Akeno

Aachen  (el kelta Ahha; en Esperanto Akeno kaj foje Aĥeno; ; ; ; ; dialekte Oche) estas urbo en okcidenta Germanio, en la federacia lando Nordrejn-Vestfalio. Ĝi troviĝas proksime ĉe la nederlanda kaj belga landlimoj kaj apartenas al la transnacia Eŭregiono Mozo-Rejno

La Karola Premio ("Karlspreis") estas juĝata ĉiujare al persono, kiu antaŭenigis la eŭropan unuiĝon.

Najbara urbo: Eschweiler.

La Universitata Kliniko de Aachen disponas pri la plej granda malsanuleja konstruaĵo de Eŭropo.

Historio 
Homoj priloĝis la regionon jam en la neolitiko. Dum la bronzepoko kaj frua ferepoko ĝin priloĝis keltoj, kion pruvas tumulo en la Aĥena arbaro. La keltojn subigis dum la Gaŭla Milito Romiaj soldatoj, kiuj tie konstruis banejon en la 1-a jarcento. (Hodiaŭ la varmaj fontoj ebligas, ke la urbo estas oficiala kuracloko.) La romianoj forlasis la ejon en la 4-a jarcento.

Tomboj atestas, ke frankoj ekloĝis en la regiono ĉirkaŭ Aachen en la 7-a jarcento. La unua tekstfonto, kiu mencias la urbon, originas el 765, kiam la franka reĝo Pipino la pli juna tie pasigis kristnaskon kaj sekvan paskon. Lia filo kaj posteulo Karolo la Granda konstruigis palacan regejon ekde 789 (unu turo de ĝi daŭre staras kaj estas la plej malnova konstruaĵo en la urbo); krome preĝejeton, bazo de la hodiaŭa katedralo. Karolo la Granda, jam imperiestro, mortis kaj entombiĝis en Aachen en 814. Ankaŭ liaj posteuloj dumtempe loĝis tie, ĝis la normanoj detruis la regejon en 881.

En la jaro 936 Otto la 1-a kroniĝis germana reĝo en Aachen, kaj tiel faris liaj posteuloj dum preskaŭ 600 jaroj.

La traktato de Aachen (aŭ ) de la 2-a de majo 1668 haltigis la militon de Devolucio inter Francio kaj Hispanio.

La Akena Kongreso okazis inter la 29.9. kaj la 21.11.1818 en Aachen. Temis pri interkonsenttrovo pri mezuroj farotaj por malhelpi demokratiaj movadoj en Eŭropo post la novordigoj de la Viena kongreso.

20a jarcento 
La Batalo de Akeno estis grava batalo de la Okcidenta Fronto en la Dua Mondmilito, luktita inter usonaj kaj germanaj fortoj en kaj ĉirkaŭ Akeno inter la 2a kaj la 21a de oktobro 1944. La urbo estis parto de la Sigfrida Linio, nome la ĉefa defenda reto de la okcidenta landlimo de Germanio; la Aliancanoj estis esperintaj konkeri ĝin tuje kaj avanci en la industriigitan Ruhr-regionon. Kvankam plej el la civila loĝantaro de Akeno estis evakuita antaŭ la komenco de la batalo kaj tiel ne estis tro da civilaj mortoj, multo de la urbo estis detruita kaj ambaŭ flankoj suferis fortajn perdojn. La batalo finis per kapitulaco de germanoj, sed ilia obstina defendemo multe malhelpis la planojn de Aliacanoj por la avanco en Germanion.

Amaskomunikiloj 
Aachener Nachrichten (prononco [Aĥener NAĤrihtn], mallonge AN) estas germana nacia gazeto. Ĝi fondiĝis en la urbo Akeno kaj havas sian centran redakcion tie. Gazetaj eldonoj ekde la 24-a de januaro 1945 aperas ĉiun lundon ĝis sabaton. Kune kun la parenca gazeto Aachener Zeitung ĝi publikiĝas en eldonejo nomata Aachener Zeitungsverlag.

Partneraj urboj 
  Liège (Luik, Lüttich), Belgio (1955)
  Reims, Francio (1967)
  Halifax, Britio (1979)
  Toledo, Hispanio (1985)
  Ningbo, Ĉinio (1986)
  Naumburg, Saksio-Anhalto, Germanio (1988)
  Arlington, Virginio, Usono (1993)
  Kaburbo, Sudafriko (1999)
  Kostroma, Rusio (2005)
  רֹאשׁ הָעָיִן (Roŝ Ha Ajin), Israelo (2007)
  Baltimore, Irlando (2010)
  Istanbulo-Sarıyer, Turkio (2013)

partnerigita kun la urboparto Kornelimünster/Walheim:
  Montebourg, Francio (1972)

Esperanto-movado 
La akenaj esperantistoj ĉiam tre proksime kunlaboris kun la Esperanto-grupo de la proksima urbo Eschweiler rekte ĉe la orienta urbolimo, kie interalie loĝis Uwe-Joachim Moritz kun sia familio kaj Claus Günkel, sed ankaŭ kun la Esperanto-grupo de la same proksima urbo Maastricht en distanco de malpli ol 20 kilometroj okcidente kaj en pli vasta senco apartenas al la trilanda regiona Esperanto-ligo Senlime. La iama "Esperanto-lando" Neŭtrala Moresnet ekde 1908 ĝis la eko de la unua mondmilito en 1914 komenciĝis rekte ĉe la sudokcidenta urbolimo, kaj la urbo Kerkrade, kie interalie disvolviĝis la IJK 1989 de TEJO, situas rekte ĉe la norda urbolimo. Daŭre estas gastiganto de Pasporta Servo en Akeno.

Gefiloj de la urbo 
Apollonia Radermecher, ordenfondintino kaj flegistino
Erwin Gatz, eklezia kaj arta historiisto kaj romkatolika pastro
Richard Scheringer, politikisto
Thomas Kemmerich, politikisto

Vidu ankaŭ 
 Departemento Ruro
 Internacia Gazetara Muzeo
 Itinero Karlomagna
 Urba regiono Aachen
 Katedralo de Akeno
 Rejnlanda-Vestfalia Teknologia Altlernejo Akeno

Eksteraj ligiloj 

 Ligo al la Esperanto-klubo de Aachen 
 retejo de la teknologia universitato de Aachen 

 
Urba regiono Aachen
Urboj de Nordrejn-Vestfalio
Rejnlando
Setlejoj sur trilanda punkto