alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Оскар, 2010

82нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония 2010 елның 7 мартында Лос-Анджелеста үтте. Номинантлар 2010 елның 2 февралендә игълан ителделәр. «Аватар» (9) һәм «Үлем тозагы» (9) фильмнары иң күп номинацияләргә тәкъдим ителделәр. «Үлем тозагы» фильмы 6 оскарны яулап алды.

Фотогалерея

Алып баручылар

Иң яхшы режиссер эше

Иң яхшы ир-кеше роле

Иң яхшы хатын-кыз роле

Иң яхшы икенче пландагы ир-кеше роле

Иң яхшы икенче пландагы хатын-кыз роле

Лауреатлар һәм номинантлар 
 6/9: «Үлем тозагы»
 3/9: «Аватар»
 2/6: «Тужься»
 2/5: «Эскә»
 2/3: «Акылсыз йөрәк»
 1/8: «Бесславные ублюдки»
 1/4: «Йолдызлы юл»
 1/3: «Яшь Виктория»
 1/2: «Күренмәгән як»

Төп төркемнәр

Моны да карагыз 
 Алтын глобус 2010

Искәрмәләр 

2010
2010 ел кинематографта
Исемлекләр:Мәдәният
Татарстан байраклары

ТатарстанРусия регионнары байраклары
Татарстан символлары
Үзәк Африка

Түбәндәге дәүләтләрне үз эченә алучы географик регион: 
 Габон (башкаласы Либревиль)
 Камерун (башкаласы Яунде)
 Конго Демократик Җөмһүрияте (башкаласы Киншаса)
 Конго Җөмһүрияте (башкаласы Браззавиль)
 Сан-Томе һәм Принсипи (башкаласы Сан-Томе)
 Үзәк Африка Җөмһүрияте (башкаласы Банги)
 Чад (башкаласы Нджамена)
 Экваториаль Гвинея (башкаласы Малабо)

Африка регионнары

be-x-old:Цэнтральная Афрыка
id:Afrika Tengah
sg:Bêafrîka
Көнчыгыш Африка

Көнчыгыш Африка Конго бассейныннан көнчыгышка таба урнашкан, материкның калку өлешен алып тора. Монда материкның зур күлләре, континентның иң биек ноктасы, Җир кабыгының дөнья күләмендә гаять зур ярылулары урнашкан, дөньяның иң озын елгасы шуннан башлана. 

Көнчыгыш Африкада саванналар өстенлек итә. Әмма рельефның бик төрле булуы нәтиҗәсендә климатта һәм үсемлекләр дөньясында сизелерлек аерымлыклар күзәтелә. Шактый зур мәйданнар тыюлыклар һәм милли паркларга бирелгән, бу исә җирле халыкларның табигатьне саклауга зур игътибар юнәлтүен күрсәтә.

Түбәндәге дәүләтләрне үз эченә алучы географик регион булып тора:
 Бурунди (башкаласы Бужумбура)
 Джибути (башкаласы Джибути)
 Кения (башкаласы Найроби)
 Коморлар (башкаласы Морони)
 Мадагаскар (башкаласы Антананариву)
 Маврикий (башкаласы Порт-Луи)
 Мозамбик (башкаласы Мапуту)
 Реюньон (башкаласы Сен-Дени)
 Руанда (башкаласы Кигали)
 Сейшель утраулары (башкаласы Виктория)
 Сомали (башкаласы Могадишо)
 Судан (башкаласы Хартум)
 Танзания (башкаласы Додома)
 Уганда (башкаласы Кампала)
 Эритрея (башкаласы Асмэра)
 Эфиопия (башкаласы Аддис-Абеба)

Африка регионнары
Көнчыгыш Африка
Төньяк Африка

Төньяк Африка () территориясенең зур өлешен Сахара чүле алып тора.
Төньяк Африка Урта диңгездән алып сузыла һәм Сахара чүленең зур өлешен алып тора. Табигый шартлары ягыннан монда субтропик төньякны һәм Сахара чүлен аерып күрсәтергә мөмкин. Төньяк Африканың барлык халкы диярлек европеоид расага керә.

Регионның төп халкы гарәпләр һәм бәрбәрләрдән тора.

Бу өлкәдә түбәндәге дәүләтләр урнашкан:
 Алжир
 Мисыр
 Ливия
 Мавритания
 Марокко
 Судан
 Тунис
 Көнбатыш Сахра

Африка регионнары
Ялта

Я́лта (, , ) – Кырым ярымутравының көньяк ярында урнашкан шәһәр-курорт. Ялта һәм «Зур Ялта» шәһәрләре арасында аерма бар. Кара диңгез ярында, Судак шәһәреннән 120 км көньяк-көнбатышта урнаша.

Халык 

 2013 елда Ялта шәһәрендә 5 пляжга (Евпаториянең 5 пляжы, Ильичевскиның 1 пляжы, Севастопольнең 1 пляжы һәм 1 пристане (Царская пристань) белән бер сезонда) Зәңгәр байрак тапшырылган.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 Ялта рәсми сайты 
 Ялта харитасы 

Кырым шәһәрләре
Россия курортлары
Пи саны

(«пи» дип әйтелә) — әйләнә озынлыгының диаметрына чагыштырмасына тигез булган математик даими. Бу билгеләмә бары тик Евклид геометриясендә генә дөрес.

Үзлекләре

Трансцендентлык һәм иррациональлек 

  — иррациональ сан, ягъни ул төгәл итеп m һәм n бөтен сан булган m/n вакланмасы рәвешендә күрсәтелә ала алмый. Башкача әйткәндә, аның унарлы күрсәтелеше беркайчан да тәмамланмый һәм периодик түгел. 
  — трансцендент сан, ягъни ул берәр бөтен коэффициентлы күпбуынның тамыры була алмый дигән сүз.

Нисбәтләр 

 саны белән бәйләнешле күпсанлы формулалар бар. Шулардан кайберләре:

 Франсуа Виет, 1593:
 
 Валлис формуласы:
 
 Лейбниц рәте:
 
 Эйлер бердәйлеге:
 
 «Пуассон интегралы» яки «Гаусс интегралы»
 
 Интеграль синус:

Пи санының вакланмалы өтердән соң биш санына кадәр төгәллек белән истә калдыру өчен мнемоник гыйбарә 
Пи санының вакланмалы өтердән соң биш санына кадәр төгәллек белән истә калдыру өчен (ягъни 3,14159... санын), мәсәлән, шундый мнемоник гыйбарәне кулланылырга мөмкин. Биредә сүздә хәрефләр саны билгеле санга ишарә итә (беренче санның 3 икәнен истә тотып):
Син, и бала, и укучы, ирешерсең... 
Яки тагын да төгәлрәк итеп (ягъни 3,1415926535... санын)
<blockquote>
Син, и бала, и укучы, ирешерсең,
Бу сүздән мәңге сан белеп...
Математика
Сан

Сан — җисемнәрне микъдар ягыннан тасвирлау өчен кулланылган абстракт төшенчә. Исәп-хисап максаты белән борынгы җәмгыятьтә үк уйлап чыгарылган саннар тарих буенча үзгәрәләр һәм бүгенге көндә математиканың иң мөһим төшенчәсе булып киләләр. Саннарны язу өчен символлар буларак цифралар кулланыла.

Сан төрләре 
 Табигый саннар
 Бөтен саннар
 Рациональ саннар
 Реаль саннар
 Комплекс саннар

Төркем теориясе
 
Математик объектлар
Шәйх Тантави

Шәйх Мөхәммәд Сәет Тантави – Мисырдагы ислам дәресләре укытылган әл-Әзһәр университетының мәшһүр галиме.

14 ел буена әл-Әзһәр университетын җитәкләгән Тантави дингә карата бәхәсләрне заманча шәрехләү сәләте белән танылган. Ул Талибан һәм әл-Каидә кебек үзен динче дип санаган экстремистларга каршы торып, исламның төп кыйммәтләренә зур игътибар бирә.

Ул 2010 елның 10 мартында  Согуд Гарәбстанында вафат булды.

Искәрмәләр 

Ислам галимнәре
2010 елда вафатлар
Иң яхшы фильм өчен «Оскар» премиясе

Иң яхшы фильм өчен «Оскар» премиясе – һәр ел бирелә торган Америка киносәнгать академиясенең иң абруйлы бүләге.

Кызыклы фактлар 
 2009 елдын башлап, бу бүләккә 10 фильм номинацияләнә башлый (элеккеге 5 урынына). 
 «Иң яхшы фильм» номинациясенә фәкать инглиз телендәге фильмнар тәкъдим ителәләр, башкалары өчен Иң яхшы чит телдәге фильм бүләге бар. Ләкин җиде фильм өчен искәрмә ясалган иде:
 «Бөек иллюзия» (Франция, 1937 ел),
 «Дзета» (Франция, 1969 ел),
 «Эмигрантлар» (Швеция, 1971 ел),
 «Пышылдаулар вә кычкырулар» (Швеция, 1973 ел),
 «Почтальон» (Италия, 1994 ел),
 «Тормыш гүзәл» (Италия, 1997 ел)
 «Якынлашучы юлбарыс, пысучы аждаһа (фильм)» (Кытай – Һоңкоң – Тайвань – США, 2000 ел).

Номинантлар 

 
Исемлекләр:Мәдәният
Гөрҗиләр

Гөрҗиләр, грузиннар яки картвелләр (үз аталышы — картвелеби, ) — Кавказның үзәк һәм көнбатыш өлешләрендә яшәүче картвель төркеменә керүче халык. Диннәре — православие, 319 елның 6 маенда рәсми рәвештә кабул ителгән.

Гөрҗи теленә ибер, сван һәм мегрел-лаз төркемнәре керә, соңгы икесе картвел төркеменә керә.

Гөрҗиләр антропология буенча понт һәм кавкасион типларына карыйлар.

ДНК генеалогиясе 
Y-ДНК тикшеренүләре буенча гөрҗиләр (сван, мегреллар) һаплотөркемнәре:

 G2a1 — 29,1%,
 J2a — 21,6%,
 G2a3b — 12,1%,
 R1b1a2 — 7,0%,
 R1a1 — 6,5%,
 L1 — 6,0%,
 E1b1b1 — 5,0%,
 I2c — 4,0%,
 J1* — 4,0%,
 Q1a — 2,0%,
 G1 — 0,5%,
 J2b — 0,5%,
 J1c3d — 0,5%,
 T1 — 0,5%,
 R1b1* — 0,5%.

Искәрмәләр 

Кавказ халыклары
Гөрҗистан халыклары
Су

Су (су тудыргыч оксиды) — төссез һәм иссез үтә күренмәле сыеклык. Химик формуласы: Н2O. Каты хәле боз яки кар дип атала, газсыман хәле пар дип. Җир өслегенең 71 % су белән капланган (океаннар, диңгезләр, күлләр, елгалар, полюслардагы бозлыклар).

Су тере организмнарның химик төзелешендә мөһим урын биләп тора.

Иң зур төче су запаслары — поляр бозлыкларда. Ул Җир шарындагы барлык су күләменең 3 процентын тәшкил итә.

Бүген дөньяда кеше файдаланган суның 70 проценты авыл хуҗалыгы җирләрен сугаруга туры килә. Җир шарында елдан-ел арта баручы халыкны азык-төлек белән тәэмин итү максатында авыл хуҗалыгында җитештерүне арттыру мөмкинлекләре фәкать туфракны сугарып эшкәртүгә нигезләнә.

ХХI гасыр урталарында төче су җитмәү мәсьәләсе кискенләшәчәк. Бүген бу проблемадан дөньяның 43 илендә яшәүче 700 миллион кеше җәфа чигә. 2025 елга аларның саны 3 миллиардка җитәчәк, дип фаразлана.

Кеше организмының 70-80 проценты судан гыйбарәт. Судан башка организмның күп кенә функцияләре эшли алмый. Су тән температурасын көйли, организмны чистарта, туклыклы матдәләр белән баета, күзәнәкләргә әче тудыргыч белән глюкоза җиткерә, көне буена җитәрлек энергия белән баета, тәнне һәм тән тукымаларын сулыландыра, мускулларны ныгыта, ашкайнату системасын нормальләштерә. Кеше тәүлегенә 2-4 литр су эчә, шулай ук 2-2,5 литр су югалта.

22 март — Бөтендөнья Су көне. Ул дөньяда — 1993 елдан, Русиядә “Су — тормыш ул” девизы астында 1995 елдан үткәрелә. 2013 елда бу көн Берләшкән Милләтләр Оешмасының Генераль ассамблеясе тарафыннан “Халыкара су хезмәттәшлеге көне” дип игълан ителгән.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 «Ватаным Татарстан» — Сәламәтлек. Су
 http://kiziltan.ru/useruploads/files/KT_55-56_21_03_13.pdf

Эчемлекләр
Су
Иң яхшы режиссура өчен «Оскар» премиясе

Иң яхшы режиссура өчен «Оскар» премиясе – һәр ел бирелә торган Америка киносәнгать академиясенең режиссерларга бирелгән иң абруйлы бүләк. Режиссерлар гильдиясе номинантларны тәкъдим итә, җиңүчене исә Академиянең барлык әгъзалары билгели. 1928 елдан башлап барлыгы 81 бүләк бирелгән. Еш кына бу премияне иң яхшы фильм режиссеры ала.

Рекордлар 

Бары тик бер тапкыр бу премияне хатын-кыз яулады – Кәтрин Бигелоу «Үлем тозагы» фильмы өчен 2010 елда.

 
Исемлекләр:Мәдәният
Аурупа географиясе

Европа географиясе.

 Океаннар:
 Атлантик океан
 Төньяк-Боз океаны
 Ярымутраулар:
 Кольск ярымутравы
 Скандинавия ярымутравы
 Пиреней ярымутравы
 Аппенин ярымутравы
 Балкан ярымутравы
 Таулар:
 Альп таулары
 Кавказ таулары
 Карпат таулары
 Пиреней таулары
 Аппенин таулары
 Урал таулары
 Скандинавия таулары
 Судет таулары
 Кырым таулары
 Елгалар:
 Идел
 Дунай
 Урал
 Эмба
 Днепр
 Көнбатыш Двина
 Дон
 Печора
 Кама
 Ока
 Ак елга
 Днестр
 Рейн
 Эльба
 Висла
 Тахо
 Луара
 Одер
 Күлләр:
 Ладога күле
 Онег күле
 Венерн күле
 Балатон күле
 Женева күле

Җир географиясе

ja:ヨーロッパ大陸
nov:Geografia de Europa
ru:Европа#География
14 март

14 март – Милади тәкъвимендә өченче айның ундүртенче көне. Ел ахырына кадәр 292 көн кала.





– Яз бәйрәме  (, ), 2004 елдан бирле рәсми бәйрәм көне.
  Андорра – Конституция көне ().
  – Каһарманнар көне ().
  Эстония – Туган тел көне ().

Халыкара елгаларны буалауга каршылык күрсәтү көне (, ), 1998 елдан бирле үткәрелә, шулай ук Елгалар, су һәм тормышны яклау гамәлләре көне буларак та билгеле. 
  – «Пи саны көне»  (), 14 март Америкада 3.14 буларак языла.
 Интернет көне.
 , ,  һәм  – "Ак көне" ().
  – «Медицина бәйрәме»  ().
  – Украина саклану министрлыгы юридик хезмәте көне  ().

1489 — Кипр утравы Венеция җөмһүриятенә сатыла.
 1905 — инглиз «Челси» футбол клубы нигезләнә.
 2004 — Владимир Путин Россия Федерациясе президенты вазыйфасына икенче тапкыр сайлана.

1804 — Йоһанн Штраусс (Johann Strauß), Австрия композиторы, дирижёр.
 1844 — Гавриил, 
 1867 — Венедикт Курилов, 
 1879 — Аверкий, 
 1879 — Альберт Эйнштейн, алман физикчысы.
 1883 — Габдулла Гыйсмәтуллин, 
 1884 — Александр Заварицкий, 
 1884 — Николай Бутенин, мари совет дәүләт эшлеклесе.
 1889 — Габдрахман Сәгъди, тәнкыйтьче, әдәбият галиме.
 1891 — Зәкуан Богданов, 
 1909 — Газыйм Тукаев, 
 1910 — Герасим Кудряшев, 
 1915 — Зөлфия, шагыйрә.
 1916 — Ришат Абдуллин, Мөслим Абдуллин, опера җырчылары
 1922 — Алексей Асеев, 
 1928 — Валерий Барсуков, 
 1928 — Евдокия Кулёмина, 
 1930 — Борис Губанов, 
 1933 — Александр Болонкин, 
 1937 — Ильяс Галимов, 
 1937 — Равил Фәхретдинов, күренекле татар галиме, тарихчы, археолог.
 1939 — Марс Фәтхуллин, 
 1946 — Элла Казакова, 
 1950 — Искәндәр Кузеев, 
 1951 — Нәфирә Иксанова, 
 1955 — Алексей Пажитнов, 
 1956 — Газинур Фарухшин, 
 1959 — Олег Сакмаров, 
 1961 — Әлбирт Тимербулатов, 
 1963 — Тәнзилә Үлмәсбаева, 
 1964 — Рәсүл Сәгыйтов, 
 1972 — Марат Сафин, 
 1976 — Талант Мамытов, 
 1977 — Ләйлә Аралбаева, 
 1979 — Павел Воля, 
 1980 — Фёдор Лихолитов, 
 1983 — Айгөл Ишбирдина, 
 1984 — Вальтер Гарсия, 
 1984 — Эвелина Самуэльссон, 
 1992 — Алинә Кәримова,

1850 — Александр Траверсе, 
 1872 — Александр Княжевич, 
 1882 — Николай Иванов,
 1883 — Карл Маркс (Karl Marx) алман фәлсәфәчесе, сәясәтче.
 1944 — Мәлих Харис, татар шагыйре, әфисәр. 
 1953 — Клемент Готвальд, Чехословакия дәүләт эшлеклесе.
 1968 — Павел Кушнер, инкыйлабчы, дәүләт һәм фирка эшлеклесе, тарих һәм этнография галиме.
 1970 — Нургаяз Гарифьянов, татар физика галиме.
 1976 — Виктор Завриев, 
 1984 — Алексей Стариков, 
 1990 — Борис Макшанцев, 
 1995 — Вильям Әлфред Фаулер, 
 1995 — Динис Бүләков, башкорт язучысы.
 2004 — Әхсән Шәрипов, 
 2004 — Виктор Краснов, 
 2006 — Леннарт Мери, эстон язучы, тәрҗемәчесе һәм  дәүләт эшлеклесе.
 2009 — Фирс Григорьев, 
 2010 — Риза Бариев, 
 2010 — Рифат Мөхтәсип, татар эмиграциясенең дәге күренекле вәкиле.
 2012 — Ченсу Табоне, 
 2018 — Стивен Һокиң, 
 2019 — Илгиз Кәримов, журналист, публицист, тәрҗемәче.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
14 март
1933 ел



Вакыйгалар 
 30 гыйнвар — Алмания президенты канцлер булып Адольф Гитлерны билгели.
 15 март — Гитлер Алманияне Өченче рейх булып игълан итте.
 3 апрель — Эверест аша беренче тапкыр очкыч очып уза.
 14 октябрь — Алмания Милләтләр Лигасыннан чыгуын игълан итә.
 13 декабрь — «Инкыйлабка каршы фетнәчеләр оешмасы» эше буенча 50 гә якын кеше хөкем ителә.

Туулар 

 3 гыйнвар — Илдар Юзеев, күренекле татар шагыйре.
 8 гыйнвар — Фәрит Габдрәхим, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар шагыйре. 
 10 гыйнвар — Госман Гомәр, журналист, язучы. ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1991).
 26 гыйнвар — Муса Мирзәев, азәрбайҗан композиторы.
 12 апрель — Монсеррат Кабалье, опера җырчысы.
 22 апрель — Марат Әмирханов, татар язучысы, журналист, публицист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
 12 май — Андрей Вознесенский, рус шагыйре, прозаик, рәссам, архитектор.
 29 май — Азалия Бадюгина, татар тәрҗемәчесе.
 2 июль — Эмиль Җәләлетдинов, татар җырчысы.
 7 июль — Юнона Карева, Казан Зур театры актрисасы, педагог.
 10 июль — Зәки Зәйнуллин, татар язучысы, галим, җәмәгать эшлеклесе.
 10 июль — Равмер Хәбибуллин, КПССның Башкортстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (1987-90).
 14 июль — Марс Шабаев, татар шагыйре.
 21 август — Кадрия Нурмәмбәт, кырым-татар җырчысы (Румыния).
 8 сентябрь — Әзһәр Мөхәммәдиев, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор.
 29 сентябрь — Марс Рәфыйков, совет хәрби очучы, ССРБ космонавтларының беренче отряды әгъзасы.
 10 декабрь — Марсель Бакиров, татар галиме, фольклорчы, тюрколог.

Вафатлар 

 Закир Һади, татар язучысы. 
 Хөсәен Сәетборһан, хәрби ахун, Тверь мәчетенә нигез салучы һәм беренче имамы.
 26 гыйнвар — Һади Сәгъди, татар язучысы, укытучы. 
 5 февраль — Әбүбәкер Диваев, тюрколог, этнограф һәм фольклорчы галим.
 17 март — Габдрахман Гомәри, татар дин галиме, мәгърифәтче, журналист. 
 5 май — Нәҗип Думави, язучы
 май — Таһир Ильяси, гарәп теле һәм әдәбияты белгече, лексикограф-галим.
 16 июнь — Галиәсгар Камал, татар драматургы.
 20 июнь — Клара Цеткин, алман коммунисты.
 7 июль — Харис Фәйзи-Чистапули, «Әхбар» газетасы нәшире.
 21 август — Гыйлемдар Баембәтов, сәясәтче, эсер, журналист, татар телендәге матбугатны оештыручы. 
 5 ноябрь — Сэн Катаяма (), япон коммунисты.

1933 ел
Еллар
1862 ел



Вакыйгалар 
 4 июль — пикник вакытында Чарльз Доджсон Алиса Лидделлга Могҗизалар дөньясы турында әкият сөйли башлады. Киләчәктә ул дөньякүләм танылган «Алиса Могҗизалар дөньясында» әкиятенә әйләнәчәк.
 22 сентябрь — АКШ президенты Авраам Линкольн негр-колларны азат итү турында игълан итә.

Туулар 

 15 март — Габдулла Апанаев, мөгаллим.
 18 май — Николай Катанов, галим.
 20 июль — Салих Гобәйдуллин, Казан сәүдәгәре, күчмәс милек хуҗасы. 
 11 сентябрь — О. Генри, АКШ язучысы.

Вафатлар 

 4 август — Габделвахит Сөләйманов, Ырынбур Мөселманнар Диния нәзаратының III мөфтие (1840-1862). 
 15 сентябрь — Людвик Кондратович, поляк шагыйре, тәрҗемәче, драматург.
 3 ноябрь — Жан Батист Био, француз физигы, геодезист һәм астроном.

1862 ел
Еллар
1863 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 13 гыйнвар — Виктор Несмелов, фәлсәфәче, , профессор.
 15 март – Закир Һади, язучы.
 3 сентябрь — Ганс Аанруд, норвеж шагыйре, драматург.

Вафатлар 

18 июль — Хәсән Апанаев, сәүдәгәр.
13 август — Эжен Делакруа, француз рәссамы.
 16 сентябрь — Альфред де Виньи, француз язучысы.
 20 сентябрь — Якоб Гримм, алман филологы.
 Салихҗан Күкләшев — күренекле татар мәгърифәтчесе.

1863 ел
Еллар
1908 ел



Вакыйгалар 
 30 июнь — Җиргә Тунгусс метеориты төшә.
 6 октябрь — Крит Төркиядән бәйсез булуын һәм Грециягә кушылуы турында игълан итә.

Туулар 

 22 гыйнвар — Лев Ландау, Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты. 
 3 февраль — Фатих Хөсни, татар язучысы, драматург.
 10 февраль — Исмәгыйль Гайнетдинов, беренче һөнәри татар архитекторы.
 15 февраль — Габделмәңгыйм Әминов, КДУ, КАИ профессоры.
 15 март — Рахман Ильяс, драматург.
 6 апрель — Вано Мурадели, композитор.
 7 май — Рәшит Ваһапов, татар җырчысы, Татарстан АССР халык артисты.
 21 май — Хатыйп Госман, әдәбият галиме, фән докторы.
 27 июнь —  Хәй Мушинский, беренче татар һөнәри фокусчысы.
 16 август — Фуат Якубовский, ССРБ төзелеш министры (1965-75).
 12 сентябрь — Сергей Князев, КПССның Татарстан өлкә комитеты сәркатибе. 
 15 сентябрь — Абдулла Алиш, татар язучысы.
 3 ноябрь — Виктор Тёмин, фотограф.
 23 ноябрь — Николай Носов, балалар язучысы.

Вафатлар 

 21 июнь — Николай Римский-Корсаков, рус композиторы.
 6 ноябрь — Чут Няк Дин, Индонезия миллли пәһлеваны.

1908 ел
Еллар
44 ел (б. э. к.)

44 ел (б. э. к.) ел –

Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 
 15 март – Гай Юлий Цезарь (Gaius Julius Caesar) Борынгы Рим дәүләт эшлеклесе.

Еллар
Рахман Ильяс

Габдрахман Ильясов, Габдрахман Вәкил улы Ильясов (,  — , ) – мәшһүр татар драматургы.

Биография 
Рахман Ильяс (Габдрахман Вәкил улы Ильясов) 1908 елның 15 мартында элекке Казан губернасы Зөя өязе (хәзерге Татарстанның Апас районы) Карамасар авылында туа. Аның әтисе Вәкил абзый, социаль чыгышы белән крестьян булса да, бөтен аңлы гомерен диярлек Грозный нефть промыселларында эшләп уздыра. 1919 елның җәендә ул үзенең гаиләсен дә шунда алып китә. Яшүсмер Габдрахман Грозныйда гомуми белем алуын дәвам иттерә, 1924 елдан нефть промыселында слесарь өйрәнчеге булып эшли башлый, ә 1925— 1927 елларда ФЗӨ мәктәбендә укый. Аны тәмамлагач, янәдән әүвәлге эшендә эшли. 1929 елда аны Грозныйдагы Шәрекъ халыклары клубы идарәсенә председатель итеп билгелиләр, аннары ул ВЛКСМның район комитетында халык мәгарифе һәм көнкүреше бүлеге мөдире хезмәтендә була. 1929 елда Коммунистлар партиясенә член итеп алына.

1931 елда Р. Ильяс Казанга килә һәм Татар коммунистлар университеттына (ТКУ) укырга керә. Ел ярым укыгач, яңадан Грозныйга кайта һәй 1933 елга кадәр нефтьчеләр өчен чыга торган күп тиражлы газета редакциясендә эшли. 1933 елдан башлап Р. Ильяс—Казандагы газета редакцияләрендә, Татарстан радиокомитетында әдәби хезмәткәр, редактор, Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә әдәби консультант, аннары Татглавлит вәкиле булып эшли. Бөек Ватан сугышы башлануга, ул үзе теләп фронтка китә һәм рота командиры сыйфатында Украинада барган каты сугышларда катнаша. Харковь тирәсендәге шундый сугышларның берсендә, 1943 елның 23 августында, ул батырларча һәлак була. Совет хөкүмәте аны, үлгәннән соң, Сугышчан Кызыл Байрак ордены белән бүләкли.

Рахман Ильяс әдәбият мәйданына утызынчы елларның башында нефтьчеләр һәм тау халыклары тормышыннан алып язылган хикәяләре беләш килеп керә («Кем гаепле?», 1930; «Шәрифҗамал», 1932; «Таулар арасында» 1933; «Чыныгу», 1933 һ. б.). Нефть промыселларында социалистик хезмәт һәм корткычлыкка каршы көрәш темаларын яктырткан «Горизонт» (1933— 1934) повесте язучының иҗатында аеруча күренекле урын тота. Әсәрдә эшчеләр тормышы реалистик вакыйгалар һәм индивидуальләштерелгән үзенчәлекле образлар аша шактый киң һәм сәнгатьчә ышандырырлык итеп ачыла. Әдипнең шушы ук нефть сәнәгате темасына багышланган берничә сәхнә әсәре дә бар. «Фонтан» (1939), «Танышлар» исемле драмаларында автор производствода эшләүче иске интеллигенция арасындагы сыйнфый дифференциация процессын күрсәтә, ә «Таулар тетри» (1941) пьесасында Грозный нефтьчеләренең гражданнар сугышында катнашуын сурәтли.

Рахман Ильяс 1938 елдан СССР язучылар берлеге члены иде.

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 adiplar.narod.ru

Искәрмәләр 

Татар драматурглары
Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Зөлфәт Хәким

Зөлфәт Хәким, тулы исеме Зөлфәт Зөфәр улы Хәкимханов — драматург, композитор, җырчы, җәмәгать эшлеклесе. Тукай исемендәге Дәүләт (2009), Д. Сираҗиев һәм Т. Миңнуллин (2023) исемендәге әдәби премияләр лауреаты. Татарстанның халык язучысы (2020).

Биография 
1960 елның 11 августында Татарстанның Түбән Кама районы Шәңгәлче авылында туа. Үз авылындагы мәктәпне тәмамлагач, берникадәр вакыт Казан, Түбән Кама заводларында эшли. 1978-1980 елларда Совет гаскәрләрендә хезмәт итә, соңрак Казан дәүләт химия-технология институтының Түбән Кама филиалында укып, инженер белгечлеге ала.
1980 елларда сәнгатькә һәм әдәбиятка килә. 80нче еллар ахырыннан башлап, "Идел", "Сөембикә", "Чаян", "Казан утлары" журналларында аның шигырьләре, сатирик хикәяләре басыла. Мәдәният өлкәсендә ул шагыйрь, композитор, драматург, проза остасы буларак мәгълүм.

Зөлфәт Хәкимнең “Агымсуда ни булмас”, “Курку” һ. б. повестьлары, “Мәгънәсез низаг” (1991), “Чын ярату” (1991), “Котлы булсын туегыз!” (1991), “Гонорар” (1994) һ.б. күпсанлы хикәяләре һәм монологлары дөнья күрде. Авторның 1995-1996 елларда иҗат ителгән “Гөнаһ” исемле романы тирән фәлсәфилеккә, психологизмга корылган булуы белән башка әсәрләрдән аерылып торды. Әлеге роман татар прозасының казанышы булды. Ул, автор тарафыннан рус теленә тәрҗемә ителеп, “Трясина” исемендә нәшер ителде.

Зөлфәт Хәкимнең Идел буе Болгары дәүләте тарихына багышланган “Мәңгелеккә изге сәфәр” (1995-1996) пьеса-кыйссасы, тормышыбызның иҗтимагый-сәяси вакыйгаларга багышланган, тоталитар системаның асылын ачкан “Җүләрләр йорты” (1995) трагикомедиясе, халыкның тормыш-көнкүрешен тасвирлаган “Карак” (1994), “Зәхмәт”(1994), “Үтермә” (1996), “Килә ява, килә ява” (1997), “Мин төш күрдем” (2001), “Чапты атым Казанга” (2002) һ.б. пьесалары яңа форма, стиль, образлар системасы белән аерылалар.

Зөлфәт Хәким — тирән фәлсәфи эчтәлекле мәкаләләр һәм афоризмнар авторы да. 2003 елда татар драматургиясен һәм театр сәнгатен үстерү максаты белән Татарстан күләмендә үткәрелгән “Яңа татар пьесасы” бәйгесендә З. Хәкимнең “Телсез Күке” драмасы беренче урынны яулап алды. Шулай ук драматургның “Бит” пьесасы да махсус бүләккә лаек булды.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 Дамир Сираҗиев премиясе
 2003 — «Яңа татар пьесасы» конкурсы — 1нче урын — «Телсез күке» драмасы өчен».
 2009 — Тукай премиясе — «Телсез күке» романы буенча сәхнәләштерелгән спектакль өчен».
 2020 — Татарстанның халык язучысы — «татар әдәбиятын үстерүгә зур өлеш керткәне һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен».
 2023 — Туфан Миңнуллин премиясе

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
   Хәким Зөлфәт. ТР язучылар берлеге сайты
 Зөлфәт Хәким җырлары
 Зөлфәт Хәким җырлары
 Сал чайкала "кризис елгасы"нда
 «МЫЛТЫК» НӘРСӘ ТУРЫНДА?
 Айдар Галимов: Зөлфәт батырлык эшләде
 Зөлфәт Хәким. Телсез Күке (укырга)
 Зөлфәт Хәким. Кайда син, Аттила? (укырга)

Әлифба буенча язучылар
Татар язучылары
Татарстан язучылары
Татар җырчылары
Татар драматурглары
Татар шагыйрьләре
Тукай премиясе лауреатлары
Сатирик язучылар
Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Татарстанның халык язучылары
ПЕН-үзәк әгъзалары
Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Туфан Миңнуллин премиясе лауреатлары
«Телсез Күке» спектакле

«Телсез Күке» – Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры куйган 2 бүлекле роман. Драматург – Зөлфәт Хәким. Дәвамы 2 сәгать 55 минут. Спектакльнең премьерасы 2004 елның 10 нояберендә булды.

Сюжет 
1939 ел. Советлар Союзы белән Финляндия арасында барган канлы сугышта ике татар очраша. Зариф дигәне Татарстандагы Субай авылыннан, Зыятдине Финляндиядә туган татар егете. Нәсел җепләре бер үк авылга илткән, җитмәсә туган тиешле бу татар егетләре сугышта һәркайсы үз илен яклап сугыша. Сиздерми генә килеп Зарифны атарга хәзерләнгән Зыятдин карга чумган Карелия урманнарын сискәндереп җибәргән моңлы җырдан каушап кала. Ул атарга хәзерләнгән солдат аның өчен иң кадерле булган татар телендә әнисе яраткан җырны җырлый бит.

Артистлар 
 Зәйнуллин Зариф Хәбибрахман улы Зариф карт – Әзһәр Шакиров 
 Зариф яшь чакта – Олег Фазылҗанов 
 Зимин Федор Семенович Зимин – Наил Дунай 
 Зимин яшь чакта, Зиминның оныгы – Искәндәр Хәйруллин 
 Галиәкбәр улы, Зыятдин оныгы Хәмит – Рамил Төхфәтуллин 
 Кәшифә оныгы Назимә – Гөлчәчәк Гайфетдинова 
 Лебедев Анатолий Евсеевич – Айрат Арсланов 
 Шаталов Иван – Минвәли Габдуллин 
 Рассуханов Аслан – Радик Бариев 
 Севрюгин Михаил – Илдус Габдрахманов 
 Яхно Сергей – Рамил Вәҗиев 
 Корреспондент – Мәрьям Йосыф 
 Оператор – Алмаз Сабирҗанов

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

 Галиәсгар Камал ис. театры сайты 
 Әсәр тексты @ Татарстан китап нәшрияты сайты
  Фәрит Бикчәнтәев режиссурасы

Моны да карагыз 

Әлифба буенча спектакльләр
Татарча спектакльләр
Камал театры спектакльләре
Әбу Һөрәйрә

Әбу Һөрәйрә яки Габдеррахман ибн Сахр әд-Дәүси ( - «мәче хуҗасы»; ; радыйАллаһу ганһу) (603-681) - билгеле сәхаб, иң күп хәдисләр тапшыручы. Исламгача аның исеме Габдеш-Шәмс ("кояшка табынучы" яки "кояш колы") була. Ислам кабул иткәч, Рәсүлүллаһ (саләллаһу галәйһи үә сәләм) аңа Габдер-Рахман ибн Сахр исемен бирә. 
Сарыклар көтүен көткән вакытта, ул кыргый мәче балаларын таба. Аларның берничәсен җиңенә тыгып өенә алып кайткач, гаиләсе аны Әбу Һөрәйрә («мәче хуҗасы») дип йөртә башлый.

Әбу Һөрәйрә тумышы белән Йәмәндәге Дәус әл-Әзди кабиләсеннән була. Бу кабилә потларга табынган, кабиләнең яклаучысы булып Зуль-Хулса исәпләнгән. Бу кабиләнең хөрмәтле кешеләреннән берсе - Туфәйл ибн Гамр Мәккәдә ислам кабул итеп кайткач, аның дәгъвәте нәтиҗәсендә Әбу Һөрәйрә дә ислам кабул итә. Мәккәне ачуга бераз вакыт кала, ул, Ислам турында күбрәк белер өчен, Мәдинәгә, Пәйгамбәр (саләллаһу галәйхиссәләм) янына, күчә. Әбу Һөрәйрә үзе турында әйткән: “Мин ятим булып үстем һәм һиҗрәтне ярлы килеш кылдым”. Ул әс-Суффәдә - Пәйгамбәр мәчете янында урнаша. Монда мәчеттән башка сыеныр урыннары булмаган ярлы мөһәҗирләр яшәгән. Әбу Һөрәйрә биредә үзен Коръәнне өйрәнүгә, намаз укуга багышлый. Ул Мөхәммәд саләллаһу галәйһи уәссәләмне бик каты яраткан һәм гел аның белән булырга тырышкан. Мәдинәгә күчкәч, Пәйгамбәр белән бөтен сугышларда да катнашкан. Әбу Бәкер хәлифәлеге вакытында диннән чыгычыларга каршы сугышларда, соңрак Ярмук сугышында, Әрмәнстан һәм Җурданга яуларда катнаша.
Әбу Бәкер аны Бәһрәйн әмиренең ярдәмчесе итеп билгели.

Әбу Һөрәйрә 78 яшендә, һиҗри 57 елда вафат була.

Чыганаклар 
 

Сәхабәләр
Кече Чынлы (елга)

Чүпрәле-Бездна калкулыгыннан агып чыккан Кече Чынлы елгасы, үз юлында 60 чакрым басу-кырларны, иңкү-болыннарны дуамал ярып, сырт урыннарны җайлы гына урап, елга-ерынты, чишмә суларын туплап, Зөя елгасына барып кушыла. Елганың урта агымында, ярларының ике ягына да җәелеп татар халкының көнбатыш диалектында сөйләүче, ягъни мишәр дигән төркем килеп төпләнгән-зур бер авыл барлыкка килгән һәм аңа Кече Чынлы дигән исем биргәннәр.

Моны да карагыз 
 Кече Чынлы
 Чынлы елгасы

Татарстан елгалары
1552 ел



Вакыйгалар 
 23 август — Явыз Иван гаскәрләре Казан астына бастылар.
 12 октябрь — Иван гәскәренең Казан ханлыгы башкаласы булган Казанны басып алуы.

Туулар

Вафатлар 

 12 октябрь — Колшәриф, татар каһарманы, шагыйрь, дәүләт эшлеклесе, рухани.

1552 ел
Еллар
Чарльз Бронсон

Каро́лис Бучи́нскис () яисә Чарльз Де́ннис Бучи́нски (; 1921 елның 3 ноябре, Эренфелд, Пенсильвания — 2003 елның 30 августы, Лос-Анджелес, Калифорния), Чарльз Бро́нсон псевдонимында билгеле () — батыр кыяфәтле ир-атлар ролендә уйнаучы америка киноактёры.

Нәселе литва татарларыннан.

Моны да карагыз 
 Польша-Литва татарлары

АКШ актерлары
Шәхесләр:Липка татарлары
2 номерлы лицей-интернат (Казан)

2 номерлы лицей-интернат (элекеге исеме 2 номерлы татар-төрек лицее) — Казанның иң абруйлы һәм алдынгы мәктәпләренең берсе. Лицей 1992 елда Татарстан һәм Төркия хөкүмәтләре тарафыннан ачылды.

Гомуми мәгълүмат 
Лицейда 7 сыйныфтан башлап укыйлар. Лицей үзенчәлеге – интернат, ягъни укучыларның күпчелеге атна буена махсус бинада яшиләр. Биредә гендерлы укыту кулланыла, укучылар ир-ат җенесеннән.

Укыту 4 телдә алып барыла: татарча, төрекчә, инглизчә, урысча. Лицейны тәмамлаучыларның 100% диярлек Татарстан, Россия һәм чит ил университетларына укырга керәләр. Лицей укучылары Татарстан, төбәк һәм Россия бәйге/олимпиадаларында зур уңышларга ирешәләр. Балалар лицейга 6 нчы сыйныфтан соң, март-июнь айларында уздырылган махсус имтиханнар нәтиҗәсендә кабул ителәләр.

Тарих 
Лицей 1992 елда Татарстан һәм Төркия хөкүмәтләре тарафыннан мәгариф өлкәсендә хезмәттәшлек йөзеннән ачылды. Татарстанда халык арасында татар-төрек лицейлары дип аталган барлыгы шундый 7 мәктәп ачылды.

2008 елда лицей-интернат автоном белем бирү учреждениясе статусына иреште. 2010 елда уку йортына сәләтле балалар өчен типик булмаган учреждение исеменә лаек булды. 2015 елда лицей сәләтле балалар өчен республика интернат тибындагы мәктәпләр челтәренә керде.

2014 елда лицей «Камиллек мәктәпләре» программасына керде. Әлеге программа Татарстан Фән һәм Мәгариф министрлыгы белән «Educare» Сингапур компаниясе белән башкарыла.

Үзенчәлекләр 
Лицейның гадәти мәктәптән аермалы яклары:
 Гендерлы укыту системасы. Лицейда бары тик егетләр генә укый.
 Пансионат булуы. Атна дәвамында 7, 8 сыйныф укучылары һәм башка сыйныфларның Казаннан тыш булган укучылары интернатта яши. 
 2 чит тел өйрәнү. Татарстанның дәүләт телләреннән тыш (татар һәм рус телләре) инглиз һәм төрек телләре укытыла.
 Билингваль нигездә укыту. 8 сыйныфтан кайбер фәннәр билингваль (ике телдә — русча һәм инглизчә) укытыла.
 Укытучылар. Укытучыларның 70%-ы — ир-атлар.

Моны да карагыз 
 Төрек-Татар лицейлары
 4 номерлы гимназия-интернат
 7 номерлы лицей-интернат

Сылтамалар 

 Лицей сайты (рус.)
 “Төрекләр китте, ләкин лицейларны саклап калдык” 
 Лицейның презентацион видеоязмасы

Казан мәктәпләре
Рузалия Гарифуллина

Рузалия апа (Рузалия апа Гарифуллина) — татар җырчысы, җырчы карьерасын 72 яшендә башлап җибәрә. Продюсеры Җәүдәт Гыйльманов.

Биектау районының Олы Битаман авылында 1935 елның 25 мартында туган, шунда тора.

2018 елда 83 яшендә Биектау районының Олы Битаман авылында вафат.

«Ruza» 
«Ruza» альбомы — DJ Rabbah белән бергә ясаган төрле темаларга бию ремикслары.

 Йөрүзән
 Күбәләгем
 Зәңгәр күлмәк
 Мәк чәчәге
 Күгәрчен
 Матур булсын
 Бөрлегән
 Сарман
 Ай былбылым
 Наласа
 Сибелә чәчем

«Котлы булсын, матур булсын» 
«Котлы булсын, матур булсын» альбомы — гармун көенә халык җырлары һәм бонус: DJ Rabbah белән ике трэк.
 Сарман буйларында
 Су буйлап
 Талы-талы
 Туй җыры
 Йөрүзән
 Зәңгәр күзләр
 Дим-дим
 Сибелә чәчем
 Ай былбылым
 Ал Зәйнәбем
 Бөрлегән
 Фазыл чишмәсе
 Кыр үрдәге
 Күбәләгем
 Күгәрчен
 Мәк чәчәге
 Мәтрүшкәләр
 Наласа авылы җыры
 Матур булсын
 Рузалия апа & DJ Rabbah — Йөрүзән (bonus)
 Рузалия апа & DJ Rabbah — Наласа авылы җыры (bonus)

Шулай ук карагыз

Сылтамалар
 Күпне күргән, күпне кичергән…
 Видеоклип Рузалия апа һəм DJ Rabbah «Йɵрүзəн» (2008)
 «Дою и пою»: В регионах — свои знаменитости//, Журнал "Огонёк" №13 от 30.03.2008, стр. 8  
 Рузалия апага багышланган "Звездные истории" телетапшыруы язмасы (2011) 
 Рузалия апаның дискографиясе
 БАБУШКА – СУПЕРСТАР  
 Сәлам радиосы. Рузалия апа ни хәлләрдә? (2014)

Искәрмәләр 

Татар җырчылары
Биектау районында вафатлар
Батырша

Батырша, чын исеме Габдулла Туктаргали углы Галиев (1710 — 24 июнь, 1762) (тарихи әдәбиятта — ) — 1755-56 еллардагы Идел-Урал  халыклары баш күтәрүе җитәкчесе, публицист, мулла.

Биография 
Себер юлы, Уфа өязе Карышбаш исемле татар авылында туа. Үз исеме Габдулла, атасы - Туктаргали абыз, бабасы - Мәзгетдин, Ука елгасы буеннан XVI йөздә Танып буйларына күчеп килгән, патшага тугрылыклы хезмәт иткән мишәрләр нәселеннән.

Татарстан җирендәге Тайсуган (хәзерге Әлмәт районы) һәм Ташкичү (хәзерге Арча районы) авылларында мәдрәсәләрдә укый һәм укыта. Тайсуган мәдрәсәсендә укыткан шәкертләре арасында — Габдрахман Тайсугани, мәдрәсәләр өчен дәреслекләр авторы.

1744 — 45 елларда Барда якларында мөгаллимлек итә. 1749 елдан Карышбаш авылы мулласы. Шәригатьне тирән белүе белән аерылып тора. Еш кына хакимнәр тарафыннан мирас эшләрен хәл итәр өчен чакырыла. 1754дә Себер юлы ахуны булып сайланыла, ләкин бу вазифаны алмый. 1754 — 55 елларда Уса, Себер юлларының байтак кына волостьларында була.

Рус хөкүмәтенең христианлаштыру сәясәтенә җавап итеп 1755 елның язында мөселманнарны җиһадка (баш күтәрүгә) өнди.

Батырша хәрәкәте буларак тарихка кергән баш күтәрү Рус империясе тарафыннан бастырыла һәм 1758 елда Батырша каторга җибәрелә.

1762 елда качып китәргә ниятләп Шлиссельбург крепостенең сакчылары белән тигез булмаган бәрелештә дүртесен балта белән чабып үтереп һәлак була.

Хәтер
 1990 елның 21 октябрендә БАССР  Балтач районы Иске Балтач авылында музее оештырылган.
 2017 елда Санкт-Петербург шәһәрендә "XIV “Фәезханов укулары” конференциясе Батыршаның исемен мәңгеләштерү максатыннан, Ленинград өлкәсендә урнашкан Шлиссельбург ныгытмасында Батыршага хәтер тактасы урнаштыру тәкъдиме белән чыккан. Моңа җавап итеп рус праваслау җәмәгатьчелеге: “Батырша – дәүләткә каршы эшләгән антирус милләтче һәм дини фанатик”, дип сөрән сала.

Мирасы 
 Тәхризнамә (Батыршаның халыкка өндәмәсе)

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Ф. Ислаев.  Батырша восстаниесе. 1755 ел: Тарихи очерк 
 Батырша җитәкчелегендәге баш күтәрү һәм XVIII йөз татар җәмгыятендә иҗтимагый-мәдәни торыш. Фәнни-гамәли конференция материаллары (2005 елның 17 мае, Казан шәһәре)

Моны да карагыз 
 Башкорт восстаниесе (1755—1756)

Татар дин әһелләре
Халык юлбашчылары
Шәригать

Шәригать (  — (дөрес юл, тәэсир образы, туры мәгънәдә чишмә, чыганак дигәнне аңлата) — Ислам динендә җәмгыяви һәм дини кагыйдәләр җыентыгы.

Кайбер классик шәригать практикаларында кеше хокукларына каршы җитди бозулар бар.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Ислам төшенчәләре 
Шәригать
1521 ел



Вакыйгалар 
 17 март — Фернан Магеллан Филипинны ача.
 13 август — Эрнан Кортес ацтеклар башкаласын Теночтитланны (хәзерге Мехико) яулап алды.

Туулар

Вафатлар 

 27 апрель — Фернан Магеллан, сәяхәтче.

1521 ел
Еллар
Нәүрүз

Нәүрүз ( — яңа көн, tat.lat. Näwrüz) — шәмси тәкъвим буенча Яңа елның башы (Фарвардин аеның беренче көне), Урта Азиядә, Иранда, Әфганстанда һәм кайбер башка илләрдә бик борынгыдан килгән Яңа елны каршылау бәйрәме.

Кояш тәкъвиме буенча яшәгән борынгы иранлы һәм төрки халыкларының ышануларына бәйле чара,  язгы көн-төн тигезлеге чорына (19, 20, 21 йә 22 мартка) туры килә.

2009 елда ЮНЕСКО тарафыннан Бөтендөнья матди булмаган мәдәни мирас исемлегенә кертелә, 2010 елгы БМО Генераль Ассамблеясе карары нигезендә рәсми халыкара бәйрәм статусын ала.

Тарих
Яңа чор башлану бәйрәменең Фарвардин аеның беренче көнендә рәсми котланылуның Ахәменид дәүләте чорында (б.э.к. VI-IV гасырлар) абашланганы Шаһнамә поэмасыннан билгеле, тик Нәүрүз сүзе язма чыганакларда яңа эраның II гасырыннан башлап кына очрый. Исламның таралуына карамастан, халык үз мәдәни мирасына хөрмәт йөзеннән бәйрәм итүне дәвам итә.

Бу бәйрәмнең анимизм элементлары барлыгы мәгълүм. Нәүрүз көнендә борынгы иран халыклары үзләренең борынгы бабалар рухларына табынганнар иде. Соңрак бу гадәт Борынгы Иранның рәсми дине булган зәрдөштлек тарафыннан үз ителә. Зөрдештләрнең төп җиде бәйрәмнәренең берсе 

Күк-Ата, Җир-Ана һәм политеист тәңречелек пантеонына кергән башка мифик затларга ышанган болгарлар һәм башка төрки кабиләләрнең мәҗүси мәдәниятләренә борынгы иранлыларның тәэсирләре астында керә дип уйланыла. Төрки тәкъвим буенча Нәүрүз (Яңа ел) бәйрәменнән соң Яңарыш ае башлана.

Шулай ук бәһаиләрдә котланыла.

Татарларда Нәүрүз 
Нәүрүз бәйрәмен татарлар да каршылый. Яңа елны март аенда башлап җибәрүнең татарлар яшәгән Урта Идел буенда булганлыгы мәгълүм. Ул чорда Нәүрүз көннәрендә (ул берәр атнага — 10 көнгә сузылган) йорттан-йортка кереп «нәүрүз әйтеп» йөрү гадәте булган. Моны укучы балалар, шәкертләр башкарган. Нәүрүз такмагын укып, яки яттан әйтеп, хуҗаларга бәхет, уңышлар теләп йөргәннәр.

Әстерхан татарлары элек-электән (юлиан тәкъвиме буенча) бу бәйрәмне Әмил исеме астында 14 март көнне билгели иде.

