alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Indukta logiko

Indukta logiko estas la kontraŭo de dedukta logiko.

Male al dedukta logiko, indukta logiko ne nur interesiĝas pri validaj argumentoj, sed ankaŭ pri argumentoj, por kiuj la konkludo estas verŝajna. Por ilustri la diferencon, rigardu la jenan argumenton.

Ĝis nun ĉiun matenon la suno leviĝis. Tial ankaŭ morgaŭ la suno leviĝos.

Tio ne estas valida argumento, ĉar ekzemple eblas ke grandega meteorito eniros la sunsistemon kaj estos inter la suno kaj la tero morgaŭ, do la suno ne videblos (ĉi tie "leviĝi" signifas "videbli sur la horizonto"). Sed la induktaj logikistoj dirus, ke tamen la konkludo estas tre verŝajna, kaj certe ke ĝi estas pli verŝajna ol la konkludo en jena argumento:

Ĝis nun ĉiun matenon la suno leviĝis. Tial morgaŭ la suno ne leviĝos.

Sed la problemo de indukta logiko estas ke la verŝajneco de la konkludo dependas de la fonscio. Por la dedukta logiko estas tute egale ĉu aliaj premisoj estas aldonitaj; valida argumento ĉiam restas valida. Sed la verŝajneco de argumento povas ege ŝanĝi se aliaj premisoj estas aldonitaj. Ekz. rigardu jenan argumenton:

Ĝis nun ĉiun matenon la suno leviĝis. Scientistoj malkovris, ke hodiaŭ meteorito eniris la sunsistemon kaj staros inter suno kaj tero morgaŭ matene. Tial ankaŭ morgaŭ la suno leviĝos.

La verŝajneco de ĉi tiu konkludo nun ege malpligrandiĝis pro la dua frazo. Do en indukta logiko oni vere devus rigardi ĉiun fonscion de la homaro, por vere paroli pri "verŝajneco" de la konkludo. Se oni malagnoskas certan scion, la rezulto povas esti ege erara. En dedukta logiko tamen oni nur bezonas rigardi la premisojn de la argumento. Aldonaj faktoj ne povas ŝanĝigi la validecon de la konkludo.

Pro ĉiuj ĉi problemoj de indukta logiko kompare kun dedukta logiko, multaj modernaj logikistoj opinias ke indukta logiko ne estu konsiderata branĉo de logiko.

Vidu ankaŭ 
 Matematika indukto
 Tezo

Eksteraj ligiloj 

 http://www.uncg.edu/phi/phi115/induc4.htm  
 http://plato.stanford.edu/entries/logic-inductive 
 http://faculty.ucmerced.edu/eheit/heit2000.pdf  
 http://ethics.acusd.edu/Courses/logic/answers/Exercise1_3.html 

 
Argumentoj
Konceptoj de sciteorio
Konceptoj en logiko
Konceptoj de metafiziko
Kritika pensado
Epistemologio de scienco
Historio de ideoj
Henriko la 4-a (Francio)

Henriko la 4-a, naskita Henri de Bourbon ( en Pau -  en Parizo) estis reĝo Henriko la 3-a de Navaro (1572-1610) kaj poste reĝo de Francio (1589-1610), unua reĝo el la burbona branĉo de la kapetida dinastio. Fine de la religiaj militoj, li rifuzis la protestantismon kaj konvertiĝis al la katolika kredo (1593) por gajni Parizon (onidire, li diris "Parizo meritas meson") kaj denove unuigi Francion. Dum lia regado floris Francio, li dungis kapablajn ministrojn kiel princo Sully.

Li edziĝis kun Maria de Mediĉo 1600 en Lyon.

Kunteksto 
La reĝado de Henriko la 3-a ne sukcesis regi la regnon, dividita inter la protestantoj de Henriko de Navaro kaj la katolikoj de Henriko de Gizo. En 1585, Henriko la 3-a aprobis la proklamon de Nemours per kiu nuligis la reĝajn rajtojn heredajn de Henriko de Navaro, ĉar estis protestanta kaj estro de ties partio. Tiam ekis la milito nomita de la tri Henrikoj, kiu finis pro morto de Henriko de Gizo kaj reamikiĝo de la reĝo kun Henriko de Navaro aprile de 1589, malmulte antaŭ la murdo de la reĝo aŭguste samjare. Ties entroniĝo estis komplika ĉar granda parto de la nobelaro ne akceptis protestantan reĝon aliancano de Anglio; tamen en 1593 la reĝo ŝajnige almenaŭ konvertiĝis al katolikismo. Venis epoko de repaciĝo kaj en 1598 la reĝo proklamis la edikton de Nantes, per kiu oni permesis liberon al protestantoj. La administra regado estis fidita al ministro Sully. La reĝo Henriko la 4-a estis edzo de Margarita de Valois, fratino de Henriko la 3-a kaj reĝino Margot de Navaro, sed ili estis separiĝintaj. Por sekurigi la sukcedon la reĝo nuligis tiun geedzecon kaj edziĝis al Maria de Medicis, kiu naskis heredonton, Ludoviko, kaj aliajn filojn.

La reĝo, ĉirkaŭata de katolikaj potencoj ligataj al la dinastio de Habsburgoj kaj hispana kaj aŭstria, decidis apogi la protestantajn potencojn vekinte malapogon de katolikaj nobeloj. Li prepariĝis por milito kaj nomumis regento sian edzinon, Maria de Medicis. En 1610 la reĝo estis murdita de katoliko. La filo Ludoviko estis tiam nur 9jaraĝa kaj la patrino regentis kun siaj italaj fiduloj nome Leonora Dosi kaj Concino Concini. La politiko ŝanĝis al favoro de alproksimiĝo al la katolikaj potencoj, kun malkontento de protestantoj, nobeloj iame povegaj kaj malaltaj klasoj. Ludoviko la 13-a iĝis reĝo nur 14jaraĝa en Reims en 1614. Post unu jaro li edziĝis en Bordozo al Ana de Aŭstrio, filino de la hispana reĝo Filipo la 3-a. Samepoke franca princino edziniĝis al hispana princo, estonta reĝo Filipo la 4-a, sed sen atingi sukcesan repaciĝon de ambaŭ regnoj.

Bildaro

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.hfac.uh.edu/gbrown/philosophers/leibniz/BritannicaPages/Henri-IV/Henri-IV.html  
 http://genealogy.euweb.cz/capet/capet40.html 
 http://www.france-pittoresque.com/rois-france/henri-IV-5b.htm 
 http://www.vialupo.com/henri4

 
Francaj reĝoj
Burbonoj
Homoj ekskomunikitaj de romkatolika eklezio
Atencitoj
Paŭo (Francio)
Ludoviko la 15-a (Francio)

Ludoviko la 15-a, france: Louis XV (naskiĝis 1710, mortis la 10-an de majo 1774) estis franca reĝo ekde la 1-a de septembro 1715 ĝis sia morto.

Edzino kaj idoj 
En 1725 Ludoviko la 15-a, tiam nur 15-jara, edziĝis al la ok jarojn pli aĝa pola princino Maria Leszczyńska, filino de pola reĝo Stanisław Leszczyński. Ŝi naskis al li 11 infanojn. Krome li havis multnombrajn amantinojn, inter kiuj Madamo de Pompadour, kaj ankaŭ ekstergeedzajn infanojn.

Vidu ankaŭ
 Stilo Ludoviko la 15-a

Eksteraj ligiloj 

 http://www.histoire-en-ligne.com/article.php3?id_article=229  (france)
 http://rouvroy.medusis.com/docs/1215.html?qid=sdx_q6

 
Francaj reĝoj
Burbonoj
Entombigitoj en baziliko de Saint-Denis
Listo de francaj reĝoj

Tiu ĉi listo listigas monarĥojn kiuj havis la titolojn:
 Reĝo de la Frankoj
 Reĝo de Francio
 Reĝo de la francoj
 Imperiestro de la francoj

Por la regantoj de la francaj respublikoj vidu al:
 Prezidento de la Respubliko (Francio) kaj:
 Konsiliprezidento (Francio)

Vidu ankaŭ 

 Historio de Francio
 Reĝa bienaro de Francio

Eksteraj ligiloj 
 http://www.cathedrale-reims.com/sacre1.html  
 http://en.wikipedia.org/wiki/Kings_of_France_family_tree 

 
Franca monarkio
Francio
Henriko la 3-a (Francio)

Henriko la 3-a de Francio aŭ Henriko la 1-a de Pollando-Litovio (naskiĝis la ; mortis la ) estis la lasta franca reĝo el la dinastio de la Valezianoj.

Li estis reĝo de Pollando-Litovio de 1573 ĝis 1574 kaj reĝo de Francio de 1574 ĝis 1589, kiam lin murdis Jacques Clément.

La reĝado de Henriko la 3-a ne sukcesis regi la regnon, dividitan inter la protestantoj de Henriko de Navaro kaj la katolikoj de Henriko de Gizo. En 1585, Henriko la 3-a aprobis la proklamon de Nemours per kiu nuligis la reĝajn rajtojn heredajn de Henriko de Navaro, ĉar tiu estis protestanta kaj estro de ties partio. Tiam ekis la milito nomita de la tri Henrikoj, kiu finis pro morto de Henriko de Gizo kaj reamikiĝo de la reĝo kun Henriko de Navaro aprile de 1589, malmulte antaŭ la murdo de la reĝo aŭguste samjare. Ties entroniĝo estis komplika ĉar granda parto de la nobelaro ne akceptis protestantan reĝon aliancano de Anglio; tamen en 1593 la nova reĝo ŝajnige almenaŭ konvertiĝis al katolikismo. Venis epoko de repaciĝo kaj en 1598 la reĝo proklamis la edikton de Nantes, per kiu oni permesis liberon al protestantoj.

Fotaro

Notoj

Eksteraj ligiloj 
 retejo pri la dinastio de Valezianoj (angle kaj france) 

Francaj reĝoj
Polaj reĝoj
Regantoj de Litovio
Historio de Belorusio
Historio de Francio
Historio de Litovio
Historio de Pollando
Dinastio de Valois
Naskiĝintoj en 1551
Mortintoj en 1589
Atencitoj
Karlo la 9-a (Francio)

Karlo la 9-a de Francio (naskiĝis la 27-an de junio 1550, mortis la 31-an de majo 1574) estis franca reĝo inter 1560 kaj 1574. 
Li estis filo de Henriko la 2-a kaj Katerino de Mediĉo.

Dum lia reĝado okazis masakro de la Sankta Bartolomeo.

Vidu ankaŭ 

 Francaj militoj pri religio

Francaj reĝoj
Dinastio de Valois
Entombigitoj en baziliko de Saint-Denis
Francisko la 2-a (Francio)

Francisko la 2-a ( en Château de Fontainebleau, Francio –  en Orleano, Francio) estis reĝo de Francio 1559-1560. En 1558 li edziĝis kun Mario Stuart, reĝino de Skotlando.

Francaj reĝoj
Naskiĝintoj en 1544
Mortintoj en 1560
Dinastio de Valois
Maria Stuart

Maria la 1-a de Skotlando aŭ Maria Stuart, Mary, Queen of Scots, Mary Stuart, Mary Stewart aŭ Mary I (8-a de decembro 1542 – 8-a de februaro 1587, ekzekutita), estis reĝino de Skotlando ekde la 14-a de decembro 1542 ĝis la 24-a de julio 1567. Ŝi estis la filino de reĝo Jakobo la 5-a, James Stuart, kaj Marie de Guise.

En 1558 ŝi edziniĝis kun la estonta reĝo Francisko la 2-a de Francio kaj tiel iĝis reĝino (peredza) de Francio.

Maria Stuart eble estas la plej konata skota monarko, parte pro sia tragika vivo.

Skotlandaj reĝoj
Stuartoj
Reĝinoj de Francio
Ekzekutitoj per senkapigo
Henriko la 2-a (Francio)

Henriko la 2-a () estis la dua filo de Francisko la 1-a kaj Klaŭda de Francio (Claude de France, filino de Ludoviko la 12-a kaj Ana de Bretonio). Li naskiĝis je la 31-a de marto 1519, en Saint-Germain-en-Laye, apud Parizo. Li edziĝis kun Katerino de Mediĉo en 1533 kaj iĝis reĝo post la morto de sia frato en 1536 kaj de sia patro en 1547.

Vivo 
Henriko iĝis reĝo en la 31.3.1547 dum tempo kiam la splitiĝo de la religiaj partioj kiel ankaŭ la disvastiĝo de aŭstria-hispania potenco de la Habsburgoj ege endanĝerigis la francan regnon. Li estis bela viro sed iomete malkapabla reganto dependante de siaj konsilistoj ekz. de la amantino Diane de Poitiers kaj de la konestablo de Montmorency.

Henriko denove ekmilitis kontraŭ Anglio kies rezulto estis la redono de la urbo Boulogne al Franclando. En la 15.1.1552 li faris kun al princo-elektisto Morico de Saksio kaj ties protestantaj aliancanoj la kontraŭimperiestran Ligon de Chambord. En marto 1552 francaj trupoj (35.000 soldatoj) okupis Lorenon kaj gajnis Toul kaj Verdun. La urbon Metz gajnis Montmorency per perfido.

Militado malpli sukcesa 
Pli malbonŝance faritis la milito ekde 1552 en Italujo. Elĉerpite Henriko konsentis packontrakton kun la imperiestro en februaro 1556 en Vaucelles kun la daŭro de kvin jaroj. Sed li mem rompis tiun konkordon laŭ instigo de papo Paŭlo la 4-a marŝigante la Dukon de Guise kun 20.000 soldatoj kontraŭ Napolo. Tiu plano fiaskis pro la supereco nevenkebla de la trupoj de Fernando Álvarez de Toledo, la t.n. Fera duko de Alba. Eĉ pli malfeliĉa estis por Henriko la milito ĉe la nederlanda landlimo. Montmorency venkitis en la 10.8.1557 apud Saint Quentin. Dume Francisko de Guise konkeris disde la Angloj en 1558 la urbon Calais, Egmont nuligis en la 13.6.1558 tutan francan taĉmentaron apud Gravelingen starantan sub la komando de la Mareŝalo de Termes. Sed Henriko kaj lia kontraŭulo Filipo la 2-a (Hispanio) volis unuiĝi por subigi la protestantojn kaj faris sekve en la 3.4.1559 - kune kun Anglio - la Pacon de Cateau-Cambrésis. Kontraŭ la redono de Ham, St. Quentin, Castelet kaj la liberigo de la konestablo la franca reĝo Henriko cedis i.a. la konkeritan regionon Piemonto. Por plifirmigi la novan aliancon edzinigitis la plej maljuna filino de Henriko, Izabela de Valois kun la hispana reĝo Filipo. Tiuokaze faritis tri tagojn daŭranta festo kun turniro dum kiu Henriko ĉeokule vunditis fare de la grafo Montgomery kaj mortis.

Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 9. Leipzig 1907, p. 102, kio legeblas tie ĉi interrete.

Eksteraj ligiloj 

 http://hypo.ge.ch/www/cliotexte/sites/Arisitum/cdf/cev.html 

Naskiĝintoj en Saint-Germain-en-Laye
Francaj reĝoj
Dinastio de Valois
Bretonaj dukoj
Makrino

Makrino, latine: Marcus Opellius Macrinus, naskiĝis ĉirkaŭ en 165 mortis en 218, estis romia imperiestro ekde 217 ĝis 218.

Vivo
Naskiĝinte en Numidio en Caesarea Mauretaniae li iĝis la prefekto de la pretoria gvardio. Post la murdo de Karakalo kion li ordonis li deklaritis fare de la legionoj en Edeso imperiestro kaj poste agnoskitis ankaŭ fare de la senatoroj romaj. 

