alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Luo

Luo je naziv za etničku skupinu nilotskog porijekla koja živi na obalama Viktorijinog jezera i obližnjim područjima Kenije.

Luo govore dhuolo jezikom, koji pripada zapadnonilotskim jezicima. Njihov tradicionalni način života uključuje egalitarizam, zbog čega su Luo posebno ponosi. Jedna su od rijetkih istočnoafričkih etničkih skupina koji ne provode ritualno obrezivanje muškaraca, ali su sve donedavno imali običaj dječacima izbijati šest prednjih zuba u ritualu inicijacije.

Luo su se kao nomadi doselili iz Sudana u Ugandu u 15. vijeku, ali su postepeno od strane Bantu plemena potisnuti na istok u Keniju. S druge strane, Luo su ostavili trag u luo jezicima koji se govore u Ugandi, a s vremenom su se počeli i miješali s Bantu plemenima.

Nakon što je 1915. posjetio Kampalu, poglavica Luoa je bio tako impresioniran britanskim tehnološkim dostignućima i načinom života da je poslije nastojao svoje suplemenike nagovoriti da preuzmu zapadnjačke običaje. Rezultat tih napora bio je u tome da su Luo bili najnaprednija i najobrazovanija od svih kenijskih etničkih skupina, ali i prva koja je stekla nacionalnu svijest te poslije prednjačila u borbi protiv britanske kolonijalne vlasti. Luo su pak od konca 20. vijeka teško stradali od epidemije AIDS-a koja je upravo na njihovom području imala najvidljivije ekonomske posljedice, pa je nekoć jedan od najbogatijih dijelova Kenije danas postao jedan od siromašnijih.

Etničke grupe Južnog Sudana
Etničke grupe Kenije
Etničke grupe Republike Kongo
Etničke grupe Tanzanije
Etničke grupe Ugande
Tunis (razvrstavanje)

Tunis se može odnositi na:

 Tunis, država
 Tunis (grad), glavni i najveći grad države Tunis
 Jezero Tunis
 Zaliv Tunis
 6362 Tunis, asteroid
Tunis (grad)

Tunis (arap. تونس []) je glavni i najveći grad države Tunis od 728 453 stanovnika (po popisu iz 2008.)

Geografija 

Grad je smješten na jezeru Tunis, i povezan je sa Tuniskim zaljevom, kanalom dugim 11 km. koji izlazi kod luke La Goulette.

Historija 

Antički grad Kartaga je bila smještena preko puta današnjeg centra modernog Tunisa.
Pod vladarskim dinastijama Almohada i Hafsida, od 12. do 16. vijek, Tunis je bio izrastao u jedan od najvećih i najbogatijih gradova islamskog svijeta.

Tunis postaje glavni grad države Tunis za vrijeme dinastije Hafsida, i biva vodećim centrom trgovine s Evropom. Turci zauzimaju grad 1534. Poslije 1591. turski guverneri (Begovi) dobivaju prividnu nezavisnost, a grad se razvija kao centar trgovine i piratstva.

Engleski admiral Robert Blake poslan je u Sredozemlje u aprilu 1655. da ubere naknadu od zemalja čiji su brodovi napadali engleske brodove. Jedino je tuniški beg odbio platiti naknadu, što je rezultiralo s tim da je 15 Blakeovih brodova napalo Begovo skladište u Porto Farini (Ghar el Melh), uništivši 9 alžirskih brodova i 2 obalne baterije, i to je bio prvi slučaj u historiji bitaka na moru da su obalne baterije bile zauzete bez iskrcavanja trupa.
 
Francuska je zauzela grad i zemlju i vladala njome kao kolonijom od 1881. do 1956. Za vrijeme Drugog svjetskog rata, Tunis je bio zauzet od strana sila Osovine, i to od novembra 1942. do maja 1943. i bio je njihova zadnja baza u Africi. Sjedište Arapske lige je bilo u Tunisu od 1979. do 1990. Za to vrijeme sjedište je bilo bombardovano, godine 1982. od strane Izraelskih zračnih snaga. Preko 70 osoba je poginulo za vrijeeme tih napada.

Historijske znamenitosti 

Ruševine antičke Kartage nalaze se, sjeveroistočno od centra grada.
Historijski orijentalni centar grada - Medina nalazi se UNESCO-voj listi mjesta svjetske baštine u Africi od 1979. Medina Tunis ima oko 700 historijskih građevina, uključujući palače, džamije, mauzoleje, medrese i fontane, koje datiraju još od perioda Almohada i Hafsida.

Ekonomija 

Najznačajnija je proizvodnja tekstila, tepiha i maslinovog ulja. Turizam je važan izvor gradskih prihoda. Zadnjih nekoliko godina grad i država Tunis stiču status važnog turističkog centra, a ubrzanom razvoju turizma pogoduje politika vlade koja omogućava lako dolaženje do kredita privatnim preduzetnicima koji žele ulagati u turističke poslove, kao i pristupačne cijene te gostoljubivost domaćina.

U gradu je još smješten i univerzitet te Tunis-Carthage aerodrom.

Izvori

Vanjske veze 

 Commune Tunis 

Grad Tunis
Gradovi u Tunisu
Glavni gradovi u Africi
Svjetska baština u Tunisu
Vikiprojekat geografija/Naselja u Tunisu
Kirgistan

Kirgistan ili Kirgizija, službeno Kirgiska Republika je država u središnjoj Aziji. Graniči na sjeveru s Kazahstanom, na jugu i istoku s Kinom, na jugu s Tadžikistanom te na zapadu s Uzbekistanom.

Veći dio Kirgistana zauzima planinski lanac Tien Šan i njegovi ogranci. U njemu se, na krajnjem istoku zemlje, nalazi i najviši vrh, Džengiš čokusu (Vrh pobjede, 7.439 m). Na istoku je i najveće kirgisko jezero Ysyk-Köl. Na jugu zemlje se nalaze ogranci planinskog lanca Pamira. Većina stanovništva koncentrirana je u planinskim kotlinama i pograničnim područjima koja se nastavljaju na nizine i prigorja u susjednim državama.

Oko 70% stanovništva čine Kirgizi čiji jezik, vrlo srodan kazaškom, pripada turkijskoj skupini i koji su tradicionalno muslimani – suniti. U Kirgistanu žive i Uzbeci (oko 14,5%) i Rusi (oko 9%).

Raspad Sovjetskog Saveza teško je pogodio kirgistansko gospodarstvo. Glavni sektori su poljoprivreda i rudarstvo. Izvozi se i električna energija proizvedena u hidroelektranama. U 1999. BDP per capita iznosio je 2.300 USD mjereno po PPP-u.

Nakon parlamentarnih izbora u veljači i ožujku 2005. koje su inozemni promatrači ocijenili nezadovoljavajućima te brojnih protestnih akcija po modelu ukrajinske Narančaste revolucije oporbene snage iz južnog dijela zemlje preuzele su vlast, a dotadašnji predsjednik Askar Akajev napustio je zemlju.

Gradovi 
Popis gradova u Kirgistanu

Povezano 
 Tulipanska revolucija - 2005. godine
 Revolucija u Kirgistanu - 2010 godine.

 
Države u Aziji
Gvajana

Gvajana je država u Južnoj Americi, smeštena na severu kontinenta na obali Atlantskog okeana. Na zapadu graniči s Venezuelom, na jugu s Brazilom te na istoku sa Surinamom.

Zemljopis 
Gvajana se sastoji od tri zemljopisne regije: uske i plodne obalne nizine u kojoj živi većina stanovništva; pojasa belog peščanog tla koji je u unutrašnjosti pokriven džunglom i sadrži glavninu rudnih bogatstava zemlje te brdovite unutrašnjosti koja se izdiže prema brazilskoj granici, a u njoj se nalazi i najviši vrh zemlje, Roraima (2835 m) na tromeđi Gvajane, Brazila i Venezuele. Najveće reke su Essequibo, Demerara, Berbice i Corentyne na granici sa Surinamom. Na ušću Essequiba nalazi se nekoliko većih ostrva. Klima je tropska, uglavnom vruća i vlažna, a uz obalu je ublažavaju severoistočni pasati. Kišna su razdoblja od maja do sredine avgusta i od sredine novembra do sredine januara.

Istorija 
U vreme dolaska prvih Evropljana na područje Gvajane oko godine 1500. ovde su živela indijanska plemena Arawak i Carib. Holanđani su prvi osnovali veća naselja početkom 17. veka i to tri odvojene kolonije, Essequibo (1616.), Berbice (1627.) i Demerara (1752.), a krajem 18. veka područjem je zavladala Velika Britanija (Holanđani su formalno prepustili kolonije 1814.) Godine 1831. sve su tri ujedinjene u Britansku Gvajanu.

Ukidanje ropstva 1834. dovelo je do naseljavanja crnaca u urbanim područjima i dolaska najamnih radnika iz Indije, Kine i Portugalijaa za rad na plantažama šećerne trske. Etničko-kulturna podela među skupima zadržala se do danas i u gvajanskoj je istoriji ponekad bila izvorom političkih razmirica. Zemlja je postala nezavisnom 1966. zadržavši članstvo u Commonwealthu, a 1970. je u sklopu zaokreta prema socijalističkom uređenju privrede službeno proglašena Kooperativnom Republikom.

Stanovništvo 
Tri su najveće grupe stanovništva: Indijci (50%) koji uglavnom žive na selu, Afrikanci (oko 40%), stanovnici gradova, i Američki Indijanci (4 – 7%). Verske podele uglavnom se podudaraju s etničkim tako da su stanovnici indijskog porekla uglavnom hinduisti, a ima i nešto muslimana, dok crni Afrikanci većim delom pripadaju hrišćanstvu, najviše anglikanstvu. 45 700 gvajanskih državljana govori nekim od indijanskih jezika kao materinskim, a najrasprostranjeniji su macushi (18 000), wapishana (13 000) i kapóng (10 000).

Gradovi 
Veći gradovi: Popis gradova u Gvajani

Privreda 
Najvažnije privredne aktivnosti su dobijanje šećera iz šećerne trske, rudarstvo (vadi se boksit i zlato) te šumarstvo. Mnoga velika preduzeća su u stranom vlasništvu. Privredni rast zavisan je o cenama nekoliko ključnih izvoznih proizvoda na svetskom tržištu.

BDP je za 2020. procenjen na 17.163 USD po stanovniku, mereno po PPP-u.

  
Države u Južnoj Americi
Male arhipelaške države u razvoju
Laos

Laos, službeno Laoska Narodna Demokratska Republika je država u jugoistočnoj Aziji, bez izlaza na more. Graniči na zapadu i jugu s Tajlandom, na zapadu s Burmom (Mianmarom), na sjeveru s Kinom, na istoku s Vijetnamom i na jugu s Kambodžom.

Povijest 
Nakon propasti kraljevstva Nanzhao čije je središte bilo u južnoj Kini u 14. stoljeću na području Laosa uzdiglo se kraljevstvo Lan Xing koje je na svom vrhuncu bilo jedno od najvećih u jugoistočnoj Aziji. U 18. stoljeću većim dijelom Laosa zavladao je susjedni Tajland. U 19. stoljeću Francuska je postupno uključila Laos u svoj kolonijalni imperij.

Nakon neovisnosti Laos je postao kraljevinom. Rat u susjednom Vijetnamu prouzročio je političku nestabilnost (američke snage bombardirale su istočni Laos u kojem su djelovali gerilci Vijetkonga). U 1975. komunistički pokret Pathet Lao zbacio je kralja i proglasio republiku te učvrstio veze s Vijetnamom. Iako su komunisti još uvijek na vlasti, gospodarstvo se postupno preoblikuje po tržišnom modelu.

Geografija 
Reljefom Laosa dominiraju planine (najviši vrh Phou Bia, 2.817 m) i uzvisine koje zauzimaju sjever i istok zemlje. Nizine, u kojima živi većina stanovništva, nalaze se na zapadu uz rijeku Mekong i njene pritoke.

Stanovništvo 
Najbrojnija etnička skupina su Laošani čiji je jezik blizak tajlandskom i koji žive uglavnom u nizinama uz rijeke. U planinskim i gorskim predjelima žive mnogobrojne manje etničke grupe od kojih su najpoznatiji Hmong koji vode gerilsku borbu protiv središnjih vlasti. Najzastupljenija religija je Teravada Budizam.

Gospodarstvo 
Usprkos gospodarskim reformama u zadnja dva desetljeća i visokom gospodarskom rastu Laos je još uvijek siromašna zemlja s nerazvijenom infrastrukturom. Glavna gospodarska aktivnost je poljoprivreda (uzgoj riže). BDP je u 2003. bio 1.700 USD po glavi, mjereno po PPP-u.

Gradovi 
Popis gradova u Laosu
 

 
Države u Aziji
Socijalističke države
Koalib

Koalib je naziv za afričku etničku skupinu koja živi u Nubijskim planinama, u Kordofanu, provinciji u centralnom Sudanu.

Koalibi govore koalibskim jezikom koji pripada kordofanskoj jezičnoj skupini.

Koalibi su po vjeri muslimani, kršćani i animisti.

Nigersko-kongoanski narodi
Etničke grupe Sudana
Ellen Johnson-Sirleaf

Ellen Johnson-Sirleaf (29. 10. 1938. – ) je političarka izabrana za predsjednicu Liberije.

Ellen Johnson-Sirleaf je obrazovana na Harvardu i godine 1970. je postala ministar financija u vladi predsjednika Williama Tolberta. 1980-ih se suprotstavljala režimu Samuela Doea i podržavala pobunu na čelu s budućim predsjednikom Charlesom Taylorom. Kasnije se razišla s Taylorom. 

Nakon završetka građanskog rata, Ellen Johnson-Sirleaf je postala vođom Stranke jedinstva te se kandidirala za predsjednicu na izborima 2005. godine. U drugi krug se plasirala zajedno s fudbalerom Georgeom Weahom. Nakon 97 % prebrojanih glasova u drugom krugu, izborna komisija ju je proglasila pobjednicom, iako je Weah to odbijao priznati i držao je da je riječ o prevari. Predsjedničku poziciju obnašala je do 2018. i bila je prva žena izabrana za šefa države u afričkoj historiji. 

Ellen Johnson-Sirleaf je razvedena, a ima četvoro djece i šest unučadi.

Predsjednici Liberije
Liberijski političari
Decentralizacija

Decentralizacija označava onu vrstu organizacije kojom se upravljanje ili rukovođenje prenosi s centralnih organa na niže.

Povezano 
 Centralizacija

Vanjske veze 
 "On Authority", Engels, 1872 
 "What is Authority?", Bakunin
 "Psychology, Ideology, Utopia, and the Commons", Dennis R. Fox, 1985, American Psychologist, 40, 48-58
 Industrial Workers of the World

Administracija
Menadžment
Politika
Centralizacija

centralizacija predstavlja usredotočenje poslova na nekom središnjem mjestu. Centralizacija označava takvu vrstu organizacije kojom se rukovođenje i upravljanje nekim poslom ili čitavim poduzećem usredotočuje na vrhu hijerarhijski utvrđene organizacijske strukture. Svako mjesto na ljestvici ima točno utvrđene zadatke pa su niža rukovodeća mjesta podređena višim, a viša najvišim. Od njih potiče inicijativa i poticaj za rad, ali oni primaju i punu odgovornost za uspješnost poslovanja.

Proces centralizacije kapitala označava udruživanje kapitala, pojedinačnih kapitalista radi izgradnje krupnog privrednog objekta npr. Rafinerije nafte ili brodogradilišta za koju individualni kapital nije dovoljan po svom obimu. Udruživanje ova dva kapitala je motivisano ostvarenjem većeg profita akumulacije i centralizacije kapitala.

U politici se pod centralizacijom podrazumeva koncentracija svih vlasti na jednom mestu.

Povezano 
 Decentralizacija

Administracija
Menadžment
Politika
Beogradski centar za ljudska prava

Beogradski centar za ljudska prava je nestranačko, nepolitičko i neprofitno udruženje građana zainteresovanih za unapređenje teorije i prakse ljudskih prava. Za Beogradski centar su vezani ljudi različitih profesija i profila – pravnici i advokati, sociolozi, ekonomisti, književnici, profesori, studenti i poslovni ljudi. 

Beogradski centar je osnovan 1995. godine i od tada do danas prerastao je u jednu od najznačajnijih nevladinih organizacija u Srbiji.

Nakon deset godina svog postojanja Beogradski centar je postao obrazovni centar za ljudska prava. Centar posebnu pažnju poklanja svojoj izdavačkoj delatnosti. 

Najvažnije oblasti delovanja Centra su:
 obrazovanje 
 istraživanje 
 prikupljanje naučne i stručne literature 
 izdavaštvo 

Za doprinos na polju ljudskih prava Centru je oktobra 2000. godine dodeljena nagrada Bruno Kreisky. Centar je zbog naučnog kapaciteta koji poseduje i obrazovne delatnosti primljen u Udruženje instituta za ljudska prava (Association of Human Rights Institutes).

Direktor Beogradskog centra je prof. Vojin Dimitrijević, dugogodišnji član Komiteta za ljudska prava Ujedinjenih nacija i član Venecijanske komisije.

Vanjske veze 
 Zvanična stranica

Nevladine organizacije u Srbiji
Gibraltar

Gibraltar (engl. izg. [dʒɨˈbɹɒltə], španj. izg. [xiβɾalˈtaɾ], arap. جبل طارق [dʒæbæl tˤaːˈrɪq]: Tarikovo brdo), britanski prekomorski teritorij vrlo male površine, na razmeđi Atlanskog oceana i Sredozemnog mora koji leži na istoimenom tjesnacu (Gibraltarski tjesnac) koji razdvaja Evropu od Afrike.

Ime je dobio po Tariqu ibn Ziyadu, arapskom vojskovođi koji se na njega iskrcao i odatle godine 711. započeo osvajanje Španije.

Historija 
Gibraltar je bio naseljen od prahistorijskih vremena. Na njemu su godine 1848. pronađeni ostaci neandertalaca, godinu dana prije otkrića ostataka pračovjeka u njemačkoj dolini Neander prema kojoj su neandertalci dobili ime. Ostaci datiraju iz relativno kasnog perioda, te se smatra kako pripadaju jednoj od posljednjih skupina neandertalaca koja se iz Evrope povlačila pred najezdom homo sapiensa ali joj je put do obližnje Afrike zapriječilo more.

Iako su Gibraltar posjećivali Feničani, Kartažani, Rimljani i Vizigoti, prvo trajno naselje su godine 1160. podigli Almohadi. Grad je godine 1309. opsjeo i osvojio kastiljski kralj Ferdinand IV. Godine 1333. su ga u muslimanske ruke povratili Marinidi. Kastiljanci su Gibraltar u kršćanske ruke konačno vratili godine 1462. tokom završnih faza Rekonkviste. Otada je Gibraltar bilo jedno od najvažnijih pomorskih uporišta ujedinjene Španije.

Ključni događaj za historiju Gibraltara zbio se godine 1704. kada su ga za vrijeme Rata za špansko naslijeđe opsjele i osvojile britanske snage. Nakon toga je Velika Britanija od Gibraltara učinila jednu od najvažnijih i najbolje utvrđenih baza Kraljevske mornarice iz koje se mogao kontrolirati Mediteran. Zbog toga je Gibraltar imao važnu ulogu u ratovima 18, 19. i 20. vijeka, pri čemu su mnoge kontinentalne sile upravo osvajanjem Gibraltara nastojale skršiti britansku pomorsku moć. Posljednji takav pokušaj bio je njemački plan Operacija Felix za vrijeme drugog svjetskog rata, koji nije ostvaren zbog nevoljkosti španskog fašističkog diktatora Francisca Franca da građanskim ratom iscrpljenu državu direktno uključi u svjetski sukob. Umjesto toga su Gibraltar od godine 1940. do 1943. napadali italijanski pomorski diverzanti, tzv. ljudi žabe.

Britanski suverenitet nad Gibraltarom bio je vijekovima predmet osporavanja od strane Španije, a britanska vlada je u periodu dekolonizacije nastojala tim španskim zahtjevima izaći u susret. No, godine 1967. je plan o zajedničkom suverenitetu odbijen na referendumu, što se dogodilo i sa sličnim planom godine 2002.

Politički sustav 

Zastupnički dom (House of Assembly) je zastupničko tijelo (parlament) s 15 zastupnika, a bira se općim izborima otprilike svake četiri godine. Gibraltar ima samo jednu izbornu jedinicu. Guverner najčešće imenuje vođu najjače stranke za premijera.

Iako je preko Velike Britanije dio Evropske Unije, određeni dijelovi evropskog zakonodavstva se ne primjenjuju na Gibraltar.

Izvori

Eksterni linkovi 

 
Britanske prekomorske teritorije
Nesamostalni teritoriji u Evropi
Poluotoci u Ujedinjenom Kraljevstvu
Poluotoci Sredozemnog mora
Britanska teritorija Indijskog oceana

Britanski teritorij Indijskog oceana (engleski British Indian Ocean Territory, akronim: BIOT) je naziv za šest atola u arhipelagu Chagos u Indijskom oceanu. Sastoji se od 56 pojedinačnih otoka i nalazi se na pola puta od Afrike do Indonezije, oko 6°S, 71°30'E. 

Arhipelag je Britanski prekomorski teritorij u kom je Diego Garcia najveći i najjužniji otok koji je zbog svoje strateške lokacije u centralnom Indijskom oceanu postao zajedničkom vojnom bazom Velike Britanije i Sjedinjenih Američkih Država. Ukupna površina Teritorija iznosi 60 km².

Historija 
Arhipelag Chagos otkrio je portugalski pomorac Vasco da Gama početkom 16. vijeka. U 18. vijeku na arhipelag je polagala pravo Francuska, na osnovu vlasništva nad Mauricijusom. Za vrijeme napoleonskih ratova Velika Britanija je iz strateških razloga zauzela Mauricijus, a nakon poraza Napoleona 1814, prisilila Francusku da joj prepusti otoke na osnovu Pariškog mirovnog ugovora. Krajem 19. vijeka Britanci su naselili indijske poljoprivredne radnike za rad na plantažama kopre koje su osnovali na otoku Diego Garcia.

Ujedinjeno Kraljevstvo je 1965. izdvojilo arhipelag Chagos od Mauricijusa, a otoke Aldabra, Farquhar i Desroches izvojila od Sejšela i od tog teritorija napravila Britanski teritorij Indijskog oceana. To je napravila da bi mogla napraviti vojnu bazu za svoju i američku vojsku. Arhipelag je formalno postao Britanski prekomorski teritorij 8. novembra 1965. Otoci Aldabra, Farquhar i Desroches vraćeni su Sejšelima 23. juna 1976., kad su Sejšeli dobili nezavisnost.

Indijski ocean
Nesamostalni teritoriji u Aziji
Otoci u Ujedinjenom Kraljevstvu
Otoci Indijskog oceana
Arhipelazi
Atoli
Angvila

Angvila ili Angilja, Ostrvo Zmija, je najsevernije Levardovo ostrvo u Malim Antilima, to je Britanska prekomorska teritorija sa Charlesom III kao monarhom, koga predstavlja guverner. Lokalno izabrani Glavni ministar ostrva služi kao šef vlade. Komitet Ujedinjenih nacija za dekolonizaciju navodi Angilju kao jednu od 16 nesamoupravnih teritorija na svetu od 1945. godine. Vojna odbrana je nadležnost Velike Britanije. Većina stanovnika su protestanti afričkog su porekla.

Istorija 
Prvobitno kolonizovana od strane engleskih naseljenika 1650. godine, Angilja je postala deo jedinstvene britanske zavisne države, zajedno sa susednim ostrvima Sveti Kristofer i Nevis početkom 19. veka, na veliko protivljenje mnogih stanovnika Angilje. Međutim, 1980. godine se Angilja formalno povukla sa teritorije i postala posebna britanska zavisna država, što je i ostala.

Geografija 

Ostrvo je sačinjeno od korala i krečnjaka. Apsolutna visina terena je mala, a tlo je prekriveno peskom i žbunastom vegetacijom. Veliki značaj imaju koralni grebeni koji okružuju obale. Osim najvećeg ostrva - Angilja, na pučini se nalazi grupa od sedam manjih ostrva, uglavnom nenaseljenih:
 Angiljita
 Pasje ostrvo
 Prikli Pir kejz
 Golo ostrvo
 Ostrvo foka
 Sombrero

Klima 
Klima na ostrvu je suva tropska. Zimske temperature dostižu 28° S, a letnje i 30° s, u proseku. Godišnja količina padavina dostiže 900 mm, a u periodu između juna i novembra moguća je pojava uragana.

Privreda 
Glavne grane industrije ostrva su ribolov i turizam, sa bankarstvom koje igra sve veću ulogu u ekonomiji.

Srodni članci 
 Istorija Angilje
 Geografija Angilje
 Ostrva Angilje
 Demografija Angilje
 Politika Angilje
 Ekonomija Angilje
 Komunikacija Angilje
 Prevoz Angilje
 Vojska Angilje

Reference

Vanjske veze 

 Vlada Angilje (Zvanični sajt)
 Kongresna Biblioteka - Angilja
 CIA - Svetska knjiga činjenica -- Angilja 
 Detaljne mape Angilje

 
Britanske prekomorske teritorije
Nesamostalni teritoriji u Sjevernoj Americi
Otoci u Ujedinjenom Kraljevstvu
Otoci Atlantskog oceana
Otoci Karipskog mora
Karibi
Male arhipelaške države u razvoju
Montserrat

Montserrat je šumoviti planinski otok u Karipskom moru, koji se nalazi na Leewardskim otocima, odnosno Malim Antilima. Ime je dobio godine 1493. od Kristofora Kolumba prema istoimenoj planini u Španiji. Danas se Montserrat često naziva Smaragdnim otokom Kariba, dijelom zbog pokrivenosti bujnom tropskom vegetacijom, dijelom zbog irskog porijekla ranih bijelih naseljenika. 

Montserrat ima status Britanskog prekomorskog teritorija.

Plymouth, glavni grad Montserrata sagrađen u 18. vijeku, je uništen u erupciji vulkana Soufrierre Hills koja je otpočela 18.7. 1995.. Erupcija koja traje dan-danas, natjerala je dvije trećine stanovništva na emigraciju. Južni dio otoka - gdje se nalazi Plymouth i napuštena naselja - je danju otvoren za turiste.

Geografija 
Ovaj otok je jedan od otoka u malim Antilima i vulkanskog je porijekla. Zadnja veća aktivnost vulkana Soufriere Hills se dogodila, nakon 400 godina mirovanja, 1995. Geolozi misle, da se zadnja velika aktivnost tog vulkana dogodila prije 20.000 godina.

2/3 otoka su, radi erupcije, još uvijek zatvoreno područje. Plovidba vodama oko otoka je riskantna, jer od erupcije pomorske karte više nisu pouzdane, a nove još nisu izrađene. U široj okolici otoka se još uvijek osijeća snažan miris sumpora stanje travnja 2005. 

Monserrat ima tropsku klimu sa temperaturama od 23° do 30°C ali bez izraženih kišnih i sušnih razdoblja.

Historija 
Prvi stanovnici otoka bili su Arawak Indijanci koji na njega pristižu sa južnoameričkog kopna između 500. pne. do 500 n.e., gdje se zadržavaju sve do sredine 1400.-tih kada su ih protjerali agresivni Karibi. Otok su prozvali imenom Alliouagana,  'zemlja bodljikavog grmlja'  ="land of prickly bush", prema vegetaciji kojom su bile obrasle njegove obale. 

Kristofor Kolumbo je "otkrio" otok 1493. i dao mu ime po poznatom samostanu na brijegu Monserrat u Španjolskoj. Od 1871. do 1956. je Monserrat bio dio federacije otoka zavjetrine, da bi se 1958. priključio Zapadnoindijskoj federaciji. Nakon raspuštanja federacije 1962. stanovnici su na referendumu odlučili da žele ostati Britanska krunska kolonija.

Niz erupcija vulkana Soufriere Hills, koji su počeli u srpnju 1995. opustošili su veći dio otoka. 75% stanovništva je napustilo otok. Dotadašnji glavni grad Plymouth je 1996. i službeno, zbog erupcija vulkana, napušten. Prijelazna vlada je smještena u mjesto Brades, na sjeverozapadu otoka.

Stanovništvo

Etničke grupe

Izvori 

 
Britanske prekomorske teritorije
Otoci Atlantskog oceana
Male arhipelaške države u razvoju
Britanski Djevičanski otoci

Britanski Djevičanski otoci (engleski British Virgin Islands, akronim: BVI) su Britanski prekomorski teritorij u Karipskom moru.

To je arhipelag od preko 50 otoka, od kojih su najveći; Tortola, Virgin Gorda, Anegada, Jost Van Dyke, Great Camanoe, Guana Island, Peter Island, Salt Island, Beef Island, Cooper Island, Ginger Island, Norman Island uz brojne druge manje otoke razbacene po Prolazu Sir Francisa Drakea.

Nekoliko otoka se nalazi u privatnom vlasništvu. Necker Island je u vlasništvu Sir Richarda Bransona i sada služi kao eksluzivno odmorište.

Britanski Djevičanski otoci predstavljaju jedno od najprosperitetnijih područja na Karibima. Najveći dio prihoda dolazi od turizma, ali su važne i offshore tvrtke.

Izvori 

 
Britanske prekomorske teritorije
Nesamostalni teritoriji u Sjevernoj Americi
Otoci u Ujedinjenom Kraljevstvu
Otoci Atlantskog oceana
Otoci Karipskog mora
Arhipelazi
Karibi
Male arhipelaške države u razvoju
Sveta Helena

Sveta Helena je naziv za otok i administrativnu jedinicu u južnom Atlantskom oceanu, 2800 km zapadno od obale Angole, te za Britanske prekomorske teritorije u kojima su otok Sv. Helena i susjedni otoci Ascension i Tristan da Cunha. Ovaj članak opisuje oboje. 

Komisija za dekolonizaciju Ujedinjenih Naroda uključila je sv. Helenu na UN-ov popis nesamostalnih teritorija (:en:United Nations list of Non-Self-Governing Territories).

Historija 

Otok Sv. Helenu otkrio je 21. maja 1502. portugualski moreplovac João da Nova, tad je otok bio nenastanjen. Prvo stalno naselje na otoku osnovali su Holanđani 1645. Otok je 1651. potpao pod vlast Britanske istočnoindijske kompanije, ali su ga Holandezi nekoliko puta vraćali pod svoju vlast. 

Kao i svaki udaljeni otok u vrijeme jedrenjaka, bio je ključan za opskrbu jedrenjaka koji bi se zatekli u vodama oko njega. Sve do izgradnje Sueskog kanala nalazio se na jedinom plovnom putu između Zapadne Evrope i Indijskog oceana, što je povećalo njegovu važnost, zbog tog je Velika Britanija uspostavila na njemu vojni garnizon.

Napoleon Bonaparte je tamo proživio u egzilu svoje posljednje dane života od 1815. do 1821., tu je i umro 5. maja 1821. Njegov smrtni neprijatelj, Lord Wellington boravio je na otoku nešto ranije -1805. na svom povratku iz Indije, i oduševio se njegovom klimom. I nakon Drugog burskog rata Britanci su koristili taj udaljeni otok kao prirodni zatvor, tu su prognali brojne Bure uključujući i generala Pieta Cronjea.

Demografija 

Sveta Helena ima vrlo malo stanovnika, koji su i danas lojalni britanski građani, ipak u posljednje vrijeme raste broj nezadovoljnika, koji optužuju britansku vladu da nevodi računa o njima.
Po statističkim podatcima iz 2005. Sveta Helena ima najveći procent Jehovinih svjedoka na svijetu, u odnosu na ukupni broj stanovnika, svaki 29 stanovnik je vjernik te crkve. Ali je na kraju to samo 250 ljudi.

Ekonomija

Geografija

Administracija

Reference

Vanjske veze 

 - SAINT FM - St Helena's first independent FM radio station
 Saint Helena - The Official Government Website
 The French possessions on St Helena 
 Saint Helena - St. Helena Foundation
 Saint Helena  - St. Helena News
 Saint Helena - Geographical research of the identity of the St Helenians
 Bank of Saint Helena 

 
Britanske prekomorske teritorije
Nesamostalni teritoriji u Africi
Otoci u Ujedinjenom Kraljevstvu
Otoci u Africi
Otoci Atlantskog oceana
Južna Georgia i arhipelag Južni Sandwich

Južna Džordžija i Južni Sendwich Otoci (engleski South Georgia and the South Sandwich Islands, španjolski: Islas Georgias y Sandwich del Sur, akronim: SGSSI) su Britanski prekomorski teritoriji u južnom Atlantskom oceanu.

Historija 
Teritorija je formirana godine 1985. izdvajanjem iz Falklanda kome je dotada administrativno pripadala. Sastoji se od otoka Južna Džordžija, koji je najveći u teritoriji, te grupe manjih otoka poznatih kao Južni Sendvič. Na otocima nema domorodačkog stanovništva i jedini žitelji su pripadnici britanskog vojnog garnizona i naučnici Britanske službe za istraživanje Antarktika kojima je baza u glavnom gradu Grytvikenu.

Suverenitet nad Južnom Džordžijom i Južnim Sendvič otocima bio je predmet spora od njihovog otkrića. Argentina je zasada jedina koja otoke smatra svojima i naziva ih Islas Georgias y Sandwich del Sur. Argentina je u svrhu potvrde suvereniteta godine 1976. osnovala trajno naselje na Južno Sendvičkim otocima, a nakon tog je okupirala Južnu Georgiju - 1982. što je, zajedno s okupacijom Falklanda, dovelo do falklandskog rata.

 
Britanske prekomorske teritorije
Man (otok)

Man ili Mann [mæn] (također Isle of Man [aɪl əv mæn]; manski Mannin [ˈmanɪn] odn. Ellan Vannin [ˈɛlʲən ˈvanɪn]), britanska krunska zemlja u Irskom moru. Politički ostrvo nije dio Ujedinjenog Kraljevstva, ali glava ostrva je kralj ili kraljica Ujedinjenog Kraljevstva.

Simbol 
Simbol otoka je Triskelion, "zvijezda od tri kraka" , s time da su krakovi kao tri noge savijene u koljenu, spojene u kuku. Spoj čini središte "zvijezde".

Geografija 
Smješten je u nasred Irskog mora, na pola puta između Irske i Britanije. Glavni grad je Douglas (na manskom: Doolish).

Povijest 
Prvo je bio vikinško kraljevstvo od 700. do 900.. Potom je bio dijelom norveškog kraljevstva Hebrida, do 13. stoljeća, kad prelazi pod škotsku krunu. Od 14. stoljeća je pod engleskom kontrolom i 1765. pada pod britansku krunu. Od 1800. do 1845., rad njegove skupštine je bio prekinut.

Upravna organizacija 
Man nije dio Ujedinjenog Kraljevstva, ali je pod britanskom krunom. Dijel je Commonwealtha. Nije dio Europske Unije, ali ima status pridruženog člana.

Njegova skupština se zove Tynwald, utemeljena je 979., i jedna je od najstarijih svjetskih skupština u neprekidnom postojanju. Dvodomna je, sastoji se od Doma ključâ i Zakonodavnog vijeća. Postoji još i Ministarsko vijeće predvođeno Glavnim ministrom.

Britanski monarh na otoku Man biva nazivan "Lord of Mann". To je bio naslov kojeg su nosili Vikinzi, Škoti i engleski kralji i plemići.

Zastupnik britanske krune ima naslov "Lieutenant Governor".

Stanovništvo 
Prema popisu iz 2001. godine, otok Man ima 76.315 stanovnika, od kojih 25.347 živi u Douglasu ( Doolishu ).

Jezik 
Stanovnici govore engleski, ali na tome otoku se govorio jedan keltski jezik - manski ( manx ). Zadnji izvorni govornik, Ned Maddrell, je umro 1974.. Ali, iz izumrlosti su ga izvukle školske akcije za njegovim oživljavanjem, tako da se, primjerice, manski uči u školama, koristi se u Tynwaldu, a nove zakone u njemu čita "Yn Lhaihder" ( "Čitač" ) i na manskom i na engleskom, a i novorođenu djecu odgajaju roditelji koji su govornici manskog jezika.

Gospodarstvo 
Nekada poljodjelski i ribarski kraj, danas najveći udjel u GDP-u činu bankarske usluge. Pod bankarskim uslugama, valja naglasiti ulogu vanmatičnog bankarstva ( offshore bankinga ).

Trgovina je većinom sa Ujedinjenim Kraljevstvom.

Otok Man izdaje vlastite kovanice i novčanice, koje slobodno kolaju skupa sa engleskim i škotskima. Kao što je slučaj sa škotskima, nisu zakonsko sredstvo plaćanja u ostatku Ujedinjenog Kraljevstva.

Manska pošta izdaje vlastite poštanske marke i značajan prihod joj čini prodaja posebnih izdanja skupljačima.

Man ima vlastitu međunarodnu automobilsku oznaku - GBM.
Internetska domena mu je .im. 

Valuta je manska funta - po tečaju je 1:1 sa britanskom funtom.

Zanimljivosti 
Na otoku živi manska mačka, vrsta bezrepe mačke. Od 1999. otok prima izmjeničnu struju preko najduljeg svjetskog podmorskog kabela "Mansko-engleskog međuspojnika".

 
Nesamostalni teritoriji u Evropi
Otoci u Ujedinjenom Kraljevstvu
Otoci Irskog mora
Paleoarhaik

Paleoarheaj je geološka era unutar Arheja. On pokriva period od prije otprilike 3600 Ma do 3200 Ma (miliona godina)—period je definiran kronometrijski i ne odnosi se na specifični sloj stijenja u Zemlji.

Arhaik
Gvineja

Gvineja je država u zapadnoj Africi. Na zapadu izlazi na Atlantski ocean, a na kopnu graniči sa sljedećim državama: Gvinejom Bisau i Senegalom na sjeveru, Malijem na sjeveroistoku, Bjelokosnom Obalom na istoku, Liberijom na jugu te Sijera Leoneom na jugozapadu. 

U kolonijalnom razdoblju dio Francuske Zapadne Afrike, Gvineja je umnogome tipična afrička država. Zajednica je više naroda koji su prisutni i u susjednim zemljama: do 1984. dominirao je narod Malinke (Mandingo) čiji je pripadnik bio prvi predsjednik Sékou Touré, a od tada vodeću ulogu ima narod Susu iz kojeg potječe današnji predsjednik Lansana Conté; najmnogoljudniji su Fulani (Peuhl). Islam je religija gotovo cijelog stanovništva. U postkolonijalnom razdoblju politički sustav Gvineje bio je stabilan (samo dva predsjednika), ali autoritaran. Predsjednik Conté dopustio je u devedesetima nekoliko višestranačkih izbora koji nisu doveli do promjene vlasti. Krajem desetljeća ponovno su ojačale autoritarne tendencije.

Samo se 20% stanovnika ne bavi poljoprivredom, ali nepoljoprivredni sektor ostvaruje 75% BDP-a. Rudarstvo donosi većinu izvoznih prihoda – Gvineja je drugi po veličini izvoznik boksita i posjeduje 30% svjetskih rezervi. Važno je i dobivanje zlata i dijamanata. BDP je u 2004. iznosio 2.100 USD po stanovniku, mjereno po PPP-u.

Gradovi 
 Popis gradova u Gvineji

 
Države u Africi
Gabon

Gabon je država u središnjoj Africi. Na zapadu izlazi na Gvinejski zaljev, dio Atlantskog oceana. Graniči na sjeverozapadu s Ekvatorskom Gvinejom, na sjeveru s Kamerunom te na istoku i jugu s Republikom Kongo (Brazzaville).

Nakon neovisnosti Gabon je ostao povezan s Francuskom gospodarski, kulturno i politički. Značajne rezerve nafte omogućile su povećanje nacionalnog bogatstva (zemlja je jedna od deset najbogatijih u Africi), ali uglavnom u korist urbane elite. Stanovnici u unutrašnjosti još se uvijek bave poljoprivredom.

Gradovi 
 Popis gradova u Gabonu

Izvori 

 
Države u Africi
Gbaja

Gbaja ili Gbaya je naziv za etničke skupine koja žive u centralnom dijelu Afrike i govore gbaya jezicima (iz nigersko-kongoanske skupine).

Najviše ih ima u Centralnoafričkoj Republici (oko 577.000 ili 17 % ukupnog stanovništva), a nešto manje u Nigeriji, Kamerunu i Republici Kongo. Po vjeri su uglavnom kršćani i muslimani, ali je dosta jaka i animistička tradicija.

Nigersko-kongoanski narodi
Etničke grupe Kameruna
Etničke grupe DR Kongo
Etničke grupe Republike Kongo
Etničke grupe Nigerije
Etničke grupe Srednjoafričke Republike
Banda (razvrstavanje)

Banda može značiti:

 kolokvijalni termin za skupinu ljudi, najčešće manju, udruženu radi vršenja određene kriminalne aktivnosti;
 najmanji, najstariji i najprimitivniji oblik društvene organizacije;
 arhaični termin za vojni orkestar;
 narod u Centralnoafričkoj Republici;
 afričko prezime, čiji je najpoznatiji nositelj Hastings Banda, predsjednik Malavija.
Banda (narod)

Banda je naziv za etničku grupu koja živi u Centralnoafričkoj republici, a u manjem broju u Demokratskoj republici Kongo i Kamerunu, dok najmanji broj navodno živi u Sudanu. Bande govore Adamawa-Ubangi podgrupom Niger-Kongo jezične porodice pa su time u srodstvu sa svojim Gbaya i Ngbandi susjedima. Bande predstavljaju najveću etničku skupinu Centralnoafričke republike. Krajem 20. vijeka ih je bilo oko 1,300,000. 

Banda imaju patrilinearni sistem naslijeđivanja i žive u malim, razbacanim naseljima najčešće pod upravom lokalnog poglavice. Banda seljaci uzgajaju kukuruz, cassavu, kikiriki, slatki krumpir i duhan. Muškarci love i ribare dok žene skupljaju divlje plodove i uzgajaju žitarice. Banda zanatlije oprave drvene predmete za rituale i svakodnevnu upotrebu; najpoznatiji su po velikim bubnjevima u obliku životinja.

Kada su prvi put sreli Evropljane, Banda nisu imali ništa nalik državi. Jedino su u doba kriza birali ratne poglavice, a nakon kriza bi se ratnici odricali vlasti. Bande se dijele po godištima a inicijacijski rituali zvani semali su bili u svrhu održavanja jedinstva za vrijeme rata. Brak se tradicionalno sklapao uz miraz, najčešće u željeznim predmetima. Poligamija, iako se i danas prakticira, je u opadanju nakon uvođenja robno-novčane privrede.

Etničke grupe Čada
Etničke grupe Južnog Sudana
Etničke grupe Kameruna
Etničke grupe DR Kongo
Etničke grupe Srednjoafričke Republike
Zande

Zande, Azande ili Niam Niam su narod Centralne Afrike koji govori jezik adamavsko-ubangijske grupe iz nigersko-kongoanske porodice. Djelimično žive u Sudanu, DR Kongu i Centralnoafričkoj Republici. Zauzimaju razbacana porodična imanja, opstajući nekako od poljoprivrede i lova. Bratstva po muškoj liniji su brojna. Vradžbine, magije i gatanje glavne su karakteristike društvenog života. Ima ih oko 3,7 miliona.

Nigersko-kongoanski narodi
Etničke grupe DR Kongo
Etničke grupe Republike Kongo
Etničke grupe Južnog Sudana
Etničke grupe Srednjoafričke Republike
Kpelle

Kpelle je naziv za pleme koje pripada Mande skupini plemena u današnjoj Liberiji. Smatra se da su Kpelle na današnje područje emigrirali s područja drevnog Carstva Mali. Kpelle se razlikuju od kpele, izraza koji se koristi za opisivanje muzičkih instrumenata, odnosno animističkog kulta u zapadnoj Africi.

Etničke grupe Gvineje
Etničke grupe Liberije
Mende

Mende je naziv za veliko zapadnoafričko pleme (procjene govore o 1,700.000 pripadnika) koje govori mende jezikom i živi pretežno u Sijera Leoneu, Liberiji i Gvineji. Njihova usmena predaja ukazuje da su migrirali iz područja današnjeg Sudana između 2. i 16. vijeka. Tradicionalno se bave uzgojem riže i drugih kultura, te prakticiraju višepoljnu zemljoradnju kako bi očuvali obradivost tla. Mnogi članovi plemena su bili otimani i prodavani u roblje u 19. vijeku; najpoznatiji takav slučaj je doveo do čuvene pobune i preuzimanja broda Amistad godine 1839, nakon koje su robovi oslobođeni i vraćeni u domovinu. Dominantna religija je islam, dok su kršćani zanemariva manjina.

Etničke grupe Gvineje
Etničke grupe Liberije
Etničke grupe Sijera Leonea
Soninke

Soninke (isto tako poznati pod nazivom Sarakole, Seraculeh ili Serahuli) su Mandé narod koji potječe od Bafoura te koji su rodom bliski Imraguenima u Mauritaniji. Soninke su bili osnivači drevnog Carstva Gane kojeg su bili uništili muslimani sa sjevera i susjedni Mande narodi.

Etničke grupe Burkine Faso
Etničke grupe Gambije
Etničke grupe Gane
Etničke grupe Gvineje Bisau
Etničke grupe Malija
Etničke grupe Mauritanije
Etničke grupe Senegala
Bamana

Bambara (ili Banmana odnosno Bamana) je naziv za grupu naroda koji žive u Zapadnoj Africi, prvenstveno u Maliju, ali također i u Gvineji, Burkini Faso i Senegalu. Ime Bambara znači "nevjernik" ili "barbar" i korišteno je od strane njihovih neprijatelja. Banmana nasuprot tome znači "ne prihvatiti nijednog gospodara" i predstavlja ime kojima Bambare nazivaju sami sebe.

Prije nego što ih je u 19. vijeku pokorio muslimanski Toucouleurski Imperij, bili su organizirani u Bambara Carstvo. Postali su dominatna kulturna zajednica u Maliju za vrijeme francuskog kolonijalizma i bambara jezik je postao glavni jezik za međuetničku komunikaciju odnosno glavni službeni jezik države uz francuski.

Etničke grupe Burkine Faso
Etničke grupe Gvineje
Etničke grupe Malija
Etničke grupe Mauritanije
Etničke grupe Nigera
Etničke grupe Obale Slonovače
Etničke grupe Senegala
Mandinka

Mandinka, rjeđe Mandingo, su Mande narod u zapadnoj Africi, čiji predstavnici fizički ili kulturno potječu od drevnog Carstva Mali koje je kontroliralo transsaharsku trgovinu od Bliskog istoka do Zapadne Afrike. U ranom 13. vijeku bili su pod vodstvom Sundiate. U istom vijeku su se proširili s teritorije današnjeg Malija, stvorivši veliko carstvo. 

Mandinka sada ima preko tri miliona te žive u raznim zemljama širom Zapadne Afrike: Burkini Faso, Obali Slonovače, Gambiji, Gvineji Bissau, Liberiji, Maliju, Senegalu i Sijera Leoneu. U manjem broju žive u gotovo svakoj drugoj zemlji Zapadne Afrike. 

Zajednički dijalekt je Mandinka u Gambiji i Senegalu, Malinké u Gvineji i Maliju te Soninke u južnim državama Zapadne Afrike, kao i svaki drugi zapadnoafrički jezik koji završava na 'ke' or 'ka' (što znači "govor" ili "narod").

Jedan vrlo poznati Mandinka je Kunta Kinte, glavni lik u knjizi Korijeni Alex Haleya i istoimenoj televizijskoj mini-seriji. Haley je tvrdio da potječe od Kinte, iako su njegove tvrdnje bile kritizirane od strane profesionalnih historičara i barem jednog genealoga kao nevjerodostojne (v. D. Wright's The World and A Very Small Place). Martin R. Delany, radikalni abolicionist u SAD 19. vijeka , bio je porijeklom Mandinka.

Mr. T, američka televizijska zvijezda, jednom je ustvrdio kako je njegova prepoznatljiva frizura nastala na osnovu fotografije Mandinka ratnika koju je vidio u časopisu National Geographic.

Etničke grupe Burkine Faso
Etničke grupe Gambije
Etničke grupe Gvineje
Etničke grupe Gvineje Bisau‎
Etničke grupe Liberije
Etničke grupe Malija
Etničke grupe Mauritanije
Etničke grupe Obale Slonovače
Etničke grupe Senegala
Etničke grupe Sijera Leonea‎
Mezoarhaik

Mezoarhej je geološka era unutar Arheja, koja pokriva raspon od prije 3200 Ma do 2800 Ma (miliona godina). Period je definiran kronometrijski i ne odnosi se na specifični sloj stijenja u Zemlji. Fosili iz Australije pokazuje kako su stromatoliti bili prisutni na Zemlji od vremena mezoarheja.

Arhaik
Fosil

Fosil (lat. fondere - kopati, fossus - iskopan) je ostatak života iz geološke prošlosti. U srpskohrvatskom jeziku fosili se nazivaju okaminama, jer se radi o životinjskim ili biljnim ostacima koji su petrofisani, odnosno okamenjeni (sačuvani u izvornom položaju i obliku na mjestu gdje je mrtvi organizam odložen). Životinjske kućice mogu biti vremenom otopljene, a prostor koji su ispunjavale u sedimentu ispunjen npr. kalcitom. Izvorni oblik je utisnut u stijenu u fazi njezine dijageneze, tj. prije konačnog petrifisanja, te naknadno ispunjen drugim materijalom. Kod biljaka vrijedi sličan proces, posebno kod utiskivanja ostataka lišća u slojevima lapora, ugljena. Za očuvanje fosilnih ostataka važno je odlaganje organizama u relativno mirnoj, energetski slabo aktivnoj, vodenoj sredini. Zatim da je ta sredina povoljna za očuvanje biološke tvari, a najčešće su to sredine s malo ili potpuno bez kiseonika (anaerobne).

Na kraju, poželjno je da je stupanj dijageneze i novog sedimentanisanja relativno velik u kratkom vremenu, a kako bi se čim prije stvorili uvjeti za povećanje tlaka naliježućih sedimenata, te litifikaciju dubljih naslaga u obliku što više nalik stanju naposredno nakon taloženja. Svi živi organizmi su potencijalni fosili, no sačuvano ih je vrlo malo. Najčešći fosili su tvrdi delovi biljaka i životinja. Meko tkivo je vrlo rijetko fosilisano. Ponekad je znanost o fosilima, paleontologija, izuzetno važna za naše razumijevanje života.

Proučavanje 
Proučavanje evolucije staništa i životnih zajednica važan je dio paleontologije.

 Nakon smrti meki dijelovi Triceraptosa brzo se razgrađuju, a ostaje samo tvrdi kostur i rogovi.
 Tijekom vremena kosti dospijevaju pod debele slojeve sedimenta i otvrdnjavaju pretvarajući se u fosil.
 Sedimentni slojevi pretvaraju se u stijenu. Mogu se izdignuti ili preklopiti te tako nastaju planine.
 Erozijom na površini izbijaju kosti. Paleontolozi mogu skupiti i proučavati ostatke dinosaura.
 Fosili se proučavaju u gotovo svim dijelovima svijeta. Proučavaju ih znanstvenici zvani paleontolozi.

Vrste 
Fosili mogu biti mikroskopske biljke i životinje kao i goleme kosti dinosaura. Mogu ostati skoro nepromenjeni ili ih mogu zamjeniti minerali.

Fosili kralježnjaka građeni su od mnogih dijelova i obično se pronalaze samo pojedini dijelovi. Ako postoje odgovarajući uvjeti, može biti sačuvan i celi kostur.

Jantar je fosilisana smola drveta i često sadrži uhvaćenog kukca i druge malene životinje i biljke. 
Fosilisano drveće može se sačuvati kao kalup kore. Unutrašnjost istrune i zamjeni ju pijesak. 
Okamenjivanje češera se dogodi kada voda bogata silicijem kristalizira u stanicama češera. 
Amoniti su se nalazili u eri mezozoika kada su mora bila puna mekušaca. Njihove ljušture bile su građene od minerala argonita i često su ih tekom fosilisanja zamjenili drugi minerali. 
Vulkanski pepeo se brzo pretvara u stijenu. Zakopana biljka ili životinja može istruniti i ostaviti šupljinu koja se ispunjena gipsom pretvara u odljev.

Paleontologija
Stromatoliti

Stromatoliti (od grčkog strōma - podloga, krevet, sloj i lithos, stijena) su slojevite strukture koje su se formirale u plitkoj vodi tako što su biofilmovi mikroorganizama, posebno cijanobakterija (poznatiji su pod nazivom plavo-zelene alge) nahvatali, vezali i cementirali sedimentna zrnca. Oni sadrže i neke od najstarijih tragova o životu na Zemlji.
No, vrlo malo drevnih stromatolita uistinu sadrži fosilizirane mikrobe. Dok osobine nekih stromatolita sugeriraju biološku aktivnost, drugi imaju osobine koje se prije daju objasniti abiotskim padalinama. Pronalaženje načina da se poudzano raščlane stromatoliti biološkog i ne-biloškog odnosno "abiotskog" porijekla predstavlja aktivnu oblast istraživanja današnje geologije.

Geologija
Paleontologija
Neoarhaik

Neoarhej je geološka era unutar Arheja. Raspon joj je od 2800 Ma do 2500 Ma (miliona godina)—period se definira kronometrijski i nema odgovarajući sloj stijenja u Zemlji.

Arhaik
Tokelau

Tokelau (ISO 3166-1: TK) predstavlja grupu tri tropska koraljna atola - Atafu, Nukunonu i Fakaofo u Južnom Pacifiku (09°S, 172°W) koji su teritorij Novog Zelanda . Otoci se ponekad nazivaju starim kolonijalnim imenom Union Otoci. UN-ova komisija za dekolonizaciju je uvrstila Tokelau na UN-ov popis nesamoupravnih teritorija. 

Tokelau se nalaze 500 km sjeverno od Samoe. Tokelau su ispočetka naselili polinežanski doseljenici. Godine 1889. je postao britanski protektorat, a godine 1925. je uprava prepuštena Novom Zelandu, koji je postepeno dio ovlasti dao lokalnim vlastima.

Na Tokelau živi 1500 stanovnika koji su po nacionalnosti Tokelaunci, po vjeri ugravnom kongregacionalisti ili rimokatolici. Privreda je ograničena zbog nedostatka resursa pa se Tokelau održava od pomoći matične zemlje, kao i od prodaje Internet domena. Broj stanovnika se svake godine smanjuje zbog emigracije na Novi Zeland.

Etnički sastav 
 
Tokelau prema procjeni za 2006 godinu ima svega 1,600 stanovnika, od čega na Tokelauance, polinezijski narod, otpada 1,300 duša, ostala dva naroda imaju tek po par desetaka pripadnika, to su Samoanci (10) i Anglo-Novozelanđani (30), dok je ostalo nepoznato. Treba naglasiti da 1,737 Tokelauanca živi na Novom Zelandu, i da poznaju osnovno znanje engleskoga jezika. Ribarstvo i agrar (kokosov orah, taro, banana, etc) glavna su im zanimanja. Vjera je pretežno kršćanska. 

 
Administrativna podjela Novog Zelanda
Nesamostalni teritoriji u Oceaniji
Otoci na Novom Zelandu
Otoci Tihog oceana
Arhipelazi
Polinezija
Tokelau (razvrstavanje)

Tokelau može označavati:

 skupinu otoka koja predstavlja vanjski teritorij Novog Zelanda;
 narod koji na njemu živi.