alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
22 октябрь

22 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме икенче көне. Ел ахырына 70 көн кала.





Һондурас — армия көне.
  Сомали — инкыйлаб көне.
  — Гий Моке һәм аның төркеменең үтерелгән 26 әгъзәсен искә алу көне (.

Халыкара CAPS LOCK көне ().
 Халыкара тотлыгу мәсьәләсенә игътибар җәлеп итү көне ().
  — Вомбат көне ().
  — Ак торналар бәйрәме ().
  /  — Дзидай-мацури бәйрәме (, ).
 Фехнер көне ().

1913 — Питербурда «Ил» гәҗите чыга башлый.
 1964 — Француз фәлсәфәчесе, язучы Жан-Поль Сартр Нобель премиясеннән баш тарта.
 1990 — Кыргызстан суверенитеты турындагы канун кабул ителә.

1780 — Джон Форсайт, 
 1792 — Александр Княжевич, 
 1839 — Михаил Бейдеман, 
 1843 — Антон Зальца, 
 1844 — Сара Бернар, Франция актрисасы. 
 1848 — Василий, 
 1850 — Александр Мотовилов, 
 1852 — Поль Анри д’Эстурнель де Констан, француз дипломаты һәм җәмәгать эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. 
 1861 — Арсений Горталов, 
 1870 — Иван Бунин, рус шагыйре, язучысы, академик, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты. 
 1881 — Клинтон Девиссон, 
 1890 — Глеб Бонч-Осмоловский, антропология һәм археология галиме, палеолит чоры белгече. 
 1894 — Яков Кулдуркаев, 
 1899 — Исхак Илялов, 
 1899 — Николай Боголюбов, 
 1900 — Эдвард Стеттиниус, 
 1903 — Җорҗ Веллс Бидл, 
 1903 — Златю Бояджиев, 
 1904 — Әхмәт Мостафинов, 
 1912 — Салих Вәлиев, 
 1913 — Константин Поспелов, 
 1916 — Әкрам Шамкаев, 
 1917 — Лотфулла Карамышев, 
 1919 — Дорис Лессиң, 
 1919 — Михаил Красавин, 
 1920 — Аугусто да Коста, 
 1921 — Наталья Зеленкова, 
 1923 — Шәүкәт Ибраһимов, 
 1929 — Әлмира Биккулова, 
 1929 — Лев Яшин, ССРБ футболчысы, капкачы.
 1929 — Роланд Мулукаев, 
 1934 — Александру Мокану, 
 1934 — Евгений Казаков, 
 1935 — Искәндәр Абдуллин, татар тел галиме.
 1945 — Виктор Аршинов, 
 1949 — Геннади Баштанюк, 
 1953 — Галина Ившина, 
 1960 — Мирһади Разов, 
 1962 — Вячеслав Баранов, 
 1966 — Татьяна Овсиенко, 
 1971 — Айдар Тимербаев, җырлар язучы, автор-башкаручы, ТР атказанган артисты (2019).
 1972 — Лилия Фәттахова, шагыйрә, прозаик, язучы. Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2019 елдан).

1783 — Герард Миллер, Россия историографы. 
 1883 — Майн Рид, инглиз язучысы.
 1887 — Элиһу Вошбөрн, 
 1887 — Янис Цимзе, 
 1900 — Джон Шерман, 
 1906 — Поль Сезанн, француз рәссамы.
 1918 — Дмитрий Дубяго, 
 1918 — Иван Мещанинов, 
 1935 — Комитас, 
 1943 — Владимир Черкасов, 
 1944 — Роман Лурия, 
 1954 — Закир Кадыйри, татар мәгърифәтчесе, мөгаллим, көнчыгыш халыклар белгече.
 1963 — Әхмәт Мостафинов, 
 1965 — Пауль Тиллих, 
 1971 — Һарун Салихов, 
 1972 — Шакир Мөхәммәтҗанов, татар рәссам-график.
 1986 — Альберт Сент-Җөрҗи, 
 1988 — Вәкил Тимерханов, 
 1989 — Дмитрий Мартынов, 
 1990 — Луи Пьер Альтюссер, 
 1996 — Сергей Рытов, 
 2000 — Реваз Салуквадзе, 
 2002 — Рәмзия Вәлитова, «Әлифба» авторы.
 2011 — Маркс Радашкевич, 
 2014 — Ринат Сафин, 
 2021 — Вера Кузьмина, СССР халык артисты.
 2021 — Гиви Санадзе,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
22 октябрь
Искәндәр Абдуллин (1935)

Бу тел галиме турында мәкалә, шагыйрь турында моннан укыгыз

Искәндәр Габдулла улы Абдуллин — татар тел галиме.

Ул 1935 елның 22 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Олы Күлбаш авылында хезмәткәр гаиләсендә туа.

Искәндәр хезмәт сөючән, эзләнүчән, тел фәненә мөкиббән киткән зур галим иде. Телнең бер өлкәсе дә аның игътибарыннан читтә калмады. Әдәби тел тарихы һәм стилистика, матур әдәбият теле, лексикология һәм терминология, язма ядкарьләр теле һәм тестологиясе, эпиграфика (кабер ташы язмаларын өйрәнү фәне), татар теленең башка телләр белән бәйләнеш проблемалары, шәҗәрә-генеология мәсьәләләре, басылып чыккан яңа хезмәтләргә бәяләмәләр язу, татар телен һәм тел галимнәрен пропагандалау һ.б. эшләр – бу игелекле зат иҗат иткән юнәлешләрнең кайберләре. Шулар өстенә ул коеп куйган лексикограф – сүзлекләр төзүче дә иде. Ул өч томлык «Татар теленең аңлатмалы сүзлек»ләр һ.б. төзүдә катнашты.

Галимнең дистәдән артык китап-монографияләре, 100дән артык фәнни һәм фәнни-популяр мәкаләләре калды. Иртә вафат булган галимнең киләчәккә планнары зур иде.

Татар тел галимнәре
Майн Рид

То́мас Майн Рид (ингл. Thomas Mayne Reid; 1818 елның 4 апреле — 1883 елның 22 октябре) — ирланд милләтле инглиз язучысы, маҗаралы романнар авторы, балалар һәм яшь-үсмерләр өчен китаплар язучы.

Язучы Ирландиядә ирланд пасторы гаиләсендә туа. Белфастта белемне алып, 1840 елда ул АКШга китә. Журналист буларак 1846—1848 еллардагы Мексика сугышында катнаша.

1849 елда Майн Рид Төньяк Ирландиягә кайта. Анда яралангач, ул Лондонга килә, монда аның беренче романы «Ирекле укчылар» (ингл. The Rifle Rangers) чыга. 1853 елда язучы Элизабет Хайдка өйләнә.

Майн Рид дөньякүләм мәшһүр булган «Башсыз җайдак» (роман Яхъя Халитов тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителде) романы авторы.

Гомернең соңгы көннәрендә Майн Рид инвалидка әйләнә. Ул Лондонда 1883 елда вафат була.

Искәрмәләр 

АКШ язучылары
Бөекбритания язучы-фантастлары
Ирландия язучы-фантастлары
Инглиз телле язучылар
Жан-Поль Сартр

Жан-Поль Шарль Эма́р Сартр (фр. Jean-Paul Charles Aymard Sartre; 1905 елның 21 июне — 1980 елның 15 апреле) — күренекле француз фәлсәфәчесе, атеистик экзистенциализм вәкиле, язучы, драматург һәм эссечы, педагог.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Әлифба буенча шәхесләр
Франция язучылары
Франсуз язучылары
Франция фәлсәфәчеләре
XX гасыр фәлсәфәчеләре
Экзистенциалистлар
Марксистлар
Tatarblog.com

Tatarblog.com — татар блогы.

Татар блогын татар блоггеры Казанда яшәүче Наил Сафиуллин алып бара[чыганак?].

Блог 2009 елдан алып эшләп килә һәм анда күбесенчә IT турындагы язмалар басыла, мәсәлән — Татар интернеты турында, Вконтакте сайтында урнашкан татар группаларының рейтингы.

Сылтамалар 
 Татарблог .

