alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Qolşärif mäçete

Qolşärif mäçete - Qazan şähäreneñ baş mäçete, Qazan üzägendä - Kirmänendä urnaşa.

Qazan Kirmänedäge 16. yöz dini qorılmalarınnan berse.

Tatar xalqı qaharmanı - Qolşärif
Qazan xanlığınıñ bäysezlege öçen köräşçe, mäşhür tatar qaharmanı, şağir, däwlät eşleklese, ruxani, säid   Qolşärif xörmätenä şulay atalğan. 1552 yılnıñ 2 oktäberendä, il belän bergä, anıñ ruxi ostazı — Qolşärifneñ dä ğömere kiselä.  Qolşärif üz şäkertläre belän baş Cämiğ mäçete öçen doşmannarğa qarşı suğışıp mäçet basqıçlarında üterelep häläq bulğan. Böyek tatar qaharmanı - Qolşärif istälegenä baş Qazan mäçete atalğan.

Torğızılğan mäçet 
2 tördäge 8 manaralı, üzägendä çatır gömbäz belän tämamlanğan mäçet; elekkege Renaissance häm Ğosmanlı Töreklär arxitekturası stile elementlären qatnaştırıp, Bolğar-Tatar ğädätlärendä qorılğan dip faraz qılına. İske Cämiğ mäçete Söyembikä manarası urnaşqan bulğan. 1552. yılda Qazannı Urıs ğäskärläre yawğanda cimerelä.

1996. yıldan Qazan Kirmäne kompleksında şul isemendäge mäçet yañadan torğızılıp tözelä.

Mäçet küreneşläre
Mzımta

Mzımta (Urısça: Мзымта; Ubıxçadan "qotırğan") ul Könbatış Qawqazda yılğa, Adler, Soçi, Krasnodar Krayı, Räsäydä urnaşqan. Qara Diñgezgä qoyuçı Räsäy yılğalarınıñ iñ zurısı. Ozınlığı 89 km, bassínı: 885 q. km.

Yılğa cäğräfiäse 
Mzımta Olı Qawqazda, 2980 m bieklegendä başlana, annan tar üzän aşa ağa, Kardıvaç häm Keçe Kardıvaç külläre häm berniçä şarlawıq aşa ütä. İñ zur şarlawıq 15 metrle İzumrudní (Zöbärcät) şarlawığı. Mzımta yarlarında buk ağaçı belän käsätänä üsä, borıñğı Ubıx baqçalarında qırğí armut (gruşa), Ästerxan çikläwege, kästänä üsä.

Greçeskoye (Yunan) tarlawığında Mzımta tizlänä töşä, busağalar barlıqqa kilälär. Yılğa Axştır häm Dzıxra tarlawıqları, populár turistik obyéktlar, aşa ütä. Adler yanında Mzımta, balaqlarğa bülenep häm tuğay buylap urap-urap barıp, Qara Diñgezgä qoya. Mzımta diñgezgä küp läm çığara.

Yılğa bassínında mineral çığanaqları oşrílar. Qatnaş tuyınu. Yaz taşuları häm yañğır taşqınnarı.

Urtaça su ağışı 
 Krasnaya Polána: 33,2 k.m/s
 Kepş: 45,6 k.m/s (max 764 k.m/s)

Mzımta sal ağíza torğğan yılğa, rafting populárlıq qazanğan. Krasnopolyanskaya HES susaqlağıçında su ağımı täwlek buyı üzgärä.

Сочи елгалары
Кара диңгез бассейны
Çalım

Çalım, Qazan Xanlığın azat itü suğışı barışında (1552-1556) Urıs basqınnarına qarşı köräş üzäge. Baş kütärgän Mamışbirde keşeläre tarafınnan İdelneñ uñ yarındağı Sundır tawında 1555 yılda tözelä. Qazannan 160 çaqrım östäräk urnaşqan bula. 1556. yılda Urıs ğäskärläre tarafınnan yawlap alına häm cimerelä.

Monı da qara 
 Qazan cirlärendä azatlıq suğışları
 Mişätamaq
 Üternäs

Татарстан тарихы
Суар

Суар, шулай ук Сувар — Болгар илендә иң эре шәһәрләрнең берсе, Суар бәклеге башкаласы. Төп халкы - чуашларның бабалары саналган суарлар кабиләсе.

10нчы гасыр­да ул хәтта Болгар шәһә­ре белән дә ярышып яшәгән. Суарның куәтле шәһәр ныгыт­малары 100 гектар чамасы җир­не биләгән. Кайбер урыннарда бу ныгытмалар икешәр рәтле итеп са­лынган. Алардан хәзер 5 чакрым­га сузылган биек җир үрләре һәм тирән чокырлар гына   сакланып калган.

10нчы йөздә Әл-Бәлхи исемле гарәп галиме болай дип язып калдырган: 

Суар хәрабәләре Татарстан­ның Спас районы Кузнечиха авы­лыннан 4 чакрым еракта Утка елгасы буенда урнашкан. Шәһәр­лекнең бер почмагына сыенып утырган кечкенә генә Татарский Городок исемле авылны җирле халык әле дә Шәмсуар дип атый.

Суар шәһәре, Биләр кебек үк, татар-монголларның яулары вакытында җимертелеп, җир йөзен­нән мәңгегә юкка чыга.

Чыганаклар 
Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.

Тышкы сылтамалар 
 «Сувар» музее. 

Татарстан тарихы
Идел буе Болгары
Юкка чыккан шәһәрләр
Qaşan

Qaşan, Çulmannıñ uñ yağı buyındağı Urta Ğasırlar (12-15. yözlär) Bolğar şähäre. 12-13. yözlärdä Çulmannıñ tübän ağımındağı säyäsi häm iqtisadi-säwdä üzäkläreneñ berse; 14. yözdä Qaşan bäklegeneñ başqalası. 1391. yılda Urıs uşkuynikları (piratları) häm 1399. yılda Mäskäw ğäskäre tarafınnan talana häm cimerelä. Xärabäläre bügenge Layış Rayonı Şuran awılı yäşäsendä (q. Qaşan şähärlekläre).

Татарстан тарихы
Muxşa

Muxşa (Naruçat), urta ğasırlardağı (14-15. yözlär) Altın Urda şähäre. Muxşa olısınıñ üzäge. 1313-1367. yıllarda aqça suqtıru üzäkläreneñ berse. 15. yöz. başlarınnan elekke ähämiäten yuğalta. Xärabäläre (kirpeç öy, munça, Möselman törbäläre qaldıqları) xäzer Muxşa (Moxşa) yılğasınıñ yuğarı ağımında, Penza ölkäseneñ Naruçat awılı yanında saqlana.

Татарстан тарихы
Muxşa olısı

Muxşa olısı (Naruçat bäklege), Altın Urdanıñ 13-15. yözlärdäge administrativ ölkäse (olısı). Bilämä mäydanına Sorı belän Tsn yılğaları aralığındağı cirlär kerä. 1313-1367. yıllarda aqça suqtıru üzäge. Xalqı terlekçelek, igençelek, hönärçelek belän şäğellänä. 1360. yñıllarda olısnı Tağay bäk yawlap ala, ölkäne yarım möstäqillek däräcäsenä kütärä. 1367. yılda Mamay ğäskäre anı üzenä buysındıra. 14. yöz azaqlarına Muxşa olısı köçsezlänä häm 15. yöz başlarında anı Urıs kenäzläre basıp ala. Töp xalqı soñraq Tatar etnosınıñ ber komponentına äwerelä.

Татарстан тарихы
Mamıq xan

Mamıq xan (?-1498/1499), Seber xanzadäse, Qazan xanı (1495-1496). Seber xanı İbaqnıñ enese. Ağası üterelgännän soñ (1495), Tömän töbägennän quılıp, üzenä turılıqlı Tömän olısı suğışçıları häm Nuğay ğäskäre belän Qazanğa kilä, başında qaraçıbäk Qolmöxämmäd torğan aqsöyäklär törkeme yärdämendä xanlıq täxeten yawlap ala (1495). Cirle bäk-türälärneñ iregen qısrıqlawı oşamağaç, Mamıq xannı Qazannan qualar. 1498 yılda bertuğanı Ağalaq belän bergäläp qabat Qazanğa yaw belän kilä, ciñelä. Üzara köräş-bäreleşlär barışında hälâq bula.
Казан ханнары
Daruğa

Daruğa yä  daruxaçı yä daruxa  - tatar häm başqa törki, mongol illärendä türä, tatar xanı xärbi bulmağan wäkile. Mongol süzennän daruğa - ıru başlığı kilep çıqqan.

