alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Мидхәт Гайнуллин

Мидхәт Фазлый улы Гайнуллинны — Башкорт дәүләт университеты галиме, филология фәннәре докторы, профессор, язучы, әдәбият белгече.

Ул Башкортстанның Бүздәк районы Бәләкәй Өчтүбә татар авылында туып үсә. 17 яшендә, үз теләге белән, Чиләбе авиамеханиклар училищесына укырга керә. Аннан соң фронт юлларын үтә. Җиңүне ул Алмания җирендә каршылый. 1946 елда гына ул сугыштан әйләнеп кайта. 1947 елда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтының филология факультетына укырга керә. Аннан соң СССР Фәннәр академиясенең Максим Горький исемендәге Дөнья әдәбияты институтының аспирантурасына кабул ителә һәм аны уңышлы тәмамлый.

Атаклы галимнең бар хезмәт юлы Башкорт дәүләт университеты белән бәйле. Биредә ул филологларга һәм журналистларга белем биреп кенә калмый, ә 30 ел буе ректор Шәйхулла Чанбарисовның уку-укыту эшләре буенча урынбасары булып эшли. Шул ук вакытта фәнни һәм әдәби эшчәнлек белән шөгыльләнергә дә вакыт таба.

Г. Хөсәенов белән берлектә «Совет Башкортстаны язучылары» биобиблиографик белешмә авторы (Уфа, 1969)

Сылтамалар 
 Уфада танылган галим Мидхәт Гайнуллинны искә алалар

Искәрмәләр 

Татар галимнәре
Татар язучылары
Фронтовик язучылар
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Филология фәннәре докторлары
Әбү Рәйхан әл-Бируни

Әбү Рәйхан Мөхәммәт Әл-Бируни (ابوریحان محمد بن احمد بیرونی‎, 973 елның 4 сентәбре, кәт, Хорезм, — 1048 елның 4 декабре) — бөек төрки-фарсы галиме, тарих, Җәгъpафия, тел белеме, астрономия, математика, геодезия, минералогия,  геология буенча күп хезмәтләр aвтыpы. Үз вакытының бөтен фәннәрен диярлек белгән. Шулай ук шагыйрь буларак танылган. Грек, гарәп, санскрит телләрен бик яхшы белгән.

Әл-Бируни Җир радиусын үлчи.

Тормыш юлы 
Әбү Рәйхан әл-Бируни 973 елда Харәзм шәһәрендә дөньяга килә. Ул күп җирләрдә булып, күп белемнәр алуга ирешә. Әл-Бирунинең эшчәнлек вакыты Газнәви дәүләтенең солтаны Мәхмүд Газнәви хакимлек иткән чорга туры килә. Мәхмүд Газнәви мәдәният белән фәннәрнең үсүенә дә зур игътибар бирүче хаким булса да, ул үзе каршылыклы шәхес була. Бер яктан ул— прогрессив карашлы кеше, икенче яктан — мәрхәмәтсез сугышчы. Ул Бирунинең иреген дә чикләргә тырыша, аны ерак җирләргә озакка җибәрми, үзен шушындый танылган галимнәр белән «бизәп», дан казануга омтыла.

Эшчәнлек 

Бируни зур белемгә ия булган шәхес булып таныла. Ул математика, астрономия, җәгъpафия, геология, минераллар гыйльме, тарих фәннәре буенча тирән эчтәлекле хезмәтләр иҗат итә. Аның «Һиндстан тарихы», «Үткән буыннарның һәйкәлләре», «Мәсгуд кануннары» исемле хезмәтләре күп телләрдә басылып чыккан.

Фәлсәфә 
Бируни Аллаһны «әүвәл сәбәп» дип таный, ләкин табигать, аныңча, мөстәкыйль күренеш, һәм табигатьтәге төрле үзгәрешләр Алланың кодрәтеннән тормый, алар табигатьнең үз, хосусый кануннарына буйсыналар.

Бируниның карашы буенча, материя конкрет предметларда гәүдәләнә. Әйтик, дөнья (материя) 5 элементтан тора: бушлык, җил, ут, су һәм җир. Бу элементлар, Бируни фикеренчә, бер-берсенә күчештә яшиләр.

Бируниның Җир шарындагы эволүцион процесслар турындагы фикерләре, гомумән, гаҗәеп ачышлар булып саналырга тиеш. Беренчедән, Бируни үз заманындагы Җир шары «хәрәкәтсез бер нәрсә» дип саналган карашларны тәнкыйть итә, дөньяның кояшка бәйле (гелиоцентрик) рәвештә корылганлыгы турында фаразларын белдерә. Икенчедән, ул Җир шарындагы терек табигатьнең, шул исәптән кешенең килеп чыгуын, дини һәм идеалистик карашларны тәнкыйтьләп, чын материалистик нигездә, табигатьнең үз закончалыклары буенча, табигый сайланыш нәтиҗәсендә барлыкка килүе турында фаразлык итә.

Бируниның хайваннарның үсемлекләрдән килеп чыгуы турында белдергән фаразы фән өлкәсендә зур кыюлык, хәтта батырлык булып санала. Әлбәттә, Бируниның материализм юнәлешендәге карашларына билгеле бер чикләнгәнлек тә хас. Аның хаталы карашлары да була. Мәсәлән, ул, табигатьнең өзлексез әйләнештә булып, яңадан үзенә кайтуы канунына (круговорот теориясе) таянып эш итә.

Җәмгыять белеме 
Әл-Бирунинең социаль фәлсәфә өлкәсендәге фикерләре әхлак принциплары үзәнлеге белән чикләнә. Шулай да аның һәр эштә дә гаделлекне яклау карашлары зур игътибарга лаеклы. Ул гаделлекне дәүләт белән идарә итү эшендә таләп итә, җәмгыятьтә кешеләрнең фидакәр эшләрен югары бәяли, милли мөнәсәбәтләр өлкәсендә дә гаделлекне яклый.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Фарсы шагыйрьләре
Фарсы галимнәре
Санскрит
Нил

Нил ( an-nīl, ,  яки ,  (p(h)iaro)) — Африкада аккан елга, озынлыгы буенча дөньяның ике иң озын елганың берсе. «Нил» сүзе елганың «Нейлос» () грек атамасына тоташа. Греклар шулай ук елганы Эгиптос» () дип атаганнар.

Елга Көнчыгыш Африкадан ага башлый, ул Урта диңгез белән тоташ. Элек Нилны дөньяның иң озын елгасы дип атаганнар, хәзерге фәнгә исә мәгълүм булганча, дөньяның иң озын елгасы — Амазонка (9750 км).

Төрле мәгълүматларга караганда, елга бассейны мәйданы — 2,8—3,4 млн км².

Нил елгасы буйлап бөтен Сахра чүле аша диярлек уңдырышлы җирле  сузыла, ул Нил сулары белән сугарыла .

Искәрмәләр
Бөек Кытай дивары

Бөек Кытай дивары () — дөньяның җиде могҗизаларының берсе, архитектур ядкәр. Төньяк Кытай территориясендә 8851,8 км-га сузылган. 
Борынгы Кытай культурасы турында фикер йөртергә мөмкинлек бирә торган истәлек.

„Бөек Кытай дивары", яки „10 мең ли озынлыгындагы дивар“ (2500 км га якын) зур әһәмияткә ия булып тора. Бу грандиоз төзелешне яңарту һәм киңәйтү эшен яңа эраның XIV гасыр ахырына кадәр дәвам иттергәннәр. Бу диварны башта туфрак оелән изелгән балчыктан төзегәннәр, соңрак аны як-яктан кирпеч белән һәм зур таш плитәләр белән ныгытканнар. Ул, Хуанхэ елгасын кисеп чыгып, тигезлекләр һәм таулар буйлап сузыла.

Диварнын биеклеге 10 м га җитә, нигезе янында кинлеге 6 м. Буеннан буена, берсе икенчесеннән билгеле ераклыкта, дурт почмаклы бик зур манаралар күтәреләләр, аларның асларында зур-зур ишекләр бар. Бу дивар төньяктагы күчмә халыкарның (һуннарның) һөҗүменнән сакланыр өчен салынган булган.

Тарих 
Диварның беренче өлеше һуннар күчмә кабиләсенең һөҗүменнән сакланылу максатыннан император Цинь Ши-хуанди әмере буенча 475—221 елларда (б. э. к.) төзелә. Төзелештә Кытай халкының биштән бер өлеше, ягъни миллионнан артык кеше катнаша.

Фотосурәтләр

Чыганаклар 
Урта мәктәпнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслек. проф. А.В.Мишулин редакциясендә. Казан, Татгосиздат, 1941.

Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Кытай архитектурасы
Архитектура һәйкәлләре
Кытай тарихы
Касыйм Йосыпов

Касыйм Мөхәммәтназиф улы Йосыпов — татар галиме, икътисад фәннәре докторы, профессор, Россия Табигый фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы, Россиянең, Татарстанның һәм Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе.

Касыйм Йосыпов Башкорт дәүләт университетының милли икътисад кафедрасы җитәкчесе. Шулай ук ул Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәгендә докторлык диссертацияләре яклау шурасының төбәк икътисад секциясен җитәкли. Күптомлы «Башкорт энциклопедиясе»н һәм «Татар энциклопедиясе»н әзерләүгә зур өлеш керткән.

Касыйм Йосыповның татар телендә публицистик һәм әдәби китаплары да бар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Уфадагы күренекле татар галиме күркәм юбилеен билгели 
 «Башка гомеремдә дә татар булып туар идем»

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар галимнәре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Икътисадчылар
Икътисад фәннәре докторлары
Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Башкортстан галимнәре
Мияссәр Басыйров

Мияссәр Мәсәгуть улы Басыйров — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы.

Ул Башкортстанның Бакалы районында урнашкан Иске Балыклы исемле татар авылында туып үсә. Җиденче сыйныфны тәмамлагач, колхозда эшли. 1948 елда ФЗОга укырга керә. Бер ел Иркутски өлкәсендә шахтада эшли. 1949—1952 елларда Башкортстан театр училищесында белем ала. Ә 1959 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. Аннан соң Мияссәр Басыйровның бар тормышы журналистика һәм язучылык эше белән бәйле була.

Мияссәр Басыйров яшьтән үк әдәби иҗатка тартыла, 1960 нчы еллардан бер-бер артлы яңа әсәрләрен яза. Аның «Мин синеке, тормыш», «Бөркет күтәрелер үргенәм», «Йөрәгем – гомер сәгатем», «Багышлау», «Елларым – җилкәннәрем» исемле шигырь җыентыклары дөнья күрә. Аннан соң ул үзенең атаклы якташы, күренекле татар шәхесе, Чехословакиянең Милли батыры Даян Мурзин хакында “Кара сакаллы генерал” дигән документаль повесть иҗат итә. Мияссәр Басыйров шулай ук әдәби тәрҗемә өлкәсендә дә эшләде.

Сылтамалар 
 Башкортстанда танылган язучы Мияссәр Басыйровны искә алалар 

Татар язучылары
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
«Бәхетле» кибетләр челтәре

«Бәхетле» кибетләр челтәре — ашамлыклар тәкъдим итүче Татарстан кибетләр челтәре. Шулай ук Мәскәү шәһәрендә дә 8 кибет бар. Барлыгы 23 супермаркет һәм 1 гипермаркет иясе.

1991 елда андый исемле кечкенә кибет ачылса, 1998 елда инде беренче супермаркет эшли башлый.

Ширкәттә 5 меңнән артык кеше эшли. Ширкәтнең генераль мөдире — Мөслимә Латыйпова.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  
 Компания турында 

Бәхетле
Бәхетле
Мишәрләр

Мишәрләр () — татар халкының этник төркеме. Татар теленең көнбатыш диалектында сөйләшәләр, ул үз чиратында икегә аерыла: ц- һәм ч- диалектларына. Ышанучылар нигездә Ислам динендә.

Төньяк Урал якларда 1798—1855 елларда шул үк аталыш белән Башкорт-Мишәр Гәскәре () хәрби әгъзалары булганнар.

Мишәрләрнең формалашуы территориясе Идел елгасының уң яры. Төньякта бу җирләр Ука елгасының агымы белән чикләнә.

Мишәрләрнең килеп чыгышы турында берничә фараз бар: 
 XIX гасырда галимнәр арасында аларның төркиләштерелгән фин-угыр мещёра кабиләсеннән килеп чыкканлыгы турындагы фикер өстенлек итә. 
 Кайбер галимнәр буенча (Чекалин, Магницкий. Можаровский) мишәрләр Идел буе Болгарына кергән кабиләләрнең берсе — бортаслардан чыккан. Бортасларның чыгышы да бәхәсле сорау, аңа өч караш бар: төрки, фарсы, фин-угыр кабиләләрдән чыккан халык. А. Х. Халиков буенча мишәрләр — болгарлашкан бортаслардан чыккан.
 Мишәрләрнең үзләре арасында еш кына аларның Алтын Урдадан килеп чыгулары турындагы фикер очрый. 
 Мирфатыйх Зәкиев мишәрләрнең (бүгенге көн татарларның башка төркемнәреннән аермалы буларак) болгарларның токымнары булуы турында белдерә.
Бүгенге көндә фәндә бу сорау буенча уртак фикер юк.

Тарих 
Алтын Урда чорына кадәр мишәрләрнең бабалары Идел елгасының ике ярында да яшиләр (якынча бүгенге Сызраннан Волгоградка кадәр) (кара. бортаслар)..

XI гасырда күчмә халыклар басымы астында (кара. кыпчаклар) төньякта урнашкан җирләргә күченеп китәләр (Сыры елгасы бассейнына, Цна һәм Мукшы елгалары арасына).

Алтын Урда чорында Мишәр йорты (Касыйм ханлыгы), Мукшы олысы, Үкәк һ. б. барлыкка килә.

Моны да карагыз 
 «Түбән Новгород татарлары» журналы

Искәрмәләр 

Татарлар
Гөл Мирһади

Гөл Мирһади (чын исеме Гөлнара Зиннәт кызы Шәймөхәммәтова) — татар язучысы, мөгаллим.

Ул 1971 елның 23 апрелендә Башкортостанның Балтач районы Түбән Карыш авылында дөньяга килә. Көмеш медаль белән мәктәпне тәмамлап, Казан педагогика институтына башлангыч сыйныфлар укытучысына укырга керә. Аны тәмамлагач Югары Карыш мәктәбендә укыта. 

2006 елда Гөл Мирһадинең «Алмалы үләннәрем» шигырьләр һәм җырлар җыентыгы чыга.

Кияүдә, дүрт баласы бар.

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсе 

Татар язучылары
Ренат Харис

Ренат Харис (тулы исеме Ренат Мәгъсүм улы Харисов) — күренекле татар шагыйре, публицист, әдәби тәнкыйтьче, әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә РФ дәүләт премиясе (2005), Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге, Муса Җәлил исемендәге, Державин (2016), Башкортстанның Фатыйх Кәрим исемендәге премияләр лауреаты, Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1972). Татарстанның халык шагыйре (2004).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1941 елның 6 маенда туа. 1963 елда Казан педагогик институтын тәмамлый, аннан соң Арча педагогик училищесында укыта. 1965—1971 елларда «Татарстан яшьләре» газетасында эшли, аннары «Яшь ленинчы» газетасының җаваплы сәркатибе.

1971—1973 елларда Татарстан язучылар берлегендә җаваплы сәркатиб. 1973—1982 елларда Ренат Харис ТАССР мәдәният министры урынбасары булып эшли. 1982—1989 елларда «Казан утлары» журналының баш мөхәррире.

1990—1995 елларда «Татарстан хәбәрләре» газетасының баш мөхәррире вазифаларын үти. 1995—1999 елларда Татарстан Дәүләт Советы рәисенең урынбасары.

Татар һәм рус телләрендә чыккан 20дән артык китап авторы. Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән.

2004 елда Татарстанның халык шагыйре исеме бирелгән.

2005 Йосыф турында риваять балеты авторлары — композитор Леонид Любовский, либретто авторы Ренат Харис, балет артисты Нурлан Канетов әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә  РФ дәүләт бүләгенә лаек була.

