alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Francis Ford Coppola

Usona reĝisoro, scenaristo kaj filmproduktoro Francis Ford COPPOLA [fransis ford KOPola] naskiĝis je la 7-a de aprilo 1939 en Detroit, Miŝigano. Post kiam li lernis sian metion ĉe UCLA li faris plurajn mallongajn filmojn kaj la scenaron por Patton. Coppola famiĝis dum la 1970-aj jaroj kiel direktoro de The Godfather kaj The Godfather Part II, kiuj ambaŭ gajnis la Akademian Premion en la kategorio Plej Bona Filmo; la dua la unua sekvaĵo tion farinta.

Sekve al tiu sukceso, li ekfilmigis ambician version de la romano Heart of Darkness de Joseph Conrad, rescenigita dum la Vjetnama milito. La filmo, Apocalypse Now ("Apokalipso Nun"), estis tiel atakata de problemoj, inkluzive de tajfunoj, drogmisuzo, kaj mensmalsanigado, kaj tiel ofte malfruigita, ke oni ofte kromnomis ĝin "Apokalipso Iam Ajn". La filmon same laŭdis kaj malamis la kritikuloj kiam ĝi finfine ekaperis, kaj la kosto preskaŭ bankrotigis la naskiĝantan studion de Coppola, American Zoetrope. Post longa emeritiĝo, Coppola rekomecis direkti, kun iom da sukceso komerca kaj kritika. The Godfather Part III, la tria epizodo de tiu epopea trilogio, aperis en 1990.

Li ankaŭ produkis la ekfamigan filmon de George Lucas, American Grafitti.

Li havas unu filino, Sofia Coppola, kiu ankaŭ fariĝis fama reĝisoro.

Famaj filmoj 

 Dementia 13 (Usono/Irlando, 1963)
 The Godfather (Usono, 1971)
 The conversation (Usono, 1973)
 The Godfather, Part II (Usono, 1974)
 Apocalypse Now (Usono, 1979)
 Rumble fish (Usono, 1983)
 The Cotton Club (Usono, 1984)
 Tucker: the man and his dream (Usono, 1988)
 The Godfather, Part III (Usono, 1990)
 Bram Stoker’s Dracula (Usono, 1992)
 Jack (Usono, 1996)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.lib.berkeley.edu/MRC/CoppolaBib.html 
 http://www.niebaum-coppola.com/site.php 
 http://www.imdb.com/name/nm0000338 
 http://www.24liesasecond.com/site2/index.php?page=2&task=index_onearticle.php&Column_Id=82  

Usonaj reĝisoroj
Akademia Premio por plej bona reĝisoro
Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj
Usonaj kinproduktoroj
Vinkultivistoj
Filmo 70mm

Filmo 70mm (aŭ filmo 65mm) estas alt-rezolucia filmformato. Dum filmado, la filmo larĝas je 65 mm; pro projekciado oni aldonas 2.55mm laŭ ambaŭ flankoj por magnetaj strekoj kun ses kanaloj de ĉirkaŭa sono. Ĉiu filmbildo altas je kvin perferaĵoj, kun proporcio de 2.20.

65mm/70mm populariĝis dum la jardekoj 1970 kaj 1980 pro la "vasta ekrano", klara bildo, kaj plej grave, altkvalita sono. La ekesto de filmstokoj kun malmulte de grajno kaj la havebleco de numeraj sontraksistemoj por la malpli multekoste kaj pli vaste projekciebla filmo 35mm kaŭzis malpliiĝo de uzado de ĉi tiu formato multekosta dum la lastaj jaroj de la 20-a jarcento.

Lawrence of Arabia ("Laŭrenco de Arabio") estas bone konata filmo en formato 70mm; la klareco de la bildo estas memevidenta en la kinejo, tamen ne tiom per vidbendo aŭ DVD hejme.

Horizontalan variaĵon de 65mm/70mm, kun eĉ pli larĝa bildareo, uzas la alt-perfoma formato IMAX.

Kino
Finnlingva Literaturo

Finnlingva literaturo estas literaturo verkita en la finna lingvo.

Verkoj 
Epopeoj
 Kalevala

Finnaj verkistoj 
 Aleksis Kivi
 Johannes Linnankoski
 Elias Lönnrot
 Frans Eemil Sillanpää
 Mika Waltari
 Mikael Olai Agricola (1510-1557)
 Elias Lönnrot (1802-1884)
 Aleksis Kivi (1834-1872)
 Minna Canth (1844-1895)
 Kaarlo Robert Kramsu (1855-1895)
 Juhani Aho (1861-1921)
 Arvid Järnefelt (1861-1932)
 Teuvo Pakkala (1862-1925)
 Maiju Lassila (1868-1918)
 Johannes Linnankoski (1869-1913)
 Ilmari Kianto (1874-1970)
 Eino Leino (1878-1926)
 Maria Jotuni (1880-1943)
 Joel Lehtonen (1881-1934)
 Veikko Antero Koskenniemi (1885-1962)
 Hella Wuolijoki (1886-1954)
 Frans Eemil Sillanpää (1888-1964)
 Aaro Hellaakoski (1893-1952)
 P. Mustapää (1899-1973)
 Uuno Kailas (1901-1933)
 Katri Vala (1901-1944)
 Toivo Pekkanen (1902-1957)
 Olavi Paavolainen (1903-1964)
 Arvo Turtiainen (1904-1980)
 Pentti Haanpää (1905-1955)
 Helvi Hämäläinen (1907-1998)
 Mika Waltari (1903-1979)
 Martti Larni (1905-)
 Elvi Sinervo (1912-)
 Väinö Linna (1920-1992)
 Eeva-Liisa Manner (1921-1995)
 Anja Vammelvuo (1921-1988)
 Veikko Huovinen (1927)
 Veijo Meri (1928)
 Paavo Rintala (1930-)
 Paavo Haavikko (1931-)
 Antti Hyry (1931)
 Arto Paasilinna (1942-)

Vidu ankaŭ 

 Svedlingva literaturo - pluraj Finnlandanoj verkis svede

Literaturo de Finnlando
Filadelfio (Pensilvanio)

Filadelfio (  ) estas la plej granda urbo en la ŝtato de Pensilvanio en Usono. Ĝia nomo signifas "Fratamo".

Ĝi estas la 5-a plej granda urbo en la lando kun 1,5 miliono da loĝantoj (pli ol 5 mln kun apudurboj).

Geografio 
La areo estas . Filadelfio havas 2 riverojn: Delaware kaj Schuylkill kaj etendiĝas sur ebenaĵo en la orienta parto de la lando.

Historio 
Antaŭ dominado de britoj indianoj havis tie urbeton. William Penn fondis por britoj la urbon en 1682. En 1683 13 germanaj familioj de kvakeroj kaj menonitoj el la urbo Krefeld alvenis per la ŝipo Concord al Filadelfio kaj gvide de la germana juristo Franz Daniel Pastorius fondis la unuan germanan urbon en Nordameriko, kiu origine en la pensilvanigermana lingvo ricevis la nomon Deitscheschteddel ("germana urbeto") kaj poste la anglalingvan nomon Germantown - nun ĝi estas urboparto de Filadelfio.

Dum la sendependiga milito la urbo estis motoro de la movado. Ĝi estas plej konata por la libereca sonorilo kiun kolonelo John Nixon sonorigis antaŭ la unua publika lego de la Declaration of Independence (Deklaro de Sendependeco) la 4-an de julio 1776. The Pennsylvania Evening Post, gazeto de Filadelfio presita de Benjamin Towne el 1775 ĝis 1784, estis konsiderita la unua (aŭ dua) gazeto kiu presis la Deklaron de Sendependeco, kiun ĝi publikigis la 6an de julio, 1776.

Post Novjorko (1788–1790), inter la jaroj 1790 kaj 1800 Filadelfio estis la dua ĉefurbo de Usono, ĝis pretigo de la novkonstruita ĉefurbo Vaŝingtono.

La Centjariĝa Internacia Ekspozicio () de 1876, la unua oficiala internacia ekspozicio en Usono, okazis en Filadelfio, el 10a de majo al 10a de novembro, 1876, por celebri la 100an jariĝon de la subskribo de la Deklaro de Sendependeco en Filadelfio.

Klimato 
Filadelfio troviĝas en subtropika klimato. Ĝis tiam la rekorda temperaturo estis 41 °C (1918).

Vidindaĵoj 
 libereca sonorilo
 urbodomo
 Filadelfia Artomuzeo, kaj muzeoj pri Auguste Rodin, pri Benjamin Franklin
 bestoĝardeno
 Akademio de Naturaj Sciencoj

Servoj 
 Kolegio Bryn Mawr
 Pensilvania Ŝtata Universitato
 Universitato Drexel
 Universitato Temple

Famuloj 
 Anna Moffo
 Benjamin Franklin
 Dexter Gordon
 Edwin Austin Abbey
 Henry William Hetzel
 Jack Norworth
 Joe Penner
 Leonard Bernstein
 Margaret Mead
 Rudolph Masciantonio, pedagogo
 Theophilus Van Kannel
 Thomas Eakins
 Walter Lippmann
 Marianna Török (artisto)
 en Filadelfio mortis Jenő Ormándy, Imre Patai kaj Ede Szerdahelyi (ĉiuj hungaroj)

Flughaveno 
La urbo havas internacian flughavenon.

Partneraj urboj 
  Tjanĝino en Ĉinio
  Toruń en Pollando
  Florenco, Italio (1964)
  Tel-Avivo, Izraelo
  Inĉono, Sud-Koreio
  Douala, Kameruno (1986)
  Kobeo, Japanio (1986)
  Niĵnij Novgorod, Rusio
  Abruco, Italio
  Aix-en-Provence, Francio

 
Urboj de Pensilvanio
Urboj de Usono
Milionurboj
Iamaj ĉefurboj
Fina Venko

Fina Venko, alivorte finvenkismo estas humanisma movado de Esperanto ligita al la Fina Venko, termino kiu reprezentas la ideon ke estontece ĝi povos uziĝi kiel internacia neŭtrala lingvo mondskale, kaj ĉiufoje pliaj homoj havos Esperanton kiel duan lingvon tial, ke ĉi tio okazigos multajn avantaĝojn en diversaj kampoj: pli alta kompreno kaj takso pri niaj diferencoj, pri lingva demokratio, kiel lerniga ilo, por pli alta socia egalo kaj de oportunoj, por ke povu esti multe pli alta aliro al kulturo kaj disvolvado de kono, ktp. Finvenkisto do estas esperantisto kiu esperas je oficiala rekono de Esperanto flanke de la ŝtatoj kiel dua lingvo por ĉiuj aŭ laboras por atingi ĉi tiun socian ŝanĝon.TEJO komprenas sian agadon pli komplete kaj amplekse difinita kiel raŭmisma finvenkismo. Se oni kredas ke Esperanto povos kaj devos fariĝi ĉies dua lingvo, disvastigo de Esperanto iĝas la plej grava afero, sed plena finvenkismo ja ne malebligas ke oni povas partopreni la komunumon en la nuntempo kaj havi avantaĝojn de ties servoj. Se oni ne kredas ke Esperanto povos esti io plia ol malgranda malplimulta lingvo, la disvastigo de la lingvo direktiĝas al la bezonoj de tiu minoritata komunumo: kiel oni zorgu ke ĝi ne malaperu, aŭ ĝis kioma grado ĝi kresku aŭ povas kreski.

Manieroj atingi la Finan Venkon 

Inter la esperantistoj oni kredas ke ekzistas 2 ĉefaj manieroj atingi la Finan Venkon:
 desubismo - per individua hom-laboro, tio estas, per civitanoj kaj kolektivoj;
 desuprismo - per registara flanko, ekzemple per leĝoj kiuj permesas instrui Esperanton en lernejoj.

Zamenhof, dum deklamo de 1910 esprimis sian opinion rilate al tio dirante:

Objektive, eblas aserti ke la historio pruvas ke necesas la uzado de ambaŭ.

La Fina Venko kiel termino 

Iuj homoj proponis novajn terminojn por Fina Venko, ekzemple influitaj pro sia nacia lingvo pro laŭvorta traduko. Ekzemplo de ĉi tio estas "Fina Sukceso". Tamen, Fina Venko estas la nura termino kiun oni vere uzas, unuflanke pro kutimo kaj aliflanke pro lingva ekonomio. Se oni devus traduki nacilingven, ĝusta traduko estus eble "fina ŝanĝo" aŭ "fina atingo".

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Raŭmismo
 Manifesto de Prago
 Statistiko de Esperantujo
 fina malvenko

La fina venk' - Eric Languillat, YouTube

Strategioj por Esperanto
Esperanto-movado
Literaturaj temoj
Franca Polinezio

Franca Polinezio ( [polinezi' frãsez']) estas transmara kolektivo kaj dependaĵo de Francio en la Pacifiko. Ĝi estas vasta ensemblo de 150 francaj insuloj kun pli ol  loĝantoj.

La kolektivo estas subdividata laŭ 48 komunumoj.

Ĉefa urbo: Papeeto en la plej granda insulo Tahitio. Aliaj interesaj lokoj estas ekzemple Bora Bora.

Valuto: pacifika franko aŭ CFP-franko (valuta kodo XPF).

Literaturo 
Franca polinezio : ĉu centre de la nova mondo ?, Etnismo, nro 85, p. 2-12, 31-a de majo 2010.

Vidu ankaŭ 
 Aŭstralaj Insuloj
 Markizinsuloj
 Komunumoj de Franca Polinezio
 Pacifika ekozono
 Moruroa

Eksteraj ligiloj 

 retejo de la prezidantejo de Franca Polinezio
 retejo de la Universitato de Franca Polinezio
 "trovante Tahition" (angle)
 reta mapo de Franca Polinezio

 
Polinezio
Polinezio
Polinezio
Administraj unuoj fonditaj en 1842
Insuletaj evolulandoj
Franclingvaj administraj unuoj
Fluo

Fluo estas seninterrompa moviĝo de unu loko al alia. Plej ofte temas pri moviĝo de likvaĵo aŭ gaso. En naturaj kondiĉoj fluo de likvaĵo plejparte estas kaŭzita de gravito, tamen en tekniko (aparte en hidraŭliko) oni uzas ankaŭ diversajn pumpilojn. Elektu el la sekvaj pli precizaj nocioj por legi plu:

Konstantigita fluo estas fluo en konstantigita stato.

Hidraŭliko
Fluaĵa dinamiko
Florido

Florido (angle Florida [FLOR-i-da]) estas subŝtato de Usono. Ĝi fariĝis la 27-a ŝtato de Usono je la 3-a de marto 1845.

Kennedy Kosmocentro, de kie NASA lanĉas kosmopramojn kaj direktas kosmo-vojaĝojn, troviĝas en Cape Canaveral, apud la orienta bordo de Florido. La ekonomio de Florido baziĝas grandparte sur turismo. Inter la vidindaĵoj estas plaĝoj apud la Atlantiko kaj la Golfo de Meksiko, kaj Dizni-Mondo proksime al Orlando.

Geografio 
La granda parto de la duoninsulo de Florido konsistas el marĉoj. Florido estas konata pro la produktado de citrusaj fruktoj. Bestoj ofte vidataj en Florido estas aligatoroj, manatoj, delfenoj, pelikanoj, flamengoj kaj aliaj.

La Florida Patotenilo aŭ en angla Florida Panhandle, Northwest Florida (Nordokcidenta Florido), aŭ West Florida (Okcidenta Florido), neformala, neoficiala termino por la nordokcidenta parto de Florido, estas strio de tero ĉirkaŭ 200 mejlojn longa kaj 50 al 100 mejlojn larĝa (320 km por 80 al 160 km), kuŝa inter Alabamo norde kaj okcidente, Georgio ankaŭ norde, kaj la Golfo de Meksiko sude.

La Floridaj Rifoj aŭ en angla Florida Keys [kiis] estas koral-rifa arkipelago situanta ĉe la suda marbordo de Florido, formante la plej sudan parton de la kontinenta Usono. Ili komencas ĉe la plej suda marbordo de la Florida duoninsulo, ĉirkaŭ 24 km sude de Miami, kaj etendas kiel arko sud-sudokcidenten kaj poste okcidenten al Key West, nome la plej okcidenta de la loĝataj insuloj, kaj al la neloĝataj Dry Tortugas.

