alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Гатаулла Салихов

Гатаулла Салихов (,  — , )  — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре өлкән лейтенанты, Советлар Берлеге Каһарманы (1943).

Тәрҗемәи хәл
Салихов Гатаулла Салих улы 1924 елның 1 гыйнварында Татарстан Республикасы Арча кантоны Түбән Оры авылында туган. Татар. Җидееллык мәктәп тәмамлаган. Колхозда эшләгән. 1942 елдан Эшче-крестьян Кызыл Гаскәрендә. 1943 елдан КПСС әгъзасы.
1943 елның февраленнән хәрәкәттәге армиядә.

518нче укчы полк отделение командиры (Брянск фронты, бЗнче армия, 129нчы укчы дивизия) сержант Салихов 1943 елның 12 июленнән 3 сентябрьгә кадәр Большой Малиновец һәм Сегуха авыллары янындагы сугышта зур батырлыклар күрсәткән. Снайпер мылтыгы һәм пулеметтан ут ачып 40 тан артык дошманны юк иткән. Кискен сугыш барышында башта взвод командирын, аннан соң рота командирын алыштырып, сугышчыларны штыклы һөҗүмгә күтәреп, дошманга ташланган. 1943 елның 27 августында аңа Советлар Союзы Герое исеме бирелгән. 1943 елны Ташкәнттә тизләтелгән пехота училищесын, ә 1944 елда «Выстрел» курсын тәмамлаган.

1945 елны өлкән лейтенант Салихов сугыштан кайтып, Мәскәү шәһәрендә яши. «ВНИПИ Энергопром» да эшли. Ленин, I дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

Сылтама
 Каһарманнар.ру сайты
Герой турында

Искәрмәләр 

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Самат Садриев

Самат Сәлах улы Садриев (1920 елның 15 гыйнвары, Иске Шөгер, РСФСР — 1988 елның 20 гыйнвары, Лениногорск, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — Бөек Ватан сугышында катнашучы, Воронеж фронтының 47 нче армиясенең 218 нче укчылар дивизиясенең 667 нче укчылар полкы бүлеге командиры. Старшина. Советлар Берлеге каһарманы (1944).

Тормыш юлы 
Самат Садриев 1920 елның 15 гыйнварында Иске Шөгер авылында (хәзер — Татарстанның Лениногорск районы) крестьян гаиләсендә туа. Татар. Җиде сыйныфны тәмамлый. Шөгер халык мәгарифе бүлеге секретаре булып эшли.

Кызыл Гаскәрдә 1942 ел башыннан бирле. 1942 елның июленнән гамәлдәге армиядә. 1944 елдан Вкп(б) әгъзасы.

1943 елның 23 сентябрендә Воронеж фронтының 47 нче армиясенең 218 нче укчылар дивизиясенең 667 нче укчылар полкы сугышлар белән Сушки авылын (Черкас өлкәсенең Каневский районы) ала һәм Днепрга чыга.

1943 елның 24 сентябрендә сержант Садриев җитәкчелегендәге бүлек яшерен рәвештә Хутор-Хмельная авылы (Черкас өлкәсенең Канев районы) тирәсендә Днепрны уза, әмма ярда дошманның көчле автомат утына эләгә. Караңгылыктан файдаланып, сугышчылар дошман траншеясы янына килеп, аны гранатлар белән ташлыйлар һәм гитлерчылар белән кул көрәшенә керәләр, аның барышында Садриев дошманның җиде солдатын юк итә.

Дошманнарны юк иткәч, Садриев алда хәрбиләргә каршы ут алып баручы дошман пулемётын күреп ала. Үз сугышчылары белән ул пулемёт утына каршы тылга чыга һәм аны юк итә. Дошманнар сакчыларга ярдәмгә яңа көчләрен җибәргәч, сержант әле генә кулга алынган пулемётка ята һәм дошман һөҗүмен чагылдыра. Яр буенда Садриев бүлекчәсе алып барган сугышларда катнашкан фашистлар батальонның калган көчләренең кичүенә комачаулый алмый.

Үз гамәлләре белән бүлекчә полкның ату бүлекчәләренә елганы кичә алу мөмкинлеген тәэмин итә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 3 июнендәге Указы белән немец-фашист илбасарларына каршы көрәштә күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен сержант Самат Садриевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1945 елның 24 июнендә Мәскәүдә узган Җиңү Парадында катнаша.

1946 елда старшина Садриев демобилизацияләнә. Лениногорск шәһәрендә яшәгән. Электросварщик, цементлау аппараты машинисты, «Лениногорскнефть» берләшмәсендә электросварщиклар бригадиры булып эшли.

1988 елның гыйнварында вафат була. Лениногорск районының Подлесный бистәсенең татар зиратында җирләнгән.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 Октябрь Инкыйлабы ордены;
 ике I дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
 II дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
 Кызыл Йолдыз ордены;
 «Батырлык өчен» медале (1943 елның 12 октябре).

Хәтер 

 Лениногорск урамнарының берсе аның исемен йөртә.
 Лениногорсктагы Каһарманнар Аллеясында обелиск урнаштырылган.
 Лениногорскта ел саен июнь аенда аның истәлегенә балалар шахмат турниры үткәрелә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Герой турында
Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Ленин ордены кавалерлары
Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Җиңү парадында катнашучылар
Садыйк Сайранов



Сылтама
Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Мидхәт Салихов



Сылтама 
Герой турында
 Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1

Искәрмәләр 

Чуашстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Генераллар
Нәкыйп Сафин

Нәкыйп Сафи улы Сафин (1921 елның 15 марты, Мирҗәм, Арча районы, Татарстан — 1987 елның 22 мае, Казан, Татарстан) — Совет армиясе майоры, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).

Тормыш юлы 
Нәкыйп Сафин 1921 елның 15 мартында Мирҗәм авылында (хәзер — Татарстанның Арча районы) туа. Җиде сыйныфны тәмамлаганнан соң башта колхозда, аннан тимер юлда эшли. 1940 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. Бөек Ватан сугышы башыннан ук аның фронтларында.

1943 елның сентябренә сержант Нәкыйп Сафин Дала фронтының 19 нчы аерым моторлаштырылган понтон-күпер батальонының бүлекчәсе белән җитәкчелек итә. Днепр өчен көрәш вакытында аерылып тора. 1943 елның 28 сентябрендә Украин ССРның Полтава өлкәсе Кобеляк районы Солошино авылы тирәсендә Сафин Днепрның көнбатыш ярындагы плацдармга күп санлы совет сугышчыларын һәм командирларын күчереп, 19 рейс ясый, аннары паромда танкларны һәм артиллерияне күчерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 20 декабрендәге указы белән «немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үтәгәне һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен» сержант Нәкыйп Сафин Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек була.

1945 елда Сафин хәрби-инженерлык училищесын тәмамлый. 1946 елда лейтенант исеме белән ул запаска китә, соңрак аңа майор исеме бирелә. Туган якларында яшәгән һәм эшләгән. 1987 елның 22 маенда вафат була, Казанның Татар зиратында җирләнә.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы исеме;

 «Алтын Йолдыз» медале

 ике Ленин ордены;

 I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

Хәтер 
2005 елда, Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән, Яшел Үзән районында совхозда директор булып эшләгән һәм Совхоз урамында яшәгән Сафин Нәкыйп Сафа улы истәлегенә Совхоз урамы атамасы Сафин урамы дип үзгәртелә.

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Нурулла Сафин



Сылтама
Герой турында

Башкортстан Сәвитлар Берлеге Каһарманнары
СБКФ әгъзалары
Габделхак Үмәркин

Габделхак Үмәркин () — артиллерист, өлкән лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (1942), Татарстанның атказанган укытучысы.

Үмәркин Габделхак Сәгыйть улы 1917 елның 31 гыйнварында хәзерге Сембер өлкәсе Барыш районы Зөябаш авылында крестьян гаиләсендә туган. Татар милләтеннән. Унөч яшьтән абыйсында — Фирганә шәһәрендә яши, 1940 елда Сәмәрканд университетының химия факультетын тәмамлый.

1942 елның җәендә Севастопольны саклау сугышларында аеруча батырлык күрсәтә. Дошман көчләре Камышлы авылы янында Үмәркин батареясын чолгап алырга ниятлиләр. Тупчылар, батырларча сугышып, үз сафларын да, техниканы да саклап калалар. Севастопольга зур көч белән һөҗүм иткән дошман 7 июньдә Бәлбәк үзәнендәге Дуванкәй авылы янында Умәркин батареясын кысрыклый башлый. Тупчылар бу очракта да җиңеп чыгалар. 1942 елның 22 июнь санында «За Родину» газетасы алар батырлыгын мактап язып чыга. 1942 елның 20 июнь Указы белән Г.С.Үмәркинга Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

Өлкән лейтенант Г.Үмәркин 1946 елда отставкага чыга, Казанга кайтып төпләнә, озак еллар 116 нчы мәктәптә укыта. Татарстанның атказанган укытучысы. Ул Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары һәм медальләр белән бүләкләнгән.

1982 елның 16 февралендә вафат. Кабере Казанның Яңа бистә зиратында.

Мәктәптә аның кечкенә музее оештырылган, мәктәп каршында бюсты куелган.

Искәрмәләр

Сылтамалар

 Герой турында
 Каһарманнар.ру сайтында

Моны да карагыз 

Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Татарстанның атказанган укытучылары
Җиһанша Фәйзуллин



Сылтама
Герой турында

Әстерхан өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Фәрит Фәтхуллин

Фәрит Мөхәммәтҗан улы Фәткуллин (1914 елның 17 марты, Казан, Казан губернасы, Россия империясе — 1942 елның 27 июле) — совет очучы-ас, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, полк командиры, майор. Советлар Берлеге каһарманы.

Тормыш юлы 
Фәрит Фәткуллин 1914 елның 17 мартында Казан шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1938 елдан СБКФ әгъзасы. Җиде сыйныф һәм фабрика-завод укучылары мәктәбен тәмамлый. 1931—1932 елларда «Заря» фабрикасында кондитер булып эшли.

1932 елдан Кызыл Армиядә. 1934 елда Сталинград хәрби-авиация очучылар мәктәбен тәмамлый.

1939—1940 елларда совет-фин сугышында катнаша. Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында.

1941 елның 15 февраленнән 271 нче истребитель авиация полкы составында полк экипажларын хәрби хәрәкәтләр алып баруга әзерләүдә һәм Төньяк-Кавказ хәрби округының аерым авиация эскадрильясы базасында И-15 бис һәм И-153 самолётларында полк формалаштыруда катнаша. 1941 елның 5 сентябрендә 3 нче авиация эскадрилья составы белән Днепропетровск янындагы Көньяк фронтка китә.

Көньяк-Көнбатыш фронтның 44 нче истребитель авиация дивизиясе идарәсендә эскадрильи командиры капитан Фәрит Фәтхуллин 1941 елның октябренә дошманның гаскәрләрен штурмлау өчен 42 хәрби очыш ясый. Аэродромнарда очучы 17 дошман самолётын юк итә.

1942 елның 27 июлендә майор Фәрит Фәткуллин, дошманның өч самолётын бәреп, һәлак була.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1941 елның 20 ноябрендәге Указы белән немец-фашист илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән өчен һәм күрсәткән батырлыгы өчен капитан Фәрит Фәтхуллинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 Кызыл Йолдыз ордены.

Хәтер 
Казанның Идел буе районындагы Сабын кайнату урамының исеме Ф. Фәтхуллин урамы дип үзгәртелгән.

Сылтамалар
Герой турында

Искәрмәләр 

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Әнвәр Фәтхуллин



Биографиясе 
Әнвәр Әсәдулла улы Фәтхуллин 1922 елның 5 августында хәзерге Башкортстан  республикасының Бүздәк районы Иске Бүздәк авылында  туа. Милләте буенча татар. Шунда ук  тугыз сыйныф тәмамлый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң,  Белорецк шәһәренә китә, шунда эшли башлый һәм аэроклубка укырга керә. Аэроклубны тәмамлаганнан соң, Свердловскига күчеп килә. Биредә   авиация хәрби очучылар  мәктәбендә белем ала.

1942 елда аны  тәмамлый.

1942елның  октябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында.

140нчы гвардия штурм авиациясе полкында (8 нче гвардия  штурм авиациясе дивизиясе, 1 нче гвардия штурм авиациясе корпусы, 2 нче һава армиясе, 1 нче Украина фронты ) экадрилья командиры ярдәмчесе гвардия  өлкән лейтенанты  Әнвәр Фәтхуллин 1945 елның гыйнварына 148 сугышчан очыш ясап, дошманның ягулык,  корал складларын, гаскәр һәм сугыш машиналары, техникалары тупланган урыннарны, аэродромнарны штурмлаган, разведкага барган. Группа белән  23 һава  сугышында дошманның 8 самолетын бәреп төшергән.

1945 нче елның 10 апрелендә  Советлар Союзы Герое исеме бирелә.  1945 елдан КПСС әгъзасы.

Сугыштан соң Хәрби  Һава көчләрендә хезмәтен дәвам иткән. 1950 елда  авиация полкына командирлар хәзерләү  Үзәк тактика-очу курсларын тәмамлаган.

1973 елда полковник Әнвәр Фәтхуллин запаска чыккан. Волынь өлкәсенең   Луцк шәһәрендә  (Украина) яшәгән.

1986 елның  21 декабрендә вафат була.

Бүләкләре 

 Ленин ордены
 Ике Кызыл байрак ордены
 Александр Невский ордены
 Ике I дәрәҗәдә  Ватан сугышы  ордены
 II  дәрәҗәдә  Ватан сугышы ордены
 Ике Кызыл йолдыз ордены

Чыганак 
Батырлар китабы. - Казан: Татар . кит. нәшр., 2000.- 395 б.

Сылтама 
 Герой турында

Искәрмәләр 

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Бүздәк районында туганнар
Кәлимулла Якупов

''

Кәлимулла Якуп улы Якупов (1920 елның 15 марты — 1999 елның 1 феврале) — совет офицеры, медицина хезмәте подполковнигы, Советлар Берлеге каһарманы (1944), 1941 елның декабрендә Уфа шәһәрендә оешкан Үзәк фронтның 61 нче армиясенең 7 нче гвардия кавалерия корпусының 112 нче Башкорт кавалерия дивизиясе буларак барлыкка килгән 16 нчы Чернигов каваллерия дивизиясенең 58 нче гвардия кавалерия полкының медицина пункты фельдшеры вазыйфасында Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы.

Тормыш юлы 
Кәлимулла Якупов 1920 елның 15 мартында Казан губернасының Иштирәк авылында (хәзер — Татарстанның Тукай районы) крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1939 елда Чистай шәһәрендә медицина техникумын тәмамлый. Кама Тамагы районында фельдшер булып эшли.

1939 елдан Кызыл Армиядә. Совет-фин сугышында һәм 1939 елда Совет гаскәрләренең Көнбатыш Украинага һәм Көнбатыш Белоруссиягә азат итү явында катнашучы. 1942 елдан ВКП(б) әгъзасы.

1941 елның июленнән Бөек Ватан сугышы фронтларында. Хәрби фельдшер буларак 189 нчы укчы дивизиясенең 259 нчы укчы полкы составында Калинин фронтында барган сугышларда катнаша. Сталинград фронтында 112 нче (соңыннан — 16 нчы гвардия) Башкорт кавалерия дивизиясе 275 нче (соңыннан — 58 нче гвардия) кавалерия полкы составында дошман белән көрәшә.

58 нче гвардия кавалерия полкының медицина пункты фельдшеры (Үзәк фронтның 61 нче армиясенең 7 нче гвардия кавалерия корпусының 16 нчы Чернигов каваллерия дивизиясе) гвардия өлкән лейтенанты Кәлимулла Якупов, Белоруссиянең Гомель өлкәсенең Брагинский районы Нивка авылы янында Днепр елгасын кичкәндә, 1943 елның 27 сентябрьнең төнендә яраланганнар белән көймәдә 27 рейс ясый һәм 74 сугышчының һәм офицерның гомерен коткара. Моннан тыш, Якупов плацдармда сугышучылар өчен сугыш припасларын күчерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 15 гыйнварындагы Указы белән немец-фашист илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм күрсәткән батырлык өчен медицина хезмәтенең өлкән лейтенанты Кәлимулла Якуповка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1946 елдан медицина хезмәте гвардия подполковнигы Кәлимулла Якупов запаста. 1949 елда Казанда республика партия мәктәбен тәмамлый. Яр Чаллы шәһәрендә яшәгән, лаеклы ялга киткәнче «Камдорстрой» трест идарәсе башлыгы урынбасары булып эшләгән. 1999 елның 1 февралендә вафат була.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 Кызыл Байрак ордены;
 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
 Кызыл Йолдыз ордены.

Хәтер 

 Кәлимулла Якуповның исеме Башкортстан Республикасының Милли музеенда һәм 112 нче (16 нчы гвардия) Башкорт кавалерия дивизиясе музеенда барлык 78 Советлар Берлеге Каһарманнары исемнәре белән бергә мемориаль такталарда урнаштырылган.
 2005 елның 9 августында Яр Чаллыда Кәлимулла Якупов яшәгән йорт фасадына мемориаль такта куела.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Хәрби табиблар
Назыйм Якупов



Сылтама
 Герой турында

Искәрмәләр 

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Кәрим Яһүдин



Сылтама
Герой турында

Советлар Берлеге Каһарманнары
Исмаил Йосыпов



Сылтама 
Герой турында

Әстерхан өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Вәли Хаҗиев (1925)

Вәли (Вәлит) Хаҗиәхмәт улы Хаҗиев (1925 елның 9 июле, Оет, Саба районы, ТАССР, РСФСР, ССРБ  — 1995 елның 16 мае, Яшел Үзән, Татарстан, Россия) — 1 нче Балтыйк буе фронтының 43 нче армиясе Суворов дивизиясенең 334 нче укчы Витеб орденының 1126 нчы укчы полкы укчысы, кызылармеец. Советлар Берлеге каһарманы.

Тормыш юлы 
1925 елның 9 июлендә ТАССРның Саба районының Оет авылында татар крестьян гаиләсендә туа. Колхозда бригадир булып эшли.

1943 елның гыйнварыннан Кызыл Гаскәрдә. Шул вакытта ук Саратов өлкәсенең Татищево станциясендә пулемёт училищесында хәрби ант кабул итә. Әмма училищены тәмамлап бетерми, чөнки курсантларның бер өлешен Татарстан АССРда оешкан 334 нче укчылар дивизиясе штабы урнашкан Псков өлкәсенең Бөек Луки шәһәре районына җибәрәләр.

1944 елның июненнән армиядә. Белоруссияне азат итү сугышларда катнаша. Комсомолның 1126 нчы укчы полкы укчысы кызылармеец Хаҗиев 1944 елның 25 июнендә беренчеләрдән булып Витебск өлкәсенең Шумилинский районы Гринёво авылы янында Көнбатыш Двина елгасын кичә. Ярда дошман урнашкан була, кызылармеец Хаҗиев, куаклар артында яшеренеп, дошман дзоты амбразурасына якынлаша һәм граната белән аны юк итә. Шулай ук дошманның тагын бер пулемёт ноктасы бетерелә. Дошман һөҗүме какшый, бу исә полкка күчү һәм плацдармны алу мөмкинлеген бирә. Бу сугышта плацдармда Хаҗиев яраланган, әмма сугыш кырларыннан хәрби бурычны тулысынча үтәмичә китмәгән.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 22 июлендәге Указы белән немец-дошман илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең хәрби биремнәрен үрнәк үтәгәне һәм күрсәткән батырлыгы өчен Вәли Хаҗиевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң демобилизацияләнә. Татарстан Республикасының Яшел Үзән шәһәрендә яшәгән. 1995 елның 16 маенда вафат була.

1999 елда Яшел Үзән шәһәренең бер урамына Советлар Берлеге каһарманы Вәли Хаҗиев исеме бирелә.

Бүләкләр 
 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены

Искәрмәләр

Сылтамалар

Әдәбият 
 Татар энциклопедиясе сүзлеге. 1999. 621 нче бит.

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Ленин ордены кавалерлары
I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Нәҗип Хаҗипов



Сылтама 
 Герой турында

Свердловск өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Гайнанша Хәйдәршин

Гайнанша Хәйдәр улы Хәйдәршин (1911 елның 5 феврале, Байгуҗа — 2006 елның 3 декабре, Байгуҗа, Яңавыл районы, Башкортстан, Россия) — 117 нче гвардия аерым сапёр батальоны бүлекчәсе командиры (Дала фронты, 37 нче армия, 110 нчы гвардия укчылар дивизиясе), гвардия кызылармеецы, Советлар Берлеге каһарманы.

Тормыш юлы 
Гайнанша Хәйдәршин 1911 елның 5 февралендә Яңавыл районының Байгуҗа авылында крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. Башлангыч белем ала. 1944 елдан СБКФ әгъзасы. Сугышка кадәр Пермь шәһәрендә колхозда, пристаньда эшли.

1941 елда Украин ССРның Киев шәһәренең Дарницкий район хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына.

Сапёрлар курсларында укыганнан соң Ерак Көнчыгышка җибәрелә. 1942 елның февралендә аларны фронт сызыгына күчерәләр. Кавказдагы сугышларда беренче сугышчан бүләген — «Батырлык өчен» медален ала.

117 нче гвардия аерым сапёр батальонының (Дала фронты, 37 нче армия, 110 нчы гвардия укчылар дивизиясе) бүлекчәсе командиры рядовой Гайнанша Хәйдәршин 1943 елның 9 октябрендә Кременчуг шәһәреннән көньяктарак Дериевка авылы янында Днепр елгасын кичкәндә аерылып тора.

1943 елның 9 октябрендә Днепр елгасын кичкәндә дошманның атуы астында көймәдә сугышчыларны, сугыш техникасын һәм сугыш әйберләрен ташып, 27 тапкыр елга аша чыга. Соңгы рейс ясаганда көймә мина кыйпылчыгы белән тишелә һәм бата башлый. Гайнанша Хәйдәршин аны йөздереп калдыра ала һәм йөкне елганың көнбатыш ярына җиткезә.

177.0 биеклектәге плацдармда сугышларда катнашып, ул дошман танкын зарарлый.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 22 февралендәге Указы белән Днепрны кичкәндә командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм батырлык күрсәткән өчен Гайнанша Хәйдәршинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1944 елның февралендә Гайнанша Хәйдәршин демобилизацияләнә. Яңавыл районының Фрунзе исемендәге колхозда Байгуҗа авыл җирлеге рәисе булып эшли. 2006 елның 3 декабрендә вафат була, Байгуҗа авылында җирләнгән.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы (1944 елның 22 феврале):
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985 елның 11 марты);
 Кызыл Йолдыз ордены (1943 елның 21 июле);
 «Батырлык өчен» медале (1943 елның 21 июне).

Хәтер 

 Гайнанша Хәйдәршин һәйкәл Байгуҗа урта мәктәбе ишегалдында гранит постаментка куелган.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Хәлил Хәйруллин

Хәлил Зиннәтулла улы Хәйруллин (1920 елның 14 июне, Күгәй, Яшел Үзән районы, Татарстан АССР, РСФСР) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре кызылармеецы, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге каһарманы (1945).

Тормыш юлы 
Хәлил Хәйруллин 1920 елның 14 июнендә Күгәй авылында (хәзер — Татарстанның Яшел Үзән районы) туа. Башлангыч мәктәпне тәмамлый. 1937 елдан Мәскәүдә яши һәм эшли. 1940 елның августында Хәйруллин Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәт итәргә алына. 1941 елның сентябреннән — Бөек Ватан сугышы фронтларында. Вязьма астында барган сугыш вакытында яралана һәм әсирлеккә алына, аннан дүрт айдан соң кача ала. Партизаннарны очратып, аларга кушыла һәм 1943 елның көзенә кадәр партизан отрядында сугыша. Азат ителгәннән соң кабат даими частьлар составында барган сугышларда катнаша.

1944 елның июленә кызылармеец Хәлил Хәйруллин 3 нче Беларус фронтының 11 нче гвардияче армиясенең 84 нче гвардия укчылар төмәненең 245 нче гвардия укчылар полкының пулеметчысы була. Литва ССРны немец-фашист илбасарларыннан азат итү өчен сугыш вакытында аерылып тора. 1944 елның 13—14 июль төнендә Хәйруллин беренчеләрдән булып Алитус районында Неман аша чыга һәм пулеметының уты белән төп көчләрне туктата, берничә немец контратакасын чагылдыра. Сугышның кискен мизгелендә ул сафтан чыккан рота командирын алыштыра һәм бүлекчәне һөҗүмгә күтәрә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 24 мартындагы Указы белән «немец илбасарларына каршы фронттагы команданың сугышчан биремнәрен үрнәк итеп үтәү һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен» гвардия кызылармеецы Хәлил Хәйруллин Советлар Берлеге каһарманы исеменә, Ленин ордены һәм 6663 номерлы «Алтын Йолдыз» медаленә лаек була.

Сугыштан соң Хәйруллин демобилизацияләнә. Туган якларында яшәгән һәм эшләгән. 1984 елның 29 сентябрендә вафат була, Күгәйдә җирләнә.

Шулай ук Кызыл Байрак ордены һәм медальләр белән бүләкләнә.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Советлар Берлеге Каһарманнары
Ленин ордены кавалерлары
Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Әкрәм Хәйретдинов

Әкрам Минһаҗ улы Хәйретдинов

Сылтама
Герой турында

Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Исмәгыйль Хәкимов

Михаил (Исмәгыйль) Кәбир улы Хәкимов (1916 елның 1 ноябре, Зур Чынлы авылы, Чүпрәле районы, Казан губернасы — 1986 елның 19 ноябре, Казан, ССРБ) — Кара диңгез флотының Одесса хәрби-диңгез базасының 384 нче аерым диңгез пехотасы батальонының танкка каршы мылтыгы наводчигы, матрос. Советлар Берлеге каһарманы.

Биография 
Исмәгыйль Хәкимов 1916 елда хәзерге Татарстан Республикасының Чүпрәле районы Зур Чынлы авылында татар крестьяны гаиләсендә туа. Башлангыч авыл мәктәбен тәмамлый. Әти-әнисе белән Бакыга күченә һәм анда төрле предприятиеләрдә эшли.

1942 елда хәрби-диңгез флоты составында булган Кызыл Гаскәре сафларына алына. Батум һәм Новороссийск шәһәрләренең яр буе саклавында, аннары диңгез пехотасында хезмәт итә.

Төньяк Кавказ, 4 нче һәм 3 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында «Малая земля» десантында, Кавказны, Кырымны һәм Украинаны азат итүдә катнаша. Таганрог һәм Мариупольне азат итү буенча десант операцияләрендә аерылып тора. Мариуполь өчен барган сугышларда дошман пушкасын һәм аның исәп-хисапын юк итә, аннары үзе яралана, әмма сугышта катнашуын дәвам итә, шуның өчен «Сугышчан казанышлары өчен» медале белән бүләкләнә.

1944 елның мартның икенче яртысында өлкән лейтенант Константин Фёдорович Ольшанский җитәкчелегендәге Десант төркеме составына керә. Десантның бурычы — Одесса операциясенең бер өлеше булган Николаев шәһәрен азат итү барышында Совет гаскәрләренең фронталь бәрелешен җиңеләйтү. Николаевның диңгез портында төшкәннән соң отряд ике тәүлек дәвамында дошманның 18 һөҗүмен тартып ала. Бу сугышларда десантчыларның барысы да диярлек үлгән, ә матрос Хәкимов яраланган.

Госпитальдә дәваланганнан соң үз батальонына әйләнеп кайта, анда сугыш беткәнче хезмәт итә. ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 20 апрелендәге Указы белән Хәкимов Михаил Кәбир улына Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң туган якларына әйләнеп кайта. Казанда яшәгән һәм эшләгән. 1986 елның 19 ноябрендә вафат була.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге каһарманы алтын йолдызы;
 Ленин ордены;
 II нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены;

Истәлек 
Исмәгыйль Хәкимов туган Зур Чынлы авылында 1979 елда хәрби һәм хезмәт даны музее ачыла. Биредә аның батырлыгы турында зур стенд оештырылган. М. К. Хәкимов Николаев шәһәренең мактаулы гражданины.

Искәрмәләр

Әдәбият 

 Кто есть кто в Республике Татарстан: Герои Советского Союза — наши земляки (Сборник документальных очерков и зарисовок в трех книгах). — Казань: Татарское кн. изд-во, 1982—1985.
 Медведев Н. Я. Нас было 68 / Литературная запись Ивана Жигалова. — Издание переработанное и дополненное. — М. : ДОСААФ, 1966. — 50 000 экз.
 Божаткин М. И. Десант принимает бой. — Николаев : Возможности Киммерии, 1998. — 379 с. — ББК СТ 63.3(4УКР-4МИК).
 Морская доблесть / составители Ю. И. Чернов, А. А. Воронин. — М. : Воениздат, 1982. — 206 с. — 65 000 экз. — ББК 359.75(09) + 3КСМ.

Сылтамалар

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Мисбах Хәлиуллин

Мисбах Хәлиулла улы Хәлиуллин (1916 елның 12 марты, Сугышлы авылы — 1983 елның 18 апреле, Казан, РСФСР, ССРБ) — Советлар Берлеге каһарманы. Штурм авиация полкы эскадрилья командиры, капитан.

Тормыш юлы 
Мисбах Хәлиуллин 1916 елның 12 мартында Самара губернасының Бөгелмә өязе Сугышлы авылында (хәзер — Татарстанның Лениногорск районы) туа. Милләте буенча татар. Җирле колхозда эшли.

1934 елда Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый, алган белгечлек буенча Яр Чаллыда район җир бүлегендә эшли. 1936 елда комсомол чакыруы буенча очучылар мәктәбенә укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң очучылар әзерләү курсларында катнаша.

Бөек Ватан сугышы башлангач фронтка китәргә тели, әмма ике елга якын яшь очучыларның очыш һәм хәрби осталыгын күтәрү белән шөгыльләнергә туры килә. Шуңа күрә 1943 елның маеннан гына фронтка җибәрелә. 

783 нче штурм полкы эскадрильясы белән командалап, капитан Мисбах Хәлиуллин үзен оста җитәкче һәм югары категорияле очучы-штурмовик итеп таныта. Командованиенең биремнәрен үтәгәндә ул чишүнең гадәти булмаган яңа юлларын тапкан. Эскадрилья белән Гродненск өлкәсенең Волковыск шәһәре янындагы дошманның хәрби техника һәм гаскәрләрнең туплану урынына юл тотканда, очучылар фронт сызыгын курсны башка районга тоткан сыман узалар, аннары, кискен борылыш ясап, немецлар өчен көтмәгәндә килеп чыгалар. Штурмчылар дүртенче тапкыр барган вакытта гына дошманның зенитчылары шуны аңлый, ләкин соң була. Хәлиуллин төркеме гитлерчыларның оборона чикләрен штурмлап, пехотага һөҗүм итәргә булыша, артиллеристларга позицияләрдә дошман гаскәрләрен җимерергә булыша, танк бригадасына оборонадан чыгарга ярдәм итә. 1945 елның апреленә Мисбах Хәлиуллин эскадрильясы 88 хәрби очыш ясый, 16 сугышта 3 самолётны бәреп төшерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 18 августындагы Указы белән командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм батырлык күрсәткән өчен капитан Мисбах Хәлиуллинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң Мисбах Хәлиуллин хәрби авиациядә хезмәт итүен дәвам итә. 1958 елда запаска китә. Казанда яшәгән. 1983 елның 18 апрелендә Казанда вафат була, Яңа Татар зиратында җирләнгән.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы (1945 елның 18 апреле):
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 өч Кызыл Байрак ордены;
 Александр Невский ордены;
 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
 «Сугышчан хезмәтләре өчен» медале;
 Кызыл Йолдыз ордены.

Хәтер 

 Бөгелмә һәм Лениногорск шәһәрләренең Каһарманнар аллеясында Мисбах Хәлиуллин бюсты куелган. 
 Лениногорскта урамнарның берсе аның исемен йөртә.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Мансур Хәсәншин



Сылтама
Герой турында

Искәрмәләр 

Ростов өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Фәрит Шагалеев



Сылтама
Герой турында

Алтай крае Советлар Берлеге Каһарманнары
Генераллар
Татар хәрбиләре
Хәрби һава академиясен тәмамлаучылар
Сызрань ЮХАОУ тәмамлаучылар
Галимҗан Шаһвәлиев

Галимҗан Нургаяз улы Шаһвәлиев (1919 елның 23 декабре — 1982 елның 24 мае) — 2 нче Рымник Кызыл Байрак армиясенең 44 нче аерым моторлаштырылган понтон-күпер батальоны бүлекчәсе командиры, 2 нче Украин фронтының 46 нчы армиясенең понтон-күпер бригадасы Суворов, Кутузов һәм Богдан Хмельницкий орденнары, ефрейтор. Советлар Берлеге каһарманы.

Тормыш юлы 
Галимҗан Шаһвәлиев 1919 елның 23 декабрендә Татар авылында (хәзерге вакытта Татарстан Республикасының Әлки районы Татар Төгәлбәе авылы) туа. Милләте буенча татар. 1950 елдан СБКФ әгъзасы. 1931 елда әти-әнисе белән Ярославль өлкәсенә күчеп килә. Большесельский районының Варегово бистәсендә яшәгән. Торф эшкәртүдә эшләгән.

1941 елда Кызыл Армия сафларына алына һәм шул ук елның октябрендә немец-фашист илбасарларына каршы сугышларда катнаша. Мәскәү өчен барган көрәштә сапёр Шаһвәлиев хәрби биремнәрне үтәгәндә батырлык күрсәтә. Ул куйган миналарда берничә дошман танкы шартлый. Сугышчының хезмәте «Батырлык өчен» медале белән билгеләп үтелә.

Икенче «Батырлык өчен» медален Шаһвәлиев Сталинград янындагы сугыш вакытында алган. Монда Шаһвәлиевкә атыш астында күп тапкыр Идел аша шәхси состав һәм сугыш әйберләрен ташырга туры килә, понтон исәп-хисап белән командаларга туры килә. 1944 елның сентябрендә III нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә, бүлекчә командиры була. Аеруча Маҗарстан территориясендә барган сугышларда ефрейтор Шаһвәлиев аерылып тора.

1944 елның 4 декабрендә ефрейтор Шаһвәлиев Эрчи шәһәре янында Дунай елгасы аша катер тартып барган понтонда пехотаның һәм артиллериянең беренче десантын чыгара. Паром уң як ярга якынлашканда дошман көчле корал-пулемёт уты ача. Дошманнар десантчыларга гранаталар белән ташлый башлыйлар. Ефрейтор Шаһвәлиев беренче булып ярга йөгереп чыга һәм фашистлар белән кул көрәшенә керә. Аның артыннан бөтен десант омтыла. Шаһвәлиев 12 дошман солдатын юк иткән. Сугыштан соң үзенең туры вазыйфаларына әйләнеп кайта. Ике тапкыр яраланган килеш, дошманның уты астында ул тагын 10 рейс ясый һәм уң як ярга 2 батальон пехота һәм 4 пушканы китерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 24 мартындагы Указы белән командование биремнәрен үрнәк үтәү һәм немец-дошман илбасарларына каршы сугышларда күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен ефрейтор Галимҗан Шаһвәлиевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Җиңү көнен Чехословакиянең башкаласы Прагада каршы ала. Сугыштан соң демобилизацияләнә.

Ярославль өлкәсенә, туган предприятиесенә әйләнеп кайта. 1979 елга кадәр Варегово торфопредприятиесендә җитештерү участогы монтёры булып эшли. Җирле Совет депутаты була.

Ярославль өлкәсенең Большесельский районының Варегово бистәсендә яшәгән. 1982 елның 24 маенда вафат була. Большесельский районының Шельшед авылы зиратында җирләнгән.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 III дәрәҗә Дан ордены;
 ике «Батырлык өчен» медале.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Дан орденының кавалерлары
Сөлекләр

Сөлекләр () — боҗралы суалчаннар ассыйныфы. Күпчелеге төче суда яши. Барлыгы 400—500 төр сөлек бар дип исәпләнә. 

Сөлекләрнең тәннәре озынча, арка-корсак юнәлешендә бераз кысылган. Алгы һәм арткы очларында имгечләр бар. Параподияләре, төкләре яки саңаклары юк. 

Гадәттә сөлекләр кан эчүчеләр булса да, аларның арасында чын паразитлар юк.

Медицинада медицина сөлеге еш кулланыла.

Искәрмәләр 

Боҗралы суалчаннар
Паразитлар
Хайваннар сыйныфлары
Хордалылар

Хордалылар () — терәк хезмәтен үтәүче тыгыз үзәк скелеты (хорда) булган икенчел авызлы хайваннар. Хордалыларда үзәк нерв системасы тәннең арка ягында урнашкан нерв көпшәсеннән тора. Нерв системасы төзелеше буенча хордалылар — иң югары үсешле хайваннар төре. Кан әйләнеше йомык, йөрәк тәннең корсак ягында урнашкан була. 

Хроник яктан хордалылар — иң яшь төр.

Барлыгы 51 000 төргә якын хордалылар билгеле. 

Хордалылар төре өч зур төркемгә бүленә: 
 Башсөяксезләр
 Личинка-хордалылар 
 Умырткалылар

 
Хайваннар төрләре
Фарад

Фарад (билгеләнүе: Ф, F) — СИ үлчәү системасында электрик сыйдырышлыкның үлчәү берәмлеге.
1 Фарад 1 Кулон корылма конденсатор тәлинкәләре (обкладкалары) арасында 1 Вольт көчәнеш хасил иткәндәге конденсаторның электр сыйдырышлыгына тигез.
СИ берәмлекләре нигезендә:
1Ф = (А·с)/В = Дж/В2 = (Вт·с)/В2 = Кл/В = Кл2/Дж = Кл2/(Н·м)=
(с2·Кл2)/(м2·кг)=(с4·А2)/(м2·кг) = с/Ом
A=Ампер, В=Вольт, Кл=Кулон, Дж=Джоуль, м=метр, Н=Ньютон, с=секунда, Вт=Ватт, кг=килограмм, Ом
 1Ф = А² • с4 / кг • м²
Үлчәү берәмлеге инглиз физигы Майкл Фарадей исеме хөрмәтенә аталган.
Фарад бик зур сыйдырышлык. 1Ф сыйдырышлыкка радиусы 13 Кояш радиусына тигез ялгыз шар ия булыр иде.
Мисал өчен, Җирнең сыйдырышлыгы (ялгыз үткәргеч буларак, Җир зурлыгындагы шарның) 700 микрофарад гына.
Сәнәгать тарафыннан эшләп чыгарыла торган конденсаторларның номиналлары гадәттә “микро”, “нано-“ һәм “пикофарад”ларда үлчәнә. Шулай да, ионисторларның (ике электрик катламлы конденсаторларның) сыйдырышлыгы берничә килофарад булырга мөмкин.
Хәзерге промышленность сыйдырышлыгы берәмлекләрчә һәм уннарча Фарад конденсаторлар эшләп чыгара. Тавыш аппаратурасында сыйдырышлыгы 40 Фарад булган һибрид конденсаторлар кулланыла.

Куллану өлкәсе 
Фарадларда (яки аннан чыгарылма берәмлекләрдә) конденсатор сыйдырышлыгын, кабельләр 
сыйдырышлыгын һәм төрле приборларның электродлар арасындагы сыйдырышлыкны үлчиләр.
Электрик сыйдырышлыгы белән бәтәрәй һәм аккумуляторларның электрохимик сыйдырышлыгын бутамаска кирәк. Электрохимик сыйдырышлыкның табигате башка һәм ул башка берәмлекләрдә - Ампер-сәгатьләрдә үлчәнә (1А-сәг 3600 Кулонга тигез).
Шулай ук Фарад үлчәү берәмлеге белән Фарадей константасын (1 моль электроннарның электрик корылмасын, якынча 96485,3...Кл/мольгә тигез) бутамаска кирәк.

Өлешле һәм мәртәбәле берәмлекләр 
Уннарча мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр стандарт СИ кушымчалары ярдәмендә ясала.

Искәрмә 
Дека-, гекто-, деци-, сантиФарад үлчәү берәмлекләрен кулланырга киңәш ителми. Моның урынына уннарча, йөзләрчә, уннан бер, йөздән бер Фарад үлчәү берәмлеген кулланырга киңәш ителә.

Шулай ук карагыз 
 Сантиметр — единица ёмкости в СГСЭ.

Үлчәү берәмлекләре
СИ
Зур Эт йолдызлыгы

Зур Эт йолдызлыгы () — көньяк ярымшардагы йолдызлык, Орионнан көньяк-көнчыгышта урнаша; күк йөзенең иң якты йолдызы Сириусны эченә ала. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары декабрь–гыйнвар айларында була. Россиянең үзәк һәм көньяк өлкәләрендә күренә.

Йолдызлар 
Зур Эт α — Сириус (,  — «якты» яки «эссе көн»), −1,46 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Җирдән 8,6 яктылык елы ераклыкта урнаша һәм аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 23 тапкып артыграк. Шуңа күрә ул күк йөзендә иң якты йолдыз булып тора.

Зур Эт β — Мирзам ( мирзам — «өндәүче» яки мурзим — «бәй», ) — +1,98 күренмә йолдызча зурлыктагы аклы-күкле якты зур йолдыз. Җирдән якынча 500 яктылык елы ераклыкта тора.

Зур Эт γ — Мөхлифәйн ( мөхлифәйн — «этнең күзе», ) — +4,11 күренмә йолдызча зурлыктагы аклы-күкле якты зур йолдыз. Җирдән якынча 402 яктылык елы ераклыкта тора.

Зур Эт δ — Вәзен ( вәзн — «авырлык», ) — йолдызлыкның яктырыш буенча өченче йолдыз. Бу +1,83 күренмә йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы үтә зур йолдыз. Җирдән якынча 1800 яктылык елы ераклыкта тора.

Зур Эт ε — Газараэ ( әл-‘әҙара’ — «гыйффәтле кызлар», ) — +1,51 күренмә йолдызча зурлыктагы күк якты зур йолдыз. Җирдән якынча 430 яктылык елы ераклыкта тора. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 20 000 тапкыр артыграк, ә өслегенең температурасы 25 000 К тәшкил итә.

Зур Эт ζ — Фуруд ( фуруд — «ялгыз», «аерылган»)— +3,02 күренмә йолдызча зурлыктагы куш йолдыз. Җирдән якынча 336 яктылык елы ераклыкта тора. Зур Эт ζ A — баш эзлеклелектәге аклы-күкле йолдыз үзенең күренмәс иптәше Зур Эт ζ B белән гомуми масса үзәге тирәсендә 675 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

Зур Эт η — Әлгазраэ ( әл-‘әҙра — «гыйффәтле кыз», ) — +2,45 күренмә йолдызча зурлыктагы күк үтә зур йолдыз. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 300 000 тапкыр артыграк, ә өслегенең температурасы 22 000 К тәшкил итә.

Зур Эт VY — бәлки иң зур һәм иң якты йолдызлардан берсе йолдыз, гадәттән тыш зур йолдыз. Аның радиусы 1420 Кояшныкына (≈17–19 а.б.) тигез, әмма массасы зур түгел — 30–40 Кояшныкы. Шуңа күрә аның тыгызлыгы гадәттән тыш түбән һәм 0,000005–0,00001 кг/м³ тәшкил итә. Җирдән 5000 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Әл-Газараэ яки «Гыйффәтле Кызлар» йолдызлар төркеме 
Мөхәммәд әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт ε — Әүвәл әл-Газраэ (Беренче Кыз), ο² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), δ — Салис әл-Газраэ (Өченче Кыз), η — Рабигъ әл-Газраэ (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — әл-Газараэ (Гыйффәтле Кызлар).

Тарих һәм исемнәр 
Зур Эт — борынгы йолдызлык, эткә охшаган якты йолдызлар төркеме Сириус йолдызы тирәсендә оешты. Борынгы греклар карашлары буенча бу Орионның яки Икарийның эте. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  («эт») сүзене Кәлбеләкбәр ( әл-кәлб әл-әкбәр — «зур эт») сүзләре белән тәрҗемә иткән.

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Башсөяксезләр

Башсөяксезләр () — хордалы хайваннарның астөре. Башка хордалылардан аермалы буларак, башсөяксезләр төр сыйфатларын гомер дәвамында саклыйлар. Баш сөякләре юк, нерв системалары нерв көпшәсеннән тора.

Бу астөргә якынча 30 төр керә. Аларның арасында иң күренеклесе — ланцетниклар.

Башсөяксезләр — диңгез хайваннары. Күпчелек очракларда азхәрәкәтчән. Тәннәре зур түгел, озынлык 5—8 см. Башлары юк, тән һәм койрык кына бар.

Хордалары даими, таяксыман рәвештә.

Шулай ук кара 
 Хордалылар

Хордалылар

eu:Anfioxo
zh:文昌鱼
Личинка-хордалылар

Личинка-хордалылар () — хордалы хайваннарның астөре. Үзенә 5 сыйныфны кертә — асцидияләр, аппендикулярияләр, сальп, пиросомнар һәм долиолидлар. Башка классификациягә күрә соңгы 3 сыйныф Thaliacea сыйныфына карый. 

Личинка-хордалыларның 1 меңгә якын төре билгеле. Алар бөтен дөнья буенча таралган, күбесенчә диңгезләр төбендә яшиләр.
Родос

Ро́дос (, ) — Грециянең көньяк-көнчыгышында, Эгей диңгезендә урнашкан утрау. Додеканес утраулар төркеменә керә. Гомуми мәйданы — 1398 км². Административ үзәге — утрауның төньяк-көнчыгышында урнашкан Родос шәһәре.

Утрау озынлыгы — 77 км, киңлеге — 37 км.

Тарих 
Беренче кешеләр әлеге җирләрдә әле неолит чорында яшәгәннәр.

 1522 ел 26 июнь — Сөләйман I 400 хәрби кораб белән Родос утравына килеп җитә.

Фотосурәтләр

Искәрмәләр 

Греция утраулары
Эгей диңгезе утраулары
Кулон

Куло́н - ул (СИ) Халыкара берәмлекләр системасында электр корылма (электр микъдары) үлчәү берәмлеге.

Франция физик һәм инженеры Шарль Кулон хөрмәтенә аталган.

Кулон – 1 с вакыт эчендә 1 А ток зурлыгында, үткәргеч аша үткән корылма зурлыгы.

 1 Кл = 1 А•с = 1/3600 Ампер-сәг
Элементар корылма (= электрон корылмасы) ул −1,60217653(14) Кл; 1 Кл = 6,28 электрон корылмасы.

Мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр 
Уннарча мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр стандарт СИ кушымчалары ярдәмендә ясала.

Электр корылма үлчәү берәмлекләре
СИ
Акростих

Акростих – һәр юлның беренче хәрефләре өстән аска таба укыганда нинди дә булса сүз, күп кенә очракларда кеше исеме яки фамилиясе барлыкка килерлек итеп язылган шигырь. Акростих б.э.к. VI гасырда борынгы грекларда ук билгеле була. Мондый төзелеш прозада да очрарга мөмкин. Акростих сирәк кулланыла һәм, кагыйдә буларак, аерым нәфис мәгънә аңлатмый. Борынгы язмаларда, әсәрдә авторның исеме күрсәтелмәгән вакытта, акростих еш кына текст ахырында кулланылган һәм яшерен рәвештә авторның исемен аңлаткан.

Функциональ яктан акростихның берничә төре бар:
 акростих-ачкыч: беренче хәрефләре буенча укыла торган текст әсәрнең мәгънәсен белдерә һәм автор уйлавы буенча, укучы тарафыннан ачыкланырга тиенеш; еш кына бу төр аша шигырь-табышмаклар бирелә.
 акростих-багышлау: беренче хәрефләре буенча укыла торган текст әсәрнең адресатын ачыклап бирә һәм еш кына бик игътибарлы укучыга гына аңлашыла.
 акростих-шифр: беренче хәрефләре буенча укыла торган текст әсәрнең эчтәлегенә катышмаса да, аңа яңа, бөтенләй башка мәгънә бирә. Еш кына мондый акростихны сәяси максатларда яки кемнедер дә булса кимсетү-хурлау өчен кулланалар.
 әлифбалы акростих (абесцедарий): монда шигырьдә һәр строфаның беренче хәрефләре әлифба буенча тезеләләр. Татар балалар шагыйре Рәшит Мәннан мондый төр акростихның чын остасы дип санала, аның, мәсәлән, «Исхакый әлифбасы» дигән шигыре – Гаяз Исхакый тормышына багышланган әлифбалы акростихы бар.

Чыганак 
 Акростих//Әдәбият белеме сүзлеге/[Төз.-ред А.Г.Әхмәдуллин.] - Казан, Татар. кит. нәшр., 1990. - 238 б.
 Рус Википедиясендәге мәкалә

Шигърият
Әдәби формалар
Әхлак

Әхлак — гамәли акыл; кешелек сыйфатлары; холыкка, җан-акыл төзелешенә хас күнекмәләр; гадәтләр, йолалар, мода, хәрәкәт; иҗтимагый аң формасы һәм иҗтимагый мөнәсәбәтләрнең төре; тарихның гуманистик перспективасын, кешелеклелек идеалын чагылдыручының үзкыйммәтен раслау, бәхеткә һәм лаеклы тормышка омтылу; «башкаларга ярдәм вә яхшылык итү, һичкемгә җәбер вә зарар итмәү табигате».

Әхлак җәмгыять тормышының бөтен сферасында кеше хәрәкәтен тәртипкә сала һәм билгеле бер иҗтимагый нигезләрне, тормыш төзелешен, аралашуны яклый һәм санкцияли (яки аларның үзгәртелүен таләп итә). Әхлак принциплары чыгармаларга юл бирми, абсолютлыкка дәгъва итә; гомумиләштерелгән рәвештә алар кеше яшәешенең иң тирән катламнарын, аның төп ихтыяҗларын чагылдыралар.

Әхлак үзенең нормаларын (гаделлек, намус, тыйнаклык, олыны-кечене хөрмәт итү һ.б.) үтәү өчен җәмәгатьчелек фикеренә таяна. Дөньяви әхлак кешеләрнең социаль тормыш белән бәйле ихтыяҗларын, мәнфәгатьләрен чагылдыра, ә дин әхлакны бөек рухи зат (Алла) тарафыннан билгеләнгән дип саный, дин кануннарына буйсындыра.

Шулай ук карагыз 
 Әхлаклылык
 Этика

Чыганак 
 Әхлак//И.Ганиев. Фәлсәфи фикер:белешмә-сүзлек. — Казан, Мәгариф, 2003

Искәрмәләр 

Этика
Әхлак
Фәлсәфи төшенчәләр
Александр Лазарев (1938)

Алекса́ндр Серге́й улы Ла́зарев (3 гыйнвар 1938 ел — 2 май 2011 ел) — СССР һәм Россия кино һәм театр актеры, РСФСР халык артисты, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1977).

Гаиләсе 
Хатыны (1960—2011 елларда) — актриса Светлана Немоляева (1937). Уллары: актер Александр Лазарев (1967).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 www.biograph.ru сайтында биографиясе
 actors.khv.ru сайтында биографиясе

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе дәүләт премиясе лауреатлары
РСФСР халык артистлары
Лоренцо Бранчетти

Лоренцо Бранчетти () - итальян актеры, эстрада артисты. Ул, бигрәктә, Melevisione телевизион тапшырунда катнашып таныла.

Бранчетти Прато театрында укый һәм профессионал музыка өлкәсендә (бию һәм җырлау) белем ала. Шуннан тыш Франко Месколини җитәкләгән курсларны уза.

«Датчик 45» фильмында, шулай ук «La Terza età» исемле кыска метражлы фильмда уйный. Лоренцо Бранчетти төрле милли һәм халыкара риклам роликларында да төшә.

Сылтамалар 
Sito ufficiale della Melevisione
Фан клуб 

Артистлар
Мерида дәүләт симфоник оркестры

Мерида дәүләт симфоник оркестры () - Мерида шәһәрендә урнашкан, 1991 елда пианист һәм педагог Хосе Антонио Абреу нигез салган симфоник оркестр.

Тарих 

Оркест 1991 елның 21 июнендә барлыкка килә, беренче җитәкчесе Хосе Антонио Абреу. Аның чыгышы 1978 елда нигезләнгән Мерида Дәүләт яшьләр симфоник оркестрына бәйле.

1994 - 1997 елларда оркестрның музыкаль җитәкчесе булып Серхио Берналь эшли. Ул оркестрның репертуарын Латин Америкасы һәм Европа симфоник музыкасы белән киңәйтә.

2006 ел сезонында оркестр күп һәм төрле чараларда катнаша.

Оркестр үзенең 20 яшьлек юбилеен 2011 елның 15 гыйнварында Чайковский симфониясе №2 белән Мерида музыкаль фестивалендә катнашып уздыра.

Искәрмәләр 

Симфоник оркестрлар
Венесуэла симфоник оркестрлары
Эхидо (Венесуэла)

Сан-Буэнавентура-де-Эхидо () — Мерида штатының әһәмияте буенча өченче шәһәре.

Халык саны — 107 056 кеше (2005). Исәпләү буенча 2007 елда — 120 000 кеше. Табай һәм Мерида шәһәрләре белән бергә Зур Мерида агломерациясен тәшкил итәләр (халык саны — 350 000 кеше. Эхидо — 1761 нигез салынган Кампо-Элиас муниципалитетының административ үзәге.

Шәһәрнең Эхидо Технологик университет институты () бар.

Сылтамалар 
 Ejido — Mérida — Venezuela 

Венесуэла шәһәрләре
Кылчыклы балыклар

Кылчыклы балыклар () — парлы йөзгечләре булган балыклар сыйныфы. Аларның скелеты тулаем яки өлешчә кылчыкка әйләнгән. 

Кылчыклы балыкларның тәңкәләре ганоид тибында.

Искәрмәләр 

балыклар
Вәзен

Вәзен ( вәзн — «авырлык»; Зур Эт δ, Зур Эт дельтасы, δ CMa) — Зур Эт йолдызлыгының +1,83 күренмә йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы үтә зур йолдыз. Җирдән якынча 1800 яктылык елы ераклыкта тора. Аның радиусы Кояшныкыннан 215 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы — 50 000 тапкыр.

Тарих 
Әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт ε — Әүвәл әл-Газраэ (Беренче Кыз), ο² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), δ — Салис әл-Газраэ (Өченче Кыз), η — Рабигъ әл-Газраэ (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — әл-Газараэ (Гыйффәтле Кызлар).

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Зур Эт йолдызлыгы
Әлгазраэ

Әлгазраэ ( әл-‘әҙрәһ,  әл-‘әҙра’ — «гыйффәтле кыз»; Зур Эт η, Зур Эт этасы, η CMa) — Зур Эт йолдызлыгының яктырыш буенча бишенче йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,45 тәшкил итә һәм ул Җирдән якынча 3000 яктылык елы ераклыкта тора.

Хасиятләр 
Әлгазраэ — күк үтә зур йолдыз. Җирдән бик ерак булуына карамастан, Әлгазраэ күк йөзендә якты ялтыра, чөнки ул Кояштан күп тапкыр яктырак. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 300 000 тапкыр артыграк, ә өслегенең температурасы 22 000 К тәшкил итә. Әлгазраэ — Аккош α сыман үзгәрмә йолдыз булып тора һәм аның яктырышы +2,38 дән +2,48 гә кадәр үзгәрә.

Тарих һәм исемнәр 
Әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт ε — Әүвәл әл-Газраэ (Беренче Кыз), ο² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), δ — Салис әл-Газраэ (Өченче Кыз), η — Рабигъ әл-Газраэ (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — әл-Газараэ (Гыйффәтле Кызлар).

Гарәп исеме латин теле аша аурупа телләренә кергән һәм  () буларак язып бирелә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Зур Эт йолдызлыгы
Сәгыделмәлик

Сәгыделмәлик (яки Сәгыделмөлек,  сә‘д әл-мәлик — «патшаның бәхетлелеге» яки сә‘д әл-мөлк — «илнең бәхетлелеге»; Дәлү α, Дәлү альфасы, α Aqr) — Дәлү йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Бу +2,95 күренмә йолдызча зурлыктагы сары үтә зур йолдыз Җирдән якынча 800 яктылык елы ераклыкта тора. Аның өслегенең температурасы югары түгел һәм 5240 К тәшкил итә. Йолдызның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 3000 тапкыр артыграк, ә диаметры — 60 тапкыр диярлек зуррак. Аның күренмә «иптәше» бар — 112 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +12,2 зурлыктагы йолдыз.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Дәлү йолдызлыгы
Сәгыделсогуд

Сәгыделсогуд ( сә‘д әл-со‘уд — «бәхетлелегенең бәхетлелеге»; Дәлү β, Дәлү бетасы, β Aqr) — Дәлү йолдызлыгының яктырыш буенча беренче йолдызы. Бу +2,91 күренмә йолдызча зурлыктагы сары үтә зур йолдыз Җирдән якынча 600 яктылык елы ераклыкта тора. Аның өслегенең температурасы югары түгел һәм 5460 К тәшкил итә. Йолдызның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 2200 тапкыр артыграк, ә диаметры — 50 тапкыр зуррак. 

Йолдызның күренмә ике «иптәше» бар: Дәлү β B — 35,4 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +11,0 зурлыктагы йолдыз; Дәлү β C — 57,2 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +11,6 зурлыктагы йолдыз.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Дәлү йолдызлыгы
Джеки Купер

Джәки Купер (,  — 3 май 2011 ел) — америка актеры, телевизион режиссер һәм продюсер. 9 яшендә «Скиппи» фильмында уйнаган өчен «Оскар» премиясенә номинант булган.

Бүләкләр 
 Эмми 1974 — «Комедия сериалында иң яхшы режиссер» («M*A*S*H»)
 Эмми 1979 — «Драма сериалында иң яхшы режиссер» («Ак шәүләләр»)

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 

«Эмми» премиясе лауреатлары

ca:Jackie Coogan