alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Бәет

Бәет ( «өй», «шигырь»; угыз телләре бой/бәй «хикәя», «җыр») — татар халык авыз иҗаты шигъри әсәре, зур шәхескә яки мөһим вакыйгага багышланган, күп очракта фаҗигалелек, кызгану хисләре белән сугарылган.

Тасвирлама 
Гарәп-фарсы шигъриятендә "бәет" дип икеюллык шигырь исемләнә. Борынгы татар бәетләренә шулай ук икеюллылык хас. Жанрга икеюллык шигырьнең интонация һәм мәгънәсе ягыннан аерымланып торуы зарур.

Бәет күп очракта җырланса да, халык осталары бәет башкаруны "көйләп бәет әйтү", "көйләп бәет уку" дип йөртәләр. Бәет башкаручылары бәетчеләр дип исемләнә. Бәетләргә озын шигъри текстлар хас, алар кайбер вакытта 500 строфа күләмен тәшкил итә. Шигъри юллар, гадәттә, тиз булмаган темпта музыкаль формулага көйләнә. Музыкаль формулалар күпчелек очракта пентатоника шәкеле кысаларыннан чыкмый.

Бәетләр өч төргә бүленә:

 шәхси фаҗига бәетләре;
 сатирик бәетләр;
 сугыш бәетләре;

Бәет мөнәҗәт жанрына кайбер яктан якынлашкан: мәсәлән, күп бәетләрдә түбәндәге мөнәҗәтләркә хас сүзләрдән башлану очрый:

 «Бисмиллаһи дип башладым»;
 «Бисмиллаһи вә биллаһи, җитте корбан гаете» һ.б.

Фәкать, вакыйганы тулаем эпик характерда тирән сурәтләү бәетнең мөнәҗәттән төп аермасы булып сакланган.

Тарих 
М.Х.Бакиров фикере буенча бәет үзенең тарихының борынгы дастаннардан башлый, шулар арасында "Кыйссаи Йосыф", "Хөсрәү вә Ширин", "Таһир һәм Зөһрә". 

Бәет иҗаты асылын язма әдәбият кануннары тәшкил итү сәбәпле, бәет иҗаты белән татар халкының зыялы урта катламы шөгыльләнгән. Күп бәетләр дәһшәтле, көлке вакыйгалар яки батырчылык үрнәкләренә багышланган.

Бәет татар халкында XIV-XV йөзләрдә киң тарала башлый. Бүгенге көндә дә бәетләр киң таралган татар фольклор жанрларының берсе.

Эчтәлек 
Бәет эчтәлеге буенча тарихи вакыйгаларга һәм шәхесләргә, шәхси фаҗигаләргә, авыр замана, ирексез хезмәт һәм хатын-кызларның михнәтле язмы­шына  багышланган. Мәсәлән, күпләргә таныш булган «Казан бәете» һәм «Сөембикә бәете»ндә Казанның руслар тарафыннан алыну вакыйгасы сурәтләнгән. «Француз сугышы», «Җиде кыз», «Урта Тигәнәле», «Ышна», «Сак-Сок» бәетләре шулай ук тормышта булган төрле хәлләргә нигезләнеп чыгарылган.

Чыганаклар 

Бакиров, Марсель Хәернас улы. Татар фольклоры : югары уку йортлары өчен дәреслек / М. Х. Бакиров. - Казан : Мәгариф, 2008. - 358, с.; ISBN 978-5-7761-1861-6
Бакиров М.Х. Татарский фольклор: монография / Марсель Бакиров – Казань : Ихлас, 2012. – 399 с.; ISBN 978-5-904736-22-4.
Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
Макаров Г.М. Музыка старотатарской письменной поэзии как составная часть средневековой элитарной культуры Волго-Камского региона // Музыка. Искусство, наука, практика: Научный журнал Казанской государственной консерватории имени Н.Г. Жиганова. 2016. № 1 (13). С. 29-40.
 Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016. – 384 б.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Мөнәҗәт
 Дастан
 Робагый
 Газәл

Шәрык әдәбияты жанрлары
 
Җырлар
Бәетләр
Фольклор
Divar

Divar (дивар) — рус теленнән татар теленә һәм татар теленнән рус теленә тәрҗемә итүче санак программасы. Программаны Рәвил Әкрәм улы Сабиров һәм Айдар Станислав улы Гәлиәкбәр төзегәннәр. Хәзерге вакытта проект ябылган

Башта программа бушлай таратылган иде, ләкин хәзерге вакытта ул 450 сум тора.

Тәрҗемә иткән санак программалары
Программа белән тәэмин ителеш
Дивар

Дивар — зонаны билгеләүче һәм кайвакыт саклап торучы вертикаль структура, гадәттә каты була. Диварлар еш бинанын чикләрен билгели, үзендә аның авырлыгын ташый, бина эчендәге бушлыкны аерым бүлмәләргә бүлә, яки ачык һавадагы бер урынны саклый яки урый

 
Бина диварларының төп максаты - түбәләр һәм түшәмнәрне тоту.

Цивилизация үсешенең беренче этабында тәрәзәләр булмаган. Борынгы торакларның төрле төбәкләрдә һәм климат бүлгеләрендә тәрәзәләр булмаган. Урта гасырларга кадәр стеналардагы тишекләр хайван тиреләре яки тукымалар белән капланган гади тишекләрдән торган.

Шулай ук карагыз 
 Диварлар исемлеге
 Ашлар
 Пәрдә дивары
 Коры таш дивары
 Койма
 Йөк ташучы дивар
 Таш дивары
 Дивар кәгазе

Искәрмә 

 
Милек хокукы
Корылмалар
Структуралы система
Археологик үзенчәлекләр
Эвенк теле

Эвенк теле (эвенк. эвэды̄ турэ̄н) — эвенкларның теле, тунгус-манчжур телләргә керә. Россиядә 1929 елдан латин әлифбасы, 1937 елдан кирил әлифбасы кертелә. Кытайда, Монголияда — латин һәм иске монгол әлифбалары.

Эвенк теле балалар бакчаларының әзерлек төркемнәрендә, башлангыч сыйныфларында, факультатив буларак 8 нче сыйныфка кадәр укытыла. Фән буларак Санкт-Петербург, Якутск, Хабарау, Улан-Удэ, Игарка, Амурдагы Николаевск югары уку йортларында укытыла.

Аралашу теле буларак эвенк теле урта һәм олы яшьтәге эвенклар арасында кулланыла. «Эвэды ин» (Эвенк тормышы) рус-эвенк телле газета нәшер ителә.

Хәзерге вәзгыять 
1989 елгы җанисәп буенча, Россиядә 29 957 эвенк яши иде. Алар арасында эвенк телен туган тел дип 26,1 % кеше санады. Эвенк телендә 45,1 % кеше иркен сөйләшә алды. Хәзерге вакытта эвенк теле фәкать эвенклар күпләп яшәгән районнарда кулланыла.

Эвенк телендә өч сөйләш аерыла: төньяк, көньяк һәм көнчыгыш.

Әдәби тел 1930 елларда латин әлифбасы нигезендә язуны кертү белән бергә формалаша башлый. Ләкин хәзер дә әдәби тел нормалары тулысынча формалашмаган, диалекталь аерымлыклар күп.

Әлифба

Кирил әлифбасы нигезендә 
Россиядә хәзерге эвенк әлифбасында (1958 елдан) 34 хәреф бар:

Латин әлифбасы нигезендә 
Кытайда эвенк латин әлифбасында 30 хәреф бар:

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Гомуми мәгълүмат 

Тунгус-маньчжур телләре
Тофа теле

Тофа теле (тоф. тоъфа дыл) — тофаларның теле, төрки телләргә керә. Тофа халкы Иркутск өлкәсенең Нижнеудинский районына керүче өч авыл җирлегендә — Тофалар, Нерхин һәм Верхнегутарскийда яши. Тофа телендә сөйләшүчеләр саны — барлыгы 775 тофа кешесеннән 93 кеше (2010, халык санын алу).  Язу — кирилл әлифбасына нигезләнгән (1988 елдан).

Әлифба 
Хәзерге тофалар әлифбасында 42 хәреф бар:

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Төрки телләр
Идел буе

Идел буе — Иделгә якын урнашкан, аңа икътисади һәм географик яктан тартылучы җирләрнең атамасы.

Икътисади яктан Идел буе икътисади районына аерыла.

Тарихи һәм географик яктан түбәндәге өлкәләр аерыла:
 Чулман буе
 Югары Идел - Иделнең югары агымында булган җирләр (башыннан алып Оканың тамагына кадәр).
 Урта Идел — хәзерге Сембер, Пенза, Самара өлкәләре һәм Татарстан урнашкан җирләр.
 Түбән Идел — хәзерге Сарытау, Волгоград, Әстерхан өлкәләре һәм Калмыкия урнашкан җирләр.

Идел буе
Карачай-балкар теле

Карачай-балкар теле (къарачай-малкъар тил, таўлу тил) — карачайлар һәм балкарларның теле. Төрки телләргә керә. Карачай-Чиркәсия һәм Кабарда-Балкариядә, Урта Азиядә, Төркиядә, Якын Көнчыгыш илләрендә таралган. Гомум сөйләшүчеләр саны якынча 400 мең кеше.

Әлифба

Гарәп әлифбасы

Латин әлифбасы 
1924 елда карачай-балкар теле өчен латин әлифбасы кабул ителә:

1926 елда әлифбага Ꞑꞑ, H h, W w хәрефләре өстәлә.

Кирилл әлифбасы 
Карачай-балкар теле өчен кирилл әлифбасы 1924 елда төзелә, әмма ул кабул ителми:  
<div class="Unicode">Аа Ää Ее Оо Öö Ыы Ии Уу Ӱӱ Кк Ққ Гг Ӷӷ Хх Х̆х̆ Нн Ңң Пп Лл Тт Дд Жж Сс Зз Чч Шш Бб Рр Фф Мм Вв Цц Юю Яя ь й
Рәсми рәвештә кириллица 1936 елда генә кабул ителә һәм рус әлифбасы хәрефләреннән һәм Гъ гъ, Къ къ, Нг нг диграфлардан торган. 1961—1964 елларда икенче әлифба гамәлдә торган: диграфлар юкка чыгарылалар, Ғ ғ, Ө ө, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ў ў, Ү ү, Һ һ хәрефләре өстәләләр. Соңрак карачай-балкар әлифбасы үзгәртеп корыла һәм шундый вариант әлеге вакытта кулланыла:

Шулай ук карагыз 

Кыпчак телләре
Карачай-балкар теле
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2005

Өченче Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2005 елда  Хассельтда (Бельгиядә) үткәрелде.

Беренче урынны Белорусиядән Ксения Ситник яулады.

Катнашучылар

Нәтиҗәләр

Сылтамалар 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе рәсми сайты

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Crawling King Snake

Crawling King Snake — Америка җырчысы һәм композиторы Джон Хукер тарафыннан язылган җыр. The Doors төркеме дә үз концертларында бу җырны еш башкара, ә 1971 елда бу җырны үзенең L.A. Woman  дип аталган альбомы составына кертүгә ирешә. Җырны шулай ук Эрик Бердонның 1982 елда чыккан Comeback  исемле альбомында да табарга була. 

Бу җырның кавер-версиясен башкаручылар арасында Tommy Hollins, Junior Kimbrough, Elvin Bishop, Etta James, Big Joe Williams, Buddy Guy һәм George Thorogood та бар.

Җыр исеме белән The Crawling Kingsnakes группасы аталган.

Блюз җырлары
Джон Хукер җырлары
The Doors җырлары
Джон Хукер тарафыннан язылган җырлар
Барселона (футбол клубы, Барселона)

«Барсело́на» (исп. һәм кат. Futbol Club Barcelona) футбол клубы — Барселона шәһәренең спорт оешмасы. Испаниянең Премьер Лигасында уйный.

Дөньяның иң көчле, танылган, мәшһүр такымнарның берсе.

1899 елда нигезләнгән, Каталония символына әйләнгән, шуңа күрә Барселона шигаре: "Такымга караганда күбрәк"  (Més que un club ).

Барселона, Реал Мадрид, Атлетико Билбао вәкилләре - Примера ярышына нигез салучылар.

Испания югары дивизионнан китмәгән өч такымның берсе.

Өй стадионы - мәшһүр "Камп Ноу" - Аурупада иң сыйдырышлы стадион - 	99 354 кеше. Нәкъ монда 2009 елда Казан такымы Рубин җиңелмәс Барселона такымын 2:1 исәбе белән җиңә. Ләкин Рубинга җиңелүгә карамастан, нәкъ 2009 елда Барселона уникаль казанышка ирешә: барлык мөмкин булган ярышларда җиңә: Испания чемпионаты, Кубогы, Суперкубогы, Чемпионнар лигасы, УЕФА Суперкубогы, Такымнар дөнья чемпионаты.

2014 елдан баш тренеры - Луис Энрике.

Клуб әгъзалары 

 Alejandro Balde
 Andreas Christensen
 Ansu Fati
 Chadi Riad
 Cristian Gabriel Chávez
 Eric García
 Ferran Torres
 Francisco Trincão
 Frenkie de Jong
 Irene Paredes
 Iñigo Martínez
 Jean-Clair Todibo
 Jimer Esteban Fory
 Joel Parra López
 Jorge Cuenca
 José Arnaiz
 João Cancelo
 João Félix
 Jules Koundé
 Lamine Yamal
 Lucy Bronze
 Marc Cucurella se come una paella
 Marc-André ter Stegen
 Martin Braithwaite
 Marvin Ávila
 Neto
 Nélson Semedo
 Ona Batlle
 Oriol Romeu
 Pablo Torre
 Pedri González
 Rafinha
 Renato Tapia
 Riqui Puig
 Sergi Roberto
 Sergi Samper
 Sergiño Dest
 Timothy Weah
 Víctor Barberà
 Илкай Гюндоган

Казанышлар 

 Чемпионнар лигасы - 1992, 2006, 2009, 2011
 УЕФА кубоклары ияләре кубогы - 1979, 1982, 1989, 1997
 УЕФА суперкубогы - 1992, 1997, 2009, 2011
 Такымнар дөнья чемпионаты - 2009, 2011
 Испания чемпионы - 22 тапкыр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  
  Facebookта
  Instagramда
  twitterда

Испания футбол клублары
Әлифба буенча футбол клублары
Барселона

Барселона () — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.

Географиясе 

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испания муниципалитетлары
Барселона провинциясе муниципалитетлары
Әлифба буенча торак пунктлар
Мәзәк

Мәзәк — борынгы заманнарда ук туып, безнең көннәрдә дә актив яши һәм үсә торган жанр. Аның төп идея-эстетик кыйммәте тормыштагы төрле тискәре күренешләрне сатира-юмор ярдәмендә фаш кылуы, әдәп-әхлак нормаларын ныгытуга, кешеләрдә, бигрәк тә яшь буында югары рухи сыйфатлар тәрбияләүгә ярдәм итүе белән билгеләнә.

Мәзәкләр, гадәттә, мәҗлесләрдә, күмәк ял вакытларында җыелган кешеләрне бер көлдереп алу, аларның күңелен ачу максатында сөйләнәләр. «Мәзәк — күңел ачкычы» дигән гыйбарә дә жанрның әнә шундый вазифасына ишарә итә.

Октябрь инкыйлабына кадәр мәзәк сүзе урынына күбрәк гарәп «латифа» (үткен сүз, шаярту) сүзе кулланылган .

Мәзәк мәгънәсе буенча грек сүзе булган “анекдот”ка туры килә. Баштарак бу сүз “басылып чыкмаган”, ягъни телдән генә сөйләп йөртелгән әсәр мәгънәсендә кулланылган. Тора-бара элеккеге авторлар тарафыннан “искә алынмаган” нинди дә булса аеруча характерлы фактны, очракны яки үзенә бер төрле хәлне аңлата башлаган.

Мәзәк – юмор-сатирага нигезләнгән кыска сюжетлы һәм көтелмәгәнчә тәмамлана торган кечкенә жанр.

Мәзәкләр төрләре 
 Иҗтимагый-социаль эчтәлекле мәзәкләр.
 Тормыш-көнкүреш мәзәкләр.

Искәрмәләр 

Фольклор
Реал (футбол клубы, Мадрид)

«Реал Мадрид» (исп. һәм кат. Real Madrid Club de Fútbol) футбол клубы — Реал Мадрид шәһәре спорт оешмасы.  Испаниянең Примерасында уйный.

Тарих 

1896 елда "Футбол Скай" клубы нигезләнә һәм ул Мадрид такымының нәсел башы була. Әмма рәсми рәвештә футбол такымы 1902 елның 6 нчы мартында нигезләнә. Madrid Football club исеме астында мәгълүм булган бу такымны ике туган Падрос һәм Хуман Паласиос ачалар. 1920 елның 29 нчы июлендә Испания патшасы Альфоне XIII бу клубка "Патша", испанча "Real", титулын өсти. Моннан соң клуб Real Madrid дип атала башлый.

Нигезләнү 

Нигезләнү вакытыннан алып клуб испан футбол чемпионатында беренчелекне дәгъва итә башлады. 1903 елыңда такым финалга чыга алды, әмма Бильбаудан "Атлетика"га җиңелде. Бер ничә елдан соң такым башкалыкка күчә: “Мадрид” дүрт тапкыр рәттән Испания кубокны җиңә. Испанияда чемпионнар ешрак үткәрелә: 1928/29 ел, ә моңарчы клублар көчләрне регион буенча билгеләделәр.

Клуб әгъзалары 

 Jesé Rodríguez (Испания)
 Renato Ibarra (Эквадор)
 Nacho (Испания)
 Лука Модрич (Хорватия)
 Dani Carvajal (Испания)
 Omar Mascarell (Испания)
 Toni Kroos (Алмания)
 Javier Muñoz (Испания)
 Borja Mayoral (Испания)
 Federico Valverde (Уругвай)
 Grégory Thil (Франция)
 Lucas Vázquez (Испания)
 Philipp Lienhart (Австрия)
 Kiko Casilla (Испания)
 Álvaro Tejero (Испания)
 Matías Alustiza (Аргентина)
 Jesús Vallejo (Испания)
 Celso Ortiz (Парагвай)
 Felipe Flores (Чили)
 Wilker Ángel (Венесуэла)
 Gerardo Flores Zúñiga (Мексика)
 Javier Sánchez de Felipe (Испания)
 Mariano Díaz (Испания)
 Vinícius Júnior (БразилияИспания)
 Antonio Valencia (Эквадор)
 Andriy Lunin (Украина)
 James McKinstry (Бөекбритания)
 Rodrygo (БразилияИспания)
 Éder Militão (БразилияИспания)
 Brahim Díaz (Марокко)
 Alphonse Areola (Франция)
 Jose Martinez Lopez ()
 Alberto Abalde (Испания)
 Нельсон Вальдес (Парагвай)
 Nahikari García (Испания)
 Давид Алаба (Австрия)
 Kepa Arrizabalaga (Испания)
 Álvaro Rodríguez (ИспанияУругвай)
 Arda Güler (Төркия)

Тренерлар

Казанышлар 

Иң күп туп кертүчеләр

Сылтамалар 
  Facebookта
  Instagramда
  twitterда

Испания футбол клублары
Мадрид
Әлифба буенча футбол клублары
Тамга

Тамга (рун язм. 𐱃𐰢𐰍 tamga, , , кырг. Tамга, , , , ) — төрки һәм кайбер башка халыкларда кабилә, гаилә билгесе. Үзтамганы һөнәрчеләр, игенчеләр, терлекчеләр хезмәт коралларына, җир буйларына, терлекләренә салганнар. Тамгаларның килеп чыгышын рун язмалары белән бәйләп була. Рун язмалары төрки халыкларда VI—IX гасырларда киң таралган язу булган.

Башкорт кабиләләре тамгалары геральдикада

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Тамгаларда — тарих эзләре

Төрки халыклар
Тамгалар
Күчмә халыклар
Татарстан тарихы
Башкортстан тарихы
Казакъстан тарихы
Кыргызстан тарихы
Шәҗәрә

Шәҗәрә (нәсел агачы,  - «агач» сүзеннән) — нәсел-ыруның кемнән башланып, ничек тармакланып китүен күрсәткән нәсел агачы, язмасы. Шәҗәрәләрне өйрәнә торган фән генеалогия ( — «гаилә» +  — «сүз, белем») дип атала.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татарча шәҗәрә китабы чыгармы?

Гаилә
Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)

«Зенит» футбол клубы — Санкт-Петербург шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең Премьер Лигасында уйный. 

Рәсми нигезләнү датасы — 1925 ел. Такым тренеры — Сергей Семак.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
  Instagramда
  twitterда
  YouTubeта

Россия футбол клублары
 клублары
Ахмат (футбол клубы)

«Ахмат» футбол клубы — Грозный шәһәренең спорт оешмасы. Россияның Премьер Лигасында уйный. Такым тренеры — Анатолий Байдачный. Рәсми нигезләнү датасы — 1925 ел.

Исемнәр 
 1946—1948 — «Динамо»
 1948—1958 — «Нефтяник»
 1958—2017 — «Терек»

Тышкы сылтамалар 
  Instagramда
  twitterда
  Google+тә
  YouTubeта
  ВКонтактедә

 клублары
Россия футбол клублары
Әлифба буенча футбол клублары
Анжи (футбол клубы, Махачкала)

«Анжи» футбол клубы — Махачкала шәһәре спорт оешмасы. нда уйный. 

Рәсми нигезләнү датасы — 1991 ел.

Анжи сүзе комык телендә Энҗе дигәнне аңлата

Тарих

Тренерлар 
 1992  Махач Керимов
 1993  Владимир Петров
 1994  Әхмәт Алескеров
 1995  Рафаэль Сафаров
 1996—1998  Эдуард Малофеев
 1998  Александр Решетняк (в. ү)
 1998  Гаҗи Гаҗиев
 1999—2001  Георгий Глазков
 2001  Александр Маркаров (в. ү.)
 2001—2002  Леонид Ткаченко
 2002  Мирон Маркевич
 2002—2003  Гаҗи Гаҗиев
 2003  Александр Пискарёв (в. ү.)
 2003  Александр Решетняк (в. ү)
 2003  Александр Маркаров (в. ү.)
 2004  Евгений Кузнецов
 2004  Александр Решетняк (в. ү)
 2004—2006  Дмитрий Галямин
 2006  Александр Маркаров
 2007—2010  Омари Тетрадзе
 2010  Арсен Акаев (в. ү)
 2010—2011  Гаҗи Гаҗиев
 2011  Андрей Гордеев (в. ү)
 2011—2012  Юрий Красножан
 2012—2013  Гус Хиддинк
 2013  Рене Мөленстен
 2013—…  Гаҗи Гаҗиев

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Рәсми сайт
 Анжи борчылучынарны сайты  

 клублары
Россия футбол клублары
Джордж Бернард Шоу

Джо́рдж Бе́рнард Шо́у (; 26 июль 1856 ел — 2 ноябрь 1950 ел) — британ (ирланд һәм инглиз) язучысы, романист, драматург, әдәбият буенча  Нобель бүләге лауреаты. Җәмәгать эшлеклесе (социаль-«фабианист», инглиз язуы буенча реформалар яклы эшлекле).  Инглиз театрында Шекспирдан соң икенче урынны били.

Библиографиясе

1885—1896 еллар 
  Plays Unpleasant, 1898 
 Widower’s Houses, 1885—1892
 The Philanderer, 1893)
 Mrs Warren’s Profession, 1893—1894
  Plays Pleasant, 1898 
 Arms and the Man, 1894
 Candida, 1894—1895
 The Man of Destiny, 1895
 You Never Can Tell, 1895—1896

1896—1904 еллар 
 Three Plays for Puritans
 The Devil’s Disciple, 1896—1897
 Caesar and Cleopatra, 1898
 Captain Brassbound’s Conversion, 1899
 The Admirable Bashville; or, Constancy Unrewarded, 1901
 Man and Superman, 1901—1903
 John Bull’s Other Island, 1904

1904—1910 еллар 
 How He Lied to Her Husband, 1904
 Major Barbara, 1906
 The Doctor’s Dilemma, 1906
 The Interlude at the Playhouse, 1907
 Getting Married, 1908
 The Shewing-Up of Blanco Posnet, 1909
 Trifles and tomfooleries)
 Passion, Poison and Petrifaction; or, the Fatal Gasogene, 1905
 Press Cuttings, 1909
 The Fascinating Foundling, 1909
 The Glimps of Reality, 1909
 Misalliance, 1910

1910—1919 еллар 
 The Dark Lady of the Sonnets, 1910
 Fanny’s First Play, 1911
 Androcles and the Lion, 1912
 Overruled, 1912
 Pygmalion, 1912—1913
 Great Catherine, 1913
 The Music-cure, 1913
 O’Flaherty, V.C.,
 The Inca of Perusalem, 1916
 Augustus Does His Bit, 1916
 Annajanska, the Wild Grand Duchess, 1917
 Heartbreak House, 1913—1919

1918—1931 еллар 
 Back to Methuselah, 1918—1920
 In the Beginning
 The Gospel of the Brothers Barnabas
 The Thing Happens
 Tragedy of an Elderly Gentleman
 As Far as Thought Can Reach
 Saint Joan, 1923
 The Apple Cart, 1929
 Too True To Be Good, 1931

1933—1950 еллар 
 Village Wooing, 1933
 On The Rocks, 1933
 The Six of Calais, 1934
 The Simpleton of The Unexpected Isles, 1934
 The Millionairess, 1935
 Cymbeline Refinished, 1937
 Geneva, 1938
 In Good King Charles’s Golden Days, 1939
 Buoyant Billions, 1948
 Farfetched Fables, 1948
 Shakes versus Shav, 1949
 Why She World Not, 1950

Сылтамалар 
 Джордж Бернард Шоу: фотографияләр, биография, әсәрләр
 
 Джордж Бернард Шоу — язучы турында 
  Джордж Бернарда Шоу афоризмнары
 Бернарда Шоу әсәрләреннән өзекләр

Бөекбритания язучы-фантастлары
Ирландия язучы-фантастлары
Инглиз телле язучылар
XIX гасыр язучылары
XX гасыр язучылары
ЦСКА (футбол клубы, Мәскәү)

«ЦСКА» футбол клубы — Мәскәү шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең Премьер Лигасында уйный. Такым тренеры — Леонид Слуцкий. Рәсми нигезләнү датасы — 1911 ел.

Тышкы сылтамалар 
  Instagramда
  twitterда
  YouTubeта
  ВКонтактедә

Искәрмәләр 

Россиянең Футбол Премьер-Лигасы клублары
Россия футбол клублары
Камзул

Камзул — ир кешеләр киеме.

Рус теленнән «камзол» сүзеннән, беренчен чыганагы итальян теленнән cammiciuola «кечкенә күлмәк». Чуашча камсул, чирмешчә камчол татарчадан «камзул» булырга тиеш.

Дәхи камзул дигән бер кием бар. Ул камзулны һәртөрле материядән тегәләр, кемнең күңеленә ни-нәрсә ошый. Ул кам­зул бик кыска була, җиңсез була. Иң астан кия торган киемдер, күлмәк өстеннән, урысларның жилеты урынына. Якалы була, алдан төймәлиләр биш йә алты төймә белән, һәм кесәләре бу­ла. Ул камзулның тагы бер төрлесе була кыска җиңле, җиңе терсәгенә җитәр-җитмәс. Ул камзул күп кешедә әдрәстән йә бикасаптан1 була. (Каюм Насыйри . Кием-салым)

Чыганак 
Рифгать Әхмәтьянов. Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. Казан, ТКН, 2001

Сылтамалар 
 Камзуллар. Авторы - Рәмзия Мөхәммәдова

Кием-салым
Рифат Мәүлетов

Рифат Рәхмәтулла улы Мәүлетов (1926-2000) — Россия Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты, техник фәннәр докторы, 100 дән артык фәнни хезмәт, 16 монография һәм дәреслек авторы, Уфа дәүләт авиация институты ректоры (1961-1991).

Тәрҗемәи хәле
Ул Башкортстанның Бүздәк районындагы Шланлыкүл исемле татар авылында туып үсә. Урта мәктәпне алтын медаль белән төгәлләп, Уфа дәүләт авиация институтына укырга керә. Институтта Сталин премиясен алып торучы ике шәкертнең берсе була. Вуз тәмамлагач, шунда мөгаллим булып эшли башлый.

1960—1961 елларда Рифат Мәүлетовны уку һәм укыту эшләре буенча проректор итеп тәгаенлиләр. 
Яшь белгеч ректор булып эшкә керешкәндә, институт ябылу чигендә торган уку йорты була. Анда нибары бер фән докторы һәм 15 фән кандидаты була, талиплар саны да 600 генә. Институтка яңа сулыш бирә, җан кертә. Төп максат итеп Р. Мәүлетов фәнне үстерүне һәм яңа биналар төзүне куя. Яңа уку биналары һәм тулай тораклар төзетү өчен әллә күпме тапкырлар Мәскәү министрлыклары тупсаларын таптый. 
Институтны җитәкләгәндә, яңа белгечлекләр буенча укыту эше җайга салына, яңа гыйльми ачышлар ясала, фәнне практик эшләр, җитештерү белән бергә бәйләү төп максат итеп куела.

Уфа дәүләт авиация институтын бар Россиягә танытуга ирешә. 30 елдан артык ректор вазифаларын башкара.

1992 елдан, Россия Фәннәр академиясенең Уфа гыйльми үзәгендә үзе оештырган Механика институтына җитәкчелек итә һәм, кыска гына арада, анда соклангыч коллектив туплый, ныклы матди-техник база булдыра.

Р. Мәүлетов тынгысыз хезмәте өчен бик күп мактаулы исемнәр һәм гыйльми дәрәҗәләргә лаек була.

Хезмәтләре авиация корылмалардагы тыгызлыкның классик булмаган теорияләренә, сыгылмалыгына һәм шуышуына багышланган.

Сылтамалар 
 Уфада күренекле татар галиме Рифат Мәүлетовны искә алалар
 Рифат Мәүлетов мирасы

Искәрмәләр 

Татар галимнәре
Ректорлар
Техник фәннәр докторлары
Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Нардуган

Нардуган — төрки халыкларның борынгыдан килгән, Кояш кышкы торгынлыгына багышланган бәйрәме. Нардуган - татарларда һәм Идел-Урал халыкларында киң таралаган борынгы бәйрәм.

Тарих 
Бу бәйрәмне XVIII гасырдан башлап татарлар арасында Яңа елны рус халкында кабул ителгән Юлиан календаре нигезендә каршы алу гадәте тарала.

Атама 
«Нардуган» сүзенең килеп чыгышы маңгул һәм борынгы төрки телләргә бәйләп карала. маңгул телендә «нар» кояш дигәнне аңлата. Төрекчә «нарук», яки «йарук» - яктылык, нур. Урысларга «ярило» сүзе булып күчә. Татарларга «нар» сүзе «нур» әйтелешендә берегә (моны фарсы теле тәэсире белән аңлаталар). «Нар» сүзенә «туган» сүзе кушыла: нар+туган — ягъни кояш туган дигән мәгънәгә туры килә.

Башкортлар һәм удмуртлар бү бәйрәмне «Нардуган», чуашлар — «Нартукэн» һәм «Нартаван», эрзялар - «Нардава», мукшылар - «Нардван» дип йөртәләр. Чуаш телендә Яңа елны каршылау бәйрәме дә "Нартаван" дип атала.

Йола 

Нардуган «кояш туган» чорда, 21-22 декабрьдә каршы алына.  Бәйрәм чорында кабакка күзләр, авыз кисеп эченә шәм кебек нәрсә куеп, туннарны кире кайтарып киеп, битләрне корым белән буяп яшьләр өйдән өйгә такмаклар җырлап йөри. Кабак - кояшның символы булып тора. Америкага бәйрәм Хэллоуин дигән «кабак бәйрәме» буларак күчә.

Татар бәйрәмнәре
Туй

Туй — төрки халыкларда уртак сүз. Асыл мәгънәсе белән ул мул сыйны, күңел ачуны аңлата. "Туй - җыен, сый да уен" дигән мәкаль бар. Шуның белән бергә туй - хуҗалык акты да. Гаилә-көнкүреш йолаларында иң күренеклесе саналган өйләнешү (никах) туе. Шулай ук "бәби туе", "өй туе" дигән йолалар бар. Татар һәм башкорт халыкларында Сабан туе дигән язгы милли бәйрәм бар.

Сылтамалар 
 Туй йоласына караган татар җырлары
 Туй киемнәре һәм киемнәр белән бәйле йолалар

Гаилә
Бәйрәмнәр
Футбол тарихы

Футбол (, : Football) - катнашучылар тәннәренең төрле өлешләрен (нигездә аякларын) һәм тупны кулланып уйналучы уен. Спортның бу төре ирләр һәм шулай ук хатыннар арасында популяр. Футбол, мөгаен, бүгенге көндә такымлы спорт төрләре арасында иң мәшһүре.

Борынгы халыкларда туп уеннары 
Футболга охшаган уеннар төрле халыкларда элек-электән булган. Хәтта Борынгы Мисыр һәм Борынгы Кытайда да хәзерге футболга охшаган уеннар уйнаганнар.

Күннән эшләнгән туплар Мисырда һәм Грециядә казу эшләре барышында табыла. Ул күбесенчә ритуаль уен буларак саналган. Ритуалга карап ул Кояшның, Айның, Җирнең һәм хәтта төньяк балкышының тасвирламасы була алган.

Кытайларда цуцзю () дип аталучы уен булуы мәгълүм. Цуцзю турында беренче искә алулар б.э.к. II гасырга карый. 2004 елда ФИФА футболның кытай вариантын иң борынгы буларак таный.

Бүгенге көн футболының башлануы 
Футболның туган җире дип Англия санала. Анда 1863 елда Футбол ассоциациясе төзелә.
1908 елда футбол Олимпия уеннары программасына кертелә.

Елизавета I заманында футбол аеруча киң тарала. Кагыйдәләр булмаганга күрә еш кына бу уеннарның азагы аянычлы була.

Искәрмәләр 

Футбол тарихы
Виктор Черномырдин

Виктор Степан улы Черномырдин (рус. Виктор Степанович Черномырдин; 1938 елның 9 апреле, Черный Отрог авылы, Чкаловск өлкәсе, РСФСР СССР — 2010 елның 3 ноябре, Мәскәү, Россия) — СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Россия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Россия президенты киңәшчесе (2009—2010).

Биография 
1938 елның 9 апрельда Гаврилов районы Черный Отрог авылында туа (хәзерге Сарыкташ районы, Ырынбур өлкәсе). Ата-әнисе— Степан Маркович, Марфа Петровна Черномырдиннар. Гайләдә 6 бала булды.

1957 елда Орскта Виктор Черномырдин 1-се санлы техник училищесын тәмамлады, һәм Орскнефтеоргсинтез заводында слесарь булып эшләргә башлады. 1957-1960 елларда Спасск-Дальний шәһәрендә, Приморье краенда әрмедә Хәрби-һава көчләренә һезмәт итә.

1962 елда Куйбышев политехник институтына укырга керә, 1966 елда инженер-технолог дипломын ала.

1973—1978 елларда Ырынбур Газпром директоры.

Артабан Россия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Россия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Россия президенты киңәшчесе (2009—2010)

Авырудан соң 2010 елның 3 ноябрендә вафат булды.

Шулай ук карагыз 

Россия сәясәтчеләре
Россия Федерациясе хөкүмәте башлыклары
Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Статистика

Стати́стика — масса-күләм микъдарлы мәгълүматны туплау, үлчәү һәм тикшерү нигезләрен бәян итүче һәм өйрәнүче фән тармагы.

«Статистика» сүзе берәр әйбернең халәте мәгънәсендәге  сүзеннән килеп чыккан.

Статистик методлар

Шулай ук карагыз 

Статистика

fr:Statistiques
ro:Statistică matematică
АКШ президентлары исемлеге

АКШ президентлары 1789 елдан башлап сайлана. Бер-бер артлы барган президентлык сроклары гадәттә бер президентлык дип билгеләнә. Франклин Рузвельт — АКШ тарихында дүрт тапкыр президент булып сайланган бердәнбер кеше.

 Фиркаләр

Шулай ук карагыз 
 АКШның беренче ханымнары

Искәрмәләр 

Президентлар исемлекләре
Исемлекләр:АКШ

he:נשיא ארצות הברית#רשימת הנשיאים
Ubuntu (LAT)

Ubuntu («убу́нту» dip äytelä) – belemle Linux distributivlarnıñ berese.

Debian GNU/Linux proyekttan çıqqan. (berençe Ubuntu relizı 20 oqt. 2004)

Azaqqı Ubuntu-nıñ relizı 8.10 (Jaunty Jackalope) 23 apr. 2009 (2009.04.23) bulğan ide. 
Relizlar yıl saen 2 tapqır çığa

Ubuntu-nıñ töp oyeştıruçı häm sponsorı — Mark Shuttleworth-nıñ Canonical Ltd.

Küp-telle, buşqa (bäyäsez birelä.

Eşläw öçen 256 mb RAM häm 3 Gb diskta kiräk.

Distributivqa OpenOffice.org ofis paketı, browser Mozilla Firefox häm grafik redaktor GIMP birelä. Live-CD (sanaqqa quymíçä eşlärgä bula) texnolofiya belän oeştırıla.

Törle variantlar 

Bu Linux distributivnıñ üz variantları da çığa başladı:
 UbuntuME (Möselman Edition) 
 Runtu, 
 Xubuntu, h.b.
 Kubuntu
 Edubuntu
 Ubuntu Server

Ubuntu turında 
 www.ubuntu.com
 download ubuntu

Linux
Операцион система
Пәрәнҗә

Пәрәнҗә  (фарсы теленнән) - шәригать кушуы буенча Урта Азиядә балигъ булган мөселман хатын-кызлары кия торган өске кием. Ул башлыклы халат-сыман, хатын-кызны башыннан аягына чаклы каплый. Гадәттә, пәрәнҗә чачван дигән күз бәйләгеч өстәлә.

Чыганаклар 
 Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

Дини киемнәр
Ислам
Хатын-кыз киемнәре
Чалма

Чалма (төрки сүз) - руханиларның баш киеме; ул фәс яки түбәтәйгә озын ак тукыманы чорнап эшләнә. (чалма чалу). Шәрыктагы феодал дәүләтләрдә гади мөселманнар да чалма кигәннәр. Хәзер ул илләрдә кешеләр аурупача киенә. Чалманы муллалар да мәчеткә гыйбадәт кылганда гына кияләр.

Чыганаклар 
 Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

Дини киемнәр
Баш киемнәре

pa:ਪਗੜੀ
McDonald’s

McDonald’s Corporation (Макдо́нальдс) — АКШ ширкәте, дөньяда иң зур «тиз ризык» рестораннар челтәре. 2009 елның Fortune Global 500 исемлегенә керә (388 нче урын). Штаб-фатиры Чикаго янында булган Оук-Брукта урнаша.

Тарих 
Ширкәтне 1940 елда бертуган Дик һәм Мак Макдоналдлар нигезлиләр. 1948 елда беренче тапкыр «тиз ашау» принцибы уйлап чыгарыла. Беренче ресторан исә Сан-Бернардинода (Калифорния) ачыла.

1954 елда Рей Крок Макдоналд бертуганнардан франчайзинг буенча агент булу хокукын сатып ала. 1955 елда ул Иллинойс штатында урнашкан Дес-Плейнз шәһәрендә үзенең беренче McDonald’s ресторанын ача (хәзерге вакытта бу ширкәт музее). 1955 елда Крок McDonald’s System, Inc ширкәтен терки (1960 елда исеме McDonald’s Corporation-га үзгәртелә).

Хәзерге эшчәнлек 
2009 елның июненә McDonald’s маркасы астында 118 төрле илдә урнашкан 32 060 ресторан эшләде. Рестораннарның төп ассортименты — гамбургерлар, сэндвичлар , бәрәңге фри, десертлар, эчемлекләр һ. б. Кайбер илләрдә сыра сатыла.

2008 ел да ширкәттә 400 мең кеше эшләде. Шул ук елда ширкәт табышы $23,5 млрд тәшкил итте.

Русиядә ширкәт хәләте 
Ширкәтнең Русиядәге беренче рестораны 1990 елның 31 гыйнварында Мәскәүдә ачылды. Бу чын сенсация булды, чөнки ресторанга эләгер өчен берничә сәгать чиратта басып торырга туры килде. Ачылу көнендә ресторанда 30 мең кеше булды. 1996 елда McDonald’s Санкт-Петербург шәһәрендә дә ачыла.

Татарстанга килгәндә исә, Казанда 9, Яр Чаллыда 2, Түбән Камада һәм Әлмәттә 1 McDonald’s бар.

Тәнкыйть 
Хәзерге вакытта McDonald’s ширкәте зур тәнкыйть астына дучар була. «Super Size Me» документаль фильмында төп каһарман 20 көн дәвамында фастфудны гына ашаган иде, шул исәптән көненә кимендә бер тапкыр McDonald’s-та ашарга тиеш иде. Эксперимент тәмамлангач, сәламәтлек өчен нәтиҗәләр шаккатыргыч иде (мәсәлән, авырлык 12 кг-га артты).

McDonald’s-ны күп химик маддәләрне, канцерогеннарны кушуда гаеплиләр. Шулай ук «Макдоналдс» ширкәтен еш кына глобализациянең тискәре нәтиҗәсе буларак атыйлар.

Шулай ук карагыз 
 Фастфуд
 Гамбургер

Сылтамалар 

 Ширкәтнең рәсми сайты 
 Ширкәтнең Русиядәге рәсми сайты 

 
Җәмәгать туклану ширкәтләре
Тиз ашау челтәрләре
АКШ компанияләре
Авраам Линкольн

Авраа́м Ли́нкольн (, 1809 елның 12 феврале — 1865 елның 15 апреле) — АКШ дәүләт эшлеклесе, АКШның 16 нчы президенты, республикан фиркасеннән беренче президент, Америка колларын азат итүче, АКШ халкының милли каһарманы.

Хәерче крестьяннар гаиләсендә дөньяга килә. Гаиләнең авыр хәле сәбәпле мәктәпкә бер ел гына йөри, ләкин укырга өйрәнә. Бәлигъ булгач, ул аерым тормышны башлый, имтиханнарны тапшырып, адвокат булырга рөхсәт ала. Иллинойста булган индеецлар инкыйлабы вакытында ополчениегә керә, монда ул капитан булып сайлана. Соңрак Иллинойсның канун чыгару органы, АКШ конгрессы әгъзасы була. 1858 елда АКШ сенатына кандидат була, ләкин сайлауларда оттыра.

Коллыкка каршы чыккан кеше буларак, ул Республикан фиркасенә нигез сала, шушы фирка исеменнән АКШ президентына кандидат була һәм 1860 елда сайлауларда җиңә. Ул сайланган көньяк штатлар илдән аерыла. Граждан сугышы башлана.

 1862 елның 22 сентябрендә — АКШ президенты Авраам Линкольн негр-колларны азат итү турында игълан итә.

Линкольн сугыш вакытында җиңү яулый. Аның президент эшчәнлеге АКШта коллыкны бетерүгә китерә. Шулай ук ул Бөекбритания һәм башка илләрне интервенциядән тотып калды. 1865 елның 14 апрелендә театрда аны яралылар, киләсе көнне ул вафат була. АКШ тарихында ул беренче үтерелгән президент.

Кабул ителгән караш һәм социаль сораштырулар буенча, Авраам Линкольн элеккечә Американың иң яхшы һәм яраткан президент булып кала.

Сылтамалар 

 Беренче инаугурация чыгышы 

АКШ президентлары
АКШ сәясәтчеләре
Тизләнеш

Тизләнеш (гадәттә , Теоретик механикада  аркылы билгеләнә) - тизлекнең вакыт буенча чыгарылмасы, тизлек векторының вакыт берәмлеге эчендә үзгәрешен билгеләүче вектор зурлык.

СИда тизләнеш үлчәү берәмлеге булып секундына метр/секунд хезмәт итә (м/с2).

Искәрмәләр 

Механика
Физик зурлыклар
Борис Ельцин

Борис Николай улы Ельцин (рус. Бори́с Никола́евич Е́льцин, 1931 елның 1 феврале — 2007 елның 23 апреле) — СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россиянең беренче президенты. Президент булып ике тапкыр сайланган иде — 1991 елның 12 июнендә һәм 1996 елның 3 июлендә.

Ул тарихка Россиянең беренче сайланган президенты, ГКЧПга каршы чыгучы хәрәкәтнең оештыручысы, Россиянең иҗтимагый-сәяси һәм икътисади тормышны үзгәртүче буларак керде. Шулай ук аның эшчәнлегенә КПССны тыю, РФ Югары Советын тарату, Россия Совет Йорты штурмы, беренче чечен сугышы алып бару һәм икенче чечен сугышына китергән 1999 ел вакыйгалары керә.

Тормыш юлы 
Урал политехник институтын тәмамлый (1955). 1963 елдан Свердловск йортлар төзү комбинатының баш инженеры, 1965 елдан — башлыгы. 1968 елдан КПССның Свердловск өлкә комитетының төзелеш бүлеге мөдире, аннан сәркатибе, 1976-85 — 1 нче сәркатибе. 1985-1986 елларда КПСС Үзәк Комитет сәркатибе, 1985-1987 елларда КПССның Мәскәү шәһәр комитеты 1 нче сәркатибе. 1987-1989 да СССР Госстрое рәисенең 1 нче урынбасары — СССР министры. 1989-90 да СССР Югары Советның Төзелеш һәм архитектура комитеты рәисе.

1981-1990 елларда КПСС Үзәк Комитет әгъзасы, 1986-1988 елларда КПСС Үзәк Комитет Политбюросы әгъзалыгына кандидат. 1978-1989 елларда СССР Югары Совет депутаты. 1989-1991 елларда ССРБ халык депутаты. 1990-1991 елларда РСФСР Югары Совет рәисе.

1991-1999 елларда Борис Ельцин — Россия Федерациясе президенты. Бәйсез Дәүләтләр Берлеген игълан итүчеләрнең берсе.

1990 нчы елларда берничә тапкыр Татарстан Республикасына килә, республиканың суверенлыкка хокукын таный. 1994 елда РФ Хөкүмәте Рәисе В.С. Черномырдин, Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиев, Татарстан Республикасы Премьер-министры М.Г. Сабиров белән бергә «Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары белән Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында эшләр бүлешү һәм үзара вәкаләтләр алмашу турында» шартнамәгә кул куя.

Борис Ельцин 2007 елның 23 апрелендә Мәскәүдә вафат була.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
 РСФСР Югары Советы

Россия сәясәтчеләре
РФ президентлары
XX гасыр сәясәтчеләре
КПССның Свердловск өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Казанның шәрәфле ватандашлары
Gaudeamus

«Гаудеа́мус» ( — шатланыйк) — латин телендә язылган бөтендөнья студентлар гимны. Җырның чын исеме — "De brevitate vitae" ("дөньяның тиз агымына"), ләкин гадәттә аны беренче сүзе буенча «Gaudeamus» дип атыйлар.

Җыр XIII яки XIV гасырда Гейдельберг яки Париж университетында языла. Һәрхәлдә, Себастьян Брант  1267 елда «Gaudeamus igitur» исемле һимнны телгә ала.

Басма вариантында Gaudeamus 1776 елда барлыкка килә. Җырның көен Йоханнес Окегем иҗат иткән дип санала.

Тексты 
Gaudeamus igitur!
Әйдәгез, күңелләник!

Кристиан Вилһелм Кинделебен (Christian Wilhelm Kindleben) шигыре.
Гадәттә беренче, икенче һәм дүртенче куплетлары башкарыла.

Латин телендәге җырлар
Корыч

Корыч — тимер белән углеродның (шулай ук башка элементлар) чүкелүчән эретмәсе. Углеродның авырлык буенча өлеше корычның төренә карап 0,2%тан 2,1%ка кадәр тәшкил итә. Углерод тимер эретмәләренең ныклыгы һәм катылыгын арттыру, сыгылмалылыгын азайту максаты белән кушыла.

Корыч — машина төзүдә, транспортта, төзүчелектә һәм халык көнкүрешенең башка өлкәләрендә иң мөһим конструкцион материал булып тора.

Составына марганис, кремний, күкертле, фосфор катышмалары, шулай ук легирлау элементлары (хром, никел, молибден, вольфрам, ванадий, бакыр, кобальт һ.б.) керә. Үзенчәлекләре химик составына, микротөзелешен, иләү ысулларына бәйле.