Politiko 
Florido estis loko de disputa rezulto en la balotado de 2000 por Prezidanto de Usono. Post du rekalkuloj, la Alta Tribunalo de Usono eventuale ĉesigis la rekalkuladon kaj George W. Bush gajnis la 25 grandajn voĉojn de Florida. Rezulte de tio li fariĝis la Prezidanto. La frato de la Prezidanto, Jeb Bush, estis la ŝtatestro de Florido.

Demografio 
La plej grandaj urboj de Florido:

 Miamo
 Tampo-St. Petersburg
 Orlando
 Ĵaksonvilo

Aliaj urboj estas Sarasota, Daytona Beach...

Pro la bona vetero kaj leĝoj favoraj al maljunuloj, multaj homoj translokiĝas al Florido post emeritiĝo. Preskaŭ 19 procento de la loĝantaro estas pli ol 65 jaraĝa. Multaj homoj el Kubo provas enmigri al Usono per boato al Florido. En 1980 pli ol 100,000 kubaj rifuĝintoj eniris, plejparte tra Florido, dum la boata veturigo Mariel.

Kulturo 
La kulturo de Florido estas simila al aliaj Sud-Usonaj ŝtatoj, aparte en norda kaj centra Florido, kaj la suda influiĝis iel per hispania kulturo, per sia historio en Nova Hispanio kaj ankaŭ per enmigrado el Kubo kaj Porto-Riko.

Estas stereotipo en Usono ke Florido estas la plej freneza ŝtato.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.myflorida.com 
 http://www.flausa.com 
 http://www.state.fl.us  

Subŝtatoj de Usono
Florida

Florida estas la anglalingva nomo de Florido
 Florida estas urbo en Urugvajo.
 Florida estas departemento en Urugvajo.
 Florida estas municipo en Kubo.
Federacio de Mikronezio

La Federaciaj Ŝtatoj de Mikronezio estas lando en Oceanio, sur insuloj en la Pacifiko.

Ĝi estas federacio de kvar ŝtatoj: nome Ĉuuk, Kosrae, Ponape kaj Yap. Tiuj kvar ŝtatoj komponas la plejparton de la insuloj Karolinoj, kune kun Palaŭo.

Laŭ la stato de  en la lando vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Historio 
Inter 1952 (praktike jam ekde 1947) kaj 1986 la Federacio de Mikronezio estis parto de la Kuratora Teritorio Pacifikaj Insuloj de Usono, instalita laŭ la Konsilio de Kuratorado de la Unuiĝintaj Nacioj. Ankoraŭ nun Traktato de Libera Asociiĝo iugrade ligas ĝin al Usono.

Ekstera politiko 
La Federacio de Mikronezio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.

 
Administraj unuoj fonditaj en 1986
Foirplaco de Karlovy Vary

Foirplaco (ĉeĥe: Tržiště) de Karlovy Vary

kun ligna portiko, nomata Foira Kolonaro (ĉeĥe: Tržní kolonáda) kun Kastela Turo (ĉeĥe: Zámecká věž) kaj Kastela kolonaro malsupra kaj supra (ĉeĥe: Zámecká kolonáda dolní - horní) estas la plej malnova, la plej antikva parto de la banurbo Karlovy Vary. Dum la historio ĝi estis centro de ĉiu agado jam de sia ekesto. En tiu centro konstruigis imperiestro kaj reĝo Karolo la 4-a proksime de gejsero en la jaro 1358 ĉaskasteleton. Tie ankaŭ ekkreskis kolonio, al kiu poste la imperiestro kaj reĝo donis la urbajn rajtojn.

La kolonio, kiu unue estis nomata WARY, ricevis ankaŭ la rajton uzi la nomon de la imperiestro – do VARY de KAROLO (ĉeĥe: Karlovy Vary). Tiu ĉi jaro 1358 estas la jaro de ekesto de la urbo kaj ĝi en la jaro 1998 solenis la 640-an datrevenon de sia fondiĝo.

La Foirplaco – tio estas la mezepoka urbo. Sur la norda flanko de Foirplaco, kie nun staras la Foira Kolonaro, estis ĉirkaŭ la jaro 1520 konstruita la urbodomo, sed en la jaro 1604 dum incendio estis detruita ne nur la urbodomo kun urba arkivo, sed tuta tiama gotika kaj renesanca urbo. Tial restis neniaj antaŭaj dokumentoj pri la vivo de la urbo kaj restis kompreneble nek la malnovaj domoj. Sur la loko de la iama urbodomo oni konstruis en la jaro 1883 provizoran Foiran Kolonaron. Projektis ĝin mondkonataj arkitektoj Fellner kaj Helmer. Ĝi havis ligno-skulptistajn dekoraĵojn kaj kvankam ĝi estis el ligno, ĝi funkciis preskaŭ ĝis nun (nome ĝis la jaro 1987, kiam ĝi estis fermita kaj komenciĝis ĝia rekonstruado en la sama stilo).

Sub la tegmento de la Foira Kolonaro estas du kuracfontoj:
 Foira Fonto (ĉeĥe: Tržní pramen), kiu estas ĉirkaŭ 57 Celsius-gradojn varma, kaj
 Fonto de Karolo la 4-a (ĉeĥe: Pramen Karla IV.) - kies varmo estas ĉirkaŭ 60,5 Celsius-gradoj.

Super tiu ĉi fonto estas metala reliefo, kiu bildigas legendan malkovron de kuracfontoj fare de la imperiestro Karolo la 4-a.

Estas feliĉo, ke jena parto de la Foirplaco estis rekonstruita kaj oni povas denove admiri ĝian belecon.

Spacon de la Foirplaco, kiu estas la plej antikva loko de la urbo, kompletigas la barokstila

statuaro de Sankta Triunuo

La statuaron faris skulptisto Josef Oswald Wenda el Žlutice en la jaro 1716. La statuaro estis konstruita kiel dankesprimo pro tio, ke tiutempe pesta epidemio (ĉeĥe: mor) evitis la urbon. Tial oni nomas ĝin Pesta Kolono.

Karlovy Vary
Ferdinand Fellner

Ferdinand FELLNER (naskita je 19-a de aprilo 1847 en Vieno, mortis je 22-a de marto 1916) estis Aŭstra arkitekto, kiu en 1873 kunlaboriĝis kun arkitekto Hermann Helmer. Ambaŭ komune konstruigis en la tuta Eŭropo vicon da belaj arkitekturaĵoj, en stiloj Historiisma kaj Secesi-stila.

Teatrejoj:
 Vieno (la urba, 1872)
 Peŝto (la popola, 1874)
 Augsburg (1876)
 Brno (1881)
 Liberec (1881)
 Szeged (1882)
 Pressburg (1882)
 Karlovy Vary (1882)
 Odeso (1883)
 Rijeka (1883)
 Prago (la germana, 1886)
 Vieno (la popola, 1889)
 Tata (la kastela, 1889)
 Zuriko (la urba, 1890)
 Berlino ("Unter den Linden", 1892).

Plie ili konstruigis: astronomian observejon en Vieno, kolonaron de la ĉefa Gejsero en Karlovy Vary, kastelojn en Hatzfeld, Nagy-Károly, palacoj de Lanckoronski en Vieno kaj de grafo Károly en Budapeŝto k.a.

Aŭstraj arkitektoj
Fuĵajro

Fuĵajro aŭ Fuĵajra () estas unu el la sep emirlandoj de UAE. Ĝi havas ĉ. 85,000 enloĝantojn (laŭ takso el la jaro 1997), kaj okupas areon je 1,150 km², kiu konsistigas 1,5%-ojn de la teritorio de UAE. Ŝejĥo Humad Bin Muhammad aŝ-Ŝarki estas emiro de 1974.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.fujairahmunc.gov.ae  
 http://www.uae.org.ae/general/fujairah.htm  
 https://web.archive.org/web/20020805115145/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_ae.htm
 http://fjw.hct.ac.ae/fujairah/index.html  

Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
Ferooj

La Ferooj ( [fœɹjaɹ],  [ˈfɛɐ̯ˌøːˀɐnə]) estas insularo inter Norvegio, Islando kaj Skotlando, aŭtonoma teritorio de Danio.

