alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Келәш

Келәш — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 560 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Элек Теләш дип тә аталган. Кара Якуп волостенә кергән. Халкы морзаларга (Кудашевлар) һәм типтәрләр гә бүленгән.

Атаклы кешеләр 
 Зыя Камали
 Сәйфи Кудаш
 Фәридә Кудашева
 Мостай Кәрим
 Абдулхак Кудашев
 Илгиз Кәримов

Икътисад һәм социаль тармак

Демография 
1906 елда биредә 1436 кеше яши.

Татарлар рәсми рәвештә 93%.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 22 км
 авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Ар): 5 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Йоматау): 4 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Кызыл зур йолдыз

Кызыл зур йолдыз () — төштә су тудыргыч яну тәмамланган йолдыз, йолдызлар эволюциясе соң чорында түбән яки уртача массалы (якынча 0,5–10 Кояшныкы), югары яктыртучанлыклы зур йолдыз.

Үзлекләр 

Кызыл зур йолдызның төше һелийдән тора. Һелий яну температурасы су тудыргычныкыннан югарырак, шуңа күрә һелий кабына алмый. Төштә энергия чыкмаганга күрә төш кысыла башлый һәм гравитация тәэсирендә җылына, температура арта һәм төш тирәсендәге тышчада урнашкан су тудыргыч яна башлый һәм югары катламнарны этеп чыгара. Нәтиҗәдә тышкы катламнар киңәяләр, суыналар. Салкынрак йолдыз кызылрак була, ләкин зурлыгы сәбәпле аның яктыртучанлыгы арта.

Шулай итеп, кызыл зур йолдызның төп үзлекләре: бик зур радиусы һәм югары түгел температурасы.

Кайбер кызыл зур йолдызлар 

Билгеле кызыл зур йолдызлар — Әлдебаран (Сәвер α), Арктур (Үгезкөтүче α), Гакрукс (Көньяк Хач γ). Болардан зуррак йолдызлар — Антарес (Гакрәп α) һәм Бителҗәүза (Орион α) инде кызыл үтә зур йолдызлар дип исәпләнәләр.

Кояшның һәм Җирнең язмышы

Хәзерге заманда Кояшның яшен якынча 4,57 миллиард ел тәшкил итә, бу йолдызның уртача яше. Тагы 5 миллиард ел дәвамында Кояш баш эзлеклелектә калачак, шуннан соң Кояшның төшендә су тудыргыч янып бетәчәк.

Аннан соң Кояшның төшендә температура һәм тыгызлык бик артачак, гелий яна башлаячак һәм углеродка әйләнә башлаячак.

Кояшның зурлыгы 200 тапкыр артачак һәм Җир орбитасына җитәчәк диярлек (0,93 а.б.). Меркурий һәм Чулпан Кояш тарафыннан йотылачаклар һәм буга әйләнәчәкләр.

Кояшның киңәюе сәбәпле Җир бик җылытачак һәм тормыш бетәчәк диярлек. 1,1 миллиард елдан соң Җирдәге океаннар буга әйләнәчәк.

Кояш шушы кызыл зур йолдыз дәверендә 100 миллион ел дәвамында булачак, аннан соң  үзәгендәге ак кәрлә белән планетар томанлыкка әйләнәчәк.

Берничә меңьеллык эчендә планетар томанлык йолдызара мохитта чәчеләчәк, ә Кояштан калган ак кәрлә күп миллиард ел дәвамында суыначак.

Шулай ук карагыз 
Иң эре йолдызлар исемлеге
Иң якты йолдызлар исемлеге

Әдәбият 

 Шкловский И. С. Звёзды: их рождение, жизнь и смерть, М.: Наука, 1984 
 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986
 Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Йолдызлар сыйныфлары
Йолдызлар
Астрофизика
Ярми

Ярми () — Башкортостанның Чишмә районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 543 кешенең яшәве мәгълүм. Рәсми рәвештә 90% халкы татарлар.

Тарихи мәгълүмат

Атаклы кешеләр 
 Сәет Исмәгыйлев (1884-1972) – Башкортстан АССР халык чәчәне (1944), виртуоз скрипкәче.
 Зәки Исмәгыйлев (1926-2004) – биюче, “Өч туган” биюен беренче башкаручыларның берсе.

Икътисад һәм социаль тармак 
ООО "Закир-Чишмә" (сөт фермасы)

Демография

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 5 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Чишмә): 5 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Болышлы

Болышлы () — Башкортостанның Болгавар районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 542 кешенең яшәве мәгълүм. Исеме – Болышлы елгасы атамасыннан.

Тарихи мәгълүмат

Атаклы кешеләр 
 Идрис Туктар (1896-1982) – татар язучысы
 Рөстәм Асаев (1977) - җырчы
 Фәнидә Сафаргалиева - җырчы

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәп, мәчет

Демография 

2002 елда авыл халкы тулысынча (97%) башкорт дип язылган.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Язикәү): 25 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Болгавар): 10 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Өйдрәкбаш

Өйдрәкбаш, Өйдерәкбаш, Үдрәкбаш () — Башкортостанның Болгавар районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 540 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Өйдрәкбаш авылының тарихы 300 ел элек башлана. Телдән-телгә күчеп килгән истәлекләргә, архив чыганакларына караганда һәм зиратларда сакланып калган кайбер кабер ташларындагы язулар буенча нәтиҗә чыгарганда, авылга нигез салучыларның берсе Нәдер Ишбулатов дигән кеше булган. Аның нәселе башлыча Ука суы буйларыннан башта Кама буйларына, аннан җир эзләп бу якларга юл тоткан. Тәүге күченүчеләрнең хәзерге Башкортстанның Яңавыл районының Эткенә дигән татар авылыннан килгәнлекләре хакында мәгълүматлар бар.

Өйдрәкбашта гомер-гомергә укымышлы халык яшәгән. Үктәбеp револүциясенә кадәр биредә ике мәчет, 5 мәдрәсә һәм бер китапханә эшләп килгән. Күренекле җәмәгать эшлеклесе, әдәбият белгече, тәнкыйтьче һәм журналист Галимҗан Нигъмәти, шулай ук журналистлар Хөснулла Ишбулатов, Гыйндулла Ишмаев, Хәернас Гайсин һәм башкалар авыл халкының горурлыгы.

Атаклы кешеләр 
 Хаҗиәхмәт Ишбулатов (1851-1921, Стәрлетамак) – патша әрмесенең ᴙнарал-лейтенанты
 Галимҗан Нигъмәти (1892-1937) – язучы һәм критик. 
 Әһлиуллин Хәмит (1919-1943) – Сәвитлар Берлеге Герое.

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәп, мәчет

Демография 

2002 елда авыл халкы тулысынча диярлек (88%) башкорт итеп яздырылган.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Язикәү): 25 км
 якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Болгавар): 6 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Башкортстанның Болгавар районында Шәҗәрә бәйрәме үтте
Әмин

Әмин (, )— Башкортстанның Чишмә районындагы зур татар авылы, Арслан авыл җирлегенә керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 442 кешенең яшәве мәгълүм. Татарлар рәсми рәвештә 85%.

Физик-географик характеристика

Географик урынлашу 

Әмин авылы Чишмә районы белән Болгавар районының бер чигендә, Узы елгасының төньяк ярында урнашкан. 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 19 км
 авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Арслан (Чишмә районы)): 5 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Чишмә): 4 км

Тарихи мәгълүмат

Атаклы кешеләр  
 Рөстәм Кузеев (1923-1998) — тарихчы, Башкортстан дәүләт педагогика институты ректоры
 Раил Кузеев (1929-2005) – “баш шәжәрәче”
 Сәйфуллин Вазыйх (1929-2002) – 1968-71 һәм 1978-1980 елларда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия драма театрының режиссеры һәм директоры

Икътисад һәм социаль тармак 
ООО “Уза” – товарлы сөтчелек фермасы

Демография

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Гомәр Әбделмәнов

Гомәр Әбделмәнов, Гомәр Мөгалләм улы Әбделмәнов (1929 елның 15 декабре―2020 елның 30 октябре) — җырчы, БАССР атказанган артисты (1989).

Биографиясе 
Гомәр Мөгалләм улы Әбделмәнов 1929 елның, 15 декабрендә,  Чишмә районының Чукраклы авылында туган. Уфа музыка-сәнгать училищесын тәмамлагач Авыргазы район татар халык театрында эшли.

1955 елдан Башкортстан радиокомитетында, Стәрлетамак мәдәният-мәгърифәт училищесында эшли.

1964 елдан Башкорт филармониясендә. 1969-92 елларда Башкортстанның композиторлар берлегендә эшли.

Җырлары 
 Өфе юкәләре, Сагыну җыры, Чәчәкләр уяныр, Сиңа тагын мин бер киләм әле (Рим Хәсәнов көенә)
 Имәннәр шаулай, Туган авылым, Исеңдәме, Төнбоек, Янгантау бачкычлары (Тәлгать Шәрипов көенә)
 Каридел буенда калам (Зәбих Мәмәлимов көенә)
 Бер минут (Әкрам Даутов көе, сүзе)
 Бер минут (Әнвәр Бакиров көенә)
 Тургай (Салих Сәйдәшев көенә)
 Мәхәббәт җыры (Роза Сәхәүетдинова көенә)
 Тамчылар тамар чаклар (Фәсил Әхмәтов көенә)
 Раушаниям, бәгърем (Вәсил Хәбисламов көенә)
 Әйдә, җиңгә, биеп кал, Таныш дулкыннар (Таһир Кәримов көенә)
 Төнге серенада (Абрар Габдрахманов көенә)
 Коен (Роберт Газизов көенә)

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Башкорт җырчылары
Рим Хәсәнов җырларын башкаручылар
Башкортстанның халык артистлары
Башкортстан җырчылары
Уфа губернасы

Уфа губернасы — Россия империясенең административ берәмлеге.

Тарих 
1865 елда бердәм Ырынбур губернасын Уфа һәм Ырынбур губерналарына бүлү юлы белән пәйда була. Милли республикалар төзелү уңаеннан башлыча татарлар яши торган Минзәлә өязе җирләре Татарстанга күчә. Башкортлар яши торган бер өлеше яңа төзелгән Башкорт АССРына («Кече Башкортстан») күчә. Халык комиссарлары Шурасы рәисе В.И. Ленин кул куйган АТССР оештыру турындагы дикриттә (1920) Бәләбәй һәм Бөре өязләренең Татарстанга кушылу-кушылмау мәсәләсе халыкның ачык демократик тавыш бирү юлы белән хәл ителергә тиеш булган. 1922 елда Иосиф Сталин боерыгы белән Уфа губернасы бетерелә, күпчелек татарлар яши торган төбәкләр Башкортстанга калдырыла.

Уфа губернасына кергән өязләр (1879)

Халкы
1897 елгы җанисәп алу буенча туган телләр буенча бүленеш :

Икътисад 
Халкы башлыча авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнгән. 1904 елда сөрүлек җирләр мәйданы (мең дисәтинә) 1821 тирәсе тәшкил иткән, шул исәптә арыш чәчүлеге — 729,2, солы — 355,3, борай — 85,6, карабодай — 124,6, борчак — 46,1, тары — 164,5, бодай — 235, бәрәңге — 24,2; сыер мал саны — 208315, елкы — 170042, сарык — 385015, кәҗә — 33611, чучка 38541 баш. 20 гасыр башында Алафузов постау фәбриге, Архангел заводы, Благовещен заводы, Богоявленск заводы, Верхотор заводы, Златоуст (Косотур) заводы, Златоуст корал фәбриге, Йөрүзән‑Ивановка заводы, Кенәз Михаил корыч‑туп фәбриге, Куса заводы, Кытау‑Ивановка заводы, Кытаутамак заводы, Меңъяр заводы, Чаткы заводы, Сем заводлары, Әшә‑Балашау заводы, Уфа игенчелек машиналары фәбриге, И.И.Гутманның чуен-бакыр кою механика заводы, һәм башка ширкәтләр эшләгән. 180 гә якын ярминкә (1909) үткәрелә. 1888 елда Самар—Уфа тимер юлының Кенәл станциясеннән алып Уфа станциясенә кадәр, 1890 елда Златоуст шәһәренә кадәр юл участкасы файдалануга тапшырыла һәм Самар-Златоуст тимер юлы дип аталган. Агыйдел һәм Чулман елгалары буйлап парахут, Әй, Иек, Сакмар, Сем, Караидел, Йөрүзән елгалары буйлап сал бәйләнеше эшләгән. Якынча 1260 мәчет, 185 чиркәү, 130 чәсәүнә (1870) исәпләнгән.

Искәрмәләр 

 
Россия империясе губерналары
Кәче

Кәче — Татарстан Республикасының Арча районында урнашкан авыл. Арчадан 6 км көньяк-көнчыгыш ягына.2002 елда 900 кеше яшәгән (татарлар). Урысларга 1602-03 еллардан билгеле. 20 гасыр башныда 2 мәчетле авыл; мәдрәсә, су тегермәне, 6 лавка эшли. Кәченең җире ул вакытта 2082 десятина тәшкил иткән. 1920нче елга кадәр Арча волостенә керә, 1920 елдан – Арча кантонында, 1930 елдан, Арча районы оешкач, шунда кертелә. Кешеләр саны: 1782 елда - 213 ир-ат заты; 1859 - 1109, 1897 - 1713, 1908 - 1951, 1920 - 1780, 1926 - 1923, 1938 - 1675, 1949 - 1214, 1958 - 1074, 1976 - 991, 1979 - 930, 1989 - 885 кеше.

Истәлекле урыннар

Икътисад һәм социаль тармак 
Мәктәбе, мәдәният йорты, мәчете бар.

География 
Авылда асфальт юллар юк.

Атаклы кешеләр 
 Рәфикъ Юнысов (Рәфикъ Юныс, 1943), журналист, шагыйрь.

Чыганаклар
Казанбаш

Казанбаш — Татарстан Республикасының Арча районында урнашкан авыл. Арчадан 8 км төньяк-көнчыгыш ягына. 2002 елда 549 кеше яшәгән (татарлар). Урысларга 1617 елдан билгеле. Элек Кармыш Казанбаш буларак та билгеле. 1866 елда мәчете булган.

20 гасыр башында 2 мәчетле авыл; мәдрәсә, су тегермәне, 6 лавка эшли. Казанбаш җәмгыятенең җире ул вакытта 1869,8 десятина тәшкил иткән. 20 гасыр башында авылда вулыс идарәсе, 2 мәчет, кредит хуҗалыгы, тегермән, тимерчелек, 6 лавка. 1920нче елга кадәр Кармыш вулысы үзәге, 1920 елдан – Арча кантонында, 1930 елдан, Арча районы оешкач, шунда кертелә. 
Халык саны: 1782 - 161 ир-ат заты; 1859 - 877, 1897 - 1074, 1908 - 1178, 1920 - 1256, 1926 - 1183, 1938 - 948, 1949 - 793, 1958 - 697, 1970 - 695, 1979 - 628, 1989 - 596 кеше.

Тарихы 
Авыл 1617 елдан бирле билгеле, 1917 елга кадәр шулай ук Кармыш Казанбаш дип аталган. XX гасыр башында Казан губернасының Кармыш волостеның үзәге була. 1920 елдан ТАССРның Арча кантоны составына керә. 1930 елдан Арча районына керә.

Җирле халык сөйләвенчә, авылга 700 елдан артык. Авылга ике болгар егете - Моллагол белән Әхмәт нигез салган, беренче яшәүчеләр агач хәзерләү, терлекчелек һәм үсемлекчелек белән шөгыльләнгән, дип санала. Калкулыкта марилар яшәгән, әмма аннары алар исламны татар гаиләләре белән уртак тамырлар аркасында кабул иткән дигән фикер бар.

1880-1910 еллар вакытлары турында бакалея кибете, берничә мастер, аерым алганда, Зиннәтулла турында мәгълүматлар сакланган, ул руслардан авыл хуҗалыгы коралларын ясарга өйрәнгән, аның остаханәсе безнең көннәргә кадәр сакланган. 1891 елда корылык аркасында авылда ачлык була, аның белән Ногмановлар гаиләсенең ярлы Җамалый сараена ут төртүе бәйле, шуның нәтиҗәсендә авылда зур янгын башлана һәм күп кенә йортлар зыян күргән.

Күмәкләшү вакытында колхозга нигез салына, алма бакчасында колхоз умарталыгы була. Мәктәп (1928), балалар бакчасы, ике мәчет төзелә.

241 кеше сугышка киткән, алар арасында 8 хатын-кыз, 103 кеше кайтмаган, алар арасында бер хатын-кыз, 61 кеше хәбәрсез югалган. Билгеле булганча, 3 кеше әсирлектә һәлак булган, 22 кеше "Суслонгер җәзасына" дучар ителгән.

Сугыштан соңгы чор. Хәзерге вакыт 
Сугыштан соң халык саны арта башлый. 1967 елда колхоз конторасы төзелә.

1981 елда «Ромашка» балалар бакчасы ачыла, 1982 елда мәдәният йорты, шул ук елда тагын бер кибет ачыла.

2000-2002 елларда авылның төп урамнары асфальтланган. 2008 елда мәдәният йорты, 2015 елда - мәктәп һәм балалар бакчасы ремонтланган.

2018 елның февралендә Казанбаш мәктәбендә 39 кеше зыян күргән эчәк инфекциясе (норовируса) кабынышы булган. Ул Россия ММЧ ларында яктыртылган.

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәбе, мәдәният йорты, мәчете бар, китапханәсе.

Атаклы кешеләр 
 Диас Вәлиев (1938-2010), язучы, Тукай премиясе лауреаты (1976).
 Гәүһәр Хәсәнова (1959), тәрҗемәче, филология фәннәре кандидаты (1988).
 Мирбат Хәстиев (1927-2000), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар
Зәйтүнә Бикбулатова

Зәйтүнә Бикбулатова — башкорт сәхнәсе артисты, Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театры актеры.
РСФСР Дәүләт (1967), БАССР Дәүләт (1976) премияләре лауреаты. ССРБ халык артисты (1973).

Тәрҗемәи хәле
Ул 1908 елның 10 июнендә Башкортстанның Чишмә районы Сафар авылында туа.

1926 елда Башкорт сәнгать техникумының театр бүлегендә укырга керә. Вәлиулла Мортазин-Иманский һәм Мәкәрим Мәһдиев сыйныфында укый. 1нче курста укыганда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театрында “Башкорт туе” спектаклендә Гөлгайшә ролен башкара. 1930 елда төп труппага алына.

1961-84 елларда Башкортстанның театр әһелләре берлегенә җитәкчелек итә.

Рольләре 
 Айгөл иле – Зөлхәбирә
 Ай тотылган төндә - Тәңкәбикә

Дәүләт бүләкләре һәм хөрмәт билгеләре 
 1967 — Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт бүләге — «Тәңкәбикә ролен башкарган өчен» 
 1973 — ССРБ халык артисты 
 1976 — Салават Юлаев бүләге иясе

Искәрмәләр

Сылтамалар
 Одна улыбка Бикбулатовой  

Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
Башкортстан артистлары
Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
БАССР халык артистлары
ССРБ халык артистлары
Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Рәфкать Бикчәнтәев

Рәфкать Әхмәтҗан улы Бикчәнтәев — татар сәхнәсенең остасы, актер һәм режиссер.

1924 елда октябрендә Казанда дөньяга килә. 1949 елда Мәскәүдә театр институтын тәмамлый һәм Татар яшьләр театрында эшли башлый. 1950 елда Татар академия театрына күчә. 1960 еллардан спектакльләр куя башлый.

1971 елда Республика күчмә театрына (бүгенге К.Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры) режиссер булып китә. Шул ук вакытта Казан театр училищесында укыта.

Театрдагы рольләре 
•	Гофмаршал — «Мәкер вә мәхәббәт» (Ф.Шиллер) 
 Әпсәләм — «Беренче мәхәббәт»
 Марс — «Рәхим итегез!»
 Гайфи — «Күк капусы ачылса» (Х.Вахит)
 Сираҗетдин — «Банкрот» (Г.Камал)
 Нигъмәтҗан — «Гөлҗамал»
 Абдулич — «Һиҗрәт» (Н.Исәнбәт),
 Мочтак — «Чаткылар» (Т.Гыйззәт)
 Исак — «Яшь йөрәкләр» (Ф.Бурнаш)
 Кәрим — «Җиргә тапшырылган серләр» (А.Гыйләҗев)
 Николино — «Бәйрәм кичендә» (Эд. де Филиппо)
 Җантай — «Гүзәлем Әсәл» (Ч.Айтматов) һ.б.
•	Жанрны оста тоеп, күптөрле үткен характердагы трагик һәм комик образлар иҗат иткән күренекле артист.

Спектакльләр 
Р.Бикчәнтәевнең Г.Камал театрында куелган спектакльләре: 
 «Беренче мәхәббәт»
 «Рәхим итегез!»
 «Кайда соң син?»
 «Күк капусы ачылса» (Хәй Вахит)
 «Җиргә тапшырылган серләр» (Аяз Гыйләҗев).
Тинчурин театрында: 
 Айгөл иле (Мостай Кәрим әсәре буенча)

Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр 
Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында Хәй Вахитнең "Беренче мәхәббәт" драмасын сәхнәгә куйганы өчен Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була (1960)

Кинематограф 
Кинодагы иң билгеле эше – герой-шагыйрь Муса Җәлил турында төшерелгән Моабит дәфтәре нәфис фильмында (Ленфильм, 1968 ел) Шәфи Алмас роле.

Сылтамалар 
 КИНО-ТЕАТР.РУ
 Бикчәнтәев Рәфкать Әхмәтҗан улы — режиссер

Искәрмәләр 

Тукай премиясе лауреатлары
Камал театры актерлары
Татар режиссёрлары
Тинчурин театры режиссерлары
Әл-Мөнбәр (газета)

«Әл-Мөнбәр» газетасы  — 1917 елда Петроградта (Санкт-Петербург) чыккан татар милли-дини газетасы. Ул ислам дөньясы һәм бигрәк тә, Төркия турында күп яза.

Тарих 
Беренче саны 1917 елның 24 декабрендә, «Әманәт» ширкәте типографиясендә басыла. Аның барлык саннары да шул ширкәт матбагасында нәшер ителә. Гәзит атнага бер тапкыр, 4 битле булып чыга. Һәр санында диярлек бик озын һәм имзасыз язылган өч-дүрт сәяси мәкалә урнаштырылган була.

Газетаның гомере кыска була, ул 1918 ел башында ябыла. Нашире — «Әманәт» ширкәте мөхәррире Муса Бигиев, актив язышучылары исә — Кәрим Сәгыйд һәм Әхмәт Таҗетдин.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
Ә
Санкт-Петербург гәҗитләре
Джозеф Брукс

Джозеф Брукс (,  — 22 май 2011 ел) — АКШ сценаристы, кинорежиссеры, продюсеры һәм композиторы. You Light Up My Life фильмына «You Light Up My Life» җыры авторы.

Сылтамалар һәм чыганаклар 
 Press, Jaques Cattell (Ed.). ASCAP Biographical Dictionary of Composers, Authors and Publishers, fourth edition, R. R. Bowker, 1980.

 http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=rus.ruvr.ru%2F2011%2F05%2F23%2F50657612.html

Искәрмәләр 

Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Башкорт дәүләт академия драма театры

Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры — Уфа шәһәрендә эшләүче әйдәп баручы башкорт театры.

Театрның оешу тарихы

Стәрлетамак чоры
Театрның барлыкка килү датасы булып 1919 елның 4 декабре тора. Ул көндә Башкортстан халык комиссариаты Вәлиулла Мортазин-Иманский җитәкләгән Стәрлетамак татар драма театрына «1нче башкорт дәүләт театры» статусын бирергә карар чыгара. Театрның беренче иҗади җитәкчесе — Сәйяр труппасы артисты, режиссер Вәлиулла Мортазин-Иманский. Башкорт телендәге язма булдыруга кадәр (1924 ел) бөтен спектакльләре татарча уйнала. Берара спектакльләр ике телдә уйналганнар. 1929 елдан театр тулысы белән башкорт сәхнә теленә күчкән.

Уфа чоры
Башлангыч елларда театрда артистлар Елизавета Сыртланова–Шляхтина, Гыйният Ушанов, Галимҗан Карамышев, Әмин Зөбәеров, Гыймалетдин Минһаҗев, Хаҗи Бохарский, рәссамнар Сабит Яхшыбаев һәм С. Никандров эшли. Татар драматурглары һәм җирле авторлар: Хәбибулла Ибраһимов, Давыт Юлтый, Мөхәммәтша Бурангулов, Афзал Таһиров әсәрләре куела.

1922 елда 1нче Башкорт театры Уфага күчерелә һәм Уфа дәүләт күргәзмә театрының татар труппасы белән берләштерелә.

Труппада Нәгыймә Таҗдарова, Нәфыйга Арапова, Мөхтәр Мутин, Нури Сакаев, Гыйлаҗ Казанлы кебек корифейлар эшләгән. 1929 елда театр башкорт телендә генә уйный башлагач, артистларның күбесе Казанга кайтып киткән.

1925 елдан соң сәхнәгә Уфа сәнгать техникумы әзерләгән яшь кадрлар килә башлый: Арслан Мөбәрәков, Габдулла Шамуков, Булат Имашев, Зәйтүнә Бикбулатова, Рәхмәтҗан Сыртланов һ.б. 1935 елда «академик театр» исеме бирелә.

1935-1941 елларда театрның директоры — Сәгыйть Мифтахов.

1971 елда театрга татар әдәбияты классигы, яңа чор башкорт әдәбиятына нигез салучы Мәҗит Гафури исеме бирелә.

1990 елга кадәр театр бинасы бик кызганыч күренеш иде. Бина типлаштырылган совет сәнәгать цехы булып тора.  1990 елларда театрда зур реконструкция үткәрәлә. Бина тышкы яктан традицион башкорт тирмәсенә стильләнгән һәм заманча төс алган.

Баш режиссерлар 
 Вәлиулла Мортазин-Иманский
 ...
 Рифкать Исрафилов (1981—1996)
 ---
 Айрат Әбүшахманов (2005—2012) (2012 елдан режиссер)
 Олег Ханов
 Айрат Әбүшахманов (2019).

Казанышлары 

 2016 — Мәҗит Гафури әсәре буенча куелган «Кара йөзләр» спектакле РФ «Алтын битлек» Милли театр премиясенә 4 номинациядә тәкъдим ителә:
 «драма театрында иң яхшы режиссер эше» (Айрат Әбүшахманов)
 «иң яхшы хатын-кыз ролен башкаручы» (Гөлнара Казакбаева)
 «иң яхшы рәссам эше» (Альберт Нестеров)
 «иң яхшы кием буенча рәссам эше» (Альберт Нестеров)
 2016 елның 27 июлендә Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт драма театрының 100 еллык юбилеен бәйрәм итү турындагы указга Рөстәм Хәмитов тарафыннан кул куела, оештыру комитетының составы раслана.
 2018 — РФ хөкүмәтенең Федор Волков исемендәге премиясе — «театр сәнгатен үстерүгә керткән өлеше өчен

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Во имя театра без границ

Искәрмәләр 

Башкортстан театрлары
Башкорт театрлары
«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Уфа театрлары
Мәҗит Гафури хөрмәтенә аталган объектлар
РФ хөкүмәте премиясе лауреатлары
Гафури театры
Канн фестивале

Халыкара Канн кинофестивале () — һәр елның маенда Франциянең Канн шәһәрендә үткәрелүче кинематограф фестивале. Дөньяның иң иске һәм иң абруйлы кинофестивале.

Беренче тапкыр фестиваль 1939 елда үткәрелергә тиеш иде. Ләкин аның ачылышына Икенче бөтендөнья сугышы комачаулады. Шуңа күрә беренче тапкыр 1946 елда үткәрелә. 1952 елдан бирле ел саен май аенда үткәрелә.

Фестивальдә бүләкләү берничә бәйге буенча бара:
 Төп бәйге программасы
 «Махсус караш» программасы
 Кыскаметражлы фильмнар программасы
 Синефондасьон

Татар фильмнарының фестивальдә әлегә катнашканы юк.

 1959 елда «Туган йорт» (Отчий дом) фильмы (реж. Лев Кулиджанов, баш рольдә Людмила Марченко) Канн фестивалендә катнашты.

Искәрмәләр 

Канн фестивале
Кече Кайбыч

Кече Кайбыч (Кеçе Qaybıç, рус. Малые Кайбицы) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Ябалак, Бəрлебашы, Морза Бəрлебашы авыллары белән бергә Ябалак авылы җирлегенә керә.

География 
Казаннан 100, Олы Кайбычтан 3, Колангы тимер юл станциясеннән 23 чакрымда урнашкан. Авыл аша Бәрле елгасы ага.

Тарих 
Авыл бик борынгы булып санала, авылда федераль әһәмияттәге археология һәйкәле булган борынгы татар зираты урнашкан.

Риваятьләр буенча авылга Хəйбуч дигəн кеше тарафыннан нигез салына. Нәкъ бу авылдан чыккан кешеләр Кайбыч районы Олы Кайбыч һәм Буа районы Кайбыч авылларына нигез салалар.

Халык саны 

Авылда татарлар (100%) яши.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Кәрибулла Миңнуллин
 Мотыйгулла Төхфәтуллин

Социаль өлкә 
 Кайбыч башлангыч белем бирү мәктәбе
 Авыл мәдәният йорты
 Китапханә
 Кече Кайбыч мәчете

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Как живете, Малые Кайбицы?

Кайбыч районы татар авыллары
Әд-дин вәл-әдәп

«Әд-дин вәл-әдәп» журналы («Дин вә әдәп») — Казанда 1906-1908 һәм 1913-1917 елларда чыккан татар дини-әхлакый, гыйльми-әдәби һәм сәяси журналы.

Тарих 
Беренче саны 1906 елда нәшер ителә. Аннары ул 1908 елда туктала, соңрак эше 1913 елда тагын башлана һәм 1917 елгача дәвам ителә. Барлыгы 129 саны чыга. Журнал күләме 32 битле була, ул атнага өч тапкыр чыгып килә.

Журналның нашире һәм баш мөхәрире Галимҗан Баруди була, ул Казанда «Милләт» типографиясендә басыла.

Моны да карагыз 
 Хилйә

Чыганак

Татарча журналлар
Ә
Ә
Русия империясе журналлары
Әл-галәми әл-Ислами

«Әл-галәми әл-Ислами» газетасы («Ислам дөньясы») — Уфада 1906-1907 елларда чыккан татар дини-фәлсәфи һәм әдәби-иҗтимагый газетасы.

Тарих 
Беренче саны 1906 елның 20 маенда басыла. Аның эше 8 ай дәвам итә һәм төрле сәбәпләр аркасында 42 саны чыккач, 1907 елның гыйнварында туктала. Рәсми яктан мөхәрире һәм нашире Шәехгаттар Абызгилдин булса да, чынлыкта газетаны Зыя Камали һәм Мөхәммәтсабир Хәсәни чыгара. 29 нчы саны чыккач, наширлек эше Галләм Мостафинга, ә мөхәрирлек Баһаветдин Максудига күчә.

Газетаның һәр саны Уфа губерна басмаханәсендә, 4 битле булып чыгып килә.

Чыганак 

Татарча гәҗитләр
Ә
Семилетка (Башкортстан)

Семилетка - Башкортстан Республикасының Дүртөйле районында урнашкан авыл. Семилетка авыл советының административ үзәге. Семилетка республиканың  төньяк-көнбатышында урнашкан. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 3 977 кешенең яшәве мәгълүм. Район үзәгенә чаклы (Дүртөйле шәһәре): 27 км.

Семилетка нефтьчеләр бистәсе буларак 1963 елда төзелә башлый. Дүртөйле районының нефть сәнәгате нәкъ шунда башланып киткән.

Халык 

Милли состав (2002): башкортлар — 53,0%, татарлар — 41,0%, руслар — 4,7%.

Галерея

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Село Семилетка 

Дүртөйле районы торак пунктлары
Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Канопус

Кано́пус (; Киль α, Киль альфасы, α Car) — күк йөзе көньяк ярымшарының Киль йолдызлыгындагы иң якты йолдызы. Күк йөзендә яктырыш буенча икенче йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы −0,72m тәшкил итә.

Хасиятләр 
Канопус — сарылы-аклы үтә зур йолдыз. Ул, «Гиппарх» астрометрия иярчене мәгълүматлары буенча, безнең Кояштан 310 яктылык елы ераклыкта урнаша. Аның массасы 8–9 Кояшныкына тигез, ә радиусы — Кояшныкыннан 65 тапкыр зуррак. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан якынча 14000 тапкыр артыграк.

Күзәтүләр шартлары 
Йолдызның көньяк авышы 53 градус диярлек тәшкил итә, шуңа күрә аны Төньяк ярымшарда тик төньяк киңлекнең 37 градусыннан көньяктарак күзәтергә була. Россиядә аны күрергә булмый, ә элек Советлар Берлеге территориясендә тик Төрекмәнстанның көньягында күреп алырга була.

Тарих һәм исемнәр 
Аның гарәп исеме Сөһәйл ( сөһәйл — «күренекле»).

Йолдызлар әлифба буенча
Киль йолдызлыгы
Инглиз-бур сугышлары

Инглиз-бур сугышлары — 1880—1902 елларда Көньяк Африкада Британ империясе җирле дәүләтләр арасында булган кораллы низаг. Ике сугыштан тора:
 Беренче инглиз-бур сугышы (1880—1881)
 Икенче инглиз-бур сугышы (1899—1902)

 
Бөекбритания колониаль сугышлары
Әхбар (газета)

«Әхбар» газетасы («Хәбәрләр») – 1907-1908 елларда Казанда чыккан татар сәяси, әдәби, иҗтимагый, икътисади һәм дини газетасы.

Тарих 
Газетаның беренче саны 1907 елның 10 декабрендә Казанда чыга. Ул төрле мәдәни, әдәби, сәяси ниятләр белән башланса да, озак вакытка сузылмый, 85 нче саны басылгач, 1908 елның 30 июлендә туктала.  Газета атнага 2-3 тапкыр чыга,  нашире һәм мөхәрире башта Харис Фәйзи-Чистапули була, соңгы вакытта мөхәрирлек Борһан Шәрәфкә күчә.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
Ә
Роза Люксембург

Роза Люксембург (, , чын исеме Rosalia Luxenburg – Розалия Люксенбург, 1871 елның 5 марты, Замосць, Польша Патшалыгы, Россия империясе – 1919 елның 15 гыйнвары, Берлин) – алман һәм Европа инкыйлаби сул социал-демократиясенең иң билгеле эшлеклеләренең берсе,  марксизм теоретигы, фәлсәфәче, икътисадчы һәм публицист. Хәрбиләргә каршы Спартак берлеге һәм Алмания Коммунистик фиркасенә нигез салучыларның берсе.

Биография

Сурәтләр

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Фонд Розы Люксембург в России  
 Архив Р. Люксембург 
 Какой она была — пламенная революционерка Роза Люксембург? 
 Роза Люксембург

Моны да карагыз 

Әлифба буенча шәхесләр
Алмания коммунистик фиркасы әгъзалары
Алмания бәйсез социал-демократик фиркасы әгъзалары
Марксистлар
Сул коммунистлар
Алмания коммунистлары
Алмания социал-демократик фиркасы әъзалары
Польша инкыйлабчылары
Литва революционерлары
Алмания инкыйлабчылары
Һәлак ителгән сәясәтчеләр
Сәяси һәлак итүләр корбаннары
Маркадагы шәхесләр
Феминизм
Бәянелхак

«Бәянелхак» газетасы   – Казанда 1906-1914 елларда чыккан татар сәяси, икътисади һәм әдәби газетасы.

Тарих 
Беренче саны 1906 елда чыга. Аның иң беренче мөхәрире Әхмәтҗан Сәйдәшев була, ул 1912 елда вафат булгач, аның вазифасында улы  Мөхәммәтҗан кала. Күпмедер вакытта мөхәрирлек эшен Шәехгаттар Иманаев та алып бара.  Газета беренче бөтендөнья сугышы вакытында, 1914 елда 1307 нче саны чыккач  ябыла.

«Бәянелхак» аерым бер сәяси юнәлеш буенча эшләмәгән, шуңа да анда еш кына төрле капма-каршы фикерле мәкаләләр басылган. Өстәвенә, кайбер саннарында аның ярты өлешен сәүдә игъланнары, ягъни риклам алып торган.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
Б
Анжелика Варум

Анжели́ка Вару́м (чын исеме Мари́я Ю́рий кызы Вару́м; 26 май 1969 ел, Илбау) — Россия эстрада җырчысы, актрисасы.

Гаилә 
 Әтисе — Юрий Варум (туг. 8 октябрь 1949, Гомель (Беларус)) композитор, аранжировщик
 Абыйсы — Михаил Варум
 Әнисе — Галина Шаповалова, театр режиссеры
 Ире — Леонид Агутин
 Кызы — Елизавета Агутина — (туг. 9 февраль, 1999 ел)

Дискография 
 1991 — Гуд бай, мой мальчик
 1993 — Ля-ля-фа
 1995 — Избранное
 1995 — Осенний джаз
 1996 — В двух минутах от любви
 1996 — Зимняя вишня
 1998 — Только она…
 2000 — Служебный роман
 2002 — Стоп, Любопытство!
 2007 — Музыка
 2009 — Если он уйдет

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 рәсми сайт
Илфак Смаков

Илфак Смаков — башкорт эстрадасының күренекле җырчысы. Башкортстанның (1978) һәм Россиянең (1989) атказанган артисты, Башкортстанның халык артисты (1985).

Илфак Смаков Чакмагыш районының Рапат исемле татар авылында туып үскән.

Уку еллары 
Мәктәпнең тугызынчы сыйныфында укыганда, Уфада сәләтле укучыларның республика олимпиадасында беренче зур уңышка ирешә. Башкорт халык җыры “Азамат”ны һәм Әкрам Даутовның “Әниемә хат”ын искиткеч осталык белән башкарып, бәйгедән лауреат исеме белән кайта.
Уфа сәнгать училищесында, мөгаллимә Миләүшә Мортазинның сыйныфында укый. Училищеда белем алганда, төрле дәрәҗәле иҗат бәйгеләрендә катнаша. Дүртенче курста укыганда Мәскәүдә, эстрада артистлары Бөтенроссия ярышында дипломант исеме ала.

