alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Премьер-министр

Премье́р-мини́стр, шулай ук татарча Баш вәзир ( — беренче) — беренче, югары министр, дәүләт башлыгы вазыйфаларыннан аерылган хөкүмәт башлыгы урынын алып тора..

Кайбер илләрдә гомуми сайлаулар (Алман Федератив Республикасы); башкаларында ил башлыгының парламентка тәкъдиме нигезендә куела (Беларус, Россия Федерациясе); яисә бөтенләй ил башлыгы вазыйфаларын башкара (Бөекбритания, Франция).

1993 елдан Россиядә премьер-министр рәсми рәвештә - Россия Федерациясенең хөкүмәт башлыгы; Латвиядә — министрлар президенты ; Алманиядә — канцлер; Болгариядә — министр-председатель, Исраилдә - хөкүмәт башлыгы.

Моны да карагыз 
 Президент

Вазифалар
Сәясәт белеме
Россия премьер-лигасы

Россиянең премьер-лигасы (РПЛ) () — Россиянең футбол системасында югары дивизион. Бәйгедә 16 команда катнашалар. Бәйге бетүеннән соң, 2 соңгы урын алган командалары Россиянең Беренче дивизионга китәләр.

1992-1997 елларда Югары лига (Высшая лига) дип аталды, 1998 елда Югары дивизионга исемен алмаштырды.

1992-2010 елларда чемпионат "яз — көз" система буенча уйнады. 2010 елда чемпионатның үткәрү системасы үзгәртте: егерменче Россиянең чемпионаты 2011 елның мартта башлана, ә 2012 елның маенда тәмамлана. Алдагы чемпионатлар "көз — яз" система буенча уйнаячак.

Хәзерге вакытта чемпион — «Зенит».

Тарих 
ССРБ таркалудан элекке совет республикалар мөстәкыйль футбол чемпионатларны үткәрә башладылар. ССРБның югары лигада 
Россиядан алты клуб бар  иде, ләкин яңа чемпионат үткәрү өчен бу бик аз иде. Шуңа күрә беренче Россия чемпионатка ССРБның беренче лигадан 12 команда кушылган. Турнирда уйнаган төркемнәр саны 1993 елда 18 төркем кдәр кыскартты, 1994 елдан — 16 төркем кадәр (1996 — 1997 елларда турнирд яңадан 18 төркем катнаша иде).

Беренче унъеллыкта (1991 — 2001) Спартак футбол төркеме 9 тапкыр җинеп чыкты (1995 елда чемпионтта "Спартак-Алания" төркеме җиңде).

Россия чемпионатларда барлык 40 төркем катнашты: Мәксәүдән — 7, Краснодар крайдан — 4, Татарстаннан — 2(Рубин һәм КАМАЗ), башка регионнардан 27 клуб катнашты.

Титул спонсорлары 
 1995‒1997 — Stimorol Россиянең чемпионаты
 1997‒2000 — Pepsi Россиянең чемпионаты
 2006‒2010 — Росгосстрах Россиянең чемпионаты
 2011‒2015 — СОГАЗ Россиянең чемпионаты
 2015-2018 — Росгосстрах Россиянең чемпионаты
 2020-2022 — Тинькофф РПЛ
 2022 елда — Мир РПЛ

Чемпионнар, призёрлар һәм бомбардирлар

Моны да карагыз 
 Русиянең беренче футбол лигасы
 Русиянең икенче футбол лигасы

Искәрмәләр 

Россиядә футбол
Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
Бөтенроссия халык санын алу, 2010

Бөтенроссия халык санын алу — 2010 елның 14 октябреннән алып 25 октябренә кадәр узучы җанисәп чарасы.

Җанисәрне оештыручы — Федераль дәүләт статистикасы хезмәте.

Үткәрү вакыты 
Җанисәпкә әзерлек 2007 елда башланган.

2008 елда сынау рәвешендә берничә торак пунктта җанисәп үткәрелгән.

Җанисәпне 2013 елга күчерергә тәкъдим ителсә дә, Владимир Путин аңа инде акча бүленгән дип игълан итте.

Нәтиҗәләр 

2011 ел мартында игълан ителгәнчә, Россия халык саны — 142 905 200 кеше.

Милли составка килгәндә, руслар — 111,0 млн, татарлар — 5,31 млн, украиннар — 1,93 млн, башкортлар — 1,58 млн, чуашлар — 1,43 млн, чеченнар — 1,43 млн, әрмәннәр исә 1,18 млн кешене тәшкил итә.

Узган җанисәп нәтиҗәләре белән чагыштырганда, татарлар саны 240 меңгә кимегән. Татарларның 20 %-ы үз туган теле булып рус телен күрсәткәннәр.

Сылтамалар 

 Рәсми сайт  
 Җанисәп нәтиҗәләре: татар да, башкорт та кимегән
 Нурулла Гариф: «Җанисәптә статистика белән ялган арасы…»
 Пропало 240 тысяч татар. Куда? 
 Каждый день в России исчезает 82 татарина, 1668 русских и рождается 23 чеченца 

Россия халкы
Халык санын алу
Алия Мостафина

Алия Фәрхәт кызы Мостафина (Aliä Färhät qızı Mostafina) — дөньядагы иң көчле гимнасткаларның берсе, ике тапкыр Олимпия чемпионы (Лондон  2012 ел , Рио 2016 ел , борыслар),
2010 ел Дөнья чемпионатының шәхси абсолют һәм команда беренчелегендә җиңүчесе. Лондон Олимпиадасында (2012 ел) алтын, көмеш һәм ике бронза медальләргә ия булды. Рио-де-Жанейро Олимпиадасында (2016 ел) алтын,  көмеш медальләргә ия булды.

Тормыш юлы 
Алия Мостафина 1994 елның 30 сентябрендә Мәскәү өлкәсе Егорьевск шәһәрендә спорт сөюче гаиләдә дөньяга килгән. Әтисе Фәрхәт Мостафин 1976 елда Монреаль олимпиадасында грек-рим көрәше буенча бронза медаль яулаган. Сеңлесе Наилә — спорт гимнастикасы буенча ил җыелма командасы әгъзасы. Алия алты яшьтә спорт белән шөгыльләнә башлый. Тырышлык үз нәтиҗәсен бирә. Укучыларның өченче спартакиадасында берьюлы биш алтын (!) медаль яулый ул. Бөек Британиядә хатын-кызлар клубларының XXVI ачык беренчелегендә татар кызы “ЦСКА” командасы сафында беренче урын ала. Алия 2008 елда Клермон-Ферран шәһәрендә (Франция) үткән Европа беренчелегендә көмеш медаль иясе була. 2009 елда ил чемпионатында аңар тиңнәр булмый. 2010 елда Доха шәһәрендә (Катар) үткән бөтендөнья бәйгесендә татар гүзәле биш алтын, бер көмеш медаль ала.

2010 елда Роттердамда үткән дөнья чемпионатына Алия бай тәҗрибә туплап бара һәм максатына ирешә. Ул ике алтын, өч көмеш медаль яулап, Россия спортчысы Светлана Хоркинаның 2003 елда Анахаймдагы (АКШ) уңышын кабатлый. Мөгаен, Алия өч алтын медаль иясе булыр иде. Кызганычка каршы, бәйге судьялары татар гүзәленең осталыгын тиешенчә бәяләми. Беренче урын ул кадәр һуш китәрлек чыгыш ясамаган АКШ данын яклаучы Алисия Сакрамонега бирелгәч, барысы да сүзсез дә аңлашыла. Россиянең Спорт гимнастикасы федерациясенең протест белдерүе нәтиҗә бирми. Бу күңелсез, башка сыймаслык гаделсезлек тә Алия Мостафинага шәхси күрсәткечләре буенча беренче урын яуларга комачаулый алмый. Нәкъ Алиянең уңышлары ил җыелма командасына гомум команда беренчелегендә икенче урын алырга булышлык итә.

