alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ando-ekvatora lingvaro

Lingvofamilio de Amerikaj indianoj. Dividiĝas je 5 branĉoj: tupi-gvarania, keĉua, ajmara, aravaka, araŭkana. Reprezentantoj: keĉuoj (12.8 mln), paragvajanoj (3.6 mln), ajmaroj (2.2 mln), araŭkanoj (800 mil), aruakoj (400 mil) k.a. Totala kvanto: 20.3 mln.

AJMAROJ

 Nomo: [f] Aymaras; [r] ajmara
 Indiana popolo en Bolivio, Peruo kaj Ĉilio. Ĝi prezentis la duan etnan komponenton (laŭ grandeco) en Inkaa ŝtato. Totala kvanto: 2,55 mln (1992).
 Lingvo: ajmara; vaste uzata ankaŭ hispana kaj keĉua.
 Raso: amerika branĉo de mongoloida raso.
 Kredantoj: katolikoj.

ARAŬKANOJ

 Nomo: [m] mapuĉe; [f] Araucans; [r] araukani
 Indiana popolo en Ĉilio (800 1 mil, 1992) kaj okcidento de Argentino (70 mil).
 Lingvo: araŭkana.
 Konservas tradiciajn konfesojn, parto - katolikoj.

ARAVAKOJ

 Nomo: [f] Arawaks; [r] aravaki
 Grupo de indianaj triboj (guahiro, kampa, baniva, mem aravakoj k.a.) en Sud-Ameriko kaj Kariboj, 400 mil (1992).
 Lingvoj: aravaka.
 Kredantoj konfesas tradiciajn religiojn, parto - katolikoj.

GVAHIRANOJ

 Nomo: [m] vaju; [f] Guajiros; [r] guaĥiro, goaĥiro
 Indiana popolo de aravaka grupo, loĝanta en Gvahira duoninsulo. Kvanto: en Kolumbio 200 mil (1992), Venezuelo 65 mil, malgrandaj grupoj en Panamo kaj Antiloj.
 Konfesas tradiciajn religiojn, estas ankaŭ katolikoj.

GVARANIOJ

 Nomo: [f] Guaranis; [r] guarani
 Indiana gento de tupi-gvarania grupo en Paragvajo; 30 mil (1987). Partoprenas en formigo de nuntempaj paragvajanoj.
 Lingvo: gvarania.
 Laŭ religio katolikoj.

JIVAROJ (jivaroj = ŝuaroj)

 Nomoj: [f] Jibaros; [r] ĥibaro, ŝuara
 Grupo de indianaj popoloj en Peruo (40 mil, 1992) kaj Ekvadoro (35 mil).
 Lingvoj: ando-ekvatora familio.
 Kredantoj: katolikoj.

KAMPOJ

 Nomo: [f] Campas; [r] kampa
 Indiana gento de aravaka grupo en Peruo, 50 mil (1993).
 Lingvo: kampa.
 Kredantoj: katolikoj.

KEĈUOJ

 Nomo: [m] kiĉua; [f] Quetchoua; [r] keĉua
 Indiana popolo en Peruo (7,7 mln), Ekvadoro (4,3 mln) kaj Bolivio (2,47 mln). Loĝas ankaŭ en Argentino, Ĉilio kaj Kolumbio. Totala kvanto: 14,87 mln (1987). Idoj de la kreantoj de Inkaa civilizo.
 Apartenas al amerika branĉo mongoloida raso.
 Lingvo: keĉua, la plej granda indiana lingvo. Ĝin parolas ĉirkaŭ 8-10 mln indianoj en Peruo, Ekvadoro, Bolivio. Keĉua estis lingvo de loĝantaro de grandega Inkaa imperio.
 Kredantoj: katolikoj.

PARAGVAJANOJ

 Nomoj: [f] Paraguyaens-Guaranis; [r] paragvajci
 Popolo, ĉefloĝantoj de Paragvajo (4,12 mln). Totala kvanto: 4,5 mln (1992). precipe mestizoj.
 Parolas en hispana kaj gvarania lingvoj. Gvarania lingvo prezentas intertriban lingvon en Paragvajo.
 Kredantoj: katolikoj.

TUPI-GVARANIOJ

 Nomoj: [f] Toupi-Guaranis; [r] tupi-guarani
 Grupo de indianaj popoloj (gvaranioj, kajnguoj, gujakoj k.a.) en Paragvajo, Brazilo, Bolivio, Peruo, Gujano k.a. 150 mil (1992).
 Lingvoj: tupi-gvaraniaj.
 Kredantoj: adeptoj de tradiciaj religioj.
Jut-azteka lingvaro

Jut-azteka lingvaro estas lingvofamilio de Amerikaj indianoj - unu el la plej grandaj indianaj familioj en pasinteco. Ili estis ĉefloĝantoj de Azteka ŝtato kaj de sudokcidento de Nord-Ameriko. Reprezentantoj: Aztekoj (1.3 mln), Pipiloj, Ŝoŝonoj. Totala kvanto: 1.8 mln.

AZTEKOJ

 Nomo: [m] asteki, naua; [f] Azteques; [r] acteki
 Indiana popolo en Meksiko; Kvanto: 1,2 mln (1992).
 Lingvo: azteka lingvo.
 Kredantoj: katolikoj.
 Ĝis la 16-a jarcento en la teritorio de nuntempa Meksiko ekzistis la ŝtato de aztekoj kun la ĉefurbo Tenoĉtitlano. Aztekoj kreis civilizon, kiu estis detruita de hispanaj konkerantoj en la 16-a jarcento.

KOMANĈOJ

 Nomo: [m] pemena; [f] Comanches; [r] komanĉi
 Indiana popolo de ŝoŝona grupo en Usono (rezervejo en sudokcidento de ŝtato Oklahomo), 6 mil (1992).
 Lingvo: komanĉa lingvo.
 Kredantoj: protestantoj.

PIPILOJ

 Nomoj: [m] maseual; [f] Pipils; [r] pipil
 Indiana popolo en Salvadoro, 155 mil (1992).
 Lingvo: de azteka-tanoana familio.
 Laŭ religio - katolikoj.

PUEBLO-INDIANOJ

 Nomoj: [h]+[f] Pueblo; [r] pueblo
 Grupo de indianaj popoloj en sudokcidento de Usono (ŝtatoj Nov-Meksiko kaj Arizono), 32 mil (1987).
 Lingvoj: de jut-azteka familio.

ŜOŜONOJ

 Nomoj: [a] Shoshone, [f] Chochons; [r] Шошоны ŝoŝoni
 Grupo de indianaj popoloj (mem ŝoŝonoj, komanĉoj, jutoj k.a.) en Usono. Entute ĉ. 70 mil (1992).
 Lingvoj: de jut-azteka familio.
 Tradiciaj konfesoj.

TARAHUMARA

Tarahumara estas nomo de indiĝena etno, en norda Meksiko. La Tarahumara-popolo estas fama pro ties kapablo, longajn distancojn kuri tra dezerto, montoj. La viroj nomas sin pro tio Rarámuri (‘Tiu, kiu rapide kuras’, t. e. ‘kuranto’). La tarahumara-lingvo apartenas al la jut-azteka lingvaro.

Vidu ankaŭ 
 Lingvoj de Honduro

 
Indiana lingvaro de Mezameriko
Lingvaj familioj
Indianaj lingvoj de Kalifornio
Indianaj lingvoj de Meksiko
Aglutinaj lingvoj
Indiana lingvaro de Nordameriko
Areso

Areso (helene Ἄρης) en la helena mitologio estas la bonaspekta filo de Zeŭso kaj Hera. Areso estas la frato de Atena, Heba kaj Hefesto. Li estas la dio de la milito aŭ de la milita frenezo. Ofte li portas sangan lancon. Lia birdo estas la vulturo, kaj lia besto estas la hundo.

Iam li adultis kun la bela Afrodita. Hefesto, la edzo de Afrodita publike mokis Areson. Aliafoje, li batalis kontraŭ la heroo Heraklo, kaj Heraklo preskaŭ mortigis la senmortulon.

Romianoj identigis sian dion pri terkulturo Marso kaj Areso.

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Ares Vallis en planedo Marso

Eksteraj ligiloj 
 Areso en la greka religio
 en Pandora 
 en Neokoroi 
 Pri Areso kaj Marso 

Amantoj de Afrodito
 
Dioj de la helena mitologio
Idaro de Zeŭso
Militaj dioj
Olimpaj dioj
Roluloj de la Iliado
Apolonio

Apolonio povas signifi:

 Apolonio (poeto) konata kiel Apolonio el Rodiso (295-215 a.Kr.)
 Apolonio de Pergo geometriisto (262-190 a.Kr.)
 Apolonio de Ateno skulptisto (1-a jc a.Kr.)
 Apolonio de Tiano filozofo, matematikisto kaj mistikulo (3 a.Kr. - 97 p.Kr.) 
 Apolonio Diskolo gramatikisto (2-a jc p.Kr.)
 Sankta Apolonio (2-a jc p.Kr.)
 Apolonio de Tarso reganto pri Celesirio kaj Fenicio (tempe de la Makabeoj)

Sed atentu:
 Apolonio (Greka Mitologio) Tiu ĉi formo fakte estas erara: la Greka Dio nomiĝas Apolono.
 Apolonio (Romia mitologio) Tiu ĉi formo fakte estas erara: la Latina Dio nomiĝas Apolono.
Ajnuoj

Ajnuoj (aŭ ainoj) estas indiĝena etno loĝanta ĉefe en la insulo Hokajdo en Japanio, 20 mil (1992). Apartenas al izolita ajnua lingvofamilio. Prauloj de ajnuoj venis de Sud-Orienta Azio dum frua neolitiko.

Pri la nomo de "Aino" 
"Aino" signifas "homon." La Ainaj etnoj rigardas tiujn aferojn por si utilajn aŭ super sia rego
kiel "kamuy" (dioj), por kiuj ili en la ĉiutaga vivo preĝis kaj plenumas diversajn ceremoniojn.
Ĉi tiuj dioj estas: tiaj "naturaj" dioj, kiaj fajro, akvo, vento kaj tondro; tiaj "animalaj" dioj, kiaj ursoj, vulpoj, ocela-strigoj kaj orkoj; tiaj "vegetalaj" dioj, kiaj akonito, fungoj kaj artemizio; tiaj "objektaj" dioj, kiaj boatoj kaj kruĉoj; kaj tiaj aliaj dioj, kiaj protektas domojn, kiaj de montoj kaj de lagoj. Kontraste al tiaj dioj oni nomas homon kiel 'Ainon'.

Origino 
Pri la origina deveno de la ainoj oni iam proponis diversajn teoriojn, kiuj estas la Kaŭkaza (Blankula), la Mongoloida, la Oceanio-Rasa, la Praaziana-Rasa, kaj la Izola-Rasa. Lastatempe troviĝas tiu teorio, kiu sekvas unu hipotezon el la evoluigitaj Mongoloido-Teorioj: Pra-mongoloidaj popoloj iam konsistis el du tipoj: la sud-devena kaj la nord-devena, el kiuj antaŭ la Ĵomon-periodo (kelkdekmil jarojn antaŭe) la sud-devenaj mongoloidoj ekmovis sin norden kaj enlogiĝis en la Japana(n) insularo(n), inkluzive de Okinavo, dum longa periodo. Poste ili ekludis sian ĉefan rolon en la Ĵomon-periodo tra la tuta lando. Tamen, en la Yayoi kaj tumula periodoj, la nord-devenaj mongoloidoj amase transiris la maron al la japana insularo. Kaj oni supozas, ke la etnaj Japanoj (ne ainaj) estas la popolo evoluinta rapide pro la fortaj influoj de ĉi tiuj migradaj procezoj, kaj aliflanke, la ainoj en la regionoj, Hokkajdo kaj Tohoku, kaj la Ryukyu-a popolo en Okinavo estas tiuj, kiuj estas apenaŭ influitaj de ĉi tiu procezo.

Ajnuoj en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 43an ĉapitron "La ainoj kaj iliaj fabeloj" al komentoj pri la popolo en la insulo Hokajdo; poste ŝi rakontas du fabelojn pri du gigantaj vulpoj kaj alaŭdo respektive.

Vidu ankaŭ 
 Hokkajdo
 Saĥaleno
 Kurilaj insuloj
 Homo de Kennewick

Notoj 

 
Etnoj en Rusio
Etnoj en Japanio
Saĥaleno
Hokajdo
Historio de Nordorienta Azio
Indiĝenaj popoloj de Azio
Andamananoj

La andamananoj estas la ĉefloĝantoj de la insularo Andamanoj en la Hinda Oceano - politike la insularo apartenas al Barato. Kun ongeoj, ĝarvoj kaj aliaj malgrandaj triboj ili konsistigas izolitan etnan familion. Oni konsideras ilin frua tavolo de melanezia raso de granda aŭstraloida raso. Komence de la 21-a jarcento estas ĉirkaŭ 100 mil andamananoj.

La andamanaj lingvoj formas izolitan familion. La andamananoj kredis precipe je tradiciaj religioj.

Eksteraj ligiloj 

 retejo de la organizaĵo The Andaman Association (angle) 

Andamanoj
Etnoj en Barato
Atomnumero

La atomnumero (aŭ atomnombro) de kemia elemento estas la nombro de la protonoj en atomokerno (aŭ nukleo). Oni ĝin simboligas per la litero Z. La atomnumero donas la pozicion en la perioda tabelo.

La atomnumero oni povas indiki maldekstre sub la simbolo de la elemento, plejofte en kombinaĵo kun la masnombro por indiki difinitan izotopon, ekzemple:

 (hidrogeno, deŭterio, tritio: atomnumero 1) kaj

 (oksigeno, atomnumero 8)

Vidu ankaŭ 
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
 Atommaso

Kemio
Abstrakta mondo

Sub la termino abstrakta mondo oni konsideras formojn de la ekzisto de la materio - tempo kaj spaco, ankaŭ diversajn abstraktajn rilatojn de la materio - kvanto, formo, ordo, ekzisto, ŝanĝo, movo, kvalito, rilato, kaŭzo.

Pri la studo kaj esploro de la abstrakta materio estas okupita filozofio, logiko, matematiko, fiziko kaj aliaj sciencoj.

Vidu ankaŭ 

[S]: Vikiarbo > Universo > Abstrakta materio

[M]: Tempo ~ Spaco ~ Kvanto ~ Formo kaj Ordo ~ Abstraktaj rilatoj

Fiziko
Abstraktado
Apolono

Vidu ankaŭ Apolonio kaj Dio Apolonio

Apolono (helene Ἀπόλλων) aŭ Febo (Φοῖβος "foibos") estas la filo de Zeŭso kaj de la Titanino Letoa. Li estas la frato de la ĝemela diino Artemisa, kaj la patro de Orfeo kaj Asklepio.

Apolono estis tre bonaspekta blonda juna viro. Li simbolis la ordon, la akordon, kaj la civilizacion. Li estis la patrono de la muziko, la medicino, kaj la orakolo. Ofte li portis pafarkon, liron, kaj laŭron.

Apolono kaj Artimesa estis ĝemeloj. Ili naskiĝis sur la insulo Deloso, ĉar ĉiu en Helaso temis la koleron de Hera, la ĵaluza edzino de Zeŭso. La diino Temisa donis nektaron kaj ambrozion al la infaneto Apolono, kaj la bebo rapide fariĝis plenkreskulo.

Apolono helpis al Pariso dum la Milito de Trojo.

La dio havas sub sia egido la Muzojn.

Partneroj kaj idaro

Adorado 
Peano estas helena kanto por honoro de Apolono aŭ milita kanto de venko kaj ĝojo (NPIV).

Bildaro

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Apollo et Hyacinthus
 Apolono-Belvedero
 La Parnaso
 1862 Apolono
 Projekto Apollo

Eksteraj ligiloj 
 http://winterscapes.com/kyklosapollon 
 http://www.gregoryferdinandsen.com/FCO2003/apollo.htm  
 http://www.androphile.org/preview/Library/Mythology/Greek  
 http://janusquirinus.org/essays/Apollo/MultifacetedGod.html 

Apolono
Arkpafistoj
Dioj de la helena mitologio
Dioj pri arto
Dioj pri sano
Dioj pri sciado
Idaro de Zeŭso
Muzoj
Olimpaj dioj
Orakolaj dioj
Roluloj de la Iliado
Romiaj dioj
Samseksemo en mitologio
Sunaj dioj
André-Marie Ampère

André Marie AMPÈRE  (naskiĝis la 20-an de januaro 1775 en Poleymieux-au-Mont-d'Or, mortis la 10-an de junio 1836 en Marsejlo) estis franca fizikisto, matematikisto, inĝeniero kaj filozofo.

Kiel infano li neniam vizitis lernejon, sed estis instruata de sia patro, kiu estis riĉa komercisto. Li fariĝis instruisto, poste profesoro pri matematiko en la Franca Politeknika Lernejo de Parizo kaj ekde 1826 li laboris kiel profesoro pri fiziko en la Collège de France. Jam ekde la jaro 1802 li estis membro de la Akademio de Sciencoj de Francio.

Ampère (aŭ Ampero, esperante) estas konsiderata unu el la malkovrintoj de la elektromagnetismo. Krome li eltrovis multajn novajn sciojn en la matematiko kaj la kemio, ankaŭ okupiĝis pri biologio kaj filozofio. La mezurunuo de la kurentointenso estas nomata laŭ li: ĝi fakte nomiĝas ampero.

Li, kiel aliaj saĝuloj de sia tempo, ankaŭ okupiĝis pri filozofio kaj eĉ kreis projekton de apriora lingvo, kiun oni konas iomete per sia korespondado.

Omaĝoj 

 Lia nomo estas uzita por difini la mezurunuon de kurento: la Ampero (simbolo A).
 Lia nomo estas unu el 72 nomoj de scienculoj skribitaj sur la Eiffel-turo.
 En Francio pluraj lernejoj, gimnazioj kaj liceoj nomiĝas "Ampère".
 En Parizo, unu strato nomiĝas "rue Ampère".
 En Liono, unu placo nomiĝas "Ampère" kaj unu metrostacio ankaŭ .
 La asteroido numero 10183 nomiĝas 10183 Ampère en lia honoro, ĝi estis malkovrita de Eric Walter Elst la 15-an de aprilo 1996.

Vidu ankaŭ 
 Ampera cirkvita leĝo (pri magneta kampo)
 Ampera forta leĝo (pri elektromagneta forto)
 Sciencistoj kies nomoj estas uzataj por SI-unuoj
 Listo de la 72 nomoj sur la Eiffel-Turo

Eksteraj ligiloj 
 Hejmo de Ampère - Muzeo pri Elektriko , en Poleymieux-au-Mont-d'Or 
 Ampere kaj la historio de elektriko, en la retejo de CNRS 
 Vivpriskribo 

Francaj fizikistoj
Francaj matematikistoj
Francaj inĝenieroj
Francaj filozofoj
Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Atomomaso

Atomomaso, antaŭe atompezo, estas la maso de atomo. Por ĝi, kiel por ĉiu maso en la SI-sistemo povas esti uzata la mezurunuo kilogramo. Por kelkaj kalkuladoj estas pli praktike uzi la atomomasan unuon u. 

Laŭdifine, unu atommasa unuo (1 u) egalas al 1/12 de la maso de unu atomo de karbono-12: 
en SI-unuo : 1 u = 1,660 538 782  × 10−27 kg;
en nuklea fiziko, estas pli oportune esprimi mason per MeV/c²
kun la valoro:1 u =  931,494  028 MeV/c².

Elementoj kutime havas diversajn izotopojn. Ĉiu izotopo havas malsaman atomomason. La atomomaso de elemento estas la averaĝo de la atomomasoj de la izotopoj en la sama proporcio, kiel ili troviĝas en la naturo.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Atommasa unuo
 Atomkerno
 Atomnumero
 Masnombro
 Molekula maso
 Nukleono

Atoma fiziko
Kemio
Subatomaj partikloj
Albany (Nov-Jorkio)

Albany, Esperantigita "Albeno", estas la ĉefurbo de la usona ŝtato Nov-Jorkio kaj ankaŭ de loka kantono Albany. La urbo havis 100 104 loĝantojn (en 2015), sed la metropola regiono, kiu inkludas Schenectady kaj Troy, havis loĝantaron de 1 170 483. Albany situas 240 km norde de la urbo Novjorko, sur la okcidenta bordo de la rivero Hudsono.

 loko: 42.65 Norde, 73.75 Okcidente
 horzono: GMT-5h (-4h de aprilo ĝis oktobro)

Historio 
Henry Hudson, anglo velante sub la Nederlanda flago, atingis la lokon en 1609. La nederlandanoj fondis Fort Orange, la situo de la nuntempa Albany, en la jaro 1624.

La nomo Albany estas anglalingva versio de skotgaela Alba ("Skotlando")

Vidindaĵoj 
En la centro de Albeno estas la Imperia Ŝtata Placo, konstruita de la ŝtatestro Nelson A. Rockefeller, inter 1965 kaj 1979, kontraŭ 1000 milionoj da dolaroj. Ĝi havas futurismajn konstruaĵojn kaj monumentojn. Estas granda korso kun arbojn kaj basenojn. Sub la placo estas korso de 40 hektaroj kun multaj butikoj. En la placo estas granda sfera konstruaĵo nomita The Egg (La Ovo), kun du teatroj interne. Oni povas havi bonan elvidon de la 42-a etaĝo de Corning Tower en la placo.

Fronte al la placo estas la Ŝtata Kapitolo, granda monumenta konstruaĵo (1867-1899) el masonaĵo. La Ekzekutiva Domego, hejmo de la ŝtatestro, estas proksima. La oficejoj de la Ŝtata Universitato de Nov-Jorkio (universitata sistemo de 367.000 studentoj en 64 terenoj) estas en Albany.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.albanyny.org

Urboj de Nov-Jorkio
Ĉefurboj de Usono
Aldebarano

La stelo Aldebarano (la alfa stelo en la konstelacio Taŭro) havas diametron de proksimume 5,3×107km, aŭ ĉirkaŭ 38-oble la diametron de la Suno. Ĝia nomo devenas de la araba propozicio indikanta ke la stelo estas la "estro de la sekvantaro", t.e. la estro de la stelaro Hiadoj kiu sekvas la Plejadojn en ties ĉiunokta vojaĝo tra la ĉielo. En astrologio, Aldebarano estas fortuna stelo, aŭguranta riĉaĵojn kaj honorojn. La stelo estas unu el kvar "reĝaj steloj" de la antikvaj Persoj de ĉirkaŭ -3000.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.ari.uni-heidelberg.de/aricns/cnspages/4c00382.htm  
 http://www.solstation.com/stars2/aldebaran.htm 
 http://www.alcyone.de/SIT/bsc 
 http://www.alcyone.de/SIT/mainstars/SIT000763.htm

Steloj
Aksiomo

Aksiomo estas principo (baza aserto), kiu estas akceptata sen pruvo en scienca teorio aŭ deduktiva sistemo.

La vorto aksiomo devenas de greka αξιωμα [aksioma] - kiu signifas "io inda aŭ memevidenta".

Aksiomoj kies valideco ne estas tiel evidenta ankaŭ estas nomataj ”postulatoj”. Parenca nocio estas ”dogmo”. Subfako de filozofio, en kiu temas pri aksiomoj kaj aksiomigo, nomiĝas aksiomiko.

Deveno kaj deduktaĵoj 
Aksiomo ne estas pruvebla surbaze de teorio en kiu ĝi rolas, sed ĝi povas esti akceptata

 pro memevidenteco,
 pro pruvebleco kadre de iu pli baza teorio,
 pro supozata manko de kontraŭdiraj faktoj,
 aŭ pro nura konvencio.

Gravaj asertoj, kiujn oni povas dedukti de aksiomoj aŭ aksiomaro pere de la rimedoj de la teorio estas nomataj teoremoj (en matematiko kaj logiko, sed foje ankaŭ en aliaj sciencoj.)

Matematiko 
En la matematiko, ĉiu kampo havas aksiomojn, sur kiuj baziĝas ĉiuj pruvataj teoremoj. Tamen, la plej bazaj aksiomoj estas tiuj de la aro-teorio, ĉar per ili oni povas konstrui ĉiun matematikan kampon sen neceso de novaj aksiomoj, nur per la uzo de difinoj.

Same kiel aksiomoj, postulatoj estas nepruveblaj asertoj.
Historie la diferenco estis, ke aksiomojn oni konsideris memevidentaj, sed postulatojn ne.
En nuntempa matematiko la distingo nebuliĝis, kaj oni ĝenerale uzas la du vortojn sinonime.

Multaj aksiomoj de geometrio en la verko de Eŭklido - "Komencoj", estis nomitaj postulatoj. Oni nomas postulatojn ankaŭ aksiomojn kaj regulojn de formalaj sistemoj, t.e. de iuj teorioj priskribitaj per formala lingvo kaj bazitaj sur ia aksiomaro.

Logiko 
Aksiomo, enkadre de la logiko, estas ĝenerala aserto, prezentata kun ekskluziveco rilate sian kontraŭaĵon. Alidire, la aserto fare de aksiomo necese estas, kaj ne povas esti la kontraŭo. Ĉefa ekzemplo de aksiomo estas tiu de nekontraŭdiro:
 tio, kio estas, dum ĝi estas, necese estas, kaj do ne povas esti tio, kio ĝi ne estas.
Ne estas la aksiomo izolita koncepto, nek kunmeto de pluraj premisoj farante argumenton. Sed aksiomo estas rekte nur aserto; sed tiu aserto havas la internan karakteron esti ĝenerala kaj necesa tiamaniere, ke la alternativo estas prezentata kiel rekte ekskludata.
Ne estas, do, aksiomo la simpla aserto sen la ekskludado de la alternativo, kiel kiam oni nur asertas ke la ento estas. En aksiomo samtempe la aserto asertas kaj forigas la kontraŭon, kiel en la ento necese estas. Disfaldite, tio ekvivalentas: la ento, kio estas, dum ĝi estas, necese estas, kaj do ne povas esti tio, kio ĝi ne estas.
En fakto, jam enestas aksiomo. Post kiam la fakto okazas, oni komprenas, ke ne eblas ke ĝi jam ne estis okazinta. Neniam eblas forigi la fakton, post kiam ĝi okazis. La afero en si mem povas esti kontingenca, sed jam ne estas kontingenca post kiam ĝi okazis.

Notoj kaj referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://metamath.planetmirror.com/mpegif/mmset.html#axioms  
 http://us.metamath.org/mpegif/mmset.html#axioms 

Matematikaj aksiomoj
Sciteorio
Filozofio de scienco
Listo de landaj Esperanto-asocioj en Azio

Jen estas la listo de landaj Esperanto-asocioj en Azio.

Vidu ankaŭ 
 Azia Komisiono de UEA

Esperanto-asocioj
Amelazo

Amelazo estas enzimo havanta fiziologian, komercan, kaj historian signifon. Ĝi ankaŭ nomiĝas diastazo, kiu estas miksaĵo de amelazoj de malto.

Amelazo troviĝas kaj en plantoj kaj en bestoj. En 1835, ĝin purigis de malto Anselme PAYEN kaj Jean Persoz. Ties laboro kondukis ilin suspekti ke simila substanco (kiujn ni nun konas kiel enzimojn) eble rolas en biokemiaj procezoj. Amelazo hidrolizas amelon, glikogenon, kaj dekstrinon por formi respektive glukozon, maltozon, kaj la lim-dekstrinojn. Saliva amelazo konatas kiel ptialazo; kvankam homoj havas tiun ĉi enzimon en sia salivo, kelkaj mamuloj, kiel ĉevaloj, hundoj kaj katoj, ne havas ĝin. Ptialazo komencas la digeston de polisaĥarido en la buŝo; la proceso finiĝas en la malgranda intesto pere de la pankreata amelazo, ofte nomata amelopsino(?). La amelazo de malto digestas hordean amelon al disaĥaridoj kiuj estas atakataj de gisto dum fermentigado.

Amelazo havas du tipojn laŭ la malkombina metodo:
alfa-amelazo, beta-amelazo

Eksteraj ligiloj 

 http://en.wikipedia.org/wiki/Amylase 
 http://en.wikipedia.org/wiki/Amylase]
 http://www.foodnews.ch/x-plainmefood/20_lebensmittel/Hydrolasen.html#a-amylase 
 http://www.scientiaevitae.de/2/5/production/enzyme.htm  

Enzimoj
Abiogenezo

Abiogenezo, en biologio, estas la termino por spontanea genezo, kiu estas la teorio laŭ kiu plene formitaj vivaĵoj estiĝas el nevivanta materio.

La teorio venas de la observo pri subita apero de muŝlarvoj en putra viando, aŭ de subita apero de plenkreskaj birdoj en arboj sen iam vidi birdidojn, ktp.

La unuan paŝon en la scienca refuto de la teorio faris la italo Francesco Redi, kiu, en 1668, pruvis ke neniu muŝlarvo brediĝis en viando sur kiu muŝoj estis per dratgazo ne permesitaj lasi ovojn. Ekde la 17-a jarcento, pli kaj pli montriĝis ke almenaŭ en la kazo de la facile videblaj organismoj, abiogenezo ne okazis, sed ĉiu vivaĵo venis el jam ekzistanta vivaĵo.

La teorio ke nunaj vivaĵoj devenas nur de aliaj vivaĵoj estas aparta de la teorio ke la unuaj vivaĵoj evoluis de la praaj ĥemiaj procezoj de la Tero. Kiam oni nuntempe parolas pri abiogenezo, oni ofte intencas la teorion de la unuaj praaj vivaĵoj. Por eviti konfuzon, oni povas uzi la nomon pragenezo (arkigenezo?) aŭ arkibiozo.

Vidu ankaŭ 
 Origino de la vivo
 spontana generado
Aleksandr Oparin

Eksteraj ligiloj 
 http://www.whatislife.com/about.html 
 http://www.asa3.org/archive/evolution/199602/0125.html  
 http://www.talkorigins.org/faqs/abioprob/spontaneous-generation.html 
 http://www.talkorigins.org/faqs/abioprob/abioprob.html 
 http://exobiology.arc.nasa.gov/sŝ/biomod/1996_pac_symp_biocomp/node2.html 
 http://www.vobs.at/bio/spezial/x-hist07.htm 
 http://web.snauka.ru/en/issues/2013/12/30018
 http://www.azorcord.orc.ru/abstract.pdf 

Origino de la vivo
Atena

Atena – helene Ἀθηνᾶ – estas la protekta diino de sia urbo Ateno, la ĉefurbo de la nuna Grekio. La templo de Atena, la Partenono, ankoraŭ staras sur la supro de la Akropolo de la moderna urbo. Antaŭ ĝi estis granda statuo de la diino Atena en la templo. Apude staras la Ereĥteiono kun sia kariatidoj, alia templo dediĉita al Atena. Por protekti sia urbon kaj ŝtaton, Atena uzis la fulmofrapon kaj la ŝildon nomita la egidon (aegis, vorto kiu signifas "protektado" en la greka) de sia patro Zeŭso.

Strange, Atena ĉiam estas pura virgulino, kaj ŝi ne havis veran patrinon: Ŝi venis de la kapo de Zeŭso, post ke li formanĝis sian edzinon Metisa.

Sed oni memoras Atenan pli pro sia inteligenteco kaj saĝeco.
Ŝi estis la preferata filino de sia patro. La olivarbo estas la arbo de Atena, kaj la noktuo ŝia birdo.

Francisko Azorín faras priskribon de Atena tiele:

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Pordego de Atena Arĥegetis
 Prometeo

Notoj

Eksteraj ligiloj 
 statuo de Atena en Nashville

Atena
Dioj pri metiarto
Dioj pri saĝeco
Forĝistaj dioj
Dioj de la helena mitologio
Idaro de Zeŭso
Militaj dioj
Olimpaj dioj
Roluloj de la Iliado
Virgaj dioj
Forrabo de Persefono
Diinoj
Listo de landaj Esperanto-asocioj en Afriko

En Afriko aktivas interalie la jenaj Esperanto-asocioj:

 Asocio de Beninaj Esperantistoj
 Asocio Nacia por Esperanto en Burundo
 Asocio pri Esperanto en Kameruno
 Demokratia Kongolanda Esperanto-Asocio
 Demokratia Kongolanda Esperantista Junulara Organizo
 Kotdivuara Esperanto-Asocio
 Malagasa Esperanto-Unuiĝo
 Esperanto-Asocio de Suda Afriko
 Tanzania Esperanto-Asocio
 Unuiĝo Togolanda por Esperanto
 Zimbabva Esperanto-Instituto

Vidu ankaŭ 
 Afrika Komisiono de UEA
Amerika Komisiono de UEA

La Amerika Komisiono de UEA, ankaŭ nomita UEA-Komisiono por Ameriko, estas laborgrupo de reprezentantoj de UEA kaj ĝiaj landaj asocioj en Ameriko.

La Komisiono estis starigita en 1994, dum la 79-a Universala Kongreso de Esperanto en Seulo.  Ĝia tasko estas prizorgi la agadon por la Internacia Lingvo en Ameriko.  Ekde sia fondiĝo, ĝi okupiĝas pri plivastigi la kunlaboron inter la landaj movadoj en la kontinento kaj direkti atenton al la konservado de la interesiĝo flanke de grupoj kaj izoluloj en landoj sen organizita strukturo aŭ malforta movado.

La laboro de la Komisiono estas financita etparte de la rento de la Fondaĵo Ameriko (ne ekzistas alta kapitalo) de UEA kaj de donacantoj.

La Komisiono organizas la Tut-Amerikan Kongreson Esperantan.

Eldonaĵoj 
 AktivAmeriko, bulteno de 1998 ĝis 2003

Eksteraj ligiloj 
 ameriko.org, la retejo de la komisiono ()

Ameriko
UEA
Azia-Oceania Kongreso de Esperanto

La Azia Kongreso de Esperanto (AKE, aŭ Azia Esperanto-Kongreso), laŭ decido de 2016 ekde 2019 nomata Azia-Oceania Kongreso de Esperanto (AOK, aŭ Azia-Oceania Kongreso), okazas fare de la Komisiono pri Azia Esperanto-Movado (KAEM), ekde 2016 la Komisiono pri Azia-Oceania Esperanto-Movado (KAOEM) de UEA, ĉiun 3-an jaron ĝis 2008, kaj 2-an jaron por la jaro 2010, kaj denove ĉiun 3-an jaron ekde 2010. Ekde 2016 por la preparado instaliĝis Loka Kongresa Komitato (LKK). La 10-a kongreso okazas en Koreio en novembro 2022.

La ĝisnunaj kongresoj:

 1-a, 21-a ĝis 25-a de aŭgusto 1996; Ŝanhajo, Ĉinio; 486 aliĝintoj el 16 landoj; kun la temo "Azio kaj la 21-a jarcento"
 2-a, 22-a ĝis 25-a de aŭgusto 1999; Hanojo, Vjetnamio; 420 aliĝintoj el 16 landoj; kun la temo "Kunlaboro por Paco, Stabileco, kaj Disvolvigo"
 3-a, 23-a ĝis 26-a de aŭgusto 2002; Seulo, Koreio; 552 aliĝintoj el 16 landoj; kun la temo "Interkompreniĝado inter kulturoj"
 4-a, 25-a ĝis 29-a de aŭgusto 2005; Katmanduo, Nepalo; 173 aliĝintoj el 7 landoj (el ili pli ol 100 el Nepalo). La kongreso estis origine planita por la 4-a ĝis la 8-a de marto, sed prokrastita pro puĉo kaj la nestabila politika situacio en la lando. Antaŭaj ministroj kaj opoziciuloj estis malliberigitaj kaj sur la stratoj aperis multaj soldatoj. La kongreso fine okazis en aŭgusto. Kongresa temo: Mondpaco el monttegmento Himalajo!
 5-a, 11-a ĝis 15-a de februaro 2008; Bengaluro, Barato; 254 aliĝintoj el 25 landoj; kun la temo "Esperanto en multlingva Azio". Ampleksaj informoj haveblas en du PDF-dokumentoj en la arkivigita eksa kongresa retejo.
 6-a, 19-a ĝis 23-a de junio 2010; Ulanbatoro, Mongolio. 254 aliĝintoj el 33 landoj; kun la temo "Azia Harmoniiĝo per Esperanto".
 7-a, 18-a ĝis 22-a de aprilo 2013; Jerusalemo, Israelo; informo akirebla ĉe LKK. Kongresa temo: "Ekologio de paco - paca kunvivado de homo, medio kaj naturo".
 8-a, 3-a ĝis 6-a de novembro 2016; Ĉjuanĝoŭ, Ĉinio. Kongresa temo: Esperanto por azia kunlaboro en la reta epoko!
 9-a, 25-a ĝis 28-a de aprilo 2019; Danango, Vjetnamio. 281 aliĝintoj el 22 landoj; kun la temo "Esperanto kaj kultura diverseco de Azio kaj Oceanio"
10-a, 3-a ĝis 6-a de novembro 2022; Pusano (Busan), Koreio; Kongresa Temo: "Novan vojon por la Esperanto-Movado post Kronvirusa Krizo".

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 filma prezento de la 10-a Azia-Oceania Kongreso de Esperanto (AOK) novembre 2022 en Jutubo ()
 filma prezento de la samtempe organizita 54-a Korea Kongreso de Esperanto novembre 2022 ankaŭ en Jutubo ()

Esperanto-renkontiĝoj en Azio
Esperanto-renkontiĝoj en Oceanio
AKE

La vorto havas plurajn signifojn:

ake estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
aKE estas mallongigo de antaŭ Komuna Erao.
Åke Blomberg
Azia Kongreso de Esperanto
'''Ake estas malnova majaa urbo en Jukatanio, Meksiko.
Afrika Komisiono de UEA

La Afrika Komisiono de UEA (ankaŭ nomita Afrika Agado de UEA) estas laborgrupo de reprezentantoj de UEA kaj ĝiaj landaj asocioj en Afriko. La Komisiono estas financita de la rento de la Fondaĵo Afriko de UEA.

Celo 
Laŭ mesaĝo de Adjévi Adjé je la 2014-06-28, “La laboro de la komisiono estas fakte laboro por disvastigi Esperanton kaj plivigligi la Afrikan Esperantistaron. Tio okazas precipe rete per plifortigo de la ligoj en Afriko per interŝanĝo de spertoj kaj opinioj. La komisionanoj estas helpataj en ties taskoj de helpkomisionanoj, kiuj disponas tiucelan komunik-liston sub la mastrumado de la kunordigantoj. Ĉiuj intervenas en la debatoj kaj el la konkludoj de la diskutitaj temoj, la komisiono faras proponon aŭ konsilas al estraro de UEA pri Esperanto en Afriko.”

Komunikado 
Ekde 2006 la komisiono publikigas bultenon nomatan Esperanto en Afriko.

Afrikaj Kongresoj de Esperanto 
La Komisiono ankaŭ zorgas pri organizado de la Afrikaj Kongresoj de Esperanto (AKE).

Pri la kvina AKE estas pluraj ĉapitroj en la blogo de Mireille Grosjean.

La 6a-AKE devis okazi en Rumonge (Burundo) somere de 2016, sed pro subita malpliboniĝo de la politika situacio en la lando, la Afrika Komisiono decidis fine de 2015 organizi la kongreson en Tanzanio, kaj en januaro 2016 decidis prokrasti ĝin al decembro 2016.

Pri la sepa AKE estas ĉapitro en la blogo de Mireille Grosjean. 

La 8-a AKE iĝis plej internacia, en ĝi ĉiuj membroj de Afrika Komisiono povis kunveni ĉeeste.

Membraro 
Afrika komisiono por la periodo 2022-2025: 

 S-ro Patrick MANIRAKIZA: kunordiganto (Burundo)
 S-ino Ranja Robertine Jeanne d’Arc ZAFINIFOTSY: vic-kunordiganto (Madagaskaro)
 S-ro Koffitche KOUFIONOU: sekretario (Togolando)
 Espoir NGOMA KASATI: vic-sekretario (DR Kongo)
 S-ino Miora RAVELOHARISON: komisionanino (Madagaskaro)
 S-ro John E. MAGESSA: komisionano (Tanzanio)

Afrika komisiono por la periodo 2019-2022:
 Francois Housounou el 
 Gilbert NIYUKURI el 
 Cedrick IRAKOZE el 
 Joel MUHIRE Ndaziboneye el 
 ADJE Adjévi el 
 Opa Moses GBETOGO el 
 Miora RAVELOHARISON el 
 Viktor NTOTO el

Antaŭaj ordigantoj 
En 2017-2019
 kunordiganto: Emile Malanda Nianga
 vickunordiganto: François Hounsounou

Financo 
La ordinaraj spezoj de la Komisiono estas financataj per Fondaĵo Afriko de UEA. En 2021 ĝi faris eksterordinaran elspezon por aĉeti komputilojn por siaj membroj, kio ebliĝis pro speciala mondonaco.

Bibliografio 
Claude Piron, Se comprendre entre Africains - Kompreniĝi inter afrikanoj (Elfrancigita de Vilhel­mo Lutermano). Dulingva eldono. MAS, 2016, 62 p., ISBN 978-2-36960-044-2

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 
 Afero de Espero, bitlibra versio kiu koncize skizas la historion de la Esperanto-movado en Afriko (libere elŝutebla)

Esperanto-movado en Afriko
UEA
Amplifiki

Amplifiki estis Esperanto-rokmuzik-grupo, fondita de Kim J. Henriksen, Bertilo Wennergren kaj Micke Englund en la jaro 1982. Ĝi signis la komencon de la moderna junula Esperanto-muzika kulturo. LF-koop eldonis ilian unuan kasedon en 1986; aliaj membroj de la bando tiam estas Martin Wiese, Aline Boulet kaj Isabelle Rome. Kvankam Amplifiki ne plu ekzistas, kelkaj membroj ankoraŭ estas tre famaj kaj ofte ludas ĉe Esperanto-kongresoj kun novaj grupoj, ekzemple Kim en Esperanto Desperado, kaj Bertilo kaj Martin en Persone.

La nomo estas vortludo (pro enteno de la vorto fiki), kaj tiel komenciĝis tradicio de vortludado en nomoj de la Esperanto-muzikkomunumo.

Indas noti ke precipe la kantoj de la unua albumo "Tute negravas" iĝis tre famaj. Inter ili troviĝas "IS" (himno de la Internacia Seminario) kaj "Sola".

Registritaj dum la Internacia Junulara Festivalo en Kastel’ Sarda ’2014 rememoroj pri Amplifiki fare de Kim J. Henriksen, Bertilo Wennergren, Isabelle Rome, Micke Englund kaj Aline Boulet - Varsovia Vento Elsendoj - La mikrofona renkontiĝo kun Amplifiki.

Diskaro:
 Vinilkosmo-kompil' 2 (1996) - Micke Englund kontribuas al la kompilaĵo per unu kanto.
 Vinilkosmo-kompil' 1 (1995) - Ili kontribuas al la kompilaĵo per unu kanto, nome: Banala travivaĵo de juna knabo.
 Ĉu ne? (1991)
 La puŝĉareto (Micke)
 Promesoj (Juhani)
 Nur vi estas ŝanco mia - Ĵomart Kaj Nataŝa kantas sian kanton, kiu troviĝas en albumo "Vi kuras de vi", kie ĝi nomiĝas "Ni perdas unu alian".
 Lunlumo (Micke)
 Nokturno (Juhani)
 Mi volas ŝin (Micke)
 Vi (Micke kaj Juhani)
 Vagabond' (Micke)
 Direndaj vortoj (Juhani)
 Mi sopiras - Ĵomart Kaj Nataŝa kantas sian kanton, kiu troviĝas en albumo "Vi kuras de vi".
 Paco (Micke)
 kaj milit' (Micke)
 Ĉu ne? (Micke)
 "Vinilkosmo-disketo" (1990) (kun La Rozmariaj Beboj je alia flanko)
 Estas tiel (Aline kaj Isabelle)
 Mi volas ŝin (Micke)
 Festo de Kristnask'  (1990)
 Meznokt' regas
 Blanka jul'
 Ĉe l' rando de l' ŝose'
 Sledveturado
 Sankta nokt'
 Fest' de kristnasko
 Boaco
 Sankta Nikolao
 Venu sankta nokt'
 Stelo de l' dezir'
 Esperanto ne konas landlimojn (1989)
 Nur pro la am' (Micke)
 Estas tiel (Aline kaj Isabelle)
 Nacia fronto (Aline kaj Isabelle)
 Mi ne volas (Micke)
 Mi ne amas vin (Aline kaj Isabelle)
 Dario (Micke kaj Bertilo)
 Nun iras mi for (Aline kaj Micke)
 La arbar' (Aline kaj Isabelle)
 Tute ne gravas (1986)
 Sed tute ne gravas
 Domo en Bonn
 IS
 Aline
 Brava bardo
 Por ĉiam
 Kafo kaj te'
 Guma suito
 Enkonduko
 La nupto
 La marŝo
 Adaĝo
 La nokto
 Finalo
 Somera temp'
 Mi kaj ŝi
 Ruĝo kaj blu'
 Sola - troviĝas ankaŭ sur la kompaktdisko "broKANTAĴOJ" (2000) de Esperanto Desperado (en iom alia versio)

Bita eldono 2018 
En oktobro 2018 Vinilkosmo aperigis bitan eldonon de la unua albumo de Amplifiki, Tute ne gravas kun la sama muziko sed kun nova son-vesto.

Eksteraj ligiloj 
 Varbfilmeto realigita de Kim J. Henriksen
 Amplifiki en Kantarviki

Referencoj 

Esperantaj muzikaj grupoj
Muzikaj grupoj fonditaj en 1982
Alonzo Church

Alonzo CHURCH (14-a de junio 1903 – 11-a de aŭgusto 1995) estis usona matematikisto kiu kontribuis multe al matematika logiko, teorio de rekursio kaj la fundamentaj teorioj de komputiko.

Li naskiĝis la 4-an de junio 1903, en Vaŝingtono, kaj diplomiĝis ĉe la Universitato Princeton kaj doktoriĝis tie en 1927.  Kaj en 1929, li tie fariĝis profesoro de matematiko, kie li restis ĝis 1967, kiam li translokiĝis al Kalifornio.

Li estas plej konata pro disvolvi la lambdokalkulon kaj pro lia referaĵo de 1936 kiu montris la ekziston de nedecideblaj problemoj en la kalkulo.  Tiu rezulto antaŭis la faman laboron de Alan Turing pri la haltproblemo ankaŭ kiu demonstris la ekziston de nesolveblaj problemoj per meĥanika maniero.  Church direktis la doktoran tezon de Turing, en kiu ili montris la ekvivalentecon de la lambdokalkulo kaj la turinga maŝino (uzita en la haltproblema laboro de Turing) kaj sekve montris ke diversaj aliaj meĥanikaj komput-sistemoj havas ekvivalentajn kapablojn.  Tiel rezultiĝis la tezo Church-Turing, kiu estas konata ankaŭ kiel la tezo de Church aŭ la tezo de Turing, ĉar estas disputo pri kiu unue proponis ĝin.

Church estas ankaŭ konata pro la Teoremo Church (1936), kiu demonstras ke ne estas decida procedo por aritmetiko.  Lia laboro etendis tiun de Kurt Gödel.

Church fondis la Ĵurnalon de Simbola Logiko en 1936 kaj daŭris kiel ĝia redaktoro ĝis 1979.  Li verkis la libron Enkonduko al Matematika Logiko en 1956.

Church havis 31 doktorajn studentojn.  Inter ili estis, krom Turing, Stephen Kleene, John Kemeny kaj Raymond Smullyan.

Usonaj komputikistoj
Usonaj matematikistoj
Artemiso

Artemiso aŭ Artemisa ( , Micen-greke  A-te-mi-to) estas en la helena mitologio la virga diino de la ĉaso kaj unu el la 12 ĉefaj grekaj dioj, unu el la plej populara inter la grekoj.

Atributoj 
Ŝia arbo estas la cipreso. Ŝia astro estas la luno. Ŝia favorata urbo estas Efezo.

Ĉasistino 
Oni ofte bildigis ŝin kiel juna virino en cervledaj vestoj, kaj kun arko kaj arĝentaj sagoj en la manoj. Kiel la ĉasistino-diino, ŝia atributoj estis la pafarko, la sago, la ora ĉaro, la ĉashundoj, la ĉasataj cervoj, kaj aliaj ĉasaĵoj: urso, apro, kaj numido.

Akuŝistino 
Alia rolo de Artemiso estas la diino de akuŝo, laŭ la arketipo de la patrino-diino. Virinoj preĝis al Artemiso por helpo pri gravediĝo kaj akuŝo.

Mitoj 
Artemiso kaj Apolono estas ĝemelaj gefiloj de Zeŭso kaj Letoa. Kiel Apolono estis la dio de la suno, do Artemiso estis la diino de la luno. Ŝi komplementis Apolonon.

Artemiso kaj la giganto Oriono pasigis multan tempon kune, kaj Apolono ne ŝatis tion. Tial Apolono petis Artemison pruvi ŝian arkpafadan lertecon. Ŝi devis trafi malproksiman celon, kiu flosis en la maro. Artemiso estis bona arkisto, kaj ŝi trafis la celon. Ĝi estis la kapo de Oriono. Ŝi mortigis sian bonan ĉaskamaradon, kies konstelacio nun estas en la ĉielo.

En multaj mitoj, Artemiso gardas sian virgecon tre ĵaluze, unufoje transforminte viron, kiu vidis ŝin sen vesto, en cervon.

Kulto 
Artemiso estis alpreĝata tra la helena mondo. La centro de ŝia kulto estis en Efezo, kie staris ŝia Templo, unu el la sep mirindaĵoj de la antikva mondo, kiun mencias la Agoj de la Apostoloj. Ĝin prirabis la gotoj en 268 p.K. Oni ne scias precize kiam en la 5a jarcento la kristanaj aŭtoritatoj ordonis ĝian fermon.

Krom Efezo, grava kulto de Artemiso ekzistis en Deloso (kie ŝi estis naskita) kaj en Sparto.

Rilato kun Diana 
La romianoj nomis ŝin latinlingve Diana, kies kulto kunfandis kun la greka kulto de Artemiso.

Notoj

Vidu ankaŭ 

 105 Artemiso
 Templo de Diana
 Programo Artemis

Arkpafistoj en la helena mitologio
Artemiso
Bestaj dioj
Dioj pri akuŝado kaj infanaĝo
Dioj pri ĉasado
Dioj pri naturo
Dioj de la helena mitologio
Idaro de Zeŭso
Lunaj dioj
Olimpaj dioj
Roluloj de la Iliado
Virgaj dioj
Forrabo de Persefono
Diinoj
Antaŭkambrio

La longa tempo de la Tera formiĝo ĝis la apero de unuaj prabestoj, kiu daŭris de antaŭ 4.600 ĝis antaŭ 570 milionoj da jaroj, estas nomata Antaŭkambrio. Dum tiu tempo ne ekzistis formoj de vivo krom eble mikroboj. Ĝi estas komuna nomo por ĉiuj eraoj kaj formacioj antaŭ Kambrio. La antaŭkambria erao dividiĝas je du grandaj partoj:
 Arkeozoiko - la unua erao de Antaŭkambrio, dum kiu apenaŭ ekzistis vivantaj organismoj sur la planedo Tero. Proksimuma aĝo - 4.500 milionoj da jaroj.
 Proterozoiko - la dua erao de Antaŭkambrio. Proksimuma aĝo - 1.100 milionoj da jaroj.

Ĉi tiun epokon sekvis la paleozoika erao, dum kiu evoluis la plimulto de la nun ekzistantaj plantoj kaj bestoj.

 
Geologiaj temposkaloj
Astronomo

Astronomo aŭ astronomiisto estas sciencisto, kies fako estas astronomio. Multaj astronomoj laboras en observatorioj kun teleskopoj kaj kolektas informojn pri steloj, planedoj, galaksioj kaj aliaj objektoj en la kosmo. Astronomo analizas la kolektitajn informojn kaj helpas nin kompreni, kiel la universo kondutas.

Vidu ankaŭ 
 Astronomio
 Listo de astronomoj

 
Profesioj
Astronomia Terminaro

Esperanto-kulturo > Esperanto-vortaro > Astronomia Terminaro

En Marto 2000, grupo de astronomoj-esperantistoj komencis la verkadon de faka terminaro pri astroscienco. La komenca vorttrezoro estis prenita el malgranda komputiltajpita vortlisto kreita de Johano Rapley. Poste, la vorttrezoro kreskis pro la aldono de PIVaj kaj PIV2aj terminoj kaj terminoj kolektitaj el pluraj priastronomiaj libroj, artikoloj kaj ĵurnaloj. 

La terminaro uzas la teknologion de Reta Vortaro kaj provizas la konsultanton per koncizaj difinoj, sinonimoj, nocisistema klasifikado, uzekzemploj kaj nacilingvaj tradukoj al preskaŭ 90 lingvoj. Ĝi nuntempe enhavas pli ol 1800 artikolojn.

Eksteraj ligiloj 
 Astronomia terminaro  de Terminologia Esperanto-Centro
 Astronomia terminaro  de AEK

Vortaroj
Astronomio
Antigvo kaj Barbudo

Antigvo kaj Barbudo () estas insularo kaj ŝtato en la regiono Karibio de Ameriko, sur la insuloj Antigvo, Barbudo kaj Redondo, kiuj apartenas al la Malgrandaj Antiloj en la Kariba Maro. La nacia himno de Antigvo kaj Barbudo estas .

 Landkodo: AG.
 Areo: ĉirkaŭ 
 Ŝtatestro: Brita reĝino, de 1981 oni adoptis la institucion de guberniestro.
 Ĉefurbo: Sankta Johano.
 Loĝantaro: 66 mil.
 Ŝtatlingvo: angla.
 Kredantoj: protestantoj.
 Eksporto: kotono, rumo, fiŝo.
 Historio: membro de la Brita Komunumo de 1981. De 1984 ĉekape de la ŝtato estas Laborpartio de Antigvo.

Ekonomio 

La ŝtato estas parto de orientkaribia valuta unuiĝo kaj kune kun kvin aliaj karibiaj ŝtatoj kaj du pliaj transmaraj teritorioj de Britio kiel oficialan valuton uzas la orientkaribian dolaron.

Politiko 
La politika sistemo estas liberala demokratio kaj konstitucia monarĥio. La Guberniestro ĝenerala (Governor General) estas la reprezentanto en Antigvo kaj Barbudo de la krono de la Unuiĝinta Reĝlando, la ŝtatestro de Antigvo kaj Barbudo.

Ekstera politiko 
Antigvo kaj Barbudo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 oficialaj paĝoj de la ministerio pri turismo de Antigvo kaj Barbudo .
 oficialaj paĝoj de la registaro de Antigvo kaj Barbudo .
 http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ac.html .
 paĝoj de la usona Kongresa Biblioteko pri Antigvo kaj Barbudo.

 
Membroj de la Komunumo de Nacioj
Administraj unuoj fonditaj en 1981
Parokoj de Antigvo kaj Barbudo
Arkta Cirklo

La arkta cirklo estas unu el la du polusaj cirkloj, t.e. la cirklo de latitudo kiu situas proksimume 66,5 gradoj norde de la ekvatoro de la Tero kaj kiu ĉirkaŭiras la nordan malvarmegan terzonon. La Suno neniam subiras en la someraj monatoj super la arkta cirklo kaj neniam leviĝas en la vintraj monatoj.

Pro severa klimato ne multaj homoj vivas pli norde de la cirklo. La plej grandaj urboj de tiu teritorio estas Murmansk, Norilsk, Vorkuta kaj Tromsø

Vidu ankaŭ 
 Antarkta cirklo

Eksteraj ligiloj 

 http://groups.msn.com/965172qg02rbm4ek3a6e7udur5/_whatsnew.msnw  
 https://archive.is/20121209120846/www.bugbog.com/images/maps/arctic_circle_map.jpg 
 http://www.world-maps.co.uk/maps/600-arctic.jpg 
 http://www.mccord-museum.qc.ca/en/keys/webtours/GE_P3_5_EN.html 

Geografia terminologio
66° N
Geografio de Arkto
Akordo

Akordo povas esti:
 Akordo estas harmonia songrupo.
 Akordo estas grupo de nederlandaj kantistoj, kiuj kantas nurvoĉe, sen muzikila akompano.