Geografio 
Vidu ankaŭ : Listo de insuloj de la Ferooj

Historio 
La feroa lingvo devenas de la norena, ankaŭ konata kiel "malnovnorvega". La unuaj loĝantoj, ekde 625, estis Irlandaj monaĥoj, sed la insularon ĉefe ekloĝis norvegoj, ekde la 9-a jarcento. En 1035 Norvegio aneksis Feroojn kaj poste Islandon, kaj en 1387 Norvegio kaj Danio unuiĝis (dana princino estiĝis norvega reĝino). En 1814, post milito inter Danio kaj Svedio, Norvegio estis devigita rompi sian union kun Danio kaj eniri novan union kun Svedio (kiel propra ŝtato kun propra leĝaro, sed sub la sveda reĝo), dum Ferooj, Islando kaj Gronlando (re-trovita) restis danaj; do rompiĝis iliaj ligoj al Norvegio. Islando estiĝis respubliko en 1944. Ferooj estiĝis aŭtonomaj en 1948, kaj en 21-a jarcento celas al suvereneco.

Lingvo kaj moroj 
La feroa estas okcidenta nordia lingvo deveninta el la pranorvega kaj interkomprenebla kun la islanda. Ĝi montras similojn ankaŭ kun kelkaj malnovaj dialektoj skandinavaj, ekzemple dalekarla. Inter plej konataj kaj elstaraj kulturaj fenomenoj de Feroaj Insuloj estas la ĉendanco kaj la delfenbuĉo.

Festotagoj 
 Ólavsøka

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Listo de maraj ekoregionoj
 Listo de urboj kaj vilaĝoj de la Ferooj
 Landnomoj
 Feroaj subarktaj herbejoj
 Feroa literaturo
 Eklezio popola de Ferooj

Eksteraj ligiloj 

 Official site 
 Official tourist site
 Flick photo set
Francaj Sudaj kaj Antarktaj Teritorioj

Francaj Sudaj kaj Antarktaj Teritorioj (, mallonge: TAAF) estas grupo da vulkanaj insuloj en la suda parto de la Hinda Oceano, la suda parto de Afriko kaj parto de Antarkto. Ili estas transmara teritorio de Francio, ĝi estas parto de la transmaraj landoj kaj teritorioj de la Eŭropa Unio.

 Landkodo: TF.
 Areo: . Konsistas el insuloj: Kergelenoj (7.215 km²), Krozet-Insuloj (336 km²), Amsterdam-Insulo (55 km²), Sankta-Paŭlo (7 km²).
 Lingvo: franca.

Distriktoj 
 Sankta-Paŭlo kaj Amsterdam-Insulo (Saint-Paul-et-Amsterdam)
 Krozet-Insuloj (Îles Crozet), France ekde 1924
 Pork-Insulo (Île aux Cochons)
 Pingven-Insulo (Île des Pingouins)
 Apostol-Insuletoj (Îlots des Apôtres)
 Granda Insulo (Grande Île)
 Malgranda Insulo (Petite Île)
 Posed-Insulo (Île de la Possession)
 Orienta Insulo (Île de l'Est)
 Kergelenoj (Îles Kerguelen), France ekde 1893
 Adelilando (Terre Adélie), Franca Antarkta teritorio
 Disaj Insuloj en la Hinda Oceano (Îles éparses de l'océan indien)
 Bassas da India (Bassas da India)
 Eŭropinsulo (Île Europa)
 Insularo Glorioso (Îles Glorieuses)
 Insulo Granda Glorioso (île Grande Glorieuse)
 Lys-insulo (Île du Lys)
 Ĵuan-de-la-Nova Insulo (Île Juan de Nova)
 Tromelino (Île Tromelin)

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Hinda Oceano
 Listo de maraj ekoregionoj

 
Sudaj teritorioj
Maraj ekoregionoj
Freundeskreis

Freundeskreis [FROJNdeskrajs] estas hiphopa muzikgrupo el Germanio.

En 1999, la grupo publikigis sub la sinonimo "Amikaro" albumon titolitan "Esperanto", kun kelkaj frazeroj en Esperanto kaj refreno tekstanta "Esperanto - la langue de l'amour" (franclingva, en Esperanto "la lingvo de la amo"). Ankaŭ la unua unuopaĵo nomiĝis "Esperanto". La albumo ege bone vendiĝis en Germanio (ĝi gajnis oran statuson) kaj la Germana Esperanto-Junularo tiutempe pli ofte ol kutime ricevis informpetojn de junaj interesiĝantoj.

Eksteraj ligiloj 

 TTT-paĝo: Four Music
 

Esperanto-muziko
Germanaj muzikaj grupoj
Muzikaj grupoj fonditaj en 1996
Freudenstein (Jáchymov)

La plej malnova el ĉiuj laikaj, ne-ekleziaj konstruaĵoj de la urbo Jáchymov (germane: Sankt Joachimsthal) estis burgo de Šlikidoj, nomata Freudenstein aŭ ankaŭ Šlik-burgeto (ĉeĥe: Šlikův hrádek - Šlikovka). Konstruis ĝin en la jaro 1517 konstruisto Jan Münnich, por defendo de la urbo. Pli frue, ol estis konstruita la reĝa monfarejo, ĉi tie estis stampataj "taleroj de Jáchymov".

La burgo fakte estis spaco ĉirkaŭbarita per muregoj - ĝi estis longa 65 metrojn kaj 50 metrojn larĝa. Nordoriente kaj sudokcidente staris en anguloj cilindro-formaj turoj, kies diametro estis 8 m. Muraĵoj de la turoj estis 1,7 m dikaj. Ambaŭ turoj estis dekomence ne same altaj: sudokcidenta turo estas hodiaŭ ĝis la tegmento 12 m alta, la alia estas alta 19 m.

Dum la granda ribelo de ministoj en la jaro 1525 estis la burgo venkita kaj elrabita, sed poste riparita, plibonigita kaj loĝis en ĝi mineja hetmano. De la jaro 1545 ĝi fariĝis rezidentejo (sidejo) de la neĝaj minejaj hetmanoj.

Historio de la burgo Freudenstein finiĝis dum la "tridekjara milito" (1618-1648), ĉar pro neatentemo de la imperiestraj soldatoj, kiuj en ĝi estis loĝigitaj, forbrulis en la jaro 1636 (t.e. post 119 jaroj). Poste ĝi estis jam forlasita kaj lasita al sia sorto. Murego preskaŭ jam malaperis - pli altan turon uzis kiel loĝejo nokta gardisto kaj ĝi en la jaro 1964 forbrulis. La malpli alta turo ĝis sesdekaj jaroj de la 20-a jarcento estis uzata kiel deponejo de pafmaterialo. Nun ĉi tiuj turoj estas unusola memorindaĵo de iama burgo Freudenstein. En la jaroj 1970-1972 ilin la loĝantoj de la urbo riparis.

Burgoj en Regiono Karlovy Vary
Konstruaĵoj en Jáchymov
Kulturaj memorindaĵoj en Regiono Karlovy Vary
František Běhounek

František BĚHOUNEK (naskiĝis la 27-an de oktobro 1898 en Prago - mortis la 1-an de januaro 1973 en Karlsbado) estis fondinto de la ĉeĥa atomfiziko, konata ankaŭ kiel polus-esploristo.

La akademiano pri sciencoj Běhounek partoprenis la malbonŝancan ekskurson de la aerŝipo "Italia" sub gvido de Umberto Nobile. Post savo de la restintoj li diris, ke la sorto de la ekspedicio ne estintus tiom tragika, se ĉiuj diversnaciaj ekskursanoj pli ĝuste komprenus unu la alian. Běhounek pro tio fariĝis fervora esperantisto. La ekspedicion li priskribis en romano por junularo Ŝiprompuloj sur flosglacio (1928), poste reverkita kiel Ŝiprompuloj de la polusa maro (1955). Por geknaboj li verkis ankoraŭ plurajn aventurajn romanojn (Libro de Robinsonoj, Fregato navigas ĉirkaŭ la mondo, Norde de Zambezio, Insulo de drakoj k.a.)

Fontoj 
 Isaj Dratwer: Pri Internacia Lingvo dum jarcentoj, 1977, IIa eldono, paĝoj 135 kaj 310
 Jaroslav Mařík: D-ro F. BĚHOUNEK - KONSCIA ESPERANTISTO, Starto 2/1981, p. 8. Ni citas: Dum jardekoj mi kolektas eldirojn de famaj homoj pri IL. Ĝis nunjare ne estis inter ili Běhounek. Mi ankaŭ neniam aŭdis de niaj samideanoj ion pri eventuala rilato de Běhounek al Esperanto. Sed serĉante en la libro de Isaj Dratwer "Pri Internacia Lingvo dum jarcentoj", 1977, IIa eldono, mi trovis sur paĝoj 135 kaj 310: BĚHOUNEK d-ro kuracisto akompananto de la ekspedicio de Nobile al la Norda Poluso: "ekde la tempo de la malfeliĉa Nobile-ekspedicio mi estas konscia esperantisto. La katastrofo ne okazus tiel tragike, se oni povus pli bone interkompreniĝi. Kvin lingvoj estis bezonaj kaj malgraŭ tio la interkompreniĝo tre malbone funkciis... Ĉiu, kiu estos eksterlande, lernu Esperanton!".
 Otakar Chaloupka kaj kolektivo: Čeští spisovatelé literatury pro děti a mládež, (Ĉeĥaj verkistoj de literauro por infanoj kaj junularo, Albatros Praha 1985, p. 39-42.)

Eksteraj ligiloj 
 Biografio en ĉeĥa lingvo
 Biografio en la bulteno AV ČR
 http://www.libri.cz/databaze/kdo20/search.php?name=Běhounek  
 http://mozek.cz/info/behounek-frantisek 

Ĉeĥaj fizikistoj
Ĉeĥaj verkistoj
Ĉeĥaj esperantistoj
Sciencfikciaj verkistoj
Ĉeĥaj sciencistoj
Ĉeĥlingvaj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Ĉeĥaj altlernejaj instruistoj
Ĉeĥaj vojaĝistoj
Ĉeĥaj publicistoj
Ĉeĥaj tradukistoj
Tradukistoj el la angla lingvo
Tradukistoj el la germana lingvo
Tradukistoj al la ĉeĥa lingvo
Ĉeĥaj porinfanaj verkistoj
Ĉeĥaj esploristoj
Fraktalo

Fraktalo aŭ frakto estas matematika objekto, kiu havas almenaŭ unu el la sekvantaj karakterizaĵoj:

 Ĝi havas detalojn en arbitre grandaj aŭ malgrandaj skaloj,
 ĝi estas tro malregula por esti priskribita en tradicia geometrio,
 ĝi estas mem-simila,
 ĝia dimensio estas pli granda ol ĝia topologia dimensio,
 aŭ ĝi estas difinita rekursie.

La problemo kun tiu difino estas, ke ekzistas objektoj, kiujn oni volus nomi fraktaloj, sed ili ne obeas la tutan regularon. Ekzemple, fraktaloj de la naturo (kiel nuboj, montoj kaj angioj) ne havas detalojn sen limoj; ne ekzistas preciza signifo de "tro malregula"; ekzistas multaj manieroj esti "sam-simila"; ekzistas multaj malsamaj difinoj de "dimensio" kiuj akceptas malentjerajn numerojn; kaj ne ĉiuj fraktaloj estas difinitaj rekursie.

Ekzemploj de fraktaloj estas la aro de Mandelbrot, la aro de Kantor, la triangulo de Sierpinski, la kurbo de Peano kaj la neĝero de Koch.

Stokastaj fraktaloj rilatas kun la kaosa teorio.

Fraktaloj povas esti kategoriitaj en:

 Iteraciitaj sistemoj de funkcioj: Tiuj havas fiksan geometrian regulon. Ekzemploj: aro de Kantor, la triangulo de Sierpinski, la kurbo de Peano kaj la neĝero de Koch.
 Fraktaloj difinitaj per rekursia rilato. Ekzemploj: Aro de Mandelbrot, cirkloj de Apollonio
 Hazardaj fraktaloj, generitaj per stokastaj procedoj. Ekzemplo: fraktalaj pejzaĝoj.

Hazardaj fraktaloj, havas grandan realan aplikadon. Ili povas esti uzataj por priskribi multajn malregulajn real-mondajn objektojn kiel nuboj, montoj, marbordoj, arboj, ktp.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Atraktoro

 Benoît Mandelbrot
 Determinismo
 Elapereco
 Teorio de kaoso
 Holono, filozofie estas io, kio estas samtempe tutaĵo kaj parto.

Eksteraj ligiloj 
 http://xaos.sourceforge.net 
 http://spanky.triumf.ca/www/fractint/fractint.html  
 http://math.berkeley.edu/~harrison/research/publications
Fjordo

Fjordo estas mara brako penetranta sekan landon kiel saloza "rivero". Fjordoj origine estis subakv(iĝint)aj glaciaraj valoj, kaj tial fjordoj oftas en montaraj landoj. La plej fjorda lando de la mondo estas Norvegio, sed ankaŭ estas multaj fjordoj en Skotlando, Irlando, Islando, Groenlando, Francio, Ĉilio kaj Nov-Zelando.

La dua plej longa fjordo de la mondo estas Sognefjorden (200 km), Norvegio. La unua troviĝas en Gronlando.

Vidu ankaŭ 
 Golfo
 Rio (geografio) 

 
Oceanografia terminologio
Federacia Distrikto (Brazilo)

La regiono ĉirkaŭ la ĉefurbo Braziljo estas nomata Federacia Distrikto (portugale: Distrito Federal) de Brazilo. Ĝi estas memstara administra unuo ekster la administrado de la aliaj ŝtatoj.

La Federacia Distrikto (Brazilo) dividiĝas nuntempe en 31 administraj regionoj (AR):

 AR I Braziljo
 AR II Gama
 AR III Taguatinga 
 AR IV Brazlândia 
 AR V Sobradinho 
 AR VI Planaltina 
 AR VII Paranoá 
 AR VIII Núcleo Bandeirante
 AR IX Ceilândia
 AR X Guará 
 AR XI Cruzeiro 
 AR XII Samambaia
 AR XIII Santa Maria 
 AR XIV São Sebastião 
 AR XV Recanto das Emas
 AR XVI Lago Sul
 AR XVII Riacho Fundo 
 AR XVIII Lago Norte 
 AR XIX Candangolândia 
 AR XX Águas Claras
 AR XXI Riacho Fundo II
 AR XXII  Sudoeste/Octogonal
 AR XXIII Varjão
 AR XXIV  Park Way
 AR XXV SCIA
 AR XXVI Sobradinho II 
 AR XXVII  Jardim Botânico 
 AR XXVIII Itapoã
 AR XXIX SIA
 AR XXX Vicente Pires
 AR XXXI Fercal

 
Administraj unuoj de Brazilo
Famaj fikciuloj

Bilbo
Don Juan
Don Quijote de la Mancha (Don Kiĥoto el Manĉo kaj Sanĉo)
Ferda Formiko
Frodo
Gandalfo
Gilgameŝo kaj Enkidu
Gulivero
Maigret
Miss Marple
Münchhausen
Mowgli
Pinokjo
Pipi Ŝtrumpolonga
Hercule Poirot
Robin Hood
Robinsono Kruso kaj Vendredo
Sherlock Holmes
Superman
Tarzano

Vidu ankaŭ dio, mitologio, fantasto.
Fenkolo

Fenkolo (Foeniculum) estas genro de du- kaj plur-jaraj aromaj herboj kun 3-4-oble fadene dividitaj folioj kaj flavaj floroj. Estas 4-5 specioj el Eŭropo, Okcidenta Azio kaj Norda Afriko, inter kiuj estas ordinara fenkolo (F. vulgare), kies semoj kaj folioj estas uzataj en la kuirarto, la semoj ĉefe en saŭcoj, fiŝaĵoj kaj pano; la folioj por salatoj, kiel kuirita legomo, kaj en supoj kaj fiŝaĵoj.

Tizano el fenkolo efikas kontraŭ furzemo, gastraj spasmoj kaj malvarmumoj.

Nutra valoro

Piednotoj 

Apiacoj
Palearktisa flaŭro
Legomoj
Fazo

Ĝenerale, laŭ PIV2, la termino Fazo signifas : ĉiu el la difinitaj sinsekvaj statoj en la evoluado de fenomeno.
Tiu ĉi artikolo temas pri fazo kiel parto de perioda procezo.
Fazo estas ankaŭ uzata en:
 kemio - Fazo de materio estas regionoj de materio kun unuformaj ecoj. Vidu: Fazo de materio 
 astronomio - Fazo de planedo aŭ luno estas la aspekto de ĝia lumigita parto, vidu: lunfazo.
 biologio - Fazo priskribas ian parton de la perioda proceso de la ĉelciklo, vidu: ĉela dividiĝo

Ĉe fiziko, fazo priskribas la relativan pozicion de iu karakterizaĵo (tia, kia pinto aŭ malpinto) de ondoformo, kompare al la sama karakterizaĵo ĉe iu dua ondoformo. Fazo povas mezuriĝi laŭ tempo, distanco, frakcio de la ondolongo, aŭ kiel angulo laŭ radianoj.

Jen du ondoj A kaj B:

Kaj A kaj B havas samajn amplitudojn kaj samajn ondolongojn.

Evidentas, ke la pozicioj de la pintoj (X), la malpintoj (Y), kaj la transnuliĝaj punktoj (Z) de la du ondoj ĉiuj samlokas. La faza malsameco inter la du ondoj tiel estas nulo; aŭ, oni diru ke la ondoj estas samfazaj.

Se oni sumas la du samfazajn ondojn A kaj B (ekzemple, ili estu du lumondoj brilantaj sampunkten), la rezulto estus tria ondo kun la sama ondolongo kiun havas A kaj B, sed kun duobla amplitudo. Tion oni nomas pozitiva interferado.

Nun, jen la du ondoj A kaj C:

A kaj C ankaŭ samas laŭ amplitudo kaj ondolongo. Tamen, evidentas ke malgraŭ la koincido de la transnuliĝaj punktoj (Y) inter A kaj C, la pozicioj de la pintoj kaj malpintoj malas. Tio estas: iu X ĉe A respondas je Y ĉe C, kaj male. Tiel ĉi, oni diru ke la du ondoj estas malsamfazaj: la faza malsameco inter la du ondoj estas π radianoj, aŭ duono de la ondolongo (λ/2).

Se oni sumus la ondojn A kaj C, la rezulto estas ondo kun amplitudo de nulo. Tio nomiĝas negativa interferado.

Ankaŭ nun jen la ondoj A kaj D:

Tie ĉi, iu pinto (X) ĉe ondo A respondas je transnuliĝo (Z) ĉe B; transnuliĝo respondas je pinto, ktp. Oni diru ke la ondoj A kaj D estas kvadraturaj: malsamfaze precize je π/2, aŭ λ/4. Ĉi tiun interrilaton havas la matematikaj funkcioj sinuso(x) kaj kosinuso(x).

Vidu ankaŭ 

 Interferilo
 Fazo-frekvenca karakterizo
 Grupa malfruo kaj faza malfruo

Fiziko
Mekaniko
Klasika mekaniko
Onda mekaniko
Signal-prilaborado
Fizika kvanto
Fred Astaire

Fred ASTAIRE (aSTER), origine: Frederick AUSTERLITZ (naskiĝis la 10-an de majo, 1899, mortis la 22-an de junio, 1987) estis usona aktoro kaj dancisto.

Li komencis sian karieron kune kun sia fratino Adele en diversaj Broadway-muzikaloj. Plej grandan famon li akiris per siaj dancfilmoj, en kiuj li rolis kun Ginger Rogers. Ekde la 1940-aj jaroj li montris sin kun diversaj partnerinoj, interalie Rita Hayworth, Judy Garland kaj Audrey Hepburn.

Listo de filmoj 
 Flying Down to Rio (1933)
 The Gay Divorcee (1934)
 Roberta (1935)
 Top Hat (1935)
 Swing Time (1936)
 Shall We Dance (1937)
 The Story of Vernon and Irene Castle (1939)
 You Were Never Lovelier (1942)
 Easter Parade (1948)
 Funny Face (1957)

Vidu ankaŭ 
 100 Jaroj... 100 Steluloj de AFI

Eksteraj ligiloj 

 http://www.alsodances.net/biography  
 http://www.adherents.com/people/pa/Fred_Astaire.html  
 http://www.alsodances.net 
 http://www.angelfire.com/ny/alisande 

Usonaj aktoroj
Usonaj dancistoj
Artistnomoj
Naskiĝintoj la 10-an de majo
Mortintoj la 22-an de junio
Festen

Festen ("La festo") estas kinaĵo farita laŭ la stilo Dogmo 95.

Filmisto: Thomas Vinterberg
Aktoro: Ulrich Thomsen, Henning Moritzen, Thomas Bo Larsen, Paprika STEEN, ....

En kastelo okazas, ke la patro de la familio organizas edziĝdatrevenon. Sed dume la filo de 35 jaroj stariĝas kaj anoncas ke lia parto seksperfortis lin dum lia juneco.

Kaj la uloj faras kvazaŭ ili ne aŭdus tion...

Danaj filmoj
Dramaj filmoj
Filmoj aperintaj en 1998
Fritz Lang

Fritz LANG (naskiĝis la 5-an de decembro, 1890, mortis la 2-an de aŭgusto, 1976) estis germana reĝisoro kaj scenaristo.

Naskiĝinte en Vieno, li komencis sian filmkarieron en Germanio kaj famiĝis pro ekspresionismaj mutfilmoj, kiuj brilis pro lertaj lumefektoj kaj ofte koŝmaraj kulisoj. Poste Lang lerte eluzis ankaŭ la sonteknikon: Ekzemple en la filmo M – eine Stadt sucht einen Mörder (= M – urbo serĉas murdiston) la murdisto daŭre fajfas la saman melodion.

En la jaro 1933 Fritz Lang elmigris al Usono. Lia filmo Das Testament des Dr. Mabuse (= La testamento de d-ro Mabuse), temanta pri krimeca personeco kies trajtoj parte similis al tiuj de Adolf Hitler, ĵus estis malpermesita en Germanio. En Hollywood Lang povis daŭrigi sian sukcesan filmkarieron. En 1956 li revenis al Germanio, sed la filmoj, kiujn li faris tie, ne plu rikoltis tiel grandan entuziasmon. Fritz Lang mortis en Los-Anĝeleso, Kalifornio.

Listo de filmoj 
 Der müde Tod (Germanio, 1921)
 Dr. Mabuse, der Spieler (Germanio, 1922)
 Die Nibelungen (Germanio, 1924)
 Metropolis (Germanio, 1927)
 Die Frau im Mond (Germanio, 1929)
 M – Eine Stadt sucht einen Mörder (Germanio, 1931)
 Das Testament des Dr. Mabuse (Germanio, 1933)
 Fury (Usono, 1936)
 You Only Live Once (Usono, 1936)
 The Return of Frank James ([Usono, 1940)
 Man Hunt (Usono, 1941)
 Hangmen Also Die (Usono, 1943)
 The Woman in the Window (Usono, 1944)
 American Guerrilla in the Philippines (Usono, 1950)
 Rancho Notorious (Usono, 1952)
 Clash by Night (Usono, 1952)
 The Blue Gardenia (Usono, 1953)
 The Big Heat (Usono, 1953)
 Der Tiger von Eschnapour (Germanio, 1959)
 Die Tausend Augen des Dr. Mabuse (Germanio, 1960) baziĝas je origine esperantlingva rakonto de Jan Fethke (Jean Forge).

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Muta kino
 Ekspresionismo
 Thea von Harbou

Eksteraj ligiloj 

 http://www.jscheuer.com/lang.htm
 http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/lang/
 http://www.persocom.com.br/brasilia/erika.htm 

Germanaj reĝisoroj
Ferdinand Reich

Ferdinand REICH [ferdinand rajĥ] (naskiĝis la 19-an de februaro, 1799, mortis la 27-an de aprilo, 1882) estis germana fizikisto kaj kemiisto.

Naskiĝinte en Bernburg, li studis en Leipzig, Freiberg, Göttingen kaj Parizo. En la jaro 1827 li fariĝis profesoro de fiziko en la Freiberga Bergakademie (= Minakademio).

Lia plej fama merito estis la malkovro de la elemento indiumo kune kun sia kolego Theodor Richter en la jaro 1863.

Ferdinand Reich mortis en Freiberg.

Germanaj fizikistoj
Germanaj kemiistoj
Flagoj de Aŭtosporto

Flagoj estas uzataj en aŭtosporto por tradoni specialajn signalojn.

Verda flago indikas la komencon de la kurado, aŭ la rekomencon post flava aŭ ruĝa flago.

Flava flago estas averto, ke ekzistas danĝera situacio en la kurejo, kaj ĉiuj aŭtoj devas malrapidiĝi kaj enviciĝi malantaŭ la gvidaŭto, ĝis la montro de verda flago.

Ruĝa flago signifas ke la kurado devas ĉesi tuj, kaj ĉiuj aŭtoj devas halti, kutime pro pluvo aŭ por ripari sekurecan barilon post akcidento. Dum montro de la ruĝa flago, la teamoj ne rajtas ripari la aŭtojn aŭ prizorgi ĝin iel ajn.

Nigra flago indikas al iu specifa ŝoforo por ke tiu iru por paroli kun kontrolisto pri iu problemo, aŭ por ricevi parolan averton pri ebla puno, aŭ ja ricevi punon. Kutime, du nigraj flagoj en unu evento senkvalifikigas.

Nigra flago kun blanka ikso estas montrata al ŝoforo kiu malagnoskas nigran flagon. La kontrolistoj ne plu mezuras la progreson de la aŭto de tiu ŝoforo. Se ŝoforo malagnoskas la nigran flagon kun blanka ikso, tiu kutime senkvalifikiĝas.

Blua flago kun diagonalo oranĝa estas montrata al pli malrapidaj ŝoforoj, por peti ke ili ne bloku la progreson de pli rapidaj aŭtoj kiuj venas por pasi.

Blanka flago estas montrata je komenco de la fina ĉirkaŭo, por indiki ke la kurado finiĝos post tiu ĉirkaŭo.

Ŝaktabula flago indikas ke kurado finiĝas. La unua aŭto kiu transiras la finlinion estas la venkanto. La kontrolistoj nun notas ĉies poziciojn por la fina rezulto.

Flagoj de Aŭtosporto
Flagoj

pl:Regulacje Formuły 1#Flagi
Frankfurto

La vorto Frankfurto havas plurajn signifojn. Bonvolu elekti:

 Frankfurto ĉe Majno
 Frankfurto ĉe Odro
 Frankfort (Kentukio) urbo en la usona ŝtato Kentukio

zh:法蘭克福 (消歧義)#德國
Friedrich Hebbel

Christian Friedrich HEBBEL [Kristjan Fridriĥ Hebl] (naskita la 18-an de marto 1813 en Wesselburen; mortinta la 13-an de decembro 1863 en Vieno) estis germana verkisto.

Kiel filo de malriĉa familio Friedrich Hebbel akiris la grandan kvanton de siaj scioj aŭtodidakte. En 1835 li en Hamburgo konatiĝis kun la verkistino Amalie Schoppe, kies influo ebligis al la inteligenta junulo la studadon de juro, historio, literaturo kaj filozofio en Heidelberg kaj Munkeno. Dum la tuta studtempo (1836-39) afliktis lin malsanoj kaj financaj zorgoj; fine li dum dudek-taga piedmarŝo revenis al Hamburgo.

Optimismon fine donis la unua literatura sukceso: la tragedio Judith, aperinta en la jaro 1841. Unu jaron poste publikiĝis lia unua poemaro. Stipendio de la dana reĝo ebligis al li vojaĝojn al Francio (1843/44), Italio kaj Aŭstrio (1946). Li mortis en Vieno.

Nuntempe Hebbel estas konsiderata unu el la plej gravaj dramistoj de la 19-a jarcento. Krom dramojn li verkis ankaŭ poemojn, rakontojn kaj novelojn.

Listo de verkoj 
 Judith (tragedio, 1841)
 Gedichte (poemoj, 1842)
 Mein Wort über das Drama! (traktato pri dramoj, 1843)
 Maria Magdalena (tragedio, 1844)
 Der Diamant (komedio, 1847)
 Neue Gedichte (poemoj, 1848)
 Herodes und Mariamne (tragedio, 1850)
 Agnes Bernauer (dramo, 1852)
 Erzählungen und Novellen (rakontoj kaj noveloj, 1855)
 Gyges und sein Ring (tragedio, 1856)
 Gedichte (poemoj, 1857)
 Demetrius (tragedio/fragmento, eld. 1864)
 Tagebücher (taglibroj, verkitaj 1835-63, eld. 1885-87)

En Esperanto aperis 

 La Malnova Domo. (Das alte Haus.) Poemo. Tradukis Frieda Feichtinger. - En: Aŭstria Antologio, paĝoj 54–57, kajeroj 1–4.
 Aŭtuna Bildo (Herbstbild), La blinda orgenisto (Der blinde Orgelspieler), Nokta Sento (Nachtgefühl), Al la Katedralo de Sankta Stefano en Vieno (Auf den Dom zu Sankt Stephan in Wien). Poemoj. Tradukis Karl Friedl kaj Frieda Feichtinger. - En: Aŭstria Antologio, paĝoj 52–57, kajeroj 16–18.
 Gyges kaj lia Ringo. (Gyges und sein Ring.) Tragedio kvinakta. Tradukis Paul Bennemann. - Leipzig: Ortsverband der Leipziger Esperanto-Gruppen (Loka Ligo de Leipzigaj Esperantistoj), 1916. - 151 paĝoj.
 Maria Magdalena. Kvinakta burĝa tragedio. Tradukis Adolf Bischitzky. - 1-a eldono - Haida: Marto, 1922. - 79 paĝoj.
 Vespera Sento, Somera Bildo, Aŭtuna Bildo. – En: Übertragungen = Transkondukoj. Tradukis Guido Holz. – Messkirch: Gmeiner, 1988. – paĝoj 54-55.

Eksteraj ligiloj 

 http://gutenberg.spiegel.de/hebbel/judith/judith.htm 
 http://gutenberg.spiegel.de/hebbel/genoveva/genoveva.htm 
 http://gutenberg.spiegel.de/hebbel/gyges/gyges.htm 
 Maria Magdalena en la gazeto Marto 1922
 http://www.hebbel-museum.de 

Germanaj verkistoj
Fotilo

Fotilo estas ilo, per kiu oni fotas, aŭ unuope aŭ multsekve.

Fotografilo, per kiu oni povas registri sinsekvajn bildojn (por kinematografio, televido...) estas nomata kamerao.

Ĉiu fotilo konsistas el ia ferma ĉelo. Je unu flanko estas aperturo, tra kiu lumradio eniras la ĉelon; ĝenerale, sed ne ĉiam, estas tie lenso, kiu fokusas la lumradiojn. Je la mala flanko de la ĉelo troviĝas surfaco, kiun frapas la lumradioj; tie formiĝas renversita bildo de la ekstera sceno, kiun nun oni povas vidi aŭ registri.

Tradicia fotilo kaptas la bildon per fotografa filmo, kiu ŝanĝiĝas kemie, kiam lumfrapata. Plua kemia procezo realigas (rivelas) la filmon, kaj videblas negativa bildo. La fina bildo estas kreita per denova fotografado je fotografa papero; la negativigita negativo fariĝas normala bildo.

Historio 
La unua prapatro de ĉiuj modernaj fotiloj estas la Camera Obscura (latine: kamero malluma), tenebra kesto aŭ tendo kun eta aperturo projekciante bildon al ekranon. Tiu ilo uziĝis de astronomiistoj ekde la 13-a jarcento por observo de sunmakuloj kaj suneklipsoj, por ne rigardi sunon direkte. La unua aparato de tiu stilo konstruiĝis de Roger Bacon por lia sunobservado, sed jam en 980 Alhaceno eksperimentis pri pli malgrandaj tru-fotiloj. Leonardo da Vinci analizis la strian pason kaj diagnozis, ke la sama principo troviĝas en la homa okulo.

Poste la simpla aperturo substituiĝis per lenso, plibonigante klarecon kaj helecon de la bildoj. Tiun plibonigitan kameron priskribis la veneciulo Daniele Barbaro jare 1568. En la jaro 1686 Johann Zahn konstruis porteblan kameron obskuran, en kiu spegulo muntita en angulo de 45° je la lenso projekciis bildon en laktovitran platon. Tie oni povis kopii ĝin simple. Tiel fotiloj aliris arton longe antaŭ la invento de la fotografio.

Antaŭ pason kaj diagnoziŝ per kaj helecon.

Kiel la naskiĝan horon de fotografio oni rigardas la someron de 1826, kiam Joseph Nicéphore Niépce sukcesis generi la unuan daŭran fotografan bildon per speciala asfalto ("juda peĉo") en stana plato.

Vidu ankaŭ historiojn pri gravaj fotiloj 
 Skatolfotilo
 Fotiloj Canon Ixus kaj Canon PowerShot G
 Fotilo Contax
 Fotilo Leica
 Fotilo Nikon
 Fotilo Voigtländer

Vidu ankaŭ 

 Fotilo kun trua objektivo
 Cifereca fotilo
 Spegula fotilo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.camerapedia.org/wiki/Main_Page libera enciklopedio pri fotiloj
 http://www.sankey.ws/pinhole.html  
 http://www.lustrzanki.pl  
 http://users.servicios.retecal.es/dmenguez  

 
Tekniko
Optiko
František Pytloun

František PYTLOUN (naskiĝis la  en Vápno; mortis la  en Poděbrady) estis ĉeĥa esperantisto kaj fervoja oficisto, kio ebligis al li multe vojaĝi. Honora membro de ĈEA.

Li estis membro de la landa Esperanto-asocio kaj de UEA ekde 1922, plenumis plurajn funkciojn en la movado, ekz. li estis sekretario kaj prezidanto de Esperanto-klubo en Hradec Králové dum ĝia florado post 1945, komitatano de EAĈSR kaj regiona peranto, komitatano de UEA (1949-1950). Estante fervora propagandisto li fondis klubojn en 12 lokoj de la nordorienta Bohemio, eldonadis belan Esperantan poŝkalendaron kaj vortaretojn. Akirinte diplomon de Cseh-instruisto en Danlando (1933) li gvidis kvardek kursojn de Esperanto en 11 lokoj kaj de 1946 gvidis dum pluraj jaroj korespondajn kursojn kun pli ol 4000 lernantoj (kontrolitajn de d-ro Pitlík). Kun Kořínek li prizorgis la Gazetaran Servon de EAĈSR kaj aktivis en aranĝado de internaciaj renkontiĝoj en Poděbrady. Estas ĉefe lia merito, ke Hradec Králové havas Straton de Zamenhof (en kiu li loĝis). František Pytloun donis senprofite siajn fortojn al la Esperanto-movado.

Fonto
Stanislav Kamarýt: Historio de la Esperanto-movado en Ĉeĥoslovakio, ĈEA, Praha 1983, p. 83, 96-98, 102, 106, 114, 153, 247)

Ĉeĥaj esperantistoj
Honoraj membroj de ĈEA
Frisa lingvaro

La frisa lingvaro (Frysk, friisk/frasch aŭ Fräisk) estas la diversaj variaĵoj de la lingvo kiun parolas la frisoj origine. Ĝi evoluis el la malnovfrisa lingvo kaj dispartiĝis al la branĉoj okcidenta, orienta kaj nordfrisa lingvo - el la orientfrisa lingvo tamen post la mezepoko nur la dialekto saterfrisa lingvo restis viva. Ĉiuj tri modernaj frisaj lingvoj iusence parencas al la malnovangla lingvo (tamen ne tiom evidente al la moderna angla), al la nederlanda lingvo kaj la platgermana. Tamen ili post jarcentoj da disa evoluado inter si nun estas sufiĉe malsamaj: Regante unu el tiuj tri lingvoj, ne eblas kompreni la aliajn du.

La okcidentfrisa lingvo estas oficiala administra lingvo en Nederlando, sed nur en Frislando kaj se "ĝi ne signifas tro grandan ŝarĝon por la registaro" (art. 2:7 Awb).

Parolantoj 

Proksimume  parolas la okcidentfrisan lingvon en la nederlanda provinco Frislando (en la norda parto de Nederlando) + proksimume  la nordfrisan en la norda parto de Germanio (inter Nederlando kaj Danio). Laŭ aserto de NRO Afûk, en 2022 la frisan estis komprenantaj preskaŭ ĉiuj el la  loĝantoj de la provinco Frislando.

Afûk 
Ekde 1928 funkcias neregistara organizaĵo Afûk, kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en Frislando. Ĝi okupiĝas pri la lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonado de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreado de aplikaĵoj kaj la liverado de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kuraĝiganta la lingvouzadon.

Interreto 
En 2022 estis alireblaj jenaj aplikaĵoj:

— Google Translate danke al komunuma evoluigo;

— Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo;

— Gboard kaj Swiftkey kiel aŭtomataj lingvosugestiloj;

— la frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen ĝi devas esti elŝutita aparte kaj ne estas aŭtomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj aĉetas programaron de Microsoft Office);

— navigado en la frisa per Waze;

— retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj.

Ekzemplo 
Ekzemplo de frisa lingvo (okcidentfrise)():

Bûter, brea, en griene tsiis; (Butero, pano, kaj verda fromaĝo)wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries.'' (kiu ne povas diri tion, ne estas sincera Friso)

Tiu diraĵo (ŝiboleto) laŭ onidiro estis uzata de la frisa estro Granda Petro dum milito inter Frislando kaj Holando por distingi ĉu iu estis vera friso.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.ferring-stiftung.org 
 http://www1.fa.knaw.nl/noardfrysk
 
 http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Frisian-english

Referencoj 

 
Lingvoj laŭ alfabeto
Lingvoj de Nederlando
Lingvaj minoritatoj
Frank Sinatra

Frank SINATRA [frenk siNAtra] (naskiĝis la 12-an de decembro 1915, mortis la 14-an de majo 1998) estis usona kantisto kaj aktoro. Lia plena nomo estis Francis Albert SINATRA.

Naskiĝinte en en Hoboken, Nov-Ĵerzejo, la filo de siciliaj enmigrintoj komencis sian karieron kiel kantisto en diversaj dancorkestroj. Ekde 1943 li kantis sole. Pro sia intensa voĉo kaj sia sentoplena kantado li baldaŭ famiĝis kaj ricevis la kromnomon The Voice (= la voĉo). Kiel aktoro li ĉefe en la 1950-aj jaroj furoris.

Frank Sinatra mortis en Losanĝeleso.

Listo de filmoj 
 On the Town (Usono, 1949)
 From here to Eternity (Usono, 1953)
 The Man with the Golden Arm (Usono, 1955)
 Not as a Stranger (Usono, 1955)
 High Society (1956)
 Robin and the Seven Hoods (Usono, 1964)

Listo de kantoj 
 Autumn in New York
 Chicago
 Fly Me to the Moon
 Love and Marriage
 I’ve Got You Under My Skin
 Three Coins in the Fountain
 Strangers in the Night
 My Way
 New York, New York.- "Novjork', Novjork'" : Esperantigita de Vicente Valdés Bejarano Kies kantistnomo estas: Ĉente

Premioj 
 Oskaro pro From here to Eternity (1953)

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 1992

Eksteraj ligiloj 

 https://web.archive.org/web/20040810041108/http://foia.fbi.gov/foiaindex/sinatra.htm 
 http://www.sinatraarchive.com/ref/songlist.htm 
 http://www.cbsnews.com/stories/2000/10/05/60minutes/main238980.shtml
 http://www.nj.com/sinatra/ledger/index.ssf?/sinatra/stories/mob.html 

 
Usonaj aktoroj
Usonaj kantistoj
Oskaro
Grammy-laŭreatoj
Naskiĝintoj la 12-an de decembro
Mortintoj la 14-an de majo