La militon kontraŭ la Partoj li finis en maniero maldigna por la romianoj. Pro tio li kreis malamikaron inter la soldataro kiel ankaŭ pro severeco sia. Ribeluloj soldataj eksekvis Elagabalon, nepon de la onklino de Karakalo. Kiam Makrino ekkampanjis kontraŭ Elagabalo li venkitis en la 8.6.218 apud Antioĥio kaj mortigitis dumfuĝe kune kun la filo Diadumenianus, sia kunreganto.

Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, volumo 13. Leipzig 1908, p. 28 (tie ĉi interrete)

Bildoj

Eksteraj ligiloj 

Romiaj imperiestroj
Jet Propulsion Laboratory

La Jet Propulsion Laboratory aŭ JPL (esperante: Reakci-pelada Laboratorio), en Pasadena, Kalifornio, estas nacia laboratorio de Usono. Ĝin operacias la Kalifornia Instituto de Teknologio (angle California Institute of Technology aŭ Caltech), por la Nacia Aeronaŭtika kaj Spaca Administracio (angle National Aeronautics and Space Administration aŭ NASA). Ĝi faras robotan esploradon de la sunsistemo.

Plej Grandaj Projektoj 
 Viking (Vikingo): Paro da orbitantoj, kiu atingis Marson en 1976.
 Vojaĝanto 1 kaj Vojaĝanto 2 (laŭ angle Voyager): Forteriĝitaj en 1977, ili traveturis kaj studis la eksteran sunsistemon. La du ankoraŭ funkcias.
 Magellan: Uzis radaron por mapi preskaŭ la tutan supraĵon de Venuso dum pli ol kvar jaroj ekde 1990.
 Galileo: Forteriĝita en 1989, ĝi enorbitiĝis Jupiteron kaj studis ĝin kaj ĝiajn lunojn.
 Cassini: Forteriĝita en 1997, ĝi enorbitiĝos Saturnon en julio 2004.

Eksteraj ligiloj 

 Ofica TTT-ejo: (angle)

Kosmocentroj
Opia milito

En la 19-a jarcento ĉina verda teo estiĝis tre populara en Eŭropo kaj Usono. Ĉina silko kaj porcelano estas ankaŭ de granda mendado. Aliflanke, Eŭropo havis nenion por oferti al Ĉinio. Estiĝita komerca malekvilibro estis malbona speciale por Britio, kiu sendadis al Honkongo multe ŝipojn, plenŝarĝitajn de arĝento. Britioj volis solvi problemon pere de interŝanĝo de varoj al kotono kaj opio kun Hindujo kaj suda Azio. Opio estis tre mendita en Ĉinio, kie ĝi funkcias kiel valuto. Britioj smuglis opion al Ĉinio sen skrupuloj al malpermeso de importo de opio. Jare 1839 registaro de Qing, post kelkaj malsukcesaj anti-opiaj kampanjoj, kreis tre drastajn leĝojn kontraŭ opio. Komisaro Lin Zexu konfiskis kaj neniigis  kestojn da opio ( tunoj). Britoj violente venĝis sin kontraŭ ĉinio: ili atakis malpreparitan Ĉinion, detruis ĉiniaj armeon kaj devigis subskribi malekvilibran kontrakton. Post tia evento, Honkongo estiĝis britia teritorio. Britio akiris statuson de la plej privilegiita lando. Ĉinio estas devigita pagi tre grandan sumon.

Militoj de Ĉinio
Militoj de la 19-a jarcento
Konfliktoj en 1840-1849
Konfliktoj en 1850-1859
Listo de militoj

Jen listo de militoj de historio:

 ĉ. -1400?: Troja milito
 -431--404: Peloponesa milito
 1095-1270: Krucmilitoj
 1274, 1281: Mongolaj invadoj al Japanio
 1337-1453: Centjara milito
 1562-1593: Francaj militoj pri religio
 1618-1648: Tridekjara milito
 1660-1665: 1-a Norda Milito
 1665-1667: Angla-holanda Milito
 1672-1678: Franca-holanda Milito
 1688-1697: Palatinata Milito
 1700-1720: 2-a Norda Milito
 1701-1714: Milito de hispana sukcedo
 1740-1742: 1-a Silezia Milito
 1744-1745: 2-a Silezia Milito
 1740-1748: Aŭstria Hered-Vica Milito
 1756-1763: 3-a Silezia Milito aŭ Sepjara milito
 1775-1783: Usona Revolucio
 1778-1779: Bavara hered-vica milito
 1792-1797: 1-a Koalicia Milito
 1798-1801: Militiro al Egipto far Napoleono
 1799-1802: 2-a Koalicia Milito
 1805: 3-a Koalicia Milito
 1806-1807: 4-a Koalicia Milito
 1809: 5-a Koalicia Milito
 1812: Milito de Napoléon kontraŭ Rusio
 1812-1814: Milito de 1812 inter Britio kaj Usono
 1813-1814: Militoj de la eŭropa liberado de napoleona imperiismo
 1828-1829: Rusa-turka Milito
 1839-1842: Opia milito inter Britio kaj Ĉinio
 1861-1865: Usona Enlanda Milito
 1866: Prusa-aŭstria milito
 1870-1871: Germana-Franca Milito
 1896: Angla-zanzibara milito
 1898: Hispana-usona milito
 1899-1902: Britia-bura Milito
 1914-1918: Unua mondmilito
 Rusa Enlanda Milito
 1919-1922: Greka-turka milito (1919-1922)
 Pola-bolŝevika milito
 1936-1939: Hispana Enlanda Milito
 1939-1945: Dua mondmilito
 Malvarma milito
 1946-1954: Unua Hindoĉina Milito
 1950-1953: Korea Milito
 1964-1975: Vjetnama milito
 1967: Sestaga milito
 1980-1988: 1-a Golfa Milito
 1990: 2-a Golfa Milito
 2003: 3-a Golfa Milito

Vidu ankaŭ 
 Listo de bataloj
 Interna milito

Eksteraj ligiloj 

 https://web.archive.org/web/20020203122240/http://members.aol.com/CSPmgm/warlist.htm 
 https://web.archive.org/web/20031014155043/http://www.angelfire.com/tv2/robertradford0/grandes_batailles.htm#bataille 
 SIPRI http://www.sipri.org
 http://www.ploughshares.ca 

 
Militoj
Emily Price Post

Emily Price POST (naskiĝis la 27-an de oktobro 1872, mortis la 25-an de septembro, 1960) estis usona verkisto, ĉefe verkinte librojn pri etiketo.

Verkaro 
 Etiquette

Usonaj verkistoj
Francaj religiaj militoj

La francaj religiaj militoj aŭ hugenotaj militoj de 1562 ĝis 1598 estis serio de ok enlandaj militoj en Francio. Ili estas konataj pro la masakro de la francaj protestantoj, la t.n. hugenotoj, fare de la katolikoj en la nokto de Sankta Bartolomeo. Politike ili estis finitaj per la reĝo Henriko la 4-a. Minimuma celo de katolika nobela partio estis forteni la hugenotojn de la ŝtataj kaj ekleziaj prebendoj kaj samtempe kontroli la reĝon. Simile kiel la posta Tridekjara Milito la hugenotaj militoj ne estis nuraj religiaj militoj; dinastiaj kaj kialoj de pov-politiko same estis fonaj kaŭzoj. La militoj markas la lastan reziston de regionaj fortoj kontraŭ la absolutisma centra povo en Francio.

Unua religia milito (1562-1563)

Dua religia milito (1567-1568)

Tria religia milito (1569-1570)

Kvara religia milito (1572-1573)

Kvina religia milito (1574-1576)

Sesa religia milito (1576-1577)

Sepa religia milito (?-1580)

Oka religia milito ( -1593)

Konsekvencoj 
 Konsekvencoj:
 politikaj
 nombro de mortintoj, ruinadoj
 en la ideoj:
 vindiciae contra tyrannos

Samtempuloj 
 Etienne de la Boetie
 Henriko la 2-a (Francio)
 Katerino de Mediĉo
 Montaigne

Vidu ankaŭ 
 Eŭropaj militoj de religio

Literaturo 
 Barbier-Mueller, Jean Paul: La Paroles et les Armes. Chronique des Guerres de religion en France (1562-1598). Genève s.j.
 Coudy, Julien (Hrsg.): Die Hugenottenkriege in Augenzeugenberichten. Herausgegeben von Julien Coudy. Vorworte von Pastor Henry Bosc und A.-M. Roguet O.P. Historischer Abriß von Ernst Mengin. Düsseldorf 1965.
 Davis, Natalie Zemon: The Rites of Voilence: Religious Riot in Sixteenth-Century France. En: Soman, Alfred (Hrsg.): The Massacre of St. Bartholomew. Reappraisals and Documents. The Hague 1974, S. 203-242.
 Diefendorf, Barbara B.: Beneath the Cross. Catholics and Huguenots in Sixteenth-Century Paris. New York, Oxford 1991.
 Holt, Mack P.: The French Wars of Religion, 1562-1629. (= New approaches to European history 8) Cambridge 1995.
 Sutherland, N.M.: The Massacre of St Bartholomew and the European Conflict 1559-1572. London, Basingstoke 1973.

Eksteraj ligiloj 

 La hugenotaj militoj unua parto (en la angla)
 La hugenotaj militoj dua parto (en la angla)

Militoj de la 16-a jarcento
1562
1563
1567
1568
1569
1570
1572
1573
1574
1576
1577
1580
1593
16-a jarcento en Francio
Militoj de Francio
Enlandaj militoj
Amplifilo

Amplifilo, aŭ (amplifikatoro), estas aparato, kiu ŝanĝas malgrandan movadon en pli grandan movadon. Tamen, ĝenerale la plej kutimaj kaj utilaj amplifiloj efektive uzas malgrandan kvanton da energio por regi pli grandan kvanton da energio. Plie avantaĝas se la amplifita elaĵo havas linearan rilaton kun la enaĵo. Tiu ĉi rilato sciiĝas kiel la amplifo de la amplifilo.

La plej kutima speco de amplifilo estas la elektronika amplifilo (ekz. operacia amplifilo), ofte uzitaj en radiofoniaj kaj televidaj dissendiloj kaj riceviloj, sonsistemoj, mikrokomputiloj, kaj aliaj elektronikaj ciferaj ekipaĵoj, kaj en gitaroj kaj aliaj instrumentaj amplifiloj.

Alia speco de amplifilo estas la fluida amplifilo, bazita sur la fluida triodo.

Vidu ankaŭ 

 Operacia amplifilo
 Optika amplifilo
 Vakutuba amplifilo
 Hidraŭlika amplifilo

 
Elektronikaj cirkvitoj
Iloj
Listo de okcident-romiaj imperiestroj

Listo de okcident-romiaj imperiestroj:
Flavio Honorio (395 - 423)
Petronio Maksimo (423 - 425)
Valentiniano la 3-a (425 - 455)
Avito (455 - 456)
Marciano (456 - 457)
Majoriano (457 - 461)
Libio Severo (461 - 465)
Leo (465 - 467)
Antemio (467 - 472)
Olibrio (472)
Leo (472 - 473)
Glicerio (473 - 474)
Julio Nepo (474 - 475)
Romulo Aŭgustulo (475 - 476)

Vidu ankaŭ 
 Imperiestroj de la Bizanca Imperio
 Listo de romiaj imperiestroj

Romia Imperio
Okcident-romia imperio
Germana Imperiestro

Germana Imperiestro (germane: Deutscher Kaiser) estis la titolo de la ŝtatestro en la Germana Imperiestra Regno de 1871 ĝis 1918. Por eviti la malfacilan (interalie tiam ĉefe geografian esprimon) "Germanio", la titolo ne estis "imperiestro de Germanio". Ekzistis entute dum tiuj preskaŭ kvin jardekoj nur tri imperiestroj.

La germanaj imperiestroj postulis heredon de Sankta Romia Imperio kaj, tra tiu, de Romia imperio de Okcidento. La imperiestroj de la Sankta Romia Imperio, el kiu granda parto estis germana, havas titolon "Imperiestro de la Sankta Romia imperio".

Laŭ la konstitucio, la prusa reĝo havis la prezidon en la Federacia Konsilio, kiu reprezentis la princojn kaj liberajn urbojn. Tiu prezidanto havis la titolon Germana Imperiestro. Li rajtis instali la (regnan kancelieron, kiu estis la registarestro. Tamen ekzistis krome parlamento, Reichstag, kiu decidis pri leĝoj kaj la buĝeto.

Imperiestroj estis la prusaj reĝoj:

 Vilhelmo la 1-a: 1871-1888
 Frederiko la 3-a: 1888
 Vilhelmo la 2-a: 1888-1918

Vidu ankaŭ 
 Historio de Germanio
 Otto von Bismarck
 Prusio

 
Germana Imperiestra Regno
Germana Imperio
Imperiestro de la Francoj

Listo de imperiestroj de la Francoj. La titolo ĉiam estis "Empereur des Français" kaj neniam "Empereur de France", pro tio esperante "Imperiestro de la Francoj".

 Napoléon la 1-a: 1804 - 1814/1815 Imperiestro de la Francoj kaj Reĝo de Italio (abdikis por sia filo)
 Napoleono la 2-a: 1815 - 1832 (nur teoria) Imperiestro de la Francoj kaj Reĝo de Romo, nomita Agleto (l’Aiglon), filo de Napoléon la 1-a (ne reĝis)
 Napoleono la 3-a: 1832 - 1870 Imperiestro de la Francoj, nevo de Napoléon la 1-a (reĝis nur ekde 1852 ĝis 1870 kaj abdikis por sia filo)
 Napoleono la 4-a: 1870 - 1879 la Princo Imperiestra, filo de Napoléon la 3-a (ne reĝis)

Genealogio 

Charles-Marie Bonaparte
Napoléon la 1-a (1804 - 1815)
Napoleono la 2-a (1815 - 1832)
Louis Bonaparte, reĝo de Reĝlando Holando
Napoleono la 3-a (1832 - 1870)
Napoleono la 4-a (1870 - 1879)

Vidu ankaŭ 

 Imperiestro
 Francio

 
Listoj de francoj
Francoj
Hadriano la 6-a

Hadriano la 6-a aŭ Adriano la 6-a ( – ) estis la lasta neitala papo ĝis kiam Johano Paŭlo la 2-a, pola, estis elektita en 1978, dum kvar jarcentoj nur italojn la kurio elektis kiel papojn.

La sola nederlanda papo (1522–1523), li naskiĝis en Utrecht, denaske nomita Adriaan Florisz BOEYENS. Li vizitadis la universitaton de Loveno, iĝis doktoro pri teologio (1491), kaj en 1507 estis nomumita instruisto al la sepjara Karlo, poste reĝo de Hispanio (kiel Karlo la 1-a) kaj Sankta-Romia Imperiestro (kiel Karlo la 5-a). En 1516 Karlo nomumis Hadrianon ĝenerala inkvizitoro de Aragono kaj kunregento. Li estis elektita kardinalo en 1517. Kiel papo li provis ataki la vendon de indulgencoj, kiuj instigis la unuan ribelon de Lutero, kaj li alligiĝis al la imperiestro, Anglio kaj Venecio kontraŭ Francio. Li ankaŭ sensukcese provis unuigi la kristanajn fortojn kontraŭ la Turkoj.

Traktante la fruajn stadiojn de la protestanta ribelo en Germanio, Hadriano ne tute komprenis la gravecon de la situacio. Dum la regna parlamento, kiu kunvenis en decembro 1522 en Nurenbergo, li estis reprezentita per Chieregati, kies instrukcioj enhavas la malkaŝan konfeson, ke la tuto de la malordo de la eklezio eble devenis el la kurio mem, kaj tie devus komenci la reformo. Tamen, la eksa profesoro kaj ĝenerala inkvizitoro estis firme kontraŭ doktrinaj ŝanĝoj kaj postulis, ke Lutero estu punita pro herezo.

La aserto en unu el liaj verkoj, ke la papo povas erari pri fidaferoj (haeresim per suam determinationem aut Decretalem assurondo) allogas atenton. Katolikoj diras, ke ĝi sole estis privata opinio, ne elkatedra deklaro, sekve ĝi ne konfliktas kun la dogmo pri papa neeraropovo. Aliaj asertas, ke la koncepto pri "elkatedreco" estis inventita en la 19-a jarcento. La 14-an de septembro 1523 li mortis, post papeco tro mallonga por esti efika.
Eksciinte pri lia morto loĝantoj de Romo demetis florbukedojn antaŭ la pordo de lia kuracisto.

La plejparto da la oficialaj paperoj de Hadriano la 6-a malaperis post lia morto.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.newadvent.org/cathen/01159b.htm Katolika enciklopedio 
 http://archives.catholic.org.hk/popes/index.htm  listo de la papoj 

Papoj
Nederlandanoj
Nederlandaj romkatolikoj
Imperiestro de Meksiko

La titolo Imperiestro de Meksiko en la historio estis atribuita al Agustín de Iturbide ekde 1821 ĝis 1823, kaj Maksimiliano ekde 1863 ĝis 1867, dume la Unua kaj Dua Meksikaj Imperioj respektive. Ĝiaj leĝaj fundamentoj estis dokumentoj kiel la Plano de Iguala, kiu kompletigis la meksikan sendependecon kaj kreis Meksikan Imperion, aŭ la Provizora Statuto de Meksika Imperio (hispane Estatuto Provisional del Imperio Mexicano) kiu organizis politikan strukturon de Meksiko reĝita pro Maksimiliano. Ambaŭ monarkioj estis moderaj, heredaj kaj katolikaj, kontrastante kun la laikaj respublikaj registaroj kiuj regis antaŭe, kaj ambaŭ violente finiĝis kun la mortpafo de ĝiaj estroj kaj la abolo de ĝiaj leĝaj ordoj.

Dum la aliaj periodoj post la sendependiĝo en 1822 Meksiko estis regata de prezidentoj.

Galerio

Vidu ankaŭ 
 Imperiestro
 Meksiko
 Agustín de Iturbide

Eksteraj ligiloj 
 http://www.casaimperial.org 
 http://www.getty.edu/research/conducting_research/digitized_collections/mexico 
Plano de Iguala
Traktatoj de Córdoba
Provizora Statuto de Meksika Imperio

Referencoj 

Historio de Meksiko
Meksiko
Johano Paŭlo la 1-a

Papo Johano Paŭlo la 1-a,  (naskiĝis Albino Luciani la  en Forno di Canale, vilaĝo en provinco de Belluno, Italio; mortis la  en Vatikanurbo) estis patriarĥo de Venecio antaŭ esti elektita papo. Li decidis nomiĝi Johano Paŭlo la l-a, duobla nomo, kiu por la unua fojo aperas en la dumiljara historio de la Eklezio, ĝuste por atesti sian volon daŭrigi la renovigan agadon de la antaŭintoj, Johano la 23-a kaj Paŭlo la 6-a. Li ankaŭ estis la unua en la papoj, kiu aldonis la "unuan" al sia nomo. 

La saman nomon prenis lia posteulo, Johano Paŭlo la 2-a, kiu kontraste al li ĝuis unu el la plej longaj papaj periodoj en la historio.

Ĉi tiu estis la plej mallonga ofico de la papo en 373 jaroj (ekde la papo Leono la 11-a) kaj 1978 estis la lasta konata "jaro de la tri papoj" ĝis nun.

Vivo 
Li studis filozofion kaj teologion en la Seminarioj de Feltre kaj Belluno. Li kompletigis siajn studojn en Romo, ĉe la Gregoria Universitato, kie li doktoriĝis pri teologio. Apenaŭ 22-a jara, li estis ordinita sacerdoto, kaj tuj li iĝis vicparoĥestro en sia malgranda naskiĝloko, pli poste en la apuda urbeto Agordo. Samtempe, li instruis religion en la minista teknika instituto de Agordo.

Dum dek jaroj, ĝis 1947, li estis vicrektoro kaj profesoro pri teologio en la Seminario de Belluno. Li pretigis en 1949, iĝinte ekde 1948 Vikario de la Episkopo de Belluno, Eŭkaristian Kongreson, kaj verkis katekismon, kiu jam atingis sep eldonojn kaj estis tradukita en multajn lingvojn.

En 1958 Papo Johano la 23-a, kiu havis la okazon lin apreci kiel Patriarko de Venecio, nomis lin episkopo de Vittorio Veneto; la episkopa konsekro okazis en Sankta Petro, per la manoj de la Papo mem.

La agado de Mons. Luciani en tiu urbo estis vasta kaj intensa sur la spirita, karitata kaj kultura ebeno. Lia ĉefa zorgo estis la formado de sacerdotoj kaj la evoluigo de la laikaj katolikaj organizoj. Sentiva je la suferoj de la malriĉuloj, li neniam mankigis al ili spiritan konsolon kaj konkretan helpon.

Kiel Episkopo de Vittorio Veneto, Mons. Luciani partoprenis la Duan Vatikanan Koncilion, kies spiriton li kapablis profunde travivi, kaj kies instruojn li same profunde interpretis. Jam en aprilo 1962, tio signifas antaŭ la malfermo de la Koncilio, li klarigis, en letero al la klerikaro kaj al la fideluloj, la konciliajn celojn, invitante al la preĝo por la ekumena unuiĝo de ĉiuj Eklezioj.

Je Kristnasko 1969, Mons. Luciani estis nomita de Paŭlo la 6-a Patriarko de Venecio. 

Li estis "la ridetanta papo", li ŝajne intencis gravajn reformajn paŝojn, kiujn pro frua morto li ne povis plenumi. Lia rego daŭris nur 33 tagojn. Lia subita kaj stranga morto estigis dubojn kaj polemikojn.

Lia tuja sukcedanto, Johano Paŭlo la 2-a, deklaris lin servisto de Dio en 2003. Pli posta papo Francisko deklaris lin "honorinda" en 2017 kaj beata en 2022.

Interesaĵoj
La papo rezignis pri portilo, movebla trono kaj tiaro; lian subitan morton vualas konspiraj teorioj, servisto de Dio.

Referencoj 

Naskiĝintoj en 1912
Mortintoj en 1978
Patriarkoj de Venecio
Papoj
Beatigitoj
Potenco (filozofio)

La esprimo Potenco signifas la kapablon influi la sintenon aŭ pensadon de personoj kaj sociaj grupoj aŭ la kapablon atingi celojn sen obei al eksteraj devigoj.

Difinoj 
Eriko FROMM (Erich Fromm) en sia verko Havi aŭ Esti (germanlingve Haben oder Sein) skribis

La esenca punkto estas esprimita per la diferenco inter havi potencon kaj esti potenca. Esti potenca signifas, ke iu persono estas ĝenerale rekonata kiel kompetenta por iu tasko, kaj tiu rekono baziĝas sur ŝiaj aŭ liaj individuaj spertoj kaj scioj. Alivorte, ĝi estas socie rekonata eksperteco. Tute male, posedo de potenco estas socia rilato bazita sur statuso kaj potenco ĉerpata el hierarĥia pozicio, ne el individua povo. Evidente tio ne signifas, ke kompetenteco ne estas elemento por gajni hierarĥian pozicion; tio signifas simple, ke la reala aŭ atribuata komenca kompetenteco estas transigita al la titolo aŭ pozicio de la aŭtoritato (potenculo) kaj tiel iĝas sendependa de individuoj, t.e. instituciigita.

Ĉi tiu diferenco estas grava, ĉar la maniero, laŭ kiu homoj sintenas, estas plie produkto de institucioj, en kiuj ni edukiĝas, ol de iu interna naturo. Alivorte, sociaj rilatoj difinas individuojn envolvitajn en ilin. Tio signifas, ke diversaj grupoj, kiujn kreas individuoj, havas trajtojn, kondutojn kaj rezultojn, kiuj ne povas esti komprenitaj per reduktado al individuoj en ili. Tio estas, ke grupoj konsistas ne nur el individuoj, sed ankaŭ el rilatoj inter individuoj, kaj ke tiuj ĉi rilatoj afektos siajn objektojn. Ekzemple, estas evidente, ke “uzado de potenco de iuj malpotencigas aliajn” kaj tiel per “kombinaĵo inter fizika timigado, ekonomia dominado kaj dependeco kaj fiziologiaj limoj, sociaj institucioj kaj praktikoj afektas la manieron kiel ĉiu vidas la mondon kaj sian lokon en ĝi”.

Aŭtoritataj sociaj rilatoj signifas dividon de socio en tiujn (ofte nur kelkajn), kiuj donas ordonojn, kaj tiujn (ofte pli multajn), kiuj tiujn ordonojn akceptas, tiel malriĉigante la envolvitajn individuojn mense, emocie kaj fizike, kaj malriĉigante la socion kiel tuton. Homaj rilatoj, en ĉiuj partoj de vivo, estas markitaj de potenco, kaj ne de libereco. Kaj ĉar libereco povas esti kreita nur de libereco, aŭtoritataj sociaj rilatoj (kaj la obeado, kiun ili postulas) nek povas eduki nek edukas personon en libereco – nur mem-regada partopreno en ĉiuj kampoj de la vivo povas efektivigi tion.

Proverboj 
Ekzistas pluraj proverboj pri potenco en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Vidu ankaŭ 
 Aŭtoritato
 Politiko
 Anarkiismo

Referencoj 

Sociologio
Filozofio
Cekumo

La cekumo (intestinum caecum) estas sakforma fino de la dika intesto ĉe ĝia renkontejo kun la maldika intesto. Ĝin ĉirkaŭas peritoneo ĉiuflanke. Ĝi estas granda, grava ĉe la herbovoraj mamuloj, ĉe aliaj rudimentiĝis. La grandeco de la cekumo varias laŭ specioj, ekz. ĉe remaĉuloj ĝi estas pli longa ol la maldika intesto. La cekumo estas la ĉefa ejo por la malkombino de la celulozo ĉe kelkaj herbovoruloj (ĉevalo, porko). La cekumo havas ĉe la simioj kaj homo vermoforman apendicon (appendix vermiformis), kiu estas rudimentiĝinta organo inflamiĝema. La inflamo de la apendico (apendicito) povas kaŭzi la inflamon de la peritoneo (peritoneito). Okaze de apendicito, oni forigas multfoje la apendicon (apendicektomio).

La inflamo de la cekumo nomiĝas cekumito kelkfoje uzata ankaŭ por la apendicito.

Digesta sistemo
Cekumito

Cekumito (ankaŭ nomita tifilito) estas inflamo de la cekumo, kelkfoje uzata ankaŭ por la apendicito.

Krom la apendicito ĉe la homoj ne estas konataj malsanoj limigitaj aparte al cekumo. Do evidente inflamo de la cekumo estas kutime flanka simptomo de ĝenerala inflamo de la intestosistemo aŭ parto de ĝi. En la kazo de la apendicito tiu povas etendiĝi al la cekumo kaj tiam kaŭzi cekumiton.

Simptomoj
Simptomoj de cekumito povas esti ventropremo, febro, laceco, vomemo, vomo, ventrodoloro kaj diareo.

Kaŭzoj
Kutima kaŭzo de cekumito estas gram-negativaj enteraj komensalismaj bakterioj de la digesta sistemo.

Prognozoj
La inflamo povas etendiĝi tra la tuta digesta sistemo kaj kaŭzi fermiĝon de la cekumo kaj interrompi ties sangoalfluon. Tio kaj aliaj faktoroj povas kaŭzi nekrozon kun perforigo de la intesto, kio povas siaflanke kaŭzi sepson. Tial cekumito povas kaŭzi morton ĝis en 40 ĝis 50 % de la kazoj.

Onkologio
Sindromoj en viscera kirurgio
Dika intesto
Apendico

Apendico estas la aldona, klariga parto en la fino de libro, verko.
La homa apendico (appendix aŭ processus vermiformis) estas 8 cm longa tubeto, rudimentiĝinta intesteto, ligita al la cekumo. Ĝi situas en la ventrokavo dekstraflanke. Ĝi estis perdinta multe el sia iama funkcio, tio estas temas pri vestiĝia strukturo.

Ĝi havas nur unu aperturon al la cekumo, kiu kelkfoje tute aŭ parte fermiĝas kaj la bakterioj plimultiĝas en ĝi. Tiel estiĝas inflamo, kiu nomiĝas apendicito.

La forigo, fortranĉo de la apendico nomiĝas apendicektomio.

Utilo? 
Sciencistoj en 2014 finfine malkovris kial utilus (kaj gravus) la apendico. Ĝi estus rezerva stokejo de sanaj bakterioj.

Referencoj 

Digesta sistemo
Homa anatomio
Opriĉnina

Opriĉnina ( — malnovruse "opriĉ" — krome, aparte) - difino de periodo en historio de Rusio (1565-1572) kaj samtempe de aplikata politiko dum ĉi tiu tempo fare de caro Ivano la Terura. Ĉefa celo estis subpremo de ĉia interna opozicio kaj plifortigo de la cara regopovo. Ĝi konsistis en apartigo de granda parto de la Moskva Regno disde regopovo de bojaroj, kiuj ricevis la restan parton nomatan zemŝĉina () kaj gvidatan de Bojara Konsilio. 

Laŭ ordono de caro estis establigita societo kun specia teritorio, armeo, financioj kaj regado. Caro estigis anojn de opriĉnina maljuĝeblaj. Rezulto de opriĉnina estas plifortigo de aŭtokrata potenco kun trajtoj de orienta despotismo. 

En 1572 la caro abolicis opriĉnina(n) kaj revenigis parton de konfiskitaj teritorioj al iliaj originaj proprietuloj. Do, opriĉnina estis perforta centraligo sen sufiĉaj ekonomikaj kaj sociaj premisoj. Ĉefa realigrimedo de opriĉnina estas teroro.

Ekesto
En 1564 post laŭvica malvenko de rusa armeo komendata de Kurbskij en batalo de Czaśniki (Vicebska regiono), la caro ordonis forpeli sian princon kaj proksiman kunlaboranton al Dorpat. Militisto Kurbskij kontraŭstarisal la caro, la 30-an de aprilo 1564 transiris al flnko de la Respubliko de Ambaŭ Nacioj. Lia soldataro kun taĉmentoj polaj-litvaj detuis interalie Velikije Luki. Rezulte de tiaj eventoj la caro suspektante nobelaron pri perfido, kreis opriĉnina.

Agado
Adeptoj de opriĉnina mortigis ĉefepiskopojn kaj faris amasan deportadon de loĝantaro. La plej fama eksceso estis detruo de ribelanta Velikij Novgorod, kiu kiel ĉefurbo de antaŭa Novgoroda Respubliko kaj reprezentanto de plutokratiaj kaj respublikaj tradicioj estis serioza minaco al aŭtoritatisma regado de la caro (same politike kaj ideologie).

Adeptoj de opriĉnina devenis ĉefe de etaj nobeloj aŭ estis fremdaj solduloj. Ilia tasko estis disvastigado de terorismo kaj administrado de bienoj forprenitaj al bojaroj.

Bibliografio
 * M. Heller, Historia imperium rosyjskiego (Historio de Rusa Imperio). Książka i Wiedza, Warszawa 2005, ISBN 8305134253
 Oleg Gordievsky, Christopher Andrew, KGB: The Inside Story of its intelligence operations from Lenin to Gorbachev (ruslingva eldono), Centerpoligraph, Moskvo 1999, p. 21, ISBN 5-227-00437-4

Eksteraj ligiloj
 Iwan IV Groźny i oprycznina
 The New York Times Book Review - A Dystopian Tale of Russia’s Future (2011/03/13)

Politikaj reprezalioj en Rusio
Ivano la Terura
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
Listo de caroj de Rusio

Ĉi tio estas listo de caroj de Rusio.

Vidu ankaŭ 
 Listo de Regantoj de Rusio
 Listo de Grandprincoj de Kievo
 Listo de Grandprincoj de Moskvo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.etymonline.com/index.php?search=tsar&searchmode=none 
 http://www.worldstatesmen.org 

 
Rusio
Apendicito

Apendicito estas la inflamo de apendico, kelkfoje misnomata cekumito. La kaŭzo estas la parta aŭ tuta fermiĝo de la sola aperturo kaj ĉiokaze la plimultiĝo de la bakterioj. Ĝi povas kaŭzi la danĝeran inflamon de la peritoneo (peritoneito). Okaze de apendicito, oni forigas multfoje la apendicon (apendicektomio).

Eksteraj ligiloj 

 http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section3/chapter25/25e.jsp 
 http://www.mayoclinic.com/invoke.cfm?id=DS00274 
 http://healthlibrary.stanford.edu/resources/internet/bodysystems/digestive2.html#appendicitis  
 http://xnet.kp.org/permanentejournal/spring98pj/appendicitis.html

Sindromoj en viscera kirurgio
Dika intesto
Tapiredoj

Tapiredoj (Tapiridae) esta familio de neparhufuloj, kiu havas nur unu genron, nome la tapiron (tapirus) kun kvin specioj.

La ĝeneralan priskribon de la familio legu tie.

Neparhufuloj
Familioj de mamuloj
Sablo

Sablo estas nature okazanta, fajne dividita roko, konstituita de partikloj etendantaj laŭ grandeco de 0,063mm ĝis 2 mm. Individua partiklo en tiu ĉi grandeca etendo nomiĝas sabla grajno aŭ sablero. La sekva pli malgranda klaso en geologio estas ŝlimo, kiu havas partiklojn de sub 0,063 ĝis 0,004 mm grandece, kaj la sekva pli granda grandeco estas gruzo, kiu etendiĝas supren ĝis 64 mm (vidu grajna grandeco por la uzataj normoj).

Laŭ Francisko Azorín sablo estas Materialo konsistanta el tre malgrandaj ŝtonaj grajnoj ne kunigitaj unu kun la alia. Li indikas etimologion el la latina sabulum (sablego, grajnaro). Kaj li aldonas la terminon sabli, por meti sablon sur vojo, en..., kaj listigas diversajn tipojn de sablo, nome: mara, rivera, mina, duna, kvarca, granita, kalka, seka, natura, artefarita, akra kaj rondgrajna.

Troviĝo de sablo 

La plej kutima konstituaĵo de sablo ĉe interne kontinentaj situoj kaj ne-tropikaj marbordaj situoj estas siliko (silicia duoksido) ofte en la formo de kvarco. Tamen, la konsisto de sablo varias laŭ lokaj fontoj de roko kaj kondiĉoj. Multo de la subtilaj blanka sablo trovita en situo de korala rifo, ekzemple, estas pulvorita koralo (kalkoŝtono) kiu pasis tra la digesto de fiŝo. Iuj situoj havas sablojn kiuj entenas fero aŭ feldspato.

Sablo estas transportita de vento aŭ akvo kaj deponiĝas en la formo de plaĝoj, dunoj, sablopintoj, sablobenkoj, kaj similaj. En dezerto, sablo estas la domina speco de grundo.

Uzoj de sablo 

Sablo estas ofte la precipa komponanto de la agregaĵo uzita por la preparado de betono. Sablo fabrikita ĉe rokrompejoj por uzo kiel agregaĵo nomiĝas hom-sablo.

Sablo estas uzata por la farado de vitro kaj por farado de silicio.

Homoj, speciale infanoj ŝatas ludi kun sablo sur plaĝoj aŭ en sabloskatoloj. Vidu sablokastelo por detaloj.

Vidu ankaŭ 
 Listo de mineraloj
 Sablohorloĝo
 Sabloŝtono
 Sabloŝtormo
 Strando
 Grejso
 Sablo (heraldiko)

Proverbo 
Ekzistas proverboj pri sablo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 http://www.senmerv.com/archives/000118.php  
 http://www.simplot.com/industrial/silica/silica_msds.cfm 
 http://www.kennislink.nl/web/show?id=86860

Referencoj 

 
Petrologio
Sedimentado
Mineraloj
Pedologio
Konstrumaterialoj
Tapiro

La tapiro (latine tapirus, de la tupia vorto “tapi’ira”) estas besto kun mallongaj kruroj kaj dika korpo. (Ĝi aspektas iom kiel porko kun nekutime longa rostro). La familio Tapiredoj enhavas nur unu genron—tiun de la tapiro. La tapiro loĝas en la tropikaj arbaroj el la orientaliso kaj la neotropiso.

En Brazilo la tapiro estas simbolo de stulteco.

Anatomio 
Ĝiaj ulno kaj fibulo estas apartaj ostoj. Ĝi havas sur la antaŭaj kruroj 4 fingrojn, kaj sur la malantaŭaj nur 3. La dentoformulo de la tapiro estas 3143/3143, la molaroj estas malaltaj, kun longa radiko (brachiodonte). La nazo kaj la supra lipo kune formas tenpovan rostron.

Eksteraj ligiloj 
 Frank van Hertrooij, Unu hufo en formorto, scienca blogo Scivolemo, la 6-an de septembro 2017.

Vidu ankaŭ 
Boliviaj jungaoj
Cerado
Hindoĉinaj mangrovoj 
Humida Ĉako
Paranaj-paraibaaj landinternaj arbaroj, Ekoregionoj en Paragvajo
Sud-andaj jungaoj
Sumatraj malaltaĵaj pluvarbaroj
Talamankaj montaraj arbaroj
Tenaserimaj-sudtajlandaj kvazaŭĉiamverdaj pluvarbaroj

Neparhufuloj
Mamul-nomenklaturo de Středa
Orientalisa faŭno
Neotropisa faŭno
Genroj de mamuloj
Fibulo

Fibulo (fibula) estas longa, svelta osto inter genuo kaj maleolo.

Ĝi estas apud la tibio kaj ili formas kune la ostoj de la kruro.

Vidu ankaŭ 
 Fibolo

Skeleta sistemo
Jaan Ojalo

Jaan OJALO (naskiĝis la 18-an de februaro 1914, mortis la 2-an de februaro 2004) estis fama esperantisto en Estonio, kaj honora membro de UEA.

Preskaŭ dum sia tuta vivo li laboris en la konsum-kooperativa sistemo, escepte de la jaroj 1941–1945, kiam li militservis.

Li esperantiĝis en 1929. En la 1950-aj jaroj li aktive kontribuis al la renaskiĝo de Esperanto en Estonio kaj en Soveta Unio. En 1956 li fariĝis klubestro de Tallinna Esperanto Klubi kaj ekde 1988 sekretario de Esperanto-Asocio de Estonio (EAE), inter 1992 kaj 1995 prezidanto de EAE, poste honora prezidanto de EAE. Li elektiĝis Honora Membro de UEA en 1991.

Jaan Ojalo verkis Esperantajn Sinonimojn, lernolibron en tri malsamaj eldonoj, du helpmaterialojn por lernantoj kaj du vortarojn. Dum lia vortaro estona-esperanta de 1999 kun ĉirkaŭ 10.000 kapvortoj ankoraŭ estas gvida, lia vortaro Esperanto-estona intertempe estas superigita de tiu de Raimund Haabvere de 2004.

Libroforme aperis lia traduko de Noktaj Aviadistoj (Vladimir Beekman); li kunlaboris traduke ankaŭ en Lumo de Orienta Eŭropo (Vladimir Beekman) kaj en Ventolume (Debora Vaarandi).
Lia traduko de Maria en Siberio de H. Kiik restis manuskripta.

En 1961 (1962) en Tallinn aperis samizdata versaro de Hendrik Adamson, titolata Hejmlando, por kiu J. Ojalo verkis enkondukon "Hendrik Adamson".

Verkoj (elekto) 
 1973: Esperanto keele õpik (lernlibro de la Esperanto-lingvo) en tri eldonoj, en 1973, 1986 kaj 1995 kun vortaro Esperanto-estona p. 133-166. 2a eld. de la vortaro 1986, 183 p. 21x14 cm
 Esperantaj Sinonimoj
 1987 tradukis postparolon al En Fremda Urbo
 1999: Eesti-esperanto sõnaraamat ("estona-esperanta vortaro"), ĉirkaŭ 10.000 kapvortoj. Tallinn: EAE, 1999, 313 p. 21 cm bind. ISBN 9985913027

Eksteraj ligiloj 

 J. Ojalo "Esperanto keele õpik" de 1973
 J. Ojalo "Esperanto keele õpik" de 1986
 Libroj de kaj pri Jaan Ojalo en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 
 eseo "Kuidas sündis esperanto?" ("Kiel ekestis Esperanto?") en kolektaĵo de legaĵoj MIKSIKEse por 1-aj ĝis 9-aj lernejaj klasoj (la teksto pri Esperanto estas por la 5-a klaso) 

Estonaj esperantistoj
Sovetiaj esperantistoj
Honoraj membroj de UEA
Esperanto-vortaristoj
Ludoviko la 17-a (Francio)

Ludoviko la 17-a (france. Louis XVII) naskiĝis la 27-an de marto 1785, mortis la 8-an de junio 1795 estis, post la morto de Ludoviko la 16-a, aspiranto al la titoloj de reĝo de Francio kaj de Duko de Normandio. Li estis la filo de Ludoviko la 16-a kaj de Marie-Antoinette.

Kvankam li neniam regis Francion, burbonanoj konsideris lin reĝo.
Pro tio Ludoviko la 18-a ne estis nomita "Ludoviko la 17-a" sed Ludoviko la 18-a.

Simila kazo estas la posta Napoleono la 2-a.

Eksteraj ligiloj 

 http://louis17.ifrance.com  
 http://www.chez.com/louis17 
 http://groups.msn.com/forumLouiŝVII 
 http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~jamesdow/s068/f453159.htm  

Francaj reĝoj
Burbonoj
Dukoj de Normandio
Homa skeleto

La homa skeleto de plenkreskulo konsistas el 206 ostoj, kies plej grava mekanika funkcio estas servi kiel rigidaj leviloj necesaj por la movoj. La ostojn kovras fibreca membrano nomita periosto, kiu nutras kaj regeneras ilin.

La juntaĵoj inter la ostoj nomiĝas artikoj, kiuj povas esti moveblaj aŭ nemoveblaj. La moveblajn tegas la kartilago, blanka elasta substanco, servanta kiel protekta kuseneto, kiu mildigas la batojn, malpliigas la frotadon kaj rezistas al la premoj kaŭzitaj de la movoj. Tiu kartilago estas lubrikita de la sinovio, viskoza kaj travidebla likvaĵo, kiu tenace alteniĝas al ĝi kaj verdire elportas la tutan efikon de la artika ludo, reduktante kaj preskaŭ nuligante la premŝovadon, Tial, kiam la sinovio malaperas aŭ malpliiĝas pro iu malsano, okazas frotadoj en la artiko, kiuj erodas kaj deformas la kartilagon kaj la ostojn.

 ostoj de la kranio (Ossa cranii):
 fruntosto (1) (os frontale)
 parietalo (2) (os parietale)
 temporalo (3) (temporale)
 okcipitalo (4) (os occipitale)
 zigomo (5) (os zygomaticum)
 maksilo (supra makzelo) (6) (maxilla)
 mandiblo (malsupra makzelo) (7) mandibula)
 nazosto (9) (os nazale)
 sfenoido (os sphenoidae)
 etmoido (os ethmoidale)
 lakrimalo (os lacrimale)
 palatosto (os palatinum)
 hioido (os hyoideum)
 aŭdaj ostetoj
 maleo (martelo malleus)
 inkudo (amboso incus)
 stapedo (piedingo stapes)

 ostoj de la torso (Ossa trunci)
 sternumo (10)
 ripoj (28)
 veraj ripoj
 falsaj ripoj
 ŝvebantaj ripoj
 vertebraro
 sakro (16) (os sacrum)
 atlaso (atlas)
 aksiso (axis)
 kokcigo (os coccygis)

 ostoj de la supraj membroj (Ossa extremitatis superioris)
 ostoj de la ŝultra zono
 klaviklo (25)
 skapolo (29)
 humero (11)
 ulno (12)
 radiuso (13)
 karpeaj ostoj (ossa carpi)
 skafoido (os scaphoidum)
 lunato (os lunatum)
 trikvetro (os triquetrum)
 pizoido (os pisiforme)
 trapezo (os trapezium)
 trapezoido (os trapezoidum)
 kapitato (os kapitatum)
 hamato (os hamatum)
 kvin metakarpaj ostoj
 fingraj ostoj (falangoj)

 ostoj de la malsupraj membroj (Ossa extremitatis inferioris)
 ostoj de la pelva zono (koksosto)
 iliumo (15) (os ilium)
 pubio (os pubis)
 iskio (os ischium)
 femurosto (18)
 patelo (19)
 tibio (20)
 fibulo (21)
 tarsaj ostoj (ossa tarsi)
 astragalo (astragalus)
 kalkaneo (os kalkaneum)
 triangula osto (os trigonum)
 navikularo (os naviculare)
 kuboido (os cuboidum)
 3 kojnoidoj (mediala, intermedia, laterala Os cuneiforme madiale, intermedium, laterale)
 metatarsaj ostoj (1-5) (ossa metatarsi)
 piedfingraj ostoj (falangoj) (ossa digitorium)

+sezamoidoj(ossa sesamoidea)

Vidu ankaŭ 
 Artiko
 Ostologio
 Skeleto

Bildaro 

 
Homa anatomio
Ulno

Ulno () estas braka osto kiu troviĝas inter la kubuto kaj la karpeo, flanke de la radiuso, kaj estas ligita al la humero.

Skeleta sistemo
Sternumo

La sternumo estas antaŭbrusta osto, al kiu ligiĝas la ripoj kaj la klavikloj. Ĝi kuniĝas al la riparo per kartilago, kiu protektas la internajn organojn (kiel koro kaj pulmoj) de fizika damaĝo.

Skeleta sistemo
Klaviklo

Klaviklo estas iom kurba (S-forma) osto de la skeleto. Ĝi ligas la sternumon kun la skapolo.

 ĝi estas forte evoluinta ekz ĉe talpoj
 ambaŭ klaviklo formas la t.n.forkooston (furcula) ĉe birdoj
 ĝi mankas ekz. ĉe ĉevaloj

Ĉe la homoj, ĉ. 15 % de ĉiuj ostorompiĝoj okazas je klaviklo, tiel tio estas dua plej ofta frakturo, post frakturo de la radiuso (osto).

Skeleta sistemo

Vidu ankaŭ 
 Ŝultro
 Homa anatomio
Skapolo

Skapolo (latine scapula) estas maldika plata triangula, dorsoflanka osto de la ŝultro de vertebruloj.

Multaj bestoj proksime de la skapolo havas plian oston, kiu nomiĝas korakoido. Ĉe la mamuloj, inter kiuj estas la homoj, la korakoido nur ĉe la monotremoj restis plene evoluinta. Ĉe la ceteraj mamuloj ĝi dum la evoluo reduktiĝis kaj nur restas proceso laŭ la anatomia signifo, do elstaraĵo, de la skapolo: la proceso korakoida (latine processus coracoideus).

Vidu ankaŭ 
 Homa anatomio

Skeleta sistemo