alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Magneto (ludo)

ORIGINALA NOMO: Magneton.
KREINTO: Luca Cerrato.
UNUA ELDONO: artikolo verkita de Kerry Handscomb en numero 7 de la kanada revuo 'Abstract Games', kadre de '8x8 Game Design Competition'. http://www.abstractgamesmagazine.com
LUDANTOJ: 2 
MATERIALO: 8x8 ludtabulo. Po 12 ludpecoj ĉiu ludanto, blankaj kaj nigraj.

Magneto estas liniiga ludo. 
En la komenco, ludtabulo malplenas.
Blankulo movas unue kaj de tiam, ludantoj alternas siajn ludvicojn. Estas devige ludi ĉiun propran vicon.

CELO

Ludantoj konkuras esti la unua krei rektan linion per 4 propraj ludpecoj, jen diagonale, jen orte.

MOVOJ: LA MAGNETA REZULTATO

Movo konsistas surmeti ludpecon sur malplenan fakon, kaj poste, movi tiujn ludpecojn kuŝantajn sur la ludtabulo trafitajn de la sekvanta Magneta Rezultato kaŭzita de la ĵus surmetita ludpeco, nomata Magneto.

Iu ajn ludpeco, ne gravante ties koloro, kuŝanta sur la sama orta aŭ diagonala linio ol la Magneto, sentos la menciitan rezultaton:

Ludpecoj ne tiel koloraj kiel la Magneto estos altiritaj de tiu ĉi. T.e.: ili moviĝas rektlinie ĝis atingos la apudan fakon al tiu okupata de la Magneto.

Ludpecoj tiel koloraj kiel la Magneto estos rifuzitaj de ĝi. T.e: ili malproksimiĝos de la Magneto kiom eble, ĝis atingos aŭ la ludtabulan limon aŭ alian ludpecon.

Oni ĵus surmetis  ludpecon sur d4, (maldekstra bildo). Ĝia Magneta Rezultato videblas per la dekstra bildo.

Surmetinte siajn tutajn ludpecojn, ludanto devas movi unu el siaj kuŝantaj sur la tabulo ludpecoj. Tiu ludpeco moviĝu kvazaŭ ĝi estus altirata aŭ rifuzata de Magneta Rezultato kaŭzata de alia ludpeco. Moviĝinte, ĝi rolos kiel nova Magneto, altiranta aŭ rifuzanta aliajn, kvazaŭ ĝi estus surmetita demane. 

Ludpeco sur d4 povas moviĝi al a1, d1 aŭ al c4. Moviĝinte al a1, la fina Magneta Rezultato videblas per la dekstra bildo.

Oni devas stigi venkigan linion nur pere de Magneta Rezultato kaŭzita de Magneto, jen surmetita, jen movita. Ne validas tiu linio rekte kreita per surmeto de ludpeco. Ankaŭ ne validas tiu linio kreita de ĵus movita ludpeco, kiam ankoraŭ oni ne esploris  ties Magnetan Rezultaton.
(La originaj ludreguloj ne klarigas ĉu estas permesate aŭ ne stigi tiajn liniojn nevalidajn, kvankam ili ne venkigos. Nur oni difinas iliajn nevalidecon).

Se oni surmetus ludpecon sur b3, venko validus. Sed surmeto sur d3 o movo c3d3 ne stigus laŭregulan linion.

Ligoj
Angla paĝo pri Magneto

Tabulludoj
Manksinsulo

{{Informkesto lando
|nomoenlokalingvo = Isle of Man ()
Ellan Vannin ()
|xnomoenlokalingvo = Isle of Man 
angle  mankse Ellan Vannin|transskribo =
|eonomo = Manksinsulo
|flago = Flago de Manksinsulo
|blazono = Blazono de Manksinsulo
|nacia himno = O Land of Our Birth|nacia devizo =
|lokigo-bildo = 

|oficiala lingvo = 
|lingvoj = , 
|ĉefurbo = Douglas
|religio = 
|km2 = 572 
|akvo = 0
|loĝantoj = 
|loĝantaro = 64000
|loĝdenso = 
|vivlongeco =
|valuto = 
|valuta kodo =
|horzono = 
|ttt = im
|landkodo = IM, aŭte: GBM
|tel = 
|politika sistemo = dependaĵo de la brita krono
|ŝtatestro = reĝo Karlo la 3-a (ekde 2022), titolata "Lord of Mann"
|ĉefministro = 
|nacia tago = 
|sendependeco = 
|de kiu =
|esperanto-asocio = 
|MEP =
|MEP jaro =
|MEP pokapa =
|kesteroj =

}}

Manksinsulo (Manksio aŭ Manksujo  ) estas insulo en irlanda maro proksimume samdistanca al Anglio, Kimrio, Irlando kaj Skotlando. La loĝantaro estas ĉirkaŭ 64 000. Manksinsulo havas la "plej malnovan daŭran parlamenton en la mondo" - Tynwald - fondita en 979.

