alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Facebook

Facebook () — Марк Цукерберг тарафыннан 2004 елда нигезләнгән социаль челтәр. Шушы сайт ярдәмендә, 23 яшендәге Марк Цукерберг - дөньяның беренче миллиардерлары рәтенә керә.

Беренче вакытларда сайтка бары Гарвард университеты студентларына гына керергә мөмкин була, аннан соң башка Бостон университет студентларына да бу мөмкинлек ачыла. 2006 елның сентябрененнән башлап сайт электрон почталары булган барлык кулланучылар өчен дә ачыла. 2010 елның 21 июленә карата Facebook сәхифәсендә якынча 500 миллион кулланучы теркәлгән була . Шуның өстенә 2010 елның апрель аена сайтның уникаль кулланучылар саны 540 млн, каралган битләр саны — 570 млрд җитә.
2009 елда Facebook сәхифәсенең кереме 700 млн АКШ доллары тәшкил итә.

Facebook сәнгатьтә

Кинода 
 «Социа́ль челтәр» () — Facebook социаль челтәрен уйлап чыгару тарихы турында Дэвид Финчерның нәфис фильмы.

Музыкада 
 İsmail YK (төр.) - Çilgin(Facebook) (аль. Haydi Bastir)

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Facebook.com
 
 
 Facebook Developers Wiki

Искәрмәләр 

Социаль челтәрләр
АКШ сайтлары
Ураза гаете, 1431

Ураза гаете, 1431 — Хиҗри тәкъвиме буенча 1431 елда билгеләнгән Ураза гаете. Милади тәкъвиме буенча ул 2010 елның 9 сентябренә туры килгән. Кайбер илләрдә исә бәйрәм 10 сентябрь көнне билгеләнгән.

Татарстан 
Пәнҗешәмбе көненә туры килгән бәйрәм вакытында иртән Казан мәчетләренә меңнәрчә кеше гает намазына килде. Казанның үзәк мәчете Кол Шәрифкә һәр елдагыча 5 меңнән артык мөселман җыелды. 

Бәйрәмне Татарстан мөфтие Госман Исхакый алып барды. Кол Шәриф мәчетендә барган бәйрәмне Татарстан — Яңа гасыр телекомпаниясе трансляцияде.

Сылтамалар 
 Казанда ураза гаете узды
 Рөстәм Миңнеханов Татарстан мөселманнарын Ураза бәйрәме белән котлады 
 Госман Исхакый: “Ач тору фәкать Рамазан аенда гына булып, башка айларда Аллаһы Тәгалә иминлек, ризык, бәрәкәт бирсә иде” 
 Путин Җәмигъ мәчетенә килде

Гает
18 ноябрь

18 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 43 көн кала.





Латвия — Җөмһүриятне игълан итү көне.



1918 —  үз бәйсезлеген игълан итә.
 1928 — Микки Маус турында беренче мультфильм күрсәтелә.
 1983 — ның Иминлек шурасы  Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте бәйсезлеген канунсыз дип таба.
 1987 —  метрополитенының Кингс-Кросс станциясендә булган янгын нәтиҗәсендә 30 кеше вафат булды.

1787 — Луи Дагер, француз рәссам һәм уйлап табучысы.
 1832 — Адольф Эрик Норденшөлд, 
 1853 — Александр Соловьев, 
 1867 — Михаил, 
 1881 — Гавриил, 
 1889 — Станислав Косиор, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1892 — Михаил Лукин, совет хәрби башлыгы.
 1897 — Патрик Бләкет, 
 1906 — Александр Домрачев,
 1906 — Иван Илларионов,
 1906 — Павел Зурков,
 1906 — Сәет Фаикъ Абасыянык,
 1911 — Гайфетдин Галиев, 
 1914 — Константин Сергиевский,
 1918 — Михаил Силантьев,
 1919 — Августа Лаврухина, 
 1922 — Виктор Афанасьев, 
 1923 — Ефим Черняк, 
 1928 — Булат Солтанбәков, татар галиме, академик.
 1929 — Ревмир Ганиев, 
 1930 — Соня Рутстрём-Эдстрём, 
 1939 — Җон О'Киф, 
 1940 — Наилә Гәрәева, татар артисткасы.
 1949 — Тимергали Зиннуров, Тинчурин театры артисты.
 1950 — Владимир Соловьёв, 
 1952 — Вакыйф Фәхретдинов, 
 1956 — Сәвия Әкбәрова, татар биологы.
 1964 — Рәшит Заһидуллин, театр режиссеры.
 1964 — Фәрхәт Хөснетдинов, 
 1971 — Александр Гришин, 
 1973 — Данил Нурыйханов, 
 1979 — Жеан Феррейра Нарде, 
 1986 — Динара Гыйматова,

1731 — Иван фон Менгден,
 1886 — Честер Әлан Артур, 
 1919 — Платон Граве, 
 1921 — Александр Галицкий, 
 1922 — Марсель Пруст, француз әдәбиятендә модернизм вәкиле.
 1940 — Салих Хәсәнкәев, 
 1941 — Вальтер Нернст, 
 1961 — Сафтар Җәгъфәров, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
 1962 — Нильс Бор, данияле теоретик физика галиме.
 1965 — Тимур Колыев, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
 1967 — Гыйләҗ Ганиев, 
 1982 — Пётр Тимофеев, 
 1983 — Георгий Калинкин, 
 1988 — Рафаил, 
 1991 — Густав Һусак, 
 2000 — Җәүдәт Айдаров, музыкант, дирижер.
 2003 — Шәмсия Хәкимова, 
 2008 — Шакир Сәлим, 
 2017 — Наим Сөләйманоглу,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
18 ноябрь
Булат Солтанбәков

Булат Фәйзрахман улы Солтанбәков (18.11.1928 — 20.01.2021) — күренекле татар галиме, тарихчы, Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1995). Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе иясе.

Ул 1928 елның 18 ноябрендә Казан шәһәрендә дөньяга килә. Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлап, тарих фәннәре кандидаты исемен ала, профессор дәрәҗәсенә ирешә. 1947 елдан гади урта мәктәптә укытучы булып эшли, 1954—1961 елда Татар обкомында мәктәп һәм фән оешмаларының инструкторы, 1961—1981 елда Казан дәүләт педагогика институтында проректор, доцент вазифаларын башкара. 1981—1989 елларда Казан консерваториясендә җитәкче, 1989—1991 елларда Казан дәүләт университетында доцент, 1991—1993 елларда – ИПКРОда кафедра җитәкчесе.

2021 елның 20 гыйнварында 92 яшендә Казанда вафат .

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Белем.ру 
 Татар электрон китапханәсе

Шулай ук карагыз  

 

Татар тарихчылары
Тарих фәннәре кандидатлары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Наилә Гәрәева

Наилә Хәким кызы Гәрәева — Камал театры артисткасы. Татарстанның халык (1976), Pəcəйнең атказанган (2010) артисты, ТАССР Г.Тукай ис. дәүләт премиясе лауреаты (1967). «Тантана» премиясе лауреаты (2019).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1940 елның 18 ноябрендә Казанда Хәким абый белән Рәгъвә апа гаиләсендә өченче бала булып дөньяга килә. Хәким абый хәрби чекист булып хезмәт итсә дә, музыка, театр, рәсем сәнгатенә һәм әдәбияткә бәйләнгән кеше була. Өендә бик бай китапханә булдыра. Гомере буе кинематография системасында эшләгән әниләре балаларын махсус музыка мәктәбенә укырга бирә. Рус мәктәбен тәмамлагач, Наилә Казан театр училищесына укырга керә.

Наилә Гәрәева сәхнәгә театр яшь актрисаларга мохтаҗ чагында килә. Беренче тапкыр 1960 елда Хәй Вахитның «Беренче мәхәббәт» спектаклендәге яшьлек дәрте белән иҗат иткән 18 яшьлек Рәхилә роле белән үк театр йолдызына әверелә. Бер-бер артлы Чыңгыз Айтматовның «Гүзәлем — Әсәл», Ш. Хөсәеновның «Зөбәйдә — адәм баласы»нда – Зөбәйдә, Хәй Вахитның «Рәхим итегез» пьесасында – Зәйтүнә образларын иҗат итә. Мәскәүдәге Щепкин исемендәге театр студиясен тәмамлаган бер төркем яшьләр кайтып төшкәндә, Наилә Гәрәева инде сәхнәдә ныклы, ышанычлы, кыю адымнар белән атлаучы танылган актриса була.

Яңа образларны аңлап иҗат итәргә ярдәм биргән режиссер Рәфкать Бикчәнтәевның үзе режиссерлык иткән һәр спектакльгә Наиләне үзен иркен тотучы “башкисәр” кыз рольләренә сайлый. Наилә белән Рәфкать кавышкач, 1962 елда Фәритләре туа. Сәхнә гаиләнең бар вакытын алып торганлыктан гаилә нигезе какшый башлый, Рәфкать Бикчәнтәев Камал театрыннан киткәч, гаилә таркала. 15 ел дәвамында төп геройларны уйнап сәхнәнең үзәгендә торган Наиләнең иҗат эшчәнлегенә дә пәрдә “ябыла”, ул сәхнәдә үз урынын югалта.

Театр училищесын тәмамлап, югары режиссерлык белеме алу өчен Мәскәүгә юл тоткан улы Фәритнең труппага режиссер булып кайтуын зур түземсезлек белән көтә ана. Улы театрга режиссер булып кайткач, 7 ел буена иҗат бәхетен каплаган пәрдәләрне Наилә Гәрәева пыран-заран китерә. Сәхнәдә Пьер Бомаршеның “Шаушулы көн”ендә — Сюзанна, Туфан Миңнуллинның “Шәҗәрә”сендә Сәлимә Сәетбәкова, Э. Де-Филиппоның “Гаугалы гаилә”сендә Мэли, Мансур Гыйләҗевның “Бичура”сында Күршекәй булып яшәрә, яшьни, театр күгендә якты йолдыз булып тагын да югарырак атыла. “Әни килде” спектаклендә әни ролен уйнаганы өчен ул “1999 елның хатын-кыз ролен иң яхшы башкаручысы” исеменә лаек була.

2020 елда Татарстанның «Дуслык» ордены белән бүләкләнгән — «мәдәнияткә һәм сәнгатькә керткән зур өлеше, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен».

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Белем.ру 
 Г.Камал исемендәге театр сайты

Моны да карагыз 
 Рәфкать Бикчәнтәев (ире)
 Фәрит Бикчәнтәев (улы)
 Люция Хәмитова (килене)
 Йосыф Бикчәнтәев (оныгы)

Артекчылар
Камал театры актерлары
Россиянең атказанган артистлары
Татарстанның халык артистлары
«Тантана» премиясе лауреатлары
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Сәвия Әкбәрова

Сәвия Габделхәй кызы Әкбәрова — татар  галиме, биология фәннәре кандидаты.

Ул 1956 елның 18 ноябрендә Яңгул авылында туган. 1974 елда Яңгул урта мәктәбен тәмамлый һәм укуын Казан ветеринария институтында дәвам итә. 1980 елда институтны тәмамлап, акушерство кафедрасында өлкән лаборант булып эшли башлый, 1985 елдан – кафедраара лабораториянең өлкән фәнни хезмәткәре, 1990—2000 елларда — анатомия кафедрасы ассистенты.

Сәвия Әкбәрова 2000 елда кандидатлык диссертациясе яклап биология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Бүгенге көндә Казан ветеринария медицинасы академиясенең анатомия кафедрасында өлкән укытучы булып эшли. Аның нәшер ителгән утыздан артык фәнни хезмәте һәм методик эшләнмәләре бар.

2000 елда «Ел ассистенты» конкурсында җиңеп, аның беренче дәрәҗә дипломы белән бүләкләнде.

Татар галимнәре
Биология фәннәре кандидатлары
Биологлар
Шон О’Кейси

Шон О’Кейси (ирл. Seán Ó Cathasaigh, ингл. Seán O'Casey, 1880 елның 30 марты — 1964 елның 18 сентябре) — күренекле ирланд драматургы.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Ирландия драматурглары
Ирландия язучылары
Инглиз телле язучылар
Инглиз телле драматурглар
FriendFeed

FriendFeed — социаль челтәрләр, блоглар, микроблоглар һәм башка сервисларны үз эченә алучы агрегатор. FriendFeed сәхифәсенә дүрт кеше нигез сала, болар: Брет Тайлор, Джим Норрис,  Павел Бакхейт һәм Санджив Сингх, моңа кадәр алар Google ширкәтендә эшләгәннәр.

2009 елның 14 июнендә бу сервисны Иранда куллану мөмкинчелеге булмый, бу президент сайлауларындагы тәртипсезлекләр аркасында була.

2009 елның 10 августында Facebook Inc ширкәте тарафыннан бу сервисны сатып алу турында игълан ителә FriendFeed  15 миллионов АКШ доллар чиста акча белән һәм 32,5 миллион Facebook Inc. акцияләре хисабына сатып алына

Моны да карагыз 
 Google Buzz

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 FriendFeed
 FriendFeed Changelog 
 New FriendFeed: Simpler, Faster, Better (Maybe Too Fast) — TechCrunch

Интернет
19 ноябрь

19 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 42 көн кала.





Мали — Азат булу көне.
  Монако — Милли көн.

Халыкара ирләр көне ().

1850 — Альфред Теннисонга (рус.) шагыйрь-лауреат исеме бирелә.
 1969 — Мәшһүр футболчы Пеле 909нчы матчта 1000нче тубын кертә.

1711 — Михаил Ломоносов, рус галиме, тарихчы, шагыйрь.
 1713 — Платон Мещерский, 
 1799 — Рене Калье, Африкада йөргән француз сәяхәтчесе.
 1831 — Җеймс Абраһам Гарфилд, 
 1840 — Александр Ковалевский, 
 1854 — Михаил Кандаратский, 
 1866 — Мьеда Ндре, 
 1875 — Михаил Калинин, инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
 1880 — Михаил Ортин,
 1887 — Җеймс Батчеллер Самнер,
 1891 — Андрей Наумов,
 1896 — Тәүкалүн Вәлиев,
 1897 — Трофим Борисов,
 1900 — Михаил Лаврентьев, математик, академик.
 1900 — Павел Жигарев,
 1901 — Нина Бари, 
 1908 — Анатолий Родионов, 
 1913 — Герман Троицкий, биохимия галиме, профессор.
 1915 — Өрл Сазерленд, 
 1917 — Индира Ганди, Һиндстан сәясәтчесе, Җаваһарлал Неруның кызы.
 1917 — Нуретдин Мөхетдинов, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
 1921 — Зоя Малькова, 
 1930 — Фәрит Сәйфелмөлеков, журналист.
 1933 — Римма Наумова, 
 1936 — Ли Юәнҗы, 
 1941 — Борис Ларионов, 
 1946 — Шамил Апанаев, татар рәссам, мөгаллим.
 1947 — Лилита Озолиня, 
 1954 — Габделфәттах әс-Сиси, 
 1956 — Гали Алтынбаев, 
 1958 — Иван Максимов, 
 1958 — Хәбир Ибраһим, язучы-драматург.
 1960 — Марина Роднина, 
 1962 — Җоди Фостер, АКШ кино актрисасы һәм режиссеры.
 1968 — Раил Мөфтиев, 
 1981 — Андрей Поснов, 
 1982 — Зөлфәт Зиннуров, татар җырчысы.
 1987 — Алинә Сидеева, татар театр актрисасы.
 1987 — Егор Миловзоров, 
 1989 — Роман Трофимов, 
 1994 — Андрей Кареев,

1517 — Габдел-Латыйф,  ханы.
 1828 — Франц Шуберт, Австрия композиторы.
 1922 — Александр Догел, 
 1931 — Евгения Фигнер, 
 1935 — Александр Гуляев, 
 1937 — Никита, 
 1944 — Габдулла Кадыйров, 
 1945 — Сергей Люпов, 
 1963 — Кармен Амайя, 
 1969 — Иван Илларионов, 
 1970 — Андрей Еременко, ССРБ хәрбие, Советлар Берлеге каһарманы.
 1970 — Федор Савельев, 
 1972 — Семён Задионченко, 
 1975 — Александр Вишневский, 
 1983 — Иван Конев, Советлар Берлеге каһарманы.
 1986 — Исмәгыйль Хәкимов, 
 1988 — Александр Калган, чуаш язучысы.
 1992 — Наил Лотфуллин, 
 1993 — Дмитрий Токарев, 
 2000 — Зилфәт Басыйров, рәссам, сынчы.
 2003 — Сергей Литвинов, 
 2007 — Магда Сабо, 
 2007 — Хамазан Гыйззәтуллин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең танклар һөҗүменә каршы артиллерия дивизионы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 2012 — Борис Стругацкий, рус язучы-фантаст.
 2013 — Фредерик Сәңер,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
19 ноябрь
Үзбәк теле

Үзбәк теле (O‘zbek tili, Ўзбек тили, гарәп. ئۇزبېك تیلى яки O’zbekcha, Ўзбекча) — төрки тел, Үзбәкстанның дәүләт теле. Төрле чыганаклар буенча дөньяда үзбәк телендә сөйләшүчеләр саны 21 миллионнан башлап 25 миллионга кадәр. Күбесенчә Үзбәкстанда таралган, шулай ук Кыргызстан, Әфганстан, Казакъстан, Таҗикстан, Россия, Төрекмәнстан кебек илләрдә киң таралган.

Грамматик һәм лексик яктан үзбәк теленә иң якын телләр дип уйгыр телен атап була.

Үзбәк әлифбәсе 
Үзбәк әлифбасы — Үзбәк теленең язылышында кулланыла торган әлифба. Үзбәклар берничә әлифбә кулланган: иң борынгысы — төрки рун язуы, X йөздән 1927 елга кадәр — гарәп язуында, 1928-1939 елларда — латин графикасы, аннан соң — кириллица.

Латин әлифбасы 

Үзбәк язувын әрәп графикасыннан латин графикасына күчерү хакындаге беренче карар 1929 елның 15—23 май көннәрендә Сәмәрканд шәһәрендә булып үткән жөмһүрият мөшавирәсендә кабул ителгән вә бу карар 1929 елның 10 августында ҮзССР Халк мәариф комиссарлыгы һәйъәте (комиссиясе) тарафыннан тәсдыйк ителгән.

Күбрәк мәҗбүрилеккә нигезләнгән бу эшләмМәскәүдә эшләнгән рижә нигезендә Мәскәү вәкилләре күзәтүвендә амәлгә ашырылган. Сәмәрканд мөшавирәсендә кабул ителгән «латинлаштырылган үзбәк әлифбасы» 33 хәрф вә бер билгедән (апострофтан) ыйбарәт булган. Мөшавирәдә сингармонизм үзбәк әдәби теле өчен хас күренеш дип табылувы вә әлифбәгә 9 сузык өчен аерым хәрфләр кертелүве, шул нигездә эшкәртелгән дөрест язув кагыйдәләре соңрак үзен акламаган, амәлдә имләдә башбаштаклык барлыкка килгән, бер үк сүз берничә төрле языла торган булган. Нәтиҗәдә бу мәсьәлә 1934 елның гыйнварында булып үткән Тел һәм имлә мәсьәләләренә багышланган жөмһүрият корылтаенда яңадан карап тикшерелгән вә әлифбәгә тиешле үзгәрешләр кертелгән.

Үзбәкстан мөстәкыйльлеккә ирешкәннән соң жөмһурият үзбәк язувын кирилл графикасиыннан латин графикасына 1993 елның 2 сентябрендә Үзбәкстан Республикасының «Латин язувына нигезләнгән үзбәк әлифбәсене кулланув турында»гы кануны игълан ителде. Яңадан кабул ителгән үзбәк әлифбәсе 31 хәреф һәм апострофтан ыйбарәт дип билгеләнгән.

1993-1995 еллар әлифбасы

1995 ел әлифбасы

Кирилл әлифбасы 
Латин әлифбасы белән бер вакытта кирилл әлифбасы дә кулланыла:

Фонология
Сүзләр ъадәттә окситоннар булып тора (яъни басым соңгы иҗеккә төшәдер), әмма билгеле сүз тәмамланышлары вә суффикс кушымчаларына басым төшмийдер.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Карлук телләре
Сайт

Сайт, яки веб-сайт ([вэбсайт] дип укыла, : web — «пәрәвез» и site — «урын», сүзгә-сүз «челтәрдәге урын, сегмент, өлеш») — бер-берсе белән логик буенча ялганган веб-сәхифәләр; шулай ук сервердагы контентның урнашкан урыны. 

Гадәттә Интернетта сайт — ул бердәнбер адреслы һәм кулланучы белән бербөтен булып кабул ителә торган, бер-берсе белән бәйләнгән бирелмәләр.

Сайтларны веб-сайтлар дип атыйлар, чөнки аларга HTTP протоколы буенча керешле. HTTP, әлеге вакытта, Бөтендөнья пәрәвезе белән сайтлардан мәгълүматларны алу өчен кулланыла. «Бөтендөнья пәрәвезен» кыскартып «веб» диләр. Шуңа күрә күп төрле «Бөтендөнья пәрәвезенә» катнашкан сүзләргә «веб-» дигән сүзнең өлешен куялар. HTTP протоколы клиентлар серверлардагы сайтларга керә алсыннар өчен махсус ясалган.

Веб-сайт, электрон документлар (бирелмəлəр файллары һәм кодлар) системасы буларак, аерым шәхесләрнеке яки оешмаларныкы булырга мөмкин, шулай ук аңа гомуми домен исеме һәм IP-адрес буенча керергә була, яки бер санакта гына (Интернетка кермичә) сайтны ачырга була.

Бөтен сайтлар бергә Бөтендөнья пәрәвезен төзиләр, анда коммуникация (пәрәвез) бербөтен итеп, бирелмəлəр базасына һәм планета масштабындагы аралашуга, дөнья берләшмәсенең мәгълүмат сегментларын берләштерә.

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Хаген Граф. Создание веб-сайтов с помощью Joomla! 1.5. — Издательский дом "Вильямс", 2009. — 312 p. — ISBN 978-5-8459-1506-1.
 Виктор Ромашев. CMS Drupal: Система управления содержимым сайта. — Питер, 2010. — 255 p. — ISBN 978-5-49807-241-8.

Интернет
Никосия

Никоси́я яки Лефкосия (; ) — Кипр Республикасы һәм танылмаган Төньяк Кипр Төрек Җөмһүриятенең башкаласы. Педиэос елгасында Кипр утравының үзәк өлешендә урнашкан. Халык саны 313 400 кеше (2009 ел). Халыкара аэропорт 1974 елда ябылган һәм хәзерге вакытта БМО буфер зонасына керә.

Тарих 
Борынгы заманда хәзерге Никосия җирендә Ледра дип аталган шәһәр-дәүләт булган. Ул якынча б.э.к. 1000 еллар тирәсендә салына дип фаразлана. Ул Әссүрия патшасы Асархаддонга ясак түләүче шәһәр буларак б.э.к. 672 елда искә алына.

1974 елда төрек гаскәрләренең басып керүе нәтиҗәсендә шәһәр ике өлешкә бүленгән (төрек һәм грек өлешләре).

Дин

Ислам 
 Сәлимия мәчете 

Никосия
Törkiä gimnı

«İstiklâl Marşı» ul Törkiäneñ milli köye. Mehmet Akif Ersoy tarafından yazılğan süzläre 1921 yılnıñ 12. Martında räsmi qabul itelde. Süzlärne saylağanda 724 şiğer qarap çıqqannar. Şiğergä üz köyen 24 komposer täqdim itkän wä 1924 yılda Ali Rıfat Çağatay'ın köye saylanğan ide. Bu köy 1930 yılına qädär qullanılğan, şul çaqtan Osman Zeki Üngör'nıñ köye ilä almaşındı.

Süzläre 
Ğosman imperiäsendä räsmi yazma tel ğäräp älifbasında ğosmanlı törekçä ide. «İstiqlal Marşı» sulay uq Tönyaq Kiprnıñ Törek Cömhüriäteneñ räsmi däwlät gimnı da.

Törekçä süzläre

Tatarça versiäse 
Räsmi başqarıla torğan berençe kuplet
Qurıqma, sünmäs bu şäfäq nurlarında al bayraq,
İsän-imin ilem östendä yanğan iñ soñğı uçaq,
Ul minem millätemneñ yoldızıdır — balqıyaçaq,
Ul minem millätemä, millätemä ançaq.

Çıtma yözeñne, zinhar öçen, äy, nazlı hilal,
Qaharman xalqıma göl sıman bu şiddät häm bu cäläl.
Yuqsa, sineñ öçen tükkän qanıbız bulmas xäläl;
Xaqtır, Xaqqa tabınğan millätemä istiqlal!

İskärmälär

Päräwezdä 
 Көй: MIDI birem
 Көй: Real Audio File
 İSTİKLÂL MARŞIMIZ
 Türkiye Büyük Milli Meclisi

Төркия мәдәнияте
Илләр буенча гимннар
Төрекмән теле

Төрекмән теле – Төрекмәнстан милли теле, ул төрки телләрнең угыз төркеменә керә. Аны Төрекмәнстан, Иран, Әфганстан, Төркия, Каракалпакстан, Таҗикстан, Казахстан, Үзбәкстан һәм Россиянең Ставрополь крае  территориясендә кулланалар. Төрекмән теленең (Төрекмәнстанда сөйләшелә торган) стандартлаштырылган формасы теке диалектында нигезләнгән, шул ук вакытта Иран төрекмән теле күбесенчә йомуд диалектын куллана һәм әфган төрекмәннәре эрсары юрамасын кулланалар. Төрекмән теле азәрбайҗан теле, Кырым татар теле, гагауз теле, кашкай теле һәм төрек теле белән бәйле һәм шул телләрнең һәрберсе белән төрле дәрәҗәдәге үзара аңлаешлылыкка ия.
Төрекмән теленең үзенчәлеге булып озын сузыклар булуы хас.

Искәрмәләр 

Төрки телләр
Төрекмән теле
Угыз телләре
Кыргыз теле

Кыргыз теле (кыргыз тили, قىرعىز تئلى) — кыргызларның милли теле, төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә. Аны Кыргызстан, Кытай, Россия, Таҗикстан, Үзбәкстан, Казакъстан территорияләрендә кулланалар.

1928 елга кадәр гарәп әлифбасы, 1928 елдан 1940 елга хәтле латин әлифбасы кулланылышта була. Хәзерге вакытта кирилл әлифбасы кулланыла. Кыргыз теле казакъ теле белән бәйле тел булып тора.

Хәзерге вакытта, рус теле, элеккечә үк, төп телен эре шәһәрләрдә кебек Бишкек шул ук вакытта Кыргыз теле дәвам итә позициясен югалтмаска, бигрәк тә яшь буын арасында.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Төрки телләр
Кыргыз теле
Одноклассники.ru

Однокла́ссники — социаль пәрәвез, Classmates.com сәхифәсенең рус аналогы; сыйныфташларны, беренче курс укучыларын берләштерү өчен кулланыла. Бу проект 2006 елның 4 мартында барлыкка килә. Проектның авторы — Альберт Попков. 

Әлеге сәхифә Россия интернетының иң популяр урыннарын алып тора, 14—55 яшьлек кулланучылар арасында ул шулай ук алдынгылар рәтендә тора (әлеге мәгълүмат 2009 елның июль ае өчен бирелә ). Сәхифә тарафыннан үткәрелгән исәпләүләр нәтиҗәсендә, 2010 елның февраленә 45 миллион сайтта теркәлгән кулланучы була, сәхифәне тәүлектә карап чыгучылар саны — 10 млн тәшкил итә.

Искәрмәләр 

Социаль челтәрләр
Россия сайтлары
Гөлназ Абдуллаева

''
Гөлназ Рөстәм кызы Абдуллаева — татар артисткасы, Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбург дәүләт татар драма театрының актрисасы.

Ул татар театры дөньясында танылган Абдуллаевлар гаиләсендә 1980 елда, Әлмәт шәһәрендә дөньяга килгән. Әтисе – Рөстәм Әбдрәшит улы, Оренбур татар театрының сәнгать җитәкчесе, әнисе — Люция Каюм кызы, Pоссиянең атказанган артисты.

Булачак артист урта белемне Оренбурда ала, аннан Ырынбур педагогия университетында укый, узган ел гына шәһәрнең Ростроповичлар исемендәге сәнгать институтының театр факультетын тәмамлый.

Ырынбур татар театрының Гөлназга булган өметләре дә аның гомере белән бергә өзелде: ул юл фаҗигасендә һәлак булды.

Сылтамалар 
 Татарның тагын бер сәхнә йолдызы сүнде. Бу юлы Оренбурда

Татар артистлары
2010 елда вафатлар
Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Ырынбур татар театры актерлары
Ырынбур педагогия институтын тәмамлаучылар
20 ноябрь

20 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 41 көн кала.



Бөтендөнья балалары көне (ингл.).
  Африканың индустриализациясе көне (рус.).
 Трансгендерларны искә алу көне (ингл.)

Вьетнам — укытучылар көне.



1917 — Уфада Милләт Мәҗлесе үз эшен башлап җибәрә.
 1962 — Кариб кризисы тәмам була.
 2003 — да эре теракт.
 2008 —  парламенты Лиссабон килешүен ратификацияли.

1620 — Аввакум Петров, 
 1822 — Николай Андреевский, 
 1838 — Николай Барсуков, 
 1858 — Зелма Лагерлөф, 
 1867 — Дмитрий Синцов, 
 1873 — Мөхетдин Корбангалиев, татар галиме, мөгаллим.
 1876 — Николай Ливанов, зоология галиме, профессор.
 1886 — Карл фон Фриш, 
 1889 — Эдвин Хаббл (рус.), АКШ астрономы.
 1901 — Мәрьям Рахманкулова, татар җырчысы, опера артисты, композитор.
 1906 — Айдын, 
 1908 — Лев Линков, 
 1909 — Анатолий Лопырин, 
 1911 — Әмир Хәйдәров, Советлар Берлеге каһарманы.
 1912 — Анатолий Писарев, 
 1913 — Гайнетдин Моратов, 
 1915 — Вәдүт Мифтах, татар шагыйре.
 1915 — Вера Торопова, 
 1918 — Ибраһим Паши, 
 1923 — Надин Гордимер,
 1925 — Майя Плисецкая,
 1925 — Наил Заһиров, инженер-геолог (тау эше), профессор.
 1926 — Фәһим Сәяхов, 
 1928 — Алексей Баталов, 
 1928 — Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.
 1929 — Валерий Грайфер, 
 1930 — Михаил Глухов, 
 1930 — Ярослав Заботин, 
 1931 — Александр Тихонов, 
 1931 — Әлфинур Вахитова, 
 1936 — Алла Гарзавина, 
 1939 — Юнир Абызгилдин, 
 1940 — Арье Варшел, 
 1942 — Джозеф Байден, АКШ сәясәтчесе, Демократик фирка әгъзасы.
 1944 — Роза Уразаева, 
 1946 — Кирилл (Гундяев), Мәскәү патриархы (2009 елдан).
 1947 — Нурлан Балгымбаев, 
 1947 — Ренат Ибраһимов, татар җырчысы.
 1949 — Александр Филиппов, 
 1950 — Госман Хәлилов, 
 1955 — Нияз Вәлиев, татар шагыйре.
 1959 — Җон Салливан, 
 1961 — Рафис Галиев,
 1968 — Андрей Харлов, 
 1969 — Зөлфия Гарипова, 
 1989 — Руслан Галиәкбәров,

967 — Әбелфәрәҗ әл-Исфахани, 
 1879 — Антоний, 
 1908 — Георгий Вороной, 
 1910 — Лев Толстой, рус язучысы.
 1914 — Владислав Боуфал, 
 1938 — Григорий Медведев, 
 1942 — Николай Кабанов, 
 1942 — Эмма Мейсснер, 
 1945 — Фрәнсис Вильям Әстон, 
 1954 — Сөнгатулла Бикбулат, татар укытучысы, язучы, галим.
 1956 — Хәсән Заманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1966 — Мансур Мозаффаров, татар композиторы.
 1967 — Михаил Мизинов, 
 1979 — Тайра Лундгрен, 
 1984 — Фәйзрахман Әминов, 
 1985 — Иван Страхов, 
 1986 — Әхмәтҗан Мостафин, 
 1989 — Антонина Голубева, 
 1997 — Елизавета Миронова, 
 2003 — Фәһим Сәяхов, 
 2006 — Олег Зайкин, 
 2009 — Элизабет Сёдерстрём, 
 2012 — Азат Вергазов, 
 2018 — Аарон Клуг, 
 2018 — Әлмирә Янбухтина, 
 2020 — Феофан,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
20 ноябрь
Вәдүт Мифтах

Вәдүт Мифтах, Вәдүт Кәшшафетдин улы Мифтахов (1915 елның 20 ноябре, РИ,  Уфа губернасы, Минзәлә өязе,Яхшы Каран — 1942 елның 30 марты, ССРБ, РСФСР, Тула өлкәсе, Рыдань) — татар шагыйре. Бөек Ватан сугышында һәлак булган. 1939 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

Тәрҗемәи хәле

Ул 1915 елның 20 ноябрендә Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге Татарстанның Сарман районы) Яхшы Каран авылында мулла гаиләсендә туа. Бабасы Мифтахетдин Габделмәҗитов (1834—1907) озак еллар Яхшы Каран авылында мулла булып торган. Вәдүт яшьли ятим кала: 1921 елдагы ачлык вакытында әтисе Кашшафетдин Мифтахетдин улы вафат була. Әнисе Мөслим районы авылына күп балалы кешегә кияүгә чыга. Вәдүтне Сарайлы авылындагы туганы Нуриәхмәт гаиләсендә калдыра. Сарайлыда башлангыч мәктәпне бетерә. Сарманда җидееллык белем алганнан соң, 1931 елда Лубян урман хуҗалыгы техникумына укырга керә һәм әлеге уку йортын 1934 елда тәмамлый. Яхшы Каран авылыннан беренче дипломлы урманчы була. Билгеләнгән урында урманчы булып эшли башлый. 1935—1939 елларда Казан педагогика институтында югары белем алгач, 1939—1941 елларда Питрәч районының Шәле урта мәктәбендә укытучы булып эшли, татар теле һәм әдәбияты укыта. Иҗат эше белән дә шөгыльләнә.

Бөек Ватан сугышы башлануга фронтка китә, кече политрук була. Тула өлкәсендә барган каты сугышлар вакытында 1942 елда һәлак була. Аны Рыдань авылы янындагы туганнар каберлегенә күмәләр.

Иҗаты 
Аның беренче шигырьләре матбугатта 1934 елда күренә башлый. 1939 елда «Җырла, җир» дигән беренче шигъри җыентыгы чыга. Вәдүт Мифтахны «Комсомол шагыйре» дип атыйлар. Ул үз иҗатында канатлы яшьлек, бәхетле тормыш, дуслык һәм мәхәббәт темаларын үз итә. Татар халык иҗатыннан файдаланып, шигырьләр, поэмалар яза. 1940 елда «Ятим малай турында әкият» дигән поэмасы китап булып чыга.

Ул фронтта да иҗат эшен туктатмый. Аның шул чордагы иҗатының кайбер үрнәкләре 1956 елда басылып чыккан «Җыр һаман яңгырый» (төзүчеләре Әбрар Кәримуллин, Нил Юзиев) китабында, «Алар сафта» (1961), «Илең турындав уйла» (2000) дигән күмәк җыентыкларда тупланган.

Хәтер 
Туган авылы Яхшы Каранда үзәк урам аның исемен йөртә.

Әдәбият 
 Сарман районы энциклопедиясе (төзүче Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: «Идел-йорт», 2000.
 Илһамлы Сарман. Антология (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Казан: «Яз», 2017, 92-95нче битләр. ISBN 978-5-95-00696-1-1

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Татар шагыйрьләре
Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Лубян урман-техник көллиятен тәмамлаучылар
Урманчылар
Укытучылар
Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 Тулы биографиясе

Татар шагыйрьләре
Ренат Ибраһимов

Ренат Ислам улы Ибраһимов — татар җырчысы, лирик баритон, Татарстанның һәм Русиянең халык артисты, Г.Тукай исемендәге премия лауреаты.

Биография 
Ул 1947 елның 20 ноябрендә Украина ССРында, Илбау шәһәрендә туа. Музыка мәктәбендә домра классында белем ала, кечкенәдән үк классик арияләр һәм җырларны җырлап үсә. Уналты яшеннән үзешчән эстрада оркестрында җырлап йөри. Казан дәүләт консерваториясендә икееллык әзерләү бүлегендә укыганнан соң, вокал бүлегенә укырга керә. М.Җәлил исемендәге татар дәүләт опера һәм балет театрында эшли, эстрадада да чыгышлар ясый. Төрле конкурсларда лауреат исемен ала.

Ренат Ибраһимов Мәскәү шәһәрендә яшәп иҗат эше белән шөгыльләнә. Җырчының исеме төрле чит илләрдә дә билгеле, еш кына ул чыгышлар белән гастрольләргә йөри. Җырлаудан тыш, Ренат Ибраһимов шигырьләр дә яза, җырлар иҗат итә.

2022 елның 14 маенда кичке 7 дә 75 яшендә вафат .

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Белем.ру

Моны да карагыз 

Татар җырчылары
Тукай премиясе лауреатлары
РСФСР халык артистлары
ТАССР халык артистлары
Рим Хәсәнов җырларын башкаручылар
Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Баритоннар
Сәйфи Кудаш

Сәйфи Кудаш — күренекле татар шагыйре. Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге җөмһүрият Дәүләт премиясе премиясе лауреаты (1985).

Тәрҗемәи хәл 
Сәйфетдин Фәттах улы Кудашев 1894 елның 21 сентябрендә Башкортстанның Келәш авылында, хәзер Чишмә районы, крестьян гаиләсендә туа. Казакъстанда укытучылык итә (1913-15). Уфадагы «Галия» мәдрәсәсендә укый (1915-18). 1913 елда Габдулла Тукай һәм Мәҗит Гафури йогынтысында яза башлый. 1916 елда юмористик шигырьләре Ырынбурда чыккан «Кармак» журналында даими басылып тора. 1917 елда иҗатында милли азатлык мотивлары өстенлек итә.  Соңыннан социалистик революция идеалларына таба борыла, авылдагы икътисади үзгәрешләр, яңа мәдәни  тормыш турында яза башлый. 1924 елдан башлап, әсәрләре башкорт телендә басыла башлый.

1929 елда Татарстан һәм Башкортстан әдәбиятларында "Җидегәнчелек"кә каршы көрәш сылтавы белән репрессияләр башлана. "Җидегәнчеләрнең" берсе буларак Сәйфи Кудашны милләтчелектә, контрреволюцион эшчәнлектә гаеплиләр, РАПП сафларыннан чыгаралар.

Ул вакытлыча Уфадан китеп бара, Кыйгы районына татарча газет оештырырга алына. Басмада аның күпсанлы мәкаләләре басыла. Шунда яшәп, күмәкләштерү турында бәян иткән, булачак «Кушкаен» романына (1936) материал әзерли.

Соңыннан, күпчелек «җидегәнчеләр» кичерелә, шул исәптән Сәйфи Кудаш та. 1935 елда ул СССР язучылар берлегенә алына. 1942-48 елларда Башкортстан язучылар берлеге рәисе.

Гомеренең соңгы елларын да Сәйфи Кудаш тыныч үткармия. Башкорт әдәби даирәләре тарафыннан аның өстенә татар һәм башкорт язучыларын кырган 1937 ел сәяси репрессияләре өчен җаваплылыкны аудару шаукымы күзәтелгән.

Дәрәҗәле исемнәр һәм премияләр 

 Башкортстанның халык шагыйре (1964 ел).
 Башкортстанның Салават Юлаев ис. дәүләт премиясе (1985 ел)

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Айдар Хәлим истәлекләре
 Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл

Татар шагыйрьләре
Башкортстан халык шагыйрьләре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Хәниф Кәрим

Хәниф Кәрим (25 июль, 1910 ел — 26 август, 1983 ел) — Бөек Ватан сугышында катнашкан башкорт шагыйре.
 
Ул 1910 елның 25 июлендә хәзерге Башкортстанның Кыйгы районы Югары Кыйгы авылында туып үсә.

Мәктәптән соң Уфада Халык мәгарифе институтында белем ала. 1932-1934 елларда хәрби хезмәттә була. Кайткач, Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый. "Октябрь" ("Ағиҙел") журналында җаваплы сәркатип була. Гәзитләрдә төрле вазыйфаларда эшли. Бөек Ватан сугышында катнаша. "На врага", "Боевая тревога" , Ерак Көнчыгыштагы "Тревога" фронт гәҗитләренең хәбәрчесе була. 1946 елда демобилизацияләнә. 13 ел дәвамында Башкортстан Язучылар берлегенең җаваплы сәркатибе була.

Хәниф Кәрим әдәби иҗат җимешләрен 1930 елда ук бастыра башлый. Төрле елларда егермедән артык җыентыгы дөнья күрә. Рус шагыйрьләре әсәрләрен тәрҗемә итү өлкәсендә зур эш башкара. Сугышта язылган әсәрләреннән 3 җыентыгы чыга: "Шигырьләр" (1942 ел), "Мәхәббәткә үлем юк", (1943 ел), "Сугыш юллары" (1944 ел).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
 башкорт телендәге әсәрләре
 башка чыганаклар
 Уфада танылган әдип Хәниф Кәримне искә алалар
 Ташта эзләр калган...
 Язучы Хәниф Кәрим төшерелгән кәнвирт чыгарылды

Искәрмәләр 

ССРБ язучылары
Башкорт шагыйрьләре
Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Иҗади берлекләр рәисләре
Җәүдәт Ильясов

Җәүдәт Хәсән улы Ильясов — татар, рус, үзбәк телләрендә иҗат иткән совет язучысы.

Тарихи романнар, очерклар, шигырьләр, повестьлар авторы буларак билгеле. Башкорстанның Ярмәкәй районындагы Исламбахты авылында туа. Милләте буенча шулай ук татар. Әдәби әсәрләрне рус телендә яза, публицистик әсәрләрне — башкорт, рус, татар һәм үзбәк телләрендә.

Тәрҗемәи хәле 
Белорецк педагогика уку йортында укый, көтүче, тракторчы, слесарь, сызымчы, рәссам-нәккаш, клуб, китапханә мөдире, үзешчән сәнгат төркемеҗитәкчесе булып эшли. 

1931 елдан Үзбәкстанда яши. Белорецк шәһәрендәге педагогика училищесын тәмамлый. Көтүче, тракторист, слесарь, пешекче, сызымчы, рәссам-рәсмиләштерүче, клуб һәм китапханә мөдире булып эшли, сәнгати үзешчәнлек белән идарә итә; үзбәк мәктәбендә тел, рәсем, сызым дәресләре алып бара. 1952 елдан – Уфа «Ленинец» газетасында әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире, тәрҗемәче һәм . «Ташкентская правда», «Комсомолец Узбекистана», «Физкультурник Узбекистана» газеталарында, «Звезда Востока» журналында әдәби хезмәткәр.

Әсәрләре: «Стрела и солнце» (1954), «Тропа гнева» (1956), «Согдиана» (1959), «Пятнистая смерть» (1964), «Черная вдова» (1966), «Золотой истукан» (1973), «Месть Анахиты» (1984) тарихи повестьлары һәм романнары; «Заклинатель змей» (1979) һәм Омар Хайям турындагы «Башня молчания» (1982) романнары һ.б.

Башкорт, үзбәк, каракалпак, корея, кырым-татар шагыйрьләрен тәрҗемә иткән. Үзенең әсәрләре үзбәк, татар, словак һ.б. телләренә тәрҗемә ителгән. Ильясов китапларының гомуми тиражы 23 миллионнан артып китә.

1982 елның 19 июнендә Ташкентның Комсомол күлендә коенганда фаҗигале рәвештә һәлак була.

Иҗаты 
 Тарихи повесть һәм романнары «Ук һәм кояш » (1954), «Ярсу чукмагы» (1956), «Согдиана» (1959), «Таплы үлем» (1964), «Кара тол» (1966), «Алтын балбал» (1973), « Анахита үче» (1984); романнар «Елан тылсымлаучы» (1979) и «Эндәшмәү манарасы» (1982) Гомәр Хәйям турында (рус телендә).
 Татар, башкорт, үзбәк һәм рус телләрендә шигырьләре, хикәяләре, очерклары.
 Башкорт, үзбәк, каракалпак, корея, кырым татар шагыйрләренең тәрҗемәләре.

Ильясов китаплары 23 млн. данә гомуми тираж белән чыккан.

Сылтамалар 

 Үзбәкстанның ун мәшһүр язучысы

 Явдат Ильясов //Писатели Советского Узбекистана. Биогр. спр. Ташкент, 1977.
  Татар электрон китапханәсе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Үзбәк телле язучылар
Татар телле язучылар
Рус телле язучылар
Татар шагыйрьләре
Үзбәк телле шагыйрьләр
Татар телле шагыйрьләр
Рус телле шагыйрьләр
Тарихи романнар авторлары
Олы Әтнә

Олы Әтнә (рус. Большая Атня) — Татарстанда урнашкан авыл, Әтнә районы административ үзәге.

Тарих 
Авыл Казан ханлыгы чорында нигезләнгән.

Халык 

Милли состав (2002): татарлар – 97,8%, чирмешләр – 1,1%.

Мәгариф 
Олы Әтнәдә авыл хуҗалыгы техникумы, урта мәктәп, мәктәптән тыш эш үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (2017).

Мәдәният 
 Әтнә дәүләт драма театры
 Туган якны өйрәнү музее

Авылда туган танылган шәхесләр 
 Айрат Ситдыйков (1973) — археолог, Тукай премиясе иясе (2016).
 Ленур Зәйнуллин (1983), 2015 елдан Габдулла Тукай исемендәге Әтнә татар дәүләт драма театры директоры. «Татар җыры» фестивале лауреаты.

Искәрмәләр 

Әтнә районы татар авыллары
Татарстан район үзәкләре
Индус Таһиров

Индус Ризак улы Таһиров (1936 ел, 24 май, ТАССР, Лениногорск районы, Иске Шөгер) — күренекле татар галиме, тарих фәннәре докторы, профессор, сәясәтче, Татарстан Фәннәр академиясе академигы, җәмәгать эшлеклесе, Татарстан (1986) һәм Русиянең (1997) атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (2002), Бөтендөнья татарлар конгрессының Башкарма комитеты рәисе (1992-2002). Азнакай районының мактаулы гражданы (2004).

Тарихчы буларак Индус Таһировның хезмәтләре Русиядәге инкыйлаблар һәм милли хәрәкәткә, Татарстанның милли-дәүләт төзелешенә багышланган. Галим беренчеләрдән булып милли факторның Русиянең сәяси-иҗтимагый үсешенә игътибар итә, борынгы заманнардан хәзерге вакытка кадәр татар халкының дәүләтчелек тарихын киң яктырта.

Индус Таһиров шулай ук Татарстанда 90 елларда булган сәяси-иҗтимагый үзгәрешләрдә зур роль уйный. Ул — татар милли хәрәкәтенең әйдәп баручы идеологларның берсе. Ул суверенитет турында Декларация, Татарстан Конституциясен әзерләүдә һәм кабул итүдә актив катнаша.

Галим — Бөтендөнья татар конгрессын оештыручыларның берсе, аның Башкарма комитетының беренче рәисе. Ул татар халкының милли-мәдәни үсешенә зур өлешне кертә, диаспоралар белән элемтәләр урнаштыра.

Тормыш юлы 
Әлмәт шәһәрендә урта мәктәп бетерә, 1963 елда КДУның тарих һәм филология факультетын, 1966 елда КДУ аспирантурасын тәмамлый. 1966 елдан башлап укыта. 1967 елда диссертация яклап (Казанда совет хакимияте урнашуның үзенчәлекләре анализлана), тарих фәннәре кандидаты була. 1979 елда исә докторлык диссертациясен яклый.  1980 елдан профессор, КДУ тарих кафедрасы мөдире. Татарстан Республикасы халык депутаты, 1995 елда Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, 1992 елның июль аенда беренче Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе буларак, 1997 елда икенче конгресста яңадан шул ук урынга сайлана.

Гаиләсе 
Әтисе Ризак Бөек Ватан сугышында катнаша һәм 1944 елда һәлак була. Әнисе Әминә. Абыйсы Дамир (мәрхүм), энесе Энгель (1940).
Хатыны Люция, химия укытучысы, Татарстанның атказанган укытучысы.
Уллары: олысы  Илдар, тарих фәннәре кандидаты; кечесе Айрат (мәрхүм).
Оныгы (Илдар улы) Каюм.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Энциклопедик белешмәлек 
 Индус Таһиров КФУ сайтында

Тышкы сылтамалар  
 
 «Татарстан дулкынында» — Индус Таһиров белән әңгәмә 
 Индус Таһиров – милләткә юл күрсәтүче
 Авыруны дәвалаучы
 Татарстан Фәннәр Академиясе сайтында  
 Индус Таһировка — 75
 Минтимер Шаймиев встретился с академиком Индусом Тагировым 
 Индус Тагиров: “Власть должна создать условия для развития общества”

Шулай ук карагыз 

Татарстан сәясәтчеләре
Татар галимнәре
Татар тарихчылары
Тарих фәннәре докторлары
Татар сәясәтчеләре
Татарстан галимнәре
ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Шәхесләр:БТК
Азнакай районының мактаулы гражданнары
Әзери теле

Әзери теле (, آذربایجان دیلی) — Әзериләрнең милли теле, ның дәүләт теле, ның () дәүләт телләренең берсе, 
төрки телләрнең угыз төркеменә керә. Азәрбайҗаннарның компакт яшәгән урыннарында, Иранда (Иран Азәрбайҗаны) һәм Грузиядә (Квемо-Картли) таралган.
Морфологик төзелеше буенча әзери теле агглютинатив, синтетик тел. Азәрбайҗан теленең лексикасы һәм фонетикасына фарсы теле һәм гарәп теле зур йогынты ясаган.
XX гасыр дәвамында азәрбайҗан язмасы дүрт тапкыр үзгәргән. Хәзерге вакытта азәрбайҗаннар өч төрле язма белән файдаланалар: Иранда гарәп язмасы — Азәрбайҗанда — латиница һәм Дагъстанда (Россия) — кириллица.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

 
Угыз телләре
Шарлавык

Шарлавык — елга суының елгадагы киртәгә очрап, аннан агып төшү күренеше.

Дөньядагы иң биек шарлавык – Эйнджел шарлавыгы, ул Көньяк Америкада урнашкан (Венесуэла).

Дөньядагы иң көчле шарлавыклар – Бразилия һәм Аргентина чигендә урнашкан Игуасу шарлавыгы, Африкадагы Замбези елгасындагы Виктория шарлавыгы, Төньяк Америкадагы Ниагара шарлавыгы.

Шарлавыклар
Тыва теле

Тыва теле () – нигездә Тыва республикасында яшәүче тываларның теле. Төрки телләргә керә.

Сөйләшүчеләр саны якынча 264 мең кеше .

Тел коды тув, tyv (ISO 639).

Кулланылыш 
Тывада көндәлек тормышта киң кулланыла, тыва телендә китаплар, гәзитләр, телевизион программалар чыгарыла.

Әлифба 
1930 елга кадәр иске монгол әлифбасы, аннары латин алфавиты кулланыла. Бүгенге көндә язу кирилл әлифбасына нигезләнгән.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 http://www.tyvadyl.ru/ — Тыва теленә багышланган сәхифә
 Тыва Республикасы хөкүмәте порталында яңалыклар бүлегенең тыва телендәге версиясе .

Төрки телләр
Уйгыр теле

Уйгыр теле (кирил. Уйғурчә яки Уйғур тили; ئۇيغۇر تىلى яки ئۇيغۇرچە; , пиньинь Wéiwú'ěryǔ) — уйгырларның теле. Төрки телләр гаиләсенә керә. Сөйләшүчеләр саны якынча 9 млн. кеше. Кытайда (Шеңҗан-Уйгыр автономияле районында), Казакъстанда, Кыргызстанда, Үзбәкстанда һәм уйгыр халкы яшәгән башка урыннарда сөйләшелә.
Үзбәк теле белән берлектә төрки телләрнең уйгыр төркеменә керә.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Кытайча-Уйгырча сүзлек

Төрки телләрКарлук телләреУйгырларУйгыр теле
Каракалпак теле

Каракалпа́к теле (Қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili) — каракалпаклар теле, Үзбәкстан республикасына кергән Каракалпакстан автоном республикасының рәсми теле.
Каракалпак теле күбесенчә Үзбәкстанның Каракалпакстан Автономияле Республикасында сөйләшелә. Әфганстанда якынча 2000 кеше һәм Россиядә, Казакъстанда, Төркиядә һәм дөньяның башка өлешләрендә кечерәк диаспораларда каракалпак телендә сөйләшәләр.
Каракалпак теле казакъ, комык, татар, башкорт телләре белән беррәттән төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә. Лескикасы буенча казакъ теле аңа иң якын тел буларак санала.

Әлифба

Шулай ук карагыз 

Төрки телләр
Мельбурн

Ме́льбурн ( //, шулай ук []) — зурлыгы буенча Австралиянең икенче шәһәре, Виктория штаты үзәге.

Шәһәр илнең мәдәни, икътисадый, сәнәгый мәркәзләренең берсе. Мельбурнны шулай ук дәүләтнең «мәдәни һәм спорт башкаласы» дип атыйлар. Шулай ук шәһәр архитектура үзенчәлекләре белән мәшһүр.

2015 елда чыккан Economist Intelligence Unit (EIU) тикшеренү төркеме дөньяда яшәү өчен иң уңайлы шәһәрләр исемлегендә беренче урынга Мельбурнны куйды. Беренчелекне шәһәр 5 еш рәттән тота.

Халкы күпмилләтле (180ләп милләт вәкиле) булган бу шәһәр паркларга һәм бакчаларга күмелгән. Аны хәтта бакча-шәһәр дип тә атыйлар. Мәдәни чаралар да монда бик еш уздырыла, спорт та шәһәрдә әһәмиятле урын били. Каланың архитектур күренеше викториан һәм заманча биналар синтезын чагылдыра.

Шул ук вакытта Мельбурн дөньяның иң кыйбат шәһәрләре исемлегендә 36нчы урында. Аеруча монда торак бәяләре югары икән.

Тарих 
1956 елның 22 ноябрендә Мельбурнда XVI Олимпия уеннары башлана.

Танылган шәхесләр 
 Кайли Миноуг (1968), җырчы (сопрано), кино актрисасы.

Искәрмәләр 

Австралия шәһәрләре
Элекке башкалалар
Алтай теле

Көньяк алтай теле бите монда юнәлтә. Бәлки, сез төньяк алтай теле турында мәкаләсен эзлисездер.

Алтай теле (яки көньяк алтай теле) — ике тау-алтай теленең берсе, алтайлыларның төп теле, Алтай җөмһүриятенең рәсми теле. 1948 елгача ойрот теле дип аталган.

Тасвирлама 

Элекке заманнарда көньяк һәм төньяк алтай телләре бер тел — алтай теле дип саналган. Ләкин, хәзерге заман төрки телләр квалификациясе буенча, алар ике аерым тел булып санала. Көньяк һәм төньяк сөйләмнәрен рәсми рәвештә  Россиянең азсанлы халыкларының (кумандиннарның, челканнарның һәм тубаларның) аерым телләре итеп тану хәлне катлауландыра.

Бөтенроссия 2002 ел халык санын алу мәгълүматлары буенча, Россиядә 65 534 кеше алтай телен белүләрен таныган. Бәяләүләр буенча, аларның ун меңе төньяк-алтай сөйләмнәрендә, ә калганы көньяк-алтайныкында сөйләшә, шул ук вакытта аларның күбесе алтай-кижи сөйләмен дә белә. Кайбер мәгълүматлар буенча, алтайлыларның 2 проценты гына алтай телендә ирекле сөйләшә..

Көньяк алтай телендә 4 сөйләм бар:

 алтай-кижи — хәзерге алтай әдәби теленең нигезе;
 телеут сөйләме — XIX гасыр уртасыннан 1923 елгача әдәби тел;
 теленгит сөйләме — теленгитлар теле;
 тубалар сөйләме (туба, дьиш/йыш) — төньяк-алтай теле белән арадаш.

Һәрбер сөйләмне ничә кеше белүе турында төгәл мәгълүмат юк. Якынча бәяләүләр буенча, соңгы өч сөйләмнең һәркайсысында 3 мең тирәсе кеше сөйләшә. Башкалар төп алтай телендә сөйләшә.

Кытайда Канас күле янында теленгитлар һәм синцзян кыргызларына максималь якын булган көньяк-алтай теленә якын диалектлар очрый.

«-z-» урынына интервокаль «-j-» булуы сәбәпле, көньяк-алтай теленең хакас телләренә керүе шикле, ул кыргыз-кыпчак теле дип саналырга тиеш.

Имлялары өстәмә  хәрефләре белән кириллица нигезендә. 1840 еллардан кириллица нигезендәге имля үсеш ала, ә 1928-1938 елларда латин имлясы кулланыла, ә аннан соң яңадан кириллица.

XIX гасырның язма һәйкәлләре — алтай-ойротларны христианлаштыру вакытында булдырылган инҗил текстларының, изгеләр кыйссалары, догалыкларның тәрҗемәләре. 1869 елда Казанда алтай теленең төгәл грамматикасы; 1884 елда — сүзлеге басыла. Әдәби тел үсешендә язучы-мәгърифәтче М. В. Чевалков иҗаты зур роль уйный.

Әдәби тел алтай диалектына нигезләнә. Октябрь инкыйлабына кадәр әдәби тел хәзерге вакытта региональ әдәби тел функциясен башкаручы телеут диалекты үзенчәлекләренә нигезләнгән булган.

Алтай телендә «Алтайдыҥ чолмоны» газетасы чыгарыла.

Кызык фактлар
 "Qaynar" Казан музыкаль төркеме татар һәм алтай телләрендә җырлар яза һәм башкара.

Сылтамалар 
 Школьный алтайско-русский словарик/ Мәктәп алтай теле — рус теле сүзлеге
 Кафедра алтайского языка и литературы Горно-Алтайского государственного университета/ Таулы Алтай Дәүләт университетының алтай теле һәм әдәбияты кафедрасы
 Алтайский язык в проекте ETHEO (коротко о грамматике и фонетике, этнические группы)/ ЕТНЕО проектында алтай теле (кыскача грамматикасы һәм фонетикасы турында, этник төркемнәр)
 Страница Ethnologue для южного алтайского/ Көньяк алтай теле өчен Ethnologue бите
 Информация о телеутах на сайте Совета Федерации/ Федерация Шурасы сайтында телеутлар турында мәгълүмат
 Телеутский язык/ Телеут теле

Искәрмәләр 

Алтай теле
Теоретик механика

Теоретик механика — механик хәрәкәтнең гомуми кануннарын һәм материаль җисемнәрнең үзара тәэсир итешүен өйрәнүче фән. Физиканың бер өлеше була торып, ул аксиоматик нигезле аерым бер фән буларак аерылып чыга һәм техникада киң кулланылыш тапканга күрә зур үсеш ала. 

Теоретик механиканың төп бүлекләре:
 кинематика
 динамика
 статика

Искәрмәләр 

Теоретик механика
Ирек Мортазин

Ирек Минзәки улы Мортазин (1964 ел, 5 апрель, ТАССР, Саба районы) — журналист һәм блогчы, сәяси активист. Татарстан Республикасы президентының пресса үзәгенең элекке җитәкчесе (1999 — 2002).

Биография 
 1981-1990 — СССР Хәрби Көчләре сафларында хезмәт итә.
 1990-1991 — СССР халык депутаты В. Лопатин хезмәтчесе булып эшли.
 1991 елдан журналистика белән шөгыльләнә башлый. «Русский Север», «Губернские вести», «Молодежь Татарстана» гәзитләрендә эшли.
 1995 елдан — , «Молодежь Татарстана» гәзитенең баш мөхәррире урынбасары.
 1995 елдан 1999 елга кадәр — Казандагы БДТРК  пункты мөдире.
 1999 елдан — ТР президентының пресса үзәге җитәкчесе.
 2002 елның июнь аеннан — Татарстан ДТРК рәисе.
 2011 елдан Мәскәүдә яши, «Новая газета»ның .

Ирек Мортазин эше 
2008 елның 12 сентябрендә Ирек Мортазин үз блогында Татарстан президенты Минтимер Шәймиевнең үлеме турында хәбәр урнаштыра. Минтимер Шәймиев 18 сентябрьдә Тикшерү комитетына үзенә яла ягу турында гариза тапшыра. Шул ук елның декабрь аенда Тикшерү комитеты эш ача, 2009 елның август аенда Киров район мәхкәмәсе бу эшне карап үтә һәм Ирек Мортазинга гаепләү карары чыгара. Ул бер ел һәм тугыз айга ирегеннән мәхрүм ителү җәзасына хөкем ителә. 2009—2010 елларда җәза срогын Питрәч районы Пановка төрмәсендә уза.

Гаилә хәле 
Өйләнгән, өч баласы бар.

Искәрмәләр 

Татар журналистлары
Россия журналистлары
Михаил Худяков

Михаил Худяков (1894 ел, 15 сентябрь, Вятка губернасы, Малмыж шәһәре — 1936 ел, 12 декабрь) — күренекле рус тарихчысы, археолог, этнограф, фольклорчы. Төп фәнни хезмәтләре татарлар тарихына, Идел буе Болгары, Казан ханлыгы дәүләтләре тарихына багышланган.

Биография 
Рус сәүдәгәре гаиләсендә туа. Казан классик гимназиясендә, аннары КДУның тарих бүлегендә укый. Укыган чакта ук Идел буе халыкларының тарихы һәм этнографиясе белән кызыксына башлый. 
1919 — 1925 елларда Казан музееның археология бүлегенең мөдире була. 1918 елда Малмыжда Тарих җәмгыяте кора һәм Кузебай Герд ярдәмендә халык иҗаты әсәрләрен, ар һәм мари халыкларының төрле риваятьләрен туплый башлый.

Михаил Худяков ар телен белә торган була.

Университетны тәмамлаганнан соң ул Казанда укытучы, эзләнүче-галим, музей эшләрен башлап җибәрүче булып эшли.

1925 елда ул Ленинградка күченә. 1920-елларда Урта Иделдә яшәүче халыкларның тарихын һәм этнографиясен өйрәнүгә күп көч куя.

1935 елның 17 февралендә ул тарих фәннәре докторы дәрәҗәсенә ирешә.

1936 елда ул троцкизмда гаепләнә һәм шул ук елның 12 декабрендә атып үтерелә. 1957 елда ул тулысынча реабилитацияләнә.

Татар җәмәгатьчелеге арасында үзенең «Очерки по истории Казанского ханства» дип аталучы тарихи әсәре белән танылган.

Истәлек 
 2005 елдан  Казанның тарихи үзәгендә (Вахитов районы) Худяков исемен йөртүче урам урнаша.

Рус тарихчылары
Сталин репрессияләре корбаннары
Тарих фәннәре докторлары
Татарстан тарихы
Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе тарихчылары