alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Гази Кашшаф

Гази Кашшаф, чын исеме Миргази Солтан улы Кашшафетдинов (1907 елның 15 апреле — 1975 елның 9 декабре) — татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче.

Ул 1907 елның 15 апрелендә элекке Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Туймазы районы) Яңа Арсланбәк авылында туа.

1920-1925 елларда Гази Кашшаф Бәләбәй шәһәрендәге укытучылар семинариясендә (соңыннан - педагогия техникумы) укый. 1925 елның көзендә Казанга килә һәм Көнчыгыш педагогия институтына кабул ителә. Институтны тәмамлагач, 1929 елдан 1937 елга кадәр, Казанның төрле уку йортларында тел-әдәбият укыта.

1937 елда китап нәшриятына эшкә күчә. 1942 елның октябрендә Г.Кашшафны «Совет әдәбияты» журналына редактор итеп билгелиләр. 1960 елда, диссертация яклап, филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә алгач. Г.Кашшаф үзенең хезмәт эшчәнлеген тулысынча Казан дәүләт университеты белән бәйли.

Гази Кашшаф бай әдәби-фәнни мирас калдырган әдип. Аның беренче тәнкыйть мәкаләләре 1928 елда, студент чагында ук басыла башлый.

1940 елда аның берьюлы өч китабы - Шәриф Камал турындагы монографиясе, "Каләм мастерлары" исемле тәнкыйть мәкаләләре җыентыгы һәм чик сакчылары тормышыннан алып язылган "Чүл буенда" повесте басылып чыга.

Илленче еллардан башлап Гази Кашшаф үзенең калган бөтен гомерен, бай тәҗрибәсен һәм сәләтен татар халкының горурлыгы - герой-шагыйрь Муса Җәлилнең легендар тормышын һәм иҗатын тикшерүгә багышлый. Нәтиҗәдә, "Муса Җәлил" исемле күләмле монографиясе языла.

Әдәби хезмәтләрен һәм җәмәгать эшчәнлеген югары бәяләп, совет хөкүмәте аны Хезмәт Кызыл Байрагы (1957), "Почет Билгесе" (1967) орденнары һәм медальләр белән бүләкли.

Гази Кашшаф 1975 елның 9 декабрендә вафат булды.

Шулай ук карагыз   

Татар галимнәре
Филология фәннәре кандидатлары
Бәләбәй педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Рәшит Гәрәй

Рәшит Гәрәй улы Гәрәев — татар шагыйре, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1960).

Ул 1931 елның 15 апрелендә Татарстанның Минзәлә районы Малтабар авылында туа. Туган авылында — башлангыч мәктәпне, күрше Күзкәйдә урта мәктәпне тәмамлый. 1949 елда экстерн тәртибендә имтихан тапшырып, Минзәлә педучилищесын тәмамлау турында таныклык алгач, укытучы булып эшли башлый.

1948—1950 елларда Рәшит Гәрәй Минзәлә районының Иске Мәлкән һәм Чебенле җидееллык мәктәпләрендә укытучы, 1950 елда «Яшь сталинчы» газетасының (хәзерге «Татарстан яшьләре»нең) Минзәлә төбәгендәге үз хәбәрчесе булып эшли.

Армия сафларында хезмәт итә. Мәскәүдә А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтын тәмамлый. 1959-1970 елларда “Совет әдәбияты” («Казан утлары») журналы редакциясендә эшли.

Аның “Беренче хисләр” дигән тәүге җыентыгы 1952 елда дөнья күрә. Шуннан соң шагыйрьнең “Шинель җылысы”, “Җырчы камышлар”, “Җырлап яшәр чагыбыз”, “Һаваларда йолдыз”, “Рәхмәт сезгә”, “Төнге учаклар”, “Сиңа тартыла күңел”, “Юлдашым булсаң иде”, “Үзеңә чакыр мине”, “Синдә калам”, “Көнбагышлар чәчәктә” китаплары һ. б. әсәрләре басылып чыкты.

Шагыйрь 1999 елда вафат булды.

Җырлар 
 Музыка: Әнвәр Бакиров:
 «КЫР КАЗЛАРЫ КИТКӘНДӘ»
 «ЫК СУЛАРЫ»
 «ТЫНЫЧ КӨН ТЕЛӘП»
 «ФӘЙРҮЗӘ»
 «ҖИЛЛӘР ТИДЕРМӘС ИДЕМ»

Шулай ук карагыз  
 «Милләттәшләр» РӘШИТ ГӘРӘЙ

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе 
 Шигырьләренә язылган җырлар
 Шигырьләр җыентыгы 

Татар шагыйрьләре
Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Кояш чыгу

Коя́ш чыгу́ — офыкта кояш чыгуы. Кояш чыгуны таң белән бутамаска кирәк. Таң ул кояшның бер өлешенең горизонтта күренә башлавы белән башлана.

Астрономик караштан караганда, кояш чыгу дип кояшның горизонттан 18 градуска күтәрелеше атала.

Моны да карагыз 

 Кояш бату
 Таң

Кояш
Тәүлек

it:Aurora (giorno)
1934 ел



Вакыйгалар 
 30 март — Мурманскта беренче тапкыр Котып олимпиадасы үткәрелә.
 16 апрель — ССРБ-да Советлар Союзы Каһарманы исеме оештырыла.
 30 апрель — Австриядә яңа Конституция кабул ителә.
 24 июнь — Украина башкаласы Харьковтан Киевка күчерелә.
 25 июль — Татарстан язучылар берлеге оештырыла.
 12 сентябрь — Латвия, Литва һәм Эстония сәяси берлеге төзелде.
 18 сентябрь — ССРБ Милләтләр Лигасы составына керә.
 20 декабрь — Мордва автономияле өлкәсе Мордва АССР-ы статусын ала.
 28 декабрь — Удмурт автономияле өлкәсе Удмурт АССР-ы статусын ала.

Туулар 

 15 гыйнвар — Әмир Абдразаков, кинорежиссёр, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2006).
 25 гыйнвар — Зәки Мәхмүтов, җыырчы, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты. 
 9 март — Юрий Гагарин, космонавт, Советлар Союзы герое, космоска очкан беренче кеше.
 30 март — Евгений Четвергов (Нуянь Видяз), совет галиме-агроном, эрзя язучысы, «Эрзянь мастор» гәзитенең баш мөхәррире.
 31 май — Миркасыйм Госманов, күренекле татар язучысы, әдәбият белгече һәм тарихчы-галим.
 16 июнь — Радик Сибәгатов, күренекле тел галиме, филология фәннәре докторы, Башкортстан татарларының милли–мәдәни хәрәкәтенә нигез салучыларның берсе.
 16 июль — Чыңгыз Мусин, шагыйрь.
 16 август — Пьер Ришар, француз актеры.
 5 август — Фәрваз Миңнуллин, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче. 
 21 август — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
 25 сентябрь — Рахмай Хисмәтуллин, татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист.
 31 октябрь — Ренат Мөслимов, геолог, КФУ профессоры.
 5 ноябрь — Кира Моратова, совет һәм украин кино режиссеры.
 7 ноябрь — Марсель Сәлимҗанов, мәшһүр татар режиссеры, ССРБ-ның халык артисты, РФ-ның һәм ТАССР-ның атказанган сәнгать хезмәткәре, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премия лауреаты.
 3 декабрь — Нина Дорошина, РФ кино һәм театр актрисасы.

Вафатлар 

 Әхмәтгәрәй Хәсәни, татар, тәрҗемәче, меценат.
 28 октябрь — Мәҗит Гафури, татар һәм башкорт әдәбиятлары классигы, күренекле шагыйрь һәм язучы, Башкортстанның халык шагыйре.

1934 ел
Еллар
1978 ел



Вакыйгалар 
 Ризван Хәмиднең «Синең урынына кайттым...» драмасы Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куела.

Туулар 

 16 февраль — Любовь Толкалина, РФ кино актрисасы.
 16 апрель — Иван Ургант, актёр, журналист.
 18 май — Артем Здунов, Татарстан икътисад министры (2014 елдан), Дагстан премьер-министры (2018 елдан).
 18 май — Айрат Вәлиев, КДАУ ректоры.
 12 июль — Мишель Родригес, АКШ кино актрисасы.
 9 август — Одри Тоту, француз актрисасы.
 5 сентябрь — Әминә Галиева, Татарстан Республикасының атказанган артисты (2019).
 20 октябрь — Алсу Каюмова, Камал театры актрисасы, ТР атказанган артисты.

Вафатлар 

 19 апрель — Кәшифә Тумашева, татар театры режиссеры.
 15 июнь — Никул Эркай, эрзә язучысы, драматург, тәрҗемәче. 
 7 июль — Хәй Вахит, татар драматургы, шагыйрь.
 28 сентябрь — Иоанн Павел I, Рим папасы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Равил Фәйзуллин, татар шагыйре.

Чыганаклар 

Еллар
1904 ел



Вакыйгалар 
 9 февраль — Рус-япон сугышы башлана.
 4 май — Англиядә Генри Ройс һәм Чарльз Роллс «Роллс-Ройс» исемле автомобильләрне җитештерә башлыйлар.
 29 август — Сент-Луиста III Олимпия уеннары ачылды.
 27 октябрь — Нью-Йорк метрополитены ачыла.
 8 ноябрь — АКШ президент сайлауларында Теодор Рузвельт җиңү яулый.

Туулар 

 4 февраль — Климент Русаков, Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.
 20 март — Йосыф Гәрәй, татар шагыйре. 
 11 май — Сальвадор Дали (Salvador Dali), испан рәссамы.
 15 июль — Газиз Зыятдинов, Академия театры артисты. 
 14 сентябрь — Семен Игнатьев, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
 16 сентябрь — Максуд Сөндекле, татар шагыйре.
 8 октябрь — Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945). 
 25 ноябрь — Ильяс Әүхәдиев, татар дирижеры.
 25 декабрь — Герхард фон Менде, алман тарихчысы, тюрколог.
 30 декабрь — Риф Рәимов, Башкортстан тарихчысы. 
 Тимурбәк Дәүләтшин, советолог-галим (Алмания).

Вафатлар 

 6 июль — Абай Кунанбаев, казак шагыйре.
 15 июль — Антон Чехов, рус язучысы.
 9 август — Фридрих Ратцель, алман географы, этнограф.
 26 сентябрь — Лафкадио Херн, АКШ язучысы.

1904 ел
Еллар
1916 ел



Вакыйгалар 
 31 гыйнвар — Түбән Новгород дәүләт университеты нигезләнә.
 22 март — Уорик исемле инглиз шәһәрендә Джон Рональд Руэл Толкин һәм Эдит Мэри Бретт туйлары уза.

Туулар 

 13 февраль — Сәидә Арифова, дөнья тәкъвасы.
 25 февраль — Фатыйх Ибраһимов, педагог, журналист. 
 2 апрель — Олег Лундстрем, композитор, эстрада дирижеры.
 14 март — Ришат Абдуллин, Мөслим Абдуллин, опера җырчылары (игезәкләр)
 16 март — Касыйм Вахит, татар шагыйре.
 25 март — Гозәер Абдураманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 17 апрель — Сиримаво Бандаранаике,  Шри-Ланка премьер-министры. 
 9 май — Шәйхулла Чанбарисов, Башкортстан дәүләт университетының беренче ректоры.
 30 июнь — Мәдинә Рәхимкулова, төбәк тарихчысы.
 16 сентябрь — Атилла Расих, татар язучысы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 15 октябрь — Әхмәт Юныс, татар шагыйре.

Вафатлар 

 28 май — Иван Франко, украин язучысы.
 23 июль — Уильям Рамзай, инглиз химигы.

1916 ел
Еллар
1924 ел



Вакыйгалар 
 26 гыйнвар — Петроград (Санкт-Петербург) исемен «Ленинград»-ка алмаштыралар.
 1 февраль — Бөекбритания ССРБ-ны таный.
 20 март — Мәскәүдә «Кечкенә иптәшләр» исемле журнал чыга башлый. Киләчәктә ул «Ялкын» журналына әйләнәчәк.
 30 июнь — беренче мәртәбә Мәскәү-Казан пассажир очкычы һавага күтәрелә.
 5 июль — Парижда Сигезенче Җәйге Олимпия уеннары башлана.
 5 август — Төркиядә күпхатынлык тыела.
 2 октябрь — Казан составына Иваново (хәзерге Мәскәү базары тирәсе) һәм Удел бистәләре кушыла.
 10 октябрь — Яшь ленинчы газеты чыга башлый.

Туулар 

 1 гыйнвар — Гатаулла Салихов (1924-2012), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
 1 гыйнвар — Рафаил Төхфәтуллин (1924-1994), язучы.
 1 гыйнвар — Ягъфәр Әхмәтшин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 4 гыйнвар — Алиме Абденанова (Alime Abdenanova, 1924-1944), кырымтатар сугыш каһарманы. 
 10 февраль — Рәфкать Бикчәнтәев, татар сәхнәсенең остасы, актер һәм режиссер.
 10 февраль — Николай Алтынов, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
 25 февраль — Әнәс Тумашев, татар театр рәссамы.
 1 март — Мәхмүт Рәфыйков, кинооператор.
 5 март — Борис Домашников, ССРБ халык рәссамы. 
 7 март — Кобо Абе, япун язучысы. 
8 март — Зиннәт Вәли, язучы.
1 апрель — Равилә Борнашева, табиб.
 3 апрель — Габделхәй Сәетов (1924-2000), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 5 апрель — Шамил Исхаков, татар дин әһеле.
12 апрель — Галимҗан Җиһаншин, авыл хуҗалыгы ширкәте җитәкчесе.
 15 апрель — Самат Шакир, татар язучысы.
 24 апрель — Зәкәрия Акназаров, Башкорт АССР министрлар шурасы рәисе (1962-1986).
 18 май — Энҗе Мөэминова, татар шагыйрәсе, укытучы.
 28 май — Шәриф Биккол, башкорт шагыйре. 
 12 июнь — Джордж Герберт Уокер Буш, АКШ-ның 41-нче президенты. 
 24 июнь — Владимир Попов, нәкышче рәссам, Тукай бүләге иясе.
 5 июль — Аллаһияр Вәлиуллин, татар композиторы.
 5 август — Иван Максимов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 12 август — Мөхәммәт Зыяүлхак,  Пакистан президенты (1978-1988).
 15 август — Лалә Оралоглу, Төркия кино актрисасы, режиссер.
 29 август — Суфиян Поварисов, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар язучысы, Башкортстан халык язучысы, филология фәннәре докторы, профессор.
1 сентябрь — Әхмәт Әминев, Социалистик Хезмәт Каһарманы. 
 18 сентябрь — Таһир Балтачиев, балет артисты (Ленинград).
 1 октябрь — Джимми Картер, АКШ-ның 39-нчы президенты.
 19 октябрь — Васил Маликов, рәссам, сынчы.
12 ноябрь — Наҗия Борһанова, тел галиме.

Вафатлар 

 21 гыйнвар — Владимир Ульянов (Ленин).
 13 июль — Альфред Маршалл, инглиз икътисадчысы.
 12 октябрь — Анатоль Франс, француз язучысы, Нобель премиясе лауреаты.
 21 декабрь — Шәһит Ходайбирдин — инкыйлабчы, язучы, ВКП(б) эшлеклесе.
 Зәйнетдин Агафуров — татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче (Екатеринбур).

1924 ел
Еллар
1943 ел



Вакыйгалар 
 2 февраль — Сталинград тирәсендә алманнарның капитуляциясе.
 11 февраль — Сталин ССРБ-да атом-төш коралын ясау буенча эш башлау әмерен имзалый.
 12 апрель — атом коралын булдыру өчен ССРБ-да «Курчатов институты» ачыла.
 1 август — Япония Мьянмага бәйсезлек бирә.
 14 декабрь — Яңа ССРБ гимны кабул ителде.