Daruğa,  Mongol İmperiäsendä, Cüçi Olısında häm Qazan, Seber xanlıqlarında bilgele ber yünäleş töbäge.

16 yöz axırlarında – 18 yöz başlarında Urıs däwlätendä Tatar, Başqort häm başqa Törkilär yäşägän töbäklärgä nisbätle räweştä dä qullanışta bula (Qazan, Zöyä, Ufa öyäzlärendä).

Xanlıq märkäzennän mäğlüm ber yünäleştä urnaşqan bistä häm awıllarnı berläştergän, daruğa başlığına buysınğan töbäk. Qazan Xanlığı 5 taraf-yünäleşkä: Alat, Arça, Gäreç, Cöri, Nuğay daruğalarına bülänä. Nuğay daruğası belän Manğıt bäge, başqaları belän olısbäklär (daruğa bäkläre) idarä itkän. 18. yöz azaqlarına qädär Orenburg gubernası cirläreneñ dä Qazan, Nuğay, Seber, Usa daruğaları bülenüe mäğlüm.

Tarix
Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.

Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olısında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.

Ädäbiät 
 Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
 Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. — М.: Издательство Московского университета, 1973. — С. 30—31.

Татар тарихы
Россия тарихы
Казан ханлыгы
Rinat Dasayev



Link 

 Rinat Dasayev turında mäqälä, RUS

ССРБ футболчылары
ССРБ атказанган спорт осталары
Татар спортчылары
Әгерҗе

Әгерҗе (, , ) — РФнең субъекты булган Татарстан Республикасындагы шәһәр, Әгерҗе районының үзәге. Мөһим тимер юл төене.

Халык саны – 19 739 кеше (2016).

География 
Шәһәр Татарстанның төньяк-көнчыгышында, Удмуртия чигендә, Сарапул калкулыгы итәге янында, бер үк исемле елга ярында, Казаннан 304 километр төньяк-көнчыгыштарак, Ижаудан 36 километр көньяктарак урнашкан.

Тарих 
Шәһәр Казан—Екатеринбург тимер юлы төзелеше уңаеннан барлыкка килгән, аңа Әгерҗе станциясе каршында бистә буларак нигез салынган. 1924 елдан — өяз үзәге булмаган шәһәр, 1926 елда шәһәрләр исемлегеннән чыгарыла. 1921 елдан — ТАССРның Әгерҗе кантоны , 1924 елдан — Әгерҗе районы үзәге (1963—1964 елларда Алабуга районы составында булган). 1928 елдан — шәһәр тибындагы бистә, 1938 елда Әгерҗегә яңадан шәһәр статусы бирелә.

Халык 

Милли состав (2002): татарлар — 52,9%, руслар — 35,4%, арлар — 6,7%, чирмешләр — 1,6%.

Икътисад 

Мөһим тимер юл төене. Тимер юл заводлары, төзелеш материаллары заводы, май-сөт комбинаты, ашлык кабул итү предприятиясе, типография, азык-төлек комбинаты.

Социаль инфраструктура 

4 урта мәктәп, музыка мәктәбе, һөнәри училище. Боз сарае, мәдәни мирас һәм тарих музее, үзәк район хастаханәсе, тимер юл хастаханәсе. 2 мәчет.

Танылган шәхесләр 
 Асаф Габдерахманов — Советлар Берлеге Герое.
 Айрат Фәррахов — Татарстанның сәламәтлек саклау министры (2007-2013), РФ сәламәтлек саклау министры урынбасары (2013-2014), РФ финанс министры урынбасары (2014-...)
 Илдар Халиков — Татарстан Республикасының премьер-министры  (2010-2017)
 Рәгъде Халитов — музыкант, КФУ прфессоры.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 Әгерҗе районының рәсми сайты 
  Әгерҗе «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Әгерҗе районы� торак пунктлары
Баулы

Баулы (, ) — республика карамагындагы шәһәр, Баулы районы үзәге.

Татарстаннын, көньяк-көнчыгыш чигендә Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында (Казаннан 369 километр).
Ык елгасының сул кушылдыгы Баулы суы буенда, Сембер–Уфа тимер юлының Бөгелмә станциясеннән 35 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. 
Баулы аркылы Казан–Ырынбург автомобиль юлы уза.

Халкы – 22 мең кеше.

Тарих 
1658 елда нигез салына. 
1930-63 елларда һәм 1965 елдан Баулы районы үзәге 
1963 елдан Бөгелмә шәһәр Советы карамагында 
1950 елдан – шәһәр тибындагы эшчеләр бистәсе
1996 елның 17 сентябреннән – шәһәр.

XYIII-XIX йөзләрдә яшәүчеләре җир биләүче башкортлар һәм дәүләт крестиәннәре булган. Игенчелек, терлек үрчетү, умартачылык белән шөгыльләнгәннәр.

Сәнәгать 
 Нефть һәм газ сәнәгате («Баулынефть» нефть-газ чыгару идарәсе)
 Кабель җитештерү заводы
 Азык-төлек сәнәгате (сөт, икмәк заводлары) ширкәтләре 
 Төзү материаллары комбинаты
 «Мирас» халык кәсәбәчеләре фабрикасы 
 типография

Мәгариф 
 6 урта мәктәп
 һөнәри лицей (2009 елдан аграр көллият)
 музыка мәктәбе

Мәдәният 
 2 мәдәният йорты 
 Төбәк тарихын өйрәнү музее
 4 китапханә бар: 1 – үзәк, 2 – шәһәр, 2 балалар китапханәсе.

Дин 
 2 мәчет

Сәламәтлек саклау 
 район үзәк хастаханәсе

Шәһәрдә туган танылган шәхесләр 
 Илшат Гафуров (1961), КФУ ректоры (2010).
 Ганс Сәйфуллин (1941-2017), баянчы, җырлар авторы.
 Зиннур Зыякаев (1954), «Баулынефть» нефть-газ чыгару идарәсенең баш инженеры.
 Айрат Хәйруллин (1981), Татарстан Республикасы Дәүләт идарәсенең цифрлы үсеше, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министры (2019).

Сылтамалар 
 Баулы интернет порталы 
 Баулы @ tatcenter.ru

Татарстан район үзәкләре
Татарстан шәһәрләре
Баулы
Баулы районы торак пунктлары
Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы — Урал таулары итәгендә урнашкан калкулык. Идел, Кама һәм Агыйдел елгаларының сул як кушылдыкларын бүлеп тора. Биеклеге 418 метрга җитә. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында нефть чыганаклары бар.

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында башкортларның тарихи боронго җәйләү урыннары урнашкан.

Шәһәрләр 
Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында урнашкан шәһәрләр:
 Әлмәт
 Бөгелмә
 Азнакай
 Лениногорски

Географиясе  
Агыйдел, Чулман һәм Идел елгаларының сул кушылдыкларында 480 м биеклегендәге суаергыч барлыкка китерә. 
Агыйдел елгасының югары агымыннан Ашказарның түбәненә кадәр сузылган. Чулман елгасыннан Урал тауларына (Күмертау шәһәре ягына) карый 400 км арауыкта ята. 
Битләүләре тигезлекләргә текә килеп теше. Нәк артык бастион кебек. Биеклекләре диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән Бөгелмә янында 370 м озынлыктан Бәләбәй каласы янында 420 м га җитеп тора. 
Дим елгасы Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгын урталай бүлеп үтә. Димнең уң як ярыннан калкулыкның Стәрлебаш-Федоровка өлеше ята. Биредә уртача биеклек 300-400 м арасында тирбәлә. 
Көнъяк-көнчыгыш юнәлештә, Урал тауларына карый биеклек арта бара. Миякә һәм Стәрлебаш районнары чигендә яткан Смородиновка авылы янында 461 м га пешкән урын бар. Стәрлебаш авылы янында биеклек 480 м га җитә.

Биләмәнең чирек өлешен урманнар алып тора (имән, юкә, каен). Урманнар күбесенчә өч яруслы. Беренче ярусны имән белән юкә били. Икенче яруста чикләвек куагы, яшь имәннәр һәм өченчесе — үләннәр.

Гади урман үләннәре янында дала үләннәреннән җир чикләвеге дә очрый. Урыны белән җәенке яфраклы агачлар белән ылыслы агачлар кушылган урманнар бар. 
Кылган далалар һәм чия, терн, сары акация, ногыт борчагы куаклары үскән ташлы далалар бар. Калкулыкта ландшафт өчен пәрәвез белән түшәлгән вертикаль бүлемләү (аерылу) хас. Сыртлары сөзәк битләүләрдә ялангачрак.

Бүгенге көндә урман-дала һәм дала өлеше кеше эшмәкәрлегеннән нык үзгәргән. Сөреп авыл хуҗалыгы җирләренә әйләндерелгән. Рельеф елгалар тарафыннан ашалып, эрозиягә дучар ителгән (ерлалар 100 — 150 м га кадәр иңгән).

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы биләмәләрендә: Туймазы, Шкапов, Ромашкин, Усень-Ивановск карамай яткылыклары бар.

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында Башкортстанның Бакалы,Чакмагыш, Шаран, Туймазы, Бүздәк, Благовар, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй, Ярмәкәй, Бишбүләк районнары урнашкан.

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгыннан Зәй, Ык, Оло Ык, Кандырлы, Дымка, Сок, Стәрле Стивензә елгалары башлана. Калку биләмәсеннән Дим елгасы үтә.

Галерея 

Башкортстан географиясе
Татарстан географиясе
Норлат

Норлат (, ) — Татарстанның көньягында урнашкан, республика буйсынуындагы (1997) шәһәр, Нурлат районы үзәге (1930).

Халык саны — 32 600 кеше (2010).

География 
Шәһәр Кондырча елгасында Казаннан 224 км ераклыкта урнашкан. Сембер — Уфа тимер юлы өстендәге станция. Мәйдан — 15,2 км².

Тарих 
1909 елда нигез салына. 1938 елдан эшчеләр поселогы. 1961 елдан шәһәр.

Халык 

Төп милләтләр: 
 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 40,7%, руслар — 37,5 %, чуашлар — 19,9 %
 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 58,8%, руслар — 20,7%, чуашлар — 19,0%.

Икътисад 
Нефть чыгару сәнәгате («Нурлатнефть»), ремонт-механика заводы, төзелеш материаллары комбинаты, азык-төлек сәнәгате тармаклары бар. Урман хуҗалыгы.

Мәгариф 
 Норлат аграр техникумы
 6 урта мәктәп һәм 1 башлангыч мәктәп, М.Е. Сергеев исемендәге гимназия 
 «Доверие» психолог-логопед ярдәме үзәге, сәламәтлекләре чикле балалар өчен мәктәп-интернат
 Балалар иҗаты үзәге, сәнгать мәктәбе, Г. Хөсәенов ис. спорт мәктәбе, алкалы хоккей буенча спорт мәктәбе

Мәдәният 
 Кама аръягы һәм Нурлат шәһәре тарихы төбәк музее
 Габдулла Кариев һәйкәле

Шәхесләр 
 Дамир Ишкинеев (1967), Норлат муниципаль районы башлыгы, техник фәннәр кандидаты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Шәһәр сайты

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Норлат
Зәй шәһәре

Зәй (, ) — Татарстан шәһәре, Зәй районының үзәге.

Халык саны – 42 065 кеше (2008).

Шәһәр Зәй елгасында Казаннан 287 км ераклыкта урнашкан.

Тарихи белешмә 

Зәй шәһәре - Кама аръягы калаларының иң яшьләреннән берсе. Аның биографиясе әлеге төбәктәге шәһәрләрнекеннән берни белән дә аерылмый. Республика картасында ул шәһәр булып күптән түгел генә барлыкка килде. РСФСР Югары Советының 1978 елның апрель боерыгы белән Зәй районының үзәге булган Яңа Зәй эшчеләр поселогы республика буйсынуындагы Зәй шәһәренә үзгәртелде. Яңа туган шәһәр үз эченә Зәй һәм Мирный, Кармалка поселокларын, Воздвиженка, Бөгелде авылларын алды.

Күп кенә борынгы язмаларга караганда 1652 -1656 елларда Рус дәүләте, Казан ханлыгын яулап алганнан соң, Кама аръягы җирләрендә чик буе ныгытмалары төзүгә керешә, шуларның берсе - Зәй крепосте. Бер үк вакытта бу якларга Рус дәүләтеннән игенчеләрне күчереп утырту башлана, шулай ук чик буен саклау өчен патшага тугрылыклы булган кораллы сугышчылар да җибәрелә. Мондагы уңдырышлы җирләрне патша үзенең морзаларына һәм тугрылыклы хезмәткәрләренә бүлеп бирә һәм Россиянең үзәгеннән, башка төбәкләреннән крепостной крестьяннарны күчереп утыртуга рөхсәт бирелә. Зәйгә күчеп килүчеләрнең күбесе казаклар булып исәпләнә, шунлыктан алар күп кенә чикләүләрдән азат ителә.

Патша хөкүмәте 1655 елда әсирлеккә төшкән Полоцк һәм Смоленск полякларын Зәй ягына күчерә. 1676 елдан башлап шактый гына халык урнашкан бу урын Зәй шәһәрчеге исемен ала.

1773 елдагы Емельян Пугачев җитәкчелегендәге крестьяннар сугышын шәһәрчектәге казаклар һәм крестьяннар зур өметләр белән көтеп алалар һәм, Нагайбәк Әсәнов отрядына кушылып, үзләре изүчеләргә каршы күтәреләләр. Аларга Аксар, Никольское, Мәлем, Сәвәләй, Кабан - Бастырык авылларыннан да крестьяннар кушыла.

Икътисад 
 Зәй ДРЭСы
 Зәй шикәр заводы
 Зәй тимер юл станциясе
 Аккурайд Уилз Руссиа (элекке Зәй автоагрегат заводы)
 ТЕХНО заводы
 Зәй урман хуҗалыгы
 Зәй металл конструкцияләр заводы
 Зәй крекеры

Мәгариф 
Зәй шәһәре мәгариф челтәре 8 мәктәп, татар һимназиясе, политехника көллияте, 4 балалар - яшүсмерләр спорт мәктәбе, балалар иҗат йорты, сәнгать, музыка мәктәпләреннән гыйбарәт.
 Зәй кичке машина төзелеше техникумы (2008 елда политехника көллияте итеп үзгәртеп корылган)

Мәдәният

Музейлар 
 Туган як тарихы музее
 Таҗетдин Ялчыгол музее

Дин 
Ислам
 Нур (Таҗетдин Ялчыгол исемендәге мәчет)
 Билал мәчете
Православие
 Хач торгызу чиркәве

Халык

Шәхесләр 
 Айдар Сөләйманов (1988), җырчы, ТР атказанган артисты (2015), Муса Җәлил премиясе (2019).

Фотогалерея

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Шәһәр турында

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Чулман

Чулман, шулай ук Кама елгасы (, , , ) — Идел елгасының сулъяк кушылдыгы, Татарстан республикасының (Иделдән кала) икенче зур елгасы.

Озынлыгы 1805 км, бассейн мәйданы 507 000 км², су чыгымы күләме 3800м3/с.

Кушылдыклар 
 Вишера
 Муллы
 Чусовая
 Агыйдел
 Иж
 Ык
 Туйма
 Чишмә
 Зәй
 Нократ
 Мишә

Сусаклагычлар 
 Кама сусаклагычы
 Воткинск сусаклагычы
 Түбән Кама сусаклагычы
 Куйбышев сусаклагычы

Шәһәрләр 
 Афанасьево
 Рудничный
 Гайнә
 Саликам
 Усолье
 Березники
 Орёл
 Чёрмоз
 Добрянка
 Полазна
 Пермь
 Краснокам
 Новоильинский
 Нытва
 Оханск
 Оса
 Чайковски
 Сарапул
 Камбарка
 Никул
 Каракүл
 Агидел 
 Минзәлә 
 Менделеевск 
 Яр Чаллы 
 Алабуга 
 Түбән Кама
 Чистай

Башкортстан елгалары
Киров өлкәсе елгалары
Пермь крае елгалары
Татарстан елгалары
Удмуртия елгалары
Түбән Новгород

Түбән Новгород яки Түбәншәһәр (, сөйләү телендә —  Нижний, , , ) — халык саны буенча Россиянең бишенче шәһәре, Түбән Новгород өлкәсе һәм Идел буе федераль округы үзәге. Идел елгасы буенда урнашкан.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».

Халык саны — 1 250 615 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 1 253 324 кеше.

Бу шәһәрдә "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы), Горький ГЭСы барлыгы мәгълүм. Ә соңгы елларда Түбән Новгород Идел буе федераль округы үзәге буларак таныш.

География 
Шәhәр Көнчыгыш Европа тигезлегендә, Уканың Иделгә кушылу урынында, Мәскәүдән 400 километр көнчыгыштарак урнашкан. Ука елгасы шәһәрне ике өлешкә — «таулы» сул ягына һәм тигез уң ягына бүлә. Шәһәрдә шулай ук тагын 12(Боровка, Старка, Левинка, Ржавка, һ. б.)  кече елга ага.

Тарих
Шәһәргә 1221 елда владимир кенәзе Юрий Всеволодович белән нигез салына.

1500-1518 елларда таш кремле сафка кертелде. Кремль бер вакытта да яуланмады. Аның диварлары янында 1612 елда Кузьма Минин Пожарский кнәзе белән Мәскәүне поляк гаскәрләрдән коткару өчөн акчаны җыйган.

1817 елда Макаричев ярминкәсе Түбән Новгородка күчеп кала Россиянен эре сәүдә үзәге статусын яулый.

1896 шәһәрдә Россия сәнгать күргәзмәсе үтте.

1930-елларда шәһәрдә күп машиналар төзү заводлары сафка индерелә. Шул исәптән эресе - "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы).

1941-1945 елларда армия һәм флот сн хәрби техника җитештерү сәбәпле кала немец бомбардировкалар дучар булды.

1985 елның 20 ноябрендә шәһәрдә метроплитен сафка кертелде.

Мәгариф 
 Н. И. Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты
 Идел дәүләт су-транспорт университеты
 Козьма Минин исемендәге Түбән Новгород дәүләт педагогия университеты
 Р. Е. Алексеев исемендәге Түбән Новгород дәүләт техник университеты

Сәгать поясы 

Түбән Новгород халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

Климат 
Шәһәр климаты — уртача-континенталь.

 Уртача еллык температура — 4,8 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 76%

Эчке бүленеш 

Түбән Новгород 8 районына бүленә:

 █ Автозавод районы
 █ Канавино районы
 █ Ленин районы
 █ Мәскәү районы
 █ Түбән Новгород районы
 █ Ока буе районы
 █ Совет районы
 █ Сормово районы

Халык

Милли состав

Түбән Новгород агломерациясе 
Түбән Новгород агломерациясе —  халык саны буенча Россиянең бишенче агломерация. Халык саны — 2 млн кешедән артык (Идел буе федераль округы халкының ~7% өлеше, Түбән Новгород өлкәсе халкының ~63% өлеше). Агломерация составына Түбән Новгород, Дзержинск, Бор, Кстово шәһәрләре, Балахна, Богородск, Городец, Кстово, Павлово районнары керә.

Танылган шәхесләр 
 Алексей Жеханов (1884-1924), СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (1922).

Моны да карагыз 
 Түбән Новгород метрополитены
 «Түбән Новгород татарлары» журналы

Галерея

Күренеш

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
  Яндекс.Панорамаларда

Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Түбән Новгород өлкәсе
Россия субъектлары башкалалары
Хезмәт даны шәһәрләре
Ак барс

Ак барс — түбәндәге феноменнарны тасвирлау өчен кулланыла ала:
 Ирбис ( яки ) — Барыслар ыругыннан хайван.

Һеральдикада  
 ның иң эре торак пункты булган  шәһәре символы, шәһәр байрагында һәм гербында күрсәтелгән.
 ның башкаласы  символы, шәһәр гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
 ндә:
ның:
  Шушенский районы (ru) символы, гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
  Ермаково районы (ru)  символы, гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
  Татарстан символы, аның гербында күрсәтелгән.
 нә керүче ндагы  Сургут районының (ru)  Барсово (ru) шәһәр тибындагы бистәсе символы, гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
  Хакасия җөмһүрияте гербында күрсәтелгән.
 ның икенче эре торак пункты булган  шәһәре символы.

Оешмаларда
  Ак Барс Аэро —  төбәк һава ширкәте, нда урнашкан бердән-бер пассажирлар авиайөртүчесе.
  Ак Барс (банк) —  банкы, баш-фатиры нда урнашкан иң эре банкы.
  Ак Барс су асты көймәсе (ru) — нең атом-төш энергиясендә эшләүче су асты көймәсе.
  Ак Барс хоккей клубы —  шәһәренең хоккей спорт оешмасы.
 Ак Барс Холдинг — нда урнашкан җитештерү ширкәтләр керүче холдинг оешма.

Искәрмәләр
Татарстан нефте

Татарстан җиренең иң зур байлыгы — нефть. Республикада чыгарыла торган нефтьнең күләме 800 млн. тоннага җитә. Татарстан Республикасында нефтьнең запасы 1 млрд тоннадан артык. Нефть белән беррәттән бер тонна нефтька якынча 40 м3 газ да табыла.

Нефтьне "Татнефть" ААҖ организацияләре чыгара. Нефть күбесенчә Татарстанның көньяк-көнчыгыш районнарында табыла.

Халыкара нефть базарында Татарстан нефте Urals исеме белән сатыла.

Нефть
Татарстан икътисады
Татнефть

«Татнефть» (тулы исем — В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыяте) — нефть җитештерү компаниясе. Русияда табылган нефть күләме буенча алтынчы урында тора. Үзәге Татарстанның Әлмәт шәһәрендә урнашкан.

Генераль директор — Наил Мәганов, директорлар шурасы рәисе — Рөстәм Миңнеханов.

Тарихи мәгълүмат
1943 белән 1950 еллар арасында Татарстанның көньяк-көнчыгыш өлешендә бай нефть ятмалары табыла. Табылган запаслар күләме СССРда иң зур булып чыккан. Дәүләт күмер-водород чималына кытлык кичергән, шуңа күрә җитәкчелек Татарстанның нефть байлыгына зур игътибар белән караган.

Иң авыр мәсәлә — ятмаларны эшче куллар белән тәэмин итү. Корылган дәүләт планнары буенча 90–100 мең кеше җәлеп ителергә тиеш булган. Башта ятмалар вахта ысулы белән хезмәтләндереләчәк дип уйланылган, ләкин бу чынга ашмаган, чөнки моңа юллар юклык комачау иткән. Эшче һәм хезмәткәрләрне читтән кертү һәм урында әзерләү башланды. 
     
1952 елда «Татнефть» составында «Баулынефть», «Бөгелмәнефть», «Татбурнефть» тресты, «Татнефтепромстрой» төзү-монтажлау тресты, проектлау идарәсе «Татнефтепроект» һәм Алабуга тикшеренү боралау идарәсе. Эшчеләр һәм хезмәткәрләр саны 2 меңгә җиткән.

Татнефтьнең массакүләм мәгълүмат чаралары 
 «Нефтяные вести» газетасы
 «Хәзинә» газетасы
 «Нефть и жизнь» журналы
 «Время Татнефти» телестудиясе
 «Татнефть» компанияләр төркеменең 14 күп тиражлы газетасы
 «Нефтяная газета» электрон басмасы

Шулай ук карагыз 

 Татарстан нефте
 Ренат Мөслимов, баш геолог.