2013 елда спорт гимнастикасы буенча Универсиада уеннары чемпионы булу өстенә тагын Алия Мостафина зур җиңүгә иреште. Бельгиядә тәмамланган Дөнья чемпионатында ул алтын һәм ике бакыр медаль яулап кайтты.

Спортта нәтиҗәләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Милләтебезнең сөенеченә булсын!
 Алия Мостафина Олимпиадада алтын медаль яулады

Рәсми сайт 
 Рәсми сайт  

Россия гимнастлары
Татар спортчылары
Россиянең атказанган спорт осталары
Олимпия чемпионнары
Windows Vista

Windows Vista — Microsoft Windows NT гаиләсенең файдаланучы персональ компьютерында кулланыла торган операцион система.

Камилләштерү чорында әлеге операцион система «Longhorn» исеме белән билгеләнгән.

Windows NT продукция линейкасында Windows Vista 6.0 юрама номерын йөртә (Windows 2000 — 5.0, Windows XP — 5.1, Windows Server 2003 — 5.2).

Кайчакта «Windows Vista»-ны билгеләү өчен «WinVI» кыскартмасын кулланалар.

«WinVI» үзендә «Vista» исеме белән аның Рим цифрлары белән язылган юрама номерын (6.0) берләштерә.

Сылтамалар 
 Windows Vista өчен тел интерфейсы пакеты
 Майкрософт йөкләү үзәге

Санак
Операцион система
Microsoft Windows
Санак
Ян панель

Windows ян панеле (, ) — Microsoft Windows Vista операцион системасының стандартлы файдалылыгы (утилита).

Мондый панельлар Windows-ның hәм Windows NT-ның элекеге риваятьларында эшли торган Aston-shell темаларының «эш өстәлендә» кулланганнар иде инде.

Анда гаджетлар дип атала торган җайланмалар урнашкан — Linux-ның эш өстәле тирәлегенең апплетлар аналоглары.

Гаджетлар 

Барлыгы 11 стандартлы гаджет бар:

 cәгать;
 календарь;
 контактлар;
 тамгалар;
 хәбәрләрнең исем тасмасы;
 ҮП индикаторы;
 слайдлар күрсәтү;
 башваткыч;
 hава торышы;
 валюта;
 кыйммәтле кәгазьләр.

Гаджетларның «эш өстәлендә» ян панельдан аерым урнашуы мөмкин.

Санак
Операцион система

el:Windows Vista#Πλευρική εργαλειοθήκη
Кече Чынлы урта мәктәбе

Кече Чынлы урта мәктәбе - () Татарстан Республикасының Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында урнашкан мәктәп.

Тарихы
1925 елда авылда 4 еллык башлангыч мәктәп ачыла. 15 бала 1 сыйныфка укырга килә.
 
1929 елда алар , 4 сыйныфны тәмамлап , укып чыгалар. Башлангыч мәктәп бинасының күренеше. Башлангыч мәктәпнең беренче укучылары – Исхаков Шаһиҗан, Тукаева Хәят, Алимов Зөфәр, Шакуров Вазыйх. 

1931 елда тулы булмаган урта мәктәп (ШКМ) бинасы ачыла. Директоры –Гарипов Алимҗан Касым улы була. 

1972 елда яңа ике катлы мәктәп бинасы төзелә һәм урта мәктәп ачыла. Беренче директор – Садеев Азат Карим улы була. 

1981 – 1986 елларда директор вазифасын Хөсәенов Җәүдәт башкара.

1984 елда башлангыч сыйныф өчен ике катлы янкорма ачыла.

1999 - 2004 еллар мәктәптә фәннәр тулысынча яңалифтә укытыла.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар
Кече Чынлы урта мәктәбенең рәсми сәхифәсе

Чүпрәле районы мәктәпләре
Әхмәд Йүгнәки

Әхмәд Йүгнәки — гомумтөрки әдәбият вәкиле, Йосыф Баласагунлының шигъри традицияләрен дәвам иттерүчеләрнең берсе.

Шагыйрьнең гомерен якынча XII гасырга нисбәт итәләр. XIX йөз әдибе Шәмседдин Зәки кебек ул да тумыштан сукыр була. Шагыйрьнең туган җире — Урта Азиядәге Йүгнәк төбәге.

Әдипнең хәзерге укучыларга бары бер әсәре генә мәгълүм. Ул «Һибәтел-хәкаик», ягъни «Хакыйкать  бүләге» («Хаклыклар бүләге») дип йөртелә. паима жанрындагы бу язма истәлек гарәп һәм уйгур язуларындагы күчермәләрдә килеп җиткән. Автор ниндидер Дад Сипаһсалар (Испаһсалар) дигән бәккә мәдхия укый. «Аның юмартлыгы,— ди ул,— диңгездән дә мең мәртәбә  артыграк» («Диңгиздин кәримрәк шаһым мең ката»).

Китапны күчерүчеләрнең берсе әсәрнең 14 бүлектән торганлыгын искәртә. Әмма безгә мәгълүм кулъязмаларда аның 7 бүлеге генә бар.

Әхмәд Йүгнәки өчен бу  дөньяда иң кыйммәт, иң газиз нәрсә — кеше, кешелек («Бу көн бу ажунда кешелек  газиз»). Шуңа күрә ул үз укучысын кешеләргә игътибарлы, юмарт булырга («Яраглык ашыңны кешегә йийдыр»), бәла-каза («көч-имгәк») китермәскә чакыра, игелекле эшләр генә кылырга өнди.

Йосыф Баласагунлы кебек үк, «Һибәтел-хәкаик» авторы да сөйләшә белүне, «күни» (тугры, дөрес) сүзне «әдәпнең башы», кешелекнең нигезе дип саный. Әхмәд Йүгнәки фикеренчә, кешегә ялган сүз — чир, ә күни (дөрес) сүз — шифа.

Әхмәд Йүгнәки «Һибәтел-хәкаик» әсәрендә бу дөньяда берәүнең дә мәңгелек түгеллеге хакында яза. Кеше гомеренең чикләнгәнлеге, Фанилыгы хакындагы мотив Хисам Кятиб, Өмми Кәмал, Дәрдемәнд һәм кайбер башка татар шагыйрьләре тарафыннан да эшкәртелә.

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар шагыйрьләре
Төрки әдәбият
Әхмәд Ясәви

Әхмәд Ясәви (Хуҗа Әхмәд, Кол Әхмәд) — гомумтөрки әдәбият вәкиле.

Ул XI гасырның икенче яртысында Яса (Яссый) дигән төбәктә туган. Аның әтисе — шәйх Ибраһим Мәхмүд углы — иртә вафат була. Булачак әдип Арслан-баб дигән кешедә тәрбияләнә. Бохарада бөтен мөселман дөньясының мәшһүр шәхесе, рухание Йосыф Хамаданиның шәкерте була. Остазы үлгәч, аның урынына шәйх, ягъни суфилар башлыгы булып кала. Изгелеге, таланты, кылган эш-гамәлләре белән Әхмәд Ясәви исән вакытта ук үз чорының атаклы кешесенә әверелә. Үлгәч исә аның популярлыгы тагын да арта; күп санлы легенда-риваятьләр туу, әдәби һәм гыйльми әсәрләр язылу — шуның ачык билгесе. Әдипнең кабере изге урынга әйләнә. Аның өстенә Аксак Тимернең зур корылма төзетүе дә мәгълүм. Еш кына «Мәдинәдә — Мөхәммәд, Төркестанда — Хуҗа Әхмәд» дип йөрткәннәр һәм Әхмәд Ясәви каберенә зиярәт кылуны ярым хаҗга бару белән тиңләгәннәр.

Шагыйрь әдәбиятта барыннан да элек үзенең шигырьләр тупламы — «Диване хикмәт» белән мәшһүр. Казан басмала­рында аның күләме 300 биткә якын. Җыентыкта төрле зурлыктагы 135 шигъри әсәр бар. Алар, нигездә, ыстрафа ахырындагы рифмаларның соңгы хәрефләренә карап, әлифба тәртибендә урнаштырылганнар.

