Esperantologio

Esperantologio aŭ Esperantistiko estas la speciala esperanta lingvoscienco, okupiĝanta pri vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de neceso kaj sufiĉo kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio estas la plej grava branĉo de interlingvistiko: ĝi celas elkompreni la lingvon Esperanto el lingvoscienca vidpunkto.

Elektitaj principoj 
Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj:
 La principo de internacieco
 La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj
 La principo de vortara ekonomio
 La principo de la bonsoneco.

Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a.

Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klaraj formojn per si mem neklarajn.

Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti tradukti, kondukti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj.

Interpretoj 
 Norma Esperantologio estas metodo per kiu oni traktas la Fundamenton de Esperanto  laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis Helmut Welger kaj notinde daŭris Bernardo Pabst. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste.

 Norma aŭ preskriba Esperantologio estas scienco pri la validaj normaj bazoj de Esperanto, pri ĝia (hierarkia) normsistemo (1. Bulonja Deklaracio, 2. Fundamento kun Oficialaj Aldonoj, 3. komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo); el tio ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la semantikan kaj teleologian norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado - estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj. (La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ  dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn).

Kelkaj famaj esperantologoj

Pioniroj 

 (1855–1935) Louis de Beaufront
 (1863–1933) Émile Grosjean-Maupin
 (1884–1961) Petro Stojan
 (1898–1977) Eugen Wüster
 (1901–1991) Gaston Waringhien
 (1904–1971) Jevgenij Bokarjov

20-a jarcento 
 (1924–1987) István Szerdahelyi
 (1928–2011) Magomet Isajev
 (1933–2016) Duc Goninaz
 (1941–2016) Detlev Blanke
 (1945–2016) Reinhard Haupenthal

Nuntempaj 
 Věra Barandovská-Frank
 Cyril Robert Brosch
 Aleksandr Dulichenko
 Claus J. Günkel
 Pierre Janton
 Boris Kolker
 Ilona Koutny
 Erich-Dieter Krause
 Sergej Kuznecov
 Jouko Lindstedt
 François Lo Jacomo
 Liu Haitao
 Marc van Oostendorp
 Bernhard Pabst
 Sergio Pokrovskij
 Humphrey Tonkin
 John C. Wells
 Bertilo Wennergren
 Sabine Fiedler
 Guilherme Fians
 Ulrich Lins
 Javier Alcalde

Literaturo 
 Wüster: Esperantologiaj principoj (E-Germana Vortaro). Neergard: Fremdvortoj en E. Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. KALOCSAY.
 Welger: Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof

Vidu ankaŭ 
 Esperantologio / Esperanto Studies (fakrevuo)
 Akademio de Esperanto
 Terminologio
 Interlingvistiko
 Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED)

Interlingvistiko
Esperanto
Lingvoscienco
Filologio
Sciencaj teorioj
Esperantologio