Татар сайтлары
Yandeks

Yandeks — ezläü häm İnternet-portal xucası bulğan Räsäy  İT - şirkäte. Räsäyneñ iń ere ezläü sısteması bularaq tanılğan. 2010 yelnıń 30 Yünennän başlap tatar telendä dä eşli başlıy.

İskärmälär

Sıltamalar 
 Räsmi sähifä
Чарльз Дарвин

Чарльз Ро́берт Да́рвин (ингл. Charles Robert Darwin; 12 февраль 1809 ел — 19 апрель 1882 ел) — инглиз натуралисты, сәяхәтче, галим, дарвинчылык эволюцион фикерен нигезләүче.

Тормыш юлы

Балачак еллары һәм үсмерлек чоры 
Чарльз Дарвин 1809 елның 12 февралендә Шропшир графлыгының Шрусбери шәһәрендә хәлле табиб һәм финансист булган Роберт Дарвин гаиләсендәге барлыгы алты баланың бишенчесе булып туа. 1817 елда мәктәпкә кергәндә сигез яшьлек Чарльз инде тарих һәм коллекцияләү белән таныш була. Шушы ук елның июлендә аның әнисе үлеп китә. 1818 елның сентябреннән ул олы абыйсы Эразм белән Англикан Шрусбер мәктәбенә пансионер буларак йөри башлый. Абыйсы Эразм белән Эдинбург университетына китәр алдыннан, 1825 елның җәендә ул әтисенең табиблык эшендә ярдәм итә.

Эдинбургта яшәү чоры (1825 – 1827) 
Эдинбург университетында медицина өйрәнә. Уку дәверендә ул медицина фәнен кызыксыз дип таба һәм аны өйрәнүне ташлап, Джон Эдмонстоуннан таксмердия өйрәнә башлый. Монда ул биология өлкәсендә үзенең беренче ачышларын ясый.

Кембриджта яшәү чоры (1828 – 1831) 
Улының медицинаны өйрәнүен ташлаганын белеп алган атасы аңа Кембридждагы христиан колледжына керергә һәм Англикан чиркәве рухание дәрәҗәсен алырга тәкъдим итә. Дарвинның үз сүзләре буенча, Эдинбургта уздырылган көннәрдә анда чиркәү тәгълиматында шикләнүләр туа. Ләкин ул шулай да имтиханнарга әзерләнә һәм 1828 елның башында Кембриджка керә.

Чарльз бик тырышып укымый һәм вакытын ауда, атта йөрүдә һ.б. шөгыльләрдә үткәрә. 
Аның туганы Уильям Фокс аны энтомология һәм бөҗәкләр җыю белән шөгыльләнүче кешеләр белән таныштыра. Нәтиҗәдә Дарвинда коңгызлар җыюга карата дәрт уяна.

Ул Джон Стивенс Генслоу исемле ботаника профессоры белән таныша һәм аның якын дусты, эшен дәвам итүчесе булып китә. Шушы танышуы бәрабәренә ул башка күренекле натуралист-галимнәр белән дә танышу һәм аралашу мөмкинлегенә ия була.

Джон Стивенс Генслоу Дарвинны Көньяк Америка ярларын өйрәнергә чыгучы «Бигль» корабына түләүсез булган натуралист вазифасына тәкъдим итә.

«Бигль» корабында сәяхәт (1831-1836)

Шулай ук карагыз 

Эволюционистлар
Бөекбритания биологлары
Биологлар
Афзал Таһиров

Әфзал Мөхетдин улы Таһиров — татар язучысы, драматург, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. Башкортстан АССР ҮБК рәисе (1931-1937), БАССР язучылар берлеге рәисе.

Тәрҗемәи хәл
Ул 1890 елның 25 октябрендә Самара губернасы Бөгелмә өязенең (хәзерге Татарстанның Әлмәт районы) Габдрахман авылында туа. Башта Казанда «Мәрҗания» мәдрәсәсендә , аннары Ырынбурдагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә укый. 1911–1917 елларда патша армиясендә хезмәт итә.

Октябрь инкыйлабын ул туган авылында каршылый. Озакламый, волость Советы әгъзасы буларак, баш күтәргән ак чехлар кулына эләгеп, Бөгелмәнең төрмәсенә ябыла. Тиздән төрмәдән качып, Ырынбурга китә. 1922–1925 елларда Төркистанда җаваплы эшләрдә эшли. 1931–1937 елларда Башкортстан ҮБК рәисе була, шул ук вакытта республика Язучылар Союзы оешмасын да җитәкли.

“Ашлык фабрикасы”, “Машиналар каны”, “Солдатлар” повесть һәм романнары башта Казанда Яңалиф язмасында дөнья күрәләр. Аннары Уфада башкорт телендә нәшер ителәләр. “Кызылгвардиячеләр”, “Кызылармеецлар” романнары беренче итеп Уфада басылалар. Әфзал Таһировның утыз елга якын дәвам иткән күпьяклы әдәби һәм сәяси эшчәнлеге, сүз сәнгатен үстерүгә өлеш керткән әсәрләре татар әдәбиятында мөһим урын били.

1937 елның 16 августында кулга алына, ССРБ югары суды хәрби коллегиясе тарафыннан 1937 елның 27 сентябрендә нигезсез репрессияләнә, Мәскәүдә атып үтерелә. Әфзал Таһиров 1956 елның 12 маенда реабилитацияләнә, аның намуслы, керсез исеме халыкка кире кайтарыла.

Кызыклы фактлар 
 1934—1936 елларда Бөре татар педагогия училищесы Әфзал Таһиров исемен йөрткән.

Әсәрләр   
 ‍أ‍ﻪفزار تا‍‍هیرف أ‍ﻪتر‍ﻪگ‍ﻪ‍ل‍ﻪمل‍ﻪر,حیك‍ﻪی‍ﻪ, م‍ﻪسك‍‍ﻪی‍ﻪ 1927  
 Tahirof, Әfzal. Igen fabrige : xikәjә / Ә. Tahirof .— Mәskәy : SSSR xalqlarьnьñ yzәk nәşriatь, 1930 .— 119 b.  
 Tahirof, Әfzal. Yrnәk : 4 pәrdәdә, 7 kartinada : kolxoz tөzeleşennәn alьnьp jazlgan piesa / Ә. Tahirof .— Qazan : Tatizdat, 1931 .— 52 b. 
 Tahirof, Әfzal. Komsomol : xikәjә / Ә. Tahirof .— Mәskәy : Sintrizdat, 1931 .— 84 b.   
 Tahirof, Әfzal. Şturvalcь / Ә. Tahirof. — Qazan ; Mәskәy : Tatizdat, 1932. — 79 b.  
 Tahirof, Әfzal. Soldatlar / A. Tahirof .— Qazan : Tatizdat, 1933. Kit. 1-2 .— 1933 .— 286 b.: portr.  
 Tahirof, Әfzal. Jәmәlkә tauь : Pugacoftan qalgan arxif materiallarь bujnca : xikәjә / A. Tahirof .— Qazan : Tatgosizdat, 1933 .— 46 b. — (Massa kөtpxanәse). 
 Таһиров, Афзал. Кызылармеецтәр : Роман / Баш һүз авт.М.Fәйнуллин .— Өфө : Башкорт.кит.нәшр., 1962 .— 268б. 
 Таһиров Афзал Мөхетдин улы. Сайланма әсәрләр : роман, повесть, хикәяләр / А. М. Таһиров .— Казан: Рухият, 2008 .— 471, [1] б.: портр. — ISBN 978-5-89706-116-7.

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе
 Татар Казаны китабы

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Иҗади берлекләр рәисләре
Сталин репрессияләре корбаннары
Репрессияләнгән татарлар
Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Мәдрәсә тәмамлаучылар
Язучылар берлеге рәисләре
Фәхри Насретдинов

Фәхри Хөсәен улы Насретдинов.  — Татарстан Республикасының һәм РСФСРның халык артисты.

Тәрҗемәи хәле 
Фәхри Насретдинов 1911 елның 23 октябрендә Татарстанның Апас районы Шәмбалыкчы авылында крестьян гаиләсендә туа. Бу гаиләдә татар халык җырларын бик яраталар һәм матур итеп җырлый дә беләләр.  Әмма 1921 елгы ачлык вакытында балалар ятим калалар һәм олы абыйсы Фәхрине Мәскәүгә алып китә. Анда ул мәктәптә укый, соңыннан текстиль фабрикасында эшли башлый, шулай ук фабрика каршындагы драмтүгәрәккә йөрергә дә вакыт таба. Балачактан ук җыр яратуы, җырчы булу теләге аны Мәскәү эшче татар күчмә театрына алып килә, Мәскәү музыка техникумын да бетерә, Мәскәү Дәүләт консерваториясе каршындагы Татар опера студиясенә дә кабул ителә.

Гомумән алганда, Фәхри Насретдиновка тумыштан гаҗәеп матур, моңлы, сагышлы тавыш бирелгән. Татар опера театрына нигез салучыларның берсе буларак, ул сәхнәдә лирик тенор тавышына язылган милли һәм классик операларда төп рольләрне беренче булып башкарды. Бу – Ленский («Евгений Онегин»), Фауст («Фауст»), Җик-Мәргән («Алтынчәч»), Галимҗан («Башмагым»), Вәли («Тапшырылмаган хатлар»), Кирәмәт («Качкын» операсы) һ. б.

Фәхри Насретдиновның геройлары — саф күңелле, чиста уйлы, тирән гыйшыкка бирелгән ир-егетләр. Шуңа күрә дә җырчының тавышы мәхәббәт хисенә искиткеч бай булды, үзен сәхнәдә табигый тотышы белән артист геройның чынбарлыгына ышандыра ала иде. Балачактан халык моңын, аның телен йөрәгенә сеңдереп үскән авыл малае булуы белән Фәхри Насретдинов концертларда да дан казанды.

Ул 1986 елда вафат була.

Хәтер 
 1996 елда Шәмбалыкчыда музее ачыла.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Фәхри Насретдинов

Шулай ук карагыз 

Татар опера җырчылары
Тукай премиясе лауреатлары
Татарстанның халык артистлары
РСФСР халык артистлары
Тенорлар
Джанни Родари

Джа́нни Рода́ри (итал. Gianni Rodari, 1920 елның 23 октябре, Оменья, Италия — 1980 елның 14 апреле, Рим, Италия) — мәшһүр итальян балалар язучысы, журналист, Г. Х. Андерсен исемендәге премия лауреаты.

Родари 1920 елда төньяк Италиядә урнашкан кечкенә Оменья шәһәрендә дөньяга килә. Әтисе иртә вафат була, һәм Джанни ике абыйсы (Чезаре һәм Марио) белән бергә әнисе туган авылда (Варесотто) яшиләр. Балачактан Родари авырулы һәм көчсез була, шуңа күрә ул музыка һәм китаплар белән кызыксына. Өч ел семинариядә укытып, ул укытучы дипломын ала һәм 17 яшьтә авыл мәктәпләренең башлангыч сыйныфларда укыта башлый. 1939 елда күпмедер вакыт өчендә Милан университетының филология факультетына тыңлаучы булып йөрде.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Джанни Родари начар сәламәтлеге аркасында хезмәттән азат булды. Ике якын дус вафат булганнан һәм абыйсы Чезарены концентрацион лагерена ябылганнан соң ул фашист режимына каршы көрәшкән хәрәкәткә катанаша башлый һәм 1944 елда Итальян коммунистик фиркәсенә кергән.

1948 елда Родари «Унита» коммунистик газетасында журналист булып эшли башлады һәм балалар өчен китаплар яза башлады. 1951 елда ул беренче шигырьләр җыентыгын һәм «Чиполлино маҗаралары»н (Мөнир Мазунов тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителде) чыгарды. 

1952 елда СССР булып китте. 1953 елда Мария Тереза Фереттига өйләнде, дүрт елдан соң Мария аңа Паола исемле кызны бүләк тудырды. 1957 елда Джанни Родари профессиональ журналист исемен ала. 

1970 елда Г. Х. Андерсен исемендәге премиягә лаек булып, дөньякүләм таныла.

Родари авырудан 1980 елның 14 апрелендә Рим шәһәрендә вафат була.

Шулай ук карагыз  

Италия язучылары
Балалар язучылары
ӘкиятчеләрИталия язучы-фантастлары
Италия журналистлары
Андерсен премиясе лауреатлары
Казан трамвае

Казан трамвае — Казанның трамвай системасы. Русиядә иң картлардан берсе санала, 1899 елның 20 ноябрендә ачылган. Хәзерге вакытта 5 маршрут эшли. Юл бәясе — 30 сум.

Тарих 

Казан трамвае — Русиядә иң борынгылардан берсе, ул 1899 елда Казан атлы тимер юлы системасы урынында ачылган. 

1930 елларның башында Казанда дүрт трамвай маршрутлары була. Беренчесе һәм иң озыны, Постау бистәсеннән Свердлов һәм Бауман урамнарыннан, карт Адмирал дамбасыннан "Ерак тамакка" үтә иде.

Трамвайларның базасы Арча зираттагы трампаркта була. Ә шәһәр үскәч, маршрутларның саны күбәйде. Мәсәлән, 30 елларның актыгында 9 маршрут була. Ә 1990 елларда инде 18 маршрут булган.

Ләкин бу сан озак тормады.  Транспорт реформасы буенча шәһәр үзәгендә трамвай юллары бетерелгән һәм 1-нче трампарк ябылган.

Трамвайның киләчәге 

2012 елда 5нче номерлы Казан тизләтелгән трамвае ачыла. Киләчәктә ул 3 номерлы трамвае белән кушылып боҗра маршрутын торгызыр, әлегә ул Кояшлы Шәһәргә кадәр бара. Бу трамвай   Тимер юлы вокзалы — Декабристлар урамы — Фатыйх Әмирхан проспекты — Халитов урамы — Җиңү проспекты — Борисково бистәсе маршрут белән бара.

Маршрутлар 
5 Тимер юлы вокзалы — Кояшлы шәһәр ы (элекке номер — 19)
1 Тимер юлы вокзалы — Химиклар урамы (элекке номер — 9)
4 Халитов урамы — 9нчы   (элекке номер — 11)
6 Карабай бистәсе — Халитов урамы  (элекке номер — 13)

Моны да карагыз 
Мәскәү трамвае
Казан тизләтелгән трамвае
Трамвай
Казан метросы

Сылтамалар 
 Казан трамвае турында татарча сайт
 Маршрутлардан бөтенесе картада (рус.)

Искәрмәләр 

Трамвай
Зәйнәп Хәйруллина

Зәйнәп Хәйруллина — татар музыкасы белгече, тарихчысы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, «Татарстан» радиосының әдәбият-сәнгать тапшырулары мөхәррире.

Зәйнәп Хәйруллина 1916 елда туган. 1932—1958 елларда Татарстан радиосында диктор, мөхәррир, әдәбият-сәнгать тапшырулар җитәкчесе булып эшли. 1958—1961 елларда Казан телевидение студиясендә директор, мөхәррир, 1962—1973 елларда ТАССР Композитор берлегенең җаваплы сәркәтибе вазыйфасын алып бара.

Бер үк вакытта ул 1944—1976 да Татар дәүләт филармониясендә концерт программаларын алып баручы һәм лектор булып эшли. Татар музыка культурасына караган хезмәтләр авторы.

Зәйнәп Хәйруллина 2010 елның 15 августында вафат була. Кабере тормыш иптәше, музыкант Җәүдәт Айдаров янында Балтач районының Түнтәр авылы зиратында.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Милли музыка тарихчысы китте

Татар музыкантлары
2010 елда вафатлар
Шамил Фәрхетдинов

Шамил Тимергали улы Фәрхетдинов — татар артисты.

1971 елның  18 августында ТАССРның Аксубай районы Яңа Ибрай авылында туган.

1989–1993 елларда Казан театр училищесында укый.

1993 елдан ул Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли.

2003 елда аңа «Татарстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә.

2005 елда балалар өчен «Әкият турында әкият» исемле әкият-пьесалар җыентыгы нәшер ителә.

2007 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Театрда сәхнәләштергән рольләре 
 Равил (Г.Зәйнашева. «Җаным жәл түгел сиңа»), 
 Марат (Х.Вахит. «Яңадан мәхәббәт турында»),
 Надир мәхдүм (К.Тинчурин. «Сүнгән йолдызлар»), 
 Ламб (Б.Брехт. «Кураж ана һәм аның балалары»), 
 Мортаза (К.Тинчурин. «Хикмәтле доклад»), 
 Әхмәт (М.Әмир. «Гөлшаян»), 
 Зиннәт (Н.Гыйматдинова. «Бер тамчы ярату»).

Иҗат ителгән әкият-пьесалар 
 Беренче мәхәббәт
 Алтын көз
 Үзебез дип торабыз
 Әкият китабы
 Мыгырдык
 Саламторхан яки бәхет гөле
 Шүрәле-online
 Али баба һәм өч карак
 Алтын алма

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Фәрхетдинов Шамил. Татарстан язучылар берлеге сайты
 Шамил Фәрхетдинов . Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009

Моны да карагыз 

Тинчурин театры актерлары
Татарстанның атказанган артистлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Французлар

Французлар (фр. les Français) — Франция күпчелеген тәшкил иткән халык. Шулай ук французлар дип бөтен Франция ватандашларын атыйлар. Бүген дөньяда 63 миллион француз яши.

Тел 
Французларның төп теле — француз теле.

Күрше илләрдә яшәүче, француз телендә сөйләшүчеләр французлар дип саналмый, мәсәлән Бельгия валоннары.

Ризык 
Француз кухнясы дөньяда иң танылганнарның берсе.

Франция халыклары
Европа халыклары
БМО телләре

БМОның 6 рәсми теле:
 инглиз
 гарәп
 испан
 кытай
 рус
 француз

Шулай ук карагыз 
 БМО

Сылтамалар 
 Language Log

БМО
1601 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 24 октябрь — Тихо Браге, Дания астрономы, астролог һәм алхимик.

Еллар
Казан университетының татар филологиясе һәм тарихы факультеты

Казан федераль университетының татар филологиясе һәм тарихы факультеты — Казан федераль университетында урнашкан факультет. Ул 1989 елдан бирле эшли.

1804 елда Казан дәүләт университеты ачылгач ук, аның Көнчыгыш бүлегендә, гарәп, фарсы телләре белән беррәттән, татар теле укытыла башлый. Н. Лобачевский, С. Аксаков һ. б. күренекле кешеләрнең остазы — университетның беренче укытучыларыннан берсе — татар кешесе Нигъмәт Ибраһимов була. Профессор И. Березин, А. Казембек, Х. Френ, Карл Фукс һ. б. галимнәр Көнчыгыш телләре бүлегендә эшлиләр. Рус һәм чит ил галимнәре белән бергә И. Хәлфин, М. Мәхмүдов кебек алдынгы карашлы татар укымышлылары университетка эшкә тартыла.

1855 елда «Көнчыгыш бүлеге» Санкт-Петербургга күчерелә, татар телен һәм төрки телләрне укыту вакытлыча туктатыла. Шулай да, XIX гасырның икенче яртысында һәм ХХ гасыр башында университет галимнәре Н. Ильминский, В. Радлов, Н. Катанов һ.б. тюркологик тикшеренүләрне алып баралар, татар телен өйрәнәләр.

ХХ йөз башында татар теле мәдрәсәләрдә ана теле буларак укытыла башлый. Бу өлкәдә Галимҗан Ибраһимов, Җамал Вәлиди, Мөхетдин Корбангалиев һәм башка татар галимнәре роле зур. Нәтиҗәдә, 1920 еллар башында татар теле Казан университетына яңадан үтеп керә һәм йөз еллык тәҗрибәгә нигезләнеп, яңадан укытыла башлый. 1920-1930 елларда татар теле университетта икенче дәүләт теле буларак укытыла, бу эшкә М. Корбангалиев җитәкчелек итә.

1944 елда тарих-филология факультеты эчендә татар теле һәм әдәбияты бүлеге оеша. Аның беренче җитәкчесе - доц. Р. Хәкимова. Үзенең эшләү дәверендә татар бүлеге югары белемле белгечләр әзерләп чыгарды, алар хәзер Татарстанның һәм Россиянең һәр төбәгендә диярлек эшлиләр. Бүлекне тәмамлап чыкканнар арасында атаклы галимнәр, мәшһүр язучылар һәм шагыйрьләр күп: Нурихан Фәттах, Гариф Ахунов, Аяз Гыйләҗев, Әхсән Баян, Рәдиф Гаташ, Харрас Әюпов, Роберт Миңнуллин, Равил Фәйзуллин, академиклар Мирфатыйх Зәкиев, Мансур Хәсәнов, проф. Ибраһим Нуруллин һ. б.

1989 елда Казан дәүләт университетының Зур советы карары нигезендә татар филологиясе, тарихы һәм шәрык телләре факультеты мөстәкыйль структура буларак эшли башлый. 2000 елдан башлап факультетны профессор Искәндәр Гыйләҗев җитәкли.

2000 елда көнчыгыш телләр бүлеге мөстәкыйль бер институт булып оешкач, факультет татар филологиясе һәм тарихы факультеты дип атала башлады.

Белгечлекләр 
Хәзерге вакытта факультетта 031001 "Филология" белгечлеге эчендә түбәндәге белгечлекләрдән укыту алып барыла: 
 татар теле һәм әдәбияты
 татар теле һәм әдәбияты, тарих
 татар теле һәм әдәбияты, инглиз теле
 татар теле һәм әдәбияты, алман теле
 татар теле һәм әдәбияты, гарәп теле
 татар теле һәм әдәбияты, тәрҗемәчелек һәм тәрҗемә практикасы 
 татар теле һәм әдәбияты, әдәби тәнкыйть һәм мөхәррирлек
 татар теле һәм әдәбияты, филологиядә яңа информацион технологияләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Казан (Идел буе) федераль университеты
Татар теле кафедралары һәм факультетлары
Урта Әләзән

Урта Әләзән — татар авылы. Пенза өлкәсенең Городище районында урнашкан. Райондагы өч татар авылының берсе. Дөньядагы татар авылларыннан иң зрусы буларак санала. Урта Әләзән авыл җирлегендә 2450 хуҗалыкта 9410 кеше яши (кечкенә Смычка авылы белән бергә).

Урта Әләзәндә 2011 елның 10 аенда 122 бала дөньяга килгән. 700 гаиләдә ким дигәндә өч бала тәрбияләнә.

Тарих 
1681 елның 5 сентябрендә Темниковтан күчеп килгән татарлар тарафыннан нигезләнә.

Авыл атамасы мордвачадан алязань калмо – «түбән үзән каберлеге»н аңлата.

Мәгариф
Урта Әләзәндә ике мәктәп бар. Беренче санлы мәктәптә — 767, икенче санлысында 470 бала белем ала.

Мәктәптә бөтен юнәлешләр дә үстерелә. Программа кысаларында футбол мәйданчыгы төзедек. Кыш көне ул хоккей мәйданчыгына әверелә.

Татар теле һәм әдәбияты беренче сыйныфтан унберенчегә кадәр укытыла. Дүртенче-бишенче сыйныф укучылары ислам мәдәнияте нигезләрен өйрәнә.

Мәктәптә тегүчеләр түгәрәге эшли. Бирегә йөрүче кызлар татар милли киемнәренең сызымын сызып, тегеп сата.

Җитештерү тармагы
Урта Әләзәндә 66 КФХ, шулардан 8 - уртача зурлыкта, 38 кибет, 24 кече сату ноктасы, 6 аптек, 3 ягулык салу ноктасы, 2 пилорам. Авылда барлыгы 2641 кешегә эш бар.

Шәхесләр 
Фатих Бәхтиев (1905―1982), агроном, селекция белгече, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1947), профессор (1954).
 Ислам Дашкин (1978), Пенза өлкәсе мөселманнары диния нәзарәте рәисе, мөфти (2011 елдан).

Чыганак
 Нато диңгезчеләре ни өчен грипп белән авырмый?

