alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
I Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

I Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale 5-11 sentäber 2005 yıl könnärendä Qazanda ütkärelde. Yabılu tantanası Ximiklar mädäniät sarayında ütte.

Filmnar

Bäygedäge filmnar 
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Telereportaj ():
- Qısqa filmnar ():

Bäygedän tış filmnar 
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Qısqa filmnar ():

Jüri äğzaları

Büläkkä layıq tabılğannar

Ğadäti büläklär 
İñ yaxşı animasion film - "Arıslan häm quyan" multfilmı, (Başqortstan, Räsäy) 
İñ yaxşı doqumentäl film - "Ädäm balaları" (İran)
İñ yaxşı näfis film – "Qoldun" (Azärbaycan)
İñ yaxşı ir keşe rolen başkraruçı - Färit Bikçäntäyev /"Küktaw" filmı/ (Tatarstan, Räsäy)
İñ yaxşı xatın-qız rolenä - Märyäm Rozarıi/"İzge Märyäm" filmı / (İran)
Näfis film töşerüçe iñ yaxşı operator eşe - Räsül Äxädi /"İmin çaq şartlawı"/ (İran)
Näfis film öçen iñ yaxşı ssenariy yazuçı - /"İzge Märyäm" filmı / (İran)

Mäxsus büläklär 
- Tatarstan Respublikası prezidentı büläge: "" (Rej. )
-

Çıganaqlar

Tışqı läñkerlär 
 Intertat.Ru: "Kiläse "Altın Minbär" Mäskäwdä uzaçaq" 
Tatarstan Mädäniät ministırlığı räsmi web-säxifäsendä Altın Minbär 2005

Monı da qara
Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
Кинематограф
Казан фестивальләре
Tälğät Niğmätullin

Tälğät Qadır ulı Niğmätullin – tanılğan Sovet kino artistı.

Tälğät Niğmätullin dönyağa Qırğız SSRınıñ Qızıl-Kiä şaxtörlar şähärçegendä 1949 yılnıñ 5 martında kilä. Tuğan şähäreneñ töp uramı xäzer anıñ isemen yörtä. 1971 yılda ul VGİK’nıñ Sergey Gerasimov studiäsen tämamlıy häm Üzbäkfilm şirkätendä eşen başlap cibära. Ber ük waqıtta ul Yuğarı rejissörlıq kurslarında säxnäläşterü bülegendä belem ala. Tälğät karate masterı bula häm küp yäşlärneñ tormışın şulay itep üzgärta. Artistnı tanitqan töp röl – 20 ğasır piratları, berençe Sovet ekşen filmı bula.

Tälğät Niğmätullın 1985 yılda faciğale töstä wafat bula

Filmografiä
Cidençe yädrä (1972)
Qorallanğan häm ütäqurqınıç (1977)
20 ğasır piratları (1979)
Atarğa xaqlı (1981)
Tom Soyer həm Heklberri Finn macaraları (1981)
Büre oyası (1983)
Berüze häm qoralsız (1984)
Qarşı toru (1984)

Ğailä xäle  
I xatını — İrina Şevçuq.
II xatını — Larisa Qandalova, cırçı. Qızları Ursula. 
III xatını — Xalidä Xäsänova. Ulları Säyet, kino artistı. 
IV xatını — Wenera İbrahimova. Qızları Linda, cırçı.

Päräwezdä
 Tälğät Niğmätullin turında yazmalar

Кино артистлары
Үзбәкстан актерлары
Säyed Daşuk-Niğmätullin

Säyyed Tälğät ulı Daşuk-Niğmätullin (Сәед Тәлгать улы Дашук-Нигмәтуллин) - bilgele Rusiä kino häm teatr artistı, mäşhür Tälğät Niğmätullinnıñ ulı.

Tärcemäi xäle 
1980 yılnıñ 21 oktäberendä Mäskäwdä ataqlı aktör-kaskadör Tälğät Niğmätullin ğailäsendä tuğan. 1981 yıldan Minskida yäşi. VGİKnıñ aktörlıq fakultetın (Aleksey Batalov kursı, 2003), rejissörlıq fakul'tetın (V.B. Äxätov ostaxanäse, 2008) tämamlağan. VGİKta säxnä xäräkäte, säxnä suğışı, fextovanie, atta yörü fännärennän uqıta. İkençe kurstan uq kinoğa töşä başlıy.

İcatı 
İnstitutqa uqırğa kergänçe ük «Belarus'film»da ikençe plandağı röllärdä töşä. Holliwud rejissörı Djo Laranıñ «Lima. Bäydän ıçqınğannar (Лима. Сорвавшиеся с цепи) filmında terrorçı rölen başqara. Aleksandr Mittanıñ «Çik buyı. Tayğa romanı» filmında Ğömärov, «Uylama da» filmında könyaq keşesen, «Minem çik buyı» filmında Şöxrätne başqara. Aleksandr Atanesyannıñ «Keşe-amfibiä» (Çelovek-amfibiä) filmında İxtiandrnı uynaw tanılu kiterä.  Maqsat: Baş röldä Vladimir Korenev uynağan elekke filmğa remeyk tügel, ä ör-yañadan ekranlaştıru ide.

Filmografiä
 Lima.Çılbırdan ıçqınğannar (rej. Minahem Golan, 1998)
 Çik. Tayga romanı (rej. A. Mitta, 2000)
 Anastasiä Slutskaya turında rivayät (rej. A.Rostotskiy/İ.Solovov, 2002)
 Ğacäep säxra (rej. Rano Qubaev, 2003)
 Ğaşıyqlar (rej. Elyer İşmuxammedov, 2003)
 Amfibiä-keşe (rej. A. Atanesyan, 2004)
 Cinayätlär şauqımı (Pülşä, rej. Kşıştof Lang, 2004)
 Çiçänstanda yuğalğannar (Böyekbritaniä, rej. Muxadin Kandur, 2004)
 Yäş volkodav (rej. O.Fomin, 2005)
 Yuğalğan cännät (Qazaqstan, rej. M.Konurov, 2006)
 Bumerang (Üzbäkstan, rej. F.Däwlätşin/V.Mun, 2006)
 Sixerçe (rej. V.Nikiforov, 2007)
 Ment v zakone (rej. S.Popov, 2007)

Spektakllär
 “Teläk” tramvayı (Mäskäw, Sovremennik teatrı, 2007)

Päräwezdä
  Säyyed Daşuk-Niğmätullinnıñ räsmi sähifäse
Azerbaijan Airlines

Azerbaijan Airlines (Azärbaycan Hawa Yulları, Äzeri tele: Azərbaycan Hava Yolları) - Azärbaycannıñ töp hawa şirkäte.

 1 Il-76М

Азәрбайҗан һава ширкәтләре
Һава ширкәтләре
Бакы ширкәтләре
Tatarstan Hawa Yulları

Tatarstan Hawa Yulları (Татарстан Һава Юллары) – Qazan şähärendä urnaşqan Tatarstan Cömhüriäte milli hawa şirkäte. 1999  yılda Qazan häm Tübän Qama hawa şirkätlären berläşterü näticäsendä  barlıqqa kilgän. Töp hablar (urnaşu urınnarı) – Qazan häm Begişevo hawa limannarı.

2013 yılnıñ 4 dekaberendä Rusiäneñ hawa kiñlekläre federal' idäräse çirattan tış tikşerüdän soñ "Tatarstan" hawa yulları şirkäteneñ eş röxsäten ğämäldän çığarırğa kiñäş itte.

Tarix
Berençe Tatarstan hawa şirkäte Sovetlar Berlege taralu belän 1993 yılda barlıqqa kilä. 1999 yılda, Tatarstan Xäkimiäte boyırığı nogezendä, bu hawa şirkätenä Tübän Qama hawa şirkäte quşıla.

2001-2006 yıllarda Rusiä Qanatları bäygesendä berniçä büläk ala. Xäzerge waqıtta şirkät aktiv räweştä Rusiä hawa bazarın yawlaw belän mäşğül.

Qazanda Boeing 737 aviahäläkätennän soñ şirkät küp aqça awırlıqların kiçerä. Aq Bars Aero hawa şirkätenä  quşılu bik ixtimal.

Oçqıçlar 

4 danä Airbus A319-100
1 danä Boeing 737—400 
2 danä Tupolev Tu-154M
15 danä Cessna-208B Grand Caravan

Oçu cäğräfiäse 
 Baqı
 Düşänbe
 Yekaterinburg
 Mineralnıye Vodı
 Mäskäw (Şeremetyevo, Domodedovo)
 Nijnevartovsk
 Pitırbur
 İstanbul
 Taşkent
 Hödcänd
 Magnitogorsk
 Yerevan
 Samara
 Tübän Novgorod

Hawa şirkäte belän bäyle aviahäläkätlär

Päräwezdä 

 Tatarstan Hawa Yulları

Iskärmälär 

Һава ширкәтләре
Air France

Air France () — Air France-KLM һава ширкәтенең бер өлеше булып тора. KLM ширкате белән берләшкәнгә кадәр Франциянең милли авиаширкәте була. Эшчеләр саны 71654 кеше (январь 2005 ел).

Авиаширкәт күбесе очракта мәгистрәл төбәк очкычларын куллана.

Б Orly Airport, Saint-Exupéry International Airport, Côte d’Azur International Airport аэропортларында туктала.

Халыкара SkyTeam альянсына керә, Аурупада Alitalia һәм Аэрофлот белән хезмәттәшлек итешә. Төп урыны — Шарль де Голль исемендәге Халыкара аэропорт. Ширкәт 1933 елның 7 октябрендә оеша.

Һава ширкәтләре
Delta

Delta Air Lines — Америка Кушма Штатлары һава ширкәте. Аның штаб-фатиры Атлантада (Джорджия штаты) урнаша.
Delta Air Lines, Inc., шулай ук Delta диптә билгеле.

Искәрмәләр 

Һава ширкәтләре
Continental Airlines

Continental Airlines, Inc. (Контине́нтал Әйрлайнз) — зурлыгы буенча Америка Кушма Штатларының дүртенче һава ширкәте. Штаб-фатиры Хьюстонда (Техас штаты) урнаша. 2010 елның 1 октябреннән ширкәт рәсми төстә United Airlines белән берләште. Яңа һава ширкәте United Airlines бренды һәм Continental Airlines логотибы белән эшләячәк. Ул дөньяда иң зур һава ширкәте булыр дип көтелә.

Continental Airlines ширкәте көненә чит илләргә 190 җиргә һәм АКШ эчендә 151 җиргә 3 мең рейс башкара. Күбесенчә ширкәт Канада, Латин Америкасы, Европа, АКШ шәһәрләренә рейслар башкара.

Continental Airlines тарихы 1934 елның 15 июленнән башлана. Бу көнне зур булмаган Varney Speed Lines ширкәте нигезләнә. 1937 елның 8 июлендә ул исемне Continentalга алыштырды.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Continental Airlines рәсми сайты 

Һава ширкәтләре
Аэрофлот

«Аэрофло́т — Россия авиаюллары» ААҖ (Русидәге  иң зур һава транспорт ширкәте, милли авиакүчерүче, 2014 елгы Кышкы Олимпия уеннарының рәсми иганәчесе. Штаб-квартирасы — Мәскәүдә урнашкан.

Шулай ук Аэрофлот үзенең тармак авиакомпанияләре «Россия», «Аврора» һәм «Победа» белән бергә Группа «Аэрофлот» авиация холдингына  берләштерелгән, ул пассажирлар агымы буенча дөньяның Төп-20 авиапассажир йөртүчесе арасына керә..

Ул Мәскәүнең Шереметьево аэропортыннан һәм Емеляново аэропортыннан (Красноярск), шулай ук ​​җәйдә Витязево (Анапа), Геленджик, Пашковский (Краснодар), Платов (Ростов-на-Дон), Симферополь һәм Сочидан эчке һәм халыкара рейслар эшли. .

2006 елның апреленнән Аэрофлот SkyTeam авиация союзының тулы хокуклы әгъзасы. Шулай ук, Аэрофлот, Россия, Победа ярдәмче авиакомпанияләре белән берлектә, пассажирлар агымы буенча дөньяда 20 әйдәп баручы авиакомпаниянең берсе булган Aeroflot Group авиация холдингын формалаштыра.

«Аэрофлот» ширкате  —  Халыкара һава транспорты берләшмәсе (ИАТА) әгъзасы булып тора.

Ширкәтнең төп аэропорты  — Мәскәүнең Халыкара Шереметьево аэропорты (D, C, F терминалллары).

Искәрмәләр 

Һава ширкәтләре
Россия ширкәтләре
Монгол теле

Монгол теле ( mongɣol xele, Монгол хэл) — бу төшенчә Монголиянең монголлары телен вә барча Монгол төркеме телләрен аңлата. Моннан тыш «Монгол теле» термины белән шулай ук борынгы гомуми Монгол телен һәм иске язудагы Монгол телен атыйлар.

Монгол теле тар мәгънәдә 
Монголиянең төп халкы булган монголларның, Кытайдагы Эчке Монголия һәм башка провинцияләрдә яшәүче монголларның төп аралашу теле. Төп диалект буенча гадәттә халха-монгол яки халха кенә дип атала.

Халха-монгол теленең әдәбият нормасы һәм Монголиянең дәүләт теле статусы бар. Бу телдә сөйләшүчеләр саны 2,3 млн. кеше чамасы (1995). Халха диалекты монгол теле диалектларының үзәк төркеменә керә. Шулай ук көнчыгыш һәм көнбатыш диалекталь группалар да аерыла. Диалектлар арасындагы аермалар нигездә фонетикада ята.

Монголиянең милли теле буларак Монгол халык революциясеннән (1921) соң халха диалекты нигезендә төзелә башлады. 1943 елдан башлап аның язуда кирил әлифбасы кулланыла башлый.

Монгол телләре төркеме 
Халха-монгол теле белән монгол язуы теле монгол телләре төркеменә керә. Бу төркем түбәндәге төркемнәргә бүленә: Төньяк-Монгол телләре: бүрәт, калмык, ордос, хамниган, ойрат; Көньяк-Монгол телләре: дагур, шира-югур, дунсян, баоань, ту; Әфганстандагы могол теле башкалардан нык аерылып тора. Бу телләр бер-берсенә бик якын.

Төзелешләре буенча алар флективлык элементлары белән агглютинатив телләр буларак саналалар.

Монгол теле һәм кирилл әлифбасы 
Монгол теле әлифбасында 35 хәреф:

Шулай ук карагыз 

Монгол телләре
Ay

ay - 30-31 kön ozınlıqtağı waqıt berämlege, Milädi, yılnıñ 12dän 1e.
 ay - 29-30 kön ozınlıqtağı waqıt berämlege, Hicri, yäğni cir iärçeneneñ fazası periodı.
 ay - cir iärçeneneñ küktäge torışı periodı.
 ay - cir şarınıñ iärçen planetası.
 ay - iärçen planeta, yäğni planetağa iärgän planeta. Mäsälän, Ay (Cir iärçene).

"Ay" süz börtegeneñ etimologiäse 
bu ike süz börtege etimologik bäyläneşkän. Şun uq xäl Urıs häm İñliz tellärendä: - месяц, - .

Waqıt berämlege mäğnäsendä ay küp törle bula: 
 Hicri täqwimdäge ay tögäl cirneñ iärçeneneñ fazası äylänıp çığu waqıtınğa turı kilä.
 Milädi täqwimdä ber yılda tögäl 12 ay.
 cirneñ iärçeneneñ tağı ber törle "ay" diep atalırğa mömkin periodı bar, ul faza periodı belän tügel, ä aynıñ küktäge torışı belän.

Hicri ay 
Ni öçen 29-30 - çönki şul waqıt eçendä cirneñ iärçene aynıñ fazası äylänep çığa. Hicri täqwimdäge ay tögäl şuşı waqıtqa turı kilä. ay fazası üzgärü periodı tögäl 30 kön tügel, 29,5 tiräse.
Тәкъвим
121 (Film)

Tatar xalıq şağire Ğabdulla Tuqay turında qısqa film. Rejissör Salawat Yuzeyev 25 minutlıq film tasmasında yaña zaman Tatar ädäbiätenä häm ädäbi telenä nigez saluçı, ädäbi täñqitçe häm publisist şağirneñ tormışı turında sürrealist yassılıqta üzeneñ qaraşın belderä. Tarixi faktlarga nigezlängän film tamaşaçılarnıñ künekkän räweştä başın qatırır urınına Anglianıñ BBC şirkäte ısulları yärdäme belän filmga uyın säxnälären qatnaştırıp Tuqaynıñ tormışı yäki tatarlıq belän qızıqsınmagan tamaşaçınıñ da diqqäten cälep itä ala. Filmda Tuqaynı, yaqın dustın Ämirxannı, ostaz Puşkinnı söyläşterä, tarix belän xäzerge zamannı ber yulı ähäñle uñayennan añlata. Filmga üzeneñ qatnaşın kertüçelär arasında rässam İlgizär Xäsän häm möxarrir İldus Äxmätcan kebek kürenekle sänğat eşlekleläre dä bar. 
Filmnıñ Galası (berençe kürsätelüwe) 13. iyün 2007 könne Qazandağı Avrora 1991 sänğat galereyasendä uzdı. Räsmi täqdime 14. iyün 2007 könne "Tatar-inform" mäğlümat agentlığında ütkärelde, täqdimdäğe äñgämäğä Rejissör Salawat Yuzeyev, Prodüser Marina Galistkaya häm uyınçı Liliä Zahidullina qatnaştı.

