alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Кул бәйләш

Кул бәйләш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Бу уен җәй көне тышта малайлар арасында уйнала. Малайлар шобага салып (яки санашу юлы белән) ике кеше сайлыйлар. Шобагада өскә чыкканы «качучы», аска калганы «тотучы» була. Башкалары бер түгәрәк ясап, тотучының кулын буш кына итеп артка бәйлиләр дә качучыны тотарга кушалар. Шул түгәрәк эчендә тотучы качучыны куып җитеп, артка бәйләнгән куллары белән тотарга тиеш. Уен барганда, балалар җырлыйлар.

Тотучы: 
Яхшы көннәр күрмәдем,
Тәмле ашлар җиймәдем;
Тәгәри китте йомгагым,
Күрмәдегезме, агайлар?

Күмәк җыр: 
Болай йөрсәң, уңмассың,
Яхшы көннәр күрмәссең;
Бик җитез бул син, агай,
Әнә бара йомгагың! —

дип, качучыны ымлап күрсәтәләр. Тотучы куып килә дә арты белән әйләнеп аны тотарга, качучы тоттырмаска тырыша. Тотылса, ул көтүче булып яки шобага тотышып, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чикерткәле

Чикерткәле  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар санамыш ярдәмендә чикерткә тотучы сайлап куялар. Ул сыңар аягында уртада басып тора. Калганнары да сыңар аякта аның тирәсенә тезеләләр. Чикерткә тотучы ничек тә булса «тыраклап» килеп аларның аягына басарга тырыша. Ә чикерткәләр, бастырмаска тырышып, читкә тайпылалар. Әгәр дә тотучы берәрсенең аягына баса алса, чикерткә тотылган санала. Ул уеннан чыга. Иң соңгача аягына бастырмаган чикерткә җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кысла (уен)

Кысла  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Өйдә, коридорларда уйнала торган уеннарның берсе.

Санамыш ярдәмендә «кысла» сайланып куела. Аның кулларын бау яки яулык белән артка бәйлиләр. Калган балалар түгәрәкләнеп басалар. «Кысла» артка бәйләнгән куллары белән иптәшләренең берсен чеметергә теләп куып йөртә. Чеметелгән кеше «кысла» була. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чайка (уен)

Чайка  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар бер тигез урынга 2x2 м күләмдәге турыпочмаклык сызалар. Аннан санашу юлы белән бер баланы «чайка» итеп билгелиләр. «Чайка» шул квадрат эченә баса һәм аның аша кешеләрне йөртмәскә тырыша. Ә квадрат тирәсенә тезелгән балалар аның «биләмәсен» кисеп үтәргә ниятли. Әгәр «чайка» берәр иптәшен шул биләмәне кисеп үткәндә тотып калса, ул «чайка» була. Ә үзе башка балалар рәтенә баса. Уен шулай өзлексез дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Буш урынлы

Буш урынлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен җәй көне тышта, кышын киң залларда ир һәм кыз балалар арасында уйнала.

Шобага яки санашу юлы белән берәүне көтүче итәләр дә, калган балалар, бер түгәрәк ясап, бер-берсенең кулларына тотынышып торалар. Көтүче, түгәрәк тышыннан сагалап, түбәндәгечә җырлап йөри:

Саескандай чайкаклап,
Мин йөримен өй саклап,
Каздай булып кыйгаклап,
Сиңа тиям, син әбәк!

Шулай дип берсенең аркасына суга да түгәрәк әйләнә йөгерә. Сугылган бала урыныннан чыгып, аңар каршы яктан йөгерә. Алдан әйләнеп килеп җиткәне шул буш урынны ала. Урынсыз калганы көтүче була да, уен дәвам иттерелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Бүкәнле

Бүкәнле  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар аллы-артлы парлашып түгәрәкләнеп басалар. Бер парсыз кеше түгәрәкнең тышкы ягында кала. Ул бер парның артта торган кешесенә кагыла һәм алар икесе ике якка түгәрәк буенча йөгереп китәләр. Ә парсыз калганы аларның урынында басып кала. Тегеләрнең кайсы тизрәк түгәрәк буенча әйләнеп чыга, ул әлеге басып калучының алдына басып, парлы була. Соңарганы исә, парсыз кала. Ул үз чиратында тагын да берәр парга килеп кагыла һәм уен тагын шулай кабатлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Багана (уен)

Багана  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар аллы-артлы пар-пар булып түгәрәкләнеп басалар. Ике кеше түгәрәкнең тышында кала. Алар, берсе куучы, берсе качучы булып куыша башлый. Куучыга түгәрәкнең уртасына керергә ярамый. Качучы йөгереп килеп бер парның алдына баса, шул вакыт бу «багана»ның арттагы кешесе йөгереп китә һәм куучы аны тотарга тиеш була. Бераз йөгергәч, качучы тагын берәр «багана»ның алдына килеп баса. Әгәр куучы качучыны тотса, качучы — куучы, ә тегесе — качучы була. Әгәр куучы озак тота алмаса, ул «исләнгән» була. Аңа җәза бирәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Алпавытын өйдәме

Алпавытын өйдәме?  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар парлашып, аллы-артлы басып түгәрәкләнеп тезеләләр. Парларның алда торганнары җиргә утыра, арттагылары басып тора. Бер парсыз кеше кала. Ул бер парга килеп артта басып торганына эндәшә һәм ике арада мондый диалог булып ала:

— Атки-матки самодатки, Алпавытың үдәме? 
— Юк. 
— Әйдә киттек эзләргә! 
— Әйдә.

Шуннан соң аны парсыз уенчы түгәрәк буенча куып китә. Ә ул түгәрәкне әйләнеп чыгып үзенең урынына басарга тырыша. Әгәр куучы аны тотса, алар урыннарын алыштырып куышалар. Килеп баса алса, бу парның алда утырганы артка баса, артка басканы алга утыра. Шул рәвешчә уен дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Син йөгер

Син йөгер!  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уенда балаларның саны җөп булуы шарт. Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясалгач, санашып так-җөп саннар туры килгәннәрне билгелиләр. Таклар җөпләрнең алдына чыгып басып эчле-тышлы ике түгәрәк ясыйлар. Ике түгәрәктәгеләр дә йөзләре белән бер-берсенә каршы торырлар. Уйнаучылардан берәрсе үз каршысында торган иптәшенә әбәкләп ике түгәрәкнең уртасыннан йөгереп китә. Иптәше аны куа. Йөгергән уйнаучы артына куучы җитә башласа, ул кирәк эчке, кирәк тышкы түгәрәктә торган иптәшләренең берсе алдына килеп туктый ала. Бу вакытта инде алдына тукталган кеше йөгерүне дәвам иттерә. Ул да теләгән иптәшенең алдына туктый ала. Монда һәрбер уйнаучы «йөгерүче минем алдыма килеп туктамасын» дип уяу тора. Куучы йөгерүчене тотса (кулын тидерсә), үзе йөгерүчегә әйләнеп, тотылган кеше куа башлый.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Ике урамлы

Ике урамлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Бу уен урамда һәм ишек алларында уйнала. Иң беренче шобага әйтешләре ярдәмендә балалар икегә бүленәләр. Шуннан соң ике команда бер-берсенә 20 метрлап ара калдырып капма-каршы баса. Ике команда арасындагы араны урталай бүлеп, җиргә сызык сызалар һәм йөгереп урыннарын алышалар. Шул арада беренче команда кешеләре икенче команданың берәр уенчысын (ул сызыкның бу ягына чыкканчы) тотып калырга тырыша (бу кешене тоту турында беренче командадагылар алдан ук килешеп куйган булалар). Тотылган кеше икенче командага баса. Аннан соң икенче команда кешеләре беренче команда кешесен тотып калу турында киңәшәләр һәм урын алышалар. Уен бер командада кеше беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Канбәк

Канбәк — Башкортстанның Миякә районынындагы татар авылы, Богдан авыл советына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 474 кешенең яшәве мәгълүм. Хуҗалыклар саны - 157. Татарлар, тулы булмаган мәгълүмат буенча – 76% (2002)

Тарихи мәгълүмат 
Канбәк беренче кат 1729 елны искә алына. Авылны Казан артыннан килгән кешеләр нигезли. 1850 белән 1880 еллар арасында алар янына Чуенчы һәм Базгыя авыллары кешеләре күченә.

Демографик хәл

Социаль тармак һәм җитештерү тармагы 
«Каныбәк» АХ ҖЧҖ идарәсе, машина-тракторлар төзәтү мастерскойлары, товар-сөтчелек фермасы, ындыр, ягулык салу станциясе, тулы булмган урта мәктәп, мәдәният йорты, китапханә, ФАП, кибетләр, балалар бакчасы. 
Урман хуҗалыгы, Миякә Балык ширкәте.

Атаклы кешеләр 
  Нурия Ирсаева — драма актеры, С. Юлаев премиясе лауреаты (1981).

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кыргыз-Миякә): 19 км
 авыл советы үзәгенә (Богдан): 4 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Әкчин): 35 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Үтерешле

Үтерешле  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ачык тигез җирдә озынлыгы илле адым чамасы бер сызык сызалар. Уйнаучылар ике тигез бүлемгә аерылгач, икесе дә бер-берсенә каршы шул сызыктан унар адым артта тезелеп торалар. Уйнаучыларның берсе сызык аша чыгып каршы яктан берәрсенең аркасына сугып «үлде!» дип кычкыра һәм каршы яктагыларның берсенә дә суктырмыйча үз ягына чыгарга тырыша. Икенче уенда сугылган ике як кешеләре дә уеннан чыга бара.

Уен шул рәвештә бер як бөтенләй үлеп беткәнче дәвам итә. Ахырда җиңүчеләр «үлеп беткән» командадагыларның җилкәсенә утырып уен урынын әйләнәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Хат ташучы (уен)

Хат ташучы — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уйнаучылар, бер иптәшләрен уртада калдырып, кулга-кул тотынып, бер түгәрәк ясарлар. Уртада калган «почта» була. Түгәрәктәгеләрнең һәркайсы үзенә Казан, Уфа, Ырынбур, Тройски, Стамбул һ. б. кебек берәр шәһәр исемен атый. Шуннан соң уртада торучы «почта»: «Хат алып барам Уфадан Тройскига!» — дип кычкыра. Исемнәре аталган уенчылар шул арада йөгереп урыннарын алыштыралар. Ә «почта» бу вакытта, форсаттан файдаланып, түгәрәктә урын алып калырга тырыша. Урынсыз калган бала «почта» булып, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Баулы түгәрәк

Баулы түгәрәк  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен җәй көне тышта уйнала. Уйнаучылар озын бер бау яки тасма алып, аның ике очын бергә китереп бәйлиләр дә үзләре шул бауга тотынып, бер түгәрәк ясыйлар. Араларыннан берсен шобага яки санашу юлы белән уртага көтүче итеп чыгаралар. Көтүче җитез-җитез атлап йөри, бау тотканнарның кулына сукмакчы була, ул сугыйм дигәндә генә, бау тоткан кеше кулын баудан ычкындыра һәм аңар суктырмаска тырыша. Ләкин аңар ике кулын да баудан ычкындырып җибәрергә ярамый, әгәр дә ычкындырса, үзе көтүче була.

Көтүче сугарга теләгәндә, шушы такмазаны әйтә:

Чистай чигәнәк,
Алабуга бигәнәк,
Мин йөримен күзәләп,
Шап!

Түгәрәктәгеләр аңа каршы:

— Туры килгән кулга чап! — диләр. Көтүче шул вакытта берәрсенең кулына суга алса, үзе түгәрәккә керә дә, сугылган кеше көтүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чүлмәк сатыш

Чүлмәк сатыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Күбрәк авыл кызлары арасында уйнала. Берәр җирдә «чүлмәк булып» түгәрәкләнеп утыралар. Артларында һәрберсенең бер хуҗасы басып тора. Берәү чүлмәк алучы була. Ул хуҗа алдына килеп:

— Чүлмәк сатасыңмы? — дип сорый. Хуҗа: 
— Сатмыйм, каймак саласым бар, — ди (яки башка берәр сәбәп әйтә).

Шулай сөйләшкәндә, хуҗалар чүлмәкләрен җиң-чабулары белән каплап торалар. Сүзгә мавыгып торсалар, алучы чүлмәкнең баш киемен, яулыгын сыдырып ала да, «ачык авызларның каймагын шулай итәләр» дип, икенче хуҗага килә. Шулай йөреп, берсе дә сатмагач, яңадан баштагы хуҗага килә:

— Чүлмәгеңне сатасыңмы инде? 
— Сатам. 
— Күпмегә сатасың? 
— Өчкә, — дисә, өч мәртәбә (күпме әйтсә, шулкадәр) кул сугышалар. Сатучы белән алучы ничә санга килешсәләр, түгәрәк тышыннан кара-каршы шул хәтлегә чабышалар. Кем алдан килсә, чүлмәк шуныкы була да, аның артына баса. Артта калучы чүлмәк алучы булып, уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Җиз бүкән

Җиз бүкән  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен күбрәк малайлар арасында җәй көне тышта уйнала. Балалар бер түгәрәк булып, җирдә «җиз бүкән» булып, чүгеп утыралар. Һәрберсенең артында бер малай басып саклап тора. Арада бер малай бүкәнсез калдырылган була. Ул арттан килә дә «сакчы» белән сүз башлый:

— Җиз бүкән, җиз бүкән сатлык микән? 
— Җиз бүкән сатлык икән. 
— Күпме хак алыр икән? 
— Хак ярым хак, пот ярым борчак икән. 
— Әйдә йөгерешеп карыйк, кем килеп алыр икән? — диләр дә түгәрәк тышыннан бер-берсенә каршы йөгереп әйләнәләр. Кем иң элек әйләнеп килеп җитсә, җиз бүкән шуныкы була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Так каравыл

Так каравыл  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Иң беренче санамыш ярдәмендә так каравыл сайлап куялар. Аннан соң уйнаучылар икешәрләп кулга-кул тотышып, бербер артлы тезелеп басалар. Так каравыл (казык) булганы алда берүзе тора. Ул артындагыларны күрми. Ул шулай алдына караган хәлдә:

— Очты, очты, кошлар очты! — дип, артындагыларга хәбәр бирә. Шул уңайга иң арттагы ике кеше «Көш!» диләр дә, икесе дә так каравылның ике ягыннан алга узып, качып китәләр һәм бер-берсенә тотышканчы йөгерәләр. Так каравыл алар тотышканчы куып җитеп, берсен эләктереп алырга тиеш. Тотса, хәзер ул шул тотылганы белән парлашып, теземнең алдына уйнаучы булып килеп баса. Тоттырмаганы (өченчесе) алга килеп, так каравыл булып баса. (Кайбер якта, киресенчә, тотылганын так каравыл итеп бастыралар.) Хәзер инде бу так каравыл да:

— Очты, очты, кошлар очты! — дип, артындагыларга хәбәр бирә.

Арттагы яңа пар «көш» дип алга йөгерә һәм кушылырга тырыша. Әгәр шундый парлар тоттырмаска сүз куешкан булсалар, әллә кайларга кадәр чабалар. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Саклан (уен)

Саклан!  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Койма яисә стена янына уйнаучыларның санына карап биштән егерме адымга кадәр ераклыкта коймага параллель итеп җеп тарталар. Уйнаучыларның берсе җепнең тышкы ягына чыга, башкалар җеп белән койма арасында кала. Тышта калган уенчы җеп буенча йөгереп: «Саклан бер, саклан ике, саклан өч!» дип йөри. Соңгы сүзне әйткәндә җитез генә җепнең эченә сикереп кереп берәрсен әбәкләп, «Эләкте!» дип кычкыра һәм җепнең тышкы ягына сикереп чыга. Башкалар, «Эләкте!» сүзен ишеткәч, өчкә кадәр кычкырып саныйлар. «Өч» сүзеннән соң, өлгерә алсалар, тыштан кергән кешегә алар суга алалар. Шулай икенче якка чыкканчы сугып өлгерсәләр, тоту саналмый һәм ул уенны яңадан кабатларга тиеш була. Сугып өлгерә алмасалар, хәзер инде икәүләп баягы кебек, «бер, ике, өч!» дип санап эчкә сикереп керәләр һәм икесе ике кешене алып чыгарга тырышалар.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Уенның шундый кагыйдәләре бар: тотучылар җептән кире атлап чыкканда кулга-кул тотынып парлап чыгарга тиеш. Сикереп чыкканда җепне ычкындырсалар я өзсәләр, җеп эчендәгеләр моңа тикле тышта булганнарны куарга тотыналар. Берәрсе тотылса, тоткан кеше җеп янына кадәр тотылганның аркасына атланып килә. Эч ягындагылар җепне ычкындырса яки өзсә, тыштагылар эчтәгеләрне куып китә.

Уен эчтәгеләр урланып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кәвешче (уен)

Кәвешче  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Уртадагы бүкәнгә утырган «кәвешче» куллары белән читек теккән кебек кыйланып көйләп утыра:

Итек, читек, энә, без,
Матур итеп тегәбез.
Кирәкмиме, алмыймсыз,
Әллә киеп карыймсыз?

Түгәрәктәгеләр, җыр беткәч, бар да беравыздан: «Кая бир!» — дип, бер якка таба түгәрәк буенча йөгерә башлыйлар. Тегүче утырган урыныннан йөгерүчеләрдән берәрсенең аягына кулы белән тиеп калырга тырыша. Тия алса, аны урынына утыртып, үзе түгәрәккә керә. Тидерә алмаса, уен яңадан башланып, ул кәвешче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Иске Сабай

Иске Сабай — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 769 кеше тәшкил иткән . Сабай авыл советы үзәге.

Демография 

1917 елда Иске Сабайда 2682 кеше яши. Милләт буенча: 1667 типтәр, 687 башкорт, 3 татар һәм 6 рус.

Өч ел узуга, 1920 елда Иске Сабайда 1661 татар, 244 башкорт һәм 15 рус кала.

Бүген Сабайда 278 хуҗалык исәпләнә. Яшәүчеләр саны:

 2002 елда – 713 кеше,
 2006 – 743
 2009 – 769

2002 елда 48% халык башкорт итеп яздырылган, татарлар – 52%.

Социаль тармак 
Р. Шәрипов исемен йөртүче урта мәктәп. Авылны мәдәни яктан Мәдәният йорты һәм китапханә хезмәтләндерә.

Җитештерү тармагы 
Авыл халкының төп шөгыле – авыл хуҗалыгы һәм сәүдә. “Тормыш” агрофирмасы, шәхси теплицалар, кибетләр.

Дин 
1917 елга кадәр 2 мәхәллә булган, 3 мәчет. 2002 елда Үзәк диния назарәтендә № 1942 белән мәхәллә теркәлгән. 
2006-2010 елларда архитекторлар Билялова Р. В. һәм Кирайдт Р. И. проекты белән авылның үзәк мәчетен тергезү эшләре башкарылды. 2012 елның 30 июлендә мәчет ачылды. Имамлык вазифасын Илсур Билал башкара.

Географик урынлашу 
 Сабай Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының бер сыртында, Чәрмәсәннең сул кушылдыгы - Идәш елгасының югары агымы буена урнашкан.

Сабайдан Бүздәккә 40 км, Уфага – 140 км.

Шәхесләр 
 Рушат Мөдәрисов (1974), Нур театры актеры, БР халык артисты (2019).
 Суфия Китапова (1922—1997), икътисадчы, фән кандидаты (1959), Башкорт АССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1977).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 www.iskesabai.ru/

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Идәшбаш

Идәшбаш, Яңа Сабай — Башкортстанның Бүздәк районының иң төпкелдә урнашкан татар авылы. Сабай авыл Советына кергән бу авылдагы 47 йортта 176 кеше яши. Тагын 21 йорт буш тора.

Авылга Иске Сабай авылы кешеләре 1914 елда нигез сала. 1917 елда биредә 147 типтәр һәм 25 башкорт («яңа башкорт» - мишәрләр) яши.

Демография

Социаль тармак 
Авылда кибет белән клуб бар.  Идәшбаш балалары белемне Тугай тулы булмаган урта мәктәбендә яки Иске Сабай урта мәктәбендә алалар. 
2010 елда гомум мәйданы 45 квадрат метр тәшкил иткән медпунктта 5 эш бүлмәсе җиһазландырылган. 
Авылның төп бәласе - юлсызлык.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 46 км
 авыл советы үзәгенә кадәр (Иске Сабай): 8 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 46 км

Чыганаклар 
•	Иске Сабай авылы сайты

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Бүздәк районы
Габдулла Рәхимкулов

Абдулла Рәхимкулов (15 февраль, 1926, Чүпрәле районы, Кече Шәйморза – 9 октябрь, 1997) – Татарстанның халык җырчысы. Бөек Ватан сугышында катнаша.

Биография 
Габдулла Рәхимкулов 1926 елда Чүпрәле районында гади игенче гаиләсендә туа. 1943 елда Совет гаскәренә алына, Суслонгер хәрби әзерлек полигонында тоткарылгач, фронтка җибәрелә. Харкауны азатландыруда катнаша. 1944 елда Совет — Румыния чигенә терәлгәч, аларның часте чик буе хәзмәтендә калдырыла. Габдулла Рәхимкулов 1950 елга кадәр Молдавиядә хезмәт итә.

Хәрби хезмәттән соң Магнитогорски каласында рудникта шартлатучы булып урнаша. Металлурглар мәдәният Сарае каршындагы татар халык театрының концерт бригадасы составында сәхнәдән җырлый. 
Габдулла Рәхимкуловның сәнгатькәр юлы белән китүенә Магнитогорскига гастрольгә килгән Рәшит Ваһапов белән сөйләшүе тәэсир итә.

Габдулла Рәхимкулов һөнәри иҗат юлын 1954 елда, ТАССР дәүләт Җыр һәм бию ансамблендә башлый. Алдагы иҗади тормышы Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе белән бәйле, 1979 елга кадәр шунда эшли. 1960-61 елларда Алма-Ата филармониясендә эшләп ала.

Габдулла Рәхимкулов гомеренең ахыргы көннәренә кадәр сәхнәдә җырлаудан туктамый. 1997 елның 3 октябрендә ул Казанның Зур консерватория залында симфоник оркестрга кушылып соңгы чыгышын ясый.

9 октябрь көнне Габдулла Рәхимкулов иртәнге сәгать унда Татарстан мәдәният министрына кереп сөйләшеп чыга, ә көндезге сәгать өчтә йөрәк өянәгеннән үлә.

Мактаулы исемнәре 
1970 елда аңа Татарстанның атказанган артисты, 1996 елда, иҗат әһелләренең һәм гади җыр сөючеләрнең күпсанлы мөрәҗәгатьләренә җавап итеп, Татарстанның халык артисты исеме кушыла.

Башкарылган җырлары
•	Габдулла Рәхимкулов халык җырларын һәм татар композиторларының җырларын башкарып популярлык казана. Композитор Сара Садыйкова махсус аның тавышына язган «Бер гүзәлен сагынам Чишмәнең», «Арча кичләре», «Балкый Шәйморза утлары», «Кайтыгыз, торналар», «Керфегеңә тамармын мин» җырлары аеруча уңышлы булып чыкты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Биография

Шулай ук карагыз 

Татар җырчылары
Татарстанның халык артистлары
Екатерина I

Екатерина I, Екатерина Алексеевна Михайлова (15 апрель 1684 ел, Екабпилс — 17 май, 1727 ел Санкт-Петербург) — Романовлар династиясеннән булган  императоры (1725—1727). Петр Iнең икенче хатыны, Елизавета Петровна анасы.

Аның хөрмәтенә Уралдагы  шәһәре аталган.

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Пётр II

Петр II Алексей улы (23 октябрь 1715 ел  — 30 гыйнвар 1730 ел ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Анна Иоанновна

Анна Иоанновна (7 февраль, 1693 ел,  — 28 октябрь, 1740 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Иван VI

Иван VI (23 август 1740 ел,  - 16 июль 1764 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Елизавета Петровна

Елизавета Петровна (29 декабрь 1709 ел,  — 5 гыйнвар 1762 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Пётр III

Пётр III (21 февраль 1728 ел,  - 17 июль 1762 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Александр I

Александр I (23 декабрь 1777 ел,  — 1 декабрь 1825 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Аммон Ф. Г. В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Николай I

Николай I ( 6 июль 1796 ел,  - 2 март 1855 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Искәрмәләр

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Александр II

Александр II (29 апрель 1818 ел,  — 13 март 1881 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Тәхетне 1855 елда әтисе Николай I үлгәннән соң ала. 1861 елда ул анфранчизация реформасын кертте, крестьяннарга җир милекчеләре кебек каралмады.1863 елның гыйнварында Польша Корольлегендә Польша бәйсезлеге күтәрелеше башланды. Ул 1863 азагында бастырылды, ләкин бер гыйсьянчы тәртипсезлеге 1864 елның көзенә кадәр дәвам итте. 1860-нчы елларда Россиядә гражданнар һәм хәрби суд, хәрби, барлык төр мәгариф һәм дәүләт финансларында реформалар кертелде. Губернаторларда һәм округларда җирле үзидарә органнарын кертү дип аталган формада кертү җир офислары (1864). Алар авыл хуҗалыгының техник дәрәҗәсен күтәрү, мәгариф, социаль иминлек, кунакчыллык, җирле сәүдә һәм сәнәгать, җирле юллар һәм күперләр төзү белән шөгыльләнергә тиеш иде. Ул 1881 елда бомба һөҗүмендә үлде

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Александр III

Александр III (10 март, 1845 ел  — 1 ноябрь 1894 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Николай II

Николай II Александр улы (18 май 1868 ел,  - 17 июль 1918 ел ) – Бөтенроссия имперaторы, Польша цары һәм Финляндия Бөек Кенәзе, Россия империясенең соңгы Имперaторы (20 Үктəбep (1 ʜаᴙбер) 1894 ел – 2 (15) март 1917 ел). Романовлар имперaторлар  нәселеннән. пaлкаyник (1892 елдан); шулай ук британ монархларыннан флот адмиралы  (28 май 1908 ел) һәм британ гаскәре фельдмаршалы  дәрәҗәсен йөртә.

Николай II идарә чоры Россиянең икътисади үсеше һәм шул ук вакытта анда соңрак 1905-1907 елгы инкыйлабка һәм 1917 елгы инкыйлабның сәбәбе булган иҗтимагый-сәяси каршылыкларның, инкыйлаб хәрәкәтенең көчәюе; тышкы сәясәттә – Ерак Көнчыгыштагы экспансия, Япyʜстан белән сугыш һәм Россиянең Яyрyпа державаларының хәрби блокларында һәм Беренче бөтендөнья сугышында катнашуы белән таныла.

Николай II  1917 елгы фᴎвpәл инкыйлабы вакытында тәхетеннән баш тарта һәм гаиләсе белән бергә Патша Авылындагы сараенда йорт тоткынлыгында була. 1917 елның җәендә, Вакытлы хөкүмәт карары буенча, ул гаиләсе белән бергә Тубыл каласына сөргенгә җибәрелә, ә 1918 елның язында большевиклар тарафыннан Екатиринбуpга күчерелә, һәм анда шул ук елның июлендә гаиләсе һәм якыннары белән атып үтерелә.

2000 елның 20 aуᴦысында Рус Православ чиркәве аны җәфа чигүче буларак, изгеләр рәтенә кертә

Галерея

Сылтамалар 

 Полное собрание речей Имперaтора Николая II : 1894—1906 
 Каталог монет Имперaтора Николая Второго 
 The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams  
 Т.Мельник-Боткина. Воспоминания о Царской Семье. 
 Е. С. Радциг «Николай II в воспоминаниях приближөнных» 
 Семья Николая II (галерея фото)
 Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, пpaфисыр-протоиерей Георгий Митрофанов

Искәрмәләр 

Россия имперaторлары
Россия инкыйлабы
Җәзалап үтерелгән монархлар
Үтерелгән Романовлар
Тәңкәдәге шәхесләр
Маркадагы шәхесләр
Җан алышлы

Җан алышлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ачык һавада уйнала торган уен.

Санамыш ярдәмендә бер куучы сайланып куела. Балалар күп булганда икәү дә булуы мөмкин. Балалар кайсы кая йөгерешәләр, куучы аларның артына җитеп әбәкләргә тырыша. Әбәкләнгән кеше урынында туктап кала, аның җаны алынган була. Ул кулларын як-якка җәеп: «Җан бирегез!» — дип кычкыра. Куучы тарафыннан тотылмаган балалар аны коткара ала. Аның өчен бер «тере» кешенең кул тидереп китүе җитә. Ләкин куучы аларны бер-берсенә якын китермәскә тырыша. Әгәр куучы барысының да «җанын алып» чыга алса, уен бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Стоп, колокол

Стоп, колокол!   — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар бер сызыкка тезелешеп басалар һәм үзләреннән бер метр чамасы алдарак бер сызык сызалар. Шул сызыкка бер уенчы баса. Ул бер исем уйлый. Мәсәлән, ул «Тәслимә» дигән сүзне уйлады, ди. Шуннан соң тезелеп торучы иптәшләренә: «Т» хәрефе белән башлана, «ә» белән бетә торган кызлар исеме уйлагыз», ди. Уенчылар шундый исемнәрне уйлап кычкырып әйтәләр. Әгәр дә берәрсе әйткән исем уенны алып баручы уйлаган исемгә туры килсә («Тәслимә» булса), сызыкта басып торучы йөгереп китә. Ә Тәслимә дип кычкырган уенчы, сызыкка басып, «Стоп, колокол!» дип кычкыра. Шул вакыт йөгерүче туктап «катып кала». Ә кычкырып туктаткан бала «катып калган» иптәшенә кадәр араны ничә адым икәнлеген чамалап: «Фәлән адым», — дип әйтә һәм аңа таба атлап китә. Әйтелгән сан кадәр атлап, «катып калган»га барып җитеп, аңа кулын тидерә алса, ул сызыкка басып уенны алып баручы (әйттерүче) була. Тидерә алмаса, уенны тагын яңадан башлыйлар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чык, йөгер

Чык, йөгер!   — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар үз араларыннан уен башы һәм куучы билгеләп куялар. Куучы уйнаучыларның тавышлары ишетелми, кыйланышлары күренми торган җиргә читкәрәк китеп тора. Аннан соң уйнаучы үзенә берәр кош исемен атап, шыпырт кына башның колагына килеп әйтә. Исемнәр билгеләнеп, уйнаучылар берәр нәрсә (бүрәнә, чирәм) өстенә тезелеп утыргач, уен башы куучыны чакырып: «Сиңа нинди кош кирәк?» дип сорый. Куучы үзе белгән кош исемнәрен саный. Әгәр әйткән кош исемнәре арасында уйнаучылардан берәрсенең исеме булса, ул торып йөгерә, ә куучы аны куып китә. Тота алсалар, алар үз рольләрен алмаштыралар. Әгәр йөгереп киткән уйнаучы тоттырмыйча яңадан урынына килеп утырса, балаларга исемнәр аталып, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Укытучылы

Укытучылы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 

Бу уен мәктәп залларында да, ачык һавада да уйнала ала.

Балалар бер рәткә тезелеп басалар. Алардан ун адымнар алдарак бер чик сызыгы сызыла. Балаларның берсе укытучы булып шул чик сызыгы алдында басып тора.

Укытучы эченнән бер сүз уйлый. Мәсәлән, аның уйлаган исеме «китап» булды, ди. Укытучы балаларга: «Беренче хәрефе «к», соңгы хәрефе «п» булган исемнәр әйтегез!» — дип игълан итә. Укучылар чират буенча җавап бирәләр. Кемнең җавабы укытучы уйлаган сүзгә туры килә, ул кешегә укытучы чик сызыгына таба бер адым атларга әмер бирә. Ләкин атламнарның төрлесе төрле озынлыкта һәм исемдә була. Алар түбәндәгеләр:

Тырнак — баш бармак тырнагы озынлыгындагы адым; Лилипутский аяк тәпие озынлыгындагы адым; Пионерский — уртача адым; Солдатский — зур алдырып атлау; Гигантский — сикереп атлау; Зонтик — бөтерелеп, сикереп атлау; Бака — кушаяклап сикереп атлау; Үрдәк — аякны чалыштырып атлау.

Мәсәлән, укытучы уйлаган сүзен әйтә алган уенчыга: «Бер адым пионерский!» — дисә, уенчы чик сызыгына таба бер уртача адым ясый.

Шул рәвешчә кабатланып уенчылар чик сызыгына таба якынлашалар. Шунысы да бар: уенчылар укытучы күрмәгән арада да алга таба хәрәкәт итә алалар. Шуның өчен укытучыга бик күзәтүчән булырга кирәк. Әгәр ул шулай үз әмереннән башка алга таба килүчене күреп алса, ул аны теләгән кадәр артка күчереп куярга да хакы бар.

Шул рәвешчә кем иң беренче чик сызыгына килеп җитә, аны укытучы итеп куялар.

II вариант 
Бу уен күбрәк мәктәп коридорларында, спорт залларында уйнала. Бер «укытучы» сайлана. Калганнары бер рәткә тезеләләр. Аларның алгы ягына 10 м алда бер сызык сызыла. Укытучы иң беренче торган балага берәр төрле әйбер исемен атап туп ыргыта. Әгәр ул исем ашамлык әйберсе булса, бала тупны тотып калырга тиеш. Әгәр тотып кала алса, ул бер адым алга таба күчә. Әгәр ашамлык әйбере исеме әйтелгәндә тотып кала алмаса яки ашамлык әйбере исеме әйтелмәгән очракта туп-ны тотса, ул урынында кала. «Укытучы» туп ыргытуны чират буенча алып бара. Шулай, кем иң беренче җиңү сызыгына килеп җитә, шул җиңүче була.

III вариант 
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Бер бала «укытучы» була. Ул түгәрәк эчендә басып тора. Кулында туп. Укытучы берәр исем әйтә дә уйнаучыларның берсенә ыргыта. Тик шунысы бар: укучы ашамлык исеме әйтелсә генә тупны тотарга тиеш. Башка әйбер исемнәре әйтелгәндә тотса, уеннан чыгарыла. Уен шулай дәвам итә һәм иң актыкка калган укучы җиңүче булып санала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Атака (уен)

Атака  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике командага бүленеп кара-каршы тезелеп басалар. «Атакага» дигән команда буенча һәр ике команданың кырыйдагы кешеләре каршы командага таба йөгерә. Алар шул команданың позициясен әйләнеп чыгып үз сафына кире кайтып басарга тырыша. Әгәр ул каршы командадагылар тарафыннан тотылса, шул команда составында кала. Шулай уйный-уйный бер командада бер генә кеше кала. Соңгы кеше күрше командага арты белән бара һәм кемгә барып бәрелсә, аны үзе белән алып китә. Шулай итеп, тагын команда тулыландырыла бара. Уен шулай өзелмичә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Бүрәнә өстендә көрәш

Бүрәнә өстендә көрәш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен җирдә яткан, тәгәрәми торган бүрәнә өстендә уйнала.

Ике бала, бүрәнәнең ике башыннан менеп, бер-берсенә якын киләләр һәм куллары белән бер-берсен җиргә төртеп төшерергә тырышалар. Кем бүрәнәдән җиргә төшә, ул җиңелгән була. «Батыр»га тагын икенче бала чыга. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Әңгел белән шайтан

Әңгел белән шайтан  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Башта балалар барысы да йөзләре белән стенага борылалар. Берсе аларның башларын борып, йөзләрен карап йөри. Балалар барысы да авызларын йомган булалар. Йөзен күрсәтүче көлмәсә — әңгел, көлсә — шайтан була. Шулай итеп уйнаучылар әңгел белән шайтанга бүленеп беткәч, шайтаннар әңгелләрне тотарга тырышалар. Әңгелләр:

Эт йөри урамда,
Хәбәре юк буранда.
Әңгеллеккә җиңеллек,
Шайтанга авырлык! —

дип җырлыйлар. Тотылса, әңгел шайтанга әйләнә. Уен барлык балалар тотылып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кырчын (уен)

Кырчын  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Төркем эченнән берәүне санашу юлы белән «кырчын»га чыгаралар.

Идән уртасына кечкенә сандык яки утын агачы куела да кырчын шул куелган нәрсәне ике аягы арасына калдырып уртага баса. Башка уйнаучылар тастымал яки башка шундый бик каты булмаган нәрсәләр белән төрле яктан аның «кырчынын коярга» тотыналар. Кырчын урыныннан шуышмыйча үзен кыйнаучыларның тастымалын яки аның үзен эләктереп алырга тиеш була. Кем тотылса, шул тагын кырчын булып, аның урынына баса.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Әлмәндерек

Әлмәндерек  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен яз, җәй көннәрендә өй-йорт араларында, такта-бүрәнә ише нәрсәләр булган җирдә уйнала.

Бер тактаны бүрәнә яки шуның сыман берәр нәрсә өстенә аркылы куеп, баш-башына ике бала утырып яки басып, бер өскә, бер аска талпынып, атынып уйныйлар. Атынганда кара-каршы әлмәндерек әйтешәләр:

— Әлмәндерек! 
— Чүлмәндерек. 
— Син аста! 
— Мин өстә! 
— Син чүптә! 
— Мин күктә. 
— Гаффар үлгән. 
— Җаббар күмгән. 
— Нүп-лә. 
— Һүп-лә!

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Бау сикереш

Бау сикереш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ишек алларында бау сикергәндә уйнала торган уен. Тәртибе болай:

Уенда катнашучыларга чират белән исемнәр атап чыгалар:

Роза — береза, 
Белая сирень, 
Липа — клен, 
Ландыш.

Ике бала, бауның ике ягыннан тотып, бер баланы бау сикертәләр. Калганнары, бау сикерү ритмына туры китереп, шушы исемнәрне тәкрарлап торалар. Сикерүче кайсы исемне әйткәндә ялгыша, сикерүне шул исемдәге бала дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Төмәннәр

Төмәннәр — Оренбургта (1865 елдан - Уфа губернасында) яшәүче татарларның аерым этник-иҗтимагый катлавы.

Сыйфатлама
Төмәннәр — XVII-XVIII гасырларда патша самодержавиесының христианлаштыру сәясәте аркасында, башлыча Тамбов губернасының Төмән өязеннән һәм Пенза губернасыннан, Башкортстан җирләренә күченгән татарлар. Татар теленең урта диалекты һәм мишәр диалекты сөйләшләрендә сөйләшәләр.

Иҗтимагый хәле буенча башка төр татарлардан һәм башкортлардан аерылып торганнар, бу аларның аерым үзатамаларында да күренә.

Чагыштыру өчен, аларга кадәр Башкортстанда төпләнгән Сембер һәм Түбән Новгород губерналары татарлары да аерым алатырлар милли-иҗтимагый катлавын тәшкил иткәннәр (алар тел үзенчәлекләре буенча байкыбаш сөйләшенә карый).

Төмәннәрнең зур өлеше иске урыннарда дворяннар катлавына керә, морзалар, кайберләре – кенәз титулын йөртәләр. Титуллар аеруча әһәмияткә ия, чөнки төмәннәрнең иң билгеле нәселләре, мәсәлән, Акчуриннар, Еникеевлар, Кугушевларларның ерак бабалары - Алтын Урда аксөякләре. Патша хезмәтенә күчкәч, алар кенәз яки морза титулына ия булалар. Рус диненә чукынырга баш тарту сәбәпле, алар үзәк җирләрдәге биләмәләрен югалта һәм яңа урыннарга китәргә мәҗбүр ителә. Казан артыннан һәм Тау ягыннан күченгән татарлардан аермалы буларак, аларга башкортлардан җирне хокукый нигездә сатып алырга рөхсәт ителгән. Шуңа күрә кагыйдә буларак алар аерым авыллар итеп урнаша һәм үз диалектларын саклый, күрше халыклар белән аз аралаша, кыз алышмый һәм кушылмый диярлек.

Төмәннәрең матди хәле тирә-юньдәге халыклардан әлләни аерылмый. Шуны аларның махсус экзоэтнонимы чагылдыра, күрше халыклар аларны “чабаталы морзалар” дип атый.

Яшәү географиясе 
Хәзерге вакытта төмәннәр Башкортстанның Әлшәй, Болгавар, Бүздәк, Чишмә районнарында яшиләр, аерым авыллар Бакалы, Кушнаренко, Чакмагыш районнарына керә.

Төмәннәр яши торган авыллар 
 Абзан
 Аблай
 Арслан
 Ахун
 Байморза
 Бәшир
 Бүздәк
 Иске Бүздәк
 Югары Аташ
 Югары Бишенде
 Ярми
 Ихсан
 Каргалы, Каргалыбаш, Каргалытамак
 Кәмәй
 Күзәй
 Күчәрбай
 Мәүлет (Кушнарен р-ны)
 Мортаза
 Яңа Калмаш
 Рапат
 Рәсмәкәй
 Иске Сабай
 Сарайлы-Моталип
 Иске Биккенә
 Иске Калмаш
 Сынташ
 Тукмаклы
 Төмәнәк
 Өйдрәкбаш
 Уйбулат
 Өчтүбә
 Шланлыкүл
 Чакмагыш
 Чишмә авылы
 Азнакай районының Мөслим авылы.

Әдәбият 
 Ә. Еники "Соңгы китап". Казан, ТКН, 1987.

Сылтамалар 
 Ирек Биккинин. Татарская аристократия Темниковского уезда и ее потомки 
 Тюмени на странице "Мишари"

Искәрмәләр 

Татарлар
Иске Бүздәк

Иске Бүздәк — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 509 кеше тәшкил иткән , 208 хуҗалык. Уртакүл авыл сәвитына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 484 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Архивларда беренче тапкыр 1740 елда искә алына. Петр I Азов походы өчен Солтанбәккә уңайлы булган бу җирләрне бүләк итә. Сарай крестьяннары бу урыннарны яраталар, чөнки монда яңа Мәскәү исеме алган һәм Ырынбурны Казан, Мәскәү һәм Сембер белән бәйләгән юл үтә. 1743 елда ук Русиянең үзәк губерналарының 38 өязеннән крестьяннар яшәгән 12 яңа авыл барлыкка килә.

Иске Бүздәк авылы 1743 елда барлыкка килә. Авылга төмәннәр – морза Яфаевлар нигез сала. Авылда әле дә морза фамилияләре бар: Яфаевлар, Кальметьевлар, Кудашевлар, Муратовлар, Мамлиевлар, Янбухтиннар. Иске Бүздәк авылы халкын Каргалыдан Еникеев һәм Терегулов морзалар белән кардәшлек җепләре бәйли.

Канлытүбә, Торузино исемнәре белән дә билгеле, анда 1738 елда Бүздәк Ишембетов яшәгән, аның исеме белән бүген бу авыл билгеле.

1745 елдан авыл үсә башлый. Бу ел белән Бүздәк халкы тарафыннан Яңа килеп урнашучыларны беренче тапкыр кертү бәйле. Күрәсең, алар хәзерге Татарстанның Чистай ягыннан күчеп килгән Кальметем Айдаров (1716 елда туган) җитәкчелегендәге йомышлы татарлар һәм ясаклы татарлар булганнар. 1782 елга авылга керүчеләр саны 55 кешегә (32 ир-ат, 23 хатын-кыз) ясак татарларга һәм 26 кешегә (16 ир-ат, 10 хатын-кыз) хезмәт итүче татарларга кадәр арта

Исәп-хисап язма чыганакларында (1781 елгы ревизия әкиятләрендә) "Буздякова" торак пунктында яшәүчеләрнең барысы да ясаклы татарлар дип күрсәтелгән.

Демография 

2002 елда 52% халык татарлар итеп яздырылган, «башкортлар» – 46%.

Танылган кешеләр 
 Шәйхулла Чанбарисов — политрук, Башкортстан дәүләт үʜиʙиpcиᴛиᴛеның беренче риктьıры
 Әнвәр Фәтхуллин — очучы, Сәвитлар Берлеге Герое

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Уртакульcкᴎ сельсәвит 
 Ильдус Габдуллин/ Старый Буздяк: Трансформация стаᴛыса (XVIII-XX века)

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Борчак чәчеш

Борчак чәчеш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ачык һавада уйнала торган уеннарның берсе. Балалар бербер артлы ике куллап билләреннән алып бер чылбыр хасил итәләр. Баштагы бала бу чылбырны төрле кискен борылышлар, зигзаглар белән әйдәп йөртә. Арттагылар мондый кискен борылышларда кайсы кая чәчелеп кала бара. Уен бер генә кеше калганчы дәвам итә.

Уенның икенче вариантында балалар тотынышып түгәрәк ясыйлар да тизлек белән әйләнә башлыйлар. Кем түгәрәктән чәчелеп чыга, ул уеннан китә. Иң соңга кадәр калган кешеләр җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Луи Рено (юрист)

Луи Рено ( ; 21 май 1843 ел – 8 февраль 1918 ел – француз юристы, 1907 елда Эрнесто Теодоро Монета белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Луи Рено 1843 елның 21 маенда Отенда, Францияда туган. 1861 елда Дижон университетында әдәбият бакалавры дәрәҗәсен ала, 1868 елдан 1873 елгача анда Рим һәм сәүдә хокукы укытучысы булып эшли. 1873 елдан соң Париж университетының юридик факультетына күчә һәм 1881 елда анда халыкара хокук профессоры була. 1890 елда исә Тышкы эшләр министрлыгының юрисконсульты итеп билгеләнә. Бу вазифада ул Францияне халыкара очрашуларда, шул исәптән, Һаага конференцияләрендә һәм Лондон диңгез конференциясендә (1908-1909) белдерә.

Халыкара третей мәхкәмәсенең абруйлы әгъзасы буларак, Рено еш кына бәхәсләрне чишүдә катнаша, мәсәлән, япон салымнары турында эш (1905), Касаблан эше (1909), Саваркар эше (1911) һәм башкалар.

1907 елда Рено Эрнесто Теодоро Монета белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. Бүләкләүнең темасында болай диелә:
«Франциядә халыкара хокукның чын даһие буларак»

Шулай ук Рено Франциянең югары бүләге – Мактаулы легион Ордены белән бүләкләнә.

Рено 1918 елда Париж кырындагы йортында вафат була.

Сылтамалар 
 Луи Рено  — биография 
 Louis Renault — биография, Nobelprize.org 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Франция юристлары
Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Килем

Килем — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. Идәш елгасы буенда урнашкан. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 797 кешенең яшәве мәгълүм.

Истәлекле урыннар 
Авылның төп истәлекле урыны – Тәфкилев морзалар утары. Утарга 1821 елда төзелгән таш мәчет, 1853 елда төзелгән Тәфкилевлар сарае һәм парк керә. Якында 17 гасыр мөселман зираты урнашкан. />
Россия Федерация президентының 1995 елның 20 февральдәге 176нчы карары нигезендә 1821 елда төзелгән бина федераль әһәмияттәге тарихи һәм мәдәни мирас исемлегенә кертелгән. 
Реставрацияләнгән Сарайда бүген “Килем” Татар тарихи-мәдәни үзәге урнашкан.

Демография 
1917 елда Килемдә (“Иске Килемдә”) 1456 кеше яши. Милләте буенча: 1441 татар, 9 типтәр, 6 башкорт.

2002 елда 67% халык татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 32%.

Социаль тармак 
Авылда урта мәктәп эшли. Элек Тәфкилев сараенда урнашкан булса, әле яңа бинада эш итә.

Авылның атаклы кешеләре 
 Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев (1674-1766) – Россия дәүләте эшлеклесе, дипломат, эре алпавыт
 Сәлимгәрәй Тәфкилев (1805-1885) – Ырынбур диния назәрәтенең 4нче мөфтие
 Котлымөхәммәт Батыргәрәй Тәфкилев (1850-1917) – Патша Дәүләт Думасының дүрт чакырышы депутаты
 Сәлимгәрәй Җантурин – Тәфкилевләрнең кардәше, 1нче Дәүләт Думасының депутаты
 Филүс Каһиров — җырчы
 Имаметдин Сәйфуллин (1885-1923), педагог, «Яңа әлифба» авторы.

Җитештерү тармагы 
Килемнең күмәк хуҗалыгы таркалган, авыл җирләрен 9 фермер хуҗалык эшкәртә.

Дин

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 26 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 25 км

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сельское поселение Килимовский сельсовет

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Риҗел Кентавр

Риҗел Кентавр ( риҗл әл-қәнтәўр — «Кентаврның аягы», ; Кентавр α, Кентавр альфасы, α Cen) — Кояшка иң якын булган Кентавр йолдызлыгындагы йолдыз системасы. Бу система өч әгъзадан тора: тыгыз куш йолдыз Кентавр α A белән Кентавр α B һәм гади күз белән күренмәүчән кызыл кәрлә Кентавр Проксимасы. Йолдызның тулай күренмә йолдызча зурлыгы −0,27m тәшкил итә һәм ул бу күрсәткеч буенча күк йөзендә өченче йолдыз.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кентавр йолдызлыгы
Мөслим (Азнакай районы)

Мөслим —  Азнакай районындагы бердәнбер мишәр авылы. Бүген биредә 63 хуҗалык исәпләнә, 160 кеше тора. Авылда башлангыч мәктәп, “Тамчы” балалар бакчасы бар.

Авыл тарихы 
Авыл 1888 елда барлыкка килә. 1886 елны Пенза губернасыннан килгән Субаев һәм Дәүликамов фамилияле кешеләр, Урсай "башкорт"ы Миңнегулдан җир сатып алалар. 1888 елда Пенза губернасының Горенка, Татар Шалдавычы, Чатука, Урман асты авылларыннан 11-12 гаилә күчеп килә. Мөселманнар күчеп килде, дип авылга Мөслим дигән исем бирәләр.

Чыганак
Мөслим бәйрәм итте, Маяк  2008-06-27
Хәдар

Хәдар ( хәдар; Кентавр β, Кентавр бетасы, β Cen) — Кентавр йолдызлыгындагы яктырыш буенча икенче йолдыз, күк йөзендә исә 11 нче урында тора. Бу аклы-күкле зур йолдыз Кояш системасыннан якынча 525 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

1935 елда Җ. Вут (J.G. Voute) Хәдар икеле йолдыз булуыны ачты. Иптәш-йолдыз төп йолдыздан 1,3" тора. Моннан тыш, төп йолдыз үзе 352 көн әйләнәле эспиктер куш йолдызы.

Йолдызлар әлифба буенча
Кентавр йолдызлыгы
Ашальчи Оки

Ашальчи Оки — удмурт шагыйрәсе Акилина Григорьевна Векшинаның әдәби псевдонимы.

Биография 
Акилина Григорьевна Нократ губернасы Алабуга өязенең Кузебай авылында (1978 елда Грахово районы Порым авылы белән кушылган) крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Карлыган вотяк укытучылар мәктәбендә, Казан эшчеләр факультетында һәм КДУның медицина факультетында белем ала.

Ашальчи Окиның беренче шигырьләре һәм хикәяләре 1918 елда «Гудыри» һәм «Виль синь» дип аталучы удмурт газеталары битләрендә килеп чыга. 1928 елда беренче шигырь җыентыклары («Юл буенда» («Сюрес дурыы») һәм «Нократ кызы ни турында җырлый») басыла. 1933 елда милләтчеләр белән мөнәсәбәте булуда гаепләнә, шуннан соң иҗат эшеннән читләшә.

1928 елдан башлап табиб-окулист буларак хезмәт итә, Удмурт АССРның атказанган табибы. Бөек Ватан сугышы елларында фронтта хирург була, хәрби бүләкләре бар. 1946 елның октябрендә армиядән демоблизацияләнгәч, Алнаши район хастаханәсендә табиб булып эшли.

Үлеменнән соң Алнаши авылында шагыйрәнең музее ачыла. 1994 елда Ашальчи Оки исемендәге Удмурт милли премиясе булдырыла.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Виртуальный музей Ашальчи Оки

Моны да карагыз 
 Айво Иви (бертуган абыйсы)

Ар шагыйрьләре
Удмурт милләтле шагыйрьләр
ССРБ шагыйрьләре
Хирурглар
Арыслан (Бүздәк районы)

Арыслан — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Арслан авыл җирлегенә керә - үзәге Иске Богадыда. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 12 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарих 
Биредә 1762 елны татар кенәзләре Яушевлар килеп төпләнә. 1877 елны Богады волостенең Арслан авылында Яушевлардан 87 ир заты яши.

Демография 

2002 елда 46% халык рәсми рәвештә татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 45%.

Авылның атаклы кешеләре 
 Фәрит Габдрәхим (1933) – шагыйрь

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Финляндия татарлары

Финляндия татарлары, Суоми татарлары  — Финляндиянең якынча 1000 кешедән торучы этник азчылыгы. Күпчелеге Һелсинки, Турку һәм Тампере шәһәрләрендә яшиләр.

Тарих 
Финляндия татарларының бабалары чыгышлары буенча Түбән Новгород губернасының Сергач өязеннән булган сәүдәгәрләр булалар. Алар 1870 белән 1920 еллар арасында Финляндиядә төрле сәяси сәбәпләр аркасында төпләнеп калалар.

1925 елда Һелсинкидә беренче ислам җәмгыятенә нигез салына.

1940 елны ССРБ Финляндиягә сугыш ача(Совет-фин сугышы (1939-1940)). Финляндия ватандашлары буларак фин татарлары да сугышта катнаша. 1939/40 һәм 1944 елда дәвам иткән сугышта фин гаскәрендә 177 татар корал тотып сугыша.

Икенче Бөек Ватан сугышы нәтиҗәсендә Выборг шәһәре дә ССРБ-га кушылгач, андагы татарлар Тампере һәм Һелсинкигә күченәләр. Нәкъ Тампереда 1943 елда икенче татар җәмгыяте барлыкка килә.

1948 елда Һелсинкидә башлангыч татар мәктәбе эшли башлый. Ул татар җәмгыяте һәм шәһәр муниципалитеты бюджетлары исәбенә татар балаларына ана теле буенча белем бирә. Кызганычка каршы, балалар саны азаю сәбәпле 1969 елда бу мәктәп ябыла, ә аның урынына татарлар яшәгән шәһәрләрдә, шул исәптә Тампереда да татар якшәмбе мәктәпләре ачыла һәм алар бүгенгесе көнгә кадәр уңышлы эшләп киләләр.

Мәдәният 
1970 елланда татарлар ике оешмага берләшәләр — Һелсинки университеты профессоры Гомәр Таһир Габдулла Тукай исемендәге оешма булдыра, ә тиреләр һәм җәнлек мехлары белән сату иткән эре эшмәкәр Абдулла Али милли һәм дини юнәлештәге «Исламия» җәмгыятен җитәкли. Әйтергә кирәк, Гомәр Таһир вафат булгач, аның урынын улы — профессор Окан Таһир ала, Абдулла Али юк булгач та, аның эшен улы Атик Али дәвам иттерә.

2010 елда Финляндия татарлары мәдәни оешмасы 75 еллыгын бәйрәм итте. Гомумән, Финляндия татарлары бик актив дип санала. Даими рәвештә төрле чаралар, бәйрәмнәр үткәрелә.

Мәчет 

 
Финляндия татарларының үз мәчетләре дә бар. Ярвәнпә мәчете исемле бу гыйбадәт йорты 1943 елны ачыла һәм Финляндиядә бердәнбер манаралы мәчет дип санала. Күптән түгел мәчет яңартылды.

Танылган фин татарлары 

 Гайсә Хәкимҗан
 Рәшит Хәкимҗан
 Хәсән Хәмидулла
 Рәшит Насретдин
 Гомәр Таһир
 Габдулла Гали

Моны да карагыз 

 Финляндиядә ислам
 Финляндия ислам мәхәлләсе (журнал)

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Финляндия татарлары мәдәни оешманың 75 еллыгын уздыра
 Чит илләрдә яшәүче татарлар 
 Финляндиянең татар җәмгыяте 
 Еракта -SUOMIда кунакта  // Туган як газ.
 Финляндия татарлары / Финские татары "Халкым минем"
 Moskeijaan johtanut tie
 Изге мирас
 Finlandiya Tatarları
 Başkarma - Kaytuıñnı Sagınam
 Финляндия татарлары - "Әллә нигә сине яратам" (1989)

Илләр буенча татарлар
Финляндия халыклары