Чиләбе

Чиләбе (, , ) — Россиядә эре шәһәр, Чиләбе өлкәсенең үзәге. Мияс елгасы буена урнашкан. Шәһәргә 1736 елда татар морзасы Котлымөхәммәт Тәфкилев нигез сала.

Халык исәбе 1 130 273 меӊ кеше (2010).

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».

География

Географик урнашу 
Шәһәр Көньяк Уралның көнбатыш битләвендә, Мияс елгасы өстендә, Мәскүдән 1919 километр көнбатыштарак урнаша.

Сәгать поясы 

Чиләбе халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

Климат

Халык

Милли состав

Тарих 

Чиләбе крепосте 1736 елда татар морзасы Котлымөхәммәт Тәфкилев тарафыннан башкорт тарханы Таймас Шәһимов җирләрендә нигезләнә.

1744 елдан — Ырынбур губернасы Исәт провинциясе үзәге. 1775 елда Чиләбене Емельян Пугачёв гаскәрләре тарафыннан яулап алына; алар крепостьтә 2 ай эчендә торып калганнар.

1781 елдан — Пермь калгайлыгы Чиләбе өязе үзәге; шул ук елда Уфа калгайлыгы составына күчерелә. 1787 елда шәһәр статусын ала. 1796 елдан — Ырынбур губернасы составында.

1856 елда Чиләбедә 3 чиркәү, 629 йорт һәм 229 лавка (кибет) булган

1892 елда шәһәрне Мәскәү белән тоташтыручы Ызлатавыс—Чиләбе тимер юлы төзелә; шул ук елда шәһәр аша Транссебер магистрале төзелә.

1917 елның ноябрьдә шәһәрдә совет хакимияте игълан ителә. 1918 елның 25 маенда шәһәр чехословак корпусы тарафыннан алына. 1919 елның июль—августтагы Чиләбе операциясе нәтиҗәсендә шәһәр кызылларга кире кайтарыла.

1919—1924 елларда Чиләбе губернасы үзәге, 1924—1934 елларда Урал өлкәсенең Чиләбе округы үзәге булып торган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе үзәге.

1927 елда Россияне электрлаштыру турындагы (ГОЭЛРО) дәүләт планы буенча Чиләбе ГРЭСы төзелә башлый (1930 елда беренче токны бирә). 1930-елларда Чиләбе эре төзелешләр үзәге була: ферросплавлар, трактор, цинк, абразив, электрод заводлары, һ. б. Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәргә якынча 60 сәнәгый предприятие эвакуациләнә.

1976 елда Чиләбе дәүләт университеты ачыла. 1980 елда Чиләбе Константин Черненко тарафыннан Ленин ордены белән бүләкләнә.

2013 елның 15 февралендә шәһәр өстеннән 270 километр югарылыкта метеорит очып узды. Метеорит Чибәркүл шәһәре тирәсендә төшкән.

Эчке бүленеш 

 Калинин районы
 Курчатов районы
 Ленин районы
 Металлургия районы
 Трактор заводы районы
 Үзәк районы
 Совет районы

Символика

Икътисад 

Эре транспорт төене (тимер һәм автомобиль юллары, аэропорт). Эре сәнәгатле үзәк (металлургия, машина төзү, металл эшкәртү, прибор ясау, җиӊел һәм азык-төлек сәнәгате).

Транспорт

Автомобиль транспорты 
Автомобиль юлларының гомум озынлыгы — 1055 километр. Шәһәр урамнардагы хәрәкәтен 305 светофор тәртипкә сала. 2008 елда шәһәрне транзит йөк транспортыннан саклап калучы Чиләбе боҗра автомобиль юлы ачылган.

Шәһәр аша М5 «Урал» (Мәскәү — Рязань — Пенза — Самар — Уфа — Чиләбе), М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел (Казакъстан) — Омск — Новосибирск), А310 (Чиләбе — Казакъстан белән чиге) автоюллар баралар.

Тимер юл транспорты 
Чиләбе — Транссебер магистралендә төен станциясе. Чиләбе аша 4 юнәлешләр буенча баручы пуезлар үтәләр: төньяк һәм төньяк-көнбатышка (Екатеринбург, Түбән Тагил, Түбән Варта, Төмән, Яңа Уренгой, Киров, Петербург калаларга), көнчыгышка (Новосибирск, Новокузнецк, Красноярск, Иркутск, Тында, Чита, Тум, Владивосток калаларга), көньякка (Нурсолтан, Караганда, Ташкәнт, Ырынбур калаларына) һәм көнбатышка (Уфа, Ижау, Мәскәү, Самар, Пенза, Сембер, Брест, Симферополь, Адлер, Кисловодск, Анапа, Әстерхан, Бакы, Воронеж калаларына).

Шәһәртирә элемтәсе 5 юнәлештә хезмәт күрсәтә: төньяк-көнбатыш (Аргаяш, Югары Уфалей), төньяк (Каменск-Уральский), көнчыгыш (Каясан, Щучье, Шумиха, Курган), көньяк (Яманъелга, Южноуральск, Троицк, Карталы), западное (Кисегач, Мияс, Ызлатавыс, Кропачёво).

Тимер юл буенча ташуның төп үзәге — Челябинск-Главный станциясе; шуның өстенә, шәһәрдә тагын якынча 20 станциясе урнаша.

Чиләбе шәһәрендә Көньяк Урал тимер юлының идарәсе урнаша. Көньяк Урал тимер юлы Россиянең 8 субъекты һәм Казакъстан территориясе аша бара.

Һава транспорты 
Каланың кырый төньяк-көнбатышында Чиләбе халыкара аэропорты (2008 елга кадәр «Баландино» исемен йөрткән) урнаша.

Иҗтмагый транспорт 
Автобус хәрәкәт Чиләбедә 1925 елда ачыла, хәзерге вакытта ул 55 маршрутыннан тора.. 1932 елда трамвай хәрәкәте ачыла, хәзерге вакытта ул 15 маршрутыннан тора. 1932 елда троллейбус хәрәкәте ачыла, хәзерге вакытта ул 16 маршрутыннан тора.

1992 елдан метрополитен төзелеше башланган. Метро якынча 2016—2017 елда ачылачак.

Мәдәният

Дин 

Мәчетләр:
 129 № Ак җамигъ мәчете (Елькин ур., 16)
 90 № җамигъ мәчете (Брянск ур., 17)
 901 № Исмәгыйлә мәчете (Җиңү (Победа) пр., 398а)
 812 № Металлургия районы мәчете (Байкал ур., 29а)

Югары уку йортлары

Спорт 
 Трактор (хоккей клубы)
 Челмет (хоккей клубы)
 Белые Медведи (хоккей клубы)
 Челябинск (футбол клубы)

Һәйкәлләр 
 Муса Җәлилгә һәйкәл
 Габдулла Тукайга һәйкәл

Танылган шәхесләр 
 Рамил Гали, Рамил Якуб улы Галиев (1958), «Татар-информ» фотографы, ТР матбугат һәм гаммәви элемтә чараларының атказанган хезмәткәре.
 Данис Зарипов
 Мәхмүт Гәрәев — совет гаскәр башлыгы, отставкадагы армия генералы.
 Александр Славутский — театр режиссёры, Россия (1997) һәм Татарстанның (2011) халык артисты, Тукай премиясе лауреаты (2000).
 Александр Патраков — театр рәссамы, Тукай премиясе лауреаты (2000).
 Ибраһим Газизуллин (1919-1944), Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
 Сәлих Япиев (1914-1993), ТАССР Эчке эшләр министры (1954-1978).
 Гөлфия Хәнәфиева, чүкеч ыргытучы.
 Морат Гозәеров, УДАТУ ректоры.
 Рафаил Ишмәтов, хоккейчы, тренер.
 Эдуард Мөлеков, инженер.
 Марсил Йосыпов, РФ дәүләт думасы депутаты.
 Олег Әсәдуллин, режиссер.
 Әлфия Хәмбәлиева, опера җырчысы.
 Марат Изгетдинов, хуҗалык эшлеклесе.
 Анастасия Гобәдова, җүдочы.
 Әнвәр Гатиятуллин, хоккейчы һәм тренер.
 Марат Зиннуров, хоккейчы.
 Инна Лимонова, рус шагыйрәсе.

Шулай ук карагыз 
 Чиләбе метеориты вакыйгасы

Искәрмәләр 

Чиләбе
Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Россия субъектлары башкалалары
Миллионлы шәһәрләр
Хезмәт даны шәһәрләре