Çıganaqlar

Татар телендәге фильмнар
Татарстан фильмнары
İlgizär Xäsän

İlgizär Xäsän (Ильгизар Хасанов) Tatarstannıñ kürenekle zamana räsem ostazlarınnan.

Monı da qarağız
 Вечерняя Казань: Как Ильгизар Хасанов нос Гоголя нашел.
 MMJ.Ru: Пара-нормальности современного искусства Казани  (Cash as retrieved on 1 Nov 2007 21:43:50 GMT).
Татарстан рәссамнары
İqtisat

İqtisat (Ğäräpçädän), yä dönyaküläm terminologiädä  Yunançadağı oikos (öy) häm nomos (ğädät yäki yola), yäğni "xucalıq yolası" mäğnäsendäge süzlärennän yulga çığıp xäzerge waqıtta lingua franca'ğa äwerelgän İnglizçädäge Economics süze belän yışraq almaş qullanıla häm kübesençä asatlıraq añlaşıla.   

İqtisat mallarnı häm xezmätlärne barlıqqa kiterüne (citeşterüne), büleşterü-taratunı häm qullanunı tikşerenüçe fän. İqtisat сämğiyäwi fän buluwına qaramastan soñğı waqıtta Ekonometrika qaramağındağı iqtisadi modellär (matematik modellär) arqasında tabiği fän dip isäplänä başladı.  İqtisadi tikşerenülär mäsälägä yaqınlaşu belän törlänä. Bolar arasında qayber törlänülärne tübändä sanap kitarğä mömkin:
 makroiqtisat häm mikroiqtisat
 pozitiv iqtisat häm normativ iqtisat
 däwlät iqtisadı häm xalıqara iqtisat
 ximäyäçelek häm liberalism
Gomümän İqtisatnıñ meñlägän tören berbersenen astına quyep şäcärä xälendä kürsätüne döres dip äytep bulmıy, xättä mömkin tügel. İqtisat belemenä tarixi xronologiä yagınnan iqtisat teoriyaläre nigezendä yaqınlaşu iñ kiñ taralgan ısullardan berseder. Kübesençä İngliz telendä işäytelgän belemneñ bu yünäleşe büten belem yünäleşläre belen berğä tasvirlana - Säyäsi iqtisat, İqtisadi cäğräfä, Moxit iqtisadı, Sänäğät iqtisadı h.b.

İqtisatnıñ töp qağidäläre 
 Çikle çığanaqlar (Scarce resources)
 Härber forsatnıñ üz qimmäte bar (Opportunity cost).  Homo Economicus qararın qabul itkändä (Trade-off) belän qaraqarşı qala
 Citeşterü mömkinçeleğe (Production possibility)
 Citeşterüğä täsirlär: Tufraq (Land), Eşçänlek (Labour), Maya (capital), Käsäbäçelek (Entrepreneurship).

İqtisat häm farazları

İqtisat alanında tikşerenüçe tatarlar 
 Musa Aqyegetzade (1864-1923)
 Äqdäs Burhanov (1920- )

Çıganaqlar 

Икътисад фәне
Äqdäs Niğmät Qurat

Äqdäs Niğmät Qurat (Urısça: Акдес Нигматов, Törekçä: Akdes Nimet Kurat, 22 aprel 1903 - 8 sentäber 1971) Älmät awılında tuğan. 1927. yılda Berlin universitetınıñ tarix fakultetın tämamlıy, 1928. yılda fälsäfä doktorı däräcäsen (PhD) alıp, Törkiägä kitä. Ankara universitetınıñ tel tarix geografiäse fakultetına prafisır bulıp urnaşa häm 1971. yılğa qädär şunda eşli. Borınğı (VI-VIII ğasırlar) häm soñğı çor (XVII-XX ğasırlar) çığanaqların tigez däräcädä yaxşı belüçe kiñ qırlı tikşerenüçe bu ğälimneñ Törek, Alman, İngliz häm Fransuz tellärendä 100 dän artıq xezmäte basılğan. A. Niğmät Qurat 1971 yılda automobil bäreleşenä yulığıp hälaq bula. İstanbuldağı Erenköy-Sahrayıcedit ziratında kümelgän.

Çıganaqlar

Татар галимнәре
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Татар милләтле төркиялеләр
Saq-Soq törkeme

Saq-Soq törkeme Zahir Nasıbullin citäkçelegendäge Çallı şähärendä 1990 barlıqqa kilde. Awrupa turnesendä Bonney M belän ber üq säxnägä çıqtı. 1995 yılında taraldı. 2003 yılında 2 tamaşa öçen qabat berläşte. İcat tormışında törkem 1 genä albom çığara aldı, ansın da 1993. yılnı Almaniada çığarğan bulu säbäple RF'da taratılmadı.

Törkem äğzaları 
 Zahir Nasıbullin
 Rinat Gataullin
 Oskar Akçurin 
Zahir Nasıbullinnıñ "Qazan - Yäşlek ilem" isemle solo albomı 2005. yılnı BLG Recordstan dönya kürde.

Çıganaqlar

Monı da qara 
 Cache of http://tatarica.yuldash.com/culture/article951  as retrieved on 9 Dec 2007 00:58:26 GMT.
 Cache of http://www.yarband.ru/rinat/ as retrieved on 30 Nov 2007 11:08:22 GMT.
 Cache of http://forum.tatar.info/index.php?showtopic=201&view=findpost&p=1052 as retrieved on 14 Feb 2008 17:50:02 GMT   
 

Татар рок-төркемнәре
Tatarça rok
KGB törkeme

«KGB törkeme» yaki «Kazan Gruppası Bedretdin» — 1992 yılda fin tatarı Deniz Bätretdin tarafınnan nigezlängän tatar al’ternativ etno rok/caz-orkestrı.

Tarix 
1992 yılğa qädär «The Sownds of Tsingishan (Çınğızxan tawışları)», «Başqarma» törkemnärendä çığış yasağan Deniz Bädretdin 1992 yılnıñ avgustında Qazanğa Berençe bötendönya tatar kongressına çaqırıla. Ul anda Gala-konsertta qatnaşa.

Bu yılnı bötendönya tatarları tarixta berençe tapqır cıyılalar häm Bädretdin berdänber Rossiä häm BDB illärennän bulmağan keşe bula.

Bu waqıt quyılğan konsert, şulay uq, KGB törkemeneñ oyışu waqıtı bulıp ta tora, çönki monda Deniz Bädretdin belän Gleb Antonov (saksofon), Yaznur Ğaripov (gitara), Konstantin Kuznetsov ta qatnaşalar. Törkem «Spekulantlarga sälamnär» cırın başqara.

1993 yıldan törkem rok profressiv yoğıntılı tatar xalıq muzıkasın oyıştıra. Şul uq waqıtta, Bädretdin üzeneñ tatar telendäge cırların buldıra başlıy.

Törkemneñ Qazanda, Peterburgta, Helsinkidä, Yarvenpäyada, Kaustinenda, Neftekamada çığışları bula. Mäskäwdäge berençe çığış 2003 yılnıñ aprelendä bula.

Berençe al’bom 
KGB törkeme üzeneñ berençe «TATARSTAN POYEZI» al’bomın «Akbazar Oy»dä 2003 yılda çığara.

Bu CDnı Kallus, Mäskäw, Helsinki qalalarındağı 2003 yılnıñ aprelendä uzğan üzläreneñ «Bez Tawiş işetäbez (Bez tavış işetäbez)» isemle turlarınnan soñ çığaralar.

Al’bomda ike xalıqara muzıkant ta qunaq bularaq bar:

 Zölfiä Kamalova (Zulya) — vokal;
 Yukka Tolonen — gitara.

Cırları 

 lkayem;
 Yulcinin yazmishi;
 Birelma, tatar haligi;
 h.b.

Törkem äğzaları 

 Marsel Bahautdin, gitara (Qazan);
 Dmitriy Kaplev, bas-gitara (Qazan);
 Konstantin Kuznetsov, barabannar häm perkussiä (Qazan);
 Volodä Bazarov, klavişalar häm vokal, köy aranjirovşçiğı (Qazan);
 Gleb Antonov, saksofon, vokal, orkestra citäkçese (Qazan);
 Deniz Bedretdin, vokal häm gitara, cırlar avtorı, törkemne oyıştıruçı häm liderı (Helsinki).

Törkemdä qayçandır bulğan äğzalar 

 Yari Pulamaki, bas-gitara (Helsinki) ;
 Sabit Nasretdin, baraban häm perkussiä (Helsinki);
 Aleksey Golovin, bas-gitara (Qazan);
 Rafael Bädretdinov, baraban häm perkussiä (Qazan);
 Marat Niğmätullin, bas-gitara (Qazan).

Monı da qarağız 

 Finländiä tatarları

İskärmälär

Sıltamalar 

 http://yzekparty.ru/?s=kgb  Tatar rock music in Finland.

Tatarstanda rokTatarça rok
Татар музыкантлары
Татар альтернатив төркемнәре
Татар рок-төркемнәре
Финляндия музыкасы
Äylän-Bäylän (albom)

Äylän-Bäylän - halikara balalar cirlari albomı. Finlândiä yäşäüçe tatarlar tarafınnan äzerlände häm 2007. yılnı satuğa çıqtı. Kiñ itep tanılgan häm küp itep cırlanğan halıqara balalar cırları bu albomda Tatar telendä başqarılğan.

İcat törkeme

Vokal 
 Dina Asis
 Betül Hairetdin

Gitarda 
 Batu Alkara
 Raif Hairulla

Monı da qara 
 Räsmi säxifälse:  
 Ürnäklär işeter öçen:  
Татар музыкасы
Başkarma ansamble

Başkarma ansamble (Başqarma törkeme)  1970. yıllarnı Finlândiädäğe The Sounds Of Tsingishan (Çınğızxan tawışları) törkeme nigezendä, 1985. yılda Finlandiädäğe tatarlar tarafınnan qorıldı. 1989. yılnı berençe tapqır Tatarstanda konsert birdelär. 1991. yılnı yaña sänğätçelär quşıla häm Başkarma "Kizleü" albonmarın çığardı. 1992. yılnı şul uq albom Mäskäw häm St.Petersburgta dönya kürde.

Törkem äğzaları 
 Dina Asis - vokal, 1985
 Deniz Bedretdin - akustik gitara, 1985
 Batu Alkara - akustik gitara, 1985
 Kerim Şakir - akustik gitara, 1985
 Betül Hairetdin - vokal, 1988tä quşıldı
 Sabit Nasretdin - drums, 1991tä quşıldı
 Jari Paulamäki - bas gitara, 1991tä quşıldı

Monı da qara 
 
 Äylän-Bäylän (albom)
 KGB törkeme

Tatarça rok
Öternäs

Öternäs şähärlege (Urısça: Утернясское городище): Tatarstannıñ Saba rayonında Baylar Sabası häm Şämärdän arasındağı Qala Taw isemle cirdä urnaşqan bulğan qala urınında arxeologiä häykäle. Xäzerğe köndä ul tirädä Öternäs, İleber häm Ezmä awılları urnaşqan. 1552. yılnı Qazan yawlap alınğan 15 meñ çaması keşe bu tiräğä küçenep, şähär qorıp cibärep, möcädälälären monnan däwam ittererğä tırışqannar. 1553-1554. yıllarnı Şuyski citäkçelğendäğe ğaskärlär bu yaña şähärne yawlap ut törkännär.
1998. yılnıñ Yül ayında bu tirälärdä tikşerenü öçen arxäologiä törkeme lager qordı.

Çıganaqlar

Tışqı sıltamalar 
 Tataroved.Ru: Некоторые итоги изучения памятников эпохи Казанского ханства, Бурханов А.А.,  as retrieved on 8 Dec 2007 16:32:31 GMT.
 Rusarch.Ru: Археологические исследования в Cабинском районе Республики Татарстан, А.А. Бурханов, Р.Р. Замалдинов,  as retrieved on 30 Nov 2007 16:50:17 GMT.

Monı da qara
 Wikimapiada Öternäs şähärlege
 Qazan cirlärendä azatlıq suğışları
 Mişätamaq
 Çalım

Казан ханлыгы
Küktaw (film)

Ber bersen oçratqan ike yalğız keşeneñ xikäyäse. Berse qısqa gömeren kolyaskada uzdırırğa mäcbür bulğan Bulat (Yosıf Bikçäntäyev) isemle malay, ikençese faciğadan soñ yalğız qalğan Kärim (Färit Bikçäntäyev) isemle ir keşe.

Çığanaqlar

Татар телендәге фильмнар
Zölfät Xäkim

Zölfät Xäkim - dramaturg, şağir, cırçı. Köyen häm süzlären üze yazğan cırları fälsäfi mäğnase belän ayırılıp tora. Tatarça cırlanğan muzıkada Zölfät Xäkim icatınıñ ähämiäten :en:Leonard Cohennıqı belän çağıştırıp bula. Ğomümän, köndälek tormış tırunda tänqit süzläre äytkäne dä bula. Tänqit anıñ şiğriyätendä häm dramaturgiya äsärlärendä dä sizelä.

Albom tezmäse 
 Xäyerle yul (1998)
 Sentäbr almaları (2001)

Ädäbi äsärläre 
 Telsez küke

Monı da qara 
 İl Gizüçe Bolğarda - cır başqaruçı

Татарстанда кино
Татарстан фильмнары
Татарча рок
Татарстанда рок
ZMÇ törkeme

ZMÇ törkeme (Записки мертвого человека, ЗМЧ, ZMC) – törkemneñ  iseme “Ülgän keşeneñ yazuları”nıñ baş häreflärennän  tora.  1986. yılnı Qazanda qorıldı. Törkemneñ muzıkasın Psixodelik rok yünäleşendä yasap, süzlärä sosial mäğnä birerğä tırıştılar. Üzlärneñ icatlarında rok mızıkasın şärqi fäläsäfä häm mädäniäte belen berläştergä omtılalar. 1989. yılnı törkemğä Vitaliy Karsev, A. Gasilov, Yevgeniy Gasilov häm İ. Dinavestkiy quşıldı. Şul uq yılnı “Avrora-89” festivalendä çığış yasıylar. 1989. yılnı Räşit Kallimullinnıñ İl Gizüçe Bolğarda Rok operasında muzıka başqaralar. Albert Asadullin belän Räşit Kallimullinnıñ “Mähdi” Rok operasında bergä eşlilär. 1990. yıl säxnä çığışları belän ütä, Oktyabr ayında Bornauldağı “Rok Azia” festivalenä qatnaşalar. 1990. yılı solistları almaşınıwı belän näticälänä.

Törkem äğzaları 
 Vladimir Guskov (gitarada, klavişta)
 Sergey Belikov (klavişta)
 Vitaliy Karsev (vokal, gitara)
 A. Gasilov (vokal, gitara)
 Yevgeniy Gasilov (bas gitara)
 İ. Dinavestkiy (baraban)
- Andrey Anilin (idarä)
- A. Tropillo (prodüsser)

Albom tezmäse 
 1986 "Инкубатор Для Дураков" (Divanalar inkubatorı)
 1988 "Дети Коммунизма" (Kommunizm balaları)
 1989 “Эксгумация” (Eksgumasia) 
 1989 "ЗМЧ" в Неопознанном Летающем Объекте" (“ZMÇ” BOOda)
 1990 "Искусство Праздновать Смерть" (Ülemne qotlau sänğäte)
- Tağın ber “Мольба” (Yalwaru) isemle LPları çıqqanı, anda "Al-Fahh" (side A) häm "As-Salä" (side B) isemle cırlar bulganı belenä. Dönya kürü waqıtı turında mäğlümät yuq.

Çığanaklar 
 Rusrock.ueuo.Com: Записки мертвого человека, cashe as retrieved on 30 Nov 2007 16:53:25 GMT.
 База знаний, cache as retrieved on 24 Nov 2007 12:15:19 GMT.
  
 Cache as retrieved on 25 Nov 2007 21:07:50 GMT. 

Tatarstanda rok
Tatmedia

Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär «Tatmedia» agentlığı — Tatarstan Respublikasında däwlät xakimiate organnarı häm cämğiät arasında üzara näticäle xezmättäşlek urnaştıru, mäğlümätneñ grajdannar öçen açıq bulu prinsıbın ğämälgä aşıru, alarnıñ mäğlümätqä xoquqların yaqlaw, barlıq milek törenä bäysez räweştä massaküläm mäğlümat çaraların, näşriät häm poligrafia eşçänleğen tağın da üsterü, şulay uq massaküläm mäğlümät çaraların üsterü öleşendä mäğlümätläşterü häm elemtä ölkäsendä 2003—2007 yıllarğa Tatarstan Respublikasınıñ däwlät säyäsäte nigezlären ğämälgä aşıru maqsatınnan oyıştırıldı. Agentlıq — däwlät oyışması, anıñ qaramağında 100 dän artıq poligrafia şirkäte häm massaküläm mäğlümät çaraları. Agentlıq strukturası nigezen tübändäge yünäleşlär täşkil itä:

 Massaküläm mäğlümat çaraları häm näşriät eşçänlege bülege;
 Matbuğat xezmätläre belän eşläw häm cämäğätçelek belän elemtälär bülege;
 İqtisadi analiz häm däwlät zaqazı bülege;
 Analitika bülege;
 Ğömümi bülek;
 Qadrlar säyäsäte bülege;
 Xoquq büleğe;
«Tatmedia» agentlığı Tatarstan Respublikası Prezidıntınıñ 2003 yılnıñ 30 aprelennän 303. nomerlı boyırığı «Massaküläm kommunikasialär buyınça Tatarstan Respublikasınıñ „Tatmedia“ agentlığın tözü turında» häm Tatarstan Respublikası Ministrlar Käbinetınıñ 2003 yılnıñ 4 avgustınnan 410. nomerlı qararı nigezendä tözelde.