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Татарстан сәнәгате
Русиянең нефть ширкәтләре
Татарстан ширкәтләре
Татнефть
Orenburg

Irınbur yäki Orenburg ( 1938–1957 yıllarda ''Çkalov ) – Räsäy şähäre, Orenburg ölkäseneň üzäge. Ural yılğasında tora.

Xalıq sanı – 526 430 keşe (2008).

Ырынбур
Менделеевск

Менделеевск (шулай ук Менделеев шәһәре, , ) — Татарстан шәһәре, Менделеевск районы үзәге.

Халык саны — 23 161 кеше (2010).

География 
Кама буенда, Тойма елгасы (Кама кушылдыгы) буенда, Тын Таулар пристаненнан (Камада) 4 км, Мәжгә тимер юлы станциясеннән көньяккарак 70 км, Тихоново тимер юлы станциясеннән көнчыгышка таба 7 км, Казаннан көнчыгышка таба 238 км ераклыкта урнашкан. Чаллы — Әгерҗе тимер юлы, Алабуга — Мәжгә — Ижау автомобиль юлы, Кама елгасында «Тын Таулар» пристане.

Тарих 
1868 елда сәүдәгәр П.К. Ушков шәһәргә нигез салган. 1928 елдан — Бондюг эшчеләр поселогы. 1967 елда Д.И. Менделеев (элек җирле химия заводында эшләгән) хөрмәтенә исеме үзгәртелгән.

Шәһәр статусы 1967 елда бирелгән.

Шәһәрдә туган танылган кешеләр 
 Ибраһим Галиев (1896-1938, Казан), Татбригада хәрби комиссары.
 Василий Белоусов (1919-1981), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.

Халык

Милли состав

Мәгариф 
Менделеевск шәһәрендә һөнәри-техник укуханә (филиал), 5 урта мәктәп, гимназия, кичке (сменалы) мәктәп, сәламәтлеге чикле балалар өчен мәктәп, мәктәптән тыш эш үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, «Батыр» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, «Айсберг» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (2017).

Мәдәният 
 Туган якны өйрәнү музее

Моны да карагыз 
Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл (Менделеевск)

Искәрмәләр 

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Канберра

Канберра (ингл.Canberra) – Австралия Берлегенең башкаласы. Халык саны 334 меңне уза. Кыйтганың эчендә урнашкан иң зур шәһәр.

Австралия шәһәрләре
XIV гасыр



Мөһим вакыйгалар 
 1302 — Византия белән Госманлы дәүләте арасындагы Бафеус сугышы.
 1306 — Роберт Брюс Шотландия патшасы буларак игълан ителә. 
 1315 — 1317 — Төньяк Европада миллионлаган кешенең гомерен өзгән бөек ачлык.
 1324 — Марко Полоның үлеме.
 1325 — Ацтек империясенең башкаласы Теночтитланга нигез салына.
 1336 — Харихара Виджаянагар дәүләтенә нигез сала.
 1337 — 1453 — Йөз еллык сугыш.
 1347 — 1351 — Бөек ваба эпидемиясе Европа халкының өчтән берен алып китә.
 1359 — Молдавия кенәзлегенең нигезләнүе.
 1368 — Юань династиясе идарәсенең тәмамлануы һәм Мин династиясенең башы. 
 1389 — Косово кырында сугыш.
 1393 — Әмир Тимер көнбатыш Фарсыны һәм Багдадның яулап ала. 
 1399 — Ворскла елгасындагы сугыш. Алтын Урда гаскәрләренең берләшкән поляк, немец һәм кенәз Витовт ягында сугышучы татарларны тармар итүе.

Төгәл датасы булмаган вакыйгалар:
 XIV гасыр — Швецияның Финляндияны яулап алуы тәмамлау.
 XIV гасыр — Тверь, Мәскәү, Литва кенәзлекләре бәйсез Новгород җөмһүриятен басып алырга тырышканнар.
XVI гасыр

XVI (уналтынчы) гасыр — 1501 елдан 1600 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

Вакыйгалар 
 Итальян сугышлары (1494—1559).
 Мона Лиза языла (1503—1506)

Туулар 
 1530 — Явыз Иван, рус патшасы.
XVII гасыр

XVII (унҗиденче) гасыр — 1601 елдан 1700 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

Вакыйгалар 
 1618−48 — Утызъеллык сугыш.
XVIII гасыр

XVIII (унсигезенче) гасыр — 1701 елдан 1800 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

Вакыйгалар 
 1700 — 1721 — Төньяк сугыш.
 1703 — Санкт-Петербургга нигез салына.
XIX гасыр

XIX гасыр — 1801 елда башланган һәм 1900 елда тәмамланган гасыр. 

Төп тешенчәләр:
 протекционизм
 индустриализация
 урбанизация
 колониализм үсеше

Тарихи вакыйгалар 
 Наполеон сугышлары
 Латин Америка илләрендә бәйсезлек өчен сугыш.

XIX гасыр
XX гасыр

XX гасыр — 2 меңъеллыкның соңгы гасыры.

Төп вакыйгалар һәм төшенчәләр:
 Беренче дөнья сугышы
 Идел-Урал
 СССР барлыкка килүе һәм бетерелүе
 Икенче дөнья сугышы
 БМО барлыкка килүе
 Салкын сугыш
 Европа Берлеге
XXI гасыр

XXI (21нче) гасыр — хәзерге гасыр. 2001 елның 1 гыйнварында башланды, 2100 елның 31 декабрендә тәмамланачак.

XXI гасыр
Австралия әләме

Австралия Берлеге әләме (ингл. Flag of Australia) — Австралиянең дәүләт символы. Әләм 1901 елда кабул ителде.

Моны да карагыз 
 Австралия милли гимны

Искәрмәләр 

Австралия дәүләт символикасы
Илләр буенча байраклар
Сидней

Си́дней () — Австралиянең иң зур шәһәре. Халык саны якынча 4,28 миллион кеше. Сидней — Яңа Көньяк Велс штаты башкаласы. Шәһәр 1788 елда Артур Филлип тарафыннан нигезләнде.

Мәшһүр кешеләр 
 Дженнифер Роу
 Хью Джекман

Кардәш шәһәрләр 
  Флоренция (), Италия
  Сан-Франциско, Калифорния, АКШ

Австралия шәһәрләре
Австралия кыйтгасы

Австралия кыйтгасы (Австралия континенты,  — «көньяк») — көньяк һәм көнчыгыш ярымшарларында урнашкан кыйтга. Кыйтганың бөтен җирендә Австралия дәүләте урнаша. Кыйтга Австралия һәм Океанлык дөнья кисәгенә керә.

Иң көнчыгыш нокта — Байрон борыны (), көнбатыш — Стип-Пойнт борыны (), төньяк — Йорк борыны (), көньяк — Саут-Пойнт борыны () (Тасмания утравын кыйтга өлеше дип санасак, алайса Саут-Ист-Кейп борыны ).

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Австралия географиясе
Кыйтгалар

ckb:ئۆقیانوسیا
Виктор Балакин

Ви́ктор Бала́кин Васи́лий улы – Ижау шәһәре башлыгы.

Биография 
1947 елның 26 апрелендә Камбарка районының Балаки авылында туа.

1970 елда Ижау механик институтын тәмамлый. Шул ук елда "Ижмаш" арматурно-сварочный цехның мастер ярдәмчесе булып эшли башлый.
Олы мастер, участок нәчәлниге, заводның профсоюз комитеты председателеның урынбасары булып эшли.

1991 елда Шәһәр халык депутатлары советының председателе булып сайлана.

1994 елда Ижау шәһәре башлыгының урынбасары булып куела.

2001-2005 елларда халык сайлау буенча Ижау башлыгы булып сайлана.
 
Өйләнгән, ике улы бар.

Шәхесләр:Ижау
Владимир Сушков

Влади́мир Сушко́в Фё́дор улы – Саранск шәһәренең башлыгы.

Биография

1960 елның 27 май көнендә Краснослободск районының Рус Маскино авылында туа.

Мордовия дәүләт университетының тезү (1982 елда) һәм экономика (1998 елда) факультетларын, Түбән Новгород иҗтимаги сәяси институтын (1992 елда) тәмамлый.

1982 елдан – "Мордовколхозстрой" тезү комбинатында мастер, олы геодезист;

1983 елдан – инструктор;

1985 елдан – Саранск Пролетариаты РК ВЛКСМ-ның беренче секретаре;

1987 елдан – Мордовия комсомол обком отделын җитәкли;

1990 елдан – МССР Министр Советының баш специалисты;

1992 елдан – Мордовия республикасының имущество фондының эшләрен җитәкли;

1995 елдан – хуҗалык управление башлыгы,

2000 елдан – башлык урынбасары – Мордовия республикасының администрация башлыгының хуҗалык управление җитәкчесе;

2001 елдан – Мордовия республикасы хөкүмәт рәисенең урынбасары.

2003 елдан – Саранск шәһәренең башлыгы;

2006 елдан – Саранск шәһәр районының җитәкчесе.

2012 елдан – Мордовия республикасы хөкүмәте рәисе.

Мордовиядә туганнар
Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Мордва телләре

Мордва телләре - фин-угыр телләре төркеменә керүче телләр. Мордва теле эрзә һәм мукшы телләреннән тора. Россиядә алар Мордовия, Чуаш, Башкортостан һәм Татарстан республикаларында, аннан тыш Түбән Новгород, Ырынбург, Пенза, Рязань, Самара, Сарытау, Тамбов һәм Сембер өлкәләрендә таралган.

Рус теле белән бер рәттән, мукшы һәм эрзә Мордовия республикасында дәүләт телләре дип санала.

Фин-угыр телләре
Мордва телләре
Мордовия
Мордовия

Мордовия Республикасы (мокш., эрз. Мордовия Республикась; ) — Россия Федерациясе субъекты. Идел буе федераль бүлгесенә керә.

җɵмһүрият башкаласы — Саранск шәһәре.

Җәгъpафия

Чиктәшлек 

Мордовия Көнчыгыш Яypyпa тигезлегенең көнчыгышта урнаша; республиканың көнбатыш өлеше Ока-Дон тигезлегендә урнаша, үзәк һәм көнчыгыш өлешләре — Идел буе калкулыгында урнаша.

Мордовия Республикасы — Мәскәүгә иң якын Россия республикасы.

Климат 
Климат — уртача континенталь, гыйнварның уртача температурасы — -11 °С, июльнең уртача температурасы — +19 °С.

Гидрография 
Гидрографик ягыннан Мордовия ике өлешкә бүленә: көнбатыш өлеше — Мокша бассейны (республика террриториянең 53 % өлеше), көнчыгыш өлеше — Сыры бассейны (47 % өлеше). Төп елгалар — Мокша, Сыры, Сивинь, Исса, Вад, Парца, Алатырь, Инсар, Пьяна.

Тарих 

1928 елның 16 июлендә — Мордва бүᴫгеы оештырыла;

1930 елның 10 гыйнварында — Мордва автономияле өлкәсе;

1934 елның 20 декабрендә — Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы;

1991 елдан — Мордва Совет Социалистик Республикасы;

1993 елдан — Мордовия Республикасы.

Бүләкләр 
 Ленин ypдиʜы (11 декәбеp 1965)
 Ленин ypдиʜы (10 июль 1985)
 Үктәбеp Револүциясе ypдиʜы (1980)
 Халыклар дуслыгы ypдиʜы (29 дᴎкәбеp 1972)

Халык

Милли cастaф

Торак пунктлар 

Мордовиянең эре торак пунктлары
<noinclude>

Административ бүленеше 
Моны да карагыз: Мордовиянең административ-территориаль бүленеше

Муниципаль районнар

Республика буйсынудагы шәһәрләр 
 Саранск
 Рузай
 Ковылᴋᴎнa

Икътисад

Файдалы казылмалар 
Фосфоритлар, янучан , тимер рудасы, известьташ (Атемар чыганагы), цемент чималы (Чамзинка районы).

Сәнәгать 
  РП «Лисма» — яктырту техниканы җитештерү;
 Рузай химик машиналар төзү ɜавуᴛы — тимер юл вагоннарны җитештерү;
һ.б.

Транспорт 
 Транссебер магистраленең «тарихи» юнәлеше, Рузай эре локомотивлар һәм вагоннар депосы, Саранск вагоннар депосы, Красный Узел вагоннар депосы.
 Ике  ᴎᴫᴎкᴛepификацияләнгән Красный Узел — Саранск — Рузай — Πинзə тимер юлы.
 Бер  Красный Узел — Канаш, Красный Узел — Арзамас һәм Кустарөвка — Вернадовка тимер юллары.
 Саранск аэропорты
 М5 «Урал» юлның өлеше.

Моны да карагыз 

 Мордва автономияле өлкәсе
 Мордва АССР

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе республикалары
Мукшы теле

Мукшы теле (, ) – мордва теленең бер юнәлеше. Мукшы теле фин-угыр телләре гаиләсенә керә. Рус һәм эрзә телләре белән официаль Мордовия республикасында дәүләт теле булып санала.

Мукшы телен мордва халкының туган тел дип өчтән бере саный.

Мукшы теле Мордовия республикасының көнбатыш ягында кулланыла.

Гомумән, мукшы телендә Мордовия Республикасында; Пенза өлкәсендә, Самар өлкәсендә, Сарытау өлкәсендә, Түбән Новгород өлкәсендә, Ырымбур өлкәсендә, Рязань өлкәсендә, Тамбов өлкәсе өлкәсендә; Татарстанда, Башкортстанда, шулай уҡ Себердә һәм Ерак Көнчыгышта сөйләшәләр. Россиядән читтә,  Әрмәнстанда һәм Америка Кушма Штатларында мукшы диаспоралары бар.

Мукшы-татарча кечкенә әйтемлек 
 И́на – Әйе
 Э́ле – Әйе
 Пара – Ярар
 Аш – Юк
 Шумбра́т! – Исәнме!
 Шумбра́тада! – Исәнмесез!
 Сюк(пря)! – Сәлам! ("иелү"), Рәхим итегез!
 Ульхть шумбра́! – Исән бул!
 У́леда шумбра́т! – Исән булыгыз!
 Ко́да те́фне? – Хәлләрең ничек?
 Ко́да э́рят? – Яшәүең ничек?
 Лац! Це́бярьста! – Ярыйсы! Шәп!
 Ня́емозонк! – Сау булыгыз!
 Ва́ндыс! – Иртәгәгә кадәр!
 Шумбра́ста па́чкодемс! – Хәерле юл!
 Па́ра а́зан – Рәхмәт
  – ле́здоманкса! – ярдәм өчен!
  – се́мбонкса! – барысы өчен!
 Прости́ндамак! – Гафу ит!
 Прости́ндамасть! – Гафу итегез!
 Тят кя́жиякшне! – Ачуланмагыз!
 Ужя́ль! – Кызганыч!
 Ко́да тонь ле́мце? – Синең исемең ничек?
 Монь ле́мозе.. – Минем исемем..
 Мъзя́ра тейть ки́зода? – Сиңа ничә яшь?
 Мъзя́ра тейнза ки́зода? – Аңа ничә яшь?
 Те́йне ... ки́зот. – Миңа ... яшь.
 Те́йнза ... ки́зот. – Аңа ... яшь.
 Мярьк сува́мс? – Керергә мөмкин ме?
 Мярьк о́замс? – Утырырга мөмкин ме?
 О́зак. – Утыр.
 О́зада. – Утырыгыз.
 Учт аф ла́мос. – Бераз көтеп торыгыз.
 Мярьк та́ргамс? – Тәмәкене кабызырга мөмкин ме?
 Та́ргак. – Тарт.
 Та́ргада. – Тартыгыз.
 Аф, э́няльдян, тят та́рга. – Юк, зинһар өчен, тартма.
 Ко́рхтак аф ламода сяда кайгиста (сяда валомне). – Бераз кычкырыбрак (әкренрәк) әйтегез.
 Аст ни́нге весть. – Тагын бер кабатла.
 Га́йфтек те́йне. – Шалтырат миңа.
 Га́йфтеда те́йне. – Шалтыратыгыз миңа.
 Га́йфтек те́йне сяда ме́ле. – Соңыннанрак шалтыратыгыз.
 Сува́к. – Кер.
 Сува́да. – Керегез.
 Ётак. – Үт (уз).
 Ётада. – Үтегез (узыгыз).
 Ша́чема ши́цень ма́рхта! – Туган көн белән!
 А́рьсян тейть па́ваз! – Сиңа бәхет телим!
 А́рьсян тейть о́цю сатфкст! – Сиңа зур уңышлар телим!
 Тонь шумбраши́цень и́нкса! – Сәламәтлегең өчен!
 Од Ки́за ма́рхта! – Яңа Ел белән!
 То́ньге ста́не! – Сине дә шулай!

Шулай ук карагыз

Тышкы сылтамалар 
 Татарча-русча-мукшыча-эрзәчә сөйләүлек 

Мукшы теле
Йошкар-Ола

Йошкар-Ола (элеккеге исеме — Чар) ( — «кызыл»,  — «шәһәр» — «Кызыл шәһәр», искергән ) – Мари Эл республикасының башкаласы.

Халык саны — 248 688 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 259 162 кеше (2010).

География 
Шәhәр Кече Какшан елганың сул ягында, Мәскәүдән 743 километрга көчыгышрак урнашкан. Яшел Үзән — Яраң тимер юлында Йошкар-Ола станциясе. Шәһәр аша Р165  (Йошкар-Ола — Яраң), Р172  (Йошкар-Ола — Өрҗем), Р173  (Йошкар-Ола — Козьмодемьянск), Р174  (Йошкар-Ола — Мария Посады — Чуел), Р175  (Йошкар-Ола — Яшел Үзән — Казан), Р176 «Нократ» (Чабаксар — Йошкар-Ола — Киров — Сыктывкар) автоюллар баралар.

Сәгать поясы 

Йошкар-Ола һәм Мари Ил Республикасы Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

Климат

Тарих 

Шәһәр 1584 елда Фёдор Иванович патшасы указы буенча «Царёв город на Кокшайке» (соңрак ул Царёвококшайскка әйләнә) исеме астында ныгытма буларак нигезләнә.

1708 елдан — Казан губернасы составында, 1719 елдан — аның Зөя провинциясе үзәге. 1781 елдан — Казан губернасының Чар өязе үзәге.

1856 елда шәһәрдә 5 чиркәү, 178 йорт һәм 10 лавка (кибет) булган.

1919 елда шәһәргә Краснококшайск исеме бирелә. 1920 елның июньдә, Казан губернасы юкка чыгару сәбәпле, Краснококшайск өяз белән Вятка губернасы составына кертелә; шул ук елның ноябрьдә Мари автономияле өлкәсе оештырыла, ә Краснококшайск аның административ үзәге була.

1928 елда шәһәргә Йошкар-Ола (Кызыл шәһәр) исеме кушыла. 1936—1990 елларда — Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы.

1991 елдан Мари Ил Республикасы башкаласы булып тора.

Халык 

Милли состав: руслар — 66,3%, чирмешләр — 24,7%, татарлар — 4,6%, украиннар — 2,3%, чуашлар — 0,8%.

Югары уку йортлары 
 Мари дәүләт университеты
 Идел буе дәүләт техника институты
 Регионара ачык социаль институты
Шуның өстенә, шәһәрдә башка югары уку йортларның якынча 10 филиал эшли.

Галерея

Кардәш шәһәрләр 
  Сомбатхей, Маҗарстан
  Бурж, Франция
  Принстон, АКШ
Партнёр шәһәрләр: 
  Чабаксар, Россия
  Казан, Россия

Кызыклы фактлар 
 Йошкар-Ола — Й хәрефеннән башланган бердәнбер Россия шәһәре.
 Йошкар-Ола маричадан ненецчага «Нарьян-Мар» итеп тәрҗемә ителә.

Шәхесләр 
 Виктор Тёмин, фотограф.

Татарлар 
 Булат Нигъмәтуллин, җырчы, ТР атказанган артисты (2017).

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
  Яндекс.Панорамаларда

Россия субъектлары башкалалары
Йошкар-Ола
Инсар (елга)

Инсар, Ынзара () — Россия елгасы, Алатыр елгасының уң кушылдыгы. Су юлы Мордовия республикасыннан уза.

Елга озынлыгы 168 км, бассейнының мәйданы 3860 км².

Ноябрь аенда боз белән каплана, су ташуы апрель аенда башлана.

Су чыгымы күләме Саранск шәһәре янында 7,71 м³/с.

Инсар елгасы яр буенда Рузаевка белән Сарански шәһәрләре урнашкан.

Мордовия елгалары
Шокшалар

Шокша ()- фин-угыр халкы дип санала.

Шокша теле – эрзә теленең диалекты.

Шокша Мордовия республикасының Тәңгүш һәм Тәрби районнарындагы торак пунктларда яши.

Шокша халкының гомуми саны – 10 мең кеше.

Мукшы халкы белән озак янәшә яшәгәч әлеге эрзә халкының этнографик группасының теле һәм мәдәнияте үзгәрешләр кичергән. Әмма шокша үзен эрзә халкы дип исәпли.

Фин-угыр халыклары
Русия халыклары
Николай Меркушкин

Никола́й  Ива́н улы Мерку́шкин – дәүләт эшлеклесе, 1995—2012 елларда Мордовия республикасы президенты.
2012-2017 елларда Самар өлкәсе губернаторы. 2017 елның 25 сентябреннән РФ Президентының Фин-угыр халыклары Бөтендөнья конгрессы белән элемтәләр буенча махсус вәкиле.

Биография 

1951 елның 5 февралендә Мордовия республикасының Яңа Верхиссы исемле мукшы авылында туа.

Сәясәткә керү алдыннан инженер-электрик булып эшли.

Республика Президенты вазифасында 1995 елдан алып 2012 елга кадәр эшләде.

1998 һәм 2003 елларда республика сайлауларында 80% тавыш белән беренче урынга чыга һәм кабат сайлатыла.

Аның популяр булуы нык икътисад һәм эшчеләр белән пенсионерларга үз вакытында акча түләү белән аңлатып була.
Өйләнгән, ике улы бар.

Искәрмәләр 

Мордовия башлыклары
Мордовиядә туганнар
Самар өлкәсе губернаторлары
Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
1780 ел



Вакыйгалар 
 Нидерландлар белән Бөекбритания сугышы башлана.

Туулар 

 ? — Җамалетдин әс-Сабави (1866 елда вафат), имам, шагыйрь, дини китаплар авторы. 
 29 апрель — Шарль Нодье, француз язучысы.

Вафатлар 

 17 ноябрь — Бернардо Беллотто (), итальян рәссамы.

1780 ел
Еллар
Эрзя

Эрзялар (, ) — фин-угыр халкы. Телләре буенча якын мукшы халкы белән бергә мордва халкын тәшкил итә.

Этимология һәм тарих 
Эрзя халкы мукшылардан төньяк-көнбатышта яшәгән булалар. 961 елда арта, ариса Хәзәр каһаны Йосыф тарафыннан аңа салым түләүче халык буларак искә алына. Кайбер белгечләр аларны эрзя белән бәйлиләр.

Шулай ук Arsaja (Ersaja) халкы турында X гасырда Ибне Хәүкәл искә алып китә. Ләкин бу халык фин-угыр халкы буларак түгел, ә русларның бер төркеме буларак карала.

Эрзя турында (арджаннар) мукшылар белән беррәттән XIV гасыр башында фарсы галиме Рәшид-әд-дин хәбәр итә; Ногай бәке Йосыф Мәскәүгә җибәрелгән хатта «рзяннар» турында яза.