Корыч җитештерү

2007 ел

2008 ел 
2008 елда аңа кадәрге 11 ел эчендә еллык корыч җитештерү күләме кими. 2008 елда дөньяда 1 млрд 329,7 млн т. корыч җитетерелә, бу 2007 ел белән чагыштырганда 1,2% азрак.

2009 ел 
2009 елның беренче алты айлык нәтиҗәсе буенча бөтендөнья корыч кою тармагында туплам өлеше 98% булган 66 илнең алдагы елның шушы ук дәверенә карата корыч җитештерүе 21,3%ка кими (World Steel Association статистикасы буенча 698,2 млн тоннан 549,3 млн тоннга кадәр).

Кытай 2008 елның шушы ук дәверенә карата җитештерүне 1,2% ка (266,6 млн тоннга кадәр), Һиндстан 1,3%ка (27,6 млн тоннга кадәр) арттыра.

АКШда җитештерү 51,5%, Япониядә — 40,7%, Көньяк Кореядә — 17,3%, Германиядә — 43,5%, Италиядә — 42,8%, Франциядә — 41,5%, Бөекбританиядә — 41,8%, Бразилиядә — 39,5%, Россиядә — 30,2%, Украинада — 38,8%ка кими.

Корыч
Төзү материаллары
Tatar älifbası

Bügen Tatar telendä yazu öçen Kirill älifbası (Tatarstanda räsmi räweştä) häm Latin älifbasınıñ berniçä variantı qullanıla - Tatarstandağı räsmiläşterelgäne öçen Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu turında qanunı mäqäläsen qara.

Zamanalif 
Tatar telendä yazu öçen täqdim itelgän älifbalarnıñ berse «Zamanalif» dip atala.

Zamanalif mondi xäreflärdän tora:

 A, Ä, B, C, Ç, D, E, F, G, Ğ, H, I, İ, Í, J, K, Q, L, M, N, Ñ, O, Ö, P, R, S, Ş, T, U, Ü, V, W, X, Y, Z.

Tögäl bulğanda, Tatarçada J, V xärefle awazlar yuq, alar yat süzlär öçen genä. F xärefle awaz da Farsí/Ğäräp süzläre aşa kergän ide.

Tatar telendä bulğan 10 suzıq kiläse 10 xäref belän bilgelänä: a/ä, o/ö, u/ü, í/i, ı/e. 

İskä totarğa kiräk, e xärefe Awrupı tellärendäge awazın tügel, [ı] suzığınıñ yomşaq tören bilgeli, yäğni anı [ï] itebräk uqırğa kiräk. Mäsälän elek süze [ïlïk], yäğni [ilik] äytüenä yaqın äytelergä tieş.

Bu «'» (öske öter) bilgese Ğäräp süzlärdä bulğan hämza awazın bilgeläw öçen qullanıla: Qör'än, tä'sir, tä'min… Monnan tış çit atamadan soñ quşımta aldınınnan da quyıla: Microsoft'tan inde.

Kitap bastıru eşendä Ä xärefe urınına Ə, Ö urınına Ɵ wə Ñ urınına Ƞ xəreflərne qullanırğa yari. Sanaqlı eştä isä qanun belän bu xäreflär genä berketelgän ide: Ää, Öö, Ññ.

Tatar bulmağan süzlärne yazu öçen kiläse xäreflärne dä qullanırğa bula:
Á, Â, É, Ó, Ú.

Latínälifle bulğan çit isemnərne (keşe, säwdä, sähär isemen) yazğanda, anı çığanaqta kebek, üzgärtmiçä, bar bulğan xäräkälär belän yazası.

İQTElif 

İQTElif, İdíl-Ural-Qırım Tatar Elifbası dimek (ASCII'de: IQTElif). Başqalardan ayırmalı bularaq, bu elifba versiyesí Qırım Tatar Latin elifbası bílen yazılış qaraş poçmağınnan yaraşlı (bírdenbír ayırması Qırım Tatarçada Ww xerífleríníñ bulmawı we İQTElif'tegí Íí urınına İi xerífleríníñ qullanıluwı) we monda  tirentín delillene):

Aa Ää Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ğğ Hh Iı İi Íí Jj Kk Ll Mm Nn Ññ Oo Öö Pp Qq Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Ww Xx Yy Zz

Bu elifbada Tatarstan xökümetí tarafınnan "qabul itílgen" elifbadan ayırmalı bírniçe xeríf bar:

Östtegí Yañalif dip isímlendírílgen elifbada Í í xeríflerí bílen bilgílengen suzıqlar, İQTElif'te ğayrí-zaruri Î î xeríflerí bílen bilgílene we alar, bügíngí Törkçede de bulğanı kíbík, İi xerífleríne ğadileştíríle ala. Meselen, xoquqî-xoquqi (İdíl-Ural (Qazan) Tatarçası), hukukî-hukuki (Törkçe). 

Könbatış alınmalardağı Ee xeríflerí İQTElif'te saqlana, çönki alar Tatarçada İQTElif'tegí Íí awazınnan temamen başqa bír awaznı bilgíli, ki bu awaz 20nçí ğasırdağı elifba üzgertüleríne möxtemelen seyesi sebepler bílen Ee bularaq tírkeldí. Meselen: modemneríbízníñ.

İQTElif'tegí EE we Íí awazları Tatarça'da iñ yış qullanılğan suzıqlar we şuña küre alarnı bilgílegen xerífler böyök ehemiyetke iye.

2012 yılnıñ “Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu turında” qanunı 
2012 yılnıñ 24 dekaberendä Tatarstan däwlät şurası deputatları “Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu turında” qanun ölgesen qabul itä.

Kiril älifbäsı:

Latin älifbäsı:

Ğäräp älifbäsı:

Monı da qara 
 Tatar tele
 Törki tele älifbası
 Sanaqnı tatarlaştıru

Päräwezdä 
 Omniglot.com: Tatar yazu taríxı

Татар теле
Татар әлифбасы
Мамык (үсемлек)

Мамык (Gossypium) — мальвалар үсемлек төреннән булган, көньякта игелә торган берьеллык үләнчел үсемлек, яки куак. Мамык — мөһим техник культура, дөньякүләм җитештерелгән сүснең 50% ын тәшкил итә.

Үзәк тамыр системасы көчле. Чәчәкләре эре, ак, сары төсләрдә. Үзеннән серкәләнүче үсемлек. Җимеше — тартмачык, 3—5 капкач белән ачыла. Күн санлы орлыклар озын ак төкчәләр белән канланган, алар — орлык тарату өчен җайланма. Төкчәләрнең озынлыгы 50—60 мм га җитә.

Мамык үсемлеге җылылык, кояш, уңдырышлы туфрак һәм дым ярата. Гадәттә аны җирне ясалма сугару юлы белән үстерәләр. Мамык үсемлегенең биеклеге — метр яки метр ярым. Чәчәкләре эре. Җимеше булып орлык тартмачыгы пәйда була. Өлгергәннән соң аның капкачлары ачыла һәм аннан йомшак сүсле ак масса килеп чыга. Барыннан да элек аны Һиндстанда, аннан сон Кытайда һәм Мисырда үстерә башлаганнар. Башка илләрдән элегрәк һиндстанда киҗе-мамыктан җинел, нәфис тукымалар һәм төрле төстәге менә дигән ситсылар эшли башлаганнар. Хәзер мамыкны Һиндстанда, АКШта, Кытайда, Бразилиядә һәм башка илләрдә үстерәләр. Элекке ССРБда ул Урта Азия республикаларында һәм Кавказ артында үсә.

Тартмачыктагы йомшак массаны астында орлыклары бул. Орлыгын гомуми массадан аерып алуы бик җиңел түгел. Олыклары җепселләр, ягъни бик нечкә, озын һәм кыска сүсләр белән чуалган. Киндер һәм җитеннең сүсләре — сабакларында булса, мамык үсемлегенең — орлыкларында була.

Орлыкларыннан шулай ук май сыгып чыгаралар. Ул консерв сәнәгатендә кулланыла һәм маргарин эшләүгә китә. Болардан тыш, мамык маен сабын кайнатуда кулланалар, аннан гөлсирин һәм стеарин алалар. Мамык маен сыкканнан соң түп кала. Ул — туклыклы терлек азыгы. Майны сыгу процессында калган башка калдыклардан гудрон аерып алалар. Аны юлның каты түшәмәсенә һәм кызуга түзүчән лаклар җитештерүдә кулланалар. Орлык кабыклары этил һәм метил спирты ясауга китә. Сабаклары — ягулык һәм төзү материалы булып хезмәт итә. Яфракларыннан исә алма һәм лимун кислотасы алырга була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.

Техник культуралар
Эрләү культуралары
Колшәриф мәчете

Кол Шәриф мәчете — Татарстанның һәм Казанның үзәк мәчете. Казан Кирмәне җирлегендә урнаша.

Мәчет татар халкының күренекле дин әһеле, Казанны яклаганда вафат булган сәид Колшәриф исемен йөртә.

Тарих 
Мәчет Казан ханлыгы чорында шактый данлыклы иде. XVI гасырда Урта Иделдә ул фәнни һәм дини үзәк булган.

Кол Шәриф - татар халкы каһарманы 
Казан ханлыгының бәйсезлеге өчен көрәшче, мәшһүр татар каһарманы, шагыйрь, дәүләт эшлеклесе, рухани, сәид Колшәриф хөрмәтенә аталган. 1552 елның 2 октябрендә, ил белән бергә, аның рухи остазы — Колшәрифнең дә гомере киселә. Колшәриф үз шәкертләре белән Җәмигъ мәчете өчен Явыз Иван гаскәрләренә каршы сугышып мәчет баскычларында үтерелеп һәлак булган. Бөек татар каһарманы - Колшәриф истәлегенә баш Казан мәчете аталган. 
1552 елда, Явыз Иван гаскәрләре Казан каласын яулап алганда, мәчет тар-мар ителә.

Торгызылган мәчет 
1996 елда мәчетне торгызу эшләре башлана. Искәндәр Сәйфуллин һәм Айвар Саттаров проектлары нигезендә төзелә. Рәсми төстә 2005 елның 24 июнендә, Казан меңьеллыгына ачыла.

Архитектурасы 
Мәчетнең 8 манарасы бар. Гөмбәз «Казан бүреге» декоратив элементлары, ләлә чәчәге (Идел буе Болгары уңдырыш символы)  белән бизәлгән.

Бина төнлә матур яктыртыла.

Фотосурәтләр

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  

Әлифба буенча мәчетләрКазан мәчетләре
Луи де Фюнес

Луи де Фюнес (, тулы исеме Луи́ Жерме́н Дави́д де Фюне́с де Галарса, ; 1914 елның 31 июле, Курбевуа — 1983 елның 27 гыйнвары, Нант) — мәшһүр француз киноактеры, комик, режиссер, сценарист.

Балачакта дуслары аны «Фюфю» дип атаганнар. Француз, испан һәм инглиз телләрен яхшы белгән. Балачагында рәсемнәр ясау һәм пианинода уйнау белән шөгыльләнде.

Икенче бөтендөнья сугышы тәмамлангач, кинематограф өлкәсендә үзен сыный башлый.

Фильмография

Актер эшләре

40-нчы еллар 
 1945 — Барбизон коткысы / La Tentation de Barbizon
 1946 — Сыеныр урын/ Dernier refuge
 1946 — Алты урланган сәгать / Six heures à perdre
 1947 — Антуан һәм Антуанетта / Antoine et Antoinette
 1947 — Билгесез сәяхәте / Croisière pour l’inconnu
 1947 — Соңгы форсат йорты / Le Château de la dernière chance
 1948 — Гесклен / Du Guesclin
 1949 — Адемай чик буенда / Adémaï au poteau-frontière
 1949 — Киләсе очрашуга кадәр Грок әфәнде / Au revoir Monsieur Grock
 1949 — Дустым Сэнфуан / Mon ami Sainfoin
 1949 — Берәү / Un certain monsieur
 1949 — Мәхәббәттә яллар юк / Pas de week-end pour notre amour
 1949 — Мин сине генә яратам / Je n’aime que toi
 1949 — Бер көнлек миллионер / Millionnaires d’un jour
 1949 — Танжердагы мисссия / Mission à Tanger
 1949 — Бәхет белән очрашу / Rendez-vous avec la chance
 1949 — Мәйданга килү / Vient de paraître

50-нче еллар 
 1950 — Канунсыз урам / La Rue sans loi
 1950 — Нәзек сөяркә / L’Amant de paille
 1950 — Хезмәт министрлыгы / Quai de Grenelle
 1950 — Галиҗанәп мсье Дюпон / Sa majesté Monsieur Dupont / Prima comunione
 1951 — Биби Фрикотен / Bibi Fricotin
 1950 — Гаҗәп дуамаллык / Folie douce
 1950 — Кнок / Knock
 1950 — Телбистәлек патшасы / Le Roi du bla bla bla
 1950 — Ал Гөлчәчәк /  La Rose rouge
 1950 — Адресы билгесез / Sans laisser d’adresse
 1951 — Минем хатын гүзәлләрнең гүзәле / Ma femme est formidable
 1951 — Күркә / Le Dindon
 1951 — Никах агентлыгы / Agence matrimoniale
 1951 — Бонифаций-сомнамбула / Boniface Somnambule
 1951 — Яшь чемпионнар / Champions Juniors
 1951 — Уенчылар / Les Joueurs
 1951 — Мэр әфәнде өчен ял юк / Pas de vacances pour Monsieur le Maire
 1951 — Агу / La Poison - Андрэ, приятель Поля
 1951 — Зонт астында мәхәббәт / Un amour de parapluie
 1951 — Сатуга кибет / Boîte à vendre
 1951 — Ышыкта да 90 градыс / 90 degrès à l’ombre
 1951 — Тормыш — уен / La vie est un jeu
 1951 — Узып баручы / La Passante
 1951 — Америкага сәяхәт / Le Voyage en Amérique
 1952 — Ягымлы фахишә / La Putain respectueuse
 1952 — Месье Перлның качуы / La Fugue de Monsieur Perle
 1952 — Бүреләр төнлә аулый / Les Loups chassent la nuit
 1952 — Сигезенче сәнгать / Le Huitième art et la manière
 1952 — Легиньон әфәнде, фонарчы / Monsieur Leguignon, lampiste
 1952 — Такси әфәнде / Monsieur Taxi
 1952 — Озын тешләр / Les Dents longues

Режиссер эшләре 
 1979 — Саран / L' Avare

Сценарияләре 
 1966 — Септим әфәнде рестораны / Le Grand restaurant
 1967 — Оскар / Oscar
 1969 — Туңган / Hibernatus
 1979 — Жандарм һәм башкалар / Le Gendarme Et Les Extra-Terrestres
 1980 — Саран / L' Avare
 1981 — Кәбестә белән аш / La Soupe Aux Choux

Моны да карагыз 
 Жан Рено

Франция режиссёрлары
Франция актерлары
Франция сценаристлары
Казан Хан Башлыгы

Казан Хан Башлыгы — искиткеч бай бизәлгән рус патшаларының тарихи ядкәре. Якынча 1553 елларда ясалган дип уйлыйлар. Аны шулай ук татар зәркәнчеләре рус патшасы Явыз Иван өчен ясалган диләр. Хәзерге вакытта Мәскәүдә Кораллар палатасында саклана.

Башка теория буенча бу 1552 елда аны Казаннан Мәскәүгә алып китерелгән Казан ханнарының таҗы.

Мономах башлыгын да Алтын Урда җирләреннән килгән теориясе бар. Аны Үзбәк хан Иван Калитаның чын күңелдән бирелгәнлеге өчен бүләк итеп тапшырды

XV-XVI гасырларда Казан ханнарының таҗы кыйммәтле металл нәкышләр, асылташлар белән бизәлгән булган. Татарларның баш киеме такыя шәкелендә булып, читләренә кыйммәтле мех тотылган.

Геральдикада тоткан урыны 
Хәзергесе вакытта Казан Хан Башлыгы Казан илтамгасында һәм Россия империясенең бөек илтамгасында кулланыла.

Моны да карагыз 
 Казан ханнары
 Казан ханлыгы

Сылтамалар 

 Г.Ф. Валеева-Сулейманова «Рус патшаларының алтын башлыклары һәм татарлар тарихы»
 А. Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

Казан тарихы