Prizren

Prizren () grad je koji se nalazi na jugu Kosova. Sedište je istoimene opštine i Prizrenskog okruga.

Prizren se nalazi na padinama Šar planine, u blizini granice s Albanijom i Makedonijom (na 42,23° SGŠ, 20,74° IGD). Čuven je po velikom broju istorijskih crkava i starih džamija. Većina stanovništva su Albanci, a postoji i velika Bošnjačka zajednica u gradu.

Istorija

Antički period 
Poznat u antičko vreme kao grad Theranda,(lat.raskrsnica) grad se razvijao između VI i IX veka (grad je utvrđen na brdu, sa podgrađem i manjom naseobinom oko bazilike na čijim ostacimaa je kasnije podignuta crkva Bogorodica Ljeviška).Iz turskog perioda starom utvrđenom gradu na brdu ostao je naziv Kaljaja-(ar.tvrđava).

Srednjovekovni period 

U vreme Vizantije, Prizren je bio značajnije regionalno sedište i u to vreme u njemu su izgrađena utvrđenja Drvengrad i Višegrad, poznat kao prizrenski Gornji grad. U njemu je bilo sedište Vizantijske episkopije. Poveljom cara Vasilija iz 1019. godine, Ohridskoj arhiepiskopiji se poklanja prizrenska episkopija i ovo je prvi pisani dokument u kome se pominje Prizren tada pod imenom Prizdrijana. Za vreme vizantijske vlasti nad Prizrenom, u njemu je podignut ustanak protiv cara Mihaila VII Duke i na saboru koji je tu organizovan 1072, učesnici ustanka, vlastelini i skopski boljari proglasili su kneza Bodina za vladara i krunisali su ga za bugarskog cara. Ustanak je nedugo zatim bio krvavo ugušen.

Od 1275. godine Prizren pripada srpskoj srednjovekovnoj državi i postaje privredno i duhovno središte. Grad na Bistrici ekonomski jača naročito u vreme kralja Milutina, cara Dušana i cara Uroša. U to vreme Prizren kuje i svoj novac. Iz tog perioda su najznačajniji istorijski spomenice srpske srednjovekovne baštine crkva Bogorodica Ljeviška i manastirski kompleks Sveti Arhangeli, zadužbina cara Dušana. Povremeno je Prizren bio i prestonica careva Dušana i Uroša. U to vreme u Prizrenu se naseljavaju trgovci iz Dubrovnika i Kotora i tu se počinju organizovati poznati sajmovi (panađuri), u dane velikih verskih praznika. Prizrenskim gradom upravljao je srpski kefaliija, dok je trgom upravljao knez koji je po pravilu bio iz primorskih gradova Dubrovnika i Kotora. Srednjovekovno prizrensko stanovništvo bilo je raznorodno i pored Srba su ga činili i Arbanasi, Grci, Vlasi, Dubrovčani, Korčulani, Splićani, Zadrani, Mlečani i Sasi. Oni su obično živeli u kolonijama. Najveću koloniju su sačinjavali Dubrovčani. Putopisci toga vremena Prizren nazivaju „carski grad“ i „carska prestonica“, a u narodnim epskim pesmama navodi se kao „srpski Carigrad“.

Posle smrti cara Dušana Prizrenom je ovladao kralj Vukašin i držao ga od 1362. do 1371. godine. Kraljević Marko je vladao Prizrenom do 1372, a Balšići od 1372. do 1376. godine i već od tada počinje opadanje Prizrena i pominje se 1433. među napuštenim trgovačkim mestima.

Otomanski period 

Za vrijeme Osmanlijskog carstva Prizren je bio kulturni i administrativni centar šire regije. Pretpostavlja se da je Prizren pao pod tursku vlast između 1455 i 1459. godine. U periodu turske vlasti Prizren dobija novu urbanu strukturu formiranjem čaršija i mahala i izgradnjom monumentalnih islamskih građavina (Sinan pašina džamija, Mehmed pašina džamija, Amam, Sahat kula, Kameni most i dr). Prizren je bio važno islamsko sedište i u njemu su podignute brojne džamije, tekije, turbeta i medrese. Tokom ovog perioda neke od srednjovekovnih crkava su pretvorene u džamije. Tako je crkva Bogorodice Ljeviške pretvorena u džamiju a manastir Svetih Arhangela je razgrađen i od tog kamena sagrađena je Sinan pašina džamija. U Prizrenu je bilo razvijeno prepisivanje arapskih, persijskih i turskih dela sa književnim i naučnim sadržajem. 

Krajem 19. veka, Prizren postaje središtem albanskog narodnog preporoda. 10. juna 1878. godine na skupu Albanaca sa Kosova i severne Albanije u Prizrenu je osnovana Prizrenska liga, čiji je cilj bio borba za autonomiju i ujedinjenje Albanaca u jedan veliki albanski vilajet. Zahteve prizrenske podržali su i prizrenski Srbi. Prvih godina 20. veka umnožavaju se pobune Albanaca, usmerene na dobijanje autonomije u okviru Turske carevine.

Balkanski rat 

Srpska vojska je zauzela grad Prizren u prvom balkanskom ratu 1912. godine i zavela represivne mere nad civilnim stanovništvom. Prema neimenovanom mađarskom izveštaju, srpski odredi su provaljivali po kućama, pljačkajući, vršeći nasilja i ubijajući. Leševi su ležali na ulicama, a prema izjavama očevidaca tih dana je oko Prizrena bilo oko 1.500 leševa Albanaca. Stranim novinarima nije bilo dopušteno da idu u Prizren. Nakon dejstava srpske vojske i paravojnih jedinica, Prizren je postao jedan od najviše razorenih gradova Kosovskog vilajeta i stanovništvo ga je prozvalo "Kraljevstvo Smrti". 

Procenjuje se da je 5.000 Albanaca ubijeno na području Prizrena. Nakon svega, general Božidar Janković je primorao albanske glavare Prizrena da potpišu izjavu zahvalnosti srpskom kralju Petru za njihovo oslobođenje. Posle balkanskih ratova Prizren ulazi u sastav Srbije.

Jugoslovenski period 
Tokom prvog svetskog rata Prizren i njegova okolina bili su pod bugarskom okupacijom sve do priključenja Kraljevini SHS 1918. godine. Po priključenju Kraljevini SHS 1918. Prizren postaje sedište okruga i njemu se obrazuju Okružni sud. U ovom periodu u Prizrenu se otvaraju prve fabrike i osnivaju prva sportska društva.

Posle aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine i okupacije, Prizren ulazi u sastav italijanske Velike Albanije. Za vreme okupacije 1941-1944 dolazi do iseljavanja srpskog življa. Po oslobađanju Prizrena 17. novembra 1944. godine, on postaje središte autonomne oblasti Kosovo i Metohija, koje će kasnije biti premešteno u Prištinu.

Posle Drugog svetskog rata dolazi do svestranog razvoja Prizrena. Razvijaju se privreda, prosveta, kultura, zdravstvo, saobraćajnice, a to je praćeno velikim porastom broja stanovnika, velikim priraštajem i doseljavanjem stanovništva, uglavnom Albanaca iz drugih krajeva. U ovom periodu dešavaju se i velika iseljavanja Srba i Turaka.

Kosovski rat 

Nakon povlačenja srpskih snaga u junu 1999. došlo je do paljenja srpskih kuća i odmazde nad preostalim prizrenskim Srbima. Srpski verski objekti su posebno stradali tokom nemira na Kosovu 2004. godine. U tim neredima stradali su manastirski kompleks Sveti Arhangeli, saborna crkva u Prizrenu kao i crkva Bogorodice Ljeviške.

Naseljena mjesta 
Atmađa, Belobrod, Biluša, Bljač, {Bogoševce}, Brezna, Brodosavce, Brut, Buzec, Buča, Veleža, Vlašnja, {Vrbičane}, Vrbnica, Gornja Srbica, {Gornje Ljubinje}, {Gornje Selo}, Gorožup, Graždanik, Grnčare, Dedaj, Dobrušte, Dojnice, Donja Srbica, {Donje Ljubinje}, {Drajčići}, Dušanovo, Đonaj, {Živinjane}, Žur, Zaplužje, Zgatar, Zjum Opoljski, Zjum Has, Zojić, Zrze, {Jablanica}, Ješkovo, Kabaš, Kabaš Has, Kapra, Karašinđerđ, Kobanja, Kojuš, Koriša, Kosovce, {Krajići}, Krajk, Kuklibeg, Kukovce, Kušnin, Kuštendil, Landovica, Lez, Leskovac, {Lokvica}, Ljubižda, Ljubižda Has, Ljubičevo, Ljukinaj, Ljutoglav, Mazrek, Mala Kruša, Mamuša, {Manastirica}, Medvece, {Milačići}, Miljaj, Muradem, {Mušnikovo}, Našec, {Nebregošte}, Nova Šumadija, Novake, Novo Selo, {Pejčići}, Petrovo Selo, Pirane, Plava, Plajnik, Planeja, {Planjane}, Poslište, {Pousko}, Prizren, Randubrava, {Račići}, Rence, {Rečane}, Romaja, Skorobište, Smać, {Sredska*}, {Stajkovce}, {Stružje}, Trepetinca, Tupec, Hoča Zagradska, Caparce, Šajinovac, Škoza i Špinadija. Napomena:{u zagradi}, naselja u slivu Bistrice (u Sredačkoj župi)

Naselja u podnožju Šar Planine: Bаćkа, Brоd, Vrаništе, Glоbоčicа, Gоrnjа Rаpčа, Gоrnji Krstаc, Dikаncе, Dоnjа Rаpčа, Dоnji Krstаc, Drаgаš, Zli Pоtоk, Krušеvо, Kukulјаnе, Lеštаnе, Ljubоvištе, Мlikе, Оrćušа, Rаdеšа i Rеstеlicа.

Stanovništvo 
Demografska situacija opštine Prizren poslednjih godina (svi podaci su procene):

Poznate ličnosti 
 Petar Bogdani (Pjetër Bogdani) (1630-1689), prvi albanski književnik
 Jovan Grković Gapon (1879-1912), pravoslavni monah
 Ali Hajdar Šen (Ali Haydar Şen) (*1939), turski novinar
 Krist Štufi (Krist Shtufi) (*1974), filozof
 Petar Kostić, književnik i rektor prizrenske bogoslovije (1882-1889)
 Šaban Gaši (1939 - 1990), jugoslovenski kinematograf
 Ivica Dačić (1966), Predsednik vlade Srbije
 Akil Mark Koci (1936), kompozitor
 Gjon Gjoni (1951), poznati Zagrebački umjetnik zlatar-draguljar
 Otac Hariton Lukić, pravoslavni monah

Povezano 
 Prizrenska liga

Izvori

Vanjske veze 

 Grad Prizren 
Prizren, carski grad- zbirka fotografija Fonda Blago

 
Gradovi na Kosovu
Opština Prizren
Prestonice Srbije