Галерея

Шулай ук карагыз
 Май чабу
 Сөмбелә

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Ноуруз

Төрки бәйрәмнәр
Азәрбайҗан бәйрәмнәре
Иран бәйрәмнәре
Татар бәйрәмнәре
Зәрдөштлек
1922 ел



Вакыйгалар 
 21 март — Лондонда Ватерлоо вокзалы ачыла.
 3 апрель — Иосиф Сталин ЦК РКП(б) генераль сәркатибе булып сайлана.
 18 апрель — Мәскәүдә беренче автобус йөри башлый.
 22 июль — Олимпиадада катнаша алмагач, Алмания альтернатив уеннар оештыра.
 27 июль — Адыгея автоном өлкәсе барлыкка килә.
 17 сентябрь — Берлинда беренче тапкыр тавышлы фильмны публик карау уза.
 1 ноябрь — Госман империясендә монархия бетерелә.
 4 ноябрь — Мисырда Тутанхамон фиргавен мумиясе табыла.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1922 елда туганнар
 7 апрель — Кәшшаф Әмиров, драматург.
 22 май — Николай Столяров, ике тапкыр  Советлар Берлеге Каһарманы, очучы.
 9 июнь — Муса Гәрәев, хәрби очучы, ике тапкыр Советлар берлеге Каһарманы.
11 июнь — Морзаһит Вәлиев, КПСС ТӨК сәркәтибе.
 29 июль — Серафима Люлякина, эрзя халкы фольклорын саклаучы, язучы, әкиятче.
 29 сентябрь — Гәүһәр Камалова, Татар академия театры артисты. 
 22 декабрь — Зөләйха Хисмәтуллина, татар опера җырчысы, мөгаллим.
 31 декабрь — Разия Мөэминова, тарихчы галим (Ташкәнт).

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1922 елда вафатлар
 7 февраль — Габдулла Буби, педагог, җәмәгать һәм мәгърифәт эшлеклесе. 
 2 август — Александр Белл, шотланд уйлап табучысы.
 Габделгазиз Монасыйпов, татар шагыйре, язучысы, милли азатлык хәрәкәте вәкиле.

1922 ел
Еллар
1556 ел



Вакыйгалар 
 23 гыйнвар — Ганьсу һәм Шэньсида (Кытай) җир тетрәү 830 000 кешене вафат итте.
 Явыз Иван Әстерхан ханлыгын яулап ала.

Туулар

Вафатлар 

 21 март — Томас Кранмер (), Бөекбритания сәясәтчесе.

1556 ел
Еллар
.je

.je — Джерсиның югары дәрәҗәле милли домены.

je
Джерси
.jm

.jm — Ямайканың югары дәрәҗәле милли домены.

jm
Ямайка

sv:Toppdomän#J
.jo

.jo — Үрдүннең югары дәрәҗәле милли домены.

jo
Үрдүн

sv:Toppdomän#J
.jp

.jp — Япониянең югары дәрәҗәле милли домены.

jp
Япония

sv:Toppdomän#J
.ke

.ke — Кениянең югары дәрәҗәле милли домены.

ke
Кения

sv:Toppdomän#K
.kg

.kg — Кыргызстанның югары дәрәҗәле милли домены.

kg
Кыргызстан

sv:Toppdomän#K
.kh

.kh — Камбоджаның югары дәрәҗәле милли домены.

kh
Камбоджа
.ki

.ki — Кирибатиның югары дәрәҗәле милли домены.

ki
Кирибати

sv:Toppdomän#K
.km

.km — Коморларның югары дәрәҗәле милли домены.

km
Коморлар
.kn

.kn — Сент-Китс һәм Невис утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

kn
Сент-Китс һәм Невис
.kp

.kp — Корея халык-демократик җөмһүриятнең югары дәрәҗәле милли домены.

kp
Корея халык-демократик җөмһүрият

sv:Toppdomän#K
.kr

.kr — Корея Җөмһүриятенең югары дәрәҗәле милли домены.

kr
Көньяк Корея

sv:Toppdomän#K
.kw

.kw — Күвәйтнең югары дәрәҗәле милли домены.

kw
Күвәйт

sv:Toppdomän#K
.ky

.ky — Кайман утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

ky
Кайман утраулары

sv:Toppdomän#K
24 март

24 март — Милади тәкъвимендә өченче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 282 көн кала.



/ — Халыкара туберкулёз белән керәшү көне ()..
  — Халыкара кеше хокукларын тупас бозылу очракларында гаделлеккә ирешү хокукы һәм корбаннарны кадерләү көне ()..

Аргентина — Хаклык һәм гаделлекне искә алу көне ().
  Кыргызстан — Халык ихтилалы көне (, ).

/ — Теш протезларын ясау техниклары көне ().
  — Латин-американ халыклары берлеге көне ()..
  Колумбия — Телевидение һәм радио программаларны алып баручылары (дикторлар) көне ()..
   — Милли яшәеш көне ().
  Уганда — Агачлар утырту көне ().

Киң вакытлы чаралар 
  21-27 март Расачылыкка һәм расачыл дискриминациясенә каршы көрәшүчеләр белән теләктәшлек атналыгы (БМОның A/RES/34/24 резолюциясе нигезендә).

1603 — шотланд короле Яков VI Англия һәм Ирландия тәхетенә утыра, шулай итеп ул өч дәүләтне берләштерә.
 1898 — Беренче АКШ автомобиле сатыла («Уинтон»).
 1930 — Плутон планетасына исем бирелә.
 1933 —  Рейхстаг Адольф Гитлерга диктатор вәкаләтләрен тапшыра.
 1996 — Миңтимер Шәймиев икенче срокка Татарстан президенты итеп сайлана.
 1999 —  әгъза-илләренең хәрби көчләре  /  Югославия союздаш республикасы (ru) бомбардировкасын башлый.
 2005 — «Тюльпан инкыйлабы» нәтиҗәсендә  президенты Әскар Акаев вазифасыннан куыла.

1872 — Мәммәд Сәид Ордубади, 
 1874 — Алексей Некрасов, 
 1882 — Владимир Виноградов, 
 1884 — Петер Дебай, 
 1890 — Захар Дорофеев, мукшы шагыйре, педагог, тәрҗемәче, фольклор өйрәнүчесе, тарихчы, этнограф, җәмәгать эшлеклесе.
 1893 — Вальтер Бааде, астрономия галиме.
 1893 — Мөхәммәт Гали, язучы.
 1894 — Гарифулла Гайнуллин,
 1896 — Гавриил Непряхин,
 1898 — Имамгали Кадыйров,
 1903 — Адольф Бутенандт, 
 1904 — Елизавета Надеинская, 
 1906 — Клавдия Шульженко, 
 1917 — Җон Кендрү, 
 1921 — Василий Сталин, 
 1924 — Спартак Королёв, 
 1926 — Дарио Фо, 
 1930 — Хәсән Сарьян, язучы.
 1931 — Кенесбай Мусаев, 
 1937 — Вагыйз Фәтхуллин, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
 1937 — Нурмөхәммәт Хисамов, ТФА академигы, татар галиме.
 1950 — Владимир Крикунов,
 1954 — Александр Серов, эстрада җырчысы, РФ халык артисты.
 1955 — Венера Ганиева, опера һәм эстрада җырчысы, мөгаллим, Тукай бүләге иясе.
 1955 — Ринат Анимаев, рәссам.
 1955 — Фәйзрахман Исмәгыйлев,
 1969 — Илир Мета,
 1970 — Рамай Юлдашев, татар җәмгыять эшлеклесе.
 1974 — Әминә Шәфыйкова, 
 1975 — Ганирә Пашаева, 
 1975 — Илнар Низамиев, 
 1976 — Сергей Яковенко, 
 1982 — Александр Селуянов, 
 1983 — Алексей Ерёменко, 
 1985 — Нәфис Миңнебаев, 
 1990 — Ион-Георгий Костев, 
 1995 — Роман Сәлимов,

1603 — Елизавета I,  патшабикәсе.
 1801 — Павел I, Россия императоры.
 1864 — Карл Клаус,
 1905 — Жюль Верн, француз язучы-фантаст.
 1908 — Леопольд Николаи, 
 1912 — Иван Корсаков, 
 1935 — Кашшафетдин Агафуров, 
 1943 — Зәйни Байкин, 
 1957 — Кави Нәҗми, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
 1961 — Хормасҗи Ваҗифдар, 
 1982 — Игорь Распопов, 
 1983 — Валерий Волков, 
 1989 — Раил Камалов, 
 1999 — Андрей Трофимук, 
 2016 — Йоһан Крәйф, Нидерландлар футболчысы, милли такымы тренеры.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
Плутон (кәрлә планета)

Плуто́н (134340 Pluto; символлары:  һәм ) — Кояш системасының иң зур кәрлә планета (Эрида белән беррәттән), Нептун арты объекты. Элек Плутон планета дип исәпләнгән, әмма хәзерге вакытта ул Койпер билбавындагы иң зур объектлардан берсе дип санала.

Койпер билбавындагы күбесе объектлар шикелле, Плутон күбесенчә таш һәм боздан гыйбарәт: аның массасы Айныкыдан 5 тапкыр, ә күләме — 3 тапкыр кимрәк. Плутон орбитасы зур эксцентриситетлы һәм эклиптика яссылыкка бик авышкан.

Үзенең орбитасының эксцентрисеты сәбәпле Плутон вакыт-вакыт Кояшка 29,6 а. б. (4,4 млрд. км) якыная (Кояшка Нептунга карата якынрак була), аннары 49,3 а. б. (7,4 млрд. км) озагая. Плутон һәм аның иң зур иярчен Харон еш кына куш планета булып исәпләнәләр, чөнки системаның бариүзәге Плутон тышында урнаша. 
Шулай ук Плутонда тагын өч кечерәк иярчен бар — Никта һәм Гидра — аларны 2005 елда ачтылар һәм P4 — иң кече, аны 2011 елның 20 июлендә ачтылар.