Иҗат 
Илфак Смаков 1963 елдан башлап, гомеренең азагына кадәр Башкортстан дәүләт филармониясендә хезмәт итте. Илфак Смаковның концерт репертуарында Башкортстан композиторларының вокаль әсәрләре һәм татар, башкорт халык җырлар өстенлек итә. 
Татар белән башкортлар яшәгән төбәкләрне үз концерт программасы белән урап чыга. Илфак Смаков башкаруындагы 
“Җиз кыңгырау моңнары”, 
“Зимфирәкәй”, 
“Син кайтмадың”, 
“Җил, җирәнем”,
“Гүзәл Өфем — баш калам”,
Шайморатов генерал
“Былбылым”, 
“Туган илем”, 
“Синдер ул дип уйладым”, 
“Дусларыңны онытма!”, 
“Әкълимә”, 
“Әйткән идең”, 
“Ак пароход”, 
“Өфе юкәләре” (Рим Хәсәнов музыкасы), 
“Сиңа тагын мин бер киләм әле” (Наҗар Нәҗми шигыре, Рим Хәсәнов музыкасы)

кебек дистәләрчә популяр җырлары татар һәм башкорт җыр сәнгатенең алтын фондына кереп калды.

Шулай ук карагыз 

 “Илфак Смаков — гасыр җырчысы”
 Илфак Смаковның җиз кыңгырау моңнары

Искәрмәләр

Дәрәҗәле исемнәре һәм дәүләт бүләкләре 
  РСФСР халык артисты (1989) һәм БАССР халык артисты (1978).

Сылтамалар
Еҙ kыңғырау моңдары

Татар җырчылары
Рим Хәсәнов җырларын башкаручылар
РСФСР атказанган артистлары
Башкортстанның халык артистлары
Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Баритоннар
Әсән (Дүртөйле районы)

Әсән () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1479 кешенең яшәве мәгълүм. Күәш елгасы өстенә урнашкан.

Тарихи мәгълүмат 
Беренче мәртәбә Әсәнлеләрнең җиргә хокук турындагы материалларда искә алына. Анда язылганча, типтәрләр Җәлдәк вулысы җирләренә Ɵфə төбәк кәнсәләриясе тарафыннан урнаштырылган.

Әсән мәдрәсәсе 

XX гасыр башында авыл ике мәхәлләгә бүленгән. Берсе кадими, икенчесе — җәдиди була. Җәдит ягындагы икенче мәхәллә мәчетендә имам булып Шәехзадә Бабичның атасы Мөхәммәтзакир хәзрәт тора. Мәчет янында гына ике катлы мәдрәсә, тулай торак, ашханә, келәтләр. Мәчетне дә, мәдрәсәне дә Дүртөйле төбәгендә иң бай һәм укымышлы кешеләрнең берсе булган Сәхипзадә Мәкъсүтов салдырган. IV Дәүләт думасына депутат булып сайланган алдынгы карашлы бай Әсәндәге мәдрәсәне тирә-як төбәкнең мәдәният, мәгърифәт үзәгенә әверелдерә. Хуҗасы исеме белән, «Мәдрәсәи Максуди» дип йөртелгән уку йортында яңача предметлар укытыла; мөгаллимнәр арасында Ɵфəдан, Казаннан, Eкатиpинбуртан килгән зыялылар да була.

300ләп шәкерт укыган шушы мәдрәсәдә 1904—1906 еллар тирәсендә чып-чын татар ᴛияᴛыры барлыкка килә. Дәреслекләр, уку әсбаплары юнәтү, шәкертләрнең өс-башларын карап, тамакларын туйдыру белән генә чикләнмичә, Сәхипзадә Максудов үз мәдрәсәсендә ᴛияᴛыр почмагы да булдыра, сәхнә мәйданчыгы эшләтеп, аны затлы чаршау белән җиһазлап куя. Бабич бик тиз арада Әсәндәге татар ᴛияᴛырының җанына әверелә.

«Мәдрәсәи Максуди» шәкертләре Г.Камалның яңа чыккан пьесасы «Беренче ᴛияᴛыр»ны Дүртөйлегә барып куялар. Бу бистәдә «Икбал» дигән зур көтепханә эшли. спиктәкеᴫ шул көтепханә залларының берсендә куела. Шәехзадә Хәмзә бай ролен башкара.

Атаклы кешеләр 
 Шәехзадә Бабич (1895-1919) – шагыйрь
 Галимҗан Гыйльманов (1957) – шагыйрь

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәптә 2006 елга кадәр татарча гына укытылды, башкортлаштыру сәясәте сәбәпле рус теленә күчәргә мәҗбүр булганнар.

СПК колхоз "Әсән", ГУП "Әсән" кирпеч ɜавуᴛы (дивар материаллары, кирпеч)

Мәдәният 
Башкортстан җɵмһүрᴎятсының милли әдәбият музее филиалы - Шәехзадә Бабичның Йорт-музее бар.

"Сердәш" вокальный ансамбле - "Түгәрәк уен" татар фольклорының II Бөтенроссия фестиваленең Лауреаты (Төмән, 2009).

Демография 

2002 елның халык исәбен алу буенча авыл халкының 49%ы башкорт, татарлар 47%.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 12 км
 якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Ɵфə): 129 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан.

Дүртөйле районы торак пунктлары
Мәскәү (Башкортстан)

Мәскәү () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1879 кешенең яшәве мәгълүм. Зур Яүбәзе елгасына урнашкан. Авыл аша М7 «Идел» (Мәскәү – Уфа) юлы уза.

Тарихи мәгълүмат 
Революциягә кадәр волость үзәге була, мәчетләре генә дә бишәү була.

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәп, балалар бакчасы.
ААҖ «Баштрансгаз»ның Дүртөйле ЛПУсының компрессор  станциясе (КС-18А «Мәскәү»), "Пожтехника-МС", “Победа” агропредприятиесе

Билгеле кешеләр 
Галимханов, Князь Гали улы (1909-1991) Башкортстанның атказанган фән һәм техника әһеле

Демография 

2002 елның шикле халык исәбен алу вакытында авыл халкының күпчелеге (77%) башкорт итеп яздырылган.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 25 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 97 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Дүртөйле районы торак пунктлары
Архитектура

Архитекту́ра яки мигъмарият (,  — «баш, өлкән» һәм  — «төзүче, балта остасы» сүзләреннән) — кешеләрнең тормышына һәм эшчәнлегенә кирәкле биналарны, башка корылмаларны, заманча техник мөмкинлекләргә һәм җәмгыятьнең эстетик карашларына нигезләнеп, проектлаштыру һәм төзү осталыгы.

Биналарның һәм корылмаларның тышкы кыяфәте шулай ук архитектура дип атала. Шуның өстенә биналарны һәм корылмаларны җыйма рәвештә архитектура дип атыйлар.

Архитектура гыйлеме
Архитектураны өйрәнүче иҗтимагый, техник һәм махсус фәннәр комплексы. Төп тармаклары: архитектура, шәһәр төзелеше теориясе һәм тарихы, архитектура истәлекләрен реставрацияләү һәм реконструкцияләү, ландшафтлар архитектурасы, архитектура иҗаты методологиясе, архитектура тәнкыйте. Архитектура гыйлеменең фән буларак барлыкка килүен галимнәр Борынгы Рим архитекторы һәм инженеры Витрувийның «Архитектура турында ун китап» дигән трактаты (б.э.к. 1 йөз) белән бәйлиләр, анда шәһәр төзелеше, инженер-техник һәм бизәлеш мәсьәләләре бәян ителә. Архитектура гыйлеме үсешендә Л. Альбертиның «Биналар төзү турында» (1485), А. Палладионың «Архитектура турында дүрт китап» (1570), Д. Виньоланың «Архитектурада биш ордер кагыйдәсе» (1562) дигән трактатлары мөһим роль уйный. 18-19 йөзләрдә архитектура фәне үсеше нигездә архитектура (ордер) формалары теориясен эшләү, дөнья архитектурасы истәлекләрен ачу һәм өйрәнү юнәлешендә бара. Моңа күренекле француз һәм немец галимнәренең (И. Винкельман, Г. Шлиман, Ф. Майер, К. Шинкель, Виолле ле Дюк, О. Шуази һ.б.) археология һәм реставрация өлкәсендәге эшчәнлекләре сәбәп була. Нәтиҗәдә дөнья халыкларына Троя, Микен, Помпеи, Петра, Персепольдәге мәдәни истәлекләр белән танышу мөмкинлеге ачыла. Бу истәлекләрнең тарихын һәм архитектурасын тирәнтен өйрәнүгә, төрле төбәкләр һәм дәверләрнең архитектурасы арасындагы үзара йогынтыларны һәм багланышларны тикшерүгә этәргеч бирә. Бөтендөнья архитектурасы тарихын өйрәнүгә нигез салына. 20 йөздә тикшеренүләрне Л. Беневоло, З. Гидион, Г. Зитте, М. Майер, Н. Певзнер, М. Рагон һ.б. дәвам иттерә. Тикшеренүчеләр, архитектура һәм шәһәр төзелеше композицияләре мәсьәләләреннән тыш, ландшафтка бәйле, техноген, экологик һ.б. аспектларның теоретик проблемаларына да игътибар итәләр.

Шулай ук кара
 Архитектура стильләре

Искәрмәләр 

Архитектура
Көшел

Көшел () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлегенә керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 407 кешенең яшәве мәгълүм.

Көшел, Юкәле, Юнтирәк авылларының өчесенә 279 йорт бар, 622 кеше яши. Шул исәптән 7-16 яшькә кадәргеләр - 67, 7 яшькә кадәрге 50 бала бар. 35 яшькә кадәрге гаиләләр саны – 54 (2010).

Икътисад һәм социаль тармак 
“Көшел” авыл хуҗалыгы кооперативының үзәк утары.

2005 елда елга кадәр тулы булмаган мәктәп эшли. Өч авылдан 60 бала укый. Дүртөйле районының шул вакыттагы җитәкчесенең уйланмаган карары белән мәктәп ябылды.

Демография 

Рәсми сан алу буенча авылда 82% татар яши (тулы булмаган мәгълүмат).

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 8 км
 авыл бирлеге үзәгенә кадәр (Иванай): 6 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 125 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Дүртөйле районы торак пунктлары
Иванай

Иванай () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1584 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Җөбанай исеме белән 17 гасырның икенче яртысыннан билгеле. Биредә Җәлдәк волостеның башкортларына  хакын түләүче, этнографик фәнгә билгесез “бобыль”ләр кабиләсе яшәгән. Алар ак патшага асаба башкортларына “оброк” түләүнең михнәтләре турында яза (“елына 10 алтын”).

Атаклы кешеләр

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәп.   
ҖЧҖ Дүртөйле УНСМ, ЯАҖ «Дүртөйле КМП», ААҖ Дүртөйле ит комбинаты (хәләл продукция чыгаручы), ЯАҖ Дүртөйле сөт продуктлары комбинаты, Башнефтепродукт ягулык салу станциясе (№29)

Демография 

1959, 1970, 1989 еллар сан алу буенча авылда татарлар исәпкә алынган. 1979 елда исә башкортлар итеп яздырылганнар. 2002 елның халык исәбен алу вакытында татарлар 68% тәшкил итсә, башкортлар – 29%.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 3 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 122 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Дүртөйле районы торак пунктлары
Сомерсет Моэм

Уи́льям Со́мерсет Мо́эм ([] (; 1874 елның 25 гыйнвары, Париж — 1965 елның 16 декабре, Ницца) — күренекле инглиз язучысы, драматург. 1930 нчы елларның иң уңышлы прозаикларының берсе. Аның «Театр» («Theatre»), «Ай һәм тиен» (The Moon and Sixpence) кебек әсәрләре 20 гасыр инглиз әдәбиятына алдынгы урынны алып тора.

Тормыш юлы 
Язучы 1874 елның 25 гыйнварында Парижда, Бөекбританиянең Франциядә илчелеге юристы гаиләсендә дөньяга килә. Аның тууы ата-анасы тарафыннан махсус Бөекбритания илчелегендә оештырыла, чөнки көтелгән канун өлгесе буенча Франция җирендә туганнар автоматик рәвештә Франция ватандашлары булырга тиеш, ә бәлигъ булган Франция ватандашлары сугыш очрагында фронтка җиберелгәннәр.

Балачагында Моэм фәкать французча сөйләшә, инглиз телен 11 яшендә генә үзләштерә башлый. Шул вакытта ата-анасы вафат булу сәбәпле аны Кент графлыгында яшәгән туганнары янына җибәрәләр.

Укуын ул Кентерберидагы Король мәктәбендә башлый. Аннары ул Гейдельберг университетына керә, биредә ул әдәбият һәм фәлсәфә фәннәрен үзләштерә. 1892 елда Моэм медицина мәктәбенә кабул ителә. 1897 елда ул беренче әдәби әсәрен («Ламбетлы Лиза») яза.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Сомерсет Моэм МИ-5 белән хезмәттәшлек итә. Россиягә җибәрелә, Александр Керенский, Борис Савинков һәм башка сәясәт эшлеклеләре белән сөйләшүләр алып бара. Октябрь инкыйлабыннан соң Швеция аша туган иленә кайта.

1917 елның маенда АКШта ул Сири Велкомга өйләнә. Аннары язучы, драматург эшчәнлеген активлаштыра, төрле илләргә сәяхәт итә.

Уильям Сомерсет Моэм 1965 елның 16 декабрендә пневмония авыруыннан Ницце хастаханәсендә вафат була.

Сылтамалар 

 The British Library  

Бөекбритания язучылары
Инглиз язучылары
Язучы-табиблар
Әйлән би, сәйлән би

Әйлән би, сәйлән би— татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Элек күбрәк кызлар арасында уйналган. Җыр белән чакырып уртага чыгарылган кыз берәр эш эшләргә тиеш була. Җыры:

Әйлән би, сәйлән би,
Атаң сине бирәм, ди;
Бирсә бирсен үз кызын,
Җыйсын авыл картларын;
Котлап салсын малларын,
Әлләлисе, хөрмәлисе,
Кашы-күзе сөрмәлесе,
Бу дөньяда бик сирәк.
Ак кирәк, күк кирәк,
Кара кашлы, зифа буйлы
«Биби» атлы кыз кирәк!

Яки җырны бетергәндә:

Әйлән, бәйлән,
Уртасында бер сәйлән! —

дип, уртага бер кызны чыгаралар да, ул кул чабып үз тирәсендә әйләнә. Түгәрәктәгеләр биеп, куллары белән әйләнеп-бәйләнеп бетәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Мәкаль әйтеш

Мәкаль әйтеш — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар түгәрәкләнеп утыралар. Берәүнең кулында төйнәлгән кулъяулык була. Ул алар алдына чыгып баса да әйтә:

— Мин мәкаль әйтүче булам. Мәкальнең беренче яртысы минем телемдә, икенче яртысы шушы төендә. Хәзер мин сезгә бер мәкальнең яртысын әйтеп, бу яулыкны кайсыгызга булса да ыргытырмын да «бер, ике, өч...» дип алтыга хәтле санармын. Мин шулай санаганчы, яулык тигән кеше тиз генә шул мәкальнең икенче яртысын әйтеп өлгерергә тиеш. Әйтә алган кеше мәкаль төенен чишкән дип санала, әйтә алмаучыга җәза бирелә.

Шулай ди дә уен башлана. Әйтик, уртадагы бала: «Ни чәчсәң...» — дип яулыгын берәүгә ыргыта. Яулык тигәне аңа: «Шуны урырсың», — дип җавап бирә. Тагын моңа мисаллар:

Ыргытучы: Кем эшләми, ... 
Яулык тигәне: шул ашамый 
Ыргытучы: Какма кеше капкасын, ... 
Яулык тигәне: кагарлар үз капкаңны. 
Ыргытучы: Ачтан үлсәң дә, ... 
Яулык тигәне: ата-анаңны ташлама. 
Ыргытучы: Аптыраган үрдәк, ... 
Яулык тигәне: арты белән күлгә чумар. 
Ыргытучы: Ачы булсаң, тоздай бул, ... 
Яулык тигәне: татлы булсаң, балдай бул. 
Ыргытучы: Бер тиенлек куян, ... 
Яулык тигәне: ун тиенлек зыян. 
Ыргытучы: Берәү туеп сикерә, ... 
Яулык тигәне: берәү туңып сикерә. 
Ыргытучы: Аты олы, ... 
Яулык тигәне: кабыргасы коры. 
Ыргытучы: Ашаганда колагың селкенеп торсын, ... 
Яулык тигәне: эшләгәндә йөрәгең җилкенеп торсын һ. б.

Ыргытучы алты га хәтле санаганчы җавап таба алмаган кешегә җәза бирәләр. Яулыкны алган соңгы кеше, тагын берәр мәкальнең беренче яртысын әйтеп, яулыгын икенче кешегә ыргыта. Уен шулай дәвам иттерелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Шуннан соң ничек

Шуннан соң ничек?  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар түгәрәкләнеп утыралар. Берәү хикәят сөйли:

— Мин бер заман Һиндстанда сәяхәт итеп йөргәндә, бер юлбарыска очрадым. Юлбарыс кинәт... — дигәндә, хикәясен туктата да тиз генә берәр кеше алдына барып: 
— Шуннан соң ничек? — дип сорый.

Ул кеше хикәяне өзелгән җиреннән тиз генә ялгап алып китәргә тиеш. Сөйләп алып киткән кеше тагын хикәясен кинәт кенә бер җирендә өзә дә, берәр уйнаучы алдына тиз генә килеп басып:

— Шуннан соң ничек? — дип сорый.

Соралган кеше бернәрсә дә сөйли алмый тик торып калса, аңа җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Май чүлмәге (уен)

Май чүлмәге  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Җиде-сигез уенчы бергә түгәрәкләнеп утыралар. Аннан соң һәммәсе кулларын берсе өстенә берсе куеп бер күтәреп, бер төшереп торалар. Шул вакытта уйнаучылардан кулын иң өскә куелган кеше белән иң аска куелган кеше түбәндәгечә әйтешәләр:

— Исәнме, аппагым? 
— Саумы, былбылым! 
— Мондагы май чүлмәге кайда? 
— Салам астында. 
— Салам кайда? 
— Үгез ашаган. 
— Үгез кая? 
— Урманга киткән. 
— Урман кая? 
— Балта чапкан. 
— Балта кайда? 
— Иләкчедә. 
— Иләкче кайда? 
— Чиләкчедә. 
— Чиләкче кайда. 
— Тимерчедә. 
— Тимерче кайда? 
— Күмерчедә. 
— Күмерче кайда? 
— Күмерче күмер яндырганда үзе дә янып көл булган, күккә очкан да киткән.

Кулы аста булган кешенең соңгы сүзләреннән соң һәммә уенчылар «алма туп» дип кулларын тартып алалар һәм авызларын йомалар. Моннан соң уйнаучыларның берсе дә көлмәскә, сөйләшмәскә тиеш. Арадан берәү ялгыш көлеп җибәрсә я берәр сүз әйтсә, аңардан: «Күктән кем өе башына төштең?» дип сорыйлар. Ул авылдагы бер өйне атый. Соңыннан өйдә ата-ана-лары һәм балалары барысы ничә кеше булса, шуның санынча һәрбер уйнаучы чиратлап көлгән кешенең кулына чиртәләр. Аннан соң уенны тагын баштан уйныйлар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Ватык телефон

Ватык телефон  — балалар уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар бер рәткә тезелеп утыралар. Бер бала уенны алып баручы була.. Ул иң беренче утырган баланың колагына тиз генә бер сүз әйтә. Анысы үз чиратында янындагы иптәшенә һ. б. Шулай итеп бу сүз колактан колакка әйтелеп теземнең икенче башына барып җитә. Шуннан соң уенны алып баручы иң кырыйдагы сүз барып тукталган укучыдан: «Нинди сүз?» дип сорый. Тегесе әйтә. Әгәр сүз дөрес булып барып җитмәсә, ул рәт буенча сүзнең кемдә «бозылганлыгын» эзләп китә. Сүзне кем бозган, ул артка барып утыра һәм уен яңадан башлана. Әгәр сүз дөрес килеп җитсә, уенны алып баручы иң артка барып утыра. Аның алдындагы бала уенны алып баручы була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Киев

Киев ( - Кыйив) — Украинаның башкаласы, Киев өлкәсенең административ үзәге (аның эченә керми). Герой шәһәр. Шәһәр Днепр елгасында урнашкан. Мәйданы — 835,6 км², халкы — 2799,9 мең кеше (2011 елның 1 апреленә).

Тарих 

 864 елны Аскольд белән Дир Киевны басып алалар.
 10 гасырда Киев Русе дәүләте барлыкка килгән. 988 елда праваслау динен кабул иткән.
 1132-1134 елдан соң Киев Русе күп кенәзлекләргә таркалган. 1132 елда Полоцк, 1134 елда Новгород шәһәре Киев кенәзенең хакимиятен танырга туктаганнар, «разодралась вся земля русская» (Новгород кулъязмасы). Аерым рус кенәзлекләре үз кенәзе белән идарә ителгән, кайчакта рус кенәзлекләре арасында үзара сугышлар булганнар.
 1240 елда Бату хан Киев шәһәрен басып җимергән. Алтын Урда ханнары Владимир кенәзләренә ярлык бирә башлаган. Шулай итеп, Киев шәһәре башкала вазифасын югалткан.
 1941 елның 19 сентябрь — Икенче бөтендөнья сугышы барышында Киев алман гаскәрләре тарафыннан алына.

География 
Шәһәр Көнчыгыш-Европа тигезлегендә, Днепр елгасы өстендә урнаша. Шулай ук Днепр елгасының кушылдыклары: Десна, Дарница, Лыбедь, Горенка, Любка, һәм тагын якынча 20 елга һәм гөрләвек ага.

Климат 
 Уртача еллык температура — +8,4 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,5 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 74%

Административ бүленеш 

Киев 10 районына бүленә:
 Голосеево районы
 Дарница районы
 Днепр районы
 Десна районы
 Соломенка районы
 Святошино районы
 Оболонь районы
 Подол районы
 Печерск районы
 Шевченко районы

Киевта туганнар 
 Галина Сачек (Яруллина) (1915), балет артисты, татар композиторы Ф. Яруллинның хатыны.
 Нәҗип Хәмитов (1963), язучы, фәлсәфә фәннәре докторы, профессор.
 Николай Носов (1908-1976), рус совет балалар язучысы.
 Сергей Кузьмин (1955), вице-адмирал, РФ Каһарманы.
 Клара Новикова (1946), юмор остасы, РФ халык артисты.
 Лев Карпов (1879—1921), инкыйлабчы, химик-технолог, РСФСР химия сәнәгатенә нигез салучыларның берсе, Бондюг химия заводы директоры (1915-1918 елларда).
 Сергей Михнов (1860―1924), медицина фәннәре докторы (1889), ординар профессор (1905).
 Андрей Михнов (1983), һөнәри хоккейчы (һөҗүмче).
 Александр Аринин (1955), тарихчы һәм сәясәтче, тарих фәннәре кандидаты, сәяси фәннәр докторы, доцент.
 Лев Каминский (1889―1962), медицина фәннәре докторы (1940), профессор (1941), медицина хезмәте полковнигы (1943).

Галерея

Моны да карагыз 
 Киев метросы

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
 Бөек Киев кенәзләре

Украина шәһәрләре
Европа башкалалары
Борынгы рус шәһәрләре
Украина өлкә үзәкләре