Perzijski jezik

Persijski (  — farsi) je jedan od zapadnoiranskih jezika unutar indoiranske grane indoevropske jezičke familije, i službeni je jezik Irana, Avganistana (zvanično poznat kao dari od 1958), i Tadžikistana (zvanično poznat kao tadžički od sovjetske ere). Koristi se i u nekim drugim regijama koje su istorijski bile persijanska društva i koje se smatraju delom Velikog Irana. Ovaj jezik se piše persijskim alfabetom, koji je modifikovana varijanta arapskog alfabeta.

Persijski jezik se klasifikuje kao nastavljanje srednjovekovnog persijskog, zvaničnog religioznog i književnog jezika Sasanidskog carstva, koji je nastavljanje staropersijskog, jezika Ahemenidskog carstva. Njegova gramatika je slična sa mnogim savremenim evropskim jezicima. Persijski je dobio svoje ime po prestonici Ahemenidskog carstva, Persisu (sadašnja pokrajina Fars), stoga se naziva i farsi. Osoba koja govori persijski se može nazvati persofonom.

Procenjuje se da oko 110 milionna ljudi širom sveta govori persijski, pri čemu jezik ima zvanični status u Iranu, Avganistanu, i Tadžikistanu. Vekovima je persijski bio prestižni kulturni jezik u drugim regionima zapadne, centralne, i južne Azije u raznim carstvima baziranim u tim regionima.

Persijski je imao znatan (prevashodno leksikografski) uticaj na susedne jezike, a posebno na turkijske jezike u centralnoj Aziji, Kavkazu, i Anadoliji, susedne iranske jezike, kao i jermenski, gruzinski, i indoarijske jezike, posebno urdu (koji je u osnovi hindustanskog). On je isto tako u izvesnoj meri uticao na arapski, a posebno na bahranski arapski jezik, ali je isto tako pozajmio znatan deo svog vokabulara iz njega nakon arapskog osvajanja Irana.

Sa dugom istorijom literature u obliku srednjovekovnog persijskog pre islama, persijski je bio prvi jezik u muslimanskom svetu da se probije kroz arapski monopol nad pisanjem, i pisanje poezije u persijskom je uspostavljeno kao dvorska tradicija u mnogim istočnim dvorovima. Neki od poznatih radova persijske literature su Šahname Firdusija, radovi Rumija, Rubaj Omara Hajama, Panđ ganđ Nezami Gandžavija, Divan Muhameda Hafiza i dve mešavine proze i stihova Saadija - Đulistan i Bustan.

Klasifikacija 

Persijski je jedan od zapadnoiranskih jezika unutar indoevropske familije. Drugi zapadnoiranski jezici su kurdski jezici, gilanski, mazenderanski, tališki, i beludžiski. Persijski se klasifikuje kao član jugozapadne grupe među zapadnoiranskim jezicima, zajedno sa ahomskim, kumzarskim, i lurijskim jezikom.

Ime 
Jezik se naziva farsi (فارسی) u Iranu i Avganistanu; parsi (پارسی) je staro ime koje je potisnuto, jer simbol za „p“ ne postoji u arapskom jeziku; tadžički (narečje centralne Azije) ili dari (ime jezika u Avganistanu).

Ovo je spisak najznačajnijih narečja persijskog jezika:
 zapadni persijski jezik (Iran)
 istočni persijski jezik (Avganistan)
 tadžički jezik (Tadžikistan)
 hazaragi (Avganistan)
 ajmak (Avganistan)
 buharski (Uzbekistan)
 dehvari (Pakistan)
 darvazi (Avganistan)
 pahlavani (Avganistan)

Osobine 

Iranski jezici, među kojima je persijski, pripadaju porodici indoevropskih jezika. Istorija iranskih jezika započinje još u sedmom veku pre nove ere. Persijski je najznačajniji u grupi iranskih jezika i jedini za koga je, na osnovu pismenih spomenika, dokazano da je postojao kao stari jezik srednjeg doba i savremeni jezik.

Kao indoevropski jezik, persijski ima određenih sličnosti sa ostalim jezicima iz indoevropske porodice, a naročito sa slovenskim jezicima pogotovo na sintaksičkom planu. Takođe, postoje mnoge sličnosti iranskih jezika, pa i farsija, sa južnoslovenskim jezicima.

Persijski jezik je u svom razvoju imao tri glavna perioda: staropersijski jezik (jezik Aveste i Darijevih natpisa), srednjopersijski jezik (pahlavi) i novopersijski jezik, ili samo persijski. On datira od momenta prihvatanja arapskog alfabeta oko 650. godine n. e., kada je, u vreme otpočinjanja islamskog uticaja, poprimio veliki broj arapskih reči, postajući izvanredno bogat jezik. Persijski jezik je pretrpeo tako male promene u toku celog poslednjeg milenijuma, da obrazovan Iranac može čitati rukopise sačinjene vekovima unazad bez posebnih teškoća.

Kada se govori o rečima orijentalnog podrekla najčešće misli na turcizme. U rečniku stranih riječi dr. B. Klaića uz ovaj pojam stoji sledeće objašnjenje: „Turcizam: reč ili izraz turskog porekla“. Međutim, treba dodati da su turcizmi zajednički naziv za sve reči orijentalnog, dakle turskog, persijskog i arapskog porekla, koje su putem turskog jezika počele prodirati u slavenske jezike. Sistematsko širenje turcizama započelo je dolaskom Osmanskih Turaka na Balkan i trajalo je tokom više stoljeća. Na taj su se način i mnoge reči izvorno persijskog porekla ukorenile kao turcizmi.

Pismo 

Drevno persijsko pismo se naziva pahlevi i blisko je jermenskom pismu.

Veći deo modernog persijskog jezika zapisuje se modifikovanim oblikom arapskog pisma. Latinica se koristi kao pomoćno sredstvo u transkripciji i informatičkim tehnologijama. Tadžički jezik, koji predstavlja narečje persijskog sa izvesnim ruskim uticajima, piše se ćirilicom.

Abeceda persijskog jezika ima 32 znaka i još 3 posebna znaka koja to zapravno i nisu, nego su različiti pravopisni oblici za slova, i u slučaju lām alefa, ligatura.

Gramatika

Morfologija 
Sufiksi preovlađuju persijskom morfologijom, a broj prefiksa je mali. Glagoli mogu izražavati vreme i vid i kongruiraju sa subjektom u licu i broju. U persijskom jeziku nema rodova pa zamenice nisu označene rodovima.

Sintaksa 
Uobičajene izjavne rečenice imaju oblik "(S)(PO)(O)G“. Ovo znači da rečenice uključuju mogući subjekat, prilošku odredbu i objekat ispred obaveznog glagola. Ako je objekat specifičan onda je praćen rečju „rā” (rā) i ide ispred priloške odredbe: "(S)(O+rā)(PO)G“.

Glagoli 
 -ati, -anti, pehlevijski glagolski koreni
 biti, pers. budan – konjugacija:

 književni govorni sam, jesam   pers. hastam  hasam 
si,  jesi    pers. hasti   hasi 
je           pers. hast ili ast -e 
smo, jesmo   pers. hastim  hasim 
ste, jeste   pers. hastid  hasid 
su,  jesu    pers. hastand hasand 
 dati, pers. dadan, prezentska osnova: deh < srednjopers. prezentska osnova dad < staropers. prezentska osnova data-, imenica: dade
 derati, pers. daridan, prezentska osnova: dar
 čamiti, pers. čamidan, prezentska osnova: čam
 goriti, pers. goridan ili gor gereftan, prezentska osnova: gor, imenica gorre
 hteti, pers. hāstan – konjgacija:
 
hoć(u)   pers. xāh(am)  
hoć(eš)  pers. xāh(i) 
hoć(e)   pers. xāh(ad) 
hoć(emo) pers. xāh(im) 
hoć(ete) pers. xāh(id) 
hoć(e)   pers. xāh(and) 
 kušati, pokušati, pers. kušidan, prezentska osnova: kuš
 lajati, staropers. lāidan, prezentska osnova: lāj
 lizati, pers. lisidan, prezentska osnova: lis
 napisati, pisati, pers. neveštan ili nebeštan, prezentska osnova: nevis < pehlevijski pers. ni-pis < staropers. ni-piš prefiks: ni + koren: pais
 njušiti, novopers. njušidan, prezentska osnova: njuš < pers. prezentska osnova: niyōš- < pehlevijski staropers. prezentska osnova: niγōš < staropers. prezentska osnova: nigauš
 peći, staropers. pazidan, prezentska osnova: paz, < pehlevijski pers. glagolski koren pačati-
 pohovati, pers. pohtan (pazidan), prezentska osnova: paz, < pehlevijski pers. glagolski koren pačati-
 živeti, pers. zistan, prezentska osnova: zi < srednjopers. Ziwistan prezentska osnova: ziw < staropers. Žiwistan, prezentska osnova: živ

Imenice 
 adrija, pers. daryā: more, srednjopers. drayab < staropers. drayah
 Bog, staropers. bağ < sanskrit bağ
 ban, avestijski pāna < pers. bān: sufiks koji znači čuvar
 brat, pers. baradar < srednjopers. brad(ar) < staropers. bratar
 jesen, pers. hazān
 kolač, pers. koluče (vrsta kolača)
 kuća, pers. kuče (kujče): malo naselje, staropers. kuša, kušan
 govedar, pers. gāvdār (gāv: govedo, krava + dār: prezentska osnova od infinitiva daštan imati, držati)
 mater, pers. i srednjopers. mādar < staropers. matar
 miš, pers. muš
 mozak, pers. magz < srednjopersijski mazg < staropersijski mazga-
 nov, pers. nov < srednjopers. nōg < staropers. nava-
 obrva, pers. abru (u množini: abrovān)
 pazuh, pers. bazu (nadlaktica)
 poljubac, pers. bus, buse
 stan, pers. –stān (sufiks za mesto): obitavalište, mesto, npr. Armanestān: zemlja Armena (Jermenija), Ozbakestān: zemlja Uzbeka (Uzbekistan)
 uši, pers. guš < srednjopers. goš < staropers. Guša
 vetar, pers. bād < srednjopers. vāt < staropers. vāta
 žena, pers. i srednjopers. zan < staropers. žan
 zima, pers. zemestān: zem + sufiks za mesto, lokaciju stān < sanskrit hima: sneg, hladnoća (himalaji: stan snega, tamo gde sneg obitava)

Brojevi 
 dvesta, pers. dvist, devist
 jedan, pers. (jek)dāne (književni), jedāne ili jedune (govorni) : jedan, komad nečega

Predlozi 
 iz (od), pers. az
 do, pers. tā

Pridevi 
 tanak, pers. tang
 više, pers. biš
 znan, pers. šenās < avestijski žnatar
 baština, pers. bāstān

Sufiksi 
 -ar, pers. kar ili gar: sufiks za zanimanje, kao u imenicama govedar, limar, itd. ili u persijskom gāvdār, lahimkār ili lahimgar itd.

Upitne zamenice 
 šta, pers. če ili či, npr. šta je? pers. (govorni) či-je?
 ko, pers. ki, npr. ko je? pers. (govorni) ki-je?

Upitni prilog 
 kuda, pers. kođā (kodja)

Mesni prilozi 
 onde, pers. ānđā (onđā) ili āndjā (ondjā)
 ovde, staropers. avadā

Reference

Literatura

Vanjske veze 

 Academy of Persian Language and Literature official website 
 Assembly for the Expansion of the Persian Language official website 
 Persian language Resources 
 Persian Language Resources, parstimes.com
 Persian language tutorial books for beginners
 Haim, Soleiman. New Persian–English dictionary. Teheran: Librairie-imprimerie Beroukhim, 1934–1936. uchicago.edu
 Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian–English dictionary. London: Routledge & K. Paul, 1892. uchicago.edu
 UCLA Language Materials Project:  Persian, ucla.edu
 How Persian Alphabet Transits into Graffiti, Persian Graffiti
 Basic Persian language course (book + audio files) USA Foreign Service Institute (FSI)

 
Iranski jezici
Iranska kultura
Jezici Irana
Jezici Afganistana
Jezici Tadžikistana
Jezici po abecedi