alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Мэр

Мэр (фр. Maire — башлык) — торак пункт, гадәттә шәһәр администрациясе җитәкчесе.

Латин телендә «maior» сүзе «зур», «бөек» дигәнне аңлата. 

Вазифалар
Уганда

Уганда — Көнчыгыш Африкада урнашкан дәүләт.

Төньякта Судан, көнбатышта Конго Демократик Җөмһүрияте, көньякта Руанда һәм Танзания белән, көнчыгышта исә Кения белән чиктәш. Илнең көньяк-көнчыгышында Виктория күле урнаша.

Диннәр 
Угандада: 
 христианнар 84,4 % (католиклар 39,3 %, англикан чиркәве вәкилләре 32 %, башка христианнар 13 %), 
 мөселманнар 13,7 % (күпчелек сөнниләр, шигыйлар 7 %, әхмәдияләр 4 %).
2015 елда Угандада 355 497 (0,93 %) һинд дине тарафдары, 105 000 Бәһаи вәкиле, 3 000 яһүди  булган

Моны да карагыз 
 Угандада ислам
 Угандада Һинд дине

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Уганда
Кытайлар

Хань () яки кытайлар (чинлылар) — Җирдәге халыкларның иң күпсанлысы (барлык кешелекнең 19%). Кытай Халык Республикасының иң эре этник төркеме (якынча 92%).

Атаманың килеп чыгуы 
Халыкның хань атамасы Кытайны берләштергән Хань династиясенең атамасыннан килеп чыга.

Тарих

Сылтамалар 

Кытай халыклары
Китапханә

Китапханә — басма һәм язма истәлекләрне саклаган, аларны ачык куллану мөмкинлеге булган махсус бина. Хәзерге вакытта китапханәләрдә шулай ук электрон язмалар сакланырга мөмкин.

Китапханә төрләре 
Милли китапханәнең максаты булып шушы дәүләттә чыгарылган, аңа берәр бәйләнеше яки укучыларның ихтыяҗы булган барлык әдәбиятның саклануын һәм укучыларга аларны уку өчен уңай шартларны тәэмин итү тора. Милли китапханәләрдә мөһим булган басмаларның иң кимендә бер данәсен булдыру өчен нәшер итүчеләргә басманың бер данәсен бу китапханәләргә җибәрү шарт буларак куела. Россиядә ике милли китапханә бар — берсе Мәскәүдә (Россия дәүләт китапханәсе), икенчесе Санкт-Петербургда (Россия милли китапханәсе).

Өлкә китапханәләре милли китапханәләрнең филиаллары ролен уйныйлар. Мондый китапханәләрнең булуы үзәктән еракта урнашкан регионнар өчен аеруча әһәмиятле. Урал һәм Себер өлкә китапханәләренә шулай ук басмаларның бер данәсе зарури рәвештә җибәрелергә тиеш.

Шулай ук киң кулланылышта булган әдәбият белән тәэмин итүче китапханәләр, уку йортлары китапханәләре, сукырлар өчен һәм махсус әдәбият (ноталар, дәүләт стандартлары, рәсми документлар һ.б.) саклаучы китапханәләр һ.б. була.

Китапханәләр тарихы 
Беренче китапханәләр безнең эрага кадәр үк борынгы Көнчыгышта килеп чыга. Гадәттә беренче китапханә буларак б.э.к. 2500 елларда Вавилон шәһәре Ниппурда урнашкан балчык тактачыклар китапханәсе санала. Мисырда яңа патшалык чорында Рамзес II 20 000 папирусны бер урынга җыюга ирешә. Иң танылган борынгы чор китапханәсе — б.э.к. VII гасырда Әссүрия патшасының Ниневиядәге сараендагы чөй язулы балчык тактачыклар китапханәсе. Тактачыкларның төп өлеше хокукый мәгълүмат ташый.

Шулай ук заманында зур гыйлем үзәге булып б.э.к. III гасырда Александриядә патша Птолемей I тарафыннан төзелгән китапханә тора.

Дөньяда иң зур китапханәләр

Татар электрон китапханәләр 
 Татарстан Республикасының Милли электрон китапханәсе
 «Татарнамә» татар телен һәм мәдәниятен үстерү фонды оештырган Татар электрон китапханәсе 
 Белем.ру оешмасы оештырган Татар әдәбияты порталы
 Татарстан милли китапханәсе булдырган онлайн уку бүлмәсе 
 Татмедиа җитәкчелеге астында булдырылган Таткнигафонд  проекты
 Татарстан китап нәшрияты булдырган онлайн-китапханәсе
 Tatarile проекты чикләрендә эшләүче онлайн-китапханә 
 Казан (Идел буе) федераль университеты элекке татар филологиясе һәм тарихы факультеты галимнәренең фәнни эшләрен туплаган ресурс 
 Викиханә проектының татарча бүлеге

Искәрмәләр 

Китапханә эше
Татарстан китап нәшрияты

Татарстан китап нәшрияты (рус. Татарское книжное издательство) — татар нәшрияты, 1919 елда оештырылган.
Абдулла Алиш премиясе лауреаты (2006).

Галерея

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар-информ: “Әлегә “Таткнигафонд”та 1700 ләп электрон китап бушлай.”

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Татарстан китап нәшрияте аудиокитаплары
 

Әлифба буенча нәшриятлар 
Татар телле нәшриятлар
Казан оешмалары
Татарстан нәшриятлары
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Нарния елъязмалары: Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф (фильм, 2005)

«Нарния елъязмалары: Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф» () — Клайв Льюисның «Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф» китабы буенча төшерелгән фильм. Параллель дөнья турында фэнтези, керү өчен гади шкаф тора. Дәвамчысы — «Принц Каспиан».

Төшерү урыннары — Яңа Зеландия һәм Чехия.

Эчтәлеге 
Дүрт баланы (Питера, Эдмунда, Сьюзен һәм Люси) әти-әниләре бомба астында торучы Люфтваффедан (Лондон) колы яшьтәге профессор — гаиләге дусты утарына авылга җибәрәләр. Аның өендә үк балалар тылсымлы шкафка тап булалар, шул шкаф ярдәмендә алар әкияти ил Нарниягә юл алалар. Монда сөйләшә белүче хайваннар һәм фавннар, кәрләләр, дриадлар һәм башка 
фантастик җанварлар яши.

Катнашалар

Бүләкләр 
 «Оскар» — иң яхшы грим өчен

Сылтамалар 
 рәсми сәхифәсе
 Инглиз телендәге Нарния фильмнар сериясенең рәсми сәхифәсе
 www.narniafilm.ru
 Фильм өчен рецензия 
 Narnainews — «Нарния елъязмалары» турында хәбәрләр
 Анастасия Кривошанова «Нарния елъязмалары:Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф» (рецензия)
 Фэнтези 
 Фильмның төшерелүе 

АКШ фильмнары
Яңа Зеландия фильмнары
Нарния елъязмалары
Walt Disney
Гривна

Украина гривнасы (, IPA: //) — Украинаның акча берәмлеге.

1 гривна 100 тиенгә бүленә. ISO 4217 стандарты буенча акча берәмлеге коды — UAH, сан коды — 980.

Акча берәмлеге исеме әле Киев Русе заманыннан кулланыла. Хәзерге Украинада рәсми төстә 1996 елның 2 сентябрендә кабул ителде.

Сылтамалар 

Украина милли банкы 

Аурупа акча берәмлекләре
Украина икътисады
Skype

Skype ( «скайп» дип әйтелә) — бушлай,  ябык кодлы программа тәэминаты, Интернет белән  санак арасында шифрлы тавышны  (VoIP) куллану өчен хезмәт итә, шулай ук түләүле рәвештә гади телефоннарга шалтыратырга мөмкин.

Әлеге программа шулай ук конференц-шалтырату (25 кулланучыга кадәр), видеошалтырау, текстлы хатлар тапшыру һәм файллар җибәрү кебек үзенчәлекләре бар.

Skype программа тәэминаты төрле  операцион системаларга карата эшләнгән: Windows, Mac OS X, GNU/Linux, iOS, Windows Mobile, Google Android, PSP, Symbian.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сәхифәсе
 SkypeClub 
  Skype-ның  корпоратив киңлектә иминлеге 
 Skype - һәркем өчен 
 
 

Сетевые протоколы
Интернет-телефоннар
IP-телефония
EBay
Программа белән тәэмин ителеш

Freeware
Видеоконференция
Элемтә
Мәгълүмат технологияләре
Технология
Хью Джекман

Хью Джекман (ингл. Hugh Michael Jackman) — Австралиянең кино һәм телевидение актеры, продюсер.

Сылтамалар 
 

Австралия актерлары
Анатоль Франс

Анатоль Франс (; чын исеме Франсуа Анатоль Тибо, ; 1844 елның 16 апреле, Париж — 1924 елның 12 октябре, Сен-Сир-сюр-Луар) — француз язучысы, әдәби тәнкыйтьче, Нобель премиясе лауреаты.

Иезуит көллиятен көчкә тәмамлап, Анатоль Франс имтиханнарны берничә тапкыр тапшырырга мәҗбүр була. Аларны ул фәкать 20 яшендә генә тапшыра ала. 1866 елда ул тормышка үзе акча табырга мәтбүр була, библиограф булып эшли башлый. Шулай итеп ул әдәби тормыш белән таныша башлый.

1870—1871 елларда булган Франк-прусс сугышы вакытында Франс башта әрмедә хезмәт итә, ә аннары, демобилизациядән соң, язарга дәвам итә.

1875 елда «Le Temps» («Вакыт») газетасы аны тәнкыйди мәкаләләр сериясен язарга сорадылар. Шулай итеп, аның журналист карьерасы башланды.

1896 елда Франс Француз академиясе әгъзасы булып санала.

1921 елда ул әдәбият буенча Нобель премиясенә лаек була.

1922 елда аның иҗаты католик «Тыелган китаплар индексы»на кертелде.

Шулай ук карагыз 

Франция язучылары
Парижда туганнар
Франциядә вафатлар
Франсуз академиясе әгъзалары
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Гаджет

Гаджет ( — җайланма; шулай ук — девайс дип тә атала ала)Гаджет // Издательский словарь-справочник: [электрон. изд.] / А. Э. Мильчин. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: ОЛМА-Пресс, 2006. — стандартларга сыешмаган оригиналь техник җайланма.

Бүген кулга киешле яисә КПК, смартфоннарга тоташтырырлык дәрәҗәдә кечкенә булган теләсә нинди санлы җайланманы гаджет дип атарга мөмкин.

Гаджетларның барлыкка килүе һәм функцияләренең мөмкинлекләре киберпанкта теркәлгән.

Программалы тәэмин ителеш гаджетлары ул — өстәмә мәгълүмат бирә торган өстәмәләр: әйтик, һава торышы яисә валюта курсы белешмәсе, йә булмаса, Windows Vista-дагы «ян панель» мини-өстәмәләре.

Куллану өлкәсе 
Гаджетлар төрле өлкәләрдә таралган: спорт — фитнес-трекерлар, смарт-беләзекләр, спорт җайланмалары, шул исәптән «акыллы» кием; медицина: электрон пластырьлар.

Програм тәэминатында гаджет (виджет) — өстәмә мәгълүмат бирүче кечкенә программа, мәсәлән, һава торышы фаразы яки валюта курсы.

Сүзнең килеп чыгышы 
Иң җентекләнгән риваять буенча гаджет сүзенең килеп чыгуы  (атлама, камыт) hәм кечерәйтү формасындагы  сүзләре белән бәйле.

Ә иң беренче gâche сүзенең мәгънәсе «каптырма» иде hәм  (прәшкә, каптырма) сүзләренә төпләнә.

Искәрмәләр 

Техника
Санак
Gliese 581 g

Gliese 581 g яки Глизе 581 g — Gliese 581 йолдызы системасына кергән кимендә алты планетының берсе, экзопланета. Ул Җир шарыннан якынча 20 яктылык елы ераклыгында Үлчәүләр йолдызлар төркемендә урнаша. 

Gliese 581 g планетасында атмосфера һәм сыек су булырга мөмкин. Планета ландшафты ташлар һәм кыялардан тора дип санала. Радиусы Җир шарының 1,2 — 1,5 радиусын, массасы Җир шарының 3,1 — 4,3 массасын тәшкил итә дип санала. Уртача температура Цельсий шкаласы буенча -34 градустан алып +71 градуска кадәр исәпләнә.

Кайбер галимнәр буенча Gliese 581 g — Җир шарының кардәш планетасы, монда да тере организмнар яшәргә мөмкин.

Планетаны ачу 
Планетаны ачу турында 2010 елның 29 сентябрендә игълан ителде. Аны Калифорния университеты һәм Карнеги Институты галимнәре ачты. Планетаны ачкан галимнәр төркеме җитәкчесе, Стивен Вогт, рәсми булмаган рәвештә планетаны үз хатыны исеме белән Зармина дип атады.

Моны да карагыз 
 2010 елда ачылган планеталар исемлеге
 Gliese 581

Сылтамалар 
 Җирнең кардәш планетасында тере организмнар булырга мөмкин  

Үлчәүләр йолдызлар төркеме
Экзопланеталар
Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Кесә персональ компьютеры

Кесә шәхси санагы яки Кесә персональ компьютеры (КПК,  — «шәхси санау секретаре») — киң функциональ мөмкинлекле йөртергә уңайлы хисаплау җайланмасы.

Иң элек КПК электрон органайзер буларак кына кулланыла, әмма бүгенге көндә КПК телефон, навигатор һәм медиаплеер функцияләрен үти ала. Шуның өстенә, хәзерге КПК аша Интернетка да чыгып була.

КПК-ның мөмкин функцияләре 
 Укый алу:
 китапларны;
 белешмәләр тексларын: сүзлекләрне, энциклопедияләрне һ. б.;
 электрон почтаны, веб-битләрне, журналларны һ. б. төрле текст форматларындагы документларны.
 Навигатор
 Көндәлек һәм җәдвәл
 Төрле язмалар
 Тавыш уйнаткычы
 Диктофон
 Кулдан яза алу
 Текст җыю
 Сурәтләрне карый алу
 Видео карый алу
 Интернетка чыгу
 Уеннар
 График программалары
 Ерактан идарә итү
 Офис программалары
 Идарә барлавы
 Программалау
 Фотоаппарат, видеокамера
 Телефон функцияләре (шалтырату, SMS, MMS)

Смартфоннар һәм коммуникаторлар 

Смартфон — кесә персональ компьютеры белән чагыштырырлык күп функцияле кәрәзле телефон. Шулай ук кәрәзле телефон һәм КПК функционаллеген берләштерүче кайбер корылмаларга коммуникатор дигән термин кулланыла. Коммуниктор — кәрәзле телефон функциялары өстәлгән кесә персональ компьютеры. Смартфоннарның һәм коммуникаторларның гади кәрәзле телефоннардан аермасы — үсешле, чит программалаучылар өчен ачык, операцион система (гади кәрәзле телефонның операцион системасы чит программалаучылар өчен ябык). Гади кәрәзле телефон белән чагыштыргагда, өстәмә кушымталар урнаштыруы смартфоннарның һәм коммуникатроларның функционаллеген шактый якшырта.

Сылтамалар 
 История карманных компьютеров 
 КПК: исторический экскурс iXBT
 Карманные компьютеры. Расцвет и закат электронных помощников 3DNews
 Эволюция КПК — от рассвета до заката — «Мир ПК» журналы, 10.01.2007.
 FAQ по КПК на платформах Pocket PC и Windows Mobile 2003 

Техника
Санак
Йеллоустоун милли паркы

Йеллоустоун милли паркы () — халыкара тыюлык, ЮНЕСКО Дөнья мирасы объекты. Дөньядагы беренче милли парк (нигезе 1872 елның 1 мартында салынган). Парк күпсанлы гейзерлары һәм башка геотермик объектлары, шулай ук табигате, матур ландшафтлары белән билгеле. 

Парк АКШның Вайоминг, Монтана һәм Айдахо штатларында урнашкан. Мәйданы - 8 987 км².

Милли парклар
Гейзер

Ге́йзер ( — ургылып агу сүзеннән) — вакыты белән кайнар су һәм пар фонтаны ата торган чыганак. Бу күренеш гидротермаль шартлау дип атала. Гейзерлар вулканизмның күрсәткече булып тора.

Күренекле гейзерлар 
Камчаткада эре гейзерлар 1942 елда Гейзерлар үзәнлегендә, Кихпиныч вулканы янында табыла. Камчаткада 2007 елның 3 июнендә сил ташкыны төшкәнгә кадәр 20гә якыны эре булган (иң зурысы - Великан гейзеры) 100гә якын гейзер була. 

Исландиядә якынча 30 гейзер бар. Шулар арасында дөньядагы иң актив гейзерларның берсе - Строккур. Ул 5-10 минут саен пар белән су катнашмасын атып чыгара. 

Йеллоустоун милли паркы гейзерлары (саннары якынча 200) арасында иң зурлары - Гигант һәм Карт Хезмәтче. Беренчесе пар һәм су катнашмасын 40 метр биеклеккә 3 көнлек период белән атып чыгара, икенчесе - һәр 53-70 минут саен 42 метрга.

Гейзерлар шулай ук Яңа Зеландиядә бар. Алар арасында Ваймангу - дөньядагы иң зурысы һәм куәтлесе.

Гейзерлар
Магма

Магма ( — измә, куертма) - Җир кабыгы астындагы нигездә эрегән ташлардан торучы куертма. Температурасы бик югары була (гадәттә 700 - 1300°С). Шулай ук башка җирсыман планеталарда да магма булырга мөмкин. Агып чыгучы магма лава дип атала.

Магманың химик составы

Магманың төрләре

Базальт магмасы

Гранит магмасы

Шулай ук карагыз 
 Лава

Геология
Магматизм
Җирсыман планеталар

Җирсыман планеталар (җир төркеме планеталары) — Кояш системасындагы эре булмаган планеталар. Аларны зур булмаган масса, югары тыгызлык һәм каты кабык булуы аерып тора. Җир төркеменә Меркурий, Чулпан, Җир һәм Марс керә. Төзелеш һәм эчтәлек буенча аларга кайбер ташлы астероидлар якын, мәсәлән, Веста.

Җир төркеме планеталары, газлы планеталар һәм таш-боз кәрлә планеталарыннан, Койпер поясы һәм Оорт болыты объектларыннан аермалы буларак, силикатлардан һәм металлдагы тимердан гыйбарәт була. Төркемнең иң зур планета Җир масса буенча газлы зур планеталардан иң кечкенәсе Урандан 14,5 тапкыр кимрәк һәм Койпер поясындагы иң авыр объекттан (Плутоннан) 458 тапкыр зуррак.

Җир төркеме планеталары эчтәлегенә әче тудыргыч, кремний, тимер, магний, әлүмин һ.б. авыр элементлар керә.

Җир төркеме барлык планеталары түбәндәге төзелеш ия булалар:
 үзәктә никел катышмасы белән тимер төш;
 силикатлы мантия;
 кабык.

Төркемнең ике планетада (Җир һәм Марс) иярченнәр бар һәм зур планеталардан аермалы буларак һичбердә боҗралар юк.

Шулай ук карагыз 

 Зур планеталар
 Кәрлә планеталар
 Экзопланеталар
 Җирдән авыррак планеталар

Кояш системасы
Смартфон

Смартфо́н ( — акыллы телефон) — кесә персональ компьютеры белән чагыштырырлык күп функцияле кәрәзле телефон.Шулай ук кәрәзле телефон һәм КПК функционаллеген берләштерүче кайбер корылмаларга коммуникатор дигән термин кулланыла.

Коммуникáтор - кәрәзле телефон функциялары өстәлгән кесә персональ компьютеры.Смартфоннарның һәм коммуникаторларның гади кәрәзле телефоннардан аермасы - үсешле, чит программалаучылар өчен ачык, операцион система (гади кәрәзле телефонның операцион системасы чит программалаучылар өчен ябык). Гади кәрәзле телефон белән чагыштыргагда, өстәмә кушымталар урнаштыруы смартфоннарның һәм коммуникатроларның функционаллеген шактый якшырта.

Операцион системалар 

Хәзерге заманда смартфоннарга көйләнеп ясалган операцион системалары бик күп.

Иң таралганы Android OS операцион системасы булып тора. Шуннан тыш, OS Symbian, Blackberry OS, iOS hәм Windows Mobile  операцион системаларын еш очратып була. Калган операцион системаларына смартфон кулланучыларның 1% гына туры килə.

Хазерге вакытта Windows Mobile смартфоннарга көйлəнми. Аның урынына Microsoft корпорациясе Windows Phone операцион системасын дөньяга яратты.

Смартфоннарның төп җитештерүчеләре 

 Acer
 Agenda
 Apple
 ASUSTeK
 Audiovox
 Casio
 D.O.Tel
 DELL
 Diamond
 Dopod
 E-TEN
 Fujitsu-Siemens
 Garmin

 Gateway (англ. Gateway, Inc.)
 GIGABYTE
 Glofiish
 Gspda
 Handera
 HP
 HTC
 i-Mate
 Lenovo
 LUXian
 Meizu
 Mitac
 Motorola

 NEC
 Nokia
 O2
 ORSiO
 Palm
 Palmax
 Panasonic
 Pharos
 Philips
 Psion
 RoverComputers
 Samsung
 Sharp

 Socket Mobile
 Sony Ericsson
 Sony
 Symbol
 T-Mobile
 Toshiba
 Treo
 Typhoon
 Viewsonic
 Vodafone
 Voxtel
 Xircom

Телекоммуникация
Санак
Коул Портер

Коул Портер (Cole Albert Porter) — АКШ композиторы, Tin Pan Alley авторларының берсе. Kiss Me, Kate (1948), Fifty Million Frenchmen, DuBarry Was a Lady, Anything Goes музыкаль комедияләре белән танылды.

АКШ композиторлары
Мюзикллар композиторлары
«Грэмми» премиясе лауреатлары
Михаил Горбачёв

Михаил Сергей улы Горбачёв () — ССРБ һәм Россия сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты, «үзгәртеп кору» («перестройка») сәясәтен башлаучы.

Тәрҗемәи хәл 

Мәскәү дәүләт университетын (1955), Ставрополь авыл хуҗалыгы инстиутын (1967) тәмамланган. 1955 елдан комсомол, 1963 елдан — партия эшендә.

1966 елдан башлап КПСС-ның Ставрополь шәһәр комитетының беренче сәркатибе, 1968 елдан Ставрополь шәһәр комитетының икенче, соңрак беренче сәркатибе. 1975 елдан КПСС ҮК сәркатибе, 1985 елдан — Генераль сәркатибе; 1988 елдан ССРБ Югары Шурасы Президиумы рәисе, 1989-1990 елдларда ССРБ Югары Шурасы рәисе.

1992 елның гыйнварыннан Халыкара иҗтмагый-икътисади һәм политологик тикшеренүләр вакыфы («Горбачёв-Фонд») белән җитәкчелек итә.

Бүләкләр 
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (1990), Ленин (1971, 1973, 1981), Октябрь инкыйлабы (1978). Хезмәт Кызыл Байрагы (1949), Хөрмәт билгесе (1966), Изге Андерй Первозванный (2011), Хөрмәт (2001) орденнары белән бүләкләнгән.

Шулай ук карагыз 

ССРБ җитәкчеләре
Россия сәясәтчеләре
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
XX гасыр сәясәтчеләре
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
СБКФ ҮК әгъзалары
СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Парламентлар спикерлары
Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Россия Федерациясе) кавалерлары
Наполеон сугышлары

Наполеон сугышлары — әлеге төшенчә астында гадәттә Наполеон I тарафыннан Европа илләре белән үткәрелгән сугышларны атыйлар (1800—1815). Ләкин монда шулай ук итальян компаниясен, Мисыр экспедициясен кертәләр.

18 брюмер перевороты нәтиҗәсендә Франциядә хөкүмәткә Наполеон I килде.
 1 февраль 1793 ел — Франция Англия һәм Нидерландларга сугыш игълан итә.
 1815 елның 30 мартында — Парижга Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә. Наполеон сугышы тәмам.

Сугышның ахырында, антинаполеон коалициясе җиңде һәм Наполеон I сөргендә, Изге Елена утравында вафат булды.

Шулай ук карагыз 
 1812 елгы Ватан сугышы

 
XIX гасыр сугышлары
Ябырылулар
Киберпанк

Киберпанк () — фәнни фантастика жанры. Компьютер чорындагы технологик прогресс фонында кеше культурасының түбән төшүенә игътибар итә. Термин инглизчә cybernetics «кибернетика» һәм punk «панк» сүзләренең катнашмасы булып тора. Бу терминны беренче тапкыр Брюс Бетке 1983 елдагы хикәясе өчен атама буларак куллана. «Киберпанк» жанрындагы әсәрләр киләчәкнең антиутопия дөньясын тасвирлый. Мондый дөньяда үсеш алган мәгълүмат технологияләре, кибернетика, виртуаль чынбарлык, киборгизация һәм ясалма интеллект җәмгыятьне чикләнмәгән һәм көйләнмәгән дәүләт контроле белән бергә кушыла, яки киресенчә, алар түбән төшү, коррупция, дәүләт институтларының таркалуы, клептократия, гигант транснациональ корпорацияләр һәм мафия доминациясе, социаль тигезсезлек, фәкыйрьлек яки җәмгыятьнең социаль төзелешендә радикаль үзгәрешләр өстенлеге белән бергә кушыла. Киберпанк жанрындагы әсәрләр еш кына кеше акылының һәм җәмгыятенең асылы, кеше һәм машина, чынбарлык һәм виртуальлек арасындагы чикләр мәсьәләләрен күтәрә.

Төп авторлар һәм әсәрләр   

 Уильям Гибсон - Нейромант hәм Хром Яндыру
 Брюс Стерлинг - Mirrorshades антология редакторы
 Нил Стивенсон - Карлы hәлакәт (1992)
 Пэт Кэдигэн - Mindplaers
 Руди Рюкер - Ware тетрологиясы
 Джон Ширли - Heatseeker

Киберпанк нәфис фильмнарда 

 Робокоп (, 1987)
 Бишенче элемент (, , 1997)
 Матрица (, 1999)
 Аватар (, 2004)

 Ясалма зиhен (, , 2001)
 Аерым фикер (, , 2002)
 Җимерүче(,, 1993)
 6-нчы көн (, , 2000)
 Барысын да искә төшерү (, , 1990)

Киберпанк жанрындагы аниме 

 Akira (1988)
 Serial Experiments Lain (1998)
 Megazone 23 (1985—1989)
 Neo Tokyo (1987)
 Cowboy Bebop (1998)

Киберпанк музыкада 

 Agonoize
 Angelspit
 Aphex Twin
 Assemblage 23
 Atari Teenage Riot
 Autechre
 Ayria
 Billy Idol
 Clock DVA
 Dope Stars Inc.
 Front Line Assembly
 Funker Vogt
 Haujobb
 Implant
 KMFDM
 mind.in.a.box
 Neikka RPM
 Orgy
 Skinny Puppy
 Sybreed
 Tactical Sekt
 The Retrosic
 Welle:Erdball
 Zeromancer
 Unreal (төркем)
 Bog~morok

Искәрмәләр 
Фантастика
Һава торышы

Һава торышы - теләсә нинди урыннын хәзерге вакыттагы атмосфера халәте.

«Һава торышы» төшенчәсе атмосфераның агымдагы халәтенә карый, ә «климат» - атмосфераның озын вакыт дәвамында булган барлык үзгәрешләргә нигезләнеп уртача нәтиҗә иншалый.

hава торышы үзгәрүе тропосферада (атмосфераның аскы өлеше) үтә.

Һава торышы күренешләре 

 җил
 болыт
 явым-төшем
 яңгыр
 кар
 боз h.б.
 томан
 давыл
 буран
 өермә
 гарасат

Атмосфера
Тим Бертон

Ти́моти Уи́льям Бертон (), яки ешрак кулланылган исеме Тим Бертон () — АКШ кинорежиссёры, мультипликатор һәм язучы, күренекле эксцентрик һәм эстет. Күбесенчә кара юмор һәм макабр элементларына нигезләнгән заманча фильмнар остасы булып танылды. Рәссам Дэниэла Бертонның абыйсы.

Тормыш юлы 
Тимоти Уильям Бертон Билл һәм Джин Бертон гаиләсендә беренче бала булды. Аның гаиләсе зур булмаган Cats Plus һәдияләр кибетен тотты. Бертонның балачак йорты хәзер дә сакланган. Соңрак Тим Бертон туган шәһәрен ничек күргәнен «Эдвард — кайчы-куллар» фильмында сурәтләде.

1976 елда, мәктәпне тәмамлагач, ул Калифорния сәнгать институтына кабул ителә. Шушы вакытта инде кыскаметражлы фильмнар белән мавыга.

1979 елдан Тим Бертон Дисней студиясендә аниматор булып эшли башлый. Берничә тапкыр эшләт куып чыгарылган һәм кире кабул ителгән иде. Аның беренче җитди эше — 1978 елгы «Балдаклар Хөкемдары» мультфильмына төс бирү иде. Соңрак ул дуслары белән беренче фильмын төшерә.

Сылтамалар 
 

Әлифба буенча кинорежиссёрлар
АКШ кинорежиссёрлары
АКШ кинопродюсерлары
Өмми Камал

Өмми Камал (чын исеме Исмәгыйль) — урта гасыр кумык шагыйре. Бер шигырендә ул үзен «татар фәкыйре» дип атый.

Биографиясе 

Шагыйрь урта гасырларда хәзерге Дагстанның Бавтугай авылы кырында урнашкан булган Коюнкала (Гуенкала) дигән комык шәһәрендә туган. Башлангыч белемен туган ягында ала, шуннан соң Госман империясендә урнашканчы төрле илләр буйлап cәяхәт иткән (Кырым, Идел буе, Ширван), анда кадиаскер  булып хезмәт иткән.

Әсәрләреннән күренгәнчә, әдип бер генә урында яшәмәгән. Галимнәр аның Идел-Җаек буйларында, Кырымда һәм Кече Азиядә гомер кичерүен искәртәләр.

Гомеренең ахырын Төркиядә уздыра, 1475 елда вафат була һәм Болгар (Төркия) шәһәрендә җирләнә, анда әле дә кабер-мавзолей урнашкан була.

Иҗаты 
Өмми Камал төрки суфи шигърият һәм фәлсәфә тарихында якты эз калдырган.

Өмми Кәмалның әсәрләре татар укучылары арасында элек-электән гаять киң таралган. Кулъязмалары Идел-йортның төрле төбәкләрендә  хәзер дә табылып тора. 

Өмми Камалның кулъязма әсәрләре Казан, Уфа, Махачкала, Санкт-Петербург, Истанбул китапханәдәрендә саклана. Аның кайбер әсәрләре революциягә кадәр үк Казанда һәм Төркиядә басылган шигъри җыентыкларга кергән.

Әсәрләр җыентыгы XIX гасырда ук Казанда берничә мәртәбә нәшер ителә.  «Өмми Камал китабы» беренче мәртәбә 1884 елны Казанда – Г.Мостафин тарафыннан, 1898 елны – Кәримевләр, 1899 елны Мөхәммәтгали Кадыйров тарафыннан басып таратыла. Анда авторның 140 шигыре урнаштырылган. Аларның гомуми күләме 3255 строфадан гыйбарәт (күпчелеге — икеюллыклар, ягъни бәетләр;  берничә шигырь дүртьюллыклар рәвешендә язылган). Җыентыктагы шигырьләрнең күпчелеге форма (шәкел) ягыннан газәл жанрында. Өмми Кәмал әсәрләренең бер өлешен мөнәҗәтләр, мәдхия-мәрсияләр тәшкил итә. Шагыйрь әсәрләренең барысы өчен дә диярлек тәхәллүс куллану хас. 

Өмми Камал әсәрләрендә аңа хас булган дөнья күзаллавы, аның чынбарлыкка мөнәсәбәте һәм шул чорны бәяләве күзәтелә. Язмыш үзенең туган җиреннән аерылган, шагыйрь гомеренең соңгы елларына кадәр өенә кайтырга хыялланган. Шагыйрь "Гьашыкъ эллерине ким гетер" исемле шигырендә шул рухи әрнүне белдерә.

Төп басма китаплары 

 Өмми Камал китабы. – Казан (?), 1884.
 Өмми Камал китабы. – Казан (?), 1898.
 Өмми Камал китабы. – Казан (?), 1899.

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Әдәбият 

 Миңнегулов Х. Казан ханлыгы чоры язма мәдәнияте // Мирас. – 1993. – № 11. – 33–35 б.; № 12. – 27–34 б.

Сылтамалар 
 Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек.

 Әдипләр. Камал Өмми. 

 Татарча программалар. Өмми Камал.

Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгы
Сәйф Сараи

Сәйф Сарай (Сәйф Сараи,1321-1396 еллар аралыгында) — танылган Алтын Урда чоры татар әдибе. "Гөлестан бит-төрки" һәм "Ядкәр-намә" авторы.

Биография
Урта Иделдә урнашкан Камышлы шәһәрендә 1321 туган.
Сарай әль-Джадид шәһәрендә укыган һәм шагыйрь буларак формалашкан.
1380-нче елларда Мисырга күченгән һәм Солтан сараенын канцеляриясендә эшләгән

Хезмәт

Иҗатында фольклор һәм борынгы төрки рухи казанышлары, Әл-Мәгарри, Сәгъди, Кол Гали, Рабгузый, Хисам Кятиб (Котб), Харәзми традицияләре мул файдаланыла, яшәешнең күп кенә идея-проблемалары сәнгатьчә гәүдәләнеш таба.

Сәйф Сарай төрки-татар әдәбиятын, аеруча  шигъриятне үстерүгә, язма телне камилләштерүгә үзеннән зур өлеш кертә. Галимнәр аның әсәрләрен XIV гасыр төрки әдәбиятының «иң гүзәл үрнәкләре»ннән саныйлар. Әдипнең шигъри таланты үз замандашлары тарафыннан югары бәяләнә.

Сәйф Сарай әсәрләренә шигъри җаваплар да языла.

Әдипнең иҗаты хәзер дә игътибар үзәгендә. Әсәрләренең төрле илләрдә кат-кат басылуы, шагыйрь хакында татар, төрек, үзбәк, рус, венгр галимнәре тарафыннан фәнни хезмәтләр һәм мәкаләләр язылуы — моның ачык мисалы.

Әсәрләре
Гөлестан бит-төрки 
Ядкәр-намә

Шулай ук карагыз

Гөлестан бит-төрки

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар шагыйрьләре
Алтын Урда әдәбияты
Мәхмүд Кашгарый

Мәхмүд Кашгари яки Мәхмүт Кяшгари (محمود الكاشغري) — төрки язучысы, атаклы  «Диване лөгать эт-төрк» («Төрки телләр сүзлеге») әсәре авторы.

Ул XI йөзнең башларында Көнчыгыш Төркстанда Караханид ханлыгы (ингл) дәүләте заманларында Кяшгар (كاشغر) шәһәрендә туган дип санала. Чыгышы төркиләрнең югары катламыннан булып, яшьлегендә Кашгарның үзендә белем алган, соңрак Бохара һәм башка гыйлем үзәкләрендә дә укыган булуы ихтимал. Шуннан соң ул «Сүзлег»е өчен  материал җыю ниятендә төрки илләр буенча сәяхәткә чыгып киткән. Төркиләр, төрекмәннәр, угызлар, чигилләр, ягмалар, кыргызларның шәһәрләрен, кышлау һәм җәйләүләрен күп еллар дәвамында гизеп чыкты, сүзлекләрен туплады, төрле төркем сүз хосусиятләрен өйрәнеп, аныклап чыкты.

Кяшгари үз «Сүзлег»енә  Идел буе төркиләренең — болгарларның мәкаль, җыр һәм шигырьләрен дә керткән. Ул үз әсәрен 1074 елда тәмамлаган.

Бу бөек хезмәт безнең заманда 1915—1917 елларда 3 том булып Истанбулда, 1960—1963 елларда Ташкәнттә басылып чыкты. Кашгарига кадәр төрки халыкларның тормыш-көнкүрешләре, телләре, авыз һәм язма иҗатлары турында  мондый зур хезмәтнең язылуы мәгълүм түгел. Шуңар күрә бу китап аркасында Мәхмүд Кашгари тарихта беренче бөек тюрколог галим буларак дан алды.

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төрки халыклар белгечләре
Йосыф Баласагуни

Йосыф Хас Хаҗиб Баласагуни — төрки язучысы, фәлсәфәче, дәүләт эшлеклесе, «Котадгу белег» әсәре авторы.

Ул Баласагун шәһәрендә туган. Ул заманда бу шәһәр Караханлылар дәүләтенең башкаласы булган (шәһәр торган урын хәзер Кыргызстан җиренә керә).

Хас — күңелгә якын итеп сайлап алынган, хаҗиб — патша сараеның хезмәтчесе, эшлеклесе дигән сүз. Йосыф Караханлылар дәүләте башлыгының (патшасының) үзенә якын күреп сайлап алган хезмәтчесе, киңәшчесе булган. Аның тулы имзасы, шулай итеп, исемен, сарайда биләгән урынын һәм туган-үскән шәһәрен күрсәтеп тора.

Безнең заманга Йосыф Баласагуниның «Котадгу белег» исемле әсәре килеп җиткән. Аның исемен хәзерге татар теленә күчереп әйтсәң, «Бәхет турында белем», «Бәхет китабы» дияргә мөмкин булыр иде.

Бу — шигырь белән язылган һәм 13 000 тезмәдән торган зур китап. Баласагуни аны, тоташ 18 ай буе язып, моннан 900 ел элек 1069 елда тәмамлаган. «Котадгу белег» төрки халыклар әдәбияты тарихында, бер-бөтен итеп, шигырь белән язылган һәм безгә мәгълүм булган иң борынгы беренче зур әсәр.

Йосыф үз заманының гаять зур галиме, фикер иясе — фәлсәфәчесе, дәүләт эшлеклесе һәм бөек шагыйре. Ул үз туган телен сөюче, гарәп, фарсы кебек телләрне камил белүче, ул телләрдәге фәнне һәм әдәбиятны тирәнтен өйрәнүче кеше булган. Замандашы Мәхмүд Кашгари кебек, ул да төрки халыкларның иҗатын, сәнгатен яраткан, үз әсәрен дә халык иҗаты казанышлары белән баеткан, матурайткан.

Баласагуни — шигырьнең зур остасы. Ул борынгы төркиләрдән мирас итеп алган шигырь төзелешен алга үстерә, камилләштерә. Хәзерге фәндә Баласагуни үз әсәренә шигырь өлгесен гарәптән, аларның мөтәкарип үлчәменнән алган, дигән фикер таралган. Җентекләп тикшереп карау моны расламый. Баласагуни шигырь елгесен гарәптән түгел, бәлки ул үзе дөньяга килердәй күп элек төрки халыклар авыз иҗатында эшләнгән хәзинәдән алган. Аның төп үлчәме дүртбуынлы ким-таг-үлчәм. Унбер иҗекле бу тезмәнең 1, 4, 7, 10 урыннары метрик иҗекләр били, алар алдыннан мәҗбүрән буын-аралар үтә. Бу — синкретик шигырь.

«Котадгу белег» әсәре үзеннән соңгы төрки халыклар әдәбиятының барлыкка килүенә һәм үсүенә зур куәт биргән: үзбәк, азәрбәйҗан, татар әдәбиятлары туганнан алып соңгы заманнарга кадәр үзләрендә аның тирән һәм җимешчән тәэсирен кичергәннәр.

Моны да карагыз 
 Мәхмүд Кашгари
 «Котадгу белег» әсәре

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Урта гасыр галимнәре
Төрки халыклар белгечләре
Хисам Кятиб

Хисам Кятиб, яки Хоссам Катыйб — Алтын Урда чоры татар язучысы. «Кятиб»е кушаматы «язучы», «сәркатиб» дигәнне аңлатырга мөмкин.

Аның кайда, кайчан туганын, ничек гомер иткәнен һәм кайда вафат булганы билгесез. Язганнарыннан безгә аның бер генә әсәре килеп җиткән: бу — «Жөмҗемә солтан» поэмасы. Әсәрнең кайда язылуы да бик ук ачык түгел: шагыйрь үзенең герое Жөмҗемә солтанны «Мисыр шәһәрендә иде» дип  белдерә. Әлбәттә, бу әсәр героен  шагыйрь тормышта үзе күреп белгән дигән сүз түгел. Киресенчә, бу исемне һәм хыялый вакыйгаларны аңа әллә кай заманнардан легендалар китергән.

Әсәренең  кайда язылуын күрсәтмәсә дә, кайчан язылуын шигырь юллары арасына кыстырып әйтеп калдырган шагыйрь: тарихи җиде йөз җитмешенче елда язылды, ди ул үзе. Хәзерге исәпкә күчергәндә, бу 1370 еллар тирәсе булып чыга.

Бер тапкыр  үлеп, тәмуг газабларын кичергәч, аннан баш сөяге җир өстенә чыгарып ташланган һәм, төрле могҗизалы эшләр аркасында  яңадан терелеп, яңадан дөньяга кайткан патша турында легенда борынгы Көнчыгыш илләрендә дә, Көнбатыш илләрендә дә шактый уралган булган. Бу легендадан төрле заман һәм төрле халык язучылары төрлечә файдаланганнар. Мәсәлән, урта йөзләрдә Иранның атаклы суфый  шагыйре Фәридеддин Гаттар (1119 еллар тирәсендә туган, вафат елы билгесез) шул легенда нигезендә  аерым әсәр язган.

Атаклы совет галиме Е. Э. Бертельс: «Җөмҗемә солтан»да ... Хисам Кятиб  ачыктан-ачык Алтын Урда ханнарының сарай тормышын тасвирлый»,— дип язган. Ә кайсы яктан алып тасвирлаган дигәндә ул ханнарның һәм гомумән феодаль җәмгыять хаким катлауларының ерткычлыгын, явызлыгын тирән нәфрәт белән хөкем итә, тәмугтагы җәзалау күренешләре ярдәмендә аларның чын йөзен күрсәтә. Бу — әсәрнең уңай тенденциясе. Ләкин аның авторы — суфый. Ул дөньядагы  явызлыкны шушы ук дөньяда җәзалау карашында тормый, ул явызлыкларга күнеп, буйсынып, баш иеп тору ягында. Ерткыч, явыз патшаларны, феодалларны «теге дөньяда» алла үзе җәзалар дип, ягъни феодаллар явызлыгына карата пассив булып калуны алга куя. Ул патшаларның, феодалларның кешелекле булып әверелүен  өмет итә, «идеаль һөкемдар» иллюзиясенә бирелә, Җөмҗемә солтанны идеаллаштыра, социаль явызлыкны яхшылык  белән бетерү турында хыяллана. Бу — әсәрнең зәгыйфь ягы дип санала.

Төркиләр дөньясында бу әсәр язылган чорда Көнбатыш Аурупада инде Яңарыш (Ренессанс) дәверенең таңы беленеп килгән чак була. Шул вакыт Италиядә һуманизм куәт алып бара. Бөек Алигъери Данте үзенең «Илаһи кәмит» исемле даһи әсәрен иҗат итә. Ул шигырь белән язылган әсәрнең беренче өлешендә монда да тамуг вакыйгалары тасвир итә.

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар язучылары
АКШ бәйсезлеге өчен сугыш

АКШ бәйсезлеге өчен сугыш (ингл. American Revolutionary War, American War of Independence; 1775—1783) — бер яктан Бөекбритания һәм лоялистлар, икенче яктан АКШ арасында булган сугыш. Сугыш нәтиҗәсендә Америка җирләрендә урнашкан штатлар берләшеп бәйсез Америка Кушма Штатларын төзиләр.

АКШ сугышлары
Бөекбритания сугышлары
Франция сугышлары
Испания сугышлары
Бәйсезлек өчен сугышлар
XVIII гасыр сугышлары
Америка сугышлары
Америка тарихы
АКШ тарихы

af:Amerikaanse Rewolusie
fa:انقلاب آمریکا
hi:अमेरिकी क्रान्ति
ms:Revolusi Amerika
Бөккән

Бөккән  (шулай ук, тәкә) – татар милли ашамлыкларының берсе.

Бөккәнне төче камырдан да, әче камырдан да пешерәләр, сумсадан эрерәк итеп ясыйлар. Аның эченә үпкә-бавыр белән бәрәңге, дөге белән кабак, тары ярмасы белән ташкабак, кишер, кәбестә һ.б. салалар.

Кайбер якларда бөккәнне тәкә дип тә йөртәләр. Аның эченә бәрәңге һәм чөгендер боламыгы, борчак боткасы салалар. Тәкәнең баш-башлары очлырак була, сырлы тәкә мөгезен хәтерләтә. Бөккәнне һәм тәкәне табынга сөт, сөт өсте яисә катык белән бирәләр.

Кишер бөккәне 
Кишерне әйбәтләп чистартып юалар да өстенә салкын су салып пешерергә куялар. Пешкән кишерне суытып, вак кына турыйлар, шикәр комы, турап каты итеп пешергән йомырка, тоз, май өстиләр һәм, барысын бергә болгатып, бөккән эченә салалар. йомырка урынына бүрттергән дөге дә кушалар.

90 г әче камыр, 80—100 г чи кишер, 1/4 йомырка, 20—30 г бүрттергән дөге, эченә — 15 г, таба майлау өчен 3—4 г май, шикәр, тоз.

Кабак бөккәне 
Кабак бөккәнен гадәттә әче камырдан пешерәләр, төче камырдан да әзерләргә була.

Өлгергән каты кабакның кабыгын әрчиләр дә, вак кына турап, тоз сибеп, кул белән уалар. Кабакның суы чыга, шуңа
күрә аны иләккә салып 20—30 минут саркыталар. Аннары кабакка бүрттергән дөге яисә яхшылап юган пешмәгән тары ярмасын кушалар, бераз шикәр комы, эретеп, атланмай өстиләр, барысын бергә болгаталар да бөккән эченә салалар.

90 г камыр, 100 г кабак, 35 г бүрттергән дөге, 20—25 г пешмәгән тары ярмасы, 15 г май, шикәр, тоз.

Кәбестә белән йомырка бөккәне 
Бу бөккәнне әче камырдан пешерәләр. Башлы кәбестәнең тышкы яфракларын алгач, юалар да вак итеп тагаракта чабалар, тоз сибеп, кул белән уалар, суын сыгалар. Аннары кәбестәгә каты итеп пешереп вак кына тураган йомырка кушып болгаталар, эреткән май, шикәр комы өстиләр.

90 г камыр, 150 г кәбестә, 1/4 йомырка, 15 г сары май, шикәр комы, тоз.

Үпкә-бавыр бөккәне 
Мондый бөккән өчен эшкәртеп юган, пешекләгән йөрәк, үпкә-бавырны суган белән ит тарткычтан чыгаралар. Аннары, вак кына тураган бәрәңге кушып, тоз, борыч сибеп, әйбәтләп болгаталар һәм иләктә саркыталар.

Бөккәннең камырын болай әзерлиләр: савытка кирәк кадәр сөт яисә су салып, йомырка сыталар, бераз чәй содасы, тоз өстәп, токмач камырыннан йомшаграк итеп басалар. Камырны 90 г лы кисәкләргә бүлеп җәяләр. Җәйгән камырның яртысына алдан әзерләгән эчне салалар да икенче яртысы белән каплыйлар, кырыйларын чеметеп сырлап чыгалар, бөккәнне ярым ай рәвешендә ясыйлар. Аннары майлы табага яисә калайга тезәләр, өстенә йомырка сөртәләр һәм мичкә яки духовкага куялар.

Әзер бөккәнне табынга өстенә атланмай сибеп чыгаралар.

90 г камыр, 40 г бәрәңге, 100 г йөрәк, үпкә-бавыр, бөккәннең эченә һәм майлау өчен 20 г май, 15 г суган, тоз, борыч, өстенә сөртү өчен йомырка.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Дучмак

Дучма́к – татар милли ризыкларының берсе.

Дучмакны әче камырдан да, төче камырдан да пешерәләр. Эченә бәрәңге боламыгы, эремчек яки сөткә кушып туглаган йомырка салалар. Дучмак камырын сумса камырына караган да зуррак һәм юкарак җәяләр, эчен дә юкарак итеп салалар.

Бәрәңге дучмагы 
Әзер әче камырны 100 г лы кисәкләргә бүлеп җәяләр. Камырның кырыйларын күтәреп, 4—6 җирдән чеметеп куялар һәм, эч салгач камыр пешми калмасын өчен, коры табада яисә калайда пешереп алалар. Аннары табаны яисә калайны майлыйлар, пешереп-катырып алган камырга эч салалар, өстенә йомырка сөртәләр һәм мичкә яисә духовкага тыгалар.

Дучмакны төче камырдан әзерләгәндә камырын башта пешереп алуның кирәге юк. Дучмакның эчен бәрәңге пәрәмәченә әзерләгән кебек әзерлиләр.

100 г камыр, 150—170 г эч, 1/4 йомырка, 15 г май.

Йомырка дучмагы  
Әзер төче камырны 100 г кисәкләргә бүләләр дә диаметрын 12—13 см итеп җәяләр. Камырның кырыйларын күтәреп, дүрт кырлы яисә алты кырлы 2 — 3 см биеклегендәге «савыт» ясап, 4 — 6 җирдән чеметеп куялар. Шул «савытлар»ны кайнар коры табага тезеп, тышын пешерү-катыру өчен мичкә тыгып алалар. Аннары, дучмак тышын майлы табага яисә калайга тезеп, эченә сөттә туглаган йомырка салалар да шунда ук мичкә тыгалар. Әзер дучмакны майлап табынга чыгаралар.

100 г камыр, 2—3 йомырка, 40 г сөт, таба майлау өчен һәм дучмак эченэ 15 г атланмай.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Моны да карагыз 
 Сумса

Татар ризыклары
Дүртмеш

Дүртмеш — дүртпочмак рәвешендәге ачык бәлеш.

Дүртмешнең эченә төйгән киндер орлыгына сөт, йомырка, шикәр комы, тоз кушып яхшылап болгаткан бериш куе катнашма салалар.

Төче камыр әзерлиләр дә, 0,5 см калынлыгында җәеп, майлы табага яисә калайга салалар. Камыр өстенә тигезләп 1,5 — 2 см калынлыгында эч ягалар. Камырның кырыен дүрт яктан күтәреп, дүртпочмак рәвешендә ачык бәлеш — дүртмеш ясап чеметеп куялар.

Бәлеш өстенә чи йомырка сөртеп, кызу мичкә яисә духовкага тыгалар.

Әзер дүртмешне майлап, өлешләргә бүлеп, кайнар килеш табынга чыгаралар. Аерым савыт белән катык куярга була.

100 г камыр, 120 г эч, 1/4 йомырка, таба майлау өчен һәм дүртмеш эченә 15 г май.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Моны да карагыз 
 Өчпочмак

Татар ризыклары
Җылгыр

Җылгыр — киндер орлыгының оны белән әзерләнә торган милли ризык.

Киндер орлыгын мичтә яисә духовкада киптерәләр дә кабыгы орлыгыннан аерылганчы, ә орлыгы онга әверелгәнче агач киледә төяләр. Аннары тирән савытка салып ике кул белән маен сыгалар.

Онның мае калмаска тиеш, шуңа күрә шактый озак сыгарга туры килә. Майны сөзәләр, ә оны белән кабыгы өстенә салкын су салалар. Бераздан кабыгы һәм калган мае өскә күтәрелә, он аста кала. Кабыгын һәм калган маен җыеп алалар, онлы суны иләк аша сөзәләр. 10—15 минуттан соң суын түгәләр, савыт төбендә он утырып кала. Онга кайнар су салып кайнаталар. Кайнаганда он өскә күтәрелә, аны тишекле зур чүмечкә җыеп алалар да әйбәтләп сөзәләр. Киндер орлыгы оныннан куе боламык барлыкка килә, шуңа вак итеп тураган башлы суган салалар, тоз сибәләр һәм яхшылап болгаталар.

Аннары камыр басып юка гына итеп җәяләр, юка стакан белән кисәләр, камыр өстенә 40—50 г чамасы эч салалар. Камырның кырыен сумса кырые кебек чеметеп ябыштыралар. Шул пилмәнне тозлы суда, шулпада яисә сөттә пешерәләр. Җылгырны кайнар килеш ашыйлар. Янына киндер орлыгы мае, катык яисә каймак куялар.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Катлама

Катлама́ - милли ризык.

Әзерләү ысулы 
Катламаны ит белән төче камырдан әзерлиләр. Камырын йомырка сытып, май, тоз салып, сөткә басалар. Аннары токмачка җәйгән кебек җәяләр дә 25 — 30 см озынлыгында һәм 20 см киңлегендә тасма рәвешендә кисәләр.
Сыер итен юалар да сөякләреннән аералар, сеңер-ярыларын алалар, вак кына турап, башта итнең үзен генә, аннары суган белән ит тарткычтан чыгаралар. Әгәр ит катырак булса, бераз сөт, суынган шулпа яисә кайнаган су өстәп, барысын бергә яхшылап болгаталар. Итне суган белән, тоз, борыч сибеп тагаракта чабарга да була. Шулай әзерләгән итне кырыена 1,5— 2 см чамасы җиткермичә, 1 —1,5 см калынлыгында камыр өстенә ягалар һәм түгәрәкләп төрәләр. Итнең сүле акмасын өчен, катламаның баш-башларын ябыштыралар.

Аннары катламаны иләккә тезеп суы кайнап торган кастрюль өстенә куялар. Су иләккә тиеп тормаска тиеш. Иләкне каплап, катламаны пар өстендә пешерәләр.

Катламаны табада да пешереп була. Тирән табага яртылаш су салалар да, катламаларны тезеп, икенче таба белән каплыйлар һәм кызу мичкә куялар. Әзер катламаны алып майлы табага тезәләр, өстен майлап, мичкә яисә духовкага куеп алалар, аннары 3 см калынлыгында кисеп, өстенә эреткән атланмай сибеп, табынга чыгаралар.

Азыкларны ит пилмәненә салган кадәр алалар.

Мәкле катлама 
Төче камыр әзерлиләр дә токмач камыры кебек җәяләр, өстенә күп итеп эреткән сары май сөртәләр, мәк һәм шикәр комы сибәләр. Башта камырны урталай бөклиләр, майлап мәк һәм шикәр комы сибеп, тагын бөклиләр. Дүрткә бөкләнгән камырны, майлы табага тезеп, кызу мичкә куялар.

Катлама пешкәч, суытып, кискәләп, табынга чыгаралар.

500 г камырга: 250—300 г мәк, 100—150 г шикәр комы, 100 —150 г май.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Шишара

Шишара - төрле-төрле фигуралар формасындагы ризык.

Күп итеп шикәр комы һәм май салып төче камыр басалар. 200—300 г лы кисәкләргә бүлеп, 2 см калынлыгында җәяләр, аннары 4—6 см киңлегендә, 10—15 см озынлыгында тасмалап кисәләр. Кискән камырдан төрле-төрле фигуралар — шишара ясыйлар. Майлы табага тезеп, кызу мичкә яисә духовкага куялар. Пешкән шишара өстенә шикәр оны сибәләр. Шишараны махсус пычак яисә форма белән дә кисәргә була.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Юача

Юача - милли ризык.

Юачаны әче камырдан ясыйлар, чүпрәсен бавырсакка караганда күбрәк салалар. Башта камырны бераз каплап тоталар. Аннары 200—300 г лы кисәкләргә бүләләр дә юан баусыман тәгәрәтәләр һәм, кузы чикләвеге кадәр турап, күп итеп май салып пешерәләр. Юача сап-сары булырга тиеш. Пешкән юачаны майдан тишекле зур чүмеч белән сөзеп алалар һәм, шикәр оны сибеп, табынга чыгаралар.