Туулар 

 1 гыйнвар — Морат Әвәзов, сәясәтче (Казакъстан).
 2 гыйнвар — Марсель Таишев, ТАССР (1991 елдан ТР) мәдәният министры (1985-1999).
 12 гыйнвар — Абрик Камалов, механик-галим.
 17 февраль — Рәгъде Халитов, КФУ профессоры, музыкант.
 1 март — Рәфикъ Юныс, шагыйрь һәм журналист.
 1 март — Рәшит Сюняев, астрофизик-галим.
 29 март — Джон Мейджор, Бөекбритания сәясәтчесе, премьер-министр.
 15 май — Габделхәй Сәмигуллин, галим.
 3 июнь — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
 25 июнь — Венера Гәрәева, татар артисткасы.
 4 август — Равил Фәйзуллин, татар шагыйре.
 30 октябрь — Вәзил Мәүликов, ТАССР атказанган төзүчесе.
 3 ноябрь — Гөнүл Пултар, язучы, әдәбият галиме (Төркия).
 1 декабрь — Исламия Мәхмүтова, Тинчурин театры актрисасы, РСФСР атказанган, ТАССР халык артисты.

Вафатлар 

 16 гыйнвар — Кәшфи Басыйров, татар язучысы. 
 26 гыйнвар — Николай Вавилов, галим-генетик, селекционер.
 20 февраль — Виктор Маринин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 5 апрель — Искәндәр Рәмиев, тау инженеры. 
 29 апрель — Александр Бендецкий, балалар язучысы, тәрҗемәче. 
 14 май — Анри Лафонтен, Бельгия юристы.
 16 июнь — Али Карнай, язучы.
 июнь — Рәхим Саттар, җәлилче-шагыйрь.
 5 сентябрь — Нәҗип Хәмитов, полковник (1940), корпус командиры.
 12 сентябрь — Хәким Хәсәнов, әсирлектә җәзалап үтерелгән пулеметчы, Советлар Берлеге Каһарманы.
 17 сентябрь — Исмәгыйль Шәфиев, татар шагыйре.
 30 сентябрь — Мөхәммәт Җиһангиров, Советлар Берлеге Каһарманы. 
 17 октябрь — Фәрит Яруллин, татар композиторы.
 24 октябрь — Мөхәммәтша Мамин, татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
 27 ноябрь — Әхмәтсафа Гайсин, Советлар Берлеге Каһарманы.

1943 ел
Еллар
Лех Качиньский

Лех Алекса́ндр Качи́ньский (польча Lech Aleksander Kaczyński; 1949 елның 18 июне, Варшава, Польша — 2010 елның 10 апреле, Смоленск өлкәсе, Россия) — поляк юристы һәм сәясәтче, Варшава мэры (2002—2005), Польша президенты (2005-2010), «Хокук һәм гаделлек» фиркасы лидерларының берсе. 2010 елның 10 апрелендә Смоленск шәһәре янында булган авиаһаләкәт нәтиҗәсендә вафат булды.

Искәрмәләр 

Польша президентлары
2010 елда вафатлар
XXI гасыр сәясәтчеләре
1894 ел



Вакыйгалар 
 11 апрель — Бөекбритания Угандада протектораты турында игълан итә.

Туулар 

 19 гыйнвар — ТАССРның халык, РСФСРнең атказанган артисты Хөсәен Уразиков  (1894-1977) туган.
 17 апрель — Никита Хрущёв, ССРБ ЦК КПСС беренче сәркатибе.
 26 август — Гала Дали, рәссам С. Далиның музасы.
 17 ноябрь — Латыйф Җәләй, татар тел галиме.
 21 ноябрь — Сәйфи Кудаш, татар шагыйре.
 29 декабрь — Хәбибулла Ибраһимов, драматург, композитор.

Вафатлар 

 4 февраль — Луи Левандовский, алман композиторы, дирижер.
 20 март — Лайош Кошут, маҗар халкының милли каһарманы.
 1 ноябрь — Александр III, Россия императоры.
 3 декабрь — Роберт Стивенсон, шотланд язучысы, шагыйрь.

1894 ел
Еллар
1790 ел



Вакыйгалар 
 4 апрель — Франция һәм Алжир 100-еллык тынычлык килешүен имзалыйлар.

Туулар

Вафатлар 

 17 апрель — Бенджамин Франклин, АКШ мәгърифәтчесе, дәүләт эшлеклесе, галим.

1790 ел
Еллар
Мәҗит Рәфыйков

Мәҗит Рәфыйков — татар язучысы, шагыйре.

Биография 
Башкортстанның Күгәрчен районы Күгәрчен авылында укытучы гаиләсендә туа. Үз авылларында җиде сыйныф белем алгач, Каран авылындагы рус мәктәбендә укый, 1940-1942 елларда Ырынбурда фельдшерлык-акушерлык мәктәбен тәмамлый. Шарлык районының Сарманай авылында эшли башлый. 1943 елның мартында ул хәрби хезмәткә алынып, хәрби-пехота училищесына укырга җибәрелә, ә аннан соң фронтка китә, сугышларның берсендә каты яраланып, инвалидлыкка чыга, хәрби хезмәттән азат ителә. Шуннан соң ул туган төбәгендә фельдшерлык вазифалары башкара.

1944 елдан М. Рәфыйков Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогика институтында, аннары Казан университетының рус филологиясе факультетында укый. Бишенче курста укыганда нахак гаеп белән кулга алына, 1950-1955 елларда Иркутск өлкәсендә, Байкал-Амур тимер юлының Братск-Тайшет сызыгында срогын үти. Аннан 1955 елда Казанга килә, 1958 елда тулы аклану кәгазен ала. Университетта аспирантура тәмамлый (1959-63). Татарстан китап нәшриятында һәм «Совет әдәбияты» журналы редакциясендә эшли.

Иҗат 
М. Рәфыйков, үзенең иҗат юлын шигърияттән башласа да, соңрак проза һәм тәрҗемә өлкәсендә зур эшләр башкара. Аның “Илһам авазы”, “Сиңа ничә яшь?” һәм “Су башы” дигән проза китаплары дөнья күрде. Ул татар әдипләренең әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итте. Татар әдәбиятының иң матур үрнәкләре (Габдулла Тукай, Шәриф Камал, Н.Дәүли, Хәсән Сарьян һ.б. әсәрләре) аның тәрҗемәсендә русча басыла. Шулар арасында Ш.Камалның – “Матур туганда”, Н.Дәүлинең – “Яшәү белән үлем арасында”, “Җимерелгән бастион”, Х.Сарьянның “Әткәм һәнәре” кебек әсәрләре бар. Аның үз әсәрләре дә рус телендә үзенең тәрҗемәсендә басылып чыкты.

Мәҗит Рәфыйков 1988 елда вафат булды.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Кугарчинская централизованная библиотечная система

Татар язучылары
Татар шагыйрьләре
Бату Мөлекев

Бату Гатаулла улы Мулюков — күренекле татар композиторы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.

Биография 
1928 елның 17 апрелендә Үзбәкстандагы Байсун авылында укытучы гаиләсендә туа. Озакламый аларның гаиләсе Ырынбурга күчеп килә. Бату кечкенәдән музыкага тартыла, баянда, скрипкада, рояльдә уйнарга өйрәнә.

1948 елда Б. Мулюков Ырынбур музыка училищесына укырга керә. 1949 елда Бату Ырынбурга концерт белән килгән Салих Сәйдәшев белән очраша һәм аның тәкъдиме белән Казанга укырга килә. Ул музыка белемен башта Казан музыка училищесында, аннары Казан дәүләт консерваториясендә ала. 1957 елда консерваторияне тәмамлагач, актив иҗат эшчәнлеге башлана.

Музыка сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен композиторга Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Бату Мулюков 1999 елның 25 октябрендә вафат була.

Иҗаты 
Төрле мәктәпләрдә хор коллективларының җитәкчесе буларак, аның иҗаты бу вакытта (?) хор өчен җырлар белән бәйләнештә, ул үз тәҗрибәсендә хорның закончалыкларын, тавышның җырлау мөмкинлекләрен белеп җиткерә. Нәтиҗәдә аның “Ел фасыллары”, “Татарстан” кантаталары языла. Бу елларда ул “Бәйрәм увертюрасы” һәм симфоник оркестр өчен Татарстан нефтьчеләренә багышланган “Хезмәт турында поэма”сын иҗат итә. Аның ике сюитасы, романслары һәм тынлы оркестр өчен маршлары, балалар өчен инструменталь һәм вокаль әсәрләре барлыкка килә.

М.Гафуриның “Кара йөзләр” повесте буенча эшләнгән “Мәхәббәт өчен җаза” операсы республиканың музыка-театр тормышында күренекле вакыйга була. Бу әсәре өчен автор һәм спектакльне куючы төркем 1984 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Композиторның соңгы эшләреннән “Тукай” ораториясе һәм “Сөембикә” (Н.Ханзафаров либреттосы) операсын күрсәтергә була.

Б.Мулюков 40 елдан артык гомерен музыка иҗатына багышлый, төрле музыка жанрларында нәтиҗәле эшли. Ул ике опера, зур хор, симфоник һәм тынлы оркестр өчен әсәрләр, халык уен кораллары оркестры әсәрләре авторы. Композиторның иҗат мирасы шулай ук камера-инструменталь һәм вокаль әсәрләрне үз эченә ала.

Б. Мулюков 25 елдан артык үзенең иҗат эшчәнлеген Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясендә педагогик эш белән уңышлы рәвештә бергә бәйләп алып бара.

Җырлар 

 Изге җыр (Эльмира Шәрифуллина сүзләре)
 Җырларымнан белерсең (Рафис Хисами сүзләре)
 Җырла, сеңлем (Мөнир Мазунов сүзләре)
 Укытучыма (Мөнир Мазунов сүзләре)
 Кичке җиләс җил иссә (Әхмәт Исхак сүзләре)
 Кичке утлар (Юныс Әминов сүзләре)
 Таулар биек (Мостафа Ногман сүзләре)
 Җырымда юатыртым (Фәннур Сафин сүзләре)

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
 Татар профессиональ музыкасы

Татар композиторлары
Опера композиторлары
РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
ТАССР  атказанган сәнгать эшлеклеләре
Рейн

Рейн (, , ) — Көнбатыш Аурупада агучы эре елга, Алманиядәге иң озын елга. Аның буенда данлыклы Дюссельдорф, Кельн, Бонн шәһәрләре урнашкан.

Рейн
Эльба

Эльба (Лаба) (, , ) — Төньяк диңгез бассейнына керүче елга. Чехиядә башланып китә. Агымының төп өлеше Германия җирләренә туры килә.

Тарих 
Беренче Беларус фронтының икенче өлеше Берлин урап узып 17 апрельдә  Эльба елгасына юнәлә.

Алмания елгалары
Чехия елгалары
Одер

О́дер (, , ) — Чехиядә, Польшада һәм Алманиядә агучы елга.

Польша һәм Алмания арасындагы чикнең бер өлеше Одер елгасы буенча үтә.

Польша елгалары
Алмания елгалары
Ибраһим Нуруллин

Ибраһим Зиннәтулла улы Нуруллин — язучы, тәнкыйтьче һәм әдәбият галиме. Филология фәннәре докторы (1968), профессор (1970).

Биография 
Ибраһим Нуруллин 1923 елның 18 апрелендә хәзерге Сембер өлкәсенең Мәләкәс районы Парау авылында укытучы гаиләсендә туган. Яңа Малыклы районында җидееллык мәктәпне һәм Мәләкәс (хәзерге Димитровоград) урта мәктәбенең сигез классын тәмамлаганнан соң, 1938 елда Казанга килә һәм мех техникумында укый башлый.

1941 елның октябрендә үз теләге белән армиягә китә. 1942 елның ноябрендә, Әстерхан шәһәрен саклау өчен барган сугышларның берсендә, ул каты яралана һәм хәрби хезмәттән бөтенләй азат ителеп, туган авылына кайта. Берникадәр вакыт авыл мәктәбендә укытучы булып эшли, аннары яңадан Казанга килеп Казан университетының татар филологиясе кафедрасында эшли башлый. Гади ассистенттан алып профессор дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә, фәнни хезмәтләре белән дә күпләргә таныш.

И. Нуруллин әдәбият мәйданына иң әүвәл хикәяче-прозаик буларак килә. Аның беренче иҗат җимешләре: "Ана тойгылары", "Рәхмәтулла абзый", "Кунакта" һ.б. Соңрак аны Г.Тукай иҗаты кызыксындыра башлый. "Тукайның әдәби пародияләре" (1948), "Тукай тәнкыйтендә типиклык мәсьәләләре" (1953), "Тукай эстетикасы һәм рус әдәбияты" (1955) кебек мәкаләләре, шулай ук Фатих Әмирхан, Шәриф Камал иҗатларына, әдәбият тарихының һәм агымдагы әдәби процессның аерым проблемаларына багышланган хезмәтләре белән илленче елларда ул үзен әдәбият белгече-тәнкыйтьче итеп таныта.

Алтмышынчы-җитмешенче елларда галим татар әдәбиятында иҗат методлары һәм әдәби юнәлешләр, критик реализмның туу һәм үсү мәсьәләләре турында теоретик гомумиләштерүләргә бай булган монографияләрен яза һәм татар әдәбияты тарихы, әдәбият теориясе, әдәбият белеме буенча берничә дәреслек һәм методик кулланма китабын бастырып чыгара ("XX йөз башы татар әдәбияты", "Әдәбият теориясе" һ.б.)
Әдәбият белеме һәм тәнкыйте өлкәсендә актив эшләү белән бергә, илленче еллардан башлап И.Нуруллин әдәби әсәрләр язуга игътибарын көйчәйтә. Ул балалар өчен бер төркем хикәяләр иҗат итә, юмор-сатира һәм драматургия жанрында көчен сынап карый.

"Атаклы кешеләр тормышы" сериясендә басылып чыккан "Габдулла Тукай" исемле китабы өчен И. Нуруллинга 1982 елда Татарстан АССРның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе бирелде. Гаяз Исхакый премиясе лауреаты (1992).

Ул 1995 елның 1 июлендә Казанда вафат була.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Габдулла Тукай китабы 
 Тулы биографиясе

Татар язучылары
Тукай премиясе лауреатлары
Әдәби тәнкыйтьчеләр
Филология фәннәре докторлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
1839 ел



Вакыйгалар 
 19 апрель — Лондонда имзаланган килешү буенча Бельгиянең Нидерландлардан бәйсезлеге танылды.
 Кол Галинең «Кыйса-и Йосыф» поэмасы Утыз Имәни тарафыннан беренче тапкыр бастырыла.

Туулар 

 16 март — Франсуа Арман Сюлли-Прюдом, француз шагыйре.

Вафатлар 

1839 ел
Еллар
1984 ел



Вакыйгалар 
 1 гыйнвар — Бруней бәйсезлекне яулый.
 8 февраль — Югославиянең Сараево шәһәрендә XIV Кышкы Олимпия уеннары ачыла.
 11 февраль — Гыйрак һава көчләре Иранның хәрби булмаган объектларга һөҗүм итә.
 13 февраль — Юрий Андропов үлеменнән соң СБКФ ҮК-ның яңа Генераль сәркатибе вазифасына Константин Черненко керешә.
 4 апрель — АКШ президенты Рональд Рейган халыкара дәрәҗәдә химик коралны тыюга өнди.
 6 апрель — 56-нчы Оскар кинопремиясен тапшыру тантанасы.
 19 апрель — Рәсми рәвештә Австралия милли гимны раслана.
 8 май — ССРБ АКШ-ның Лос-Анҗелес шәһәрендәге җәйге Олимпиада уеннарына бойкотын белдерә.
 8 июнь — Дисней үрдәге Дональд Дак АКШ киноактерлары гильдиясенең мактайлы әгъзасы була.
 25 июль — Светлана Савицкая ачык космоска чыккан беренче хатын-кыз була.
 28 июль — АКШ-ның Лос-Анҗелес шәһәрендә Җәйге Олимпиада уеннары башлана.
 23 август — Елена Боннэр 5 ел сөргенгә хөкем ителә.
 11 октябрь — ачык космоска беренче американ хатын-астронавт — Кәтрин Салливэн — чыга.
 25 октябрь — Төркиядә соңгы тапкыр үлем җазасы гамәлгә ашырыла.

Туулар 

 27 гыйнвар — Эмиль Талипов, актер, ТР атказанган артисты (2018).
 29 март — Айгөл Хәйри, татар җырчысы.
 3 апрель — Кәримә Нигъмәтуллина, математик-галимә.
 6 апрель — Айгөл Миншакирова (Иркә), татар җырчысы.
 10 апрель — Мэнди Мур (), АКШ актрисасы, җырчы.
 5 май — Алексей Зацепин, йөзү буенча Татарстанның беренче халыкара класслы спорт остасы.
 24 май — Фидаил Мәҗитов, татар шагыйре, язучы, журналист.
 4 июнь — Ландыш Нигъмәтҗанова, татар җырчысы.
 27 сентябрь — Аврил Лавин, Канада җырчысы.
 10 октябрь — Павел Дуров, «В Контакте» социаль челтәрен оештыручыларның берсе.
 7 ноябрь — Туфан Имаметдинов, театр режиссеры.
 22 декабрь — Basshunter, музыкант һәм DJ.

Вафатлар 

 Зәйнәп Бәширова, татар шагыйрәсе.
 24 гыйнвар — Кирәй Мәргән, язучы, фольклорчы, әдәбият белгече. 
 9 февраль — Юрий Андропов, ССРБ сәясәтчесе.
 13 февраль — Юныс Әхмәтҗанов, татар ашчысы.
 18 февраль — Зәки Нури, татар шагыйре, публицист.
 26 март — Галимә Ибраһимова актриса, ТАССРның халык артисты (1957), РСФСРның атказанган артисты (1971).
 5 май — Павел Саначин, РСФСР атказанган архитекторы.
 19 июль — Фаина Раневская, актриса.
 2 август — Зөһрә Бәйрәшева, җырчы (лирик сопрано), педагог. 
 2 август — Бибинур Галиуллина, Мәскәү, Күчмә театрлар актрисасы, ТАССР атказанган артисты.
 1 октябрь — Хәмит Зөбәер Кошай эмигрант татар галиме.
 11 октябрь — Фуат Вәлиев, тарихчы.
 14 октябрь — Мартин Райл (), инглиз радиоастрономы, Нобель премиясе лауреаты.
 24 октябрь — Абдурәим Рәшидов, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Гәрәй Рәхим, татар шагыйре.
 Әмирхан Еники, татар язучысы.

Нобель премиясе лауреатлары 

 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Карло Руббиа, Симон ван дер Мер.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Меррифилд.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Нильс Ерне, Георг Кёлер, Сезар Мильштейн.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Ярослав Сейферт.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Стоун.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Десмонд Туту.

Чыганаклар 

Еллар
1857 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 1 февраль — Владимир Бехтерев, табиб.
 17 февраль — Галимҗан Баруди, күренекле дин галиме, җәмәгать эшлеклесе, педагог.
 22 февраль — Һенрих Һерц, алман физика галиме.
 5 март — Мөхәммәтшакир Рәмиев, татар сәнәгатьчесе, алтын приискалары хуҗасы, хәйрияче, нашир. 
 19 апрель — Василий Богородицкий, телче галим.
 23 апрель — Габдрәшит Ибраһимов, татар сәясәтчесе, дин әһеле.
 Хөснулла Баһаветдин, Хөснулла ахун — хәзрәт, мөгаллим.
 5 июль — Клара Цеткин, алман коммунисты.

Вафатлар 

 5 сентябрь — Огюст Конт, француз фәлсәфәчесе, социолог.

1857 ел
Еллар
Василий Богородицкий

Василий Алексей улы Богородицкий — СССР Фәннәр Академиясенең мөхбир-әгъзасы, Казан университеты профессоры, Казан телбелем мәктәбенең күренекле вәкиле.

Ул 1857 елның 19 апрелендә Казан губернасы Царевококшайск шәһәрендә (хәзерге Мари Иле Республикасы Йошкар-Ола шәһәре) туа. Башлангыч белемне Царевококшайск өяз училищесында (1864-1868 еллар), урта белемне 1нче Казан гимназиясендә (1868-1976 еллар), югары белемне Казан университетының тарих-филология факультетында ала (1876-1980 еллар).

Университетны тәмамлаганнан соң, В. А. Богородицкий профессор И.А.Бодуэн де Куртенэ җитәкләгән чагыштырмалы тел белеме кафедрасында профессор дәрәҗәсен алу өчен әзерләнергә калдырыла. 1881 елдан ул шул ук кафедраның приват-доценты дәрәҗәсен ала, классик телләрнең чагыштырма грамматикасы һәм рус фонетикасы буенча курслар алып бара.

1884 елда Богородицкий магистр дәрәҗәсен ала, 1887 елда “Курс грамматики русского языка. Ч.1. Фонетика” дигән темага докторлык диссертациясен яклый. Ул 1880 елларда Казан университеты каршында Русиядә беренче эксперименталь фонетика лабораториясен оештыра.

Университеттагы фәнни-педагогик эшчәнлек белән беррәттән, Богородицкий 1881 елдан 1884 елга кадәр Татар укытучылар мәктәбендә рус телен укыта. Шул ук вакытта татар грамматикасының үзенчәлекләрен өйрәнә, татарча әйтелеш буенча мәгълүматлар җыя. 1883 елда уздырылган Татар укытучылар съездында татар мәктәбендә рус грамматикасын укыту турында доклад ясый.

В. А. Богородицкий татар телен һәм башка төрки телләрне үзләштерә, татар фонетикасын эксперименталь яктан өйрәнүне башлап җибәрә, татар теле белеме буенча фәнни хезмәтләр яза.

1922 елдан галим Казан Шәрык педагогика институтына күчә. Татар халкын гыйльми өйрәнү җәмгыяте эшендә катнаша, аның мактаулы әгъзасы була.

В. А. Богородицкий 1941 елның 23 декабрендә вафат.

Татар теле галимнәре
Велосипед

Велосипе́д (,  — тиз һәм pes — аяк) — кешенең үз мускул көче белән педальләр ярдәмендә хәрәкәткә китерелүче ике көпчәкле транспорт чарасы; көпчәкләр рама өстенә бер-бер артлы урнаштырыла, хәрәкәт юнәлешен контрольда тоту беренче көпчәкнең әйләнүе белән тәэмин ителә. 
Россия юл хәрәкәте кагыйдәләре велосипедка шундый билгеләмә бирә: «Велосипед – инвалид коляскаларыннан кала, ике яки аннан күбрәк тәгәрмәче бул-ган һәм аңа утырган кешеләрнең мускул көче белән хәрәкәткә китерелә торган транспорт чарасы.»

Велосипед уйлап табу тарихы
1495 елны бөек итальян галиме Леонардо да Винчи беренче велосипед проектын тәкъдим иткән. Ул ике тәгәрмәчле механизм рәсемен ясаган. Бу рәсемне кешеләр 19 нчы гасырда гына күргәннәр.

1495 елны бөек итальян галиме Леонардо да Винчи беренче велосипед проектын тәкъдим иткән. Ул ике тәгәрмәчле механизм рәсемен ясаган. Бу рәсемне кешеләр 19 нчы гасырда гына күргәннәр. Шуна курә бу ике тәгәрмәчле машинаны 17 һәм 18 нче гасырларда ук ясап караганнар.

Аннары «үрмәкүч» дигән велосипед барлыкка килгән. Аның тәгәрмәче урынына бик күп сандагы тырнаклы металл кыршаулар булган. Металл кыршаулар резин шиннар белән капланган. Алгы тәгәрмәч бик күп тапкырга зуррак булган һәм аңа кеше утырып йөри алган. Болай итеп йөрү  куркыныч булган.

Велосипедчыларга караган юл хәрәкәте кагыйдәләре
 13.1. Йөртүче, уңга яки сулга борылганда, ул борыла торган юлның йөрү өлешен аркылы чыга торган җәяүлеләргә, шулай ук аны велосипед юлыннан кисеп үтүче велосипедчыларга юл бирергә тиеш.
 24.1.Юлларда велосипед, җигүле арбалар (чаналар) белән идарә итү, йөк хайваннары, атланып йөри торган хайваннарны яки көтүне куып бару – 14 яше тулган, ә мопед белән идарә итү 16 яше тулган затларга рөхсәт ителә.
 24.2. Велосипед, мопед, җигүле йөк арбалары (чаналар), атланып йөри торган һәм йөк хайваннары фәкать бер рәткә тезелеп мөмкин булган кадәр уңгарак чыгып хәрәкәт итәргә тиеш. Әгәр җәяүлеләргә комачаулык тудырмаса, аларга юл кырыеннан барырга ярый.
 24.3.Велосипед һәм мопед йөртүчеләргә түбәндәгеләр тыела:
 рульгә бер генә кул белән булса да тотынмыйча бару;  
 ышанычлы асылма баскычлар белән җиһазландырылган өстәмә утыргычта 7 яшькәчә баладан кала башка пассажирларны утыртып бару;
 озынлыкта яки киңлектә транспорт чарасы габаритларыннан 0,5 м дан күбрәк чыгып торган йөкне яки идарә итәргә 
комачаулый торган йөкне төяп бару;
 янәшәдә велосипед юлы булган чакта юлдан бару; 
 трамвайлар хәрәкәте булган юлларда һәм бу юнәлештә бердән артык хәрәкәт полосасы булган юлларда сулга яки кирегә борылу;
 юлдан эләктерелмәгән шлемсыз (мопед йөртүчеләр өчен) бару.

Өстәмәләр

 6. Велосипедның төзек тормозы, руле һәм тавыш сигналы булырга, алдан – ак төстәге яктылык кайтаргыч һәм фонарь яки фара (тәүлекнең караңгы вакытында һәм күз күреме җитәрлек булмаган шартларда хәрәкәт итү өчен), арттан – кызыл төстәге яктылык кайтаргыч һәм фонарь, ә ян якларыннан кызгылт сары яки кызыл төстәге яктылык кайтаргычлар белән җиһазландырылган булырга тиеш.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Минем дустым — велосипед

Транспорт чаралары
1944 ел



Вакыйгалар 
 23 февраль — Чеченнар һәм ингушлар депортациясе башлана.
 4 март — Грайфсвальд шәһәрендә Идел-Урал корылтае.
 18 май — Сталин әмере буенча кырым татарлары депортациясе башлана. «Массалы сатлык» һәм «дошманга ярдәм итү» өчен якынча 200 мең кеше бер тәүлек өчендә Кырымдан куылалар. Сөргеннең беренче ел өчендә аларның 40 %-ты ачлыктан вафат була.
 9 август — ВКП(б) ҮКының «Татарстан АССРында гавами-сәяси һәм идеологик эшнең халәте һәм яхшырту чаралары турындагы» карары дөнья күрә. 
 26 август — Шарль де Голль Парижга кайта.
 2 октябрь — Варшава инкыйлабы бастырыла.
 11 октябрь — Тыва ССРБ составына керә.

Туулар 

 1 февраль — Эра Җиһаншина, театр һәм кино артисты.
 15 февраль — Джохар Дудаев, чечен хәрби һәм сәяси эшлеклесе. 
19 июнь — Илгизәр Вәлиев, ТРның атказанган табибы.
 15 июль — Надир Дәүләт, күренекле татар галиме, тарихчы, Мәрмәрә университеты профессоры (Истанбул).
 25 август — Майкл Дуглас, Америка актеры.
 8 октябрь — Люция Абдуллаева, Ырынбур татар театры актрисасы, РФ атказанган артисты (1995).
 12 октябрь — Илдус Илдарханов, журналист.
 31 октябрь — Шамил Монасыйпов, музыкант (эскрипкә).
 2 ноябрь — Фоат Әбүбәкеров, скрипкачы, Камал театры оркестры дирижеры, ТР халык артисты (1996).
 Фәридә Хәмит — татар журналисты, Азатлык радиосы хәбәрчесе.

Вафатлар 

 18 апрель —  Габделәхәт Вәлиев, Советлар берлеге Каһарманы.
 30 май —  Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
 23 июнь — Барый Шәвәлиев, матросовчы.
 2 июль —  Василий Халёв, Советлар Берлеге Каһарманы, танкист.
 22 июль —  Гали Шәмсетдинов, Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
 27 июль —  Нурмый Шәрипов, Советлар Берлеге Каһарманы, гвардия өлкән сержанты.
 27 июль — Нух Идрисов, лейтенант, матросовчы.
 31 июль — Антуан де Сент-Экзюпери, мәшһүр француз язучысы.
 17 август — Габдрәшит Ибраһимов, татар сәясәтчесе, дин әһеле.
 18 август —  Никита Токарликов (1918), Советлар Берлеге Каһарманы.
 20 август — журналист, шагыйрь Бәдрүш Мокамай.
 25 август —  Муса Җәлил, татар шагыйре, Совет Союзы каһарманы (1956).
 4 сентябрь — Хәйретдин Мөҗәй, татар шагыйре һәм прозаик.
 18 октябрь —  Владимир Иовлев, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
 30 октябрь —  Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 26 декабрь — Әминә Мөхетдинова, хокук белгече, сәясәтче, Россия империясендә югары белем алган беренче татар кызы.

1944 ел
Еллар
1951 ел



Вакыйгалар 
 21 апрель — ССРБ-ның Милли Олимпия комитеты оештырыла.
 29 сентябрь — Юпитер планетасының 12-нче иярчене ачыла.
 24 декабрь — БМО Генераль Ассамблеясе карары буенча Ливия Африка колонияләреннән беренче булып бәйсезлек ала.

Туулар 

 6 гыйнвар — Габделфәрт Шәрәфиев, Татар академия театры артисты. 
 9 гыйнвар — Зөфәр Гыймаев, рәссам, Тукай премиясе иясе (2005).
 18 гыйнвар — Фән Вәлиәхмәтов, җырчы, ТР һәм БР халык артисты.
 27 гыйнвар — Сания Хәйретдинова, татар шагыйрәсе.
 11 февраль — Шәмси Закиров, мәдәният эшлеклесе, ТР халык артисты.
 28 февраль — Шәмсия Җиһангирова, шагыйрә, телевизион тапшырулар алып баручы.
 28 февраль — Урал Латыйпов, Беларусь Республикасы дәүләт эшлеклесе. 
 5 март — Рөстәм Фәйзуллин, татар шагыйре, журналист.
 11 апрель — Ренат Гаффар, язучы, журналист. 
 27 апрель — Зөһрә Сәхәбиева, татар җырчысы.
 27 апрель — Инсаф Фәхретдинов, драма актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
 4 май — Вәкил Шәйхетдинов, татар рәссамы (Уфа). 
 20 май — Ринат Гобәйдуллин (1951-2017), композитор, «Сердәш» ансамбленең җитәкчесе (Чаллы).
 8 июль — Рафаэль Сәхәбиев, татар опера җырчысы.
 22 июль — Олег Газманов, эстрада җырчысы.
 30 июль — Алибәк Днишев, казакъ опера җырчысы (тенор), ССРБ халык артисты (1986).
 1 август — Фаяз Хуҗин, археолог, тарих фәннәре докторы.
 5 август — Фәрит Шиһапов, музыкант, театр директоры, педагог, ТР халык артисты (1995).
 11 август — Олег Ханов, актер, режиссёр.
 20 август — Рәшит Абдуллин, җырчы (бас), композитор.
 22 август — Тәлгать Абдуллин, икътисадчы,  Татарстан дәүләт эшлеклесе.
 23 август — Әхмәт Кадыйров,  Чечня президенты (2003-2004).
 25 август — Вәсим Әхмәтшин, музыка педагогы, композитор.
 7 сентябрь — Фирдәвис Ханов, архитектор.
 17 сентябрь — Кассандра Петерсон, АКШ кино актрисасы.
 4 октябрь — Бахытҗан Канапьянов, казак шагыйре, тәрҗемәче.
12 октябрь — Искәндәр Биктаһиров, җырчы.
18 октябрь — Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь, драматург.
24 октябрь — Рәис Шәйхелисламов, ТР мәгариф министры (2004–2007).
4 декабрь — Фәиз Зөлкәрнәев (1951-1997), татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.

Вафатлар 

 5 гыйнвар — Андрей Платонов, рус язучысы.
 7 гыйнвар — Рене Генон, француз фәлсәфәчесе.
 23 апрель — Чарлз Дауэс, АКШ вице-президенты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 23 июль —  Франция маршалы Петэн.

1951 ел
Еллар
1864 ел



Вакыйгалар 
 22 август — Халыкара Кызыл Хач комитеты нигезләнә.