 Akordo estas oficiala interkonsento, ekzemple inter ŝtatoj.

Vidu ankaŭ 
 Agordo (apartigilo)
Amanda Higley

Amanda HIGLEY [amanda higli] (1974-) naskiĝis en Sakramento, Kalifornio, Usono.  Ŝi ĉeestis la Kolegion Principia, kie instruas la fama esperantisto Duncan Charters, de kiu ŝi lernis Esperanton.

Ŝi eklernis Esperanton en 1996, ĉeestis la
Nord-Amerikan Someran Kursaron de Esperanto dum kelkaj someroj, kaj en 1999 ŝi ekvojaĝis al Eŭropa Esperantujo. Ŝi ĝenerale uzis Pasportan Servon dum sia estado. Ŝi ĉeestis la Internacian Junularan Kongreson (en Veszprém, Hungario), la Mont-Kabanan Renkontiĝon (en Aŭstrio) kaj la TEJO-seminarion (en Strasburgo, Francio).

Ŝia tuta vojaĝado daŭris 16 monatojn tra 16 landoj.  Kiam ŝi revenis, ŝi prelegadis ĉe multaj universitatoj pri siaj spertoj por revigligi la junularan Esperanto-movadon en Usono.

Eksteraj ligiloj 
La Vagemulino 
Aventuroj de plurmonata Pasporta Servo-vojaĝanto 

Usonaj esperantistoj
Akvofalo

Akvofalo estas loko kie akvo de rivero falas malsupren sekvante iomete altan ŝtupon.

Se prezentiĝas pluraj distingeblaj ŝtupoj, formiĝas serio de akvofaloj, nomita kaskado. Katarakto estas grandega akvofalo, tiu termimo estas uzata precipe pri la iamaj ses akvofaloj de Nilo, antaŭ ke ili plejparte malaperis pro baraĵoj.

La plej altaj akvofaloj

Aliaj konataj akvofaloj 
 Igŭacuo
 Niagara Akvofalaro
 Akvofalo de Tekendama
 Plitvicaj lagoj
 Krka-akvofaloj

Vidu ankaŭ 
 Listo de mondaj akvofaloj laŭ landoj

Eksteraj ligiloj 
 (slovene kaj angle) pri Slovenaj akvofaloj
 Artikoloj pri akvofaloj 

Akvofaloj
Anders Celsius

Anders CELSIUS (esperante "Celsio"; naskiĝis la 27-an de novembro 1701 en Upsalo, mortis la 25-an de aprilo 1744 en Upsalo) estis sveda astronomo, matematikisto kaj fizikisto.

Celsius studis en Uppsala, fariĝis profesoro en 1730 kaj fondis en 1741 la unuan svedan observatorion. Li priesploris interalie la konekson inter polusaj lumoj kaj ŝanĝoj de la tera magnetkampo, observis la lunojn de la Saturno kaj determinis la helecon de steloj.

Lia plej fama merito estis la propono el la jaro 1742, mezuri temperaturojn laŭ la diferenco inter la ekbolo kaj la ekdegelo de la akvo. Li formis sian celsian skalon tiamaniere, ke li je 0 gradoj fiksis la ekbolon kaj je 100 gradoj la ekdegelon. Carl von Linné poste inversigis tiun ĉi skalon, difinante la degelopunkton je 0 gradoj kaj la bolopunkton je 100 gradoj.
En tiu formo la skalo estas ankoraŭ uzata, kiel sola normigita alternativo al la kelvina skalo de Lordo Kelvino, kiu uzas la saman relativan unuon, sed havas nulejon ĉe −273,15 °C (la plejeble malalta temperaturo, la absoluta nulpunkto, kie molekula moviĝo ĉesas).

Vidu ankaŭ 
 4169 Celsius

Svedaj fizikistoj
Svedaj astronomoj
Svedaj matematikistoj
Universitato de Upsalo
Temperaturo
Alabamo

Alabamo (angle Alabama) estas subŝtato de Usono.

Historio 

La lastaj jarcentoj antaŭ la alveno de eŭropanoj, en Alabamo loĝis kamplaboristaj popoloj, kiuj jam konis la kupron (do ili ne plu apartenis al la neolitiko sed jam eniris ĥalkolitikon) sed ne la bronzon. La plej grava kultivaĵo por ili estis maizo.

Similaj kulturoj ekzistis en la tuta sudorienta parto de Usono. La komuna fono estas nomata Misisipo-kulturo, el la granda rivero apud kiu ĝi ekestis (poste ĝi disvastiĝis orienten). En Alabamo estas grava arkeologia loko apud Moundville.

Hispanoj alvenis en Alabamon jam en la 16-a jarcento. En 1702 la francoj fondis la unuan urbon, Mobile: Alabamo estis tiam parto de Luiziano. Post la Sepjara Milito Alabamo estis transdonita al Britio (1763). En 1783 la norda parto de Alabama pasis sub la ĵus nakiĝintan Usonon, kaj la suda parto sub Hispanion.

En 1813 la tuta Alabamo pasis al Usono. Ĝi iĝis la 22-a ŝtato de Usono la 14-an de decembro 1819.

Je la 11-a de januaro 1861, Alabamo secesiis de Usono dum la Usona Enlanda Milito kaj Montgomery, Alabamo, fariĝis en 1861 la unua ĉefurbo de la Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko.

Alabamo estis la loko de gravaj manifestacioj por civilaj rajtoj por nigruloj, interalie la aŭtobusa bojkoto de Montgomery (1955) kaj libereca marĉo (1965) al Montgomery de la urbo Selma kie okazis fama malobeo kiam nigrulino rifuzis sidi je la malantaŭo de aŭtobuso kiel la blankuloj postulis ke ili ĉiam sidu.

Etimologio 
La nomo devenas de la popolo Alabama, unu el la indiĝenaj tribaroj parolantaj lingvojn muŝkokian (angle: muskogean). Pli precize, la nomo Alabama devenas de la ĉoktaa, alia lingvo de la sama aro: ĝi estis la nomo per kiu la ĉoktaoj montris la alabamoj.

La unuaj mencioj de la nomo Alabama fare de eŭropdevenaj esploristoj aperis en 1540 sub la formo Alibamo. Komence la nomo celis nur la rivero fluanta apud la tero loĝata de alabamoj, kaj nur poste ĝi iĝis la nomo de la lando.

Geografio 
Granda parto de Alabamo estas ebena. Nur en la nordo estas montetoj; la plej alta pinto (monto Cheaha) atingas 735m.

La plej longa rivero estas la Tenesio (Tennessee), kiu trafluas la nordan parton de la subŝtato. Ĝi estas entute 1049km longa.

La rivero Alabama ekestas per la kunfluo de la riveroj Tallapoosa kaj Coosa, 10 kilometrojn norde de Montgomery, kaj post vojo de 512 kilometroj kunfluas kun la Rivero Tombigbee por krei la riveron Mobile (kies toponimo rilatas al la indiĝena tribo Mabila). Tiu rivero post pluaj 72 kilometroj fluas en la Golfon de Meksiko (ekzakte en ties "golfeton Mobile"). La tuta longo de la sinsekvaj riveroj Coosa, Alabama kaj Mobile atingas 1051km.

La rivero Tombigbee fluas dum la unuaj kilometroj en la najbara subŝtato Misisipio. Ĝi ekestas per kunfluo de la rivero Black Warrior kaj kanalo Tenesio-Tombigbee, kaj post vojo de 320 kilometroj kunfluas kun la Rivero Alabama por krei la riveron Mobile.

La rivero Chattahoochee (690km) nur tuŝas Alabamon laŭ la limo kun Georgio.

Kantonoj 
 Kantono Mobile (Alabamo)

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo
 Retejo pri la turismo en Alabamo

Referencoj