Nobel-premio pri literaturo

La Nobel-Premio pri Literaturo () estas premio aljuĝita ĉiujare de 1901, laŭ la heredaĵo de la inventisto Alfred Nobel, por literaturaj verkado "en ideala direkto". 

La testamento de Alfred Nobel enhavas postulon pri la literatura premio, kiu kaŭzis multan konfuzon: ĝi estu donata al verkisto kiu agis "en ideala direkto" (svede i idealisk rigtning). Dum multaj jaroj, la akademio interpretis la vorton "ideala" kiel misskribo de "idealisma", kaj tial rifuzis doni la premion al ne-idealismaj verkistoj kiel Henrik Ibsen, August Strindberg kaj Lev Tolstoj. Poste, ĝi reviziis tiun interpreton, rigardis ĝin kiel tutsimple nekompreneblan kaj donis la premion ankaŭ al verkistoj kiel Dario Fo kaj José Saramago.

Intertempe aperis - aŭ pli ĝuste reaperis - finfine la sola beletraĵo de Nobel mem - la teatraĵo Nemesis (Nemeza). En ĝi oni povas vidi kiel li mem opiniis rilate al religio, eklezio kaj simile. Kelkaj do nun kredas, ke ĝuste Fo kaj Saramago eble estis la unuaj premiitoj tute laŭ la gusto de Alfred Nobel, ĉar laŭ ili "ideala" por li signifis lukti por siaj idealoj kontraŭ dio, eklezio, ŝtato kaj aliaj aŭtoritatoj.

La Nobel-premio pri literaturo estas donata laŭ decido de la Sveda Akademio.

La Nobel-premio pri literaturo estas donita ĉefe al verkistoj, kiuj verkas en iuj lingvoj kaj familioj de iuj lingvoj. Aktuale en 2021, 93% de premiitoj verkis en sia denaska kaj studata hindeŭropaj lingvoj, kaj la kvin plej oftaj lingvoj, en kiuj verkis la premiitoj, estas laŭ ordo de ofteco la angla (25%), la franca (14%), la germana (12%), la hispana (9%) kaj la sveda (6%). Ĝenerale 93% de la gajnintoj verkis en hindeŭropaj lingvoj, el kiuj nur unu verkis en lingvo el neeŭropa branĉo de ĉi tiuj lingvoj. Vidu la diagramon por pliaj detaloj.

Amerikaj kritikistoj rimarkis la fakton, ke famaj usonaj verkistoj kiel Philip Roth, Cormac McCarthy aŭ Thomas Pinchon, aŭ latinamerikaj verkistoj kiel Jorge Luis Borges, Julio Cortázar aŭ Carlos Puentes ne gajnis la premion, dum malpli konataj verkistoj kiel la germana verkistino Herta Müller, kiu apenaŭ estas rekonata ekster la landlimoj, venkis.

La premio estas kutime donita al la tuta verkaro de la gajnanta aŭtoro. Tamen, en ok kazoj la premio estis aljuĝita por speciala libro. Tiuj libroj estas la jenaj: Kronikoj de Romo (Mommsen, 1902), Olympischer Frühling (Spitteler, 1919), Kresko de la Grundo  (Hamsun, 1920), "Kamparanoj" (Reymont, 1924), The Forsyte Saga (Gulsworthy, 1932) kaj "La oldulo kaj la maro" (Hemingway, 1954). La germana verkisto Thomas Mann gajnis la premion en 1929 pro sia libro Buddenbrooks verkita en 1901, en kio estis la plej longa periodo inter la kialo de venkado kaj gajnado de ĝi dum la historio de la premio. Aliflanke, la franca verkisto Roger Martin du Gard gajnis la premion en 1937 pro sia plurvoluma libro Les Thibault antaŭ fini la verkadon de la oka kaj lasta volumo publikigita en 1940.

Jenaj aŭtoroj ricevis la premion:

1901-1920 
 1901: Sully Prudhomme
 1902: Theodor Mommsen
 1903: Bjørnstjerne Bjørnson
 1904: Frederic Mistral kaj José Echegaray
 1905: Henryk Sienkiewicz
 1906: Giosuè Carducci
 1907: Rudyard Kipling
 1908: Rudolf Eucken
 1909: Selma Lagerlöf
 1910: Paul Heyse
 1911: Maurice Maeterlinck
 1912: Gerhart Hauptmann
 1913: Rabindranath Tagore
 1914: (ne aljuĝita)
 1915: Romain Rolland
 1916: Verner von Heidenstam
 1917: Karl Gjellerup kaj Henrik Pontoppidan
 1918: (ne aljuĝita)
 1919: Carl Spitteler
 1920: Knut Hamsun

1921-1940 
 1921: Anatole France
 1922: Jacinto Benavente
 1923: William Butler Yeats
 1924: Władysław Stanisław Reymont
 1925: George Bernard Shaw
 1926: Grazia Deledda
 1927: Henri Bergson
 1928: Sigrid Undset
 1929: Thomas Mann
 1930: Sinclair Lewis
 1931: Erik Axel Karlfeldt
 1932: John Galsworthy
 1933: Ivan Bunin
 1934: Luigi Pirandello
 1935: (ne aljuĝita)
 1936: Eugene O'Neill
 1937: Roger Martin Du Gard
 1938: Pearl S. Buck
 1939: Frans Eemil Sillanpää
 1940: (ne aljuĝita)

1941-1960 
 1941: (ne aljuĝita)
 1942: (ne aljuĝita)
 1943: (ne aljuĝita)
 1944: Johannes V. Jensen
 1945: Gabriela Mistral
 1946: Hermann Hesse
 1947: André Gide
 1948: T. S. Eliot
 1949: William Faulkner
 1950: Bertrand Russell
 1951: Pär Lagerkvist
 1952: François Mauriac
 1953: Winston Leonard Spencer Churchill
 1954: Ernest Hemingway
 1955: Halldór Kiljan Laxness
 1956: Juan Ramón Jiménez
 1957: Albert Camus
 1958: Boris Pasternak
 1959: Salvatore Quasimodo
 1960: Saint-John Perse

1961-1980 
 1961: Ivo Andrić
 1962: John Steinbeck
 1963: Giorgos Seferis
 1964: Jean-Paul Sartre (Li rifuzis la akcepton de la premio.)
 1965: Miĥail Ŝoloĥov
 1966: Samuel Josef Agnon kaj Nelly Sachs
 1967: Miguel Ángel Asturias
 1968: Kawabata Yasunari
 1969: Samuel Beckett
 1970: Aleksandr Solĵenicin
 1971: Pablo Neruda
 1972: Heinrich Böll
 1973: Patrick White
 1974: Eyvind Johnson kaj Harry Martinson
 1975: Eugenio Montale
 1976: Saul Bellow
 1977: Vicente Aleixandre
 1978: Isaac Bashevis Singer, esperantisto
 1979: Odysseas Elytis
 1980: Czesław Miłosz

1981-2000 
 1981: Elias Canetti
 1982: Gabriel García Márquez
 1983: William Golding
 1984: Jaroslav Seifert
 1985: Claude Simon
 1986: Wole Soyinka
 1987: Iosif Brodskij
 1988: Nagib Mahfuz
 1989: Camilo José Cela
 1990: Octavio Paz
 1991: Nadine Gordimer
 1992: Derek Walcott
 1993: Toni Morrison
 1994: Oe Kenzaburo
 1995: Seamus Heaney
 1996: Wisława Szymborska
 1997: Dario Fo
 1998: José Saramago
 1999: Günter Grass
 2000: Gao Xingjian

2001 - 2010 
 2001: Vidiadhar Surajprasad Naipaul
 2002: Imre Kertész
 2003: John Maxwell Coetzee
 2004: Elfriede Jelinek
 2005: Harold Pinter
 2006: Orhan Pamuk
 2007: Doris Lessing
 2008: Jean-Marie Gustave Le Clézio
 2009: Herta Müller
 2010: Mario Vargas Llosa

2011 - nun 
 2011: Tomas Tranströmer
 2012: Mo Yan
 2013: Alice Munro
 2014: Patrick Modiano
 2015: Svjatlana Aljeksijeviĉ
 2016: Bob Dylan
 2017: Kazuo Ishiguro
 2018: Olga Tokarczuk (aljuĝita en 2019)
 2019: Peter Handke
 2020: Louise Glück
 2021: Abdulrazak Gurnah
 2022: Annie Ernaux
2023: Jon Fosse

Tradukoj en Esperanto 

Ĉi-poste sekvas tradukoj aperintaj libroforme. Krom tiuj ĉi, aperis ankaŭ multaj tradukoj en revuoj.

 Ivo Andrić: La ponto super Drino
 Ivo Andrić: Sonĝo kaj maldormo sub la karpeneto
 Ivo Andrić: Vizaĝoj
 Samuel Beckett: Finalo de partio
 Samuel Beckett: Lulkanto
 Heinrich Böll: La perdita honoro de iu Katarino Blum'  
 Iosif Brodskij: De nenie kun amo
 Albert Camus: La fremdulo
 Camilo José Cela: La familio de Pascual Duarte
 William Faulkner: Du noveloj
 Günter Grass: La lada tambureto
 Knut Hamsun: Victoria 
 Ernest Hemingway: La oldulo kaj la maro 
 Hermann Hesse: Demian   
 Hermann Hesse: Sidarto 
 Jasunari Kawabata:La dormantaj belulinoj
 Jasunari Kawabata: Neĝa lando
 Imre Kertész: Sensorteco
 Rudyard Kipling: La krabo kiu ludis kun la maro 
 Rudyard Kipling: La zodiakidoj kaj aliaj rakonto 
 Pär Lagerkvist: Mariamne 
 Pär Lagerkvist, Eyvind Johnson, Harry Martinson: Nobela novelaro
 Selma Lagerlöf: La mirinda vojaĝo de Nils Holgersson 
 Halldór Laxness: Sendependaj homoj 
 Thomas Mann: La morto en Venecio 
 Thomas Mann: Lotte en Weimar
 Thomas Mann: Tonio Kröger
 Gabriel García Márquez: Cent jaroj da soleco
 Harry Martinson: Aniaro
 François Mauriac: Tereza Desqueyroux 
 Frédéric Mistral: La poemo de Rodano 
 Pablo Neruda: Dudek poemoj amaj kaj unu despera kanto
 Pablo Neruda: Naŭ poemoj el la Kanto ĝenerala
 Boris Pasternak: "Doktoro Ĵivago" - Poemoj
 José Saramago: Rakonto pri Nekonata Insulo
 Jaroslav Seifert: Panjo
 Henryk Sienkiewicz: Noveloj; aperis pluraj eldonoj
 Henryk Sienkiewicz: Quo vadis
 Henryk Sienkiewicz: Tra dezerto kaj praarbaro
 Wisława Szymborska: Mi inventas la mondon
 Rabindranath Tagore: Malsata ŝtono
 Rabindranath Tagore: Primico

 Alfred Nobel: Nemeza

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Nobel-premio pri fiziko
 Nobel-premio pri kemio
 Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino
 Nobel-premio pri paco

Eksteraj ligiloj 

 Listo de laŭreatoj  
 Nobelo aŭ stultaĵo, artikolo en Libera Folio pri la demando ĉu kandidatigi por literatura Nobelpremio E-lingvan verkiston aŭ ne kandidatigi. Aperis la 29-an de novembro 2018 

 

Literaturpremioj
 
Literaturo
Nobelpremio pri literaturo