шул ук вакытта шомартылган казык өстендә иркен шуып йөрергә тиеш. Казыкның тирә-ягына уенга катнашучы балалар санынча яки бераз артыграк итеп, нарат яисә чыршы күркәләре куярга кирәк. Казык уенда «казан» дип, аның янына салынган күркәләр — «токмач» дип атала.

Бер кулына каеш, икенчесенә бауны тартып тотып, «повар» токмачын мактый-мактый һәрвакыт түгәрәк буенча йөгергәләп тора. Уйнаучыларның һәркайсы, уңайлы вакыт туры китереп, «казан» янына йөгерә һәм «токмач»тан авыз итәргә, ягъни күркәне алып китәргә тырыша. Шул ук вакытта усал «повар»ның каешына эләкмәскә дә кирәк. Тик шунысы бар: казан янына йөгереп килгәндә, уйнаучы берьюлы бер генә күркә алып китә ала. Әгәр дә берәр уйнаучы «повар»ның каешына эләгә икән, бөтен алган күркәләрен кире казанга салырга тиеш. 
Уенны алып баручы ничаклы кызу йөгерсә, аның каешыннан саклану шулкадәр кыенлаша. Чөнки ул бауны кулында тоткан хәлдә каешы белән ераграк арадан да суга ала.

«Токмач» ашалып беткәч, уен тәмамлана. Кулында күркәсе күбрәк кеше җиңүче булып санала. Уен кабатланганда, ул «повар» итеп билгеләнә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Алтын капка (уен)

Алтын капка  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар шобага тотышалар. Иң өскә чыкканы белән аста калганы атаман (утаман) булалар. Калганнары парлашып читкәрәк китеп бер-берсенә исем кушышалар. Берсе — алтын күлмәк, берсе — ефәк шарф. Яки берсе — дәрья, берсе — елга, берсе — акбүз ат, берсе — күкбүз ат, алмагач — сандугач, ак —кара һ.б.

Атаманнар икәү, кулларын капка кебек тотып, «алтын капка» ясыйлар. Калганнары пар-пар киләләр һәм:

— Ефәк күлмәкме, ефәк шарфмы? — дип сорыйлар. Атаманнарның берсе кайсысының кушаматын әйтсә, капка аша чыгып, шуның артына баса. Икенчесе икенче атаман артына баса. Шулай ике атаман кешеләре ике сафка тезеләләр дә, арага сызык сызып, тартыша башлыйлар. Үз ягына тартып чыгара алган як җиңгән була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Энә, җеп, төен (уен)

Энә, җеп, төен  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен ачык һавада да, бүлмәдә дә уйнала ала.

Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Бер бала — энә, икенчесе — җеп, өченчесе — төен булып, шул тәртиптә бер сафка тезеләләр. Энә җеп белән төенне балалар арасыннан төрлечә йөреп адаштырырга тырыша. Тегеләре бер-берсеннән калмыйча аның артыннан йөриләр. Әгәр берәрсе адашып калса, аның урынына икенче бала уйный. Ә тегесе түгәрәккә баса. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кылычлы

Кылычлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ике командир билгеләнеп куела. Балалар шобага әйтешләре белән ике командага бүленәләр. Һәрберсенең кулында «кылыч» (чыбык) була. Бер команда кача, икенчесе аларны эзли. Тапкач, кылыч сугышы була. «Кылыч» тигән кеше «үлә» барып, уен бер команда кешеләр «үлеп беткәнче» дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Таулар (Бүздәк районы)

Таулар, Иске Таулар — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 737 кешенең яшәве мәгълүм. Күрше Көбәк авылы белән бер тоташ торак пунктын тәшкил итә.

Демография 
1917 елда Иске һәм Яңа Тауларда 2745 кеше яши. Милләте буенча: 1960 типтәр, 738 башкорт, 17шәр мишәр һәм рус, 13 татар.

Өч ел узуга, 1920 елда Иске Тауларда 1489 татар һәм 6 рус, Яңа Тауларда 718 башкорт, 9 рус, 6 татар исәпкә алына.

2002 елгы халык санын алу буенча 76% халык татарлар, ләкин мәгълүмат тулы түгел.

Социаль тармак 
Авылда урта мәктәп эшли.

Җитештерү тармагы 
«Алга» хуҗалыгы.

Дин 
Мәчет бар.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 45 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Тавларовский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Сыртлан

Сыртлан () — Сыртлансыманнар гаиләсе, ерткычлар отрядына керүче хайван. Характерлы билгеләре: таза һәм очланган йөз белән кыска һәм таза баш; арткы аягы алдагысыннан кыска булганлыктан сырты өскә калкып тора.Очлыклары дүрт бармаклы (Protelesтан кала), тырнаклары гел чыгып йөри; бармакка басып йөриләр. Койрык: озын, каты, пумала йон муенда һәм арка буенча ял барлыкка китерә.

Бүгенге көндә бары дүрт төр сыртлан билгеле:
 ;
 ;
 ;
 .

Яшәү географиясе 

Сыртланнар Африкада һәм көньяк Ауразияда яшиләр. Ләкин бозлык чорына кадәр бөтен Аурупада да мәгарә сыртланы яшәгән (Hyaena spelaea).

Сыртлансыманнар
Имезүчеләр гаиләләре
Ахун (Бүздәк районы)

Ахун () — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Күзәй авыл советына керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 387 кешенең яшәве мәгълүм. Иске карталарда ике авыл буларак теркәлгән: Иске Ахун һәм 2нче Ахун.

Демография 
1917 елда Ахунда 520 кеше яши, милләте буенча барысы татарлар. 2нче Ахунда 52 татар һәм 9 типтәр яши.

Өч ел узуга, 1920 елда Иске Ахунда 543 татар һәм 1 рус, 2нче Ахунда 65 татар исәпкә алына.

2002 елда 2 торак пункты буларак исәпкә алынган Иске Ахун һәм 2нче Ахун. Иске Ахунда – 30% татар, 56% башкортлар, 2нче Ахунда – 100% башкорт.

Социаль тармак 
Авылда төп (9 класслы) урта мәктәп эшли.

Авылның атаклы кешеләре 
 Айрат Арсланов (1928-2010) – Татарстан һәм РСФСР халык артисты.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 50 км
 тимер юл станциясенә: 35 км
 авыл советы үзәгенә (Күзәй): 5 км.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Тавларовский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Күзәй

Күзәй — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Күзәй авыл советы үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 492 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
1917 елда Күзәйдә 1280 кеше яши, милләте буенча татарлар – 565, башкортлар (яңа башкортлар) – 543, руслар - 12 типтәр яши.

Өч ел узуга, 1920 елда 681 татар, 581 башкорт, 3 рус  исәпкә алына.

2002 елда Күзәйдә 41% татар, 57% башкортлар исәпкә алынган.

Авылда туган күренекле шәхесләр 
 Фәния Чанышева, шагыйрә.
 Зинфира Гафарова (1936 ел), китапханәче, библиограф. Башкорт АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Ленин ордены кавалеры (1976).

Социаль тармак 
Авылда урта мәктәп эшли.

Җитештерү тармагы 
Шәхси теплицалар

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 40 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Кузеевский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Клас Понтус Арнольдсон

Клас Понтус Арнольдсон (; 27 октябрь 1844 ел – 20 февраль 1916 ел) — швед язучысы, журналисты, пацифисты һәм сәясәтчесе, 1908 елда Фредрик Байер белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Арнольдсон 1883 елда төзелгән Швед тынычлык һәм арбитраж берлегенең нигез салучысы һәм беренче рәисе.

Биография 
Клас Понтус Арнольдсон 1844 елның 27 октябрендә Гөтеборг дигән шәһәрдә музыкант Улоф Арнольдсон һәм Инга Хагбом фон Сет гаиләсендә туа. Класка 16 яшь булганда, аның әтисе вафат була, шуңа күрә аңа мәктәпне калдырырга туры килә. Ул тимер юлга эшкә керә һәм 21 яшендә үк станция җитәкчесе дәрәҗәсенә күтәрелә.

Эш дәверендә ул фәлсәфә, тарих һәм динне өйрәнеп, үзлегеннән белем ала. XIX гасыр либераль теологиясе һәм бигрәк тә, унитаризмның һуманистик принциплары белән  илһамланып, Арнольдсон дини догматизмга каршы чыга. Шәхеснең аңы һәм карашлар иреге кеше тормышын яхшырта ала, дигән фикерне ошатып, ул шул гасырның 70 елларында аны газета мәкаләләре аша дәгъвәтли башлый.

Кеше гакылының кодрәтенә ышаныч Арнольдсонның халыкара сәясәтенә карашында да күренә. 1864 елда Австрия гаскәрләре Шлезвиг һәм Гольштейн данияле герцоглыкларына һөҗүм иткәндә һәм 1870-1871 елгы франк-прусс сугышында булган кан-коешларны күреп, ул Бисмаркның Алманияне берләштерү буенча куйган тырышлыклары алар китергән корбаннарны акламый, дигән нәтиҗәгә килә. 1881 елда Клас эшеннән китеп, тормышын журналистика һәм тынычлык өчен көрәшкә багышларга карар кыла. Тиз  арада ул язучы сыйфатында уңышка ирешә, аның швед газета һәм журналларындагы мәкаләләре зур кызыксыну уяталар.

1882 елда Арнольдсон швед парламентының түбән палатасына керә. Монда ул милитаризмны киметү һәм кеше хокуклары өчен көрәшә, парламентта Швеция нейтралитеты турында резолюцияне кабул итәргә өнди. Клас Понтус Арнольдсон «кече» милләтләрнең Алмания һәм Бөекбритания кебек  державалар белән хәрби көч буенча ярыша алмаячагын аңлый һәм Скандинавия дәүләтләрен нейтралитет нигезендә берләшергә чакыра.

Парламентта эшләү дәверендә, ул публицистиканы ташламый, 1883-1885 елларда дөнья проблемалары һәм  тәрәкъкый идеяларны яклаучы «Tiden» басмасының мөхәрире була. Шулай ук ул 1885-1888 елларда ул «Fredsvannen» һәм 1892-1894 елларда «Nordsvenska Dagbiabet» кебек газеталарда эшли. 
Моннан соң ул үзенең эшчәнлеген оратор буларак дәвам итә.

1908 елда данияле пацифист Фредрик Байер белән швед Арнольдсон Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнәләр. Бу бүләк Арнольдсонга Норвегияне Швециядән аеруда ярдәм күрсәткән өчен бирелә һәм, әлбәттә, кайбер шведларның ачуын чыгара. Ләкин Арнольдсон намзәтнамәсе Парламентара берлекнең Швед төркеме һәм швед парламентының 34 әгъзасы тарафыннан бертавыштан хуплана.

Бүләкне алганнан соң да Арнольдсон пацифистик  эшчәнлеген дәвам итә. Ул 71 яшендә йөрәк өянәгеннән Стокһольмда, 1916 елның 20 февралендә вафат була.

Чыганак 
 http://n-t.ru/nl/mr/arnoldson.htm

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Биография — Nobelprize.org
 Klas Arnoldson — Find-A-Grave
 Биография — «Фән һәм техника» сайты.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Швециядән Нобель премиясе лауреатлары
Швеция язучылары
Швеция журналистлары
Швеция пацифистлары
Швеция сәясәтчеләре
Гуманитарийлар
Тугай (Бүздәк районы)

Тугай — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Сабай авыл советына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 300 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 

2002 елда Тугайда 56% халык татар итеп, 42% башкорт итеп яздырылган.

Мәгариф 
Тугай төп (9 еллык) мәктәбенең 1902 елда салынган элекке ике катлы агач бинасы  авария хәлендә иде. 2008 елда ул прокуратура кисәтүе белән ябылган. 
Иске бина ремонтланганнан соң 2009 елда мәктәп яңадан ачылды. Тасма кисү тантанасында Башкортстан президенты Мортаза Рәхимов катнаша.. 2008-09 уку елында биредә 45 бала укый, шул исәптән 16сы күрше Яңа Сабай (Идәшбаш) авылыннан йөреп укый. Алар өчен 16 урынлык интернат эшләнгән.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 50 км
 авыл җирлеге үзәгенә (Иске Сабай): 5 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 43 км

Танылган шәхесләр 
 Сабах Сәлимов (1930-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Сабаевский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Иске Актау

Иске Актау — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Каран авыл сәвитына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 303 кешенең яшәве мәгълүм.

Беренче кат 1714 елда искә алына.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Бүздәк вулысы, Актау авылында 1381 кеше яши, милләте буенча типтәр – 1376, руслар – 5 кеше. Биредә өч мәчет, ун су тегермәне, өч кибет булуы мәгълүм.

Өч ел узуга, 1920 елда 1317 кеше яши, барысы да татар итеп язылган.

2002 елда Иске Актауда 67% халык татар итеп, 32% башкорт итеп яздырылган.

Авылның атаклы кешеләре 
 Муллаян Халиков (1894-1937) - Бaшᴋopᴛ Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе Халык Комиссарлары Сәвиты Рәисе, Башкорт Сәвит җөмһүриᴙтсын төзү турында” Килешүдә имзасын В. И. Ленинныкы белән янәшә куючы.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 21 км
 авыл җирлеге үзәгенә (Каран): 3 км
 тимер юл стaʜсасенә (Бүздәк): 21 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Каранcкᴎ сельсәвит

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Каран (Бүздәк районы)

Каран — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Каран авыл советы үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 358 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Богады вулысы, Каран авылында 1093 кеше яши, типтәр. Биредә өч мәчет, ун су тегермәне, өч кибет булуы мәгълүм.

Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысының Каран авылында 1082 кеше яши, барысы да татар итеп язылган.

2002 елда Иске Актауда 66% халык татар итеп, 29% башкорт итеп яздырылган алынган.

Мәгариф 
Каранда урта мәктәп, Бүздәк авыл хуҗалыгы көллияте эшли.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 18 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 18 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Каранский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Каңлы-Төркәй

Каңлы-Төркәй — Башкортстанның Бүздәк районындагы бердәнбер башкортлар яши торган авыл. Авыл советы үзәге.
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 828 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Түреш вулысы, Төркәй авылында 390 кеше яши, шул исәптән башкортлар – 357, мишәрләр – 33 кеше.

Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 395 кеше яши, барысы да татар итеп язылган.

2002 елда Каңлы-Төркәйдә 100% башкорт яши итеп күрсәтелгән.

Мәгариф 
Каңлы-Төркәй урта мәктәбенең 101 укучысы бар.

Авылның атаклы кешеләре 
 Галия Богданова (1944), медицина фәннәре докторы (1998), профессор (1998). БР атказанган табибы (2002).
 Хәким Гыйләҗев (1923-1997) - язучы. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1973).

Җитештерү тармагы

Дин

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 33 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 27 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Канлы-Тюркеевский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Кәрим Сәламә

Кәрим Сәламә (, ) — чыгышы белән гарәп булган АКШ музыканты. Тамырлары Мисырга тоташа. Америкада беренче мөселман кантри музыкасын башкаручы буларак танылган. Аның җырлары кантри, поп һәм рок юнәлешләренең кушылмасы. «Generous Peace» («Юмарт Тынычлык»), «This Life of Mine» («Бу минем тормышым») һәм «City of Lights» («Утлар шәһәре») дигән өч альбомы дөнья күрде.

Тормыш юлы 
1960 нчы еллар ахырында АКШка Сәламәнең әти-әнисе күченә. Туган баласына алар Кәрим Сәламә (ягъни Юмарт Тынычлык) исемен кушалар.

Дискография 
3 альбомы бар.

2006: Generous Peace 
 Get Busy Living
 Baby I'm a Soldier
 A Land Called Paradise
 Valley
 Hold On
 Peace Remain
 Come Now
 Lady Mary
 Chivalry's Not Dead

2007: This Life of Mine 
 This Life of Mine
 Generous Peace
 More Than
 I Miss You (Hopefully)
 Rise Up Protectors
 My Tears Aren't Pure
 It Came to Be
 A Friend Like You
 Get Busy Living (Acoustic)
 My Way Home
 Aristotle and Averroes

2011: City of Lights 
 Makes Me Crazy
 Heavenly Dreams (feat. Kelley Peters) 
 1980 Something (feat. The WitWits) 
 City of Lights 
 We Could Be Friends 
 Believe in Love 
 If I Could 
 Generous Peace 
 Beat in My Heart (feat. Electric Love Café)
 Love Relentlessly 
 When I Fall 
 Picnics and Sunshine 
 Aristotle and Averroes 
 Baby I'm a Soldier 
 Baby I'm a Soldier (Part II)

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 YouTube сайтында рәсми сәхифәсе 
 Facebook сайтында рәсми сәхифәсе 

АКШ музыкантлары
Америка мөселманнары
Галимҗан Орлов

Галимҗан Мостафа улы Орлов (; 1929 ел, Камка авылы, Түбән Новгород өлкәсе) — татар тарихчысы, язучы, өлкә өйрәнүче.

Тәрҗемәи хәле
Сергач районы Камка авылында игенче гаиләсендә туган. 1947–51 елларда Кучкай Пожары педучилищесында укый. 1956–60 елларда – Горький Югары партия мәктәбендә укыган. Мәктәптән соң 1946 елга кадәр колхозда төрле эшләрдә катнаша. Горький автозаводында эшли. 1951–52 елларда  – Кызыл Октябрь РОНОсы инспекторы. 1952–56 елларда – ВЛКСМ район комитетытының 1нче секретаре. 1961–67 ее. – Горький өлкә башкарма комитеты аппаратында. 1967–96 елларда – Горький авыл хуҗалыгы институтының философия кафедрасында эшли. 1977 елда философия фәннәре кандидаты, доцент.

Эшчәнлеге 
Фәнни эшчәнлегенең юнәлеше – милли азчылык проблемалары, милләтләр тарихы, Түбән Новгородлылар тарихы. Кырыкка якын публикацияләре бар. «Мещера, мещеряки, мишари» (1992), «Нижегородские татары. Этнические корни и исторические судьбы» (2001), «Камкино: история и современность» (2003) китаплары авторы.

1990 елдан өлкә татар мәдәнияты үзәге «Туган як» оештыручысы һәм идарәчесе булып тора. Бүгенге көндә шушы Үзәкнең шәрәфле рәисе. Бөтендөнья татар Конгрессының (1992, 1997) делегаты.  Конгрессның Башкарма комитеты әгъзасы.

1990 елда инициатив төркем тырышлыгы белән бүгенгәчә уңышлы эшләп килгән өлкә «Туган як» газетасын булдыруда аның өлеше зурдан.

Дәрәҗәсе 
Фәлсәфә фәннәре кандидаты, доцент.

Сылтамалар 
 Түбән Новгород татарлары биография сүзлеге: Орлов Алимҗан Мостафа улы
 А. М. Орловның шәхси сәхифәсе
 Татар электрон китапханәсе: Язучы сәхифәсе 
«Туган як»: Милләтебез горурлыгы ул

Татар тарихчылары
Татар язучылары
Төбәк тарихчылары
Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Фредрик Байер

Фредерик Байер () – Данияле язучы һәм сәясәт эшлеклесе. Пацифистик хәрәкәткә нигез салучыларның берсе буларак исәпләнә.

Биография 
Рухани гаиләсендә туып үсә, Дания армиясендә әфисәр буларак хезмәт итә. 1864 елда Пруссиягә һәм Австриягә каршы сугышта катнашып лейтенант дәрәҗәсенә ирешә. 1865 елда армия хезмәтеннән китә һәм Копенһагенга күченә. Анда ул укытучы, тәрҗемәче һәм язучы буларак эшли. 1872 елда Дания Парламентына сайлана һәм анда киләсе 23 ел буена урын алып тора. Парламент әгъзасы буларак халыкара арбитражны төрле низагъларны туктатуда куллану өчен зур эшчәнлек алып бара. Шулай ук Даниядәге һәм Аурупадагы күпсанлы тынычлык оешмаларының эшчәнлеген яклый торган була.

1891 елдан 1907 елга кадәр Халыкара тынычлык бюросының рәисе булып тора. 1908 елда Клас Понтус Арнольдсон белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясен ала.

Шулай ук карагыз   

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Даниядән Нобель премиясе лауреатлары
Дания язучылары
Дания сәясәтчеләре
Олы Кайбыч

Олы Кайбыч  — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.Район үзәге булып тора. Иске Чәчкаб, Афанас, Симәки авыллары белəн бергә Олы Кайбыч авылы җирлеге үзәге булып тора.

Казаннан 100,  Колаңгы тимер юл станциясеннән 22 чакрымда урнашкан. Авыл эченнән Бәрле елгасы ага.

Халкы 

Авылда нигездә татарлар яши, 2010 елга халык саны 1600 кеше

2002 елга милли составы: татарлар - 1513 (96%), руслар - 52 (3%), чуашлар - 8 (0,5%).

Мәгариф
 Олы Кайбыч урта мәктәбе

Мәдәният 
 Галия Кайбицкая музее

Галерея

Танылган шәхесләр 
 Рәис Заһидуллин (1932―1998), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Сабах Кәлимуллин (1931) — Татарстан АССРның атказанган зоотехнигы.
 Илмас Хәмидуллин (1974), ТР Кайбыч районы мәгариф бүлеге начальнигы (2018 елдан).

Искәрмәләр 

Кайбыч районы татар авыллары
Татарстан район үзәкләре
Симәки

Симәки — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Иске Чәчкаб, Олы Кайбыч, Афанас авыллары белəн бергә Олы Кайбыч авылы җирлегенә керә.

География 
Казаннан 100, Олы Кайбычтан 3, Колангы тимер юл станциясеннән 15 чакрымда урнашкан. Авыл Бәрле елгасы ярында урнашкан.

Тарихы 
Авыл атамасы төрки ямәк (шәмәк, сәмәк) кабиләләре атамасыннан килә дип уйланыла.

Авыл Казан ханлыгы чорында нигезләнә. Башта бу татар авылы булып саналса да соңрак руслаша, ә татарлар йә руслашкан, йә күченеп киткәннәр.

Халык саны 

Милли состав (2010): татарлар — 41%, руслар — 54%, чуашлар - 5%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Индеецлар биюе (уен)

Индеецлар биюе  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уенчылар кулга-кул тотынышып бер түгәрәк ясыйлар. Уртага түгәрәкләндереп берничә таяк, утын агачы утырталар.

Уен башланыр алдыннан уйнаучылар так-җөпләрне билгеләп аерылалар. Алар аралашып басалар һәм, аерылып торсынга, җөпләр сул кулларына яулык бәйлиләр. Уенда таклар белән җөпләр бер-берсен тартып, шул утыртылган агачларны аудартырга тырышалар. Шулай тартышу вакытында кем агачларның берәрсен аударса, ул уеннан чыга.

Кайсы як уенчылары җиңеп чыга, аларны җиңелүче якныкылар аркаларына атландырып уен урынын бер кат әйләндерәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Куләсә сугу

Куләсә сугу  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен гадәттә авыл урамында уйнала. Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике командага бүленәләр. Һәрберсендә бер башы кәшәкә сыман бөгелгәнрәк 1,5—2 м чамасындагы таяклар була. Уен башланганчы ук күп итеп уртача юанлыктагы агачтан күләсәләр (тәгәрмәчләр) кисеп куялар.

Командалар, бер-берсеннән 25 —30 м чамасы ара калдырып, кара-каршы бер-бер артлы тезелеп басалар. Уенчы белән уенчы арасында да 2—3 метр ара калдырырга кирәк.

Бер команданың иң беренче торучысы каршы якка таба күләсәне тәгәрәтеп җибәрә. Каршы як команда кешеләре аны туктатырга һәм «үтермичә» (күләсәне яссы ягына егылтмыйча) кире якка сугып җибәрергә тырышалар. Гомумән, һәр як күләсәне үз ягында «үтермәскә» тырыша. Чөнки, күләсәне тәгәрәткән яисә сугып җибәргән команданың баш кешесе күләсә «үлгән» җиргә килеп, калганнары аның артына тезеләчәк. Ә тәгәрмәчне «үтергән» як кирегә таба чигенеп баса. Шулай итеп, командалар бер-берсен әле бер якка, әле икенче якка куып йөртәләр.

Кайсы команда каршы яктагыларны күбрәк арага куа, шул команда җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чиналы

Чиналы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар иң беренче һәрберсенә 60—70 сантиметр озынлыктагы бер башы тотар өчен җайлап юнылган таяк әзерлиләр. Билгеле бер урынга казык кагып, казык өстенә «чина» утыртыла. Чина баганасыннан бер якка адымлап, адым саен сызык сызып, 5 урында таяк ыргыту сызыкларын билгелиләр. Санамыш ярдәмендә көтүче сайлап куялар. Аннан барлык балалар «чина» баганасы янына тезелеп, таякларны аяк башына утыртып команда белән чәйкәлдереп ераклыкка ыргыталар. Кемнең таягы иң ерак китсә, шул чинага беренче ыргытучы була, кемнең аннан якын — ул икенче һ. б. Моны алар таяклары янына барып баскач билгелиләр. Аннан соң таякларын алып казыкның ыргыту сызыклары билгеләнгән ягына чыгалар. Ыргыту чират белән иң ераккы сызыктан (сержантский) башлана. Ыргыткан кеше чина баганасына таягын тидереп чинаны очырып җибәрә. Ә көтүче чинаны барып алып йөрегәнче, таягын алып ыргыту ягына чыгып өлгерергә тиеш. Шулай итә алса, ул сержант була.

Ыргытучы чина агачы турылыгын көтүчедән соң үтсә, ул көтүче була. Әгәр таягын ала алмаса, ул шунда ята бирә. Башкалар уенны дәвам итә. Алар ыргытканда гына ераккарак очса, башкалар белән берлектә ул да таягын «коткара» ала. Әгәр таякларның барысы да ыргытылып, берсе дә ала алмаса, көтүче чина казыгы турысыннан өч адым сикереп атлый да таякларның берсенә чинаны ыргыта. Кемнекенә тисә, шул көтүче була.

Әгәр икенче сызыктан ыргытып шулай уңышка ирешсә — әфисәр, өченче сызыктан — капитан, дүртенче сызыктан — генерал, бишенче сызыктан маршал була. Маршал инде сызыктан ыргытып маташмый, чина казыгы янына килеп, чинаны таягы белән сугып кына очыра. Маршал чик сызыкларын да иркен чыгып йөри ала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Дамир Хәйруллин

Дамир Хәйруллин (Дамир Салих улы Хәйруллин) — татар артисты.

Тормыш юлы 
Дамир Хәйруллин 1939 елда Киров өлкәсендәге Түбән Шөн авылында туа. Ятим булып үсүенә карамастан, ул тормыш шау-шуында югалып калмый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан педагогика училищесында белем ала. 1961 елда Мәскәүдәге М.С.Щепкин исемендәге театр училищесын тәмамлап, Г. Камал театрында эшли башлый. Сәхнәдәге беренче адымнарыннан ук өметле иҗат вәгъдә иткән талантлы артист, кызганычка каршы, Тукай яшендә – 27 яшендә вафат була. Әнә шундый кыска гомер эчендә дә ул татар театры тарихында югалмас эз калдырып китәргә өлгерә. Әхмәт Фәйзинең «Тукай» әсәрендә – Тукай, Нәкый Исәнбәтнең «Муса Җәлил» драмасында – Алиш, Гафур Коләхмәтовның «Ике фикер» пьесасында – Давыт, Фәтхи Бурнашның «Яшь йөрәкләр»ендә – Сәйфулла, Шәриф Хөсәеновның «Зөбәйдә – адәм баласы»нда – Фәрит образлары белән Дамир Хәйруллин гаҗәеп талантлы, киң диапозонлы артист икәнен исбатлый. Радио фондында сакланган язмаларда аның матур аһәңле тавышы бүген дә сокландыра, дулкынландыра.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Кино-театр.ру сайты

Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Камал театры актерлары
Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Зәңгәт белән таш ату

Зәңгәт белән таш ату  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ир балалар тарафыннан уйнала торган уен. Иң беренче малайлар бау ишеп, зәңгәт ясыйлар. Аның тәртибе болай: юкә алып, бер метр чамасы яссы бау ишкәч, бауны ике тармакка аералар һәм 10—15 см кадәре булгач, тагын бергә әйләндереп ишәләр. Бауны икегә бөкләгәч, аеры җире уртага калырга тиеш. Бауның озынрак ягын уң кулга урап бәйлиләр, кыскарак ягын учка гына кысып тоталар. Аннан соң таш алып бауның аеры җиренә куялар һәм селтәп әйләндерәләр. Шул вакытта ташны кай тарафка ыргыту ният ителсә, шул ноктада бауның кыска ягын кулдан ычкындыралар. Кем шулай ыргытып ташны ераграк җибәрә алса, шул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кәшәкә (уен)

Кәшәкә  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ачык һавада уйнала торган малайлар уены. Мәйдан уртасында диаметры — 20—25, тирәнлеге 10—15 сантиметр тирәсе булган чокыр (оя) казыла. Аның тирәсендә әйләнә буенча 1—1,5 м радиус белән уйнаучылар санынча кәшәкә (кәкре башлы таяк) сыярлык чокырчалар ясала. Санамыш белән бер көтүче сайлап куялар. Уен башланганда, һәр уенчы үз оясы янында булып, кәшәкәсен оясында тота. Көтүче билгеле бер шакмакны (яки таш кисәген) уртадагы чокырга төшерергә тырыша. Ә башка уенчылар аның шул шакмагын (ташын) ераккарак сугып җибәрәләр дә тиз генә кәшәкәләрен үз ояларына тыгалар. Көтүче һөҗүмне яңадан башлый: кәшәкә белән шакмакны (ташны) тәгәрәтә-тәгәрәтә, сакланып кына кабат-кабат уен мәйданчыгына якынлаша. Ул арада берәрсе шакмакны (ташны) тагын еракка бәреп җибәрә. Шул вакыт көтүче җаен табып кәшәкәсен тиз генә аның оясына тыгып өлгерсә, оясыз калган уенчы көтүчегә әверелә, ягъни хәзер инде шакмакны (ташны) уртадагы чокырга ул төшерергә тиеш.

Әгәр көтүче максатына ирешә икән (ягъни шакмак уртадагы чокырга төшсә), «Күчтем-күч» ясыйлар. Һәр уенчы, «Күчтем-күч!» дип кычкыра-кычкыра, тиз генә уң яктагы күршесенең бушаган оясына күчә. Көтүче шул арада кәшәкәсен буш ояга тыгып калырга тырыша. Бер ояга бер генә кәшәкә сыя. Шуңа күрә «Күчтем-күч» көтүче оя яулап алганчы дәвам итә. Уенчылар, «Иске уенчыга урын юк» дип кычкыра-кычкыра, бер оядан икенчесенә күчәләр. Шулай күчә торгач, берәр «ачык авызы» барыбер табыла. Оясыз калган уенчы көтүче булырга мәҗбүр. Уен шулай яңа көтүче булган саен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Шар сугу

Шар сугу  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Кыш көне ир балалар уйный торган уен. Башта тигез җирдә бер кечерәк чокыр казыла. Уенчыларның һәрберсендә кәкре таяклар (кәшәкәләр) була. Шобага әйтешләре белән ике командага бүленгәннән соң, бер команда чокыр саклый, икенчеләре шарны чокырга төшерергә тырыша. Кайсы команда шарны чокырга күбрәк мәртәбә төшерә ала, шул команда җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Диване лөгатет-төрк

«Диване лөгатет-төрк» (төрки телләре сүзлеге) — Мәхмүд Кашгарый тарафыннан 1072–1074 елларда язылган китап. 
<p>Ул — сүзлек характерындагы җыентык, ләкин биредә төрки халыкларының мифологиясенә, фольклорына, язма әдәбиятына, теленә, тарихына, тормыш-көнкүрешенә бәйле күп мәгълүматлар бар. Китап материалларын Мәхмүд Кашгарый үзе озак еллар дәвамында туgлавын искәртә. 
<p>Диване лөгатет-төрктә белдерелгәнчә, Караханид ханлыгы (ингл) дәүләтендә барлык документлар һәм ханның хатлары иске уйгур әлифбасы (ингл) белән языла иде.

<p>Китап зур күләмле. 1266 елгы кулъязмада ул 638 бит тәшкил итә. Биредә якынча 9 мең төрки сүзгә һәм сүзтезмәгә аңлатма бирелә, мисал рәвешендә 300 дән артык мәкаль теркәлә. 

«Диване лөгатет-төрк» китабы беренче тапкыр 1915–1917 елларда Истанбулда нәшер ителә. Соңрак үзбәк, рус һәм кайбер башка телләрдә дә чыга. Татар телендә аерым өлешләре Нәкый Исәнбәт, Хатыйп Госман, Хуҗи Мәхмүтов хезмәтләрендә бар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Татар әдәбияты
Төрки телләр
Рабгузый

Рабгузый, шулай да Насретдин Рабгузи, Борһан угълы Казый Насыйр (чын исеме — Борһанеддин углы Насреддин) — Алтын Урда чоры әдибе, татарларның һәм үзбәкләрнең уртак язучысы дип исәпләнә.

Тәрҗемәи хәле 
Тумышы белән Алтын Урданың көнчыгыш төбәкләреннән булуы фараз. Тәхәллүсе нигезендә Хәрәзм өлкәсенең Рабат угыз дигән җире белән бәйләнеше дәлилләнә.  Күп еллар дәвамында казый вазифасын үти. Насыйр әд-дин Тукбуг әмир вәзирләре арасына керә, Мәварәэннәһернең үзәгендә яшәп китә. 1310-1311 елларда үзенең "Кыйссаи Рабгузи" (шулай да "Кыйссасел-әнбия" ("Пәйгамбәрләр турында кыйссалар", «Пәйгамбәрләр тарихы»)  исемле дини әсәрен иҗат итә. Әсәрен Алтын Урда түрәләренең берсе - Тукбуга багышлый.

Кыйссасел-әнбия 

Иске төрки телдә иҗат ителгән "Кыйссасел-әнбия" әсәре татарларда киң таралыш тапкан. Әсәрнең төп нөсхәсе сакланмаган, әмма әсәрне төрки дөньяга кайтару Идел-Урал халыкларында күп кулъязма күчерелмәләре саклануыннан гыйбәрәт. Китапның беренче басмасы Казан университетының типографиясенең кысаларында Рәхмәтулла Әмирхан тарафыннан 1859 елда бастырыла. Татар һәм башка мәдрәсәләр әсәрне дәреслек буларак кулланалар. Әсәр Таҗетдин Ялчыгол, Габдерәхим Утыз-Имәни иҗатына зур йогынты ясаган.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.
Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
Татар поэзиясе антологиясе: ике китапта // төз. Г.Рәхим. – Казан: Тат.кит.нәшр., 1992. – I кит.

Искәрмәләр

Шулай да карагыз 

 Кыйссасел-әнбия
 Әхмәд Ясави
 Кол Гали
 Сөләйман Бакыргани
 Татар поэзиясе антологиясе (1992)

Татар язучылары
Үзбәк язучылары
Алтын Урда әдәбияты
Кыйссасел-әнбия

«Кыйссасел-әнбия» («Пәйгамбәрләр тарихы», "Кыйссаи Рабгузи") — 1310-1311 елларда Насретдин Рабгузый тарафыннан язылган әсәр. Шәрык телләрендә «Кыйссасел-әнбия» исемле башка әсәрләр дә булуын исәпкә алып, бу китапны еш «Кыйссаи Рабгузый» дип тә атыйлар.

Тарих 
Әсәр 1310-1311 елларда Насретдин Рабгузый тарафыннан языла. Әсәр Алтын Урданың түрәсе Тукбуга багышлана.

Әсәрнең XV-XIX йөзләргә караган күп кулъязма нөсхәләре Казан, Санкт-Петербург, Ташкәнт, Лондон китапханәләрендә урын алган. Төп нөсхәсе сакланмаган. Кулъязма күчермәләр рәвешендә татарлар арасында да киң таралган булган. Китап булып беренче мәртәбә Казан университетының типографиясендә 1859 елда Рәхмәтулла Әмирхан тарафыннан басылган. Әсәр татар һәм башка мәдрәсәләрдә дәреслек буларак та кулланылыш таба. Әсәрнең зур йогынтысы Таҗетдин Ялчыгол, Габдерәхим Утыз-Имәни иҗатында күзәтелә.

Тасвирлама 

Әсәр нигезендә иске төрки телендә чәчмә белән язылган, әмма шулай ук төрки һәм гарәп парчаларын үз өченә алган. Әсәр Ислам пәйгамбәрләре, диндәге мәшһүр шәхесләр һәм башка Коръән, шулай да Тәүрат темаларына язылган 72 кыйссадан гыйбарәт. Әсәрнең бер өлеше - "Бәһарият"  ("Яз") исемле газәл - Идел-Урал буйларына хас табигать күренешләрен тасвирлый:

 Кыл салышур — каурый-мамыгын кояр.

 Фил түлүгәч — телү вакыты, йон-каурый алыштыру вакыты җиткәч.
 Җөфт алышур — парлашыр.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.
Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
Татар поэзиясе антологиясе: ике китапта // төз. Г.Рәхим. – Казан: Тат.кит.нәшр., 1992. – I кит.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Насретдин Рабгузый
 Алтын Урда

Татар әдәбияты
Төрки телләр
Котб

Котб — Алтын Урда чоры әдибе. Үз заманының гаять сәләтле, укымышлы кешесе.

Якынча 1297 елда дөньяга килә. Аны еш кына мишәр татарлары белән бәйлиләр. XIV гасырның урталарында вафат була.

Котбның хәзерге әдәбиятка бары бер әсәре мәгълүм — «Хөсрәү вә Ширин» поэмасы. Ул 1342 елда Сарай шәһәрендә язып бетерелгән. Әсәрнең 1383 елда Мисырда Бәркә Фәкыйһ тарафыннан күчерелгән кулъязмасы Париж милли китапханәсендә саклана.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Моны да карагыз 
 Габдрахман Таһирҗанов

Татар язучылары
Әнеф

Әнеф ( әл-әнф — «борын»; Пегас ε, Пегас эпсилоны, ε Peg) — Пегас йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,4m тәшкил итә.

Бу К2 спектр сыйныфылы салкын кызгылт-сары үтә зур йолдыз якынча 670 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Әнеф Кояштан 6700 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 150 тапкыр зуррак. Аның өслегенең температурасы 4460 К тәшкил итә. Ул йолдызлар эволюциясендә ахыргы чорларында тора һәм аның тирәнлегендә гелийдән күмер һәм әче тудыргыч синтезе башланды инде яисә менә генә башлана. Аннары ул Бителҗәүза шикелле үтә яңа йолдыз буларак шартлана яки авыр һәм сирәк очрый торган неон-әче тудыргыч ак кәрлә йолдызына әверелә. Ул чакта аның диаметры Җирнекеннән кимрәк булачак.

Өч якын урнашкан йолдыз: Әнеф, Сәгыделмәлик (Дәлү α) һәм Сәгыделсогуд (Дәлү β) бик охшашлы. Алар бер йолдызлар берләшмәсендә (Орион Томанлыгы шикелле) барлыкка килгәннәр һәм аларны соңгы унларча миллион ел тора-бара бер берсеннән ераклаштырды. Бу өч йолдыз безнең Галактика яссылыгына караганда азмы-күпме турыпочмаклап хәрәкәт итәләр.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме Әнеф ( әл-әнф — «борын», , ) «Пегасның борыны» белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Сыртлан (Бүздәк районы)

Сыртлан — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Гафури авыл советынә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 35 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Россия Дәүләт Думасының 1-2нче чакырылыш (1905 елдан) депутаты Сыртланов Шәйхәйдәр Шаһимәрдән улының төп имениесе ул вакыттагы Бәләбәй өязенең иң зур авылы Шланлыкүлдә була. Тимер юлы төзелү сәбәпле, табигатькә шактый зыян китерелә. Кыдаш елгасы саега башлый. Ә тимер юл авылның ындыр артыннан гына уза. Шуннан соң Сыртланов (Шланлыкүлдә аны “Хәйдәр түрә” дип йөртәләр) мул сулы, балыкка бай Чәрмәсән буенда, хозур табигать кочагында икенче утарына нигез сала. Авылга фамилиясеннєн алып, Сыртлан атамасын бирє. Шланлыдан анда күченүчеләр үз теләкләре белән барысы да Сыртланов фамилиясен ала.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Бүздәк вулысы, Сыртлан авылында 49 хуҗалыкта 292 кеше яши, барысы да башкортлар.

Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 53 хуҗалыкта 303 татар яши, бер хуҗалыкта – урыслар  (7 кеше).

2002 елда Сыртланда 50% башкорт яши итеп күрсәтелгән.

Мәгариф

Авылның атаклы кешеләре 
 Рим (Рәхмәтҗан) Сыртланов (1908-1979) – Гафури театры артисты
 Муллаяр Сыртланов (1923-1944) — Советлар Союзы Герое
 Ампир Сыртланов – Башнефтьнең элекке баш директоры

Җитештерү тармагы

Дин

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 8 км
 авыл советы үзәгенә (Гафури): 1 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 10 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Муллаяр Сыртланов

Сыртланов Муллаяр Исламгәрәй улы  () — пехота өлкән сержанты.
1923 елда Сыртлан авылында туган. 7 сыйныф укыганнан соң башта авылында, соңыннан Караганда өлкәсендә шахтада эшли. 1943 елда Караганда хәрби комиссариаты тарафыннан хәрби хезмәткә чакырыла.

Бүләкләүгә тәкъдим итү шартлары
569 укчылар полкының өлкән сержанты, комсомолец Сыртланов М.И. 1943 елның 23 сентябрендә беренчеләрдән булып Монастырищина районының Зарубинцы авылы янында (Черкассы өлкәсе) Днепр елгасын беренчеләрдән булып кичкән. Бер тәүлек буена үз бүлекчәсе белән өстләренә ут давылы чәчрәткән дошманның һөҗүмнәренә каршылык күрсәтә. Өстәмә ярдәм килгәнче плацдармны саклый, дошманың тере көченә һәм техникасына сизелерлек зыян сала. Муллаяр берүзе дошманның 8 танкын һәм 16 гаскәриен сафтан чыгара.

СССР Югары Шурасы Президиумы 1943 елның 23 октябрь карары белән алман-фашист баскыннары белән бәрелешләрдә командалыкның биремнәрен үрнәк рәвештә үтәгән өчен һәм бәрелешләрдә күрсәтелгән кыюлык һәм батырлык өчен өлкән сержант Сыртлановка Советлар Союзы Герое исеме бирелә, Советлар Союзы герое медале һәм Ленин орденын тапшыру белән.

Сылтамалар 
 Сыртланов (Сертланов)  Муллаяр Исламгареевич

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Зәрә боткасы

Зәрә боткасы — татар халкының милли бәйрәме.

Язгы сабан чоры алдыннан кешеләрне үзара якынайта, хезмәткә дәрт, бердәмлек уята торган татар халык йоласы. Элек сабанга чыгар алдыннан тау башында учак ягып “ зәрә боткасы” пешергәннәр. Бала – чага билгеләнгән бер көнне өйдән - өйгә йөреп ярма, сөт, йомырка, май җыеп йөргәннәр. Азык-төлек җыеп йөргәндә мондый такмак әйткәннәр:

Карга әйтә: кар, кар,

Туем җитте, барр, барр,

Ярма, күкәй алып бар,

Сый, маеңны салып бар.

Шулай җыйган ризыклардан тауда зур казанда ботка пешергәннәр. Ул
тауны “ зәрә тау башы” дип йөрткәннәр. Олысы – кечесе зәрә боткасы белән
сыйланган. Сыйлангач, төрле уеннар уйный торган булганнар.

Кайбер авылларда ботка
пешермәгәннәр, ләкин сабантуй алдыннан балалар басуга чыга торган
булганнар. Алар анда салам яндырып такмаза әйтә торган булганнар.

Дәр, дәр, дәрәгә

Иртә пешкән боткага,

Соңга калган шурпага...

Авыл халкы: “ Дәрә кычкырдылар инде сабантуй башлана”, - ди
торган булган.

Беренче тасвирлама
“Дәрә боткасы” йоласының иң беренче тасвирламасын И.М. Ляпидевский язып чыккан. Ул аны 1848 елда Мамадыш өязе Ядегәр вулысы буенча (хәзер Кукмара районы Ядегәр) керәшеннәрдә төзегән. Ляпидевский түбәндәгеләрне яза: “Яз башында, чәчүгә чыгар алдыннан, һәр өйдән ярма, сөт, май җыеп йөриләр. Билгеләнгән көнне авылдан берәр чакрым ераклактагы җиргә казан алып баралар һәм җыйган ризыклардан ботка пешерәләр. Кичкә бөтен халык гаилә-гаилә булып җыела, үзләре белән сыра һәм ачыбал алып киләләр. Ботканы поштабакларга бүлеп салгач һәм дога укыгач, түгәрәк-түгәрәк булып утыралар да ашый башлыйлар, аннары алып килгән эчемлекләре белән сыйлыйлар, тәмамлагач кайталар һәм авыл тирәсендә җыелып ат чабышы карыйлар, анысы озакка сузылмый, шуннан өйләренә таралышалар. Бу-сабантуйга хәзерлек сыманрак була”.

Ни өчен “зәрә боткасы” дип атаганнар? 
Имеш, Түбән Шөн авылында бер мари кешесенеү Дәрә (Зәрә) исемле кызы язгы ташу вакытында суга батып үлгән. Әтисе яраткан кызын оныта алмыйча зар елаган. Озак еллар буена якын – тирә авылларда халыкка ярма өләшеп, ботка пешереп үзенең сөекле кызын искә алуларын сораган. Тора-бара бу әйләнә-тирә татар авылларында йолага әйләнгән.

Чыганак
http://www.tatfolk.ru 

Татар бәйрәмнәре
Фигыль

Фигыль — мөстәкыйль сүз төркеме. Җөмләдә хәбәр булып килә. Нишли? Нишләде? Нишләр? Нишләячәк? cорауларына җавап бирә.

Фигыльләр барлык-юклык формада була ала, заман, зат-сан белән төрләнәләр.

Фигыльләрнең барлык-юклык формасы 
Фигыльләр барлык яки юклык төрләрендә була. Фигыльнең барлык төре эш-хәлнең үтәлүен белдерә (мәсәлән барды, килә). Фигыльнең юклык төре эш-хәлнең үтәлмәвен белдерә (мәсәлән бармады, килмәде). Барлык төрнең махсус кушымчасы юк. Юклык төре фигыльнең тамыр яки ясалма нигезенә -ма, -мә; -мый, -ми кушымчалары ялганып ясала.

Фигыль төркемчәләре 
Фигыльләр предметның яки затның эшен яки хәлен төрлечә белдерәләр.Шуңа күрә аларның төрләнеше дә, җөмләдә башкарган эше дә төрле була.

Фигыльләрне 7 төркемчәгә бүләләр:

Затланышлы фигыльләр 
Боерык фигыльнең 1нче зат формасы булмы, беренче зат формасы буларак теләк фигыль кулланыла. Боерык фигыльның 2нче зат-берлек сан формасы фигыльнең башлангыч формасы булып тора.

Шарт фигыль - эш-хәлнең шартлы рәвештә баруын белдерә, -са/-сә кушымчалары ярдәмендә ясала.

Хикәя фигыль - заман категориясе 
Заман категориясе – объектив заманның телдәге чагылышы ул, һәм аны исәпләү ноктасы итеп сөйләү моменты алына: сөйләү моменты белән туры килә торган эш-хәл – хәзерге заманга, сөйләү моментыннан алда булган эш-хәл – үткән заманга, сөйләү моментыннан соң булачак эш-хәлләр киләчәк заманга карый.

Хәзерге заман: -а/-ә/-ый/-и. Мәсәлән, яз-а, укы-й, эшл-и

Үткән заманның биш формасы бар:

 Билгеле(категорик) үткән заман: килде, барды, язды, укыды. Кушымчалары: -ды/-де, -ты/-те
 Билгесез(нәтиҗәле) үткән заман: килгән,язган, барган, укыган. Кушымчалары: -ган/-гән, -кан/-кән
 Күптән үткән заман: язган иде, барган иде, укыган иде. Кушымчалары: -ган/-гән, -кан/-кән + иде
 Тәмамланмаган үткән заман (имперфект): килә иде, бара иде, яза иде, укый иде. Кушымчалары: -а/-ә/-ый/-и + иде
 Кабатлаулы үткән заман: бара торган иде, яза торган иде, укый торган иде. Кушымчалары: -а/-ә/-ый/-и +торган + иде

Киләчәк заманның 3 формасы бар:

 Билгеле киләчәк заман: киләчәк, язачак. Кушымчалары: -ачак/-әчәк/-ячак/-ячәк
 Билгесез киләчәк заман: барыр, килер, укыр. Кушымчалары: -ыр/-ер/-р
 Киләчәк үткән заман: барачак иде, киләчәк иде. Кушымчалары: - ачак/-әчәк/-ячак/-ячәк + иде

Фигыль юнәлешләре

Фигыльләрнең ясалышы 
  Ясалышы ягыннан фигыльләр тамыр һәм ясалма булалар:
 Тамыр фигыльләр тамырдан гына торалар: бар, йөр, яз, кил, укы, яса.
 Фигыль ясагыч кушымчалар: -ла, -лә; -лан, -лән; -а, -ә; -ар, -әр; -р; -ык, -ек; -сын, -сен; -ай, -әй; -гар, -гәр; -кар, -кәр; -лаш, -ләш; -ы, -е; -да, -дә; -ылда, -елдә. Алар төрле сүз төркемнәреннән фигыль ясыйлар.

Искәрмәләр 

Сүз төркемнәре
Фразеологизм

Фразеологизм — күчерелмә мәгънәгә ия булган тотрыклы (таркалмый торган) сүзтезмә.

Фразеологизмнар ике яки берничә сүздән тора. Мәсәлән: 
 Куллары алтын
 Эт белән мәче шикелле
 Араларыннан су да үтми
 Инә төшәр урын юк

Фразеологизмнарны башка бер сүз белән алыштыру мөмкин. Мәсәлән: 
 Кот очу – курку;
 Авыз еру – көлү;
 Кесәсе калын – бай;
 Карт төлке – хәйләкәр.

Идиомалар 
Кайвакытта фразеологизмнар төрле телләрдә бер үк мәгънә белдерәләр, ләкин составлары буенча бер берсенә туры килмиләр. Мондый үзенчәлекле фразеологизмнарны идиомалар (үзенчәлекле тәгъбир) дип атыйлар.