Туулар 

 30 гыйнвар — Макар Евсевьев, мордва (эрзә) галиме, язучы, мәгърифәтче, профессор.
 21 апрель — Макс Вебер, алман социологы, тарихчы, икътисадчы, юрист.
 11 июнь — Рихард Штраусс, алман композиторы, дирижер.
 2 июль — Гайсә Еникеев, мәгърифәтче һәм җәмәгать эшлеклесе. 
 3 декабрь — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
 Сәлимгәрәй Җантүрин, 1 нче Дәүләт Думасы депутаты, филолог, алпавыт.

Вафатлар 

 31 август — Фердинанд Лассаль, алман философы.
1864 ел
Еллар
Равил Тумашев

Равил Рәхим улы Тумашев (1923-2016) — татар театр режиссеры, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

Тәрҗемәи хәл
1923 елның 21 апрелендә Семипалат шәһәрендә театр сәнгате әһелләре гаиләсендә туган. Әтисе Семипалат рус драма театры каршындагы татар труппасының режиссеры, әнисе шул труппаның артисты була. Балалары Равил тугач Тумашевлар гаиләсе Казанга кайта. Монда озак еллар авырганнан соң ун яшьлек Равилнең әтисе үлеп китә. Әнисе Мәскәүдә театр институтында (ГИТИС) уку сәбәпле аны Мәскәүдәге бер балалар йортына урнаштыра, Равил җиде сыйныфны шунда тәмамлый. 1941 елда Казанда урта мәктәп тәмамлый. Бөек Ватан сугышы башлану белән аны хәрби хезмәткә алалар. Шушы елның азагына кадәр оборона заводында эшли. 1942 елның башыннан сугышның ахырына кадәр фронтта була, күп сугыш операцияләрендә катнаша, сугышның барлык фаҗигаләрен кичерә.

1946 елда демобилизацияләнә һәм Мәскәү театр институтына (ГИТИС) укырга керә. 1951 елда аны тәмамлап Казанга кайта, Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә Мирхәйдәр Фәйзинең «Галиябану» драмасы буенча диплом спектакле куя. Режиссер квалификациясе алып Татар дәүләт академия театрына эшкә кайта. Бу данлыклы коллективка ул үзенең ун ел иҗат гомерен багышлый. Ул татар сәхнәсенә дөнья классикларының, рус һәм татар драматургларының бик күп әсәрләрен чыгара, аларның күбесе татар сәхнәсендә беренче мәртәбә куела.

1962 елда Р. Тумашев Республика татар күчмә театрында эшли башлый. Баш режиссер, әнисе Кәшифә Тумашева пенсиягә киткәч театрның баш режиссеры булып кала һәм 1985 елның азагына кадәр шушы театрны җитәкли. Әлеге чор эчендә ул алтмыш спектакль куя. Алар арасында дөнья, рус һәм татар классиклары әсәрләреннән тыш яшь драматургларның беренче әсәрләре күп. Соңгысы — аның иҗат биографиясенең иң игелекле өлеше. Туфан Миңнуллин, Аяз Гыйләҗев, Илдар Юзеев, Ризван Хәмид, М.Шәрифуллин, Ю.Сафиуллин, Ю.Әминев кебек атаклы драматургларның беренче әсәрләрен сәхнәгә нәкъ менә Р.Тумашев күтәрде.

Р. Тумашев күп еллар дәвамында Казан театр училищесында, Казан мәдәният һәм сәнгать институтында үзешчән сәнгать өчен бик күп режиссерлар хәзерләде.

Бөек Ватан сугышында күрсәткән батырлыклары өчен ике орден, күп медальләр белән бүләкләнде. Татар театр сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен 1966 елда Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе исеме бирелде. 1976 елда Т.Миңнуллинның «Үзебез сайлаган язмыш», А.Гыйлаҗевның «Сары чәчәк ата көнбагыш», И.Юзеевның «Сандугачлар килгән безгә» спектакльләре өчен Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек булды. 1993 елда аңа Татарстан Республикасының Мактау Таныклыгы тапшырылды.

2016 елның 2 гыйнварында Казанда вафат .

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар режиссёрлары
Тукай премиясе лауреатлары
ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Тинчурин театры режиссерлары
Меңьеллык

Меңьеллык (шулай ук милле́ниум) — 1000 елга тиң булган вакытны үлчәү берәмлеге.

Шулай ук карагыз 
 Тәкъвим
 Гасыр

Вакытны үлчәү берәмлекләре
Ел

Ел — Җирнең Кояш тирәли әйләнүгә бәйле булган вакытны үлчәү берәмлеге.

Милади тәкъвимендә ел 12 айга тиң (365 көн, кәбисә елда 366 көн).

Астрономик ел 365,242199 көнгә тигез.

Шулай ук карагыз 
 Яңа ел

Вакытны үлчәү берәмлекләре
Тәкъвим
Заман
2004 ел

Халыкара дөге елы (БМО).
 Халыкара коллык белән көрәшү елы (БМО).

Вакыйгалар 
 4 гыйнвар — Грузиянең президент сайлауларында Михаил Саакашвили җиңү яулый.
 4 февраль — Facebook сайты эшли башлый.
 9 февраль — Санкт-Петербургта рус шовинистлары 9 яшьлек таҗик кызы Хөршидә Солтанованы үтерә. 
 11 март — Мадрид тимер юлында терактлар сериясе. 191 кеше вафат.
 14 март — Россия Федерациясе президенты сайлаулары нәтиҗәсендә Владимир Путин җиңү яулый.
 29 март — Балтыйк буе илләре НАТО-га кабул ителә.
 4 апрель — Гыйракта шигыйлар окупацион көчләргә каршы көрәш башлый.
 1 май — Европа Берлегенә Маҗарстан, Кипр, Латвия, Литва, Мальта, Польша, Словакия, Словения, Чехия һәм Эстония дәүләтләрен кабул итәләр.
 16 май — «Евровидение 2004» җыр бәйгесендә Украина вәкиле Руслана Лыжичко җиңә.
 31 май — беренче тапкыр Притцкер премиясен тапшыру тантанасы Россиядә уза.
 1 июнь — россияле фриланс һөнәри тәрҗемәчеләре үзләренең илкүләм табышсыз оешмаларын булдыра.
 25 июль — Лэнс Армстронг алтынчы тапкыр рәттән Тур-де-Франс ярышында җиңү яулый.
 1 сентябрь — Беслан мәктәбендә теракт.
 2 ноябрь — АКШ-да президент сайлаулары. Җиңүне Джордж Буш яулый.
 16 ноябрь — Россия Конституция мәхкәмәсе татар теленең латин графикасына күчүен тыя. 
 22 ноябрь — Украинада «Кызгылт сары инкыйлаб» башлана.
 2 декабрь — Инглиз Викихәбәрләре эшли башлый.
 10 декабрь — Благовещенда (Башкортстан) «Благовещен вакыйгаларының» беренче көне.

Вафатлар 

 Сафа Сабиров, Татарлар язучысы.
 30 гыйнвар — Рахмай Хисмәтуллин, татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист.
 15 февраль — Мәдинә Рәхимкулова, төбәк тарихчысы.
 18 февраль — Нурихан Фәттах, татар әдәбиятында тарихи жанрда әсәрләр язуны башлап җибәргән күренекле язучы, тәрҗемәче, тарихчы.
 19 февраль — Рәшит Абдуллин, җырчы (бас), композитор.
 28 март — Питер Устинов, Бөек Британия актеры, кинорежиссеры, драматургы, сценаристы, язучысы, продюсеры һәм теле- һәм радио алып баручысы.
 20 апрель — Булат Габитов, кинематографист, режиссер. 
 24 апрель — Михаил Симонов, очучы,  Советлар Берлеге каһарманы.
 9 май — Әхмәт Кадыйров, беренче  Чичәнстан президенты.
 5 июнь — Рональд Рейган, 40-нчы АКШ президенты.
 22 июнь — Нур Гыйззәтуллин, әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче.
 11 июль — Әдһәм Тенишев, дөньякүләм танылган тюрколог-галим.
 14 август — Чеслав Милош, поляк шагыйре.
 11 ноябрь — Ясир Арафат, Фәлистин автономиясе башлыгы.
13 декабрь — Тимерхан Борһанов, административ-хуҗалык эшлеклесе.
 21 декабрь — Илдар Юзеев, күренекле татарлар шагыйре.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Миргазиян Юныс, татар язучысы («Альбатрос язмышы» китабы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Дэвид Гросс, Дэвид Политцер, Фрәңк Вильчек.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Аарон Чехановер, Аврам Гершко, Ирвин Роуз.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Ричард Эксел, Линда Бак.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Эльфрида Елинек.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Финн Кидланд, Эдвард Прескотт.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Вангари Маатаи.