2016 елда «Г. Державин. Родники» китабы өчен Державин премиясе белән бүләкләнә.

2018 елда «Сөембикә» операсына либретто яза (композитор Резеда Ахиярова).

2020 елда Салават Юлаев ордены белән бүләкләнә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Ренат Харис 
 Ренат Харис китаплары
 Татар электрон китапханәсе

Шулай ук карагыз 

Татар шагыйрьләре
Тукай премиясе лауреатлары
Җәлил премиясе лауреатлары
Державин премиясе лауреатлары
РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Салават Юлаев ордены кавалерлары
Татарстанның халык шагыйрьләре
ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Кайнозой

Кайнозо́й эрасы — Җирнең геологик тарихынңа булган эра. Ул моннан 66 млн ел чамасы элек башланган һәм хәзерге көнгә кадәр дәвам итә. 

Кайнозой өч чорга бүленә — палеоген, неоген һәм антропоген. Болар Җир тарихында иң кыска чорлар: палеоген 40 млн ел чамасы, неоген 23,5 млн ел дәвам итә. Соңгы чор - антропоген - 1,5 млн ел элек башланган.

Кайнозой чорында кыйтгалар хәзерге хәләткә килгәннәр.
Пэлем Вудхауз

Сэр Пэ́лем Грэ́нвил Вудха́уз (; 1881 елның 15 октябре — 1975 елның 14 феврале) — күренекле инглиз язучысы, драматург. Британ империясе ордены рыцаре. 1915 елдан бирле Пэлем Вудхауз әсәрләре, аеручы кәмитләре, зур уңышлыкка ирешкәннәр, күп авторлар аның иҗатын югары бәяләделәр (шул исәптән Редьярд Киплинг һәм Джордж Оруэлл).

Инглиз язучылары
Бөекбритания язучы-фантастлары
Бөекбритания драматурглары
Кырмыскалы (Кырмыскалы районы)

Кырмыскалы (, ) — Башкортстанда урнашкан авыл, Кырмыскалы районының үзәге. Уфадан көньякка 50 километр ераклыкта урнаша. Почта индексы — 450020.

Тарих 
Кырмыскалы урнашкан бүгенге җирләрдә XVIII гасыр башында калын урманнар булган. Аннан ерак түгел Карлыман һәм Кырмыскалы елгалары аккан. Язма мәгълүматлар буенча бу урын Карлыман авылы башкортларыннан  шартында бүлеп бирелә. 1758 елда бирегә Уфа губернасының Бөре өязенә караган Борай авылыннан Исәкәй Әлмиев һәм Усман Йосыпов җитәкчелегендә 15 татар гаиләсе (мишәрләр) күчеп килә.  Шул рәвешле, 1800 елда инде биредә 59 ихатада 360 кеше яшәве теркәлсә, 1859 елда 270 йортта яшәүчеләр саны 1600 кешегә якынлаша.
XIX гасыр ахырында авылда 3 мәчет, 3 мәдрәсә булган.

Авылда атаклы сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе Мирсәет Солтангалиев, татар хатын-кызларыннан беренче профессиональ рәссам Гайшә Рахманкулова туганнар.

Халык 

2010 ел җанисәбе  буенча Кырмыскалыда 8540 кеше яши. Башлыча татарлар (53,6%), башкортлар (30,6%), руслар (8,5 %) һәм чуашлар (4,2%) яши.

Шәхесләр 
 Расих Ханнанов (1931—2020), язучы һәм журналист, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.

Искәрмәләр 

Башкортстанның район үзәкләре
Алнас (футбол клубы, Әлмәт)

Алнас — Әлмәт шәһәренннән элек Русиянең Икенче дивизионында уйнаган футбол клубы. 1967 елында нигезләнгән, 2009 елда таратылган.

Исемнәр 
 1967 — 1970 — «Буровик»
 1991, 1993 — 1994 — «Электрон»
 1995 — 1999 — «Девон»
 2000 елдан — 2009 — «Алнас»

Әлмәт футбол клублары
Әлифба буенча футбол клублары
Суфиян Сафуанов

Суфиян Сафуанов — татар галиме, әдәби тәнкыйтьче, филология фәннәре кандидаты, профессор, Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе

Тәрҗемәи хәл
Суфиян Гаяз улы Сафуанов Башкортстанның Туймазы районындагы Бикмәт авылында туып үсә, мәктәпне тәмамлагач, Бөгелмә педагогия училищесында укый. Аннары, 1950—1954 елларда, Казан дәүләт педагогия институтында, Хисам Камалов, Илдар Юзеев, Суфиян Поварисов, Ләбиб Айтуганов кебек билгеле шәхесләр белән бергә, татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. Шул елларда ук әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә.

Студент елларында ук фәнгә ныклы тартыла, институтта аспирантурада укырга кала. Ә 1957 елда Уфага кайтып, СССР Фәннәр академиясенең Тарих, тел һәм әдәбият институтында гыйльми хезмәткәр булып хезмәт юлын башлый. 1960 елда яшь галимнең «Али Карнай. Тормыш һәм иҗат юлы» исемле беренче монографиясе басылып чыга. 1962 елда Суфиян Сафуанов кандидатлык диссертациясен уңышлы яклый.

1952 елдан башлап галим әдәби тәнкыйть белән җитди шөгыльләнә башлый. Башкортстан һәм Татарстан матбугатында әдәбият тарихы, әдәби бәйләнешләр, заман прозасы хакында һәрдаим мәкаләләре басылып тора аның. 1966 елда Суфиян Сафуанов Башкортстан сүз осталарының Габдулла Тукайга багышланган әсәрләре, алардан өзекләр тупланган «Тукай Башкортстанда» дигән җыентык чыгара. Аннан соң да танылган галимнең дистәдән артык китабы, төрле монографияләре дөнья күрә.

1963 елдан Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы буларак, иҗади оешманың эшчәнлегендә дә актив катнашып килгән иде. БР Язучылар берлеге каршындагы татар язучылары берләшмәсе идарәсе әгъзасы да булды. Башкортстан дәүләт педагогия университетында татар студентларына дәресләр биргән иде.

Ул, үзенең васыяте буенча, туган ягы Туймазы районының Бикмәт авылында җирләнгән.

Сылтамалар 
 Уфада татар галиме Суфиян Сафуановны искә алалар 

Татар галимнәре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Филология фәннәре кандидатлары
Рәмзи Илялов

Рәмзи Ибраһим улы Илялов (1923 елның 13 декабре, СССР, РСФСР, БАССР, Баймак районы, Темәс — 2009 елның 11 августы, РФ, Татарстан, Казан) — татар язучысы, публицист, Бөек Ватан сугышы ветераны, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1923 елның 13 декабрендә Башкортстан АССРның Баймак районы Темәс авылында дөньяга килә. 1940 елда Яңавыл урта мәктәбенең 10 сыйныфыннан Ташкәнткә, укчы-бомбардировщиклар авиамәктәбенә укырга китә. 1942 елда штурман итеп фронтка җибәрелә. Унсигез сугышчан очыш ясый. Смоленск өлкәсе Котовичи станциясе янында дошман һөҗүменә дучар була, контузия ала. Ул сәбәпле 11 нче мотоукчылар бригадасына күчерелә. 1942 елның 7 июлендә тагын җәрәһәтләнә, байтак еллар һәлак булганнар исемлегендә йөри. Сугышчан юлы 1945 елның маенда НКВД гаскәрләрендә тәмамлана. Рәмзи Иляловка I дәрәҗә Ватан сугышы Ордены, III дәрәҗә Дан Ордены бирелә.

Сугыштан соң НКВДның Уфадагы район бүлегендә эшли.

Экстерн тәртибендә ике ел укып, 1947 елда Казан педагогика институтының тарих-филология факультетын, 1949 елда ССРБ Тышкы эшләр министрлыгының Югары дипломатия мәктәбен тәмамлый.

1949 елдан 1968 елга чаклы «Учительская газета», «Советский спорт», «Советская торговля», «Советский патриот» газеталары хәбәрчесе булып эшли.

Кызыклы факт 
1968 елда Совет гаскәрләренең Чехословакиягә бәреп керүенә ризасызлык белдергәне өчен партиядән чыгарыла. 21 елдан соң яңадан кабул ителә.

Китаплары 
Нигездә рус телендә иҗат иткән.
 «Сокол не прячется в стае» (1977).
 «Батыр уходит в легенду» (1984)
 Батыр уходит в легенду (2007). (Россиянең бокс буенча беренче абсолют чемпионы Нур Алимов («Кара малай») турында).

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 З дәрәҗә Дан ордены.

Сылтамалар 
 Бөек Ватан сугышында катнашкан татар әдипләре

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Рус телле язучылар
Фронтовик язучылар
Диссидентлар
Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төньяк Ирландия

Төньяк Ирла́ндия (, , ) — Бөекбританиянең административ-сәяси өлеше. Ул Ирландия утравының төньяк-көнчыгышында урнаша. Башкаласы һәм иң зур шәһәре — Белфаст. Төньяк Ирландияне Ольстер белән бутарга ярамый.

Төньяк Ирландиянең үзәгендә Бөекбританиянең иң зур күле Лох-Ней урнашкан (392 км²). Административ берәмлекнең иң югары ноктасы — Слив Донард (; биеклеге 848 м).

Ирландия утравы дүрт тарихи регионга бүленгән — Ольстер, Манстер, Лейнстер һәм Коннахт. Ольстерның алты графлыгы Төньяк Ирландия составына керә, өчесе — Ирландия Җөмһүриятендә.

Районнар 

Административ яктан  6 тарихи графлыктан торган Төньяк Ирландия 2015 елга кадәр 26 районга бүлеп идарә ителә иде. 

2015 елда үткәрелгән "эреләндерү"дән соң, районнар саны 11 гә калды.

 Белфаст (Belfast)
 Ардс-энд-Норт-Даун (Ards and North Down)
 Антрим-энд-Ньютаунабби (Antrim and Newtownabbey)
 Лисберн-энд-Каслрей (Lisburn and Castlereagh)
 Ньюри, Морн-энд-Даун (Newry, Mourne and Down)
 Арма, Банбридж-энд-Крейгавон (Armagh, Banbridge and Craigavon)
 Мид-энд-Ист-Антрим (Mid and East Antrim)
 Козуэй-Кост-энд-Гленс (Causeway Coast and Glens)
 Мид-Алстер (Mid-Ulster)
 Дерри-энд-Страбан (Derry and Strabane)
 Фермана-энд-Ома (Fermanagh and Omagh)

Дин 
2007 елда дин тоту турында социологик сораштыру мәгълүматлары буенча, Төньяк Ирландиядә яшәүчеләрнең 53% ы үзләрен протестантлар, 44% ы католиклар, халыкның 3% ы атеистлар яки башка дин тотучылар дип саный.
Католицизм
Протестантлык
Ислам
 Төньяк Ирландиядә ислам
Һинд дине
 Төньяк Ирландиядә Һинд дине

Шулай ук карагыз 
 Ирландия
 Ольстер

Искәрмәләр 

Бөекбритания илләре
Типтәрләр

Типтәрләр — хәзерге Башкортстан һәм Көнчыгыш Татарстанда яшәп торган татарларның бер төркеме. Кайбер тарихчылар аларны этнокатлау, ә кайберләре социаль катлау дип саный. Элекке вакытта типтәр катлавына, татарлардан тыш, башкортлар, чирмешләр, удмуртлар, мордва, чуашлар да кергән.

1790—1855 елларда ике типтәр иррегуляр полкы булган. 1812 елгы Ватан Сугышы вакытта 1-нче Типтәр полк (майор Темиров юлбашчы) генерал Платов партизан берләшмәдә сугышкан.

1755—1855 елларда Башкорт-Мишәр Гәскәре () һәрби әгъзалары булып та торганнар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рахматуллин У. Х. Население Башкирии в XVII-XVIII вв. Вопросы формирования небашкирского населения. М.,1988.

Татарлар
Алманнар

Алманнар яки немецлар (, рус. Немцы, франц. Allemand) — герман халкы, Алманиянең төп милләте. Телләре — алман теле.

Алманиядән башка Австрия, Швейцария, Лихтенштейн, Люксембург, Бельгия, Дания, Франция, Италия, Польша, Чехия, Словакия, Маҗарстан, Румыния, Россия, Казакъстан, Бразилия, Намибия, АКШ илләрендә күпләп яшиләр.

Искәрмәләр 

Европа халыклары
Алмания халыклары
Австрия халыклары
Руанда

Руа́нда Җөмһүрияте (, , ) — Үзәк Африкада урнашкан дәүләт. Көнбатышта Конго Демократик Җөмһүрияте, төньякта Уганда, көнчыгышта Танзания, көньякта Бурунди белән чиктәш. Әлеге ил дөньяда киң танылышны 1994елгы геноцид вакытында ала.

Руанда Африканың үзәгендә урнаша. Экватордан ерак түгел. Конго Демократик Җөмһүрияте белән булган чиктә Киву күле (крокодиллар яшәмәгән бердәнбер Африка күле) һәм Русизи елгасы урын ала. Илнең үзәгендә аның башкаласы Кигали урнаша.

Халык саны якынча 11,1 млн кеше. Уртача гомер озынлыгы ир-кешеләрдә 49 ел, хатын-кызларда 52 ел. Шәһәрдә торучылар халыкның 18 % ын тәшкил итәләр.

Дин 
Руанда хөкүмәтенең 2006 елның 1 ноябрендәге докладында хәбәр ителгәнчә, Руанда халкының 56,5 % ы - католиклар, 26 % ы - протестантлар, 11,1 % ы  - җиденче көн адвентистлары, 4,6 % ы - мөселманнар, 1,7 % ы - үз диннәре турында белдерми һәм 0,1 % ы - төрле халыкларның традицион диннәренә ышанучылар .
 Руандада ислам

Искәрмәләр 

 
Франсузтелле илләр
Унитар дәүләтләр
Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Җөмһүриятләр
Руанда
Танзания

Берләшкән Танзания Җөмһүрияте () — Африканың көнчыгышында урнашкан дәүләт. Төньякта Кения һәм Уганда, көнбатышта Руанда, Бурунди һәм Конго Демократик Җөмһүрияте, көньякта Замбия, Малави һәм Мозамбик белән чиктәш. Илнең көнчыгыш чигендә — Һинд океаны.

Танзаниянең ике башкаласы бар: административ үзәк булып Дар-эс-Салам санала, парламент исә Додомада эшли.

Ил территориясендә Африканың зур күлләре урнашкан — төньякта Виктория күле, көнбатышта Танганьика күле (аны еш Байкалның игезәге дип атыйлар), һәм көньякта Ньяса күле урнаша.

Африканың иң югары ноктасы — Танзаниядә: Килиманджаро тау түбәсенең биеклеге 5895 м.

Диннәр 
 Танзаниядә ислам
 Танзаниядә Һинд дине
 Танзаниядә христианлык

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Социалистик дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Танзания
Федератив дәүләтләр
Сомали

Сомали́ (,  әл-Сумал, рәсми атамасы — Сомали́ Җөмһүрияте) — Африкада урнашкан дәүләт. Гражданнар сугышы һәм сепаратистлар эшчәнлеге нәтиҗәсендә ил өч өлешкә бүленгән диярлек.

Сомалиның Вакытлы Федераль Хөкүмәте халыкара җәмгыять тарафыннан реаль хөкүмәт дип таныла, ләкин чынбарлыкта ул илнең бары тик кайбер районнарын гына контроль астында тота. Сомалиның көньягы «Әш-Шабааб» һәм «Хизб-үл-Ислаами» исламчыл хәрәкәтләре контроле астында тотыла. Илнең төньягы танылмаган Сомалиленд Җөмһүрияте тарафыннан идарә ителә. Аның өчендә дә сепаратистик регионнар бар.

Диннәр 
Сомалида ислам ― дәүләт дине. Ил халкының (15,8 млн кеше, 2020 елга) 99 ― 99,8 % ы ― мөселманнар. Ислам дине тарафдарларының зур күпчелеге ― суфичылык, сәләфилек  йогынтысы булган Мәлики мәзһәбе сөнниләре. Сомалида шәригать хөкем сөрә. 2012 елда кабул ителгән Сомалиның Вакытлы Конституциясе, шулай ук, милли законнарның төп чыганагы буларак, шәригатьне һәм Сомали Федератив Республикасының дәүләт дине буларак, ислам динен билгели. Конституциядә шулай ук шәригатьнең төп принципларына туры килми торган законның кабул ителү мөмкинлеге каралган. Шәригать бу илдә дин тоту иреген чикли. Сомали дөньяда христианнар өчен иң куркыныч илләрнең берсе булып тора. «Open Doors» халыкара хәйрия христиан оешмасы тикшеренүләре нәтиҗәләре буенча, Сомали христианнар хокуклары еш кысрыклана торган илләр исемлегендә 2015 елда 2нче, 2019 елда 3нче урынны били.
 Сомалида ислам

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Федератив дәүләтләр
Сомали
Мольер

Мольер (, чын исеме Жан Батист Поклен; ; 1622 елның 15 гыйнвары, Париж — 1673 елның 17 феврале, шунда ук) — француз язучысы, комедиограф, классик кәмитгә нигез салучы, актер, театр мөдире.

Мольер Клермон көллиятендә белем ала, монда ул тирәнтен латин телен өйрәнә, шуңа күрә Рим язучыларның әсәрләрен оригиналда укый. Көллиятне тәмамлагач, Орлеанда хокук белеме лиценциаты исемен ала, ләкин аннары актер һөнәрен сайлый. 1643 елдан «Illustre Théâtre» театрын җитәкли. Монда ул «Мольер» тәхәллүсен ала, трагик геройларны уйный. Труппасы таркалгач, ул Шарль Дюфрен җитәкләгән гизүче комедиантлар төркеменә кушыла. 1650 елдан башлап ул әлеге труппаны җитәкли башлый. Төркем репертуары бай булмау сәбәпле, драматург эшчәнлегенә керешә. Шушы чорда иҗат иткән әсәрләренең күпчелеге югалган.

1658 елның 24 октябрендә Мольер труппасы Лувр сараенда Людовик XIV каршында чыгыш ясый. «Гашыйк булган табиб» фарсы бик популяр булу сәбәпле, король үз Пти-Бурбон театрында чыгыш ясарга рөхсәт итә. 1661 елда театр Пале-Рояльгә күчә, монда труппа Мольер үлеменә кадәр чыгыш ясый.

Парижда яши башлагач, Мольер драматургия өлкәсендә эшчәнлеген дәвам итә. Язучы 1673 елда туберкулездан вафат була.

Сылтамалар 
 Мольер әсәрләренең рус теленә тәрҗемәсе 

Франция драматурглары
Франсуз драматурглары
XVII гасыр драматурглары
XVII гасыр актерлары
Фредерик Шопен

Фредери́к Франсуа́ Шопе́н ( [ʃɔpɛ̃];  [ˈʂɔpɛn̪], Фриде́рик Франци́шек Шо́пен,  [`ʃopæn, ʃo`pæn; ˋʃoupæŋ, ˋʃɒpæ:]; 1810 елның 22 феврале — 1849 елның 17 октябре) — поляк композиторы, пианочы-виртуоз. Фортепиано өчен күп музыкаль әсәрләр авторы. Поляк музыкаль сәнгатенең иң зур вәкиле. Күп жанрларга яңача караш тәкъдим иткән: романтик нигездә прелюдияләрне торгызган, фортепиан балладаларны язган һ. б.

Медиа 
 Баллада

 Соната

Сылтамалар 

 Композитор биографиясе 

Польша композиторлары
XIX гасыр композиторлары
Лиана Әмирханова

Лиана Рәсим кызы Әмирханова — татар шагыйрәсе, Башкортстанның Фатих Кәрим исемендәге әдәби бүләк иясе (1995), Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1999 елдан).

Тормыш юлы 
Лиана Рәсим кызы Әмирханова 1980 елның 11 мартында Казан шәһәрендә туа. Казанның 72 нче номерлы алман телле мәктәбендә белем ала, аны тәмамлагач, 1997 елда Казан дәүләт педагогия университетының чит телләр факультетына укырга керә. 2001-2002 елларда укуын стажировка рәвешендә Алманиядә дәвам итә. Аннан соң Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Яшьләр һәм спорт эшләре министрлыгында әйдәп баручы белгеч булып эшли.

Әдәби сәләте бала чагыннан ук ачыла башлый, сигез-тугыз яшьләрендә инде аның исеме балалар матбугаты битләрендә күренә башлый, туксанынчы елларда «Салават күпере» журналы һәм «Сабантуй» газетасы һәм башка матбугат басмалары оештырган иҗади конкурсларда катнашып, беренче урыннарны яулый. Аның шигырьләре «Ялкын», «Салават күпере», «Сабыйга», «Сөембикә» журналларында, «Сабантуй», «Мәгърифәт», «Татарстан яшьләре» газеталарында еш басыла, төрле нәшриятлар тарафыннан нәшер ителгән «Сабантуй» (1993), «Күгәрченем, син дә гөрлә» (1994), «Тургай» (1994-2002), «Сине сөйдем, гүзәлем» (2002), «Балалар бакчалары өчен җырлар» (2003), «Зонтик» (Төмән, 2006) кебек күмәк шигырь һәм җыр китапларына кертелә. 1998 елда «Мәгариф» нәшрияты инглиз телендә чыгарган («Татар әдәбияты бүген») җыентыгына да яшь каләмнең шигъри иҗатыннан үрнәкләр урнаштырыла.

Лиана Әмирханованың өч дистәдән артык шигыре үзешчән һәм профессиональ композиторлар тарафыннан көйгә салына. Аның «Чулпы җыры», «Изге сүз» (И. Сафин музыкасы), «Үсәсем килә» (М. Имашев музыкасы), «Бабамның медальләре» (Т. Вәлиев музыкасы), «Изге җирем, бөек Болгарым» (Г. Сабирова музыкасы) кебек җырлары балалар башкаруында Татарстан радиосы фондында саклана.

Туксанынчы елларда Лиана Әмирханова Татарстан радиосы белән тыгыз хезмәттәшлектә балалар өчен радиодан тапшырулар алып бара, яшүсмерләргә багышланган күп кенә радиотапшыру программаларын төзүче буларак та үзенең оештыру сәләтен күрсәтә.

Ул ике китап авторы. Иҗат өчен аңа киң мәйдан ачылган, татар шигърияте аңардан әле зур әдәби казанышлар өмет итә.

Сылтамалар 
 «Чулпы җыры: Балалар өчен җырлар» китабы 

Татар шагыйрьләре
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Акъегет

Әлеге тәхәллүсле берничә шәхес билгеле:
 Муса Акъегетзадә, 19 гасыр татар язучысы.
 Рөстәм Фәйзуллин, татар язучысы.
 Азиз Акҗигитов, Советлар берлеге каһарманы. 

Шул исемдәге авыл бар:
 Акъегет (Яшел Үзән районы)
Азалия Бадюгина

Азалия Исмәгыйль кызы Бадюгина — татар тәрҗемәчесе, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1984 елдан).

Ул 1933 елның 29 маенда Казакъстанның Алма-Ата шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә дөньяга килә. Бала чагы һәм мәктәп еллары Казанда уза, шунда урта мәктәпне тәмамлап, 1952—1957 елларда Казан дәүләт университетының рус филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1957—1958 елларда Әлмәт шәһәрендә «Знамя труда» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр, 1962—1964 елларда Санкт-Петербург мәктәпләренең берсендә педагог-тәрбияче булып эшли. 1964 елның ноябреннән бирле ул — Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясендә редактор хезмәтендә. 1973 елдан КПСС әгъзасы.

Азалия Бадюгина татар язучыларының проза әсәрләрен русчага тәрҗемә итү белән шөгыльләнә. Беренче тәрҗемә үрнәкләре (Әмирхан Еники, Гомәр Гали, Ләбибә Ихсанова хикәяләре) 1963 елда Мәскәүдә һәм Казанда чыккан күмәк җыентыкларда дөнья күрә. Азалия Бадюгинаның күләмлерәк тәрҗемәләреннән Г. Гобәйнең «Без үскәндә» («Когда мы росли», 1964) повестен, Хәйретдин Мөҗәйнең «Сугыш елъязмасы» («Летопись войны», 1978) китабын, Әмирхан Еникинең «Повесть һәм хикәяләр»ен («Повести и рассказы», 1982), Шәриф Камалның «Таң атканда» («На заре», 1983) романын күрсәтеп үтәргә мөмкин. Аның тәрҗемәләре арасында шулай ук Каюм Насыйри, Фатих Әмирхан, Әхмәт Фәйзи, Гомәр Бәширов, Р. Төхфәтуллин, Г. Минский, Фәнис Яруллин кебек төрле буын татар прозаикларының аерым әсәрләре һәм татар халык әкиятләре дә бар.

Татар тәрҗемәчеләре
Радио

Ра́дио (лат. radius — нур, radio — нур чәчәм) — чыбыксыз элемтә төре. Сигналны ташучы ролен радиодулкыннар башкара.

Шартлы рәвештә дулкыннарны озын, урта, кыска һәм ультракыскаларга бүләләр.

1895 елның 7 маенда елда физик Александр Попов беренче тапкыр радиоэлемтә сеансын уздыра. Шул уңайдан 1945 елдан башлап ССРБда, хәзер исә Русиядә, 7 май Радио көне буларак билгеләнә. 

Радио ярдәмендә кешеләр меңнәрчә километр арадан бер-берсен бер бүлмәдәге кебек яхшы ишетәләр. Тавыш шундый ерак араларга махсус аппаратлар — радиотапшыргыч һәм радиоалгычлар ярдәмендә җибәрелә.
Радиотапшыргычта сүзләр, музыка — кыскасы, теләсә нинди тавыш махсус дулкыннарга — радиодулкыннарга әверелә. Радиотапшыргычның антеннасы радиодулкыннарны һәр тарафка тарата. Бу дулкыннар атмосферада да, һавасыз космоста да яктылык тизлеге белән бер үк дәрәҗәдә яхшы таралалар, агач, пыяла, таш аркылы үтеп керәләр. Үзара кисешкән очракта да радиодулкыннар бер-берсе белән кушылмый. Радиоалгыч антенна ярдәмендә радиодулкыннарны тотып ала, аларны көчәйтә һәм яңадан сүзләргә, музыкага һәм башка авазларга әверелдерә.

Радиога үткәргеч чыбыклар кирәкми, аны тыңлаучыларның саны, чиксез, аның өчен ерак аралар да берни түгел. Шуңа күрә радио ин массовый мәгълүмат  һәм пропаганда чараларының берсенә әверелде.

Радиодулкыннар, яктылык һәм тавыш кебек үк, каршылыкка очраганда өлешчә кире кайтарылалар. Кире кайтарылган дулкыннар буенча алда нинди каршылык булуын, аның күләмен белергә мөмкин. Радиолокация — предметларны радиодулкыннар ярдәмендә ерак аралардан торып эзләп табу — шуңа нигезләнгән. Радиолокатор төнлә, томан вакытында, ерак ара¬лар аша телевизион «күз» күрә алмаганны да «күрә».

Шулай ук карагыз 

 Татар радиолары

Чыганаклар 
Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.

 
Технология
WikiLeaks

WikiLeaks () — халыкара социаль интернет-проект. Проектның максаты булып "саркып югалу нәтиҗәсендә киң җәмәгатьчелеккә ачылган документларны нәшер итү һәм тарату" санала.

Нәшер ителгәннәре

Vault7 
2017 елның 7 март көнендә Үзәк күзләү идарәсенең барлыктагы төрле операцион системалар нигезендә (мәс. Microsoft'ның төрле буын Windows, Apple Inc.'ның Mac OS X һәм IOS, Google'ның Android, Linux һ.б.) эшләүче бар смартфон, планшет (мәс. iPad) һәм гади санаклар, акыллы телевизорларны ерактан үзенә буйсындыра алуы мөмкинлеген тасвирлаучы мәгълүмат тупланмасының беренче 8761 документны бастыра. АКШның күзләү оешмаларның UMBRAGE исемле программасы чикләрендә башка көчләрнең АКШ оешмалары эшләренә тыкшынуын дәлилләүче дип саналган электроник эзләрне оештыра алганнары, автомобилләрдәге навигацион һәм йөртүдә ярдәм итүче системаларын контроль астына алу тырышлыклары күрсәтелде. Бу АКШ дәүләт сөрен дөнья җәмәгәтчелегенә ачучыларны табу һәм җәзалау буенча тикшеренү башлатылган. Тышкы чыганаклар бу скандал аркасында SAMSUNG SmartTV кулланучылар документациясендәге текстында Джордж Оруэлл'ның мәшһүр «1984» романындагы Фикерләр полициясе турындагы юллары арасында якын охшашлык таба.

Карашлар
Җәмәгатьчелек арасында проектка бердәм караш юк, аны АКШ хөкүмәтенең мәгълүмат сугышындагы яңа бер адымы дип санаучылар да бар. Шул ук арада, АКШның эчке сәяси көрәшендә катнашучы тарафлары да WikiLeaks һәм аның белдергәннәр мәгълүматларын көндәшләренең ялгышлыгын белдерү өчен кулланыла, үз карашларына туры килмәгәндә «ялган» дип белдерелә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Wikileaks әфган сугышы турында яшерен документлар чыгарды
 Wikileaks мәгълүматның йогынтысы кемгә булыр?
 WikiLeaks мәгълүматының дипломатиягә йогынтысы
 WikiLeaks: "Россия көрдләргә корал сатты"
 WikiLeaks хуҗасы Ассандж кулга алынды

Интернет-цензура
Халыкара оешмалар
Онлайн энциклопедияләр
Сүз иреге
Габдулла Шамуков

Габдулла Рухулла улы Шамуков (1909 елның 11 декабре — 1981 елның 21 сентябре) — татар театры артисты, тәрҗемәче, ТАССРның халык артисты (1950), БАССРның атказанган артисты (1943), РСФСР халык артисты (1957), СССР халык артисты (1980).

Габдулла Шамуков 1909 елның 11 декабрендә Сембер губернасының (хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Майна районы) Әсән авылында дөньяга килә. Үз авылындагы — башлангыч, Мәләкәстәге җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1929 елда Уфа шәһәренә барып, Башкорт сәнгать техникумының театр бүлегенә укырга керә, аны тәмамлагач, унбиш елга якын Башкорт академия театры труппасында актер булып эшли.

1945 елдан Казан театр училещесындә сәхнә теленнән укыта.

1946 елдан башлап соңгы көннәренә кадәр Габдулла Шамуков Татар академия театры артисты була. 1952 елны ул Казан педагогия институтының тарих-филология факультетын тәмамлый.

Г. Шамуковның әдәбият өлкәсендәге эшчәнлеге турыдан-туры сәхнә һәм театр сәнгате белән бәйле: ул башлыча әдәбиятның сәхнәгә якын торган жанрларында иҗат итә. Аның беренче әдәби тәҗрибәләреннән булган «Су кызы» (1942), «Рөстәм» (1944), «Серле таяк» (1944), соңрак язылганнарыннан «Уңган кыз» (1954) исемле балалар өчен әкият-пьесалары үз заманында курчак театрлары сәхнәләрендә уңыш белән баралар. Шул ук вакытларда ул әдәби тәрҗемә эше белән дә шөгыльләнә башлый—1944 елда сәхнәдә уйнар өчен В. Шекспирның мәшһүр «Отелло»сын тәрҗемә итә. Шуннан бирле дөнья әдәбияты, рус классикасы һәм совет драматургиясенең күп кенә күренекле әсәрләре татар һәм башкорт театры сәхнәләрендә Г. Шамуков тәрҗемәсендә куела яки нәшриятларда аерым басма булып чыга.

Актер 1981 елның 21 сентябрендә Казанда вафат була.

Чыганаклар
 Татар электрон китапханәсе. Габдулла Рухулла улы Шамуков 

Камал театры актерлары
Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Татар тәрҗемәчеләре
ССРБ халык артистлары
Нәҗибә Әминева

Нәҗибә Әминева, Нәҗибә Зәкәрия кызы Гатауллина (1945 елның 9 декабре) — татар шагыйрәсе.

Тәрҗемәи хәл
Нәҗибә Зәкәрия кызы Гатауллина 1945 елның 9 декабрендә Башкортстанның Кушнаренко районының Әхмәт исемле татар авылында туып үсә, Кушнаренкода урта мәктәпне тәмамлый. Аннан соң Башкортстан дәүләт университетына укырга керә һәм филология факультетында белем ала.
1969 елда аны тәмамлап, Башкортстанның Бүздәк районы Кәпәй-Кобау урта мәктәбендә рус, татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. 1972 елдан туган районында, башта Илек урта мәктәбендә, 1975 елдан туган авылы Әхмәттә үзе укыган, инде урта мәктәпкә әйләнгән мәктәптә татар теле һәм әдәбияты укыта башлый. 1986 елны аңа Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы исеме бирелә.

Иҗат эшчәнлеге 
Нәҗибә мәктәптә укыган елларында ук шигърият дөньясына тартыла. Беренче шигырьләре район газетасы битләрендә басылып чыга. Ә инде 1964 елдан, Уфага укырга килгәч, иҗаты җанлана төшә. Шигырьләре республика матбугатында да күренә башлый. Соңрак, университетны тәмамлагач, «Кызыл таң», «Башкортостан», «Өмет» газеталарында, «Башкортостан кызы», «Шоңкар», «Тулпар», «Агыйдел» журналларында даими басыла. Сирәгрәк булса да «Казан утлары», «Азат хатын» (хәзерге «Сөембикә») журналларында да шигырьләре дөнья күрә. 1996 елда ул Башкортстан Язучылар берлегенә кабул ителә. 
Нәҗибә Әминева – лирик шагыйрә. Аның төп тематикасы замандашларыбызның эчке халәте, уй-кичерешләре, яшәеше турында. Шагыйрәнең иҗатында табигать хозурлыгы, кешенең эчке матурлыгы, серле күңеленең сихри мизгелләре чагыла. Авторның изгелеккә, гүзәллеккә ия булган лирикасына үзенчәлекле форма, тел, стиль хас, аның шигырьләре халыкчанлыгы, гади һәм табигыйлеге белән аерылып тора. 
Укучылар Нәҗибә Әминеваның «Иртә», «Бәсле тәлгәшләр», «Йөрәккә уйлар уела» дип исемләнгән шигъри җынтыкларын яратып кабул итте. Шулай ук аның 65 яшьлек юбилее уңаеннан Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге «Китап» нәшриятында Нәҗибә Әминеваның «Гомер дигән мизгелдә» исемле чираттагы китабы басылып чыкты.

Төп басма китаплары 
 Сөенеч бар: шигырьләр. – Уфа: Китап, 2001. – 144 б. – 2000 д. 
 Җаным илһамлы чакта: шигырьләр. – Уфа: Китап, 2005. – 224 б. – 1500 д. * * * Иртә: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1981. – 48 б. –3000 д. (Башкорт телендә.) 
 Бәсле тәлгәшләр: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1985. – 48 б. – 5000 д. (Башкорт телендә.) 
 Йөрәккә уйлар уела: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1997. – 192 б. – 3000 д. (Башкорт телендә.)

Чыганак 
 Хәлим А. «Иртә» // Агыйдел. – 1981. – № 11. – 90–91 б.
 Карамышева Т. Салмак тәлгәшләр // Агыйдел. – 1986. – № 3. – 102–104 б.
 Шагыйрьҗан Л. Шагыйрь буласың килсә – бул! // Казан утлары. –1997. – № 11. – 159 б. 
 Азнагулов Р. Сөенеч бар // Кызыл таң. – 2003. – № 185.

Сылтамалар 
 Башкортстандагы татар шагыйрәсе 65 яшьлек юбилеен билгели 
 Әдипләр.ру сайтында

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Татар теле укытучылары
Башкортстанның атказанган укытучылары
Башкортстанда туганнар
Башкортстан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Кушнаренко районы

С
Kушʜаренко районы — () Башкортстан cоставындагы муниципаль район. Административ үзәге — Kушʜаренко авылы.

Тарих 
Район 1930 елның 20 августында барлыкка килә. 1937 елга кадәр Топорнино районы исемен йөрткән.

Матбугат 
1932 елның 20 мартында “Яңа җиңүләргә” исеме белән татарча район гәҗитенең беренче  саны дөнья күрә.

1936 елның 17 апрелендә русча «Сталинец» гәҗите мөхәрририяте оештырыла.

1963 елның 6 мартыннан 1965 елның 31 мартына кадәр Чакмагыш районы белән берләшкәч, “Агыйдел” исеме белән чыга.
 
1965 елның апреленнән районнарны яңадан аергач, “Авангард” / “Яңа көн”   исеме белән нәшер ителә.

Айга 2 тапкыр башк. «Сәрмәсән таңҙары» чыга.

Халык 
2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча:
 татарлар — 49,5 %
 башкортлар — 32,7 %
 руслар — 14,7 %

Демография

Атаклы кешеләр 
 Мөхәммәт Арсланов — БАССРның һәм РСФСРның халык рәссамы.
 Фазылҗан Әхмәлетдинов — Советлар Берлеге Герое.
 Абдулла Вәлиев — Советлар Берлеге Герое.
 Салих Вәлиев — Советлар Берлеге Герое.
 Лотфи Вәли — татар шагыйре.
 Нәҗип Вәлитов — татар галиме.
 Рәдиф Гаташ — татар шагыйре.
 Бәян Гыйззәт — драматург.
 Венера Думаева-Вәлиева — татар шагыйрәсе.
 Валентин Паширов — Советлар Берлеге Герое.
 Мөхәммәт Сабиров — 1990–1995 елларда Татарстан хөкүмәте рәисе
 Нәҗибә Сафина — татар шагыйрәсе
 Әбелхәер Сафиуллин (1943―2022), 1989―1990 һәм 1997―2016 елларда «Нур» театрының баш режиссеры. БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2003).
 Зәкия Туфайлова — татар шагыйрәсе.
 Мин Шабай — татар язучысы.
 Закир Шакиров — тел галиме.
 Назыйм Якупов — Советлар Берлеге Герое.

Сылтамалар 
 Авыллар тарихы
 Башкорстан җɵмһүрᴎятсы сайтында

Искәрмәләр 

Башкортстан районнары
Фольклор

Фолькло́р ( — халык хикмәте, акылы) — теге яки бу халыкның сүз сәнгате, авыл-тел иҗаты. Фольклор халыкның тормышын, карашын, идеалларын чагылдыра. Термин 19 гасырда барлыкка килә, татар дөньясында аны 20 гасырда куллана башлыйлар . 

Фольклор телдән иҗат ителүе һәм телдән-телгә күчеп яшәве белән аерыла. Халык иҗаты әсәрләре нәкъ сөйләнгәндә һәм башкарылганда гына җанлы булып, чын үз тормышы белән яши. Фольклорны тудыруда һәм эшкәртүдә күп кенә халык вәкилләре катнаша.

Татар фольклоры 

Татар халык иҗатын жанрлары буенча түбәндәге төркемнәргә бүлеп була:
 Эпик жанрлар (әкиятләр, риваятьләр, дастаннар, мәзәкләр һ. б.)
 Лирик жанрлар (халык җырлары, такмаклар, мөнәҗәтләр һ. б.)
 Лиро-эпик жанрлар (бәетләр, тарихи җырлар һ. б.)
 Драма өлкәсе белән бәйле иҗат төрләре.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татар фольклоры  
 Татар фольклоры
Аскын районы

Аскын районы () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Аскын авылы.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.   
75 торак урыны исәпләнә, алар 15 авыл советына берләшкән.

География 
Аскын муниципаль районы республиканың төньягында, Пермь крае чигендә урнашкан. Мәйданы 2542 км² тәшкил итә.   63% өлешен урманнар каплап тора. Агач ташу өчен су юллары файдалана: аеруча Тере Танып һәм Төй елгалары.

Халык 
2010 елда районда 23337 кеше яши. Иң эре торак урыннары: Аскын, Көбияз.

Төрле еллардагы сан алу буенча милли состав

Туган тел буенча халык (2010): башкорт теле — 54,2%, татар теле — 33,3%, рус теле — 11,7%.

Демография

Тел 
Район халкының күпчелеге татар телен туган теле итеп таный, 87% халыкның, татарларның һәм башкортларның, татарча белүе теркәлгән. Аскын районының төньяк-көнчыгышында - пермь, көнчыгышында златоуст сөйләшләре, көнбатышында бөре сөйләше, ә көньягында мишәр диалектының байкыбаш сөйләше таралган. Башкорт теленә хас, татар теленә хас булмаган бер генә үзенчәлек тә юк.

Район җирендә туган танылган кешеләр 
 Мәсгудә Шәмсетдинова — композитор,
 Госман Садә – язучы,
 Нурулла Сафин, Сәлимҗан Галимҗанов — Сугыш геройлары
 Мәшһар Гомәров — балалар язучысы.
 Әлфис Гаязов, БР ФА президенты
 Марат Шәйбәков (1973, Билгеш), җырчы, БР атказанган артисты (2018).

Икътисад 
Район шактый ярлы булып исәпләнә, үз керемнәр район бюджетнының бары 22%ын каплый. Биредә советы чорында эшләгән предпприятиеләр күбесе бөлгенлеккә төшеп юкка чыктылар. Районның икътисады авыл хуҗалыгы һәм урман-агач юнәлешле. Авыл хуҗалыгы биләмәләре районның 36,7% (92,8 мең га) җирен алып тора. Алардан 66,7 мең га – игеннәр, 18,7 мең га – көтүлекләр. 60 фермер хуҗалыгы. 
Урман хуҗалыгы белән ДУП (дәүләт унитар) “Аскинский лес” шөгыльләнә (елына 1,5 млн сумлык продукция).

Транспорт 
Аскын районында юллар яхшы дип булмый. Беренче асфальт юл 1980нче елларда барлыкка килә (Аскын – Яүгелде). Юлларның тулаем озынлыгы – 437,2 км. Шуларның нибары 86,2 км – каты җәймәле (20%тан да ким).

Иң якын тимер юл станциясе – Чернушка бистәседә, ул Аскыннан 90 км ераклыкта урнашкан.

Мәгариф 
2009/10 уку елында 45 уку йорты эшләгән, шул исәптән 17 – урта, 13 – төп, 15 башлангыч мәктәпләр. Спорт мәктәбе бар. Аларда 3196 бала укый. 
Башлангыч һөнәри уку йорты – Аскын һөнәри лицее (96№).

Медицина 
Яңа Казанчы авылы янында минераль сулар белән дәвалаучы “Танып” санаторие ачылган. Пермь крае Чернушка бистәсеннән автобуслар йөри. Санаторий — районда иң эре эш бирүче – 200 кеше эшли, ел да 4 мең кеше сәләмәтләнеп чыга.

Матбугат 
1931 елдан бирле татар һәм рус телләрендә район газеталары чыгарыла: «Ышаныч» һәм «Аскинская новь» . 2002 елдан башлап газета редакциясе каршында мәҗбүри рәвештә башкорт телендәге “Янтөягем” газетасы чыгарыла.

Искәрмәләр 
Программа развития муниципального района 

Башкортстан районнары
Риваять

Риваять (гарәпчәдән хәбәр, хикәят) яки леге́нда ( — укырга тиешле нәрсә) —  халык фольклорына карый торган прозаик һәм эпик характердагы жанр. Риваятьләр реаль тарихи шәхесләргә һәм тормышта чыннан да булган хәлләргә барып тоташучы, борынгы заман истәлекләрен саклаучы хикәят. Могҗизалыкка, фантастик күзаллауга нигезләнгән һәм сөйләүче ягыннан да, тыңлаучылар тарафыннан да кайчандыр тормышта булган хәл төсендә кабул ителә торган хикәят.

Риваять – фольклорда эпик жанрга караган әсәр. Гарәпчәдән алынган “риваять” атамасы әдәбият белемендә ике мәгънәдә кулланылышта йөри. “Борынгылардан, буыннан буынга сөйләнеп килгән хикәя, тарих” мәгънәсендә ул К.Насыйри, Ш.Мәрҗәни, Р.Фәхретдинов, Г.Рәхим, С.Гыйләҗетдинов хезмәтләрендә урын ала. Риваять күп очракта тарих түгел, бәлки тарихи вакыйгаларга, тарихи шәхесләр эшчәнлегенә халыкның мөнәсәбәте буларак формалаша. Аларда уйдырмалылык билгеле урын ала, ләкин, әкият, легенда, мифологик хикәятләрдән аермалы буларак, уйдырма, нигездә, реальлеккә якын тора. Әкият, җыр, бәетләрдәге кебек үк, риваятьләрдә дә халык кичергән вакыйгалар турында сөйләнелә, аларга мөнәсәбәт белдерелә, бу юлда фольклор мотивлары һәм образлары файдаланылa.

Риваятьләрдән алар чынбарлыкка нинди мөнәсәбәттә булулары, тарихи мәгълүматны, чынбарлыкны чагылдыру дәрәҗәсе белән аерыла. Әкияттән аермалы буларак исә, легендаларда нигез булып чыннан да кайчандыр булган хәлләр ята. Риваятьләр кыска булалар, ягъни бер эпизодтан гына торалар. Аларда башлам, бетемнәр кулланылмый диярлек.   

Әлеге жанр үзләре күргән, белгән, шаһит булган вакыйгаларда үзләре катнашкан кешеләр сөйләве җирлегендә барлыкка килгәннәр. Алар телдән-телгә күчкәндә, гомумиләштерүгә, сәнгатьчә эшкәртүгә дучар булганнар. 

Риваятьләрне тел-авыз иҗаты рәвешендә сакланып калган халык елъязмасы да дип атыйлар.

Гадәттә риваятьләрне түбәндәге төркемнәргә аералар:
 Космогоник (дөньяның, Җирнең, күк җисемнәрнең ничек барлыкка килүе турында).
 Этногоник (халыкларның берләшүләре, барлыкка килүләре турында).
 Зоогоник (төрле хайван һәм кош-кортларның барлыкка килүе яки аларның теге яки бу ягын тасвирлау).
 Дини (дини ошанулар, сюжетлар).
 Топономик (географик атамаларның килеп чыгышын уйдырмага нигезләп аңлату).
 Тарихи (төрле тарихи чорларда, халык һәм шәхесләр тормышын бәян итү, тасвирлау).
 Социаль-утопик (киләчәккә юнәлдерелгән тормышка ашмаслык хыял яки буш өметләрне чагылдыру).
 Көнкүреш легендалары (уйдырма вакыйгалар яки хәлләрнең тормыш-көнкүрешкә бәйләп бәян ителүе).

Татар риваятьләрен ике төркемгә бүләләр:
 Тарихи риваятьләр (халык өчен мөһим булган төрле тарихи вакыйгаларны сурәтли).
 Әлеге төргә татар халкының «Гәрәй хан», «Болгарның харап булуы», «Казан алынганы», «Зөя каласы», «Күчем хан» һәм бик күп башка риваятьләрләр карый.
 Топонимик риваятьләр (географик исемнәрнең ничек барлыкка килүен аңлата).
 Әлеге төргә татар халкының «Елан тавы», «Кабан күле», «Акай күле», «Тамерлан баганасы», «Бакалтай ярминкәсе» һәм башка риваятьләрләр керә.

Чыганаклар 
 Бакиров М.Х. Татар фольклоры / Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2008 ел.
 Заһидуллина Д.Ф. Мәктәптә татар әдәбиятын укыту методикасы. – 2 басма. – Казан: Мәгариф, 2004. – 367 б.

Фольклор