TR Prezidentınıñ 2003 yılnıñ 12 mayınnan 324. nomerlı qararı nigezendä Marat Yäşär ulı Moratov Massaküläm kommunikasialär buyınça Tatarstan Respublikasınıñ «Tatmedia» agentlığı general mödire itep bilgelände.

Päräwezdä 
 Tatarstan massaküläm kommunikasialär agentlığı -«Tatmedia» räsmi säxifäse. 

Татарстан мәгълүмат чаралары
Aksenov-fest

Aksenov-fest xalıqara ädäbi-muzıkal' fistiväl, 2-3. Oktäber 2007 könnärendä Tatarstan Respublikası başqalasında dönyanıñ tanılğan Urıs yazuçısı, yaqtaşıbız Vasiliy Aksönovnıñ 75 yaşlek yubileye uñayınnan "Aksenov-fest 2007" iseme belän berençe tapqır ütkärelde. Qazanda uzğan fistivälne oyıştıruçılar arasında tanılğan rok cırçısı, prodüsser Andrey Makareviç ("M-Production" prodüsserlek şirkäte) häm Qazan xakimiäte başlığı İlsur Metşin bar. Açılış tantanası Musa Cälil Opera häm Balet teatırında 2 oktäber 2007 könne uzdı.

Qatnaşuçılar 
 Vasiliy Aksönov
 Bella Äxmädullina 
 Aleksey Kozlov (saksofon)
 Dmitriy İguldin (klavişta)
 Mixail Gendelev
 Boris Messerer
 Mixail Veller 
 Anatoli Gladilin
 Yevgeniy Bores häm trio
 Yevgeniy Bores
 Orkestr kreolskogo tango häm Andrey Makareviç
 Andrey Makareviç
 İrina Rodiles (vokal)
 Pavel Fəxertdinov

Monı da qara 
 
 Tatmedia.Ru  cache as retrieved on 30 Nov 2007 00:45:51 GMT.

Әлифба буенча фестивальләр
Казан фестивальләре
Awrupa–Azia festivale

Xalıqara "Awrupa – Aziä" zamança muzıka fistiväle 1999 yıldan birle Tatarstanda yıl sayın ütkärelä. Tatarstan kompozitorlar berleğe häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı tarafınnan oyıştorıla başlağan bu fistiväl 2004. yıldan başlap Sofya Göbäydullina Zamana muzıka üzäğe qatnaşı belän uzdırıla.

Zaman tezmäse 
 I Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 II Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 III Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 IV Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 V Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 VI Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 VII Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
 VIII Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle, 19-22 Oktäber 2007, lozung: "Dönya ritmnarı: tirän ğasırdan – kiläçäkkä".

Çığanaqlar 
 cache of http://new.tatmedia.com/tat/news/browse/date/2007-12-10 as retrieved on 23 Nov 2007 14:43:34 GMT
 cache of http://gazeta.tgim1.edusite.ru/6/star.htm as retrieved on 6 Dec 2007 20:59:54 GMT
 «Международный фестиваль современной музыки "Европа-Азия"»

Әлифба буенча фестивальләр
Казан фестивальләре
Almazan

Almazan (ispança Almazán) - toraq punktı häm İspaniäneñ üzidaräse. Soria provintsiäsenä kerä. Munitsipalitet (cirle idarä) Almazan rayonına kerä.

Mäydanı - 166,53 km*km. Xalıq sanı - 5965 keşe (2004).

Çığanaqlar 
 El Románico de la ribera del Duero 
 Recorrido fotográfico por San Miguel de Almazán

Испания
Musa Aqyeget

Musa Aqyeget (-zadä) (Törekçä: Musa Akyiğit/Akyiğitzade/Akyiğitoğlu) (1865-1923) - kürenekle ğälim, iqtisatçı, yazuçı, Ğosmanlı byurokratı, tatar menlası.

Tormış yulı 
Musa Aqyegetzadä 1864 yılnıñ 3 dekäberendä neñ Penza gubernası Çanbar öyäzenä kergän Qaybıl awılında dönyağa kilgän. Anıñ babası Altınbay Aqyegetzadä Aleksandr I zamanında 25 yıl patşa ğäskärendä xezmät itep, ireşkän uñışları öçen törle medällär belän büläklängän bulğan. Atası Möxämmätcan isä, 4 klasslı urıs mäktäben tämamlağannan soñ, xökümät eşendä törle räsmi wazıyfalar başqara.

Musa başlanğıç belemne babasınıñ awılı Maçalı mädräsäsendä ala. Biredä ul din ğilemennän tış, tatarça uqu-yazunı da öyränä. Çanbarğa kire qaytqannan soñ, andağı 4 klasslı urıs mäktäben tämamlıy. Atasınıñ qararı buyınça, 1878 yılda Musanı Penzağa urıs gimnaziäsenä uqırğa iltälär. Bu uqu yortın 1884 yılda yaxşı däräcä belän tämamlağan yäş yeget, Mäskäw universitetına uqırğa kerergä teläk belderep, ğäriza yaza, tik ğärizası qabul itelmi. Musanı Qazanda da uñışsızlıq kötä, anı biredäge universitetqa da almıylar. 

1884-1888 yıllarda Musa Aqyegetzadä Qazan, Penza şähärlärendä häm Qırımda yäşi, berara İsmäğil Gaspıralınıñ “Tärceman” gazetasında da eşläp ala. Belem alunı İstanbulda däwam itterergä digän qararğa kilüenä dä Gaspralınıñ tä'sire bulğandır, möğäyen. Berençe äsäre bulğan “Xisametdin menla” povesten ul 1886 yılda yaza (Äsärneñ çın iseme “Xisametdin menla” bulsa da, Törkiädä ul “Xisametdin mulla” bulıp taralğan). 
Aqyegetzadäneñ bu äsäre tatar dönyasında Gaspralınıñ törkiçelek ideyälären taratu yulında berençe xikäyä buluı belän dä ähämiätle. Tatar ädäbiätınıñ formalaşuında ul yul kürsätüçe rolen başqarğan. Bu xikäyädän soñ, Zahir Bigiev, Rizaeddin Fäxreddin, Fatix Kärimi h.b. kebek tatar zıyalıları da xikäyä yaza başlıylar. Xikäyäneñ ikençe basması 1925 yılda “Tatar ädäbiätı kitapxanäseneñ” altınçı xikäyäse bularaq basıla. Xikäyä şulay uq İstanbulda da 1901 (Hicri: 1317) yılda “Zaman” kitapxanäse tarafınnan törekçä näşer itelgän. Tatarstanda ğämäldä yörgän xäreflär belän “Tatar mäğrifätçelek ädäbiätı” (Qazan, 1979, 45-86 b.) kitabında xikäyä tulısınça basılğan, qayber xezmätlärdä isä qısqaça eçtälege genä birelgän.

Äsärläre

Fänni äsärläre 
 İktisat yahut ilmi servet, 1896 (İqtisat yäki maya beleme).
 Avrupa medeniyetinin esasına bir nazar, 1897 (Awrupa mädäniäteneñ niğezenä ber qaraş).

Ädäbi äsärläre 
 Xisamettin menla, 1886.

Çığanaqlar 
 G. Hadiullina, “Экономические идеи в наследии Мусы Акъегетзаде (1864-1923)”, Проблемы современной экономики, N 1(5), 2003.
 İsmail Türkoğlu, “Musa Akyigitzade Türkiye’de”, Gasırlar Awazı, san: 1-2, Qazan 1998, bit: 137-142.
 Nadir Däwlät, “Rusiä törkiläreneñ milli köräş tarixı”, - Ankara, 1985, - B.11, 151.
Vsevolod Luknitskiy

Vsevolod Vsevolod ulı Luknitskiy (1844-1917), xärbi eşlekle, general-leytenant. 1885-1917. yıllarda Qazan Qazna Darı zavodı başlığı. 1917.dä zavodta yanğın bulğanda batırlıq kürsätep, şlüzlär aça häm küp şartlatqıçnıñ su belän bastıra. Şaltrawdan yaralanıp häläk bula. 
Казан тарихы
Ximäyäçelek

Ximäyäçelek (protectionism) - iqtisadi ısullardan berese. Ximäyä süzeneñ mäğnäse yaqlaw yäki saqlaw dip tärcimä itep bula. Liberal iqtisatqa qapma-qarşı qaraş.
 
Ximäyäçelek - iqtisadi oyeşmanıñ (ürnäk: däwlät yäisä ber niçä ilneñ barlıqqa kitergän iqtisadi blok) üz qısalarında eş itkän iqtisadi beremleklärneñ mänfäğätlären ul iqtisadi oyeşmanıñ wäqalätle organnarı (ürnäk: xökemät) tarafınnan yaklaw säyäsäte. Kübesençä waqıtlı säyäsät ısulı bularaq qullanıla, töp maqsatı - iqtisadi aktörlarnıñ çittän kilğän (çit il iqtisadi aktörları, global bazar) basımğa çıdam xälğä kilep konkurent räweştä säüdä itä aluları öçen kiräkle şartlarnı tudıru.

Ximäyäçelek säyäsäteneñ qoralları 
Härqaysı iqtisadi ısulnıñ töp ülçäwe näticälelek. Ximäyä ısulın, ozaq waqıtlı perspektivada näticälelek öçen qısqa waqıtlı perspektivada baş tartu dip añlatıp bula.

 Xoquqi çikläw - tenderlarğa täqdim ciganda tenderğa çit ildän qatnaşuçılarnı çiklär öçen kiräkle kanunlar çığarıp, tenderğa üz ildän genä qatnasuçı çaqıru
 Ğamäli çikläw - çit il şirkätlärneñ il küläm bazarda xezmät birdermäs öçen barlıq şirkätlärne lisenzia aluğa mäcbur itü häm çit il şikätlärenä bu oçraqta qıyenlıq çığaru
 Yärdäm - üz ileneñ citeşterüçelärenä mallarnıñ totrıqlı qimmäten (fixed cost) töşerer öçen subvensia birü; citeşterüçelärğä häm eşquarlarğa salımnarnı kimetü yäki maratoriy iğlan itep almaw.
 Tamğa - il küläm säüdäne (bazarnı) saqlar öçen çit il mallarına tamgahänä aşa uzğanda zur tamgalar alınuwı yäki çit il mallarınıñ miqdarın çikläw.

Şulay uq qarağız 
 Grieco, Joseph M. and G. John Ikenberry. State Power and World Markets: TheInternational Political Economy. New York: W. W. Norton, 2003.
 Goddard, C. Roe, Patrick Cronin, and Kishore C. Dash, eds. International PoliticalEconomy: State-Market Relations in a Changing Global Order. 2nd edition. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 2003.

Икътисад фәне
Oyungezer

Oyungezer jurnalı - Törkiädä çıqqan bäysez uyın jurnalı, Törek telendä "Uyın gizär" mäğnäsenä turı kilä. Berençe sanı  2007. yılnıñ 1. Nöyäberendä dönya kürde. Jurnalnıñ baş möxärrir wazifasın "homesick alien" quşamatlı Serpil Ulutürk xanım alıp bara.

Päräwezdä 
«Oyungezer» jurnalınıñ säxifäse
Agreda

ul İspaniä, Leon häm Kastiliä, Soria provinsiäsedä üzidarä (munisipalität). Xalıq sanı 3215 (2004).

Çığanqlar 
 Ayuntamiento de Ágreda 
 Ágreda en la web, portal de Ágreda 
 Asociación de Comerciantes de Agreda 

Испания
Аранкон

Аранкон () — Испаниянең Сория провинциясендә урнашкан муниципалитет.

Географиясе 

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испания муниципалитетлары
Сория провинциясе муниципалитетлары
Әлифба буенча торак пунктлар
Баш бит

 

<div class="main-page-header">

<div class="main-page-footer">
Älifba

Älifba här telneñ awazlarına turı kilgän xäreflär tezemeder. "Älifba" süze ğäräp teleneñ berençe ike xärefe isemennän oyışqan.

Tatar teleneñ xäzerge waqıtta berniçä älifbası bar:
1. Räsmi bularaq qullanışta bulğanı - Kiril älifbası.
2. 2000. yıllar başında kertelä başlanğan, läkin soñraq Räsäy xökümäte tarafınnan tıyılğan Yañalif.

Yazu bilgeläre buyınça tellär ike törgä bülenä: tawışçıl tellär (fonetik tellär) häm ideogramlı tellär. Tawışçıl tellärdä här ayırım bilgeneñ añlamı bulmıy, ul berär awaznı ğına belderä häm añlamnı başqa xäreflär belän bergä kilgändä genä qazana. İdeogramlı tellärdä ğädättä här bilge berär äyberne añlata, qayber äyberlär ike yä kübräk bilge belän belderelä (ürnäge: Yapon tele).

Ölkälärdä qullanıla torğan älifbalar 

Älifbalar :
 Latin älifbası , 
 Kiril älifbası , 
 Latin da Kiril älifbaları , 
 Yunan älifbası , 
 Görci häm Ärmän älifbaları  

Abyatlar: 
 Ğäräp älifbası , 
 Ğäräp häm Latin älifbaları , 
 Yähüd häm  Ğäräp älifbaları 

Abugidalar:
 Tunyak Indik , 
 Kunyak Indik , 
 Thaana , 
 Efiopik , 
 Efiopik hem Arep 

Logografik+eyikli:
 Saf logografik , 
 Bootalgan logografik hem eyikli , 
 Elifba-beyli eyikli de ciklengen dereyede logografik 
 Elifba-beyli eyikli

Monı da qarağız 
 Şakircan Tahiri

:ja:アルファベット
yv:Alfabèt
Tiptärlär

Tiptärlär - xäzerge Başqortstan häm Könçığış Tatarstanda yäşäp torğan tatarlarnıñ törkeme. Qayber tarixçılar alarnı etnoqatlaw, ä qayberläre ictimaği qatlaw dip sanıy 

1790 - 1855 yıllarda ike tiptär irregulär polkı bulğan.

1812 yılğı Watan Suğışı waqıtında 1-nçe Tiptär polkı (mayor Temirov yulbaşçı) general Platov partizan berläşmäsendä suğışqan.

1755 - 1866 yıllarda Başqort-Mişär Ğäskäre (Urısça: Башкиро-Мещерякское Войско) xärbi äğzaları.

İskärmälär 

Татарлар
Qasıym Xanlığı

Qasıym xanlığı (Qasıym patşalığı), Tatar xanlığı, Räsäyneñ daimi vassalı. 1450 yıllarda Mäskäwneñ Böyek Kenäze Vasiliy II tarafınnan Qazan xanzadäse Qasıym xanğa bülep birelgän bilämä cirlegendä oyıştırıla. Üzäge – Qasıym şähäre. Bilämäsenä Uqa yılğasınıñ urta ağımı buyları (xäzerge Rázan ölkäseneñ tönyaq-könçığışın öleşe) kergän.

Borınğı tarix 
İñ berençe xalqı – Meşçera häm Muroma Fin-Uğır xalıqları. Kiev Ruse belän İdel buyı Bolğarı tä'sirendä yäşi. Vladimir-Suzdal kenäzlegenä kerä. 1152 yılda kenäze Yuri Dolgoruki Gorodets-Meşçórski nigezlänä. Mongol yawlarınnan soñ, 13. yöz azaqlarında ul cirlärdä Altın Urdadan çıqqan Möxämmäd Şirin bäk Mişär yortı nigezlägän bulğan; 1393 yıldan ul Rus' (Mäskäw) kenäzgele bilämäse. Suzdal' yanındağı suğıştan soñ 91445) Oluğ Möxämmäd xan anı anı kire qaytarıp birüne taläp itä. Vasili II, şul taläpne ütäp, ul ölkägä Qasím xanzadäne utırta. Qasím Räsäy patşası xezmätenä kerä. Şul cirlektä Qasím xanlığı barlıqqa kilä.

Däwlät tözeleşe 
Töp xalqı Tatarlar, Urıslar, Mordwalar. Alar igençelek, terlekçelek häm hönärçelek belän şöğellängän. Töp idaräçe ıruğlar: Manğıt, Arğın, Cälair, Qıpçaq. Qasím xanlığı idaräçelären Mäskäwneñ böyek kenäzläre häm patşaları Qazan, Qırım, Seber h.b. xanlıqlardan çıqqan idaräçe dairä wäkillärennänn bilgeläp quyğannar.

Taríx 
Qasıym xanlığı xannarı yış qına Mäskäwneñ Qazanğa qarşı oyıştırılğan yaw-höcümnärendä üz ğäskärläre belän qatnaşalar (1467-1469, 1487, 1552). Qasıym xanı Şahğäli (1515-1567) Mäskäw patşalığı yärdämendä öç märtäbä Qazan täxetenä utırtıla. Qazan xalqı Mäskäw däwlätenä köçläp quşılğannan soñ Qasıym xanlığınıñ möstäqillege kimi, axırda xakimiät Mäskäw voyevodaları qulına küçä. Säyed Borhan xan zamanında (1627-1679) Qasıym xanlığı xalqın çuqındıru säyäsäte başlana. Bäklär yomışlı cibärüçelärgä äylänälär. Şul säyäsätkä qarşı Tatarlar 1656. yılda baş kütärälär. Xanbikä Fatima Soltan wafatınnan soñ (1681) Qasím xanlığı yäşäwdän tuqtıy.

Татарстан тарихы
Россия тарихы
La traviata

La traviata (Травиата). Giuseppe Verdi tarafınnan icat titelgän, öç aqttan torğan opera. Alexandre Duma, ulınıñ La dame aux Camélias romanına nigezlängän. ‘’La traviata’’nıñ tärcemäce – Adaşqan xatın. Berençe tapkır Teatro La Feniceta dön’ya kürä.

Rol’lär

Eç‏tälek

Berençe Aqt 
Violetta Valery, mäşhür courtesan, ozaqqa suzılğan awıruınnan sawiqlanu uñaenna Parisdağı yortında zinnätle kiçä ütkärä. Gaston ismle graf, şul kiçägä yaş aqsöyäk Alfredonı iärtep alıp kilä. Alfredo Violettanı kürü teläge belän yana. Alfredo, tanişqannan soñ şunda uq üzeneñ mäxäbbäten faş itä. Violetta anı kire kağa, läkin kameliä çäçägen birep cibärä häm şul çäçäk şingäç kilergä kuşa. Anıñ teläge azat, tulı köçle tormış alıp baru bula.

Ikençe Aqt 

Berençe säxnä Berniçä aydan soñ, Violetta belän Alfredo Parisnıñ çitendä idillic tormış alı baralar. Violetta Alfredoğa ğaşıyk bula häm tormışıñ töbennän üzgärtä. Läkin Alfredo, Violettanıñ tormış alıp baru öçen böten şäxi äyberlären satuın belgäç, şähärgä aşkına. Alfredo öydä bulmağan çaqta, anın atası Violettanıñ Alfredo tormışıñ cimerüdä ğäepli. 

Ikençe säxnä Qayğıdan arınu öçen, Violetta azğın tormış koçağına çuma. Kiçälärneñ bersendä Alfredo anı oçrata häm aña kursätkän xezmätläreñ öçen dip, aqça ırğıta. Violettanıñ escortiı, Baron Douphol, Alfredonı duelgä çakıra. Violetta añına kilä häm Alfredoğa qarata maxabbätenä ant kıla.

Öçençe Aqt 
Berniçä aydan soñ Violettanı ayağınnan eğä. Alfredo, Baronnı cäräxätläğäne öçen tormädä utırıp çıqqannan soñ Violetta yanına aşkına häm anıñ Alfredoğa bulğän mäxäbbäte xaqına fida kıluı turında belä ham ğafu itüen sorıy. Violetta Alfredo kulında can täslim kıla.

Töp ariälär 

 "Libiamo ne' lieti calici" (The "Brindisi" or "Drinking Song") - Alfredo, Violetta, chorus in Act 1 
 "Un dí, felice, eterea" - Alfredo in Act I 
 "Ah, fors' è lui...Sempre libera" - Violetta in Act I 
 "De' miei bollenti spiriti" - Alfredo in Act II 
 "Pura siccome un angelo" - Gérmont in Act II 
 "Di Provenza il mar, il suol" - Gérmont in Act II 
 "Addio del passato" - Violetta in Act III 
 "Parigi, o cara" - Alfredo and Violetta in Act III

Опера
Ğabdulla Tuqay

Möxämmätğärif ulı Ğabdulla Tuqay (1886-1913 عبدالله توقاي‎), Tatar xalıq şağire, Tatar ädäbiäte klassigı, ädäbi tänqitçe, publisist, yaña zaman Tatar ädäbiätenä häm ädäbi telenä nigez saluçı.

Tärcemäi xäle 
1886 yılnıñ 26 Aprelendä Qazan gubernasınıñ Arça yağında, Quşlawıç awılında tua. 1895-1907 yıllarda Cäyek şähärendäge Motıyğiä mädräsäsendä uqıy, tipografiädä, gäcit häm jurnal redaksiälärendä eşli. 1905-1907 yılğı inqıylabi xäräkätlärdä qatnaşa.

İcat 
1907 yılnıñ közennän Qazanda Yäşen, Yalt-Yolt jurnalların çığaruda qatnaşa. Şağirneñ böyek talant iäse häm kiñ mäğlümatlı şäxes buluı, Tatar xalqı tormışın böten tulılığında gäwdäländerü häm 20. yöz başı Tatar poeziäsen moñarçı kürelmägän tizlek häm sänğäti kamillek belän üsterep cibärü öçen zur mömkinleklär aça.

Realistik häm romantik ruxtağı poeziäsendä Tuqay şağirneñ cämğiättäge rolen bik yuğarı bäyäli. (İ, qäläm!, 1906; Möxärrirgä, 1907); tuğan telgä, tuğan cirgä mäxdiä uqıy (Şüräle, 1907; Par at, 1907; Tuğan tel, 1907, h.b.); xatın-qızlarnıñ xoquqların yaqlap çığa (Tatar qızlarına, 1906; Xatınnar xörriyäte, 1909); sotsial häm milli izelüdän azat bulğan cämğiät turındağı fikerlären belderä (Xörriät xaqında, 1905, Kitmibez, 1907). Sorıqortlarğa (1906), Peçän bazarı, yä Yaña Kisekbaş (1908), Mädräsädän çıqqan şäkertlär ni dilär (1907) kebek satirik äsärlärendä häm publisistikasında samoderjaviene, feodal-patriarxal yäşäyeşne, cämğiättäge härtörle iskelek qaldıqların, Qädimçelärne häm iske tip mädäräsälärne, äxlaqsızlıq küreneşlären tänqitli; Sayfiä (1911), Äxlaqsızlıq (1912) şiğerlärendä, "küz yäşe aralaş kölep", baylıq häm xäyerçelek arasındağı sotsial qarşılıqlarnı kürsätä.

Tärcemäçe 
Tuqay Tatar realistik tänqitenä nigez saluçı da (Tänqit kiräkle şäyder, 1907). Krılov, Bayron, Goethe, Heine, Schiller, Puşkin, Lermontov şiğerlären irekle tärcemä itä häm näzıyrälär yaza. Tatar häm Törki telle xalıqlar ädäbiyätlärendä Awrupa tibındağı realizm häm romantizm ısulların üzläşterügä üzennän zur öleş kertä. Tuqay Tatar xalqınıñ söyekle şağirenä äwerelä, tormışı häm icatı böten Tatar ädäbiäte üseşenä bügen dä üzeneñ şifalı yoğıntısın yasap tora. Rus telendä berençe kitabı 1920 yılda basıla (Valentin Volnov tärcemäsendä).

İstälek 
1858 yılda Tatarstan Respublikasınıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge buldırıldı. Arça Rayonınıñ Yaña Qırlay awılında Ğabdulla Tuqay muzey-kompleksı, Arça Rayonınıñ Quşlawıç awılında Tuqayıvlar muzey-yortı, Qazanda Ğabdulla Tuqay ädäbi muzeyı eşli.

Ğabdulla Tuqay Yaña Tatar bistäse ziratında kümelgän.

Päräwezdä
Kitapxänädä äsärlär
Ğabdulla Tuqay üze turında: İsemdä qalğannar
Ğabdulla Tuqay äsärläre 
Ğabdulla Tuqay qäbere
Ğabdulla Tuqay qäbere 

Татар язучылары
Татар шәхесләре
Шагыйрьләр
Mangazeya

Mangazeya (Urısça: Мангазея, Nenets tärcemä itelmi torğan etnonimnan) – Polár Tügäräge artında häm Könçığış Seberdä berençe Urıs qala.

Mangazeyağa 1601. yılda Turuxanski Kray'da, Taz yılğasınıñ biek uñ yaqta nigez salğannar. Karskoye diñgezeneñ Taz gubasınnan (qultığınnan) 300 kilometerdä urnaşqan.

Taríx

Nigez 
1600. yılda Räsäy patşası Boris Godunov Mangazeya ciren basıp alu maqsatı belän bu yaqqa strelets ğäskäre cibärä. Şundí waqıtta Mangazeya yaqlarında ähämiätle tabíğí baylıqlar – aq tölke tirese, morj teşläre, altın tabıla. Cirle xalıq basqınnarnı duslarça oçraşa. Ğäskärlär citäkçese Miron Şaxovski Taz buyında taşlandıq Pomorlar bistäne taba häm 1601.neñ yazında qälğägä nigez sala.

Räsäydä Bolğawır Zaman başlanğaç, küp xalıq Sebergä küçä başlí. Mangazeyada xalıq sanı bik tiz üsä. İqtisadına töp öleşe keş häm aq tölke tirese belän säwdä kertä. 1608. yılda Räsäy patşası Vasili Şuyski Mangazeyanı şähär bulıp iğlan itä. Bu waqıtta Mangazeyada diwarlı kirmän, bistä, öç çirkäw, säwdä yortı, patşa ambarları urnaşa. Bar bínalar mäñgelek tuñlıqta toralar. Fundamentlar tuñdırğan yomıçqa belän nığıtqannar. Fundament astına qayın tuzınnan eşlängän tabaqlar salalar, grunt sulardan nığıtu maqsatında. Şähärdä 500 yort bula, 1500dän artıq keşe yäşi.

Kirmän diwarlarında 5 manara urnaşa: Spasskaya (ütädän-ütä yöri torğan), Uspenskaya, Zubtsovskaya, Ratilovskaya häm Davıdovskaya. Qalanı äyländerep ike ineş: Ratilovka häm Osetrovka ağalar. Mangazeya çirkäwlär başları altın belän qaplanğan ide. Şähär Rus Tönyağınıñ iñ matur şähärlärdän berse sanala.

1619. yılda könläşkän kürşe Tubıl voyevodası İvan Kurakin Mäskäwgä Mangazeyadağı çit il keşeläre belän aqçalata cíımsız säwädä turında äläk cibärä. 1619. yılda Mixail Fedoroviç patşa Pomoryedän Mangazeyağa diñgez yulnı yaba. Sebergä yul Beryozov şähäre aşa bulu turında färman çığara.

Azaq 
Şuña qaramastan, Mangazeya Seberdä zur röl uyní äle. Läkin mangazeylılar keşkä varvarlarça awlílar. Keş başqa cirlärgä üçä. 1642. yılda zur yanğın kilep çığa. Yanğınnan soñ şähär yaıadan torğızıp almí. iwayät buyınça, ber çirkäw yanında cirdän tabut çığa. Tubíl arxiyepiskobı Simeon Mangazeyağa İvan Semyonov ataqaynı cibärä. Tabutnı açqaç, ataqay 16-yäşle Vasili Fedorovnıñ mäyete taba. Vasili ber Mangazeya bayda xezmät itkän, şundí bay anı açqıç belän bärep ütergän. Tabut yanında moğcízalar häm tereltülär kilep çığalar. Vasili Mangazeyskiy izgeläre rätenä kerttelä, seberneñ iñ xörmätle izgelärdän berse sanala. Anıñ xörmätenä Taz yılğasında käşänä tözilär. Läkin 1960. yıllarnıñ azağında mäyet qaldıqları Turuxanskqa küçerälär. 1672. yılda Mangazeyanıñ soñğı toruçılar Turuxanskqa da küçälär.

Xäzerge kön 
Ütkän ğasırlada Mangazeya mäñgelek tuñlıqqa batıp kitkän. 1900. yılda Urıs säyäxätçese V.İ. Markgraf Mangazeya qaldıqların taptı. 1946. yıldan arxäologik qazılmalar ütkärälär

Русия тарихы
Lamantin

Lamantinnar (Trichechidae isemle ğäilälek, Trichechus isemle törkeme) zur su imezüçese, qayçaqta diñgez síırı atala. Trichechidae Dugongidae'dän baş söyäge häm qoyrığı küreneşe buyınça ayırıla. Lamantinnıñ qoyrığı işkäk küreneşle, Dugong'nıñ qoyrığı çäneçkä küreneşle ide. Lamantin – üsemlek aşawçı xaywan, üze waqıtınıñ küpçelegen saylıqta kötüdä yörep ütkärä.

Lamantin Tönyaq, Üzäk häm Könyaq Amerikanıñ, Karib diñgezeneñ say, sazlı yarlarında yäşi.

Lamantinnıñ ber töre (Trichechus senegalensis) Afrikanıñ Könbatışında, T. inunguis isemle tör Könyaq Amerikanıñ Könçığışında, öçençese (T. manatus) Karib diñgezendä West İndia utırawlarında kön kürä. Florida Lamantinı ayırım tör bulıp uylanıla, ITIS buyınça ul T. manatusnıñ törçelege ide. Lamantinnıñ ozınlığı 4.5 meter häm zurraq ide, lamantin tozlı häm tozsız suda yäşi ala. Lamantin awlaw may häm it öçen oyıştırıldılar, ämmä xäzer räsmiçä lamantin awlap yaramí.

West India lamantinı siräk oçrí torğan tör bula. Lamantinnıñ tabiğí doşmannar bulmağaç, keşeneñ ekspansise sazlı diñgez yarlarda anıñ tabiğí yäşäw tirälegen yuq itte. Bik küp lamantinnar köymä motorları belän yaralanğan bulalar. Aşap, balıq totu qoralların (qarmaqlar, batırğıçlarnı) yış yotalar. Bu äyberlär alarğa zían kitermi, qarmaq cebelärdän tış. Bu äyber aş qaynatu organnarğa yulnı yaba, şunnan xaywan ozaq ülä.

Lamantinnar sunı cılıtuçı elektrostansílar yänäşäsendä cíılırğa yaratalar. Alar bu tabiğí bulmağan cılılıqqa ışanalar häm sunıñ daimi temperatur buluı säbäple migrasí itmilär. Elektrostanşílar betkändä, U.S. Fish and Wildlife Service däwlät tabiğät saqlaw xezmäte lamantinnarğa öçen sunı cılıtu ısulı ezli.

Mon-da qara 
 Afrika Lamantinı

Әлифба буенча хайваннар
Имезүчеләр
Altın Urda

Altın Urda ul Batu xan isemle Çınğız xan onığı barlıqqa kitergän böyek däwlät iseme.

1236 yılda Mongollar İdel buyı Bolğarı, Kiev Ruse, Qumıq däwlätlären yawlap alğannar. Buysındırılğan cirlärendä Çıňğızxan wäsiäte buyınça yaňa zur däwlät - Cuçi Ulısı oyıştşrıla. (Cuçi - irtä ülgän Çıňğızxan ulı.)

Altın Urda iseme soňraq quşılğan. Urda tatar süzennän Urta kilep çıqqan.

Üzbäk xan xakimlegendä Altın Urda İslam dinen räsmi räweştä qabul itä.

Altın Urda qüät çorında Cänibäk xan xalimlegendä il iň zur territoriäsenä ireşä: Seber, İdel buyı, Üzäk Awrupa (Rus, Pülşä), Qırım, Qawqaz, Üzäk Aziä Xörezmgä qädär.

1440 yılda Altın Urda qabat eçke suğışlarğa bata wä tulısınça biş ayırım xanlıqqa bülenep tarala: Qazan Xanlığı, Seber xanlığı, Ästerxan xanlığı, Qırım Xanlığı, Olı Urda, Nuğay Urdası.
Musa Cälil

Musa Mostafa ulı Cälil (15.02.1906,  Mostafa awılı,  — 25.08.1944, , ) — şağir, Sovetlar Berlege qaharmanı (1956., wafatınnan soñ).

İcatı 
 İptäşkä (1929.)
 Ordenlı millionnar (1934.) isemle şiğer cıyıntıqları 
 Xat taşuçı (1940.) poeması 
 Altınçäç (1935.-1941.) 
 İldar (1940.) operaları librettist
 Tupçı antı (1943.) cıyıntığı. 
 Ädäbi tärcemälär. Publiçistik mäqälälär. Cır mätennäre. Äsärlär (1-4 t., 1975.-1976.).

1939.-1941. yıllarda TASSR Yazuçılar Berlege idaräseneñ cawaplı särkätibe, 1941. dä suğışqa kitä, 1942.dä äsirlekkä elägä. Sovet xärbi äsirlärennän yäşeren oyışma tözi (q. Cälilçelär). 1944. tä Nazistlar (Faşistlar) xökeme tatarfınnan ülem cäzasına xökem itelä häm Plötzensee törmäsendä cäzalap üterelä. 

 Zindanda Moabit däftäre isemle şiğerlär cıyıntığı (Lenin büläge, 1957) icat itä. 

 Äsärläre Urıs, İngliz häm başqa tellärgä tärcemä itelgän. 1983. yılda Qazanda muzey-fätiräse açıla.

Monı da qara 
 İdel-Ural Legionı
 André Timmermans
 Tatarstan komsomolnıñ Musa Cälil isemendäge büläge

Päräwezdä 
 Kitapxänädä äsärlär
 Musa Cälil äsärläre 
 

Шагыйрьләр
Татар шәхесләре