Шулай ук карагыз 

Еллар
2003 ел

Халыкара төче су елы (БМО).

Вакыйгалар 
 1 февраль — «Колумбия» космик шаттлы һәлакәте. Шартлау нәтиҗәсендә экипажның бар җиде әгъзасы вафат.
 20 март — Коалицион көчләр Гыйракка үз гаскәрләрен кертә башлыйлар.
 7 апрель — АКШ гаскәрләре Багдадка кереп урнаша.
 1 май — Джордж Буш Гыйракта хәрби кампаниянең тәмамлануын игълан итә. 
 20 июнь — Викимедиа фонда нигезләнде.
 27 август —  эчендә Марс Җир шарына иң якын аралыкта була.
 14 сентябрь — Референдум нәтиҗәсендә Эстония Европа берлегенә кушыла.
 15 октябрь — Илһам Әлиев Азәрбайҗан президенты вазифасына керешә.
 20 ноябрь — Истанбулда эре теракт.
 15 сентябрь — Татар Википедиясе ачыла.
 13 декабрь — Тикрит шәһәре тирәсендә Сәддам Хөсәен тоткарлана.

Туулар 
 
 4 октябрь — Билли Бертон, АКШ актеры, Тим Бертон улы.

Вафатлар 

 22 гыйнвар — Гайнулла Шәйхиев, ультра-тавыш физикасы белгече, сөйләм авазлары мәгънәсе өлкәсендә тикшеренүче.
 7 март — Якуб Зәнкиев, татар язучысы (Тубыл). Тукай бүләге лауреаты (2002).
 19 апрель — Әхмәт Тимер (чын исеме Әхмәт Рәшит улы Яруллин), күренекле татар галиме, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече.
 30 май — Заһир Исмәгыйлев, композитор.
 20 август — Гамил Әфзал, татар шагыйре, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 30 август — Чарльз Бронсон, чыгышы белән татар булган АКШ актеры.
 13 октябрь — Бертрам Брокхауз, Канада физигы, физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (1994).
 3 ноябрь — Рәсүл Хәмзәтов, авар шагыйре, язучы, публицист, сәясәт эшлеклесе.
 12 декабрь — Гейдар Әлиев, Азәрбайҗан президенты.
 21 декабрь — Гайнан Мөхәммәтҗанов, татар журналисты.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Мөсәгыйть Хәбибуллин, татар язучысы («Кубрат хан» китабы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Алексей Абрикосов, Виталий Гинзбург, Энтони Леггет.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Питер Эгр, Родерик Маккинон.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Лотербур, Питер Мэнсфилд.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Кутзее.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Клайв Грэнджер.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Ширин Эбади.

Шулай ук карагыз 

Еллар
2000 ел

Халыкара тынычлык мәдәнияты елы (БМО).

Вакыйгалар 
 26 март — Россия президенты сайлауларында Владимир Путин җиңү яулый.
 16 апрель — Украина референдумында халыкның күпчелеге Югары Раданы кыскарту, президентның аны тарату фикерләрен хуплый.
 18 июль — Лондонда Джон Леннонга һәйкәл ачыла.
 12 август — «Курск» су асты көймәсе һәлакәткә юлыга.
 15 сентябрь — Сиднейда XXVII җәйге Олимпия уеннарын ачу тантанасы уза.
 19 сентябрь — Берлинда Рейхстагны яндырырга тырышып карау.
 24 октябрь — Мисыр музеенда Клеопатраның бердәнбер сакланган автографы табыла.
 7 ноябрь — АКШ президентын сайлау.
 6 декабрь — Унунгексий, 116-нчы химик элемент ачыла.

Туулар 

 14 март — Хэли Неро, АКШ актриссасы.
 27 июнь — Наил Үмәров, Мәскәүнең «Спартак» командасының ярымсакчысы.
 31 октябрь — Уиллоу Смит, АКШ актриссасы, Уилл Смит кызы.

Вафатлар 

 8 гыйнвар — Рәхилә Мифтахова, татар опера җырчысы. 
 16 февраль — Әмирхан Еники, татар язучысы, журналист.
 21 март — Зәкәрия Кашапов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 2 апрель — Зәкәрия Акназаров, Башкорт АССР министрлар шурасы рәисе (1962-1986).
 13 май — Зәет Мәҗитов, татар шагыйре.
 21 май — Рифат Мәүлетов, татар галиме, техник фәннәр докторы.
 4 июнь — Гариф Ахунов, татар язучысы, драматург, публицист.
 18 июль — Рәшит Гобәйдуллин, композитор.
 23 июль — Хәйдәр Гайнетдинов, татар шагыйре, язучы, тәрҗемәче
 23 июль — Марс Рәфыйков, совет хәрби очучы, ССРБ космонавтларының беренче отряды әгъзасы.
 27 июль — Габделхәй Сәетов (1924—2000), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 18 сентябрь — Әбрар Кәримуллин, галим.
 5 октябрь — Майкл Смит, Канада химигы.
 10 октябрь — Сиримаво Бандаранаике,  Шри-Ланка премьер-министры.
 3 ноябрь — Хәдичә Җәлил, М. Җәлилнең сеңлесе.
 7 ноябрь — Борис Заходер, рус шагыйре, тәрҗемәче.
 18 ноябрь — Җәүдәт Айдаров, музыкант, дирижер.
 19 ноябрь — Зилфәт Басыйров, рәссам, сынчы.
 Ифрат Хисамов, татар композиторы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Зөлфәт, татар шагыйре («Ике урман арасы» һәм «Йөрәгемне былбыл чакты» китаплары өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Жорес Алферов, Герберт Кремер, Джек Килби.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Алан Хигер, Алан Мак-Диармид һәм Хидеки Сиракава.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Арвид Карлссон, Пол Грингард, Эрик Кандел.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Гао Синцянь.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Хекман, Дэниел Макфадден.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Ким Дэ Джун (Көньяк Корея президенты).

Шулай ук карагыз 

Еллар
Мөхәммәт Хәмзин

Мөхәммәт Хәмзин — К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты, татар халкының күренекле сәхнә остасы.

Мөхәммәт Хәмзин 1915 елда туа.

Аның хезмәт юлы 14 яшеннән К.Якуб исемендәге типографиядә хәреф җыюдан башлана. 1936 елда Уфа сәнгать укуханәсен тәмамлагач, ул Казанга кайта һәм Опера-балет театрында эшли. Сугыш чорында махсус хәрби бригадада хезмәт итә. 1946 елдан М.Хәмзин – Республика татар күчмә театрында. Артист буларак, ул төп рольләрдә социаль геройларны оста башкаручылар рәтенә баса. Моның мисаллары итеп “Тормыш җыры”нда Басыйр, “Украина далалары”нда Галушка, “Күңел дәфтәре”ндә Закир образларын күрсәтергә була. Бу еллар – театрның әле яңа аякка басып, сәнгать учагы буларак яңа формалашкан чоры. Нәкъ шул вакытта, 1952 елның гыйнварында, Мөхәммәт аганы театрның директоры итеп куялар, һәм 1975 елга кадәр ул аның алыштыргысыз җитәкчесе була. Бер үк вакытта артист булып, төп рольләрдә чыгыш ясавын дәвам иттерә һәм шактый югары уңышларга ирешә. “Назар Стодоля”да Назар үзе, “Йөрәк серләре”ндә Саттар, “Карагол”да – Карагол, “Рәйхан”да Морат, “Сәер кеше”дә Әхмәт Риза образлары аны җитди фәлсәфи әсәрләрдә дә оста артист итеп таныта.

Мөхәммәт Хәмзин 2002 елда вафат булды.

Сылтамалар

Тинчурин театры актерлары
Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар