alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Кунаклар (уен)

Кунаклар  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынышып, түгәрәкләнеп басалар. Уртага бер бала чыга. Кырыйдагы балалар түгәрәк буенча әйләнеп җырлыйлар:

Ямьле бәйрәм көн иде, 
Чакырдык без кунаклар; 
Кунакларны сыйларга, 
Салдык майлы коймаклар, 
Чыж-пыж итеп коймаклар, 
Җәелде, әй, җәелде.

(Кулларын як-якка җәяләр.)

Менә тагын кечкенә 
Булып калды, җыелды.

(Кысылалар.)

Җыелды, әй, җыелды, 
Аннан ары кабарды.

(Кулларын югары күтәрәләр.)

Кабарды, әй, кабарды, 
Шиңде, юп-юка калды.

(Чүгәлиләр.)

Пеште инде коймаклар, 
Сыйландылар кунаклар, 
Тордылар, баш иделәр, 
Таралдылар, әй, шатлар.

(Баш ияләр.)

Бииләр, ай-яй, шатлар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Куянкай

Куянкай  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Балалар бер түгәрәк булып, кулга-кул тотынып, түбәндәге җырны җырлап әйләнәләр. Уртада бер бала куян булып тора. Җырлаучылар һәр җырда әйтелгән хәрәкәтне куянга ясап күрсәтәләр. Куян да кушканнарын аларча эшләп күрсәтә.

Бу җырны матур гына бер көйгә җырлап уйныйлар.

Җырлары:

Куянкай, киртә буйлап, 
Сорыкай, киртә буйлап. 
Тып-тып килә киртә буйлап, 
Менә шулай  киртә буйлап. 
Куянкай, чәчәкләр өз, 
Сорыкай, чәчәкләр өз! 
Менә шулай чәчәкләр өз, 
Менә шулай чәчәкләр өз. 
Куянкай, ыргып уйна, 
Сорыкай, ыргып уйна, 
Менә шулай ыргып уйна, 
Менә шулай ыргып уйна. 
Куянкай, кулларың чап, 
Сорыкай, кулларың чап, 
Менә шулай кулларың чап, 
Менә шулай кулларың чап. 
Куянкай, бер биеп ал, 
Сорыкай, бер биеп ал, 
Менә шулай бер биеп ал, 
Менә шулай бер биеп ал! 
Куянкай, юлдашың тап, 
Сорыкай, юлдашың тап, 
Менә шулай юлдашың тап, 
Менә шулай юлдашың тап.

Куян соңгы җырда үз урынына түгәрәктәге бер баланы юлдашы итеп чыгара да җыр-уен тагын дәвам итә.

II вариант 
Балалар кул тотынышып түгәрәккә басалар. Түгәрәк уртасына баскан бер бала куян була. Ул бер кулын иягенә куеп моңаеп тора. Түгәрәктәгеләр җырлый-җырлый әйләнәләр:

Ак куянга ни булган, 
Әллә инде авырган? 
Иптәшен дә табалмый, 
Урыннан да торалмый, 
Куян, куян, син сикер, 
Иптәшең табып китер!

Куян биленә таянып сикерә башлый. Аннан бер иптәшен уртага алып әйләнәләр дә, чакырылган бала куян булып кала. Уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Утыр, утыр, Мәликә

Утыр, утыр, Мәликә  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар түгәрәккә басалар. Берәү, күзен бәйләп, түгәрәк уртасына утыра. Балалар кулга-кул тотынып түгәрәктә җырлап әйләнәләр.

Утыр-утыр, Мәликә, алмагачның төбенә, 
Утыр-утыр, Мәликә, алмагачның төбенә. 
Кем утырган каршыңа, әйтеп бирче тиз генә.

Берәү аның кырыена килеп утыра. Уртадагы бала аны капшап белергә һәм исемен әйтергә тиеш. Әгәр белмәсә, аңа җәза бирелә. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Ике аккош

Ике аккош  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Ике бала уртада кала. Алар «аккошлар» була.
Балалар түгәрәк буенча бер якка хәрәкәт итеп җырлап әйләнәләр. Җырның һәр ике юллыгы да икешәр мәртәбә җырлана:

Очалар ике аккош, 
Алар кечкенәләр. 
Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем. 
Алар бара торгач, 
Утырып ял итәләр. 

(«Аккошлар» чүгәлиләр.)

Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем, 
Алар бара торгач, 
Салют бирешәләр.

(«Аккошлар» салют бирә.)

Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем. 
Алар бара торгач, 
Иптәш сайлашалар, 
Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем.

Аккошлар түгәрәктән ике иптәшен сайлап алып, уртага үз урыннарына куеп, түгәрәккә басалар. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Букет (уен)

Букет  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Бер бала уртада кала. Түгәрәктәгеләр әйләнә буенча бер якка хәрәкәт итеп җыр җырлыйлар: 
Бер савытта бик күп чәчәк, 
Мөмкин букет төзергә. 
Халидә, Халидә,

(Уртадагы кешенең исеме атала.)

Кемне уртага аласың?

Халидә бер иптәшен уртага ала. Мәсәлән, Әминәне, ди. Җыр тагын кабатлана: 
Әминә, Әминә, 
Кемне уртага аласың?

Шул рәвешчә уртага 5—6 кеше җыелгач, уртадагы лар түгәрәкләнеп басалар да, кырыйдагыларга капма-каршы юнәлештә хәрәкәт итеп, барысы бергә болай җырлыйлар: 
Әлфирә, Әлфирә. 
Син уртада каласың.

Хәрәкәт туктала. Уртадагылар күмәк рәвештә бер яраткан җырларын башкаралар. Аннан соң Әлфирәдән башкалары кырый түгәрәккә басалар һәм уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Йөри падишаһ

Йөри падишаһ — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Кыз балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Уртада бер кеше падишаһ булып кала. Түгәрәкләнгән кызлар хор белән җырлыйлар:

 Йөри падишаһ, йөри падишаһ
 Әйләнә уртасында, әйләнә уртасында.
 Эзли падишаһ, эзли падишаһ
 Үзенең сөйгәнен, үзенең сөйгәнен.

Кызлар җырлаудан туктый. Уртадагы кеше түгәрәктәге бер иптәшенә күрсәтеп болай җырлый: 
 Әнә, әнә, ул минем сөйгәнем.

Түгәрәктәге кызлар: 
 Тот, тот сөйгәнеңнең уң кулыннан!

Түгәрәк уртасындагы кеше барып «сөйгәне »нең уң кулын тота. Кызлар тагын җырлыйлар. 
 Ал, ал син аны әйләнә уртасына!
Уртадагы кеше «сөйгәнен» әйләнә уртасына ала. Бу вакытта түгәрәктәге кызлар түбәндәгечә җырлый: 
 Куш, куш син аны биергә дә җырларга!
 
Шул чагында җыр туктый. Падишаһ үзенең сөйгәне белән бииләр. Шуның белән уен тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Мужик йокысы

«Мужик йокысы» - Габдулла Тукайның 1905 елда язылган шигыре, А.В.Кольцовның «Что ты спишь, мужичок?..» шигыреннән ирекле тәрҗемә.

Тарих
Шигырь «Фикер» газетасының 1905 елның 26 ноябрендә, 1 нче санында «Мөтәрҗим Габдулла Тукаев» дигән имза белән басылган.  Беренче тапкыр шигырь «Габдулла Тукаев шигырьләре» дигән җыентыкка кертелә.

Фатих Әмирхан бу шигырь турында болай яза:

Каләмдәш дусларының чын күңелдән һәм яхшы ният белән әйткән хаклы тәнкыйтен кабул итеп, Тукай «4 нче дәфтәр»нең (ягъни, «Габдулла Тукаев шигырьләре»нең) икенче басмасында дүртенче ыстрафа булып килгән
Мал юк дип зарланма, - 
Үзеңнән күр аны;
Чәч иген: җир яхшы, - 
Алырсың дөньяны, - 

дигән юлларны төшереп калдыра һәм моннан соң беркайчан да җыентыкларына кертми.

Чыганак 
  

Тукай шигърияте
Хөррият хакында

«Хөррият хакында» - Габдулла Тукайның 1905 елда язылган шигыре.

Тарих
Шигырь «Фикер» газетасының 1905 елның 11 декабрь санында «Габдулла Тукаев» имзасы белән басылган. Бу имзасын Тукай басма матбугатта беренче тапкыр шунда куллана.

«4 нче дәфтәр»дә (1907 ел1907) бишенче строфадагы:
 Дарга асылганнары,

алтынчы строфадагы:
 Корбан кыйлды җаннарын, - 

дигән юллар урынына күп нокталар куелган; өченче строфадагы
 Барча цензур ябылгач, - 
дигән юл:
 Барча богау алынгач, -  
дип төзәтелгән.

Чыганак 
  

Тукай шигърияте
Гайшә

Гайшә яки Гайшә Бинт Әбү Бәкер(, ? — 678 ел, һ. 56) - Мөхәммәд пәйгамбәрнең хатыннарының берсе, өммел мөэминин, Әбү Бәкернең кызы.

Мөхәммәд пәйгамбәргә 620 елда Мәккәдә кияүгә чыга, ләкин ире йортына ике елдан соң гына күчә. Аңа бу вакытта 9 яки 10 яшь була, ләкин төрле чыганакларда Гайшәнең бу вакыттагы яшен төрлечә күрсәтәләр. Ибне Хишам һәм башка кайбер тарихчыларда Гайшәнең иң беренче ислам кабул итүчеләрдән булганлыгы әйтелә, ә бу аңа 15 яшь булганлыгына күрсәтә. Шулай ук кайбер тарихчылар пәйгамбәргә кадәр Гайшәгә Җүбәйр ибне Мутимнең өйләнергә теләгәнлеге һәм Гайшәгә 17 яшь булганлыгы турында мәгълүмат китерәләр. Тарихи чыганакларда шулай ук Гайшәнең апасы Әсма турында мәгълүмат бар. Әсма һ. 73 елда 100 яшендә вафат була, ә бу һиҗрәт вакытында аңа 27 яшь, ә аңардан 10 яшькә кече Гайшәнең 17 яшьтә булганлыгын аңлата.

Һиҗрәттән соң, Гайшә күпләгән сугышларда яралы мөселманнарга ярдәм күрсәткән.

Гайшә гомерендә әһәмиятле вакыйга булып аңа карата монафикълар тарафыннан ягылган яла тора. Бәну Мусталик кабиләсенә каршы яу белән бару вакытында, Гайшә кәрваннан артта кала, һәм бераздан Сафван, аны юлда очратып, кәрванга кире кайтара. Бу Гайшә өстенә яла ягу һәм аны зинада гаепләү өчен сәбәпкә әйләнә. Әлеге ялган таралгач, Гайшә авырый башлый һәм әтисе Әбу Бәкер өендә бер ай тора. Шуннан соң Мөхәммәд пәйгамбәргә Гайшәнең гөнаһсызлыгы турында аятьләр иңә.

Мөхәммәд пәйгамбәр үзенең соңгы көннәрен Гайшә өендә үткәрә һәм аның кулларында килеш вафат була. Гайшә аның үлеменнән соң бүтән кияүгә чыкмый.

Сәхабәләр арасында иң танылган шәригать белгече дип санала. Гарәп хәлифәлеге җитәкчелеге әтисе Әбу Бәкер һәм аның дәвамчысы Гомәр кулларында булганда, сәясәт эшләрендә әһәмиятле киңәшче ролен башкара., Өмәвиләр хәлифәтен төзи башлаган Госман чорында сәяси тәэсирен югалта башлый.

Гарәп традицияләрен яңарту һәм гарәп хатын-кызларына лидерлык үрнәген күрсәтү ягыннан бик әһәмиятле, Исламда дәрәҗәсе бик югары  булган шәхес булып тора.

һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана. Гали җиңүеннән соң, Гайшәне Мәдинәгә җибәрәләр.

Гайшә яхшы хәтергә ия булган, гомеренең соңгы елларында фикеһнең хатын-кызларга кагылышлы бүлеге буенча фәтвалар биргән. Гайшәгә фикеһкә нигез салучыларның берсе буларак та карыйлар. Гайшә 2200 тирәсе хәдис тапшыра.

Гайшә Мугәвия хәлифәлеге чорында Мәдинәдә вафат була.

Чыганаклар 
 Ислам энциклопедик сүзлеге

Искәрмәләр 

Сәхабәләр
Мөхәммәд пәйгамбәр хатыннары
Инфракызыл нурланыш

Инфракызыл нурланыш — күзгә күренүче нурланышның кызыл очы (дулкын озынлыгы  λ = 0,74 мкм) белән микродулкынлы нурланыш (λ ~ 1—2 мм) арасындагы өлкәне алып торучы нурланыш төре.

Инфракызыл нурланышның диапазоны өч өлкәгә аерыла:
 кыска дулкынлы өлкә: λ = 0,74—2,5 мкм;
 урта дулкынлы өлкә: λ = 2,5—50 мкм;
 озын дулкынлы өлкә: λ = 50—2000 мкм;

Инфракызыл нурланыш шулай ук «җылылык нурланышы» буларак билгеле, чөнки җылынган әйберләрнең инфракызыл нурланышы кеше тарафыннан җылылык буларак хис ителә. Җисемнән таралган нурларның дулкын озынлыгы җылыну температурасына бәйле: температура югарырак булган саен дулкын озынлыгы шулкадәр кыскарак һәм нурланышның интенсивлыгы югарырак.

Кулланылыш

Ерактан идарә 
Инфракызыл диодлар һәм фотодиодлар ерактан идарә итү өчен пультларда, автоматика һәм саклау системаларында, кайбер кесә телефоннарында һ.б. кулланыла. Алар күзгә күренмәү сәбәпле кешенең игътибарын җәлеп итмиләр.

Буяу киптерү 
Инфракызыл нурланыш сәнәгатьтә лакланган яки буялган өслекләрне киптерү өчен кулланылырга мөмкин. Бу ысул гадәти булган конвекцион ысул белән чагыштырганда өстенлекләргә ия. Болар киптерү тизлеге зуррак һәм сарыф ителгән энергия гадәти ысулдагыга караганда кимрәк булуында чагыла.

Ашамлыкларны стерилизацияләү 
Инфракызыл нурланыш ярдәмендә ашамлыкларны инфекцияләрдән арындыру максаты белән стерилизациялиләр.

Ачу тарихы 
Инфракызыл нурланыш 1800 елда Уильям Гершель исемле астроном тарафыннан ачыла. Кояшны өйрәнү вакытында ул күзәтү алып барылган әсбабның җылынуын киметү өчен чара эзли торган була. Күзгә күренүче спектрның төрле өлешләреннән килгән җылылыкны термометр ярдәмендә үлчәп, ул «җылылык максимумы»ның спектрда кызыл төс артындагы күзгә күренмәгән өлкәдә ятуын ачыклый.

Искәрмәләр 

Электромагнитик нурланыш
Кара тишек

Кара тишек () — гадәттән тыш зур тартымлы фәза-вакыт өлкәсе, аны хәтта яктылык тизлеге белән хәрәкәт итүче объектлар да ташлап китә алмыйлар (шулай ук яктылык квантлары да - фотоннар).

Бу өлкәнең чиге вакыйгалар офыгы дип атала, ә аның хас зурлыгы — тартым радиусы. Иң гади очракта, сферик симметрияле кара тишектә ул Шварцшильд радиусына тигез:
 ,
биредә c — яктылык тизлеге, M — җисемнең массасы, G — тартым даими зурлыгы.

Мондый фәза-вакыт өлкәләре барлыгының теоретик ихтималлыгы Эйнштейн тигезләмәләренең төгәл чишелешләреннән килеп чыга. Аларның беренчесен 1915 елда Карл Шварцшильд чыгара. Атаманың авторы төгәл билгеле түгел, әмма аны Джон Арчибальд Уилер тарата һәм беренче мәртәбә халык алдында 1967 елның 29 декабрендә «Безнең Галәм: мәгълүм һәм мәгълүм булмаган нәрсәләр (Our Universe: the Known and Unknown)» лекциясендә куллана. Элегрәк мондый астрофизик объектларны «коллапсланган йолдызлар» яки «коллапсарлар» ( сүзеннән), һәм ушандак «каткан йолдызлар» () дип атаганнар.

Кара тишекләр чынбарлыкта булуы мәсьәләсе, аларның барлыгы килеп чыгуы тартым теориясе дөреслегенә тыгыз багланышлы. Заманча физикада стандарт тартым теориясе — кара тишекләрне барлыкка килүе ихтималлыгы алдан ышанычлы күрсәтүче гомуми чагыштырмалылык теориясе булып тора, әмма аларның булуы башка теорияләр кысаларында да мөмкин.

2019 елның 10 апрелендә Җирдән 54 миллион яктылык ел ераклыгында урнашкан  Messier 87 галактикасының үзәгендәге кара тишек фотосы төшерелә, АКШ галимнәре 8 радиотелескоп ярдәмендә вакыйгалар офыгы булуын рәсми раслый һәм Гомуми нисбәтлелек теориясенең дөреслеген дәлилли.

Искәрмәләр 

Астрономик объектлар
Астрономия
Ультрашәмәхә нурланыш

Ультрашәмәхә нурланыш (ультрашәмәхә, УШ, UV) — күзгә күренүче нурланышның шәмәхә төстәге очы белән рентген нурланышы арасындагы өлкәне алып торган электромагнит нурланышы (380 — 10 нм, 7,9 — 3 Гц). Диапазон шартлы рәвештә якын (380—200 нм) һәм ерак, яки вакуум (200-10 нм) ультрашәмәхәсе өлешләренә бүленә. Вакуум ультрашәмәхәсе үз билгеләмәсен Җир атмосферасы тарафыннан йотылу сәбәпле бары тик вакуум приборлары тарафыннан гына тикшерү мөмкин булганга ала.

Ачу тарихы 
Ультрашәмәхә нурланыш 1801 елда немец физигы Иоганн Вильгельм Риттер тарафыннан ачыла. Вакуум ультрашәмәхәсе 1893 елда Виктор Шуманн тарафыннан табыла.

Ультрашәмәхә чыганаклары 

Җирдә ультрашәмәхәнең төп чыганагы — Кояш. Шулай ук көндәлек тормыш ихтыяҗларында яки фәндә куллану өчен ультрашәмәхә нурланыш чыгаручы төрле лампалар җитештерелә.

Искәрмәләр 

Электромагнитик нурланыш
Зүбәйр ибн әл-Гаввам

Зүбәер ибн әл-Гаввам (гарәп. الزبير بن العوام; ? - һ. 36, 656) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең икетуганы, сәхабәсе. Исән вакытында ук җәннәт белән бүләкләнгән сәхабәләрнең берсе.

Зүбәйр беренчеләрдән булып исламны кабул итә. Башка беренче мөселманнар кебек үк туганары һәм башка корәешләр тарафыннан җәберләүләргә дучар була. Шул сәбәпле башта Хәбәшстанга, ә һиҗрәт вакыйгасыннан соң Мәдинәгә күчә. Мөселманнарның бөтен төп сугышларында катнаша.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, мөселман дәүләтен ныгытуга өлешен кертә. Византия империясенә каршы Ярмук сугышында катнаша. Мисырны яулап алуда зур роль уйный. Гомәр үлеменнән соң, хәлифә урынына алты кандидатның берсе була. 

һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана.

Гали Зүбәйргә аның хаксыз Галигә каршы чыгачагы турындагы хәдисне исенә төшерә, һәм Зүбәйр булачак бәрелеш җиреннән китә. Ләкин аны юлда Гамр ибне Җурмуз дигән кеше үтерә. Зүбәйргә 65 яшь була.

Чыганаклар 
Ислам энциклопедик сүзлеге

Искәрмәләр 

Сәхабәләр
Корбан Бердыев

Корбан Бәкый улы Бердыев (; 25 август 1952 ел, Ашхабад, Төрекмән ССР, СССР) — футбол тренеры. «Сочи» баш тренеры. СССР спорт остасы (1980 ел).

Биография 
Футболчы булганда ярым сакчы буларак уйный. 1959 елда Ашхабадта футбол мәктәбендә уйный башлый.

Барлыгы СССР чемпионатының югары лигасында 155 матч үткәрә, 23 гол кертә, беренче лигада — 211 матч, 32 гол.

1981 елдан 1996 елга кадәр Казакъстанда уйный һәм тренер була.

2001 елның 1 августында «Рубин» футбол клубының баш тренеры итеп билгеләнә. «Рубин»ның вице-президенты (2004 елның апрель аеннан).

2013 елның 20 декабрендә отставкага чыгарылган.

2014 елның 18 декабреннән «Ростов» футбол клубының баш тренеры.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Футбол тренерлары
ССРБ спорт осталары
«Рубин» футбол клубы
Квант халәте

Квант халәте — квант системасы алырга мөмкин булган теләсә кайсы халәт.

Тасвирланышы 
Саф квант халәте түбәндәгеләр аркылы тасвирланырга мөмкин:
 Дулкын механикасында — дулкын функциясе аркылы,
 Матрица механикасында — халәт векторы, яки билгеле система өчен квант саннарының тулы җыелмасы аркылы.
Бу тасвирламалар математик яктан бердәй. Гомуми очракта квант халәте принципиаль рәвештә дулкынча функция белән тасвирлана алмаска мөмкин һәм ул тыгызлык матрицасы ярдәмендә тасвирланырга тиеш.

Халәт векторлары 
Бирелгән квант системасынының мөмкин халәтләрен тасвирлау өчен гильберт пространствосы математик аппараты кулланыла. Ул система белән булырга мөмкин барлык әйберләрне тасвирлауда яраклы.

Бу очракта квант халәтен тасвирлар өчен халәт векторы кулланыла. Ул квант системасын тулысынча тасвирлаучы математик зурлыклардан гыйбарәт. Мәсәлән, 4 санның {, , , } күплеге су тудыргыч атомында электронның халәтен билгели, алар электронның квант саннары буларак билгеле.

Бра-кет билгеләмәләре 
 халәтенә туры килүче халәт векторын  буларак билгелик.  халәтенә бәйләнгән векторны  дип билгелик.  һәм  векторларының скаляр тапкырчыгышын  буларак билгеләрбез.  символы бра () дип атала,  символы исә — кет дип (). Бу билгеләүләр Поль Дирак тарафыннан кертелә һәм bracket (капка) сүзен ике өлешкә (bra һәм ket) бүлү нәтиҗәсендә барлыкка килә.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар 

Квант механикасы
Әйләнә

Әйләнә — берәр өслектә әйләнә үзәге дип аталган ноктадан бер үк ераклыкта урнашкан нокталар күплеге. Ераклык нульгә тигез булмаган метрикалы булырга тиеш, ул әйләнә радиусы дип атала.

Бәйле төшенчәләр 
 Радиус — ераклык зурлыгы гына түгел, ә әйләнә үзәген аның нокталары белән тоташтыручы кисемтә дә.
 Әйләнәнең ике ноктасын берләштерүче кисемтә хорда дип атала. Әйләнә үзәге аша узучы хорда диаметр дип атала.
 Озынлыгы радиуска тигез булган әйләнә дугасы 1 радианга тигез булган почмак хасил итә.
 Әйләнә үзәгенә кадәрге ераклыгы радиустан ким булган өслек өстендәге нокталар урыны түгәрәк дип атала.
 Әйләнә белән бердәнбер уртак ноктага ия булган туры әйләнәгә орынучы туры дип атала. Аларның уртак ноктасы исә орыну ноктасы дип атала.
 Гомуми үзәккә ия ике әйләнә концентрик әйләнәләр дип атала.
 Туры почмак астында кисешүче ике әйләнә ортогональ әйләнәләр дип атала.

Үзлекләр 
 Изопериметрик тигезсезлек: бирелгән озынлыкка ия булган барлык йомык кәкреләрдән әйләнә максималь мәйданлы өлкәне үз эченә ала.
 Әйләнәгә орынучы туры орыну ноктасында тәмамланучы диаметрга һәрвакыт перпендикуляр.
 Бер турыда ятмаучы өч нокта аркылы бердәнбер әйләнә үткәрергә була.
 Ике әйләнәнең орыну ноктасы аларның үзәкләрен берләштерүче турыда ята.
 Радианнарда бирелгән  үзәк почмагы тарафыннан барлыкка китерелгән  радиуслы әйләнә дугасының озынлыгын  формуласы буенча исәпләргә була.

Искәрмәләр 

Планиметрия
Стереометрия
Кәкреләр
Геометрик фигуралар
Исландлар

Исландлар () — Исландиянең төп халкын тәшкил итүче милләт. Сан буенча якынча 450 мең кеше, шуларның 300 меңе Исландиядә яши. Исланд телендә сөйләшәләр. Ышанучылар — протестантлар (лютераннар), шулай ук гадәти ышанулар да сакланган.

Тарих 
Исландлар — Скандинавиядән X—X гасырларда күчеп килгән кешеләрнең нәселеннән килеп чыгалар. Нигездә бу кешеләр Норвегиядән килгән булалар. Исланд халкының килеп чыгышында шулай ук Ирландиядәге һәм Шотландиядәге скандинав биләмәләреннән күченгән кешеләр урын алып тора. XI—XIII гасырларда исланд халкының милли укмашуы һәм исланд милләтенең рәвеш алуы күзәтелә. 1380 елда Исландия даниялеләр кулы астына төшә. Алар 1918 елда гына Дания-Исландия униясе кысаларында Исландиянең суверен хакларын таныйлар. 1944 елда уния таркала һәм Исландия аерым республика буларак игълан ителә. Исландлыларның төп шөгыльләре — балык тоту, балык эшкәртү, болан асрау, авыл хуҗалыгы. 

Исландия
Аурупа халыклары
МАССОЛИТ

МАССОЛИТ – Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романындагы уйлап табылган әдәби берләшмә. Аббревиатураның мәгънәсе төгәл ачыкланмаган, ләкин аны «Московская ассоциация литераторов»  яки «Мастерская Социалистической Литературы», «Массовая литература» дип аңларга мөмкин.

ССРБда 1920-1930 нчы елларда бик күп төрле иҗат берләшмәләре булган һәм алар тулы исемнәре белән аталмыйча, гел аббревиатуралар белән йөртелгәннәр. Бу МАССОЛИТның прототибы РАПП булырга тиеш, чөнки ул оешма әдәбиятнең партиягә бәйлелеген алга сөргән һәм күп яклары белән уйлап табылган оешмага туры килә.  Шулай ук 1932 елда бөтен булган әдәби оешмалар бетерелгәч төзелгән Совет язучылары берлеге (ССП) да МАССОЛИТның прототибы булырга мөмкин.

Әгъзалар 
МАССОЛИТта барлыгы 3111 әдип әгъза булып тора.
Романда исемнәре аталган әгъзалар исемлеге:
 Михаил Александрович Берлиоз
 Иван Бездомный
 тәнкыйтьче Латунский
 Бескудников, беллетрист
 Двубратников, шагыйрь
 Настасья Лукишна Непременовна («Штурман Жорж» тәхәллүсе белән яза, прозаик-хикәяче)
 Загривов, скетчист
 Иероним Поприхин, новеллист
 Глухарев, сценарист
 Денискин
 Лаврович
 Квант
 Желдыбин
 Тамара Полумесяц, шагыйрә
  Жуколов, романист
 Драгунский
 Чердакчи
 Павианов
 Богохульский
 Сладский
 Шпичкин
 Адельфина Буздек

Искәрмәләр

Булгаков урыннары
Исемлекләр:Мәдәният
Куш йолдыз

Куш йолдыз (куш система, икеле йолдыз) — тарту көче белән бәйләнгән һәм уртак масса үзәге тирәсендә йомык орбиталар буйлап әйләнә торган ике йолдыз. Куш йолдызлар булуы аркасында, йолдызлар массасын ачып белү һәм төрле бәйлелекләрне ясау мөмкинлеге бар. Шунлыктан йолдызларның масса–радиусы, масса–яктыртучанлыгы һәм масса–спектр сыйныфы бәйлелекләрен белү ярдәмендә, аларның эчке төзелеше һәм үсеше турында сөземтә ясарга була.

Шуның өстенә кара тишекка дәгъвачылар тик куш системаларда табылганнар. Вольф–Райе йолдызларын бары тик куш йолдызлар аркасында тикшергәннәр.

Чын куш йолдызларны ике сыйныфка бүлергә була:
 йолдызлар арасында масса алмашуы бара, барачак яки тәмамланган инде — тыгыз куш системалар;
 йолдызлар арасында масса алмашуы мөмкин түгел — киң куш системалар.

Әгәр куш системаларны күзәтү ысулы буенча аерсак, аларны күренүчән, спектр, каплаулы, астрометрия куш системаларына аерып кую була.

Искәрмәләр 

Йолдызлар
Математик исбатлау

Математик исбатлау дип математикада берәр фикернең дөреслеген раслаучы фикри һәм мантыйкка нигезләнгән нәтиҗәләр чылбыры атала. Исбатлаулар индукция яки эмпирик чыгарылмаларына караганда күбрәк дедукциягә нигезләнәләр. Бу үз чиратында исбатлауның бер искәрмәсез барлык очракларда дөрес икәнлеген тәэмин итә. 

Математикада исбатлана торган фикер теорема буларак билгеле. Исбатланган теорема соңрак башка теоремаларны исбатлауда кулланылырга мөмкин. Башка бер теореманы исбатлауда кулланылган теореманы шулай ук лемма дип тә атыйлар.

Математика
Көн белән төннең алмашынып торуы

Көн белән төннең алмашынып торуы

Безнең планетабызда көн белән төннең алманышып торулары буенча планетаны 5 төрле пояска бүләргә мөмкин.
 Әгәр экватордан башлап, ике як котыпка таба китсәк, беренче пояс 49° параллельгә кадәр җәелә — менә шул урыннарда гына инде һәрбер тәүлек тулы төннән һәм тулы көннән тора.
 Икенче пояс — 49° һәм 65½° арасында. Биредә җәйге Кояш торгынлыгы чорында өзлексез эңгер-меңгер дәвам итә, бу — ак төннәр поясы.
 Тар гына булган өченче пояс — 65½° һәм 67½° арасында. Бу пояста 22 июнь тирәләрендә Кояш берничә тәүлек рәттән һичбер батмыйча тора, бу — ярты төн Кояшы поясы.
 67½° һәм 83½° арасындагы дүртенче поясның хас ягы — июнь аенда тоташ көн булып тору өстенә, декабрьда күп тәүлекләр буена тоташ төн булып торуда; берничә тәүлек буена Кояш һичбер чыкмый, якты көн урынына иртәнге һәм кичке эңгер-меңгер булып тора. Бу — кара көннәр поясы.
 Көн белән төн алманышып торуның иң катлаулы очрагы 83½° тан төньяктарак — бишенче пояста. Җәйге Кояш торгынлыгыннан алып кышкысына кадәр, ягъни 22 июньнән 22 декабрьга кадәр булган бөтен ярты ел 5 чорга бүленә:
 беренче чорда тоташ көн булып тора;
 икенче чорда бер көн икенче көн арасында, ярты төндә, эңгер-меңгер чаклары булып ала, ләкин тулысынча төн булмый (җәйге Санкт-Петербург төннәренә бик аз гына охшый);
 өченче чорда эңгер-меңгер чагы кебек кенә якты булып тора — тулысынча көн һәм төн һичбер булмый;
 дүртенче чорда ул тоташ эңгер-меңгер караңгылыгы ярты төн тирәсендә куера һәм тоташ кара көнгә әверелә;
 бишенче чорда тоташ төн булып тора.
Икенче ярты елда — декабрьдан июньгә кадәр — шул ук күренешләр кире тәртиптә кабатланалар. Экваторның икенче ягында, көньяк ярымшарда да, билгеле бер географик киңлек сызыкларында шул ук күренешләр күзәтәләр.

Ярты төн кояшы һәм кара көннәр өлкәсе 
Кояшның тәүлеклек юлы офык артына аз гына да төшмичә, офыкка тиеп кенә китә торган булса, ул урыннарда кичке яктылыкка таң килеп тоташу түгел, өзлексез көн булып тора. Андый күренешне 65°42′ киңлегендә күрә башларга мөмкин, ул урыннарда ярты төн кояшы хөкем сөрә башлый. Тагын да төньяккарак киткәч, 67°24′ киңлегеннән алып, өзлексез төннәр башлана, анда кичке яктылык белән иртәнге яктылык төн уртасында кушылмый, ә төш авышкач кушылып китә. Димәк «кара көн» хасил була. Кара көннең яктылыгы да ак төн яктылыгы белән бер дәрәҗәдә була. «Кара көннәр» өлкәсендә тоташ якты көннәр, ягъни ярты төн кояшы чыга торган чаклар да була, ләкин алар елның башка бер вакытына туры киләләр. Июнь аенда Кояш һичбер батмый торган урыннарда декабрьда тоташ төн башлана, ягъни Кояш чыкмый.

Чыганаклар һәм әдәбият 
 Перельман, Я.И. Кызыклы астрономия. Русча 8 нче басмадан тәрҗемә. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1958. — 232 б.

Табигать күренешләре
Тальхә ибне Губәйдулла

Тальхә ибне Губәйдулла (гарәп. طلحة بن عبيد الله; ? -һ. 36, 656 ел) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең якын сәхабәсе, исән чагында ук җәннәт вәгъдә ителгән 10 сәхабәнең берсе.

Яшь чагында Тальхә корәешләрнең кәрваны белән Шам җирендә була. Кәрван Басрага килгәч, Тальхә бер монахтан Мәккәдә яңа пәйгамбәр киләчәген ишетә. Мәккәгә кайткач, чыннан да, үзен пәйгамбәр дип атаучы кеше чыкканын белә һәм беренчеләрдән булып ислам кабул итә. Бу аның белән гаиләсе һәм кабиләдәшләре арасындагы низагка сәбәп була. Мәккә чорындагы җәберләүләрдән соң, Тальхә Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул Бәдер, Өхед һәм башка мөһим сугышлардан катнаша. 
Өхед сугышында, мөселманнарның җиңелүеннән соң, Тальхә Мөхәммәд галәйһиссәләм янында калган 12 сәхабәнең берсе була. 11 әнсар (Мәдинә сәхабәләре) вафат була, ә мөһәҗирләдән булучы Тальхә, вакыт-вакыт һөҗүм итүчеләрне кире борып, яраланган Мөхәммәд галәйһиссәләмне тауларга таба күтәреп бара. Сугыштан соң аның тәнендә кылыч, сөңге һәм уклардан 70 артык яра саныйлар. Бу вакыйгадан соң Тальхәгә «тере шәһит» кушаматын бирәләр.

Беренче хәлифәләр чорында ислам дәүләтен ныгытуга өлеш кертә. Гомәр үлеменнән соң, хәлифәлеккә алты кандидат арасында була.

һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана. Әлеге бәрелештә Тальхә үтерелә.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Ислам энциклопедия сүзлеге 

Сәхабәләр
Иван Савельевич Варенуха

Иван Савельевич Варенуха (Иван Савелий улы Варенуха) — Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, «Варьете» театры администраторы.

Тасвирлама
Варенуха Григорий Данилович Римский белән бергә  Варьетеның югалган директоры Лиходеевның кайтуын көтә; алар аның Ялтадан телеграммаларын алалар һәм вакыйгалар агышына дөрес аңлатма табарга тырышалар. Варенуха Лиходеевның өенә шалтырата, Фагот (Коровьев) белән сөйләшә, шуннан соң Лиходеевның сәер рәвештә югалуын хәбәр итәр өчен, ГПУ га бара. Соңыннан аңа Мәче Бегемот һәм Азазелло һөҗүм итеп, аны Начар фатирга илтәләр. Монда Варенуханы Гелла үбә һәм ул вампирга әйләнә. Вампир-наводчик булып күпмедер вакыт эшләгәннән соң, Иблис каршындагы бал үткәч, Варенуха кире кеше халәтенә кайта.

Моннан ары инде Варенуха «Варьете» администраторы булып эшләвен дәвам итә һәм бар кешеләр дә аны әдәплелеге, ярдәмчелеге өчен ярата башлыйлар.

Сылтамалар
 Әдәби геройлар энциклопедиясе:20 гасыр рус әдәбияты (күчермә) 

Булгаков персонажлары
Сәгыйть ибне Зәйд

Сәгыйть ибне Зәйд (гарәп. سعيد بن زيد, ? - һ. 51/671 ел) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең сәхабәсе, исән чагында ук җәннәт вәгъдә ителгән 10 сәхабәнең берсе. 

Аның әтисе - Зәйд ибне Гәмр ибне Нүфәйл Мөхәммәт галәйһиссәләм пәйгамбәрлегенә кадәр үк күпаллалыктан баш тартып бераллалыкта була. Ул бераллалы дин (Ибраһим дине) эзләп Шам җиренә бара һәм анда монахтан туган җире - Мәккәдә яңа пәйгамбәр чыгачагын белеп кире кайтырга чыга, ләкин юлда аны күчмә гарәпләр үтерәләр. Ләкин аның улы - Сәгыйть беренчеләрдән булып яңа пәйгамбәргә иярә. Ул бу вакытта 20 яшьтән кечерәк була. Аның белән бергә хатыны Фатыйма, әл-Хәттаб кызы да ислам кабул итә. Алар Гомәр ибнел-Хәттабның ислам кабул итүенә дә сәбәп булып торалар. 

Мәккәдә Сәгыйть мөшрикләр тарафыннан җәберләүләргә дучар була, аннары Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Бәдердән башка барлык диярлек мөселман сугышларында катнаша.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, Сәгыйть Хәлифәтнең Иран һәм Византиягә каршы сугышларында катнаша. Димәшкъне яулаганнан соң, Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах аны әлеге шәһәр башлыгы итеп билгели.

Чыганаклар 
 Ислам энцеклопедик сүзлеге 
 Саваб.ру сайты

Сәхабәләр
Владимир Жириновский

Влади́мир Во́льф улы Жирино́вский (1946 елның 25 апрелендә туган - 2022 елның 6 апреле) —-  Россия сәясәтчесе, Россия Дәүләт думасы рәисе урынбасары (2000 елдан), Россия Либерал-демократик фиркасе рәисе.

Тормыш юлы 

Алматы каласында катнаш яһүд-рус гаиләсендә дөньяга килә. Биологик әтисе - милләте буенча яһүд Вольф Исаак улы Эйдельштейн, Исраилдә күмелгән, Владимир аны белмәгән, үги атасы Владимир Андрей улы Жириновский, әнисе - Александра Павел кызы Макарова (рус).
 1964—1970 елларда Мәскәү Дәүләт Университетында укыган.
 1969 елда Искендерун Шәһәренә (Төркиягә) бер еллык практикага китә.

 2000 елның 26 мартында узган президент сайлауларында 2 000 000 нан артык тавыш җыйган.
 2004 елда сайлауларда катнашмады.
 2004 елның июлендә Мәскәүгә килүнең 40 еллыгын билгеләп үтте.
 2008 елда Россия Президенты сайлауларында катнашты

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
ЛДПР әгъзалары
Владимир Жириновский
Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Юрий Гагарин

Ю́рий Алексе́й улы Гага́рин (1934 елның 9 марты, РСФСР Көнбатыш өлкәсенең Гжатск районы, Клушино авылы — 1968 елның 27 марты Владимир өлкәсе Киржач шәһәре тирәсе) — космонавт, Советлар Союзы герое, космоска очкан беренче кеше.

Юрий Алексеевич Гагарин колхозчы гаиләсендә туган. 1941 елда урта мәктәпкә укырга керә, ләкин сугыш аның укуын бүлә. Сугыш тәмамланганнан соң, Гагариннар гаиләсе Гжатск шәһәренә күчә. 15 яшендә Мәскәү янындагы Люберцы шәһәрендә һөнәрчелек училищесына укырга керә һәм урта белемне эштән соң укып ала. 1951 елда ул Люберцы мәктәпне тамамлый. Ырынбур авиация училищенда белем алып, очучы теләге тормышка аша. 1957 елдан совет авиациясендә очучы булып хезмәт итә. 1961 елның 12 апрелендә Ю. А. Гагарин Галәмгә күтәрелә.

Гагарин космик очышка хәзерлекне космонавтларның беренче группасында башлый. Бик кызу әйләнешле центрифугада сынауларны, авырлыкны югалту очышы сынауларын ул уңышлы үтә. Дәүләт комиссиясе аны космоска очарга билгели.

Ул, моңарчы һич сыналмаган рейста берүзе очкан вакытта, беренче булып космик трасса ачуны өстеңә алуның никадәр җаваплы булуы турында уйлый. Җир йөзендәге барлык кешеләр алдында җаваплылык бит бу. Әмма космостан аның тавышы тыныч яңгырый:

- «Очыш әйбәт бара. Мин Җир горизонтын күрәм. Гаҗәеп матур яктылык!» – ди ул.

Гагаринның корабы, планетабыз тирәли орбита буенча 108 минутта тулы әйләнеш ясап, уңышлы рәвештә җиргә төште. Космик эра менә шулай башланды.

1968 елның 27 мартында Гагарин тәҗрибәле инструктор Владимир Серегин белән МИГ-15 истребителендә очканда, самолетта авария була һәм Владимир өлкәсендә җиргә төшеп шартлый.

Филателия һәм нумизматика

Чыганаклар 
Космонавтика көненә багышланган дәрес-конференция 

ССРБ космонавтлары
Смоленск өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Мәрсиннәр

Мәрсиннәр (, ) — мәрсинлеләр балык гаиләлегенең ыругы. Төче суда яшиләр. Тән озынлыгы — 3 метрга, авырлыгы 200 кг-га кадәр. Барлыгы 18 төр бар, кайберләре Кызыл китапка кертелгән.

Балыкчылык өлкәсендә әлеге балыклар аеруча кыйммәтле. Тәмле һәм шактый кыйммәтле иттән тыш, мәрсиннәрдән күп уылдык, йөзү куыгы, сырт пластинкасы чыгарыла. 

Мәрсиннәрне күбесенчә Каспий, Азак, Кара диңгезләреннән һәм алар белән тоташкан елгалардан тоталар.

Шулай ук карагыз 

 Мәрсинсыманнар

Мәрсиннәр
Балыклар
de:Störe
Вилһелм Конрад Рөнтген

Вилһе́лм Ко́нрад Рөнтге́н (алманча Wilhelm Conrad Röntgen, tat.lat. Wilhelm Konrad Röntgen) (1845 елның 27 марты, Линнапе — 1923 елның 10 феврале, Мюнхен) — Алман физигы. Физика буенча Нобель премиясенең беренче лауреаты.

XIX гасырда галимнәрне электроннарның металл мишеньгә килеп бәрелүе нәтиҗәсендә нурлар хасил булу кызыксындырган.

1895 елда Вилһелм Рөнтген югары ешлыклы нурланыш, кыска дулкын озынлыгы 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м) белән тикшереп ача. Шушы электромагнит дулкыннарының озынлыгы (ешлыгы, дәрманы) үтәшәмәхә (ультрафиолет) һәм гамма нурланышлары арасында тора. Кыска дулкын озынлыгы булганлыктан Рөнтген нурланышы кристалл рәшәткәсендә сибелмичә каты һәм сыек җисемнәрендә үтеп керәләр. Ул төрле әйберләрне әлеге нурланыш йогынтысына дучар итеп мәш килгән чагында диварда очраклы гына үз кулының сөякләре шәүләсен күреп хәйран калган. Тыгыз кристалл рәшәткәсе Рөнтген нурланышын сеңдерә, мәсәлән сөякләр, кургаш - Pb. Кургаш экраннар, махсус электромагнит җайланмасы кулланып Рөнтген сурәте ясала.

Шушы Рөнтген кыска дулкын озынлыклы (югары ешлыклы) нурланышы медицинада, фәнни тикшеренүләрдә, сәнәгатьтә киң кулланыла.

Нурланыш бәяләмәләре 
Рөнтген дулкыннарының бәяләмәләре:
 дәрман = 100 эВ - 250 кэВ
 ешлык = 3 - 6 Гц (Һерз)
 дулкын озынлыгы = 0,005—10 нм

Шулай ук карагыз 
 Рентгенология

Сылтамалар 

 «Кругосвет» онлайн-энциклопедиясендә Рентген Вильгельм Конрад
 Бөек физиклар: Вильгельм Рентген

Алман физиклары
Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Алмания физиклары
Персей йолдызлыгы

Персей йолдызлыгы () — күк йөзендә төньяк ярымшардагы йолдызлык. Йолдызлыкка Горгона Медузаны үтерелгән борынгы грек каһарманы Персей хөрмәтенә исем куштылар. Йолдызлыкта билгеле үзгәрмә йолдыз Әлгул һәм ел саен була торган Персейлылар метеор агымының радианты урнашкан.

Йолдызлар 
Персей α — Мирфәкъ ( әл-мирфәқ — «терсәк», «Персейның терсәге» күздә тотыла; ), йолдызлыкның +1,79 йолдызча зурлыктагы иң якты йолдызы. Бу сарылы-аклы үтә зур йолдыз 590 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Мирфәкъ Кояштан 5000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 62 тапкыр артыграк.

Персей β — Әлгул ( рә’с әл-гул — «Горгонаның башы» ; ), каплаулы үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,12 дән +3,39 га кадәр 2,867 көн эчендә үзгәрә. Бу йолдыз 93 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Персей ο — Гатикъ ( гатиқ әҫ-ҫөрәййә).

Тарих 

Борынгы йолдызлык. Клавдий Птолемей аны үзенең «Әлмагест» китабына керткән. Борынгы греклар карашлары буенча бу Зевс һәм үлемле хатын Данаяның улы Персейның чагылышы. Персей Гермес һәм Афина ярдәме белән Горгона Медузаны җиңеп чыкты һәм аның башыны алды. Кире кайту юлында ул Кефей һәм Кассиопеяның кызы Андромеданы диңгез ерткычтан коткарды.

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Трафальгар мәйданы

Трафальгар мәйданы () – Лондон үзәгендәге мәйдан, анда, Чаринг-Кросс урынында Вестминстерның өч дәрәҗәле урамы кисешә – Стрэнд, Уайтхолл һәм Мэлл. Башта мәйдан Вильгельм IV исемен йөрткән, ә хәзерге исемен Англиянең Трафальгар янындагы 1805 елгы җиңүе хөрмәтенә ала.

Архитектурасы 
Мәйданның үзәгендә – караңгы-соры граниттан эшләнгән 44 м биеклектәге Нельсон колоннасы, аның башына адмирал Нельсон статуясы куелган. Колоннаның дүрт ягы трофей буларак алынган һәм эретелгән Наполеон пушкаларыннан ясалган фрескалар белән бизәлгән. Ул 1840-1843 елларда ясалган һәм тирә-яктан арыслан скульптуралары һәм фонтаннар белән әйләндереп алынган. Мәйданның почмакларында – дүрт скульптура.

Мәйдан тирәсендә Лондон Милли галереясы, Сен-Мартин-ин-зе-Филдс чиркәве, Адмиралтейство Аркасы һәм берничә илчелек урнашканнар.

Транспорт 
Мәйдан – бик мөһим транспорт развязкасы. Аңа Төньяк һәм Бэйкерлоо линияләренең «Чаринг Кросс» метро станциясе чыга.

Истәлекле вакыйгалар 
Трафальгар мәйданы – митинглар, демонстрацияләр, шулай ук зур бәйрәмнәр үткәрүнең традицион урыны. 1945 елның 8маенда Черчилль мәйданда җыелган Лондонлыларга Икенче бөтендөнья сугышында җиңү турында игълан итә.

Ел саен мәйданда Норвегиядән китерелгән илнең төп чыршысы куела.

2011 елның 26 мартында монда Лондонлыларның протест акциясе үткәрелде.

Әдәбиятта һәм сәнгатьтә 
Джордж Оруэллның «1984» исемле фантастик романында мәйдан «Җиңү Мәйданы» дип атала.

1902 елда К.С.Мёрфи язган I live In Trafalgar Square  җыры гасыр башының мюзик-холларында популяр була.

Искәрмәләр 

Лондон мәйданнары
Хуан Понсе де Леон

Хуа́н По́нсе де Лео́н (; 1460 ел тирәсе — 1521 елның июле) — Испан сәяхәтчесе, 1512 елда Флориданы ачкан кеше.

Сылтамалар 
 Захария Ситчин. Күккә баскыч: В поисках бессмертия  
 Флорида штаты тарихы 
 Антон Аламинос һәм Хуан Понсе де Леон 

Испания сәяхәтчеләре
Симфония

Симфония ( - «созвучие») - симфоник инструменталь музыка жанры.

Төзелеш 
Соната белән охшашлыгы аркасында, соната һәм симфония еш кына «соната-симфоник цикл» дип берләштереп әйтәләр. Классик симфониядә (ягъни Вена классиклары — Гайдн, Моцарт, Бетховен башкаруында бирелгәнендә) гадәттә дүрт өлеш була.
 1-нче өлеш, тиз темпта, соната формасында языла.
 2-нче өлеш, әкрен хәрәкәттә, вариацияләр формасында, рондо, рондо-соната, катлаулы өч-өлешле, сирәк кенә соната формасында языла.
 3-нче өлеш – скерцо яки мэнуэт – өч-өлешле формада da capo трио белән (ягъни A-trio-A схемасы буенча)
 4-нче өлеш, тиз темпта – соната формасында, рондо яки рондо-соната формасында була.

Программалы симфония дип программада бирелгән билгеле бер эчтәлеккә бәйле симфония атала.  Мәсәлән, Бетховенның «Пастораль симфониясе», Берлиозның «Фантастик симфониясе» һәм башкаларны моңа кертергә мөмкин.

Музыкаль фрагментлар

Симфония №5 (Бетховен)

Сылтамалар 
  Симфония в энциклопедии «Кругосвет» 

Классик музыка жанрлары
Пегас йолдызлыгы

Пега́с йолдызлыгы (шулай ук Тулпар йолдызлыгы; ) — күк йөзендә төньяк ярымшардагы Андромедадан көньяк-көнбатышта урнашкан йолдызлык. 1120,8 квадрат градус мәйданны иңләп тора һәм гади күз белән күренә торган 166 йолдызны эченә ала. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары август–сентябрь айларында.

Йолдызлар 
Пегас йолдызлыгының иң якты йолдызлары — Әнеф (ε) — 2,38 һәм Мәркәб (α) — 2,49. Шактый якты йолдыз Сагыйд (β) ярымдөрес үзгәрмә йолдыз булып тора, аның ялтыравы +2,3m тән до +2,7m гә кадәр билгеле периодсыз үзгәрә.

Пегас δ 
XVII гасырга кадәр Әлфәрәс ( сөррәт әл-фәрәс — «атның кендеге») бер үк вакытта Андромеда һәм Пегас йолдызлыкларга кергән, һәм Пегас δ исеме дә йөртелгән. 1928 елдан Халыкара Астрономия Берләшмәсенең катгый карары буенча ул Андромедага керә. Хәзер исә Пегаста δ йолдызы юк.

Зур дүртпочмак астеризмы 
Сагыйд (β), Мәркәб (α), Әлҗәнеб (γ) һәм Әлфәрәс (Андромеда α) йолдызлары Зур дүртпочмак астеризмына керәләр.

Тарих һәм исемнәр 
Борынгы греклар карашлары буенча Пегас — ул Горгона Медуза каныннан барлыкка килгән канатлы ат. Персей аңа атланып Андромеданы коткарды. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  («ат») исемене гарәп теленә Фәрәселзөлҗәнах ( әл-фәрәс әл-ҙөлҗәнах — «канатлы ат») исеме белән тәрҗемә иткән. Хәзер исә гарәпләр йолдызлыкны Фәрәселгыйзам ( әл-фәрәс әл-‘изәм — «олы ат») дип атыйлар.

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Квентин Тарантино

Кве́нтин Джеро́м Таранти́но ( , 1963 елның 27 марты, Ноксвилл) — Америка кинорежиссёры, сценаричы, актёр, кинопродюсер һәм оператор. Кинодагы постмодернизмның иң күренекле вәкилләренең берсе. Тарантино 1994 елда «Криминал укылма» (Pulp Fiction) фильмы чыкканнан соң дөнья күләмендә танылган булды. «Канн кинофестиваленең» «Алтын пальма ботагы» (1994), «Оскар» (1995, 2013), «Алтын глобус» (1995, 2013), «BAFTA» (1995, 2013) һәм башка күпсанлы бүләкләр лауреаты. «The Guardian» журналы аны дөньяның иң яхшы 40 режиссеры исемлегендә 17 урынга куйды.

Фильмографиясе

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 
 Квентин Тарантино на allmovie 
 The Quentin Tarantino Archives 
 Everything Tarantino 
 Квентин Тарантино турында сайт 
 Квентин Тарантино «Кешеләр» проектына
 Квентин Тарантино Лентапедиядә

Әлифба буенча кинорежиссёрлар
«Оскар» премиясе лауреатлары
«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
«BAFTA» премиясе лауреатлары
АКШ кинорежиссёрлары
Казанның Киров районы

Казанның Киров районы () — шәһәрнең көнбатыш өлешен биләп торучы Казан районы.

География 
Шәһәрнең үзәк өлеше буенча чик Идел һәм Казансу елгалары буенча үтә, көнчыгышта һәм төньякта Мәскәү районы белән чиктәш, көнбатышта — Татарстанның Яшел Үзән районы белән.

Районга шулай ук Юдино поселогы, һәм тагын 10 поселок керә: Залесный, Яңа Юдино (Беляевский), Займище, Хуҗәмәт, Красная Горка, Яңа Аракчино, Калинин, Иске Аракчино, Игумново-Лагерная, Лебяжье. Районның зур өлешен Казандагы иң эре урман зонасы һәм сәнәгый зона алып тора.

Тарих 
1920 елда Адмиралтейский һәм Ягодный бистәләрен Казансу артындагы поселоклар белән кушу нәтиҗәсендә Объединённо-Слободской район барлыкка китерелә, 1925 елда ул Зареченский дип үзгәртелә, 1928 елдан — Пролетарский. 1934 елда Пролетарский районыннан Ленин районын аерып чыгаралар. 1935 елда Пролетарский район Киров районы дип атала башлый.

Киров районы җитәкчеләре 
 ...
 1965―1968 ― Индус Зарифулла улы Фәтхуллин (1933―1993) ― район башкарма комитеты рәисе;
 ...
 1985—1985 ― Геннадий Иванович Зерцалов (26.05.1947) ― район башкарма комитеты рәисе;
 1985—1987 — Николай Васильевич Мачтаков  (14.05.1941) ― район башкарма комитеты рәисе;
 1987—1989 — Владимир Егорович Селиванов  (02.09.1947) ― район башкарма комитеты рәисе;
 1989—1998 — Владимир Геннадьевич Соловьев  (29.08.1954) ― район башкарма комитеты рәисе, администрация башлыгы;
 1998—2006 — Александр Георгиевич Барышев (19.10.1954) — администрация башлыгы;
 2006—2007 — Александр Евгеньевич Сергеев  (26.05.1966) — администрация башлыгы;
 2007—2009 — Айрат Рәфкать улы Нуретдинов (11.11.1971) — администрация башлыгы;
 2009—2016 — Дамир Илдус улы Фәттахов (11.10.1979) — администрация башлыгы;
 2016 ―  — Сергей Александрович Миронов (1.07.1983) — администрация башлыгы.

Моны да карагыз

Киров районы урамнары 
 Алафузов урамы
 Адмиралтейство урамы

Сылтамалар 

Казан районнары
Казанның Авиатөзелеш районы

Казанның Авиатөзелеш районы () — Казанның төньяк өлешен биләп торучы районы. Көнбатышта һәм көньякта Мәскәү һәм Яңа Савин районнары белән чиктәш, көнчыгышта һәм төньякта — Татарстанның Биектау районы белән. Районның мәйданы якынча 3900 га, халкы — 110 мең кешедән артык, районның 2/3 өлешен 10 поселок (Северный, Яңа Карабай, Авиастроитель, Коры елга, Грабарский, Кадыш, Щербаково, Борисоглебское, Крутушка, Зәңгәр күл) урнашкан шәхси сектор биләп тора (якынча 1450 га).

Тарих 
Авиатөзелеш районы 1994 елда Ленин районының төньяк өлешеннән бүлеп чыгару нәтиҗәсендә барлыкка килә.

2010 елның ахырыннан Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районы администрацияләре Яңа Савин районы администрациясе нигезендә берләштереләләр.

Урамнары 
 Беломорская урамы
 Муса Бигиев урамы
 Рубин урамы 
 Симонов урамы

Сылтамалар 

Казан районнары
Модест Мусоргский

Модест Петр улы Му́соргский (1839—1881) — рус композиторы.

Иҗаты 
 «Борис Годунов» операсы (1869, 2нче редакция 1874)
 «Хованщина» операсы (1872-80, эшләп бетерелмәгән; редакцияләр: Н. А. Римский-Корсаков, 1883; Д. Д. Шостакович, 1958)
 «Өйләнү» операсы (1868, эшләп бетерелмәгән; редакцияләр: М. М. Ипполитов-Иванов, 1931; Г. Н. Рождественский, 1985) 
 «Сорочинская ярмарка» операсы (1874-80, эшләп бетерелмәгән; редакцияләр: Ц. А. Кюи, 1917; В.Я. Шебалин, 1931)
 «Саламбо» операсы (эшләп бетерелмәгән; Золтан Пешко редакциясе, 1979)
 «Кояшсыз», вокаль цикл (1874)
 Романслар һәм җырлар
 Интермеццо

Истәлек

Мусоргский исемен йөртүче урамнар 
 Алматы
 Барнавыл
 Бердск
 Бишкек
 Владивосток
 Владимир
 Екатеринбург
 Знаменка
 Калининград
 Каменск-Уральский
 Красноярск
 Кривой Рог
 Курган
 Липецк
 Магнитогорски
 Мәскәү
 Нелидово
 Рязань
 Самар
 Суворов
 Тверь
 Торопец
 Тюмень
 Уфа
 Чебоксар
 Черновцы

Объектлар 
 Уральск Дәүләт консерваториясе (Екатеринбург).
 Опера һәм балет театры (Петербург).
 Планета.
 Меркурийдагы кратер.

Сылтамалар 

 Мусоргский Модест Мусоргский турында сайт.
 Мусоргский Модест Композиторның тормышы һәм иҗаты турында сайт
 
 Тургенев һәм Мусоргский 

Россия империясе композиторлары
Опера композиторлары
XIX гасыр композиторлары
Казанның Вахитов районы

Казанның Вахитов районы () — халык саны буенча Казан районнары арасында иң кечкенәсе. Шәһәрнең үзәк өлешен биләп тора һәм Совет, Идел буе һәм Киров районнары (соңгысы белән Киров дамбасы буенча) белән чиктәш. Көнбатыш һәм төньяк өлешләрендә Куйбышев сусаклагычы һәм Казансу елгасы сулары белән юыла.

Районда Бирге Кабан? һәм Болак елгасы урнашкан. Районга шулай ук Әмәт бистәсе дә керә.

Вахитов районы территориясендә шәһәрнең тарихи мәркәзе урнашкан.

Моны да карагыз 
 Иске бистә
 Яңа бистә
 Постау Бистәсе
 Кораеш бистәсе

Сылтамалар 

Казан районнары
Мулланур Вахитов
Мулланур Вахитов хөрмәтенә аталган объектлар
Шерлок Холмс

Шерлок Холмс () — Артур Конан Дойль уйлап чыгарган әдәби персонаж, мәшһүр Лондон детективы. Шерлок Холмска багышланган әдәби әсәрләр детектив жанрының классикасы булып санала. Шерлок Холмсның прототибы доктор Джозеф Белл саналырга мөмкин. 

Шерлок Холмс турында әсәрләр персонажлары
Гали ибне Әбү Талиб

Гали ибне Әбү Талиб - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең икетуган энесе, аның кызы - Фатыйманың ире һәм якын сәхабәсе. Исән чагында ук Мөхәммәд галәйһиссәләм тарафыннан җәннәт вәгъдә ителгән 10 сәхабәнең берсе була. 

Гали әтисенең исеме - Әбу Талиб Габде Мәнәф бин Габдел-Мотталиб бин Хишәм Габде Мәнәф. Әнисе - Фатыйма бинте Асад. Галигә "Әбү-с-сибтәйн" (ике онык әтисе), ягъни Мөхәммәд галәйһиссәләмнең оныклары - әл-Хәсән һәм әл-Хөсәеннең әтисе. Галинең кунияте - Әбүл-Хәсән (Хәсән әтисе). Шулай ук Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа "Әбу Тураб" кушаматын бирә.

Гали - ислам кабул итүче беренче бала. Мөхәммәд галәйһиссәләмнең пәйгамбәрлек чоры башланганда һәм аннан соң, ул аның өендә яшәгән. Галигә бу вакытта 8 яки 10 яшь була. 

Мөселманнар белән Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Һ. 2 елда Бәдер сугышында байрак тотучы буларак катнаша. Ә бәрелеш алдыннан мөшрикләрнең лидерларының берсе Вәлид ибне Мугирә белән бергә-бер сугыша һәм аны җиңә. Әлеге сугышта күрсәткән батырлыклары өчен аңа "Аллаһ арысланы" кушаматын бирәләр. Мөхәммәд галәйһиссәләм аңа икегә бүленгән йөзле кылыч бүләк итә. Шулай ук Бәдердән соң аңа трофей буларак кылыч, калкан һәм бер дөя бирәләр. 

Әлеге сугыштан соң Гали Фатыймага - Мөхәммәд галәйһиссәләм кызына өйләнә. Әлеге никахтан 3 малай - Хәсән, Хөсәен һәм Мөхсин, һәм ике кыз - Зәйнәп һәм Өмм Көлсем туа. 

Һ. 3 елда Өхед сугышында Гали Мөхәммәд галәйһиссәләмне мөшрикләрдән саклый һәм яралана.

Һ. 6 елда Хәйбәр сугышында Гали күп батырлык күрсәтә, һәм мөселманнар оазисны алуга ирешәләр.

Мәккәне алганда (һ. 8) Гали мөселман гаскәренең байрак йөртүчесе була. Шәһәрне алганнан соң, Мөхәмәд гаәлйһиссәләм Гали белән Кәгъбәдәге потларны вата.

Мәккәне алганнан соң, Хәвәзия, Сәкиф һәм башка кайбер кабиләләр мөселманнарга каршы берләшәләр. Хәлиткеч сугышта Гали җиңүгә өлешен кертә.

Гали, Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменә кадәр, аның янында була, аның җеназа эшләре белән шөгыльләнә. Хәлифәт үсешенә зур өлеш кертә. Икенче хәлиф Гомәр, үзе ниндидер сәбәпле Мәдинәне калдырып киткән вакытларында, Галине үзе урынына калдырган. Гали ул вакытта Хәлифәтнең олы казые вазыйфасын үтәгән. Гомәр, үлеме алдыннан, хәлиф урынына алты кандидатны әйтә, алар арасында Гали дә була, ләкин Шурада Госман хәлиф булып сайлана.

Госман хәлифәлеге чорында, Гали шулай ук казый вазыйфасында була. Госманга каршы фетнә күтәрелгәч, ул баш күтәрүчеләр белән сөйләшүләр алып барырга тели, уллары - Хәсән һәм Хөсәенне хәлифне сакларга җибәрә. Госман үтерелүеннән соң, хәлифәттәге хәл кискенләшә. Дәүләтне җитәкләүне Галигә тәкъдим итәләр, һәм ул әлеге тәкъдимне кабул итәргә мәҗбүр була. Шулай итеп һ. 35 елда (656 ел) Гали дүртенче хәлиф була.

Сәхабәләр