1237 елда монголлардан бәйлелеген таныган мукшылардан аермалы буларак, эрзәләр төньяктагы урманнарга китәләр һәм монгол гаскәрләренә каршылык күрсәтәләр.

Диннәре
Эрзяларның күбесе христиан булса да, кайберләре борынгы бабаларының диненә кайта бара. 
Һәр елны июльдә эрзя халкының борынгы дини-гыйбадәт бәйрәме – Раськен Озкс уза. Ул бәйрәмне Рус праваслау чиркәве үз вакытында тыйган булган. Бу бәйрәм үзенең чын мәгънәсендә соңгы тапкыр 1629 елда үткәрелгән булган. 1990 елларда эрзя халкы ул бәйрәмне торгызган. Мордовия хакимиятләре Раськен Озксны гади бер фольклор бәйрәменә әйләндерергә тырыша, ә праваслау чиркәү хезмәткәрләре армый-талмый бәйрәм оештыручыларны мәҗүсилектә гаепли. Әмма Раськен Озксны үткәрүче эрзялар үзләрен мәҗүси дип танымый, чөнки алар Алланың берлегенә ышаналар һәм Алланы үзләренчә “Инешкипаз”, яисә кыска гына “Паз” дип атыйлар. Алладан ярдәм сораганда алар шулай әйтә: “Паз чангодть, Паз чангодть”.

Искәрмәләр 

Фин-угыр халыклары
Россия халыклары
Ирзә
Мордовия гимны

«Шумбрат, Мордовия!» («Имин бул, Мордовия!») — Мордовия Республикасының дәүләт һимны. 1995 елның 30 мартында Республика Парламенты тарафыннан куллануга кертелгән. Эрзя, мокша һәм рус телләрендә язылган катнаш һәм бердәм текстны Мордовиянең атказанган шагыйре Сергей Кинякин иҗат иткән, көен Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе Нина Кошелева язган. Рәсми чараларда һимнны гадәттә хор башкара.

Мокша-татар сүзлекчәсе (беренче куплетка һәм кушымтага)

ши — кояш, көн; ши валда — көндезге яктылык, хәерле көн; сай — киләчәк, алдагы; седистот — йөрәктән, күңелдән (седи — йөрәк, күңел); сельмосот — күзләрдән (сельми — күз); палы — яна (паломс — янарга); юрнай — дөрли (юрнамс — дөрләп янарга); мяште — күкрәк; сияждомс — көмешләнеп ялтырарга (сия — көмеш); сюлгам — күкрәкчә; карксэзе — бил, билбау; зырняштомс — алтынланып торырга (зырня — алтын); кельгома — яраткан, сөекле;  най — һәрвакыт, һәрчак, гел; краеньке — төбәккәй; панжи — ач, ачып җибәр (панжемс — ачарга); маеньке — май ае; шачема-касома — туган-үскән; павазу — бәхетле; эряф — тормыш, яшәеш; тонерь — синеке, синең; сувай — кер, керсен (сувамс — керергә).

Эрзя-татар сүзлекчәсе (икенче куплетка һәм кушымтага) 

тон — син; ютамс — үтеп китәргә; молемс — барырга; пря — баш; стака — авыр; верьга — югары; кандомс — йөртергә, тотарга, китерергә, илтергә; вий — көч, куәт, энергия; макснемс — бирергә; келей — киң; бойка — җитез, өлгер, кызу, тиз; секс — шуңа күрә; течи — бүген; течис — бүгенгә кадәр; седей — йөрәк; ойме — кеше җаны, кеше, адәм заты; прок — кебек, шикелле, сыман; ванькс — саф, керсез;  лисьмапря — чишмә, инеш, кизләү; гайняк — ялкынлан (гайнемс — яңгырарга; ялкынланырга); морак — җырла (морамс — җырларга); панжомс — ачарга, ачып куярга; шумбрат! — исәнме! (шумбратадо! — исәнмесез!); кудо — өй; кода — кебек, шикелле, сыман; сонць — үзе; ульхть шумбра — исән бул, имин бул.

Искәрмәләр 
Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Мордовия
Кама Тамагы

Кама Тамагы (Зывыз) – шәһәр тибындагы поселок, Татарстан Республикасының Кама Тамагы районы үзәге.

Халык саны – 4 482 кеше (2010).

Пристаньнәре – Идел елгасында Кама Тамагында, Куйбышев исемендәге Затонда, Тенештә, Рус Бортасында, Красновидовода, Тәмтедә урнашкан.

География 
Идел елгасының Чулман елгасы кушылган урынында уң як ярда Казан шәһәреннән 117 км ераклыкта көньяк-көнбатышта урнашкан.

Тарих 
Бистә 1650 елда Богородское исеме астында нигезләнә. Хәзерге исеме 1925 елда бирелә.

1939 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

Халык 

Милли состав (2002): руслар — 37,5%, татарлар — 58,8%, каратайлар.

Икътисад 
Май заводы.

Мәдәният 
 Туган якны өйрәнү музее
 Туфан Миңнуллин музее (Кама Тамагы)

Искәрмәләр 

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Татарстан район үзәкләре
Мукшылар

Мукшы́ (; ) — мордва халкының ике төп этник группасының берсе (икенчесе — эрзә). Фин-угыр телләре төркеменә керүче мукшы телендә сөйләшәләр.

СССРда 1989 елгы халык санын алу буенча Мордовия республикасында 180 мең мукшы яшәгән булган, калганнары аннан читтә, Үзәк Россиянең төрле өлкәләрендә һәм республикаларында, Идел буенда һәм Себердә яши. Мукшыларның шактый күпсанлы диаспоралары Эстониядә, Австралиядә, АКШда да яши. Мукшыларның күпчелеге дин буенча православ, шулай ук лютераннар да бар. Кайберәүләре борынгы милли динне (мокшень кой) тоталар.

Мукшыларның аерым төркеме булып Татарстанның Кама Тамагы районында яшәүче каратайлар булып тора. Алар мукшы теле катнаш татар теленең диалектында сөйләшәләр.

Саннары 
Мукшыларның Россиядәге санын беренче булып 1926 елда узган халык санын алу китерә һәм ул 392,4 мең кеше тәшкил итә. 1989 елдагы сан алу буенча Мордовиядәге генә мукшылар саны 180 мең була. Ethnologue мәгълүматы буенча 2000 елда мукшылар саны 296,9 мең тәшкил итә.

Мукшыларның этник территориясе — Мәскәүдән көньяктагы һәм көньяк-көнчыгыштагы территорияләр: Мордовиядән кала, болар, беренче чиратта, Рязань, Тамбов, Пенза өлкәләре, шулай ук Тула өлкәсенең кынчыгыш өлеше һәм Подмосковьеның көньяк районнары (Серпухов, Серебряно-Прудский, Зарайский).

Борынгы тарих 
Хәзерге мукшылар белән тәңгәлләштерелгән андрофаглар Геродот әсәрләрендә искә алына. Ул шулай ук барлык Идел буе халыкларына кагылган б.э.к. 516-512 еллардагы скиф-фарсы сугышын да тасвирлый. Скифларны кысрыклап чыгарган сарматлар яулап алучылар булып киләләр һәм җирле мукшы кабиләләренең бер өлешен үзләренә буйсындыралар, ләкин үзләренең аз санлы булулары аркасында үз хакимлеген җәелдерә алмыйлар.

Аттила хакимлеге заманында Паннония мукшылары аның гаскәренең бер өлешен тәшкил итәләр һәм аның Рум явында катнашалар.

Безнең эраның якынча 450 елында мукшылар Идел буе аланнары белән соңрак бортаслар дип аталган берләшмә төзиләр.

Урта гасырлар тарихы

Чыганаклар 

Фин-угыр халыклары
Россия халыклары
Губернатор

Губерна́тор - җитәкче түрә, гадәтчә югарытүгел дәрәҗәдәге хөкүмәтнең юлбашчысы.

Федератив илләрдә куелган яки сайланган сәяси эшлеклесе, дәүләт өлеше белән идарә итүче губернатор дип атала ала.

Титуллар
Хөкүмәт