Әхмәд Ясәвинең шәкерте — Сөләйман Бакырганый

Моны да карагыз 
 Тарикать
 Ясәвия

Шулай ук карагыз 

 Татар поэзиясе антологиясе (1992)

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар шагыйрьләре
Төрки әдәбият
Сөләйман Бакырганый

Сөләйман Бакырганый (Хәким Ата, Кол  Сөләйман) — гомумтөрки әдәбият вәкиле, Әхмәд Ясәвинең шәкерте. 

Гомеренең зур өлешен Харәземдәге Бакырган төбәгендә уздыра һәм 1186 елда шунда ук вафат та була. Шагыйрь әсәрләренең төп өлеше «Бакырган китабы» дип исемләнгән җыентыкта тупланган.

«Бакырган китабы»ндагы күп кенә шигырьләрдә Аллаһ гаделлек, игелек, хакыйкать  идеалы, өлгесе рәвешендә карала, һәм кешенең һәр уй-кичереше, һәр эш-гамәле шул идеалга, өлгегә мөнәсәбәттә яктыртыла, бәяләнә.

Шулай ук карагыз 

 Татар поэзиясе антологиясе (1992)

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
 Фәрит Яхин. «Бакырган китабы». // Әдәбият чыганакларын барлаганда. К.: ТКН, 1994, 13-14 бит.

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Төрки әдәбият
Мәхмүд Болгари

Мәхмүд Болгари , Мәхмүд бине Гали бине Гомәр — Алтын Урда чоры татар әдибе.

Аның тормышы Алтын Урданың Болгар төбәге белән бәйләнешле. Ул биредә якынча 1297 елда туган дип карала. Аның әтисе Гали, ә бабасы Гомәр исемле була. Шуңа күрә әдипне еш кына Мәхмүд бине Гали, кайчак Мәхмүд бине Гали бине Гомәр дип тә йөртәләр. «Нәһҗел-фәрадис» авторының әтисе дә, бабасы да үз дәверенең дәрәҗәле кешеләре, күренекле руханилары булганнар.

Булачак әдип әүвәл Болгарда белем ала (бәлки, үзенең әтисендә дә укыгандыр). Кайбер фактлар аның Урта Азиядә дә белем алуын искәртәләр. Әмма Мәхмүд Болгари үз гомеренең шактыен Алтын Урда башкаласы Сарайда уздыра (Шуңа күрә әдипне Мәхмүд Болгари Сарай дип тә атау бар). Биредә  ул дини, гыйльми, тәрбияви, иҗади эшләр белән шөгыльләнә, зур ихтирам, хөрмәт казана. Чыганакларда Мәхмүд Болгарига карата шәехебез, остазыбыз, хуҗабыз, шәригать әләмен кадаучы, халыкның һәм диннең зирәк юл күрсәтүчесе, аятьләрнең  асылын ачып бирүче һәм башка шундый сыйфатламалар кулланыла.

«Нәһҗел-фәрадис» авторы 1360 елның 22 мартында Сарай шәһәрендә вафат була.

Моны да карагыз 
 Әрбәгыйн-и хәдис

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар шагыйрьләре
Алтын Урда әдәбияты
Бидгать

Бидгать () — Исламда дингә, аңарда элек булмаган, аның шартларына туры килмәгән яңа гамәл яки фикер кертү. Бидгать сүзе гарәп телендә диндәге яңалыкны гына билгеләмәсә дә, татар телендә бары тик Ислам белән генә бәйләнеш тапкан һәм Ислам дине, Исламның дингә яңарыш кертүгә мөнәсәбәте кысаларында аңлатыла.

Бидгатьнең төрләре 

Ислам динендә, бидгать, ширектән кала иң зур гөнаһ булып санала
Бидгать (диндәге) ике төргә бүленә. Беренчесе - гакыйдә мәсьәләләрендәге бидгать. Моңа мисал итеп җәхмиләр, муатәззилиләр, шигыйчеләр кебек секталарның дингә яңарыш кертүе. Икенчесе - гыйбадәт кылу йоласына шәригатькә сыймаган үзгәреш кертү, яки яңа йола уйлап чыгару.

Бидгать турында хәдисләр 
«Яңалык кертүдән куркыгыз, һәр яңалык — бидгать, ә һәр бидгать утта» Бу хәдиснең төрле вариантларын Әбу Давыд («ас-Суннан», 4607), әт-Тирмизи («ас-Суннан», 2676), Ибн Мәҗә («Сунан», 42) китерәләр.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Шулай да карагыз  

 Дин белеме
 Теология

Ислам төшенчәләре
Шәригать
Mozilla Firefox

Mozilla Firefox (, татарча әйтелеше. [ˈмазила-фаирфокс]) — ирекле әйләнештә булган браузер. Дөньяда браузерлар икенче урынны, ә ирекле ПТИ арасында беренче урынны били — 2010 елның октябрендә аның сәүдә өлеше  31,74 %, кайбер илләрдә — 45 % кадәр тәшкил итә. Русиядә Firefox популярлыгы буенча беренче - кулланучыларның 33,4 %, июль 2010 ел мәгълүматлары буенча.

Моны да каргыз 

 Google Chrome
 The Book of Mozilla
 Mozilla Firefox — Portable Edition
 Rosenfox Portable

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 Проектның рәсми бите
 Firefox кушымталар

Браузерлар
Имам Әхмәд

Әхмәд бин Мөхәммәд бин Хәнбәл Абу Абд`аллаһ әш-Шәйбани — () (780—856) — Ислам диненең фикыһ, хәдисләр, гакыйдә һ. б. өлкәләрендә дан казанган галим, хәнбәли мәзһәбенә нигез салучы.

Тормыш юлы 

Ул 780 елда Багдад шәһәрендә туа. Әхмәд кечкенә булган вакытта, аның әтисе Мөхәммәд 30 яшендә вафат була. Әхмәдне тәрбияләү вазыйфасы әнисе Сафия бинт Мәймүнә бинт Мәлик әш-Шәйбәни җилкәсенә төшә. Әхмәд бераз үскәч, әнисе аны Коръән, хәдис һәм башка гыйлемнәрне өйрәнү өчен мәктәпкә бирә. Әхмәд бин Хәнбәл хәдис фәне белән аеруча кызыксына һәм 15 яшьтән ныклап бу фән белән шөгыльләнә башлый. Шул вакытта ук ул Багдадта галимнәр җыеннарына йөри башлый. Әхмәд бин Хәнбәл хәдисләрне җыю өчен төрле җирләргә сәяхәт кыла. Шулай ул заманынының мәшһүр мөхәддисенә әйләнә. Имам Әхмәд фикһ һәм хәдисләр гыйлемен Әбү Хәнифәнең билгеле шәкерте - имам Әбү Йосыфтан, һәм шулай ук имам әш-Шәфигыйдан өйрәнә. Шулай ук Муфәддәл, Исмәгыйль ибне Уляйа, Җәрир ибн Габдел-Хәмид, Яхъя бин Сәид әл-Кәттан, Әбү Давыд, Габдулла ибн Нәмир, Уәки ибн әл-Җәррах аның укытучылары булалар. Кайбер укытучылары - Әбү Давыд, имам әш-Шәфигый, Яхъя ибне Әдәм, имам Бухари, имам Мөслим һәм Язид ибн Харун аңардан хәдисләр тапшыларалар.

Имам Әхмәд әш-Шәфигыйны аеруча якын күргән, Шәфигый да Әхмәдне хөрмәт иткән. Имам Шәфигый, заманының күренекле галимнәреннән булуына карамастан, хәдисләрдә авырлыклар күрсә, аңа мөрәҗәгать иткән.

Муатәзилиләр хакимияткә килеп "михнәт" урнаштыргач хәлифәлектә бердән-бер үзенең фикерен үзгәртмәгән галим була.

Имам Әхмәд үз дәверенең иң атаклы мүхәддисләреннән санала. Төп игътибарын хәдискә юнәлтеп ул фикыһ һәм башка фәннәрне өйрәнүгә керешә. Аның укытучылары, Әбү Хәнифәнең укучысы, имам Йосыф, имам әш-Шәфигый һәм башка бөек галимнәр булган .

Имам Әхмәд 1 000 000 хәдисне яттан белгән. Имам Әхмәднең дәресләренә кайчак 5 000 артык укучы җыелган иде.

Чыганакнар

Искәрмәләр 

Ислам галимнәре
Мәүла Колый

Мәүла Колый (Меллагол) — күренекле татар әдибе, XVII йөзнең икенче яртысында иҗат иткән.

Урта гасырның күп кенә әдипләре кебек үк, Мәүла Колыйның да яшәгән еллары төгәл билгеле түгел. Бер шигырендә үзе әйткәнчә, ул XVII йөзнең 70 елларында Болгар тирәләрендә яшәгән булып чыга.

«Мәүла Колый» — әдипнең кушаматы. Бер кулъязмадагы шигырендә автор үзен «Меллагол» дип тә атый.

Шагыйрь мәрсия эчтәлегендәге бер хикмәтен остазы Мелла Мамайга багышлый. Шигырьдә авторның бу олуг затка карата  хөрмәт хисләре белдерелә, мәрхүмнең кылган кайбер эш-гамәлләре мактала. Әсәрдән Мелла Мамайның гаять диндар, укымышлы булуы («Гыйлем, хикмәт  мәктүпханә»ләр, астанәләр, ягъни гыйбадәтханәләр төзетүе) аңлашыла. «Аның —  туган йире шәһре Казан мәкам ирде»,— ди автор. Мелла Мамай — үз дәверенең  күренекле суфие, күп дәрвишләрнең, шул исәптән Мәүла Колыйның да рухи җитәкчесе  булган. Автор бу хөрмәтле затның хаҗга баруын, кайтышлый вафат булуын искәртә.

Мелла Мамайның мөхтәрәм кеше булуы башка  чыганаклар белән дә раслана. Степан Разин Казан татарларына мөрәҗәгатендә аның  исемен дә телгә ала. Димәк, әле 1670 елларда Мелла Мамай исән булган. Бу факт та Мәүла Колыйның XVII йөзнең икенче яртысында иҗат итүен раслый.

Аерым исбатлаулар буенча, Мәүла Колыйның чын исеме — Бәйрәмгали Колыев (Бимкә суфи). Ул тумышы белән хәзерге Питрәч  районындагы Чыты авылыннан. Казан төбәгендә укый. 70 нче елларда шагыйрь бер төркем татар крестьяннары белән Биләр тирәләренә күчеп утыра. Әмма Петр I фәрманы белән 1699 елда аларны яшәгән җирләреннән куып  җибәрәләр. Бирегә рус стрелецлары китереп утыртыла. Мәүла Колый исә Шушма буендагы Иске Иштирәк авылына (хәзерге Лениногорск районы) күченеп килә. Димәк, шагыйрь XVII гасыр азакларында — XVIII йөз башларында исән була.

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Сылтамалар 
 Мәүла Колый шигырьләрен йөкләп уку
 «Рәхман изем остаз капугын ачмыш иркән...»
 Мәүла Колый турында Раиф Мәрданов

Татар шагыйрьләре
Däwlät gimnı

Däwlät himnı yäki il köye — däwlät simvollarınıñ berse, maxsus qanun buyınça ayırım oçraqlarda başqarılğan muzıkal yaki muzıkal-şiğri äsär, himnnarnıñ ber töre. Ğädättä räsmi çaralarda, bäyrämnärdä, möräsimnär waqıtında başqarıla. Himnnarnı ayağürä basıp tıñlaw gädätkä kergän.

Monı da qaragız 
 Tatarstan himnı
 Räsäy Federatsiäse däwlät himnı
 İllär himnnarı isemlege

Дәүләт символлары
Гимннар
Идарә итү формасы

Идарә итү формасы — дәүләт хөкүмәтенең нинди төрдә идарә итүен билгеләүче форма, югары дәүләтләр ситемасы органы.

Идарә итү формасы белән дәүләт төзелешен һәм дәүләтнең сәяси режимы белән бутарга кирәкми. Боларның һәрберсе бер-берсен тулыландыра һәм идарә формасын билгели.

Идарә итү фомасы буенча дөнья дәүләтләре харитасы 

Сәясәт
Гарри Поттер һәм Ут кубогы

Гарри Поттер һәм Ут кубогы () — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең дүртенче китабы. Бөекбританиядә китап 2000 елда басылды. 2001 елда китап «Һьюго» премиясенә лаек булды.

Сюжет

Фактлар 
 BBC тәкъдим иткән 200 иң яхшы китабы исемлегендә Гарри Поттер һәм Ут кубогы бишенче урын алды .
 Китапта булган Натали Макдональд уйлап чыгарылмаган персонаж. Торонтодан булган 9 яшьлек укучы кыз лейкемия авыруыннан үлә. Үлем алдыннан ул Джоан Роулингка язып, аннан дүртенче китапта нәрсә булачагын сораган булган, чөнки ул китап чыкканчы вафат булачагын белгән. Роулинг кызга җавап биргән, ләкин бу кыз бер көн алдан үлгән булган. Шуңа күрә Джоан Роулинг шушы кыз исеме белән Гриффиндор факультетына кергән укучыны атаган.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Гарри Поттер
3 декабрь

3 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 28 көн кала.



БМО — Халыкара гарипләр көне (, ).



Халыкара баск теле көне.
 Халыкара :ru:3D көне.
  Панамерикан табиблар көне.
  Наварра автоном өлкәсе () — Наварра мәдәнияте көне.
  — адвокатлар көне () (:ru:Раджендра Прасад туган) .
  Россия — хокукчылар көне. Указ Президента РФ от 4 февраля 2008 года № 130 «Об установлении Дня юриста » // :ru:Российская газета. — № 24. — 6 февраля 2008 года.
  — кандомбе милли көне (милли музыка һәм бию төре, исп.)''.

1586 — Беренче тапкыр Англиягә Америкадан бәрәңге китерелә.
 1818 — Иллиноис АКШка 21 нче штат буларак керә.
 1967 — Кристиан Барнард йөрәкне күчеп утырту буенча беренче операцияне үткәрә.
 2006 — Венесуэлада узган президент сайлауларында Уго Чавес җиңү яулый.

1447 — II Баязит, 
 1596 — Николо Амати, итальян музыканты.
 1861 — Георгий, 
 1864 — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
 1880 — Василий, 
 1881 — Габделрәүф Ниязбаев, татар драматургы.
 1883 — Антон Веберн, 
 1886 — Манне Сигбан, 
 1894 — Владимир Энгелһардт, 
 1895 — Николай Юшунев, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1900 — Рихард Кун, 
 1900 — Салих Сәйдәшев, совет композиторы.
 1902 — Әхмәт Ерикәй, татар шагыйре.
 1903 — Николай Кива, 
 1913 — Гайшә Рахманкулова, беренче татар хатын-кыз профессиональ рәссам. 
 1913 — Иван Кауричев, 
 1914 — Николай Лисовский, 
 1915 — Серо Ханзадян, 
 1920 — Мария Лялькова, 
 1931 — Михаил Косарев, 
 1932 — Җиһат Солтанов, башкорт язучысы.
 1932 — Нәүфәл Адылов, 
 1932 — Фәнил Мансуров, 
 1933 — Пауль Крутцен, 
 1934 — Нина Дорошина, РФ кино һәм театр актрисасы.
 1938 — Анатолий Беркович, 
 1939 — Сәнә Сабирҗанова, 
 1948 — Нурия Карамышева, 
 1950 — Рубен Ахвердян, 
 1956 — Николай Юкачев, 
 1963 — Дмитрий Серов, Россия дәүләте һәм хокукый системасы тарихы белгече.
 1963 — Рөстәм Юскаев, Россия театр һәм кино артисты.
 1967 — Рамин Нафыйков, 
 1971 — Шамил Һидиятуллин, 
 1973 — Татьяна Трапезникова, 
 1974 — Албена Денкова, 
 1985 — Маркус Вильямс, 
 1987 — Александр Мерескин, 
 1993 — Данил Фәйзуллин, 
 1998 — Азизхан Чоршанбиев,

1533 — Василий III, Русь государе.
 1873 — Иван Базилев, 
 1892 — Афанасий Фет, рус шагыйре.
 1894 — Роберт Стивенсон, шотланд язучысы, шагыйрь.
 1899 — Константин Ворошилов, 
 1918 — Александр Соловьев, 
 1935 — Шарль Рише, 
 1937 — Александр, 
 1937 — Шамил Усманов, татар язучысы, драматург.
 1956 — Александр Родченко, 
 1961 — Сергей Герд, 
 1962 — Павел Белов, 
 1968 — Закир Шакиров, 
 1971 — Алексей Силин-Бикчурин, 
 1979 — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.
 1982 — Юныс Әминов, татар драматургы, язучы.
 1998 — Альберт Леман, совет композиторы.
 2001 — Виктор Федотов, 
 2004 — Риза Шәфи, татар шагыйре, публицист.
 2006 — Гайнанша Хәйдәршин, сапёр, Советлар Берлеге каһарманы.
 2013 — Казбек Гыйззәт, татар фәлсәфәчесе, мөгаллим.
 2018 — Габделхәй Галиәхмәтов, 
 2019 — Исламия Мәхмүтова, РСФСРның атказанган, Татарстанның халык артисты.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 декабрь
Ән-Нәвәви

Имам Мухйи-д-дин Әбу Зәкәрийә бин Шәрәф бин Мурри бин Хәсән бин Хусәйн бин Мухәммәд бин Җумга бин Хизам ән-Нәвәви () — Ислам галиме.

Ул Һиҗри ел исәбе белән 631 елның мөхәррәм аеның беренче яисә икенче декадасында Сүриядә дөньяга килә. Аның әтисе, улында кече яшьтән үк улында гыйлемгә карата мәхәббәт белән тәрбияли, ә һ. 649 елда Димәшкъ шәһәренә илтә. Анда ул башта дини белем ала, соңрак, һ. 655 елда Әшрәфия мәдрәсәсендә укыта. Имам ән-Нәвәви ике тапкыр Хаҗ кыла, гомеренең ахырында туган иленә кайта, анда ул Кодс һәм әл-Хәлил (Хеврон) шәһәрләрендә була. Һ. 676 елда үзенең туган авылында авырудан соң вафат була. Ул шунда ук күмелгән.

Имам ән-Нәвәви алтмыштан артык тәмамланган һәм тәмамланмаган әсәрләр авторы. Шулар арасында әл-Бухари һәм Мөслимнең «Сәхих»ләренә комментарийлар, Әбу Давыдның «Суннан»ына комментарийлар, «Кырык хәдис», «Изгеләр бакчасы» (Рияду-с-салихин). Имам ән-Нәвәви шәфигый мәзһәбендә була.

Искәрмәләр 

Ислам галимнәре
Ибн Тәймия

Ибн Тәймия (, тулы исеме , Әбу-ль-Аббас Такиуддин Әхмәд бин Тәймия әл-Хәррани, 1263—1328) — Ислам галиме, ислам метафизикасы һәм бидгать тәнкыйтьчесе

Ибн Тәймия 1263 елда Хәрран шәһәрендә туа. Соңрак аның гаиләсе Димәшкъка күчеп китә, анда ул Әхмәд бин Хәнбәл мәзһәбе буенча белем ала башлый. Кайбер мәгълүматларга караганда, 19 яшендә мөфти була, Коръән һәм фикһ укыта башлый..

Монгол явын Мисырга юнәлгән елларда аларга каршы сугышка чыга, халыкны каршылык күрсәтергә чакыра.

Күп тапкыр дини карашлары өчен эзәрлекләнә, берничә тапкыр төрмәгә эләгә, һәм шунда 1328 елда вафат була.

Аның укучылары ислемлегенә ибн Каййим әл-Җәузия, хафиз әз-Зәһәби кебек мәшһүр шәхесләр керә.

Искәрмәләр 

Ислам галимнәре
Кыздырма

Кыздырма́ — кыздырып пешергән ит. 

Аны сыер яки ат итеннән, шулай ук сарык яисә каз итеннән дә әзерлиләр, салкын килеш ашыйлар. Сум итне кузы чикләвеге зурлыгында турыйлар да, тоз һәм борыч сибеп, 3 сәгатькә салкынга куялар. Аннары итне күп итеп салган сыер маенда (туң майда), каз маенда яисә сары майда кыздыралар. Шулай кыздырган итне шактый озак сакларга мөмкин. Моның өчен аны бер яисә ярты литрлы банкаларга тутырып, өстенә туң май эретеп салалар һәм каплап салкынга куялар.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Карта (ризык)

Карта́ — татар милли ризыгы.

Карта (ат картасы) 
Атның юан эчәген — картасын яхшылап юалар да 25— 30 см озынлыгында турыйлар. Һәр кисәкне уклау яисә бармак белән эчәк өстендәге май эчтә калырлык итеп әйләндерәләр. Пешкәндә мае агып чыкмасын өчен, баш-башларын бәйлиләр. Аннары 5 — 6 минутка кайнап торган суга салып алалар һәм бераз суыталар.

Шулай эшкәртелгән эчәкләрне, тактага салып, өске юка катламын бик әйбәтләп пычак белә кыралар. Аннары тагын җылы суда юалар. Шуннан соң эчәкләрне каплап торырлык итеп кастрюльгә су салалар, тоз өстиләр дә ике сәгать пешерәләр. Пешкән картаны суыталар, 2— 3 см киңлегендә түгәрәкләп кисәләр һәм табынга горчица яисә керән белән бирәләр.

Карта (кырык карта) 
Кырык картаны кырып чистарталар да салкын су белән берничә кат яхшылап юалар, аннары артык эре итмичә генә турап, салкын суга кастрюльгә салалар һәм тоз өстәп пешерергә куялар. Суытып, вак кына итеп озынча турыйлар, вак тоз һәм төйгән кара борыч сибеп, тәлинкәгә тезәләр. Карта янына катык бирәләр.

Картаны башкачарак та әзерләргә мөмкин. Моның өчен аны рулет кебек төрергә дә югарыда әйтелгәнчә пешерергә, суытып, аркылыга юка гына телемләп кисәргә кирәк.

Картаны матур итеп зур тәлинкәгә тезәләр, өстен яшелчәләр һәм яшел тәмләткечләр белән бизәп, табынга чыгаралар.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Койка

Койка́ — татар милли ризыгы, шулай ук башка халыкларда да таралган.

Әзерләү ысулы 
Койка әзерләү өчен җилем матдәсенә бай баш-аяк, ирен һәм колак ите алалар.

Терлек аякларын әйбәтләп өтәләр, тоякларын алып ташлыйлар. Аннары пычак белән кыра-кыра җылы суда яхшылап юалар. Аякларны 3—4 сәгать салкын суда тоталар да, яңадан җылы су белән яхшылап югач, кечкенә балта белән аркылыга-буйга чабалар. Ирен һәм колакларны да өтәргә, пычак белән кырып, яхшылап юарга кирәк.

Шуннан соң 1 кг иткә 2 л салкын су исәбеннән барысын бергә кастрюльгә салып, акрын гына кайнаталар, өстендәге күбеген һәм маен җыя торып, 6—8 сәгать пешерәләр. Пешеп җиткәндәрәк шулпага эре итеп турап коры табада кыздырган суган белән кишер, лавр яфрагы салалар.

Ит пешеп җиткәч һәм сөякләрдән җиңел аерыла башлагач, ит белән сөякләрне кастрюльдән алалар, шулпаны тишекле зур чүмеч яисә марля аша сөзәләр. Итне сөяктән аерып, вак кына турыйлар да, яңадан шулпага салып, тоз, борыч өстиләр һәм тагын 45 минут кайнаталар.

Әгәр шулпаның җилеме азрак булса, салкын суда җебеткән желатин салып, кайнатып алалар. Әзер шулпаны ите белән яхшылап болгаткач, махсус савытларга яисә тәлинкәләргә бүләләр һәм салкын урынга яисә суыткычка куялар.

Савытларга бүлгәнче вак кына турап сарымсак өстәсәң, койка тәмлерәк була. Койка янына керән яисә горчица куялар.

Орчык һәм балтыр сөякләреннән дә бик әйбәт койка әзерләргә мөмкин. Аны да югарыда әйтелгәнчә әзерлиләр, тик бераз желатин гына өстиләр. Андый койка майсыз һәм үтә күренмәле була.

1 кг терлек аягы, колак, ирен ите, тубык сөяге, 50 г кишер, 50 г башлы суган, тоз, борыч, лавр яфрагы, кирәгенчә сарымсак, 1 л суга (шулпага) 40 г желатин.

Тавык койкасы 
Тавыкның башын кайнар суга салып 2—3 минут пешекләргә, йонын йолкып, корытканчы сөртергә, өтеп, каурый төпләрен, күзен алырга, томшыгын чабып ташларга кирәк. Аякларын да пешекләп, өтеп, тиресен салдыралар һәм тырнакларын кисәләр. Канатларын өтеп, каурый төпләрен алалар. Бүтәкәсен ярып чистарталар да эчке тышчасын кубаралар.

Чистартып бетергәч, барысын да яхшылап юалар һәм, салкын су белән кастрюльгә салып, 3 сәгать пешерәләр. 2 сәгать кайнаганнан соң тавык ите өстиләр. Пешереп җиткерү, савытларга салу һ. б. алда сөйләнгәнчә эшләнә, тик монда желатин өстәргә кирәк. Тавык койкасына лавр яфрагы салмыйлар.

1500—1800 г тавык башаягы, канатлары, муены, бүтәкәсе, 300 г тавык ите, 16—20 г желатин, 50 г кишер, 50 г башлы суган, тоз, борыч.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Рус ризыклары
Лексикология

Лексиколо́гия (грекча λέξις — «сүз, аңлатма», λόγος — «укыйм») — тел гыйлеменең сүзлек составын, аның үсеш-үзгәрешләрен өйрәнә торган фән.

Лексика – телнең сүзлек составы

Сүзлек составының төп өлешләре	

1) гомумкулланылыш сүзләре, әйтелмәләр

2) иҗтимагый яисә территориаль чикле сүз һәм әйтелмәләр

3) әдәби нормага туры килгән түбән стиль сүзләре һәм әйтелмәләр

4) актив лексикада кулланылмый торган сүз һәм әйтелмәләр

Бурычлары	
1. сүзне, аның мәгънәсен, мәгънә үсешен-үзгәрешен тикшерү;

2. лексик һәм фразеологик берәмлекләрне, аларның охшаш һәм аермалы якларын билгеләү;

3. сүзләрнең үзара мөнәсәбәтләрен өйрәнү;

4. телнең лексик составы тарихын, килеп чыгышын өйрәнү;

5. сүзләрнең һәм гыйбарәләрнең кулланылыш дәрәҗәсен һәм даирәсен билгеләү

Лексикология фәненең төрләре һәм өйрәнү объектлары
	
1. гомуми лексикология - төрле телләрнең сүзлек составын өйрәнә.

2. хосусый лексикология - аерым бер телнең сүзлек составын өйрәнә.

3. тарихи лексикология – телнең сүзлек составын тарихи яссылыкта өйрәнә.

4. чагыштырма лексикология - уртак һәм аермалы якларны билгеләү максатыннан, төрле телләрнең сүзлек составын чагыштырып өйрәнә.

Лексикология фәненең тармаклары 

	
1. Семасиология (гр. semasia – мәгънә, logos – өйрәнү) – сүзләрнең мәгънәләрен, мәгънә үсешен, үзгәрешен өйрәнә.

2. Ономасиология (гр. onyma – исем, logos – өйрәнү) - лексикологиянең әйбер, күренешләргә атама бирү закончалыкларын өйрәнә торган тармагы. 

3. Этимология (гр. etymon - чын, logos – өйрәнү) – сүзнең тарихын, килеп чыгышын өйрәнә торган тармагы.

4. Фразеология (гр. рhrasis – тәгъбир, logos – өйрәнү) – тотрыклы әйтелмәләрне өйрәнә торган тармак.

5. Лексикография (гр. lexsikos – сүз, grapho - язу) - тел белеменең сүзлекләр төзү теориясен һәм практикасын өйрәнә торган тармагы

6. Ономастика  (гр. onomastike-исем кушу сәнгате) – тел белеменең барлык төр ялгызлык исемнәренең үсеш-үзгәреш, ясалыш, номинацияләү закончалыкларын, кулланылу үзенчәлекләрен өйрәнә торган тармагы.
Калҗа

Калҗа́ - милли ризык, аны гадәттә татар авылларында терлек суйганнан соң әзерлиләр.

Сөякле кайнар калҗа 
Калҗаны ат, сыер һәм сарыкның түш һәм кабырга итеннән пешерәләр.

Түш яисә кабырга итен сөяге белән бергә 75 —100 г лы кисәкләргә турыйлар, өстенә кайнар су салып кастрюль белән пешерергә куялар. Кайнап чыккач, тоз, борыч сибәләр, пешереп җиткерәләр һәм, лавр яфрагы салып, 2—3 минут кайнаталар. Әзер калҗаны тишекле чүмеч белән алып тәлинкәгә өеп чыгаралар. Ит янына гарнир итеп тозлы кыяр һәм помидор, тозлы кәбестә, маринадлаган башлы суган, горчица, керән куялар.

Калҗа (рулет) 
Түш һәм кабырга итен сөяктән кисеп алгач, 2 см калынлыгында калырлык итеп ярыдан һәм беркадәр маеннан арындыралар. Итнең ике ягына да тоз һәм борыч сибеп, 3 сәгать салкында тоталар. Аннары тагын тоз, борыч сибәләр, төйгән сарымсак белән яхшылап ышкыйлар һәм аз гына аш серкәсе өстиләр. Шулай әзерләнгән итне рулет рәвешендә төрәләр дә, колбаса бәйләгән шикелле бау белән бәйләп, пешәр-пешмәс кенә табада кыздыралар. Шуннан соң итне тирән савытка салып шулпа өстиләр, башлы суган белән кишер турыйлар, лавр яфрагы салалар, өстен каплап, томалап пешерәләр.

Калҗаны табынга кайнар килеш тә, салкын килеш тә, колбаса кискән кебек турап куялар.

100 г калҗа әзерләү өчен: 160 г сарык, яисә 175 г сыер яки ат ите, 20 г сарымсак, 5 г аш серкәсе, кыздыру өчен 10—15 г май, 15 әр г кишер белән суган, кирәгенчә тоз, борыч.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
4 декабрь

4 декабрь — Милади тәкъвимендә уникенче айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 27 көн кала.





— хәрби диңгез көчләре көне.
  — һөнәрче көне.
  — әйләнә-тирә дөнья көне.
  Тонга — дәүләтне игълан итү көне.

Халыкара шахтерлар көне.
 Латин-американ пропаганда көне.
 :
 өйрәнү өлкәләрне сайлау буенча специалистлар (киңәшчеләр) көне.
 криминаль экспертлар көне.
  — Артиллерия һәм ракета гаскәрләре бәйрәме.
  — информатика көне.

1674 — французлар Чикагоны нигезлиләр.

1821 — Эрнст Темпель, алман астрономы.
 1822 — Иван Поплавский, 
 1825 — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.
 1838 — Ханна Матильда Тенгелин-Винге, 
 1854 — Васо Абашидзе, гөрҗи актёры. 
 1867 — Николай Спасский, 
 1885 — Вәлиулла Мортазин-Иманский, татар артисты, режиссер, РСФСР халык артисты.
 1892 — Мостафа Төмәнев, милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе.
 1903 — Галимҗан Карамышев, 
 1904 — Степан Илларионов, 
 1906 — Михаил Макаров, 
 1907 — Владимир Вагин, 
 1909 — Михаил Дряничкин, 
 1911 — Сибгат Хәким, татар шагыйре.
 1912 — Пётр Наумов, 
 1913 — Варвара Яхимович, 
 1917 — Николай Зотов, 
 1924 — Борис Диев, 
 1930 — Сергей Суханов, 
 1937 — Юрий Жигалко, 
 1941 — Корбанторды Чарыев, 
 1949 — Айрат Әхмәтшин, 
 1951 — Фәиз Зөлкәрнәев, татар әдәби тәнкыйтьчесе.
 1955 — Юрий Барзыкин, 
 1959 — Игорь Щетинин, рәссам, Тукай премиясе (2016).
 1964 — Севиль Шайдә, 
 1966 — Владимир Алекно, 
 1967 — Геннадий Сёмин, 
 1970 — Марианна Вәлишева, 
 1973 — Тайра Бэнкс, 
 1988 — Андрей Пилявский, 
 1989 — Марина Карпова, керәшен җырчысы.

1048 — Әбү Рәйхан әл-Бируни, бөек галим вә шагыйрь
 1131 — Гомәр Хәйям, фарсы шагыйре, фәлсәфәче.
 1679 — Томас Гоббс, инглиз фәлсәфәчесе.
 1914 — Бронислав Гузовский, 
 1937 — Иннокентий, 
 1937 — Мөхәммәтҗан Бәгишев, 
 1943 — Ибраһим Беркутов, Советлар Берлеге каһарманы, кече лейтенант.
 1945 — Томас Һант Морган, 
 1949 — Михаил Янишевский, палеонтология һәм геология галиме, профессор.
 1953 — Николай Озеров, 
 1964 — Павел Самарин, 
 1973 — Игнатий Гаврилов, удмурт шагыйре, публицист.
 1977 — Иов, 
 1980 — Василий Солонин, 
 1985 — Нурания Кармышева,
 1985 — Осия Берим,
 1988 — Госман Әхмәтович, 
 2000 — Мөхәммәт Сәлимов, 
 2002 — Владимир Кузнецов, 
 2003 — Кадыйр Әлибаев, 
 2003 — Разин Фатыйхов, 
 2004 — Әхмәтгәрәй Әбдриев, 
 2006 — Гайнанша Хәйдәршин, 
 2007 — Зара Долуханова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
4 декабрь
Фәиз Зөлкәрнәев

Фәиз Мәүлит улы Зөлкәрнәев — татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1985 елдан).

Биография 
Фәиз Зөлкәрнәй 1951 елның 4 декабрендә Башкортстанның Бакалы районы Сөендек авылында дөньяга килә. 1964 елда Куштирәк урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, берничә ел колхозда клуб мөдире, мәктәптә лаборант һәм рәсем укытучысы булып эшли. 1970-1972 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Армиядән кайткач, башта – колхозда механизатор, аннары Татарстанның Азнакай эшчеләр поселогында янгын сүндерүче хезмәтләрен башкара. 1974–1979 елларда ул – Казан дәүләт университеты студенты. Университетның татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт Татарстан мәдәният министрыгының Фәнни–методик үзәгендә кече фәнни хезмәткәр – социолог, аннары 1980–1983 елларда, республика балалар журналы «Ялкын» редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1983 елның августыннан ул – Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясендә редактор хезмәтендә.

Фәиз Зөлкәрнәев – 1970 еллар ахырында әдәбиятка килгән яшь тәнкыйтьчеләреннән берсе була. Аның беренче әдәби тәнкыйть әсәре – шагыйрь Равил Фәйзуллинның иҗат портреты – 1977 елда «Идел» альманахында дөнья күрә. Шуннан бирле Фәиз Зөлкәрнәевның яшь һәм урта буын шагыйрьләр иҗаты, хәзерге прозаның торышына багышланган мәкаләләр, эссе һәм рецензияләре республика газета–журналларында даими рәвештә басылып тора. 1984 елда Татарстан китап нәшриятында тәнкыйтьченең «Кешем, асылың кем?» исемле әдәби тәнкыйть мәкаләләре һәм парчалары тупланган җыентыгы чыкты.

1997 елда юл фаҗигасендә һәлак була.

Әдәби тәнкыйтьчеләр
Татар язучылары
Механизаторлар
Янгын сүндерүчеләр
Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Имам әл-Бохари

Имам әл-Бохари (Әбу Абдуллах Мухәммәд бин Исмәгыль бин Ибраһим бин әл-Мугыйра әл-Бухари әл-Җу'фи; 194/810 — 256/870) — мәшһүр Ислам галиме, «Әл-Җамиг әс-сәхих» хәдисләр җыентыгын төзүче.

Ул һиҗри ел исәбе белән 194 елның 11 шәүвәлендә Бохара шәһәрендә туа. Яшли атасыз кала һәм сукырая. Ләкин вакыт уткәч, аның әнисе төшендә Ибраһим галәйһиссәләмне күрә, һәм пәйгамбәр аңа: «Аллаһ синең догаларың сәбәпле улыңа күрү мөмкинлеген кайтарды» - дия. Мөхәммәд ибн Исәмгыйль уналты яшендә Мәккәгә хаҗ кыла, шуннан соң берникадәр вакыт Гарәпстанда яши.

Имам әл-Бохари үзенең хәдисләрен, хәлифәлекнең төрле почмакларында очраткан, меңнән артык шәйхтан китерә. Аның кайбер шәйхлары: Хәммәд бин Шакир, Таһир бин Мәхлид, имам Әхмәд бин Хәнбәл, Гали бин әл-Мәдини, Мәкки бин Ибраһим әл-Балхи, Габдуллаһ бин Муса әл-Абси, Әбу Бәкр әл-Хумәйди, Ибраһим бин Мә'кил, Әбу Тальха бин 'Али әл-Бәради ән-Нәсәфи, Ибраһ бин әл-Мунзир, Әдәм бин Ийас, Абдан бин Усман әл-Мәрвази, Әбу 'Асим әш-Шәйбани һәм Йахйа бин Му'ин. Имам әл-Бохари хәдис җыю өчен ясаган сәяхәтеннән соң үзенең "Сахих"ын  туплауга керешә, моңа 16 ел китә. Үзенең әйтүе буенча ул 600 000 хәдис тикшерә.

Имам әл-Бохари үзеннән соң бик күп хезмәтләр калдыра, һәм алар арасында иң атаклысы "Әл-Җәмигъ әс-Сахих". Аннан кала шәйх әл-Бохари "Әл-Әсма' вәл-куна", "әт-Тарих-ул-Кәбир", "Әс-сунан фил-фикһ", "Хальк аф'аль әл-'ибад", "Әл-әдәб уль-Муфрад" һәм "Әл-Кира'а хәлф-ул-имам" исемле китаплар авторы.
Имам Бохари бала чактан ук хәдисләр ятлауга сәләте белән аерылып торган.

Искәрмәләр 

Ислам галимнәре
Шәхесләр:Ислам
Коммунизм

Коммунизм ( сүзеннән — «күмәк, уртак») — «һәрнәрсә тулай, һәркем бертигез» утопия идеологиясеннән төзелгән идарә итү формасы. Коммунизмда икътисад иҗтимагый милеккә нигезләнгән.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 
 Карл Маркс
 Интернационал (гимн)
 Барлык илләрнең пролетарийлары, берләшегез!

Идарә итү формалары
Коммунизм
Казан кремле

Казан кремле (Казан кирмәне, рус. Казанский кремль) — Казан шәһәренең тарихи һәм мәдәни мәркәзе, 16—19 гасырлар архитектура ансамбле. Кирмән үзендә Ислам һәм Христианлык элементларын тоташтыра. 2000 елдан башлап ЮНЕСКО мирасы.

Фотосурәтләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Казан кирмәне
Анархия

Анархия (бор. грекча ἀναρχία — «хөкүмәтсезлек») — хакимсезлек яки хөкүмәтсезлек. Түбәндәгеләрне аңлатырга мөмкин:
 Кануннар чыгару һәм мәҗбүриләү органнарының булмавы.
 Үзәкләшкән идарә органнарның булмавы.
 Җәмгыятьнең идарәчеләр булмаган төзелеше.

Моны да кара 
Анархизм

Анархизм
Сәяси режимнар
Рим Хәсәнов

Рим Мәхмүт улы Хәсәнов — популяр җырлар иҗат итүче татар композиторы, тәрҗемәче, СССР Композиторлар берлеге әгъзасы (1974), Россия Язучылар берлеге әгъзасы (2010), Г. Сәләм премиясе иясе (1976), БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1979), ТР дәүләт бүләге иясе (2009), БР халык артисты (2017), Уфаның мактаулы гражданы (2017).

Биография 
1973 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын композиция сыйныфы буенча тәмамлый. Совет армиясендә хәрби хезмәтен үткәндә берничә популяр җыр иҗат итә: "Юкка түгел", "Кышкы романс". 1973—1978 елларда Башкорт академик драма театрының музыкаль бүлеген җитәкли. 
1978 елдан соң ирекле иҗади эштә. 1994—1996 елларда Австралиядә яшәп иҗат итә. Соңгы вакытларда Мәскәүдә яши.

Иҗат

Эстрада 
400гә якын җыр авторы. «Сиңа килдем, иркәм», «Кичер мине, әнкәй, гафу ит», «Чәчәкләр уяныр», «Дусларыңны онытма», «Кышкы романс», Уфаның рәсми булмаган гимны «Өфө йүкәләре», «Юкка түгелдер», «Ялгыз аккош күлләрдә», «Су сибегез гөлләргә», «Мине юллар чакыра», «Кыңгыраулы мәктәп еллары», «Асия», «Ләйсән яңгыр», «Оныт әле йөрәк ярасын» кебек йөзләрчә милли рухлы җырлары халык тарафыннан җылы кабул ителде. Алар төрле буын җырчылары башкаруында әле дә популяр. Җырларын төрле заманда Зәки Мәхмүтов, Ренат Ибраһимов, Гомәр Әбделмәнов, Илфак Смаков, Фидан Гафаров, Сәет Фәйләсүпов, Нәзифә Кадыйрова, Радик Гәрәев, Лилия Букеева, Идрис Газиев, Радик Динәхмәтов, Алсу Сафина, Владимир Трошин башкара.

Сәхнә һәм кино 
Гафури театрының, Стәрлетамак һәм Сибай башкорт  театрларының 70тән артык спектаклен музыкаль яктан бизәде. Шул исәптән: "Тапшырылмаган хатлар" (Гадел Кутуй), "Айсылуның айлы кичләре" (Ибраһим Абдуллин), "Ташлама утны, Прометей" (Мостай Кәрим), "Унөченче председатель" (Азат Абдуллин). "Стәрлетамак" телевизион әкиятенә һәм "Алтын атлы сыбайлы" н/фильмына (Ю.Якушев белән, Мосфильм, 1980) музыка яза. 
"Курай турында легенда" (1979), "Телсез" балетлары; "Прометей" белән "Сибай" симфоник поэмалар; бәрмә (инструментлар) һәм синтезатор өчен "Катастрофа, 4 июнь" (1989), "Нәсел язуы" ораториясе (1974), "Башкортстан" һәм "Ленин язын туган" кантаталары. 
Татар дәүләт академия театры куйган "Телсез күке" (Зөлфәт Хәким) спектакленә музыка язган (2008).

1974 елдан — СССР композиторлар берлеге әгъзасы. Россия язучылар берлеге әгъзасы.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2009 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе
 2022 ― Салават Юлаев ордены .

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Сара моңнары 
 Рим Хәсәнов җырлары
 Күренекле татар композиторы Рим Хәсәнов 60 яшьлек юбилеен билгели 
 Рим Хәсәнов язучылар берлегенә кергән

Татар композиторлары
Тукай премиясе лауреатлары
Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Салават Юлаев ордены кавалерлары
Башкортстанның халык артистлары
Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
ССРБ композиторлары
Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Уфа шәһәренең мактаулы гражданнары
Роза Хәмидуллина

Роза Галимулла кызы Хәмидуллина — татар язучысы, шагыйрә.

Ул 1962 елның 14 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Мулла Иле авылында дөньяга килә. 1984 елдан бирле Чаллы шәһәрендә яши, Муса Җәлил исемендәге китапханәсендә баш китапханәче вазыйфасын башкара.

Шигырьләр, хикәяләр яза. Чаллыда яшәп иҗат итүче әдипләрнең биобиблиографик күрсәткечләрен төзү белән шөгыльләнә. Дистәгә якын күрсәткеч төзүчесе. 2007 елдан «Ләйсән» әдәби иҗат берләшмәсен җитәкли.

Сылтамалар 
 Моңлы-нурлы хәтер кичәсе
 Бездә үскән Роза 

Татар шагыйрьләре
Усть-Кут

Усть-Кут (, ) — Иркутск өлкәсенең Усть-Кут районы үзәге, Иркутскидан 510 км ераклыкта, Лена елгасы буенда, Кута елгасының тамагы ярында урнашкан.

Усть-Кут аша Байкал-Амур магистрале үтә.

Шәһәрнең транспорт ихтыяҗларын шулай ук Осетрово елга порты, аэропорт, «Вилюй» федераль автомобиль юлы үти.

Халык саны — 45 061 кеше (2010).

Тарих 
Шәһәргә 1631 елда нигез салына. 1954 елда шәһәр статусын ала.

Халык 

Милли состав (2002): руслар — 91,5%, украиннар — 3,2%, белоруслар — 0,7%, татарлар — 0,7%.

Искәрмәләр 

Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Енисей (футбол клубы, Красноярск)

«Енисей» футбол клубы – Красноярск шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең беренче футбол дивизионында уйный.

Клуб исемнәре 
 1937 — «Локомотив»
 1937—1957 — уйнамаган иде
 1957—1967 — «Локомотив»
 1968—1969 — «Рассвет»
 1970—1990 — «Автомобилист»
 1991—2010 (16 февраля) — «Металлург»
 2010—2011 — «Металлург-Енисей»
 2011—Хәзерге заман — «Енисей»

«Енисей» такымының мәшһүр уенчылары 
 Владимир Байрамов
 Валерий Гладилин
 Любомир Кантонистов
 Валентин Лобанев
 Андрей Редкоус
 Олег Романцев
 Александр Тарханов
 Владимир Татарчук
 Геннадий Тумилович
 Дмитрий Тяпушкин
 Роман Шаронов

Төп тренерлар 
 Семен Гурвиц (1968)
 Виктор Пономарев (1969)
 Агей Мароевич (1970)
 Александр Загрецкий (1971—1972)
 В. Иванов (1987)
 Рифкать Галеев (1987)
 Иван Осадчий (1989)
 Юрий Уринович (1990)
 Александр Кишиневский (1991—1996)
 Юрий Сипкин (1997)
 Иштван Секеч (1998—2000)
 Владимир Кухлевский (2000)
 Александр Ирхин (2000)
 Сергей Савченков (2001)
 Александр Алферов (2001)
 Александр Ирхин (2001—2002)
 Александр Алферов (2002)
 Геннадий Сошенко (2002)
 Александр Алферов (2002; 2003)
 Александр Кишиневский (2004—2006)
 Александр Алферов (2007)
 Александр Кишиневский (2007)
 Олег Гарин (2007—2008)
 Александр Ивченко (2008—2010)
 Александр Алферов (2010—20??)

Тышкы сылтамалар 
  twitterда

Россия
Красноярск
 клублары
Әлифба буенча футбол клублары
Кузбасс (футбол клубы, Кемерово)

«Кузба́сс» футбол клубы – Кемерово шәһәре спорт оешмасы. Россияның Футбол Икенче дивизионында уйнаган.

Россия футбол клублары
 клублары
Әлифба буенча футбол клублары
Енисей хоккей клубы

"Енисей" хоккей клубы - Красноярск шәһәре спорт оешмасы.

Русия хоккей клублары
Красноярск
Әлифба буенча хоккей клублар