Пенза өлкәсе татар авыллары
Бөекбритания биологлары



Патрик Геддес

Чарльз Дарвин

Дэй, Фрәнсис

Томас Кавалир-Смит

Томас Кирквуд

Джон Тербервилл Нидхем

Георг Джон Роменс

Альфред Рассел Уоллес

Александр Флеминг

Джулиан Хаксли

Томас Хардвик

Марта Холмс
 

Биологлар
Госман I

Госман I Гази (госм. عثمان غازي‎ — osmân gâzî, ) — Госман империясенең беренче солтаны, Әртугрул князенең улы. Вифиния шәһәрендә, 1258 елда туган.

Госман I Госман империясенең булдыручы, Сәлҗуклардан бәйсезлеген алып, 1299 елда солтан титулын ала.
1326 елда үлеп китте.

Госман империясе солтаннары
Иоһанн Вольфганг Гөте

Иоһа́нн Во́льфганг фон Гөте (; 28 август, 1749 ел, Франкфурт, Германия — 22 март, 1832 ел, Веймар, Германия) — немец шагыйре, дәүләт эшлеклесе, фәлсәфәче һәм галим.

Тормыш юлы 
Әтисе киңәше буенча Иоганн 1765 елда Лейпциг Университетында юриспруденция укый башлый.

Иҗат 

Алман язучылары
Алмания шагыйрьләре
Алмания драматурглары
Орхан I

Орхан I Гази (госм. — أورخان غازي‎ - Orhân Gâzî , 1281—1362) Госман империясеның икенче солтаны, 1326 елдан 1362 елга хәтле идарә иткән.

Госман империясе солтаннары
Коста-Рика

Коста-Рика, Коста-Рика Җөмһүрияте (исп. República de Costa Rica [re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika], «бай яр» дип тәрҗемә ителә) — Үзәк Американың иң кечкенә дәүләтләренең берсе. Ике кыйтганы берләштергән урында урнаша. Төньякта Коста-Рика Никарагуа белән, көньяк-көнчыгышта Панама белән чиктәш. Көньяктан һәм көнбатыштан дәүләтне Тын океан сулары юа. Көнчыгыштан исә Коста-Рика Кариб диңгезе тарафыннан юыла.

Коста-Рика башкаласы — Сан-Хосе шәһәре (890 мең кеше).

Колумбка кадәр чорда Коста-Рика халкын уэтарлар тәшкил иткән. Якынча 1530 елдан Испания колонизациясе башлана.

Диннәр 
Коста-Риканың 1949 елгы конституциясе Католик динен дәүләт дине итеп билгели, бер үк вакытта, гражданнарның дини иреген хуплый. 2021 елда Коста-Рика университеты үткәргән тикшеренү күрсәткәнчә, ил халкының 47 % ы – католиклар, 27 % ы – дин тотмаучылар, 19 % ы – Инҗил христианнары, 1 % ы – традицион протестантлар, 0,3 % ы – мормоннар, 0,2 % ы – Иегова шаһитлары, 0,1 % ы ― мөселманнар, 2,7 % ы – башка диннәр (яһүд дине, Һинд дине һ. б.) тарафдарлары.
 Коста-Рикада ислам

Сылтамалар 

 Коста-Рика харитасы

Искәрмәләр 

Төньяк Америка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Коста-Рика
Үзәк Америка

Үзәк Америка — Төньяк һәм Көньяк Америка арасында, географик һәм геологик яктан Төньяк Америкада урнашкан регион. Төп тел — испан теле (фәкать Белизда инглиз теле).

Дәүләтләр 
  Белиз
  Гватемала
  Һондурас
  Коста-Рика
  Никарагуа
  Панама
  Сальвадор

Шулай ук карагыз 
 Латин Америкасы
 Америка
Белиз

Бели́з (ингл. Belize [bɛˈliːz]) — Үзәк Америкада урнашкан дәүләт. 1973 елга кадәр Британия Гондурасы исемен йөртә. Белиз 1981 елның 21 сентябрендә Гватемаладан бәйсезлек алган.

Төньякта Мексика, көнбатышта Гватемала белән чиктәш. Белизның көнчыгыш яры Кариб диңгезе тарафыннан юыла.

Ил мәйданы — 23 мең км², халык саны — 308 мең кеше (2009).

Ул Сентябрь Бәйрәм Итүләре, сузылган барьер рифы мәрҗән рифлары һәм пунта музыкасы белән мәгълүм.

Диннәр 
Белиз Конституциясе дин тоту иреген билгели. Дини билгеләр буенча дискриминация законсыз булып тора. Ил халкының зур күпчелеге (ил халкының 73 % ы) – христианнар (католиклар, протестантлар һ. б.). Азчылык диннәре — буддизм, Һинд дине, ислам һ. б.
 Белизда ислам

Төньяк Америка дәүләтләре
Конституцион монархияләр
Унитар дәүләтләр
Белиз
Екатеринбург

Екатеринбург (, Кәтринбур, Кәтримбур 1924 — 1991 елларда Свердловск; ) — Свердловск өлкәсенең административ үзәге, халык буенча Россиядә дүртенче шәһәр.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».

География

Урынлаштыру 
Екатеринбург Ауразиянең үзәк өлешендә, Урал тауларының көнчыгыш битләвендә, Исәт елгасының ике ярында, Мәскәүдән 1667 километр көнчыгыштарак урнашкан.

Сәгать поясы 

Екатеринбург халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

Климат 
 Уртача еллык температура — +3 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 71%

Халык

Милли состав

Екатеринбург агломерациясе 
Екатеринбург агломерациясе —  халык саны буенча Россиянең дүртенче агломерациясе. Халык саны — 2,2 млн кешедән артык. Агломерациянең беренче поясына Югары Пышма, Среднеуральск, Березов, Әрәмәле шәһәрләре, икенче поясына Первоуральск, Ревда, Полевской, Сысерть, Новоуральск шәһәрләре керә.

Эчке бүленеш 

 Югары Исәт районы
 Тимер юл районы
 Орджоникидзе районы
 Киров районы
 Октябрь районы
 Чкалов районы
 Ленин районы

Шәһәрдә туган күренекле кешеләр 
 Марат Әкбәров, тимеракята шуучы.
 Марат Галимов, футболчы.
 Алия Гәрәева (1988), спортчы (нәфис гимнастика) һәм тренер.
 Евгений Дәүләтшин, футболчы һәм тренер.
 Ирина Колмогорцева (1930-2015), рәссам, Тукай премиясе (2015) лауреаты.
 Георгий Мурзин (1996), гражданнар авиациясе очучысы, Россия Федерациясе Каһарманы (2019).
 Руслан Насыйбуллин, кылычбаз.
 Лилия Нәҗметдинова, спортчы, тренер (нәфис гимнастика), ТР атказанган физик тәрбия хезмәткәре.
 Әлфия Нәзметдинова, гимнаст.
 Николай Хәбибуллин, хоккейчы.
 Дамир Хәмәдиев, футболчы.
 Олег Хәфизов, язучы.
 Роберт Ямьлеханов, футболчы.

Татар матбугаты 

 Алмашка!
 Методик җыентык
 Социализм юлы
 Урал тавышы
 Шәпи агай
 Яшь коммунар

Дин 
 Православие
 РПЧ Екатеринбург митрополиясе
Ислам
РФ МДН составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөхтәсибәте)
Бакыр мәчет яки Имам әл-Бохари исемендәге мәчет (Югары Пышма)
ҮДН составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте (Урал мөфтияте)
Рамазан мәчете
Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте)
Мәүлид мәчете (Екатеринбург)
РМ ДҖ составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият)
«Изге кәлимәт» гыйбадәт йорты
 Әрмән Апостол чиркәве
 Методистлар чиркәве
 Яһүд дине

Моны да карагыз 
 Екатеринбург метрополитены
 Свердловск татар театры
 Муса Җәлил бюсты

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Рәсми сайт 

Свердловск өлкәсе шәһәрләре
Миллионлы шәһәрләр
Россия субъектлары башкалалары
Хезмәт даны шәһәрләре
Яңгыр

Яңгы́р — болытлардан су тамчылары булып ява торган атмосфера төшеме. Яз көне беренче яуган яңгарны Ләйсән яңгыры дип атыйлар. Күктән су урынына боз яуса, бу бозлы яңгыр була.

Моны да карагыз 

 Кар
 Яшен
бозлы яңгыр

Атмосфера
Явым-төшемнәр
Равил Вәли

Равил Вәли (псевдоним), тулы исем-фамилиясе Равил Вәли улы Вәлиев (1942 елның 20 августы, СССР, РСФСР, ТАССР, Арча районы Яңа Кенәр — 2020 елның 31 марты, РФ, ТР, Казан) — татар язучысы, журналист, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1978 елдан). Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000). Фатих Хөсни (2010) һәм Эдуард Касыймов исемендәге премияләр лауреаты. КамАЗ төзелеше ударнигы.

Тәрҗемәи хәле 
1942 елның 20 августында Татарстанның Арча районы Яңа Кенәр авылында туган. Балалык еллары шушы райондагы Иске Әҗем авылында үтә. 1960 елда Яңа Кенәр урта мәктәбен тәмамлагач, бер ел Арча педагогия училищесында укый, аннары бераз вакыт үз авылларында укытучы булып эшли. 1961—1964 елларда Равил Вәлиев Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Хәрби хезмәттән кайткач, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1969 елда университетны тәмамлап, башта күп тиражлы «Татарстан кооператоры» газетасында әдәби сотрудник, аннары Казан телевидениесенең балалар өчен тапшырулар редакциясендә редактор булып эшли. 1969 елның көзендә Татарстанда Кама автомобиль заводы төзелә башлый. Гасыр гигантын коруда катнашу теләге 1970 елның маенда яшь журналист Равил Вәлиевне дә Чаллыга алып килә. Төзүчеләр хезмәтен һәм тормышын яхшырак өйрәнү максаты белән, башта ул гади ташчы булып эшли, язылачак әсәрләренең геройлары белән иңгә-иң торып, Яңа Чаллының беренче йортларын салыша, күргән-кичергәннәрен исә көндәлек дәфтәренә теркәп бара.

Иҗаты 
1970—1972 елларда Равил Вәлиев Чаллыдагы «Кама таңнары» исемле күп тиражлы газетаның редактор урынбасары булып эшли. Шул ук вакытта җитди рәвештә әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлый. Тиздән авторның «Каурыйлар чыныкканда» дигән очерклар циклы «Казан утлары» журналында (1972 ел, № 2, 3, 4) басылып чыга һәм журналның еллык премиясе белән бүләкләнә. Яшь язучы тарафыннан тагы да киңәйтелебрәк эшләнгән бу әсәр 1973 елны Татарстан китап нәшриятында «Шәһәр булсын бүләгем» исемле документаль повесть рәвешендә аерым китап булып басыла һәм укучыларның җылы бәясенә лаек була. Әсәр очеркистларның 1974 елда Мәскәүдә уздырылган Бөтенроссия семинарында да тикшерелә һәм уңай бәя ала.

Равил Вәли 1978 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000), Татарстан Язучылар берлегенең Фатыйх Хөсни исемендәге (2010) премия лауреаты.

2020 елның 31 мартында Казанда 78нче яшендә озакка сузылган каты авырудан соң вафат. Самосырово бистәсендәге мөселман зиратына җирләнгән.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Әлифба буенча язучылар
Татар язучылары
Татарстан язучылары
Татар журналистлары
Татарстан журналистлары
Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шәхесләр:КамАЗ
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Эдуард Касыймов премиясе лауреатлары
26 октябрь

26 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына 66 көн кала.





Науру — Ангам көне.
  Австрия — һәрчак нейтралитет саклау турында декларация кабул итү көне.



1774 — АКШ конгрессы Канада һәм Яңа Скотияне АКШга кушылырга чакырды.
 1991 — Төрекмәнстанда узган референдумда халыкның күпчелеге ил бәйсезлеге өчен тавыш биргән.
 2002 — Мәскәүдәге Театраль үзәкне штурмлау нәтиҗәсендә 100дән артык тамашачы һәлак була.

1685 — Доменико Скарлатти, итальян композиторы.
 1841 — Яков Богородский, 
 1864 — Евгений Вотчал, 
 1866 — Константин Бицютко, 
 1872 — Михаил Хвостов, 
 1874 — Бруно Адлер, 
 1880 — Дмитрий Карбышев, хәрби эшлекле, профессор, СССР Герое.
 1889 — Иван Домрачев, 
 1895 — Баһаветдин Кәбиров, 
 1895 — Таһир Имаков, 
 1896 — Дмитрий Живов, 
 1908 — Сәрвәй Бикбов, 
 1908 — Сергей Коротков, 
 1926 — Лев Зефиров, 
 1927 — Зоя Коротанова, 
 1929 — Сергей Вицин, 
 1932 — Миңнегали Якупов, 
 1941 — Андалис Хәлимов, 
 1947 — Һиллари Клинтон,  сәясәтчесе, демократик фиркасе әгъзасе.
 1952 — Ларс Петер Һансен, 
 1956 — Евгений Кунин, 
 1964 — Дамир Шәмсин, 
 1966 — Резеда Галимова, җырчы (лирик сопрано), РФ атказанган артисты.
 1991 — Станислав Калашников,

1835 — Фёдор Лихачёв, 
 1859 — Николай Арендт, 
 1896 — Авксентий Батуев, 
 1909 — Ито Хиробуми, япон дәүләт эшлеклесе.
 1918 — Владимир Заленский, зоология галиме, Казан университеты профессоры.
 1935 — Пётр Заболотнов, 
 1937 — Александр Догадов, 
 1937 — Константин Уханов, 
 1937 — Моисей Гуревич, 
 1942 — Низам Карипов, язучы. 
 1951 — Гавриил Лихов, 
 1957 — Герти Тереза Кори, 
 1961 — Милан Стоядинович, 
 1972 — Игорь Сикорский, 
 1973 — Семён Будённый, совет гаскәр башлыгы.
 1977 — Тимур Нәҗметдинов, 
 1978 — Константин Бушуев, 
 1981 — Василий Филиппов, 
 1989 — Чарлз Педерсен, 
 1999 — Мариус Максютов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
 2001 — Федор Безденежный, 
 2003 — Леонид Филатов, 
 2007 — Артур Корнберг, 
 2020 — Венера Гәрәева,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
26 октябрь
Ангам көне

Ангам көне (Angam Day) — Науру Җөмһүрияте бәйрәме. 26 октябрь көнне билгеләнә.

«Angam» сүзе наур теленнән «бәйрәм», «максатка ирешү», «өйгә кайту» дигәнне аңлата.

Ангам көнендә колонизациядән соң беренче тапкыр утрау халык саны 1500 кешегә җитте (бу сан милләтнең яшәеше өчен кирәк). Беренче Ангам баласы 1932 елның 26 октябрендә туган.

Ләкин Икенче дөнья сугышы вакытында Науру халык саны янә 1500 кеше чигеннән аска төште. Икенче Ангам баласы исә 1949 елда дөньяга килә. Ул 26 октябрь көнендә тумаса да, Ангам көне нәкъ шул көнне бәйрәм ителә.

Науру
26 октябрь
Бәйрәмнәр
Ито Хиробуми

Ито Хиробуми (яп. 伊藤博文 Ито: Хиробуми, 1841 елның 16 октябре — 1909 елның 26 октябре) — күренекле дәүләт эшлеклесе, сәясәтче, Япониянең беренче (шулай ук 5нче, 7нче һәм 10нчы) премьер-министры, Япония конституция проекты авторы. Йель университеты лаеклы докторы.

Япония премьер-министрлары
Валлоннар

Валлоннар — Бельгиянең көньяк вилаятьләрендә яшәүче халык.

Халыкның саны якынча 3,5 млн кеше тәшкил итә. Валлоннар җәмгыятьләре Франциядә һәм АКШта да бар. Алар француз һәм валлон телләрендә сөйләшәләр. Дини яктан, күбесенчә католиклыкка карыйлар. Валлоннар белгларның варислары булып саналалар. Аларга иң якын милләт – французлар.

Тарих 
Валлоннар – хәзерге Бельгиянең көньягында һәм Францияның күрше районнарында яшәгән һәм Рим империясе яулап алуларыннан соң романлашкан  кельтларның (күбесенчә белгларның) варислары. Алар 1830 елда фламандлар белән бергә Бельгия дәүләтен төзиләр.

Ләкин XX гасырның икенче яртысында валлоннар һәм фламандлар арасында милли-тел каршылыклары көчәя. Нәтиҗәдә, 1980-елларда эчке мохтарият системасы урнаштырыла.

Чыганаклар 

Аурупа халыклары
Бельгия халыклары
Роман халыклары
Чабаксар

Чабаксар (, ) — Pəcəйдә урнашкан шәһәр, Чуашстан Республикасының башкаласы. Иделнең уң ярында урнашкан. 1469 елдан билгеле.

Шәһәр аша М7 Идел (Волга) һәм А119 Нократ (Вятка) автоюллар баралар. Чабаксардан Йошкар-Олага хәтле 100 км, Казанга — 158 км, Нижгарга — 240 км; Ульяновскка — 246 км, Мәскәүгә — 650 км. Чуашстанның тимер юл төененә — Канашка — 80 км.

2021 елның 21 маеннан ― Хезмәт даны шәһәре.

Атамасы 
Шәһәр атамасына килгәндә, күпчелек тарихчы-галимнәр Чабаксар () сүзе иске чуашчадан "Яңа Сувар" дигәнне аңлата дип уйлыйлар. Ә аңа нигез салучыларны Сувар шәһәре кешеләре дип санала.

Географиясе 

Чабаксар каласы Идел буе калкулыгында Иделнең уң ярында урнашкан. Шәһәр ярларын Чабаксар сусаклагычы юа. Каланың чикләре озынлыгы 83,3 км, шул исәптән коры җир буйлап 67 км үтсә, Идел яры буйлап 16,3 км. Каланың гомуми мәйданы 233 233 км². Сулыклар гомуми мәйданның 15,7%ын алса, урманнар мәйданы 24,8 %ны алып тора.

Климат

Тарих 
Беренче тапкыр 1469 елда Чебоксар исеме астында телгә алына.

1555 елдан — Мәскәү дәүләтенең крепосте. 17—18 гасырларларда — Идел буеның мәшһүр сәүдә үзәге (тоз, икмәк, җәнлек мехы, күн чималы, бал, һ.б).

1708 елдан — Казан губернасы составында, 1719 елдан — аның Зөя провинциясе составында, 1781 елдан — Казан наместниклыгының (1796 елдан —  Казан губернасының) Чабаксар өязе үзәге. 1722 елда шәһәрдә Пётр I, 1767 елда – Екатерина II, 1798 елда – Павел I булганнар.

1856 елда Чабаксарда 11 чиркәү, 836 йорт һәм 28 лавка (кибет) булган.

1920 елдан — Чуаш автономияле өлкәсе, 1925 елдан — Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы. 1992 елдан Чуашстан Республикасының башкаласы булып тора.

XX гасыр эчендә шәһәр составына 25 авыл һәм штб кертелгәннәр, XXI гасырда шәһәр эченә биш Идел аръягындагы авыл кертелгән.

Халкы 
Халык исәбе 447 929 кеше (2010).

Төп халкы булып чуашлар (62,4 процент, 2002) һәм руслар (33,3 процент) тора.

Административ бүленеш 

 Калинин районы
 Мәскәү районы
 Ленин районы
 Заволжье территориаль идарәсе

Мәгариф 

Чабаксар шәһәрендә дүрт зур югары уку йорты урнашкан:

 И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты,
 И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты,
 Чуаш дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе,
 Чуаш дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты.

Бу уку йортларыннан кала шәһәрдә күп кенә башка уку йортларының филиаллары да урнашкан. Шулай ук 18 урта һөнәри уку йорты һәм мәктәпләр бар.

Мәдәният 
 Чуаш дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле
 Чуаш дәүләт академия драма театры
 Чуаш дәүләт опера һәм балет театры
 montaznik21.ru

Дин 
Православие
Покров-Татиана соборы 
Ислам
Болгар мәчете

Икътисады 

Каланың икътисады нигездә алга киткән сәнәгать оешмаларыннан тора. Төп юнәлешләре булып электр,энергия җайланмалары, машина төзелеше, азык сәнәгате тора.

Үзендә җитештерелгән йөкләнгән таварлар, хезмәт күрсәтүләр һәм эшләнгән эшләр күләме зур оешмалар гына буенча 2010 елга 44,53 млрд сум тәшкил иткән.

Кардәш калалар 
Чабаксарның биш кардәш шәһәре бар:
  Анталья (Төркия)
  Гродно (БелаPəcəй)
  Рунду (Намибия)
  Санта-Клара (Куба)
  Эгер (Маҗарстан)

Искәрмәләр 

Чуашстан
Чуашстан шәһәрләре
Pоссия Федерациясе субъектлары башкалалары

Хезмәт даны шәһәрләре
Си (программалау теле)

Си () — 1970-еллар башында Bell Labs хезмәткәрләре Кен Томпсон һәм Денис Ритчи тарафыннан уйлап чыгарылган стандартлаштырылган процедуралы программалау теле. Си теле Би теленә нигезләнә. Си теле UNIX операцион системасында кулланыр өчен уйлап чыгарыла. Шуннан соң ул башка операцион системаларга да күчерелә һәм хәзерге вакытта иң киң кулланыла торган программалау теле буларак санала. Си телен аның эффективлыгы өчен югары бәялиләр.

Тарих

Телнең үзлекләре

«Hello, World!» программасы 
Керниган һәм Ритчиның «Си программалау теле» китабының беренче басмасында булган бу гади программа Си теле буенча күпчелек китапларның беренче программасы булып тора. Ул «Hello World!» хәбәрен мониторга чыгара. Си телендә бу программа:
#include <stdio.h>

int main(void)
{
    printf("Hello, World!\n");
    return 0;
}

Шулай ук карарга мөмкин 
CERT C Coding Standard

Программалау телләре
Программа белән тәэмин ителеш
Омск

Омск () — Россиядә эре шәһәр, Омск өлкәсенең үзәге. Эре сәнәгатьле үзәк. Себер тимер юлында зур төен.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».

Халык исәбе 1 127 мең кеше (2009). Руслар (86 %), украиннар (2,8 %), казакълар (2,8 %), татарлар (1,9 %), алманнар (1,8 %) һ.б.

География
Омск Иртешка Омь елгасы койган урында, Көнбатыш Себер тигезлегенең көньяк өлешендә, Мәскәүдән 2555 километр көнчыгышрак урнашкан.

Климат 
Омски климаты континенталь, елда айларның иң салкыны — гыйнвар (уртача −16,9 °C), иң җылысы — июль (уртача 19,6 °C). Елның урта җил тизлеге — 2,8 м/с, һава дымлылыгы — 71%.

Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 1940 елның 18 июлендә тәшкил ителгән — 40,4 °C, иң түбән 1931 елның 3 февралендә — −45,5 °C.

Тарих 
1716 елда чик буе ныгытмасы буларак нигезләнгән.

1782 елдан — шәһәр. 1782—1796 елларда Тубыл наместниклыгының,  1804—22, 1839—68 елларда — Тубыл губернасының өяз үзәге. 1822—1839 елларда — Омск өлкәсе, 1839 елдан 1918 елга кадәр — Акмола өлкәсе үзәге.

Россия ватандашлар сугышы вакытында — адмирал Колчак хөкүмәтенең башкаласы (1918—1920).

1925 елдан Себер краеның (соңрак — Көнбатыш Себер краеның) район һәм округ үзәге, 1934 елдан — Омск өлкәсе үзәге. Шул ук елларда шәһәр составына Ленинск-Омский (1922 елдан шәһәр, 1930 елда кертелгән) һәм Новоомск (1924 елдан шәһәр, 1931 елда кертелгән) шәһәрләре кертеләләр.

Шәһәрдә туган танылган шәхесләр

Татарлар 
 Дмитрий Карбышев (1880-1945), генерал-лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (1946, вафатыннан соң).
 Рәхим Гайсин (1950), әдәбият галиме, шагыйрь, бард.

Халык

Милли состав

Административ бүленеш 

Омск 5 административ округына бүленә:
 Киров административ округы
 Ленин административ округы
 Октябрь административ округы
 Совет административ округы
 Үзәк административ округы

Татар матбугаты 

 Каһарман башкорт
 Кызыл Шәрекъ яшьләре
 Хакыйкать

Искәрмәләр 

Россия субъектлары башкалалары
Омск өлкәсе шәһәрләре
Омск өлкәсе
Хезмәт даны шәһәрләре
Онон

Онон (, ) — Байкал арты краендагы (Pəcəй) һәм Монголиядәге елга. Ингода елгасы кушылгач, Ши́лка дип атала. Озынлыгы 1032 км, бассейн мәйданы 96,2 км². Суының уртача чыгымы 191 м³/с. Сугаруда файдаланыла.

Кызыклы фактлар 
Ононның югары агымында Чыңгызхан туып үскән дигән фикер бар. Риваять буенча ул шунда күмелгән дә.

Байкал арты крае елгалары
Монголия елгалары
Ормуз бугазы

Ормуз бугазы ( — Madīq Hurmuz,  — Tangeh-ye Hormoz) — Фарсы култыгын Гарәбстан диңгезенең Оман култыгы белән тоташтыра. Озынлыгы 195 км, киңлеге 55,6 км, иң сай урыны 71 м.

Оман географиясе
Иран географиясе
Азия бугазлары
Һинд океаны бугазлары
Барбадос

Барба́дос () — Кариб диңгезеннән көнчыгышта яткан шул ук исемле утрауда урнашкан дәүләт.

Мәгариф системасы
Барбадоста бөтен утрау буйлап 70 башлангыч мәктәп һәм 20 урта мәктәп бар.
Шулай ук, Барбадос Җәмәгать Колледжы, Сэмюэлл Прескотт Технология Институты, Кодрингтон Колледжы һәм Көнбатыш Индинең Университетының кампуслары бар.

Диннәр 
Барбадостагы дин тотучыларның зур күпчелеге – христианнар (ил халкының 23,9 % ы – англикан чиркәве тарафдарлары, 2019 елга; католиклар, илленчеләр, Яһвә шаһитләре, Җиденче көн адвентистлары чиркәве тарафдарлары). Рәсми дәүләт дине булган англикан чиркәве, ил бәйсезлеккә ирешкәннән соң, Барбадос парламенты тарафыннан әлеге статустан мәхрүм ителгән. Барбадос дөньяви дәүләт дип санала, Барбадос Конституциясе дин иреген гарантияли, дин билгеләре буенча дискриминацияне тыя .

Барбадостагы азчылык диннәргә Һинд дине, ислам, Бәһаи, яһүд дине  керә.
 Барбадоста ислам
 Барбадоста Һинд дине

Искәрмәләр 

Төньяк Америка дәүләтләре
Утрау-дәүләтләр
Унитар дәүләтләр
Барбадос
27 октябрь

27 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме җиденче көне. Ел ахырына 65 көн кала.



ЮНЕСКО "Бөтендөнья аудиовизуаль мирас көне" (2005 елдан бирле билгеләнә).

Төркмәнстан — бәйсезлек көне.



1870 — Франция-Пруссия арасындагы сугыш барышында алманнар Мец шәһәрен басып алалар.
 1904 — Нью-Йорк метрополитены ачыла.
 1913 — татар хатын-кызларының «Сөембикә» журналы чыга башлый. 
 1938 — «DuPont» ширкәте нейлон исемле яңа синтетик материал булдыру турында хәбәр итә.
 1962 — Кариб кризисының «кара шимбә»се, дөнья атом-төш сугышы куркынычы алдына баса.
 1982 — Кытай үз халык саны бер миллиардны узган дип игълан итә.

573 — Әбу Бәкер, 
 1451 — Христофор Колумб, испан диңгезчесе һәм сәяхәтчесе.
 1736 — Джеймс Макферсон, шотланд шагыйре.
 1745 — Максим Березовский, 
 1782 — Никколо Паганини, итальян скрипкачысы, композитор.
 1815 — Антоний, 
 1824 — Юлия Гаген-Шварц, 
 1831 — Николай Фирсов, 
 1844 — Клас Понтус Арнольдсон, швед язучысы, журналисты, пацифисты һәм сәясәтчесе.
 1855 — Рауль Рума, 
 1858 — Теодор Рузвельт, америкалы сәясәтче, ның 26-нчы президенты.
 1876 — Рауль Рума, 
 1886 — Михаил Лебедев, 
 1899 — Михаил Жаров, 
 1904 — Борис Астауров, 
 1906 — Андрей Кононов, 
 1920 — Наталья Демидова, 
 1924 — Константин Узких, 
 1925 — Воррен Кристофер, 
 1927 — Марс Искәндәрев, 
 1930 — Роза Җиһаншина, татар актрисасы, Татарстанның атказанган артисткасы.
 1932 — Ринат Зөлкарнәев, 
 1936 — Вячеслав Маклаков, 
 1938 — Эдда Мозер, 
 1939 — Алла Ахундова, 
 1939 — Рәшит Исламшин, 
 1941 — Котдус Хөснуллин, 
 1944 — Камил Муллашев, 
 1952 — Рөстәм Зарипов, 
 1955 — Вәкил Җәләлетдинов, 
 1961 — Рөстәм Вәлиев, гармунчы-виртуоз.
 1963 — Алдын-оол Севек, 
 1968 — Димитрис Прифтис, УНИКС баскетбол клубының баш тренеры.
 1969 — Рәдиф Җамалетдинов, татар галиме, профессор.
 1973 — Елена Королева, 
 1977 — Джессика Харрисон, 
 1983 — Марко Девич, 
 1988 — Айгиз Баймөхәммәтов,

1331 — Әбелфида, 
 1449 — Мөхаммәт Олугбәк, төрки астроном, математик.
 1505 — Иван III,  кенәзе.
 1675 — Жиль Роберваль, француз математигы, астроном һәм физик.
 1895 — Мифтахетдин Акмулла, татар шагыйре.
 1919 — Габдрахман Мангушев, «Сәйяр» актеры.
 1927 — Ольга Александрова-Гейнс, меценат, Казанның шәрәфле гражданы (1914).
 1937 — Ариф Енбаев, сәясәтче, революционер.
 1937 — Измаил Фирдәүс (чын исеме Измаил Кәримҗанов), кырымтатар сәясәтчесе, революционер.
 1937 — Ильяс Алкин, хәрби һәм милли хәрәкәт эшлеклесе. 
 1937 — Кәшшаф Мохтаров, ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе, «солтангалиевче».
 1937 — Сәгыйть Сүнчәләй, татар шагыйре.
 1937 — Шириншаһ Шаһтимер, 
 1940 — Аркадий Новосёлов, 
 1947 — Ипполит Крашенинников, 
 1956 — Рафаэль Зон, 
 1959 — Дмитрий Гладкий,
 1967 — Алексей Иноземцев,
 1974 — Людмила Павличенко, 
 1975 — Хуан Ансельмо, 
 1978 — Дмитрий Ожиганов, 
 1980 — Җон Һасбрук ван Флек, 
 2000 — Мөһәшәт Шәипов, 
 2003 — Максим Глухов, 
 2005 — Мостафа Газизов, 
 2008 — Николай Верещагин, 
 2011 — Сергей Говорухин, кино режиссеры, сценарий язучы, прозаик.
 2013 — Ризван Хаҗиев, 
 2018 — Шәфәгать Салихов, музыкант.
 2020 — Зөһрә Фәйзуллина,
 2022 — Эльмарт Уразов,
 2023 — Владимир Попов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
27 октябрь
Роза Җиһаншина

Роза Җиһаншина — татар актрисасы, Татарстанның атказанган артисткасы.

Ул 1930 елның 27 октябрендә туа. 1951 елда Казан театр училищесын тәмамлый. Аннары Минзәлә татар драма театрына артист итеп эшкә җибәрелә, анда ул 1985 елга кадәр эшли.

Татар артистлары