Arcaicam Esperantom

Arcaicam Esperantom, aŭ "Arĥaika Esperanto", estas fikcilingvo, planita dialekto de Esperanto kreita de Manuel Halvelik (kaŝonomo de Kamiel Vanhulle) kun la celo redoni la etoson de arĥaika lingvo. Li ankaŭ kreis Popido-n (POPola IDiomo) kaj Gavaro-n (slango), do entute tri sociolektojn. Ĉar la dialekto enhavas gramatikajn kazojn kiel la dativon kaj genitivon, oni povas pli facile kaj rekte traduki frazpartojn el lingvoj kiel la Latina. Halvelik verkis libron pri sia dialekto en 1969 (Arcaicam Esperantom, Eldonejo-librejo Sonorilo, 1969).

Pro la mallonga historio de Esperanto, esperantaj verkistoj havas malmultajn rimedojn por krei la efekton de praa lingvouzo: ili apenaŭ povas uzi eksmodajn esprimmanierojn aŭ kion oni konas pri Pra-Esperanto. Tio aparte aperas kiam oni tradukas verkon en kiu certaj pasaĵoj uzas praan lingvoformon aŭ praecan sonon en la devena lingvo. Halvelik decidis plani lingvon, kiu aperas kvazaŭ praformo de nuna Esperanto.

La aŭtoro decidis ne tro tuŝi la vortaron kaj la gramatikon. Tial plejparto el la ŝanĝoj rilatas al finaĵoj, vortetoj kaj tabelvortoj. Plie, li aldonis du kazojn (dativo kaj genitivo) ĉar la evoluo de kazo al kombinaĵo "prepozicio + nominativo" ekzistas en pluraj hind-eŭropaj lingvoj, ĉefe latinidaj.

Diferencoj inter Esperanto kaj Arcaicam Esperantom

Literumado 
{| class=wikitable
!Nuna||Arcaicam||Ekzemplo
|-
|c||tz||stziar
|-
|ĉ || ch || achetir
|-
|f || ph || Apherom
|-
|g || gu antaŭ e kaj i || aguir, Domegom
|-
|ĝ || gh || Ghardenom
|-
|ĥ || qh || Qhaosom
|-
|j || y || Yaroy
|-
|ĵ || zh || Zhoquerom
|-
|k || c, sed qu antaŭ e, i || Zhoquerom, Castelom
|-
|ŝ || sh || Shipom
|-
|ŭ || ù (sed legu sube pri aŭ-vortoj) || Haùtom
|-
|v || w, sed ù post k || Wagonarom, cùar
|}

Literokombinaĵoj 
{| class=wikitable
!Nuna||Arcaicam||Ekzemplo
|-
| aŭ || aù || Aùtunom
|-
| eŭ || eù || Eùropom
|-
| dz || zz (nur en -izz k prezz) || nomizzir 
|-
| ks || x || Textom
|-
| kv || cù || Acùom
|}

La tri lastaj kombinaĵoj eblas nur ene de radiko. Kunmetado ne efiku je la skribmaniero.

Nova litero: 
Litero Œ (œ minuskle) enkondukiĝas. Oni prononcas ĝin kiel la danan ø-on, la germanan ö-on aŭ la francan eu-on (de bleu).

Diferencoj rilate al la 16 Fundamentaj reguloj

1-a regulo 
Difinita artikolo ne ekzistas. Sed oni povas uzi ityu ("tiu") anstataŭe. Nedifinita artikolo estas unn ("unu", kiu rolas pli malpli kiel "iu" en moderna Esperanto).

2-a regulo 
Substantivoj finiĝas:
nominative per om singulare kaj oy plurale (Chewalom, Chewaloy)
akuzative per on singulare kaj oyn plurale (Chewalon, Chewaloyn)
dative per od singulare kaj oyd plurale (Chewalod, Chewaloyd) - Dativo respondas al "al + nominativo" en Esperanto
genitive per es singulare kaj eys plurale (Chewales, Chewaleys) - Genitivo respondas al "de + nominativo" en Esperanto, sed nur kiam "de" montras posed-rilaton.

Substantivo estas ĉiam skribita majuskle je ĉia ajn kazo.

3-a regulo 
Adjektivoj finiĝas per "a" kaj dekliniĝas kiel substantivoj (am, ay, an, ayn, ad, ayd, es, eys). La komparativo estas farata per la vorto plid, la superlativo per pluy.

4-a regulo 
La numeraloj estas unn, dux, trid, cùar, cùin, sis (aŭ ses) , sep, oc, naù, dec, tzent, mill, milyon. Oni kunmetas nombrojn kiel en Esperanto.

5-a regulo 
Pronomoj estas jenaj:

Oni ĝenerale fariĝas prefikso: onestat (oni estas), onmanghat (oni manĝas).

6-a regulo 
La verbaj finaĵoj estas jenaj:

Infinitivo: -ir anstataŭ "-i" (pharir), krom se la lasta radika vokalo estas "e" aŭ "i"; tiukaze la infinitivo finiĝas per -ar (criar, obear).

Participaj finaĵoj estas senŝanĝaj kaj kunmeteblas kiel en Esperanto.

7-a regulo 
La adverboj finiĝas per "œ" (elparole [ø]) anstataŭ "e".

8-a regulo 
Ĉiuj prepozicioj per si mem postulas la nominativon, krom del ("de" aŭ "da") post kiu oni povas aldoni genitivon kaj grez ("dank' al", °graŭ°) kaj malgrez ("malgraŭ") post kiuj oni devas aldoni dativon.

9-a regulo 
"Ĉiu vorto estas legata, kiel ĝi estas skribita." Ne plu validas pro la literkombinaĵoj (kaj ĉefe pro "gu")

10-a regulo 
La akcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo, senŝanĝe.

11-a regulo 
Kunmetitajn vortojn oni formas kiel kutime jen sen kunliga vokalo, jen per streketo, jen per kunliga vokalo "o" (sed ne "om").

12-a regulo 
Ĉe alia nea vorto la nea vorto ned(œ) estas forlasata, senŝanĝe.

13-a regulo 
Por montri direkton, la vortoj ricevas la finiĝon de la dativo.

Senŝanĝaj reguloj 
14, 15, 16

Aliaj gramatikaj malsamoj 
 Ĉar la verbaj finaĵoj estas sufiĉe malsamaj, estas konsilinde (laŭ la aŭtoro mem) faligi la pronomon.

 Tabelvortoj iĝas jenaj (Esperanto en kursiva kiam estas malsame) :
{| class="wikitable"
!Tavelvortoj ||-om
-o
||-u||-am
-a
||-œ
-e
||-al||-el||-ahem
-am
||-ohem
-om
||-es
|-
|cuy- ki- ||cuyom ||cuyu ||cuyam ||cuyœ ||cuyal ||cuyel ||cuyahem ||cuyohem ||cuyes
|-
|ity- ti- ||ityom ||ityu ||ityam ||ityœ ||ityal ||ityel ||ityahem ||ityohem ||ityes
|-
|hey- i- ||heyom ||heyu ||heyam ||heyœ ||heyal ||heyel ||heyahem ||heyohem ||heyes
|-
|nemy- neni- ||nemyom ||nemyu ||nemyam ||nemyœ ||nemyal ||nemyel ||nemyahem ||nemyohem ||nemyes
|-
|chey- ĉi- ||cheyom ||cheyu ||cheyam ||cheyœ ||cheyal ||cheyel ||cheyahem ||cheyohem ||cheyes
|-
|altri- (plenrajta; funkcias kiel la neoficiala Esperanta ali-) ||altriom ||altriu ||altriam ||altriœ ||altrial ||altriel ||altriahem ||altriohem ||altries
|}

Ili ne prenas majusklon ĉe substantiva uzo.
Ekzemple: ityu Wirom (tiu viro); cheyes Proprazhom (ĉies propraĵo); cuyuyn Waroyn wendas? (kiujn varojn ci vendas?)