Үзенең 1930 елда ачыштан 2006 елга кадәр Плутон Кояш системасының тугызынчы планетасы дип исәпләде. Әмма XX гасыр ахырында һәм XXI гасыр башында Кояш системасының тышкы өлешендә күп объектларны ачтылар. Алардан иң күренекле Квавар, Седна һәм Плутоннан 27 % массалырак Эрида. 2006 елның 24 августында ХАБ беренче мәртәбә «планета» атамасына аңлатманы биргән. Плутон бу билгеләмәгә туры килмәгән, шңа күрә МАС аны кәрлә планеталар санына кертте, Эрида һәм Церера белән бергә.

Искәрмәләр 

Кәрлә планеталар
Хәсән Сарьян

Хәсән Сарьян, чын исеме Сарьян Салихҗан улы Хәсәнов — Башкортстанда туып үскән татар язучысы.

Биография 
Хәсән Сарьян 1930 елның 24 мартында Башкортстан АССРның Илеш районы Иске Аю авылында туа. Башлангыч белемне үз авылларындагы мәктәптә алып, җиде классны күрше авыл мәктәбендә тәмамлый. Аннан соң  эшендә һәм клуб мөдире хезмәтендә була. 1948-1951 елларда Х. Сарьян – Бөре татар педагогия училищесы студенты. Училищедан соң ул Уфа педагогия институтына укырга керә һәм, аны тәмамлап, «Кызыл таң», «Совет Башкортстаны» газеталары, «Сәнәк» журналы редакцияләрендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1957-1960 елларда Башкорт дәүләт университетында татар теле тарихы һәм хәзерге татар теле курсыннан лекцияләр укый. 

Томана, надан бер карьеристның фәнгә үрмәләве турында язылган «Чәмәт ― фәннәр кандидаты» исемле сатирик әсәре басылып чыккач, әсәрдә телгә алынган «каһарман»ның (БДУда тел галиме) «татар милләтчесе» дип Х. Сарьян өстеннән КГБга әләк язуы, ике-өч мәртәбә әлеге оешмага чакырып сорау алу нәтиҗәсендә, язучы эшсез кала, язылган әсәрләрен басмый башлыйлар, Уфада эшкә керә алмый.

1960 елның октябрендә, Аяз Гыйләҗев, Марс Шабаев чакыруы буенча,  Хәсән Сарьян Казанга күчеп килә, биредә унсигез ел яши, эшли һәм иҗат итә: башта «Азат хатын» журналы редакциясендә җаваплы секретарь, соңыннан СССР әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры һәм «Идел» альманахының редакторы булып эшли.

Х. Сарьян әдәби иҗат юлын хикәяләр язудан башлый. Аның Казанда беренче «Хикәяләр» җыентыгы 1962 елда басылып чыга һәм укучылар тарафыннан җылы каршы алына. Аннан соң авторның хикәяләре тупланган тагын ике җыентыгы («Туган як хикәяләре» (1972)) дөнья күрә. 1977 елда «Уеңны уйдырып сал» китабы басылып чыга.  Беренче хикәяләре белән үк Х. Сарьян үзенчәлекле язучы, тел остасы булып таныла. «Әткәм һөнәре» (1965), «Бер ананың биш улы» (1976), «Җәза» (1978) повестьлары авторга аеруча зур уңыш китерә. Бу әсәрләре белән Х. Сарьян 1970-еллар татар прозасының күренекле вәкилләре сафына баса.

Х. Сарьян – тел белеме, әдәби тәнкыйть һәм тәрҗемә өлкәләрендә дә актив эшли. Ул татар теленең аңлатмалы сүзлеген төзү эшендә катнаша, озак еллар буе радиодан тел мәсьәләләренә багышланган әңгәмәләр алып бара, әдәби осталык турында күп санлы мәкаләләр бастыра.

Әдипнең аерым әсәрләре рус һәм башка халыклар телләренә тәрҗемә ителә. Ул үзе дә татарчага проза әсәрләре тәрҗемә итә. Алар арасында Чыңгыз Айтматовның «Гүзәлем Әсәл» повестеның кыргызчадан тәрҗемәсе аеруча зур осталык белән эшләнгән.

Хәсән Сарьян 1978 елның 21 сентябрендә 48 яшендә кинәттән вафат була.

Гаиләсе 
Хатыны Фирүзә, техникум укытучысы. Балалары: уллары Рифкать, Булат, Айрат .

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Жюль Верн

Жюль Габриэ́ль Верн (; 1828 елның 8 феврале, Нант, Франция — 1905 елның 24 марты, Амьен) — француз географы, мәшһүр язучы, әдәбият классигы. Француз География Җәмгыяте әгъзасы булган.
Жюль Верн әсәрләре татар теленә дә тәрҗемә ителгән, мәсәлән: «Капитан Грант балалары», «Серле утрау».
Жюль Верн әсәрләрендә сүз күбесенчә XIX гасырның икенче яртысы турында бара.

Шулай ук карагыз 

 Жюль Верн хикәяләре исемлеге

Франсуз язучы-фантастлары
Франция географлары
Франция драматурглары
XIX гасыр язучылары
XX гасыр язучылары
Франция язучылары
Гайсәнең Хак Чиркәве

«Гайсәнең Хак Чиркәве» (кытайча 真耶稣教会, урысча Истинная церковь Иисуса) — Кытайда 1917 елда ачылган бәйсез чиркәү. Бүген чиркәүнең алты континента һәм кырык биш илдә 1,5 миллионга якын әгъзасы бар. ХХ гасыр башында барлыкка килгән Чиркәү Христианлыкның Илленчеләр бүлегенә керә. 1995 елда чиркәү Россиядә дә эшли башлый. Ул Гайсәнең Икенче мәртәбә Пәйдә булыуы алдынын инҗилне бөтен халыкларга өйрәтергә тырыша. Чиркәүнең 10 иң изге ышанулары:
 Изге Рух
 Чукыну: Суда чумылдыру — яңадан терелү өчен гөнаһлардан арыну могҗизасы. Чумылдыру елга, диңгез яки чишмә кебек табигый тере суда башкарылырга тиеш. Изге су һәм Святый Тын (Изге Рух) белән арулану йоласын үтәүче Гайсә Мәсих (Гайсә Коткаручы) хәзрәтләре өчен чукына ягъни Чиркәүнең әгъзасы була. Чумылдыру йоласын үтәүченең башы һәм аска караган йөзе тулысынча суга кереп бетәргә тиеш.
 Аяк юу: Аякларны юу могҗизасында катнашучы Гайсә Мәсих (Гайсә Коткаручы) хәзрәтләре белән бәйләнешкә кергән була. Йола кешегә һәрвакыт сөюгә, изгелек кылырга, түбәнчелек белән буйсынырга, гафу итәргә, хезмәт итәргә әзер булырга тиешлеген искәртә. Чумылдыруда катнашкан һәр кеше Гайсә Мәсих (Гайсә Коткаручы) хәзрәтләре хөрмәтенә аякларын юарга тиеш. Кирәк булганда бер-берсенең аягын юарга мөмкин.
 Изге сифат: Изге причастие — Гайсә Мәсих (Гайсә Коткаручы) хәзрәтләре үлеме истәлегенә багышланган могҗиза. Ул безгә Раббыбызның итен һәм канын тәгам итәргә һәм аның белән аралашырга, мәңгелек тормышка ия булырга һәм Соңгы көнне яңадан терелергә мөмкинлек бирә. Бу могҗиза еш үткәрелә. Төче икмәк һәм йөзем шәрабе генә кулланыла.
 Шимбә көне: Шимбә көн, атананың җиденче көне (шимбә) – бу изге көн, Раббыбыз рөхсәт иткән һәм изгеләндергән көн. Ул көн Раббыбызның теләге белән Аның барлыкка китерүе һәм коткаруы истәлегенә киләчәк тормышта мәңгелек тынычлыкка өмет итеп сакланырга тиеш.
 Гайсә/Иисус Христос
 Изге Библия
 Котылу
 Чиркәү
 Соңгы карар

Христиан дине төрләре

bh:Sachcha Yeshu Girjaghar
eml:Vera Césa ed Gesù
got:𐍃𐌿𐌽𐌾𐌰 𐌰𐌹𐌺𐌺𐌻𐌴𐍃𐌾𐍉 𐌹𐌴𐍃𐌰𐌿𐍃
hy:Հիսուսի ճշմարիտ Եկեղեցի
mn:Исүс Христийн Жинхэнэ Сүм
nah:Yexutzin Melāhuaquīxtianāyotl