Азыклар бавырсакка алган кадәр, 15—25 г чүпрә.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Моны да карагыз 
 Бавырсак

Татар ризыклары
Спорт төре

Спорт төре - кагыйдәләре охшашлыгы, уртак федерациясе яки башка уртаклыгы белән берләшкән спорт ярышлары төркеме.

Хәзерге вакытта 200 дән артык спорт төре билгеле.

Классификация

Л. П. Матвеев буенча спорт төрләре 

1 нче төркемгә спортчыларның актив физик хәрәкәте хас булган спорт төрләре керә (җиңел атлетика, футбол, йөзү, көрәш һ.б.).

2 нче төркемгә ярышларда махсус техника (яхта, мотоцикл, автомобил һ.б.) белән идарә итү хас булган спорт төрләре керә. Ярышлар нәтиҗәләре спортчыларның идарә итү осталыгына һәм техника сыйфатына бәйле (мотоспорт һ.б.)

3 нче төркемгә махсус коралдан мишень булган төрле объектка коралдан ату яки ыргыту хас булган спорт төрләре керә (ату, дартс һ.б.)

4 нче төркемгә спортчылар эшчәнлеге нәтиҗәсе булган модель, конструктор хас булган спорт төрләре керә

5 нче төркемгә ярыш вакытында көндәшләрне абстракция һәм логика ярдәмендә җиңү хас булган спорт төрләре керә (шаһмат, шашка, го һ.б.).

6 нче төркемгә полиатлоннар, ягъни төрле спорт төрләре кушылмалары керә.
Google Chrome

Google Chrome — Google ширкате тарафыннан җитештерелүче һәм WebKit йөрткечен кулланучы браузер. Microsoft Windows өчен беренче бета-юрамасы 2008 елның 2 сентябрендә чыга , ә беренче даими юрамасы — шул ук елның 11 декабрендә ук барлыкка килә. «StatCounter» мәгълүматлары буенча браузер популярлыгы буенча өченче урында, ә 2011 елның гыйнвар аена аның базар өлеше 15,55 % тәшкил итә.

Тарихы 
Алты ел дәвамында Google ширкәтенең башкарма директоры Эрик Шмидт аерым бер браузер барлыкка китерүне хупламый килде. Ул моны «Google-ның әле кечкенә генә бер компания» булуы һәм аның «браузерлар сугышы»на керәсе килмәве белән аңлатып килде. Ләкин ширкәткә нигез салучылар, Сергей Брин һәм Ларри Пейдж, Mozilla Firefox компаниясенең берничә уйлап табучысын эшкә яллыйлар, менә шунда инде Шмидт Chrome турында үзенең фикерен әйтә: «ул шул кадәр әйбәи иде, хәтта ул минем карашымны да үзгәртергә мәҗбүр итте».

Башта Chrome бары тик Microsoft Windows өчен генә чыгарыла иде, ләкин соңрак (9 декабрь, 2009 ел) Linux һәм Mac OS X өчен dev- һәм beta-юрамалар чыгарылды. Беренче очракта әлеге ОС'лар өчен Chrome Windows'тагы кебек тулы көчкә эшләми иде, мәсәлән, кыстыргычларны синхронизацияләү, ләкин 5.0.* тармактан башлап барлык функционаллек тигезләшә.

Лицензияләре 
Браузер үзенә бер төрле лицензия - EULA ярдәмендә тарала.

Браузер кодының бер өлеше, яисә бөтен код Chromium BSD лицензиясе кебек төрләрдә ачылган.

Браузерның махсус битләре 

Боларны ачу өчен бирелгән кодларны юллама тасмасына куярга кирәк.

Моны да карагыз 
 Google
 Google Chrome OS
 Google Chrome Frame
 ChromePlus
 SRWare Iron

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Google турында Татар блоггеры 

Google
Браузерлар
Технология
Марко Поло

Ма́рко По́ло (; 15 сентябрь 1254 ел, Венеция (башка фараз буенча Корчула шәһәре), — 8 гыйнвар 1324 ел, Венеция) — итальян сәүдәгәре һәм сәяхәтчесе. 1271 — 1295 елларда әтисе һәм аның бертуганы Маффео белән Азия буенча кылалар. Истәлекләрен «Дөньяның төрлелеге турында китап»та () язып калдыра. Аның бу әсәре XIV—XVI гасырлар сәяхәтчеләренә, географларына зур тәэсир ясый. Шулай ук бу әсәрне Христофор Колумбның Һиндстанга юл эзләгән вакытта үзе белән алуы билгеле.

Яшь чагы 
Марко Поло якынча 1254 елда Венеция республикасында сәүдәгәр гаиләсендә туа. Аның әтисе Көнчыгыш илләре белән сәүдә итә торган була һәм Марко туганчы ук ул бертуганы Маффео белән Азия буенча сәяхәт кылып йөргән була. Алар аннан 1269 елда гына әйләнеп кайталар.

Сәяхәтләре 
Марко Полоның сәяхәтләре 1271 елда башлана. Шушы елда Никколо һәм Маффео Кублай ханның үтенечен үтәр өчен яңадан сәяхәткә чыгалар. Бу юлы алар үзләре белән бергә яшь Марконы да алалар.

Аның сәяхәтләре турындагы хәтирәләре әтисенең һәм абыйсының Бәркә Хан яшәгән Болгар шәһәренә сәяхәте турындагы кереш өлеш белән башлана. Бер елдан соң алар Үкәк шәһәренә, аннары Бохарага юнәләләр. Анда Леванттан килүче илче сәяхәтчеләрне Кублай хан белән очрашырга чакыра. 1266 елда алар Кублай ханның Пекинда урнашкан сараенда хан белән очрашалар. Ул Марко Полоның әтисен һәм абыйсын кунакчыллык белән каршы ала һәм Европа илләре һәм халкы турында күпсанлы сораулар бирә. Шулай ук алар өстенә Рим папасына хат илтүне һәм Иерусалимдагы Гайсә пәйгамбәр кабереннән май китерүне йөкли. Хатта грамматика, риторика, логика, геометрия, , музыка һәм астрономиядә белемнәре булган 100 христиан кешесен җибәрүне сорап язылган була. 1269 елда ватаннарына әйләнеп кайткач, алар Папа Климент IVнең үлгәнлеген беләләр һәм яңа папа сайлау озакка сузылганга, май китерү вазифасын тизрәк үтәр өчен, 1271 елда Марконы да алып Аккрага баралар.

Алар Кытайга диңгез буенча барырга телиләр, ләкин диңгез юлы хәтәр булганга күрә, алар бу юлны сайламыйлар. Багдад, Ормуз, Бәлех, Кашгар һәм башка күпсанлы шәһәрләр аркылы алар Шанду шәһәренә барып җитәләр. Монда ханның җәйге сарае урнашкан була. Сәяхәтчеләрнең Кытайга барып җитүе һәм хан белән күрешү вакыты төгәл билгеле түгел, бу вакыйга 1271 ел белән 1275 ел арасында була. Алар Иерусалимнан китерелгән майны һәм папаның җавабын ханга тәкъдим итәләр.

Марко Полоның китабының өченче өлешендә диңгез арты илләре: Япония, Һиндстан, Шри-Ланка, Көньяк-Көнчыгыш Азия һәм Африканың көнчыгыш яры турында сөйләнә.

Ханның кунакларны ватаннарына җибәрү теләге булмаганга, алар Кытайда 15 елга якын яшиләр. 1292 елда фарсы илханы Аргун хатын сорап Кублай ханга илчелек җибәрә, шул ук елда килен белән җавап буларак җибәрелгән 14 корабтан торучы илчелеккә Поло гаиләсенә дә кушылырга рөхсәт бирелә. Шул рәвешле, алар Ормузга килеп җитеп, аннары Иран һәм Кара диңгез аркылы 1295 елда Венециягә кайтып җитәләр.

Үлеме 
Марко Полоның сәяхәттән соңгы тормышы турында аз мәгълүмат сакланган. 1323 елда ул нык авыру сәбәпле ятактан тора алмый ята. 1324 елның 8 гыйнварында ул вафат була.

Искәрмәләр 

Сәяхәтчеләр
Сәүдәгәрләр