La partikulo "ĉi" iĝas prefikso is- (ĉi tiu = isityu) dum "ajn" iĝas sufikso -die.

 Oni rajtas forigi "ĉu" se la paroltono sufiĉas.

 Pro la multobligo de la kazoj, eblas ankoraŭ pli multe inversi la frazpartojn ol en Esperanto.

 Oni kiel eble plej ofte evitu mal-vortojn kiam ekzistas samsignifa neologismo (mawam prefere al malbonam).

 Escepte ĉe konfuzo, eliziado (kaj kelkfoje kunligado) povas okazi iel ajn
Ekzemple: "ad" + "wos" = adwos (al vi); "nosam" + "Oculoy" = nos'Oculoy (niaj okuloj)

 Fremdaj nomoj ne deklinacieblas. Tial estis enkondukata nova prepozicio no, kiu ricevas la koncernan sufikson anstataŭe. Ekzistas pli malpli sama sed nedeklinaciebla prepozicio "na" en Esperanto (reformpropono).
Ekzemple: Yamen spektiims non "Trid Musquedistoy" (ni jam spektis °na° la "Tri Muskedistoj"). no ricevas akuzativon (-n) anstataŭ la filmtitolo.
no same povas ricevi dativon (-d) kaj/aŭ pluralon (-y) kaj ankaŭ genitivon (ne estas klare, ĉu no fariĝas nes aŭ noes, sed verŝajne ĝi fariĝas nes perdante -o kiel substantivoj).

 La 9 jenaj sufiksoj estas modifitaj:

La prefikso "eks" skribiĝas ex kiel la prepozicio ex '"el").

 Plejparto el la aŭ-vortoj fariĝas ez-vortoj (vidi sube)

Aliaj vortaj ŝanĝoj

Vortetoj 
 adiaŭ: adiez
 al: ad(i)
 almenaŭ: almenez
 ambaŭ: ambez
 ankaŭ: anquez
 ankoraŭ: ancorez
 anstataŭ: anstatez
 antaŭ (loko): antez
 antaŭ (tempo): prezz
 apenaŭ: apenez
 aŭ: aù(die)
 baldaŭ: baldez
 ĉe: chez
 ĉirkaŭ: chirquez
 ĉu: chu(des) - ĉu vere?: werœ? - ĉu ne?: phalsœ?
 da: del (1)
 dank' al: grez (aŭ dancu)
 de: del (2)
 des: deste
 do: des (aŭ -die)
 dum: dum(quez)
 eĉ: eche
 ekde: ab(u)
 ekster: extrum
 el: ex (kiel la prefikso "eks")
 en: in
 ĝis: ghisquez
 hieraŭ: hierez
 hodiaŭ: hodiez
 ja: yad
 jam: yamen
 je: iyed
 jen: yemen
 jes: ayest
 ju: yud
 ĵus: zhused
 kaj: ed
 kontraŭ: contrez
 kun: cum
 kvankam: cùanquez
 kvazaŭ: cùazes
 laŭ: selez
 malantaŭ (loko): postez
 malantaŭ (tempo): post
 malgraŭ: malgrez
 mem: memes
 morgaŭ: morguez
 ne: ned(œ)
 nepre: nepred
 plej: pluy
 pli: plid
 plu: plud
 po: pod
 post (loko): postez
 post (tempo): post
 preskaŭ: presquez
 preter: predor
 pri: prid
 pro: pru
 sen: sonz
 sub: sobez
 supre: suprez
 sur: sobrez
 tre: trez

Aliaj vortoj 
 Fraŭlo: Scùirom
 Fraŭlino: Damselom
 iri: irrir (por ne konfuzi kun la sufikso-finaĵo ir)
 ktp: etc.
 Senjoro: Sinyorom
 Sinjoro: Mesirom
 Sinjorino: Damom
 t.e. (tio estas): ite.

Ĉiu alia vorto el PIV estas senŝanga, krom la nemalhaveblaj ortografiaj ŝanĝoj.

Skribstilo 
Laŭ la aŭtoro, estas konsilinde skribi gotike. Karaktraro Old London taŭgas por tiu uzo.

Tamen aliaj karaktraroj malnovaspektaj ankaŭ taŭgas.

Specimenoj 
 (Mihi) ityon bonœ comprenams.
 Tempom phughat. -- Ovidio
 Amom cheyon wencat. --Vergilio
 Ityel pasat Mondes Glorom. -- Thomas Van Kempen
 Ritmom estat in Tempom cuyom estat Simetrom in Spatzom. -- Cicerono
 Wenims, widims, wenquims. -- Julio Cezaro

Esperom

Tiu traduko ne plene respektas la ritmon sed nur celas montri specimenon de Arcaicam Esperantom

In Mondod wenit nowam Sentom,
Tra Mondom irrat phortam Wocom;
Per Phlugiloy phatziles Wentes
Nun del Loques phlugu eghi Locod.
Ned Glawod Sangon soiphantad
Eghi Homan tirat Phamilion:
Adi Mondom eternœ militantam,
Eghi promesat sanctan Harmonion.

Sobez Esperes sanctam Signom
Colectizzait patzay Batalantoy,
Ed rapidœ crescat ityu Apherom
Per Laborom Esperanteys.
Phortœ starait Muroy Yarmilleys
Inter Popoloy diwiditay;
Sed dissaltoit obstinay Baroy,
Per sanctam Amom disbatitay.

Sobrez neùtralam lingwam Phundamentom,
Intercomprenizzantœ, (ne eblas traduki "unu la alian" per unn altriun ĉar mankas difinita artikolo)
Popoloy pharoit in Consentom
Unn grandan Rondon phamilian.
Nosam diliguentam Colegarom
In Laborom patzam ned latzizzot,
Ghis Homares belam Songhom
Por eternam Benom ephectiwizzot.

Patrom Nosam

 Patrom nosam, cuyu estas in Chielom,
 Estu sanctiguitam Tuam Nomom.
 Wenu Tuam Regnom,
 Plenumizzu Tuam Wolom,
 Cuyel in Chielom, ityel anquez sobrez Terom.
 Nosid donu hodiez Panon nosan cheyutagan,
 Ed nosid pardonu nosayn Pecoyn,
 Cuyel anquez nos ityuyd cuyuy contrez nos pecait pardonaims.
 Ed nosin ned conducu in Tentod,
 Sed nosin liberigu ex Mawom.
 Amen.

Romeus ed Yulieta

 Sed haltu: cuyam Lumom ityun Phenestron
 Traradiat? Yemen orientom,
 Ed Yulieta memes Sunom estat!
 Lewizzu, belam Sunom, ed mortigu
 Enwian Lunon, cuyu tristœ palat,
 Char tu, Serwantom eshiam, yamen
 Plid belam ol eshi memes estas. Ned estu plud
 Eshiam Serwantom, se eshi tuin enwiat:
 Eshiam westalam Robom werdam
 Ed malsanetzam estat, ed solœ Pholuloy
 Wolontœ eghin portait. Eghin phorjetu.
 Yemen Damom miham; ho, yemen Amom miham!
 Se solœ ityon eshi stziut!

Vidu ankaŭ 
 Popido, alia esperantido de Halvelik: dialekto "popola" de Ido
 Gavaro, por efekti kvazaŭ slango
 Ido
 Kálmán Kalocsay verkis teksteton en "mezepoka Esperanto"
 Wouter Pilger publikigis "La komikaj bubaĵoj de Tyl Eulenspiegel", ankaŭ en mezepoka Esperanto

Bibliografio 
 HALVELIK, Manuel · Arkaika Esperanto: Arcaicam Esperantom. - Bruĝo : Sonorilo, 1969. - 122 paĝoj .
 HALVELIK, Manuel · Arkaika Esperanto: La verda pralingvo; aldono al Fundamenta Esperanto - Versio de 2010 - 258 paĝoj. 9 MB.

Referencoj 

Fikcilingvoj
Esperantidoj