Manksinsulo ne apartenas al Britio kvankam Britio zorgas pri ties eksteraj rilatoj, sed formale estas krondependaĵo de la brita monarkio. Ĝi ankaŭ ne apartenas al Eŭropa Unio.

Estingiĝis, sed poste reviviĝis, la manksa lingvo.

La insulo estas fama pro la senvosta manksa kato.

 Vidu ankaŭ 
 registaro de Mankso
 Manksa radiokanalo
 Listo de manksaj esperantistoj

 Eksteraj ligiloj 
 http://www.gov.im  Oficiala paĝo de la Manksinsulo (en la angla).
 http://www.tynwald.org.im  Pri la Tynwald'' la parlamento de la Manksinsulo (en la angla).
 http://www.iomguide.com  Turizma gvido pri la Manksinsulo (en la angla).

Manksinsulo
Kelta mondo
Krondependaĵoj de la brita monarkio
Manikinsuloj

La Manikinsuloj (en diversaj lingvoj ankaŭ nomataj Kanalaj aŭ Normandiaj insuloj) estas insularo situanta en la Manika Markolo aŭ "Maniko" inter Anglio kaj Francio, okcidente de la Normandia duoninsulo Cotentin kaj norde de Bretonujo. Konsistanta el du duonmemstaraj provincoj (bailiwicks, voktujoj) Guernsey kaj Jersey:

 voktujo Gernezejo: insuloj Aldernejo (Alderney), Gernezejo (Guernsey) inkluzive najbaraj insuletoj Herm kaj Jethou, Sark inkluzive najbara insuleto Brechou
 voktujo Ĵerzejo: insuloj Ĵerzejo (Jersey) kaj senloĝantaraj najbaraj Minquiers, Ecréhous.

Dum la Manikinsuloj estas relative proksimaj al la franca bordo, proksime al la angla (resp. brita) en la markolo troviĝas la insulo Wight.

Politike la du voktujoj same kiel la Manksinsulo havas apartan statuson rilatan al Britio: ili estas krondependaĵoj de la brita monarkio, crown dependencies, posedaĵoj rekte ligitaj al la reganta reĝo aŭ reĝino de Britio, kiu estas ilia ŝtatestro en sia kvalito de «duko de Normandio». Pri ilia defendo kaj ekstera politiko zorgas Britio, kvankam ili ne estas parto de Britio (kaj ankaŭ ne de la Eŭropa Unio).

Lingve la Normanda lingvo estis tie ĉefa ĝis la 19-a jarcento; poste grandiĝanta influo de angloparolantaj enmigrintoj kaj faciliĝanta transporto kondukis al angligado. Ekzistis en tiuj insuloj kvar ĉefaj Normandaj dialektoj/lingvoj:
 Aurégnais (Alderneja, formortinta je la fino de la 20-a jc.)
 Guernésiais aŭ Djernésiais (Gernezeja)
 Jèrriais (Ĵerzeja), kaj
 Sercquiais (Sarka, devenanta de la Ĵerzeja).

Vidu ankaŭ 

 Victor Hugo
 Normandio

Eksteraj ligiloj 
 http://www.gov.gg 
 http://www.gov.je 
 http://www.mapquest.com/maps/map.adp?formtype=address&searchtype=address&country=GB&addtohistory=&address=&city=alderney&zipcode= 
 http://www.mapquest.com/maps/map.adp?formtype=address&searchtype=address&country=GB&addtohistory=&address=&city=guernsey&zipcode= 

Manikinsuloj
Britio
Insuloj
Krondependaĵoj de la brita monarkio
Federacio Bosnio kaj Hercegovino

Federacio Bosnio kaj Hercegovino (Federacija Bosne i Hercegovine) estas unu el la du partoj de Bosnio kaj Hercegovino, kiuj ekestis per la Interkonsento de Dayton. La alia estas la Serba Respubliko.

La federacio administre dividiĝas al jenaj kantonoj (bosne kantoni, kroate županije): Una-Sana, Posavina, Tuzla, Zenica-Doboj, Bosna Podrinje, Centra Bosnio, Hercegovino Neretva, Okcidenta Hercegovino, Sarajevo, Okcidenta Bosnio (kantono 10).

Laŭ oficiala takso de 2003-12-31 la federacio havis 2,3 milionojn da loĝantoj, kiuj dividiĝis jene:
 1.700.000 bosnianoj (72,9 %)
 500.000 kroatoj (21,6 %)
 100.000 serboj (4,5 %)
 25.000 aliaj (1,0 %)

La federacio uzas flagon, kiu montras grandan blankan kampon inter ruĝa kaj verda strioj; la verda strio simbolas la bosnianojn, la ruĝa la kroatojn. La blanka kampo enhavas la blazonon kun bosnia lilio, kroataj kvadratetoj kaj krono el dek steloj (por la dek kantonoj). La konstitucia kortumo de Bosnio kaj Hercegovino je la 2006-03-31 deklaris tiujn emblemojn kontraŭkonstituciaj, ĉar ili unuflanke elstarigas bosnianojn kaj kroatojn.

Gravaj urboj 
 Bihać

Vidu ankaŭ 
 Administra divido de Bosnio kaj Hercegovino

Bosnio kaj Hercegovino
Madejro (insulo)

Madejro estas insulo en la Atlantiko, la ĉefinsulo de la Madejra arkipelago, apartenanta al Portugalio. La ĉefurbo estas Funchal, kiu havas proksimume 128.000 loĝantojn.

Portugala nomo: Madeira
Situo: 17° OK, 32°40' NO
Loĝantaro: proksimume 265.000
Areo: 795 km²

Geografio 
Pico do Arieiro kaj Pico Ruivo.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 Malnova bovosledo en Funchal

 
Insuloj de Makaronezio
Malsupra Saksio

Malsupra Saksio aŭ Malsupra Saksujo,  , estas federacia lando en la nordokcidento de Federacia Respubliko Germanio. La ĉefurbo estas Hanovro. Fine de  la lando sume havis  loĝantojn.

Pliaj gravaj urboj estas Braunschweig, Göttingen, Lüneburg, Oldenburg, Osnabrück kaj Wolfenbüttel.

Historio 
vidu ankaŭ:
 Saksoj
 Hanovra dinastio
 Hanovro (lando)
 Brunsvigo (lando)
 Oldenburgio
 :Kategorio:Historio de Malsupra Saksio

Administra divido

Distriktoj 
Malsupra Saksio estas dividita en 38 distriktoj kaj 8 eksterdistriktaj urboj.

<li>Distrikto Ammerland
<li>Distrikto Aurich
<li>Distrikto Grafschaft Bentheim
<li>Distrikto Celle
<li>Distrikto Cloppenburg
<li>Distrikto Cuxhaven
<li>Distrikto Diepholz
<li>Distrikto Emsland
<li>Distrikto Friesland
<li>Distrikto Gifhorn
<li>Distrikto Goslar
<li>Distrikto Göttingen
<li>Distrikto Hameln-Pyrmont
<li>Distrikto regiono Hanovro
<li>Distrikto Harburg
<li>Distrikto Heidekreis
<li>Distrikto Helmstedt
<li>Distrikto Hildesheim
<li>Distrikto Holzminden
<li>Distrikto Leer
<li>Distrikto Lüchow-Dannenberg
<li>Distrikto Lüneburg
<li>Distrikto Nienburg
<li>Distrikto Northeim
<li>Distrikto Oldenburg
<li>Distrikto Osnabrück
<li>Distrikto Osterholz
<li>Distrikto Osterode
<li>Distrikto Peine
<li>Distrikto Rotenburg
<li>Distrikto Schaumburg
<li>Distrikto Stade
<li>Distrikto Uelzen
<li>Distrikto Vechta
<li>Distrikto Verden
<li>Distrikto Wesermarsch
<li>Distrikto Wittmund
<li>Distrikto Wolfenbüttel

Eksterdistriktaj urboj 
 Braunschweig (Brunsvigo)
 Delmenhorst
 Emden
 Oldenburg (Oldenburgo)
 Osnabrück (Osnabruko)
 Salzgitter
 Wilhelmshaven
 Wolfsburg

Vidindaĵoj, propra kulturo 
En Malsupra Saksio aparte vidindas la tradicia kampara arĥitekturo de la farmbienoj.

Vidu ankaŭ la informojn pri la platgermana lingvo.kaj pri la saterfrisa, la plej malgranda minoritata lingvo de Germanio, parolata en la regiono Saterland en la okcidento de la federacia lando.

Eksteraj ligiloj 

 oficiala retejo de Malsupra Saksio jen   germane kaj  platgermane,  angle,   france,  hispane,  nederlande,  pole,  ĉine,  japane kaj  ruse 
 detalaj bazaj geografiaj informoj

 
Federaciaj landoj de Germanio
Malsupra Normandio

Malsupra Normandio ( [bas nɔr.mɑ̃.di]) estas eksa administra regiono el nordokcidenta Francio, parto el historia Normandio.

Ĝi konsistas el tri departementoj:
14 Calvados
50 Manche
61 Orne

Ĝia ĉefurbo estas Caen. Inter pliaj aparte gravaj urboj menciindas Cherbourg, Alençon, Argentan, Falaise kaj Hérouville-Saint-Clair. ISO-kodo de la regiono estas FR-P.

Ekde la 1-a de januaro 2016 la Malsupra Normandio estas kunfandigita kun la Supra Normandio par formi la regionon Normandio.

Vidu ankaŭ 
 Normandio
 Supra Normandio

Eksteraj ligiloj 

 Basse-Normandie - Wikivoyage (fr)
 http://www.cr-basse-normandie.fr  
 http://www.meteo-normandie.fr 

 
Normandio, Malsupra
Markio (Italio)

Markio ( ) estas regiono de Italio. La itala nomo (Marche) estas plurala, kvazaŭ "markioj", sed PIV logike preferas la singularan formon.

Markio laŭ nova PIV estas ankaŭ regiono aŭ provinco, kiu konsistigis limparton de imperio: la markio de Brandenburgio. Male, markizo (origine: markiestro) estas nobelo, ranganta inