Fundamento de Esperanto

Fundamento de Esperanto estas libro de L. L. Zamenhof, eldonita en printempo 1905, kaj oficialigita per la 4-a artikolo de la Deklaracio pri la esenco de la Esperantismo (la "Bulonja Deklaracio"), aprobita la 9-an de aŭgusto 1905 en la unua Universala Kongreso en Bulonjo-ĉe-Maro.

La "Fundamento de Esperanto" konsistas, krom antaŭparolo, el tri partoj: Gramatiko, Ekzercaro kaj Universala Vortaro. La decido de Zamenhof fiksi tiujn tri verkojn kiel neŝanĝeblajn estis klarigita en la Antaŭparolo, kiun oni poste ekkonsideris kiel mem apartenantan al la Fundamento.

Escepte de la antaŭparolo, ĉiuj partoj devenas preskaŭ rekte de la pli fruaj verkoj de Zamenhof: la Gramatiko estas parto de la Unua Libro, aperinta en 1887, la Universala Vortaro aperis en 1893 kaj la Ekzercaro en 1894.

Samrangaj al la Fundamento estas ties Oficialaj Aldonoj (ĝis nun ekzistas naŭ Oficialaj Aldonoj). En la antaŭparolo legeblas: "Nur iam poste, kiam la plej granda parto de la novaj vortoj estos jam tute matura, ia aŭtoritata institucio enkondukos ilin en la vortaron oficialan, kiel 'Aldonon al la Fundamento". Iuj partoj de la Fundamento estas en naciaj lingvoj (la franca, angla, germana, rusa kaj pola), kiel la Gramatiko kaj la Universala Vortaro.

En la libro Fundamenta Krestomatio (paĝoj 239-241) oni povas trovi version en Esperanto de tiu ĉi fundamenta gramatiko, sed oni konsideru, ke la Fundamenta Krestomatio ne estas parto de la Fundamento.

La rolo de la Fundamento, priskribita en la antaŭparolo al la Fundamento de Esperanto, estas servi kiel netuŝebla gvida dokumento, kiun neniu havas la rajton ŝanĝi. La baza devo, ke "pro la unueco de nia afero ĉiu bona Esperantisto devas antaŭ ĉio bone koni la fundamenton de nia lingvo" (vd. la Antaŭparolon), koncernas ankaŭ la Oficialajn Aldonojn.

Interpretoj 

Interpretoj de la Fundamento inkludas ĉiujn klarigojn, komentariojn, kaj rimarkojn, kiuj respondas al demandoj esperantologiaj per kohera eksterpolado de infomoj en la Fundamento mem.

Akademiaj 
En sia Aktoj de la Akademio II, 1968-1974, la Akademio de Esperanto notis malakordon inter la formoj «Zamenfof'» en la Unua libro, sed «Zamenhof» en la Antaŭparolo. Ĝi identigis la saman malakordon inter formoj kun kaj sen apostrofo ĉe Novjorko kaj Vaŝingtono. El tio, la Akademio eksterpolis ke la formoj «(f)akte temas pri neesprimita licenco al la 16a Regulo pri apostrofado de substantivoj, licenco, laŭ kiu ĉe propraj nomoj povas esti forlasata ne nur la finaĵo de l’ substantivo, sed ankaŭ la apostrofo mem.»  Poste, en 2013, la Akademio renversis sian decidon, kaj «konstatas, ke tiuj nomformoj estas rigardendaj kiel nur parte esperantigitaj.»

Vortaraj 
Kalocsay kaj Waringhien pretendas ke teksto el la 11-a regulo, «la finiĝoj estas rigardataj ankaŭ kiel memstaraj vortoj,» postulas la bazon per kiu oni povas bapti kategoriajn devidojn de radik(al)oj «ne nur Zamenhofaj, sed ankaŭ Fundamentaj, do netuŝeblaj.» Vidu ankaŭ sub Universala Vortaro.

Citaĵo

Diversaj eldonoj 
Zamenhof mem skribis pri la Fundamento de Esperanto jenon: "La Fundamento de Esperanto ne devas esti rigardata kiel la plej bona lernolibro kaj vortaro" sed ankaŭ ke "ĝi devas troviĝi en la manoj de ĉiu bona esperantisto kiel konstanta gvida dokumento, por ke li bone ellernu kaj per ofta enrigardado memorigadu al si, kio en nia lingvo estas oficiala kaj netuŝebla".

 1-a eldono, (1905), Hachette; Eldono armena (1911), Paris, Hachette & cie.
 2-a eldono, (1913), Hachette; Eldono hispana (1913), Vicente Inglada; eldono (flandra) nederlanda (1922), Esperantista Centra Librejo; 2-a korektita eldono (1929), Belga Esperanto-Instituto.
 3-a, korektita eldono, (1938) Belga Esperanto-Instituto
 4-a eldono?, (1931?), Esperantista Centra Librejo,
 5-a eldono, (1918?), Parizo, Office Central Esperantiste,
 6-a eldono, (1925?), Parizo, Esperantista Centra Librejo,
 7-a eldono, (jaro? => ?; Eldono japana (1933), Tokio, Hakuōunkwan.
 8-a eldono, (jaro?)
 9-a eldono, (1963), Marmande, Esperantaj Francaj Eldonoj "kun enkondukoj, notoj kaj lingvaj rimarkoj de D-ro André Albault."
 10-a eldono (1991), Pisa, Edistudio (Italtio)
 11-a eldono, (2007), Pisa, Edistudio, redaktis D-ro André Albault

Vidu ankaŭ 
 Fundamentoj de internacia helpa lingvo Esperanto (lernolibro) 1958
 Fundamentoj de esperanto 1961
 Fundamento Tonsilaba

Eksteraj ligiloj 

 Teksta reta versio de la Fundamento:
 La 5 gramatikoj nacilingvaj
 Ekzercaro
 Universala Vortaro
 Elŝuteblaj faksimilaj kopioj de la Fundamento de Esperanto (la originala eldono de 1905):
 En PDF (5,4 MB)
 En Deĵavuo  (kun la teksta subtavolo, 4.3 MB)
 Fleksebla bitlibro:
 En FB2 (t.e. en FictionBook; 362kB)
 la samo konvertita en ePub-on (311kB)
 Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto , 2 vol. 2014, kune ĉirkaŭ 650 paĝoj.
 Fundamento de Esperanto en la Katalogo de la Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
 (eo) La Fundamento centjara 2, Carlo Minnaja, Academie.edu
 "Fundamentaj" vortoj - [en STEB]

Praktika Fundamento de Esperanto 
 (eo) Prezento de "Praktika Fundamento de Esperanto, L.L. Zamenhof, Lerniloj, vortaro", fare de Petro De Smedt, 2021, filmeto en kiu li klarigas kial ĝi tre gravas por tiuj kiuj ne parolas unu el la lingvoj en kiuj la Fundamento de Esperanto origine aperis (angla, germana, franca, pola kaj rusa).
 (eo) Praktika Fundamento de Esperanto, L.L. Zamenhof, Lerniloj, vortaro, eldono tutesperanta, VEB, 2020.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Vortaro de Esperanto (Kabe)

Edukado de Esperanto
Bibliografio de Esperanto
Esperanto-libroj aperintaj en 1905
Verkoj de L. L. Zamenhof
Libroj de Ludoviko Lazaro Zamenhof
Libroj aperintaj en 1905
Antverpena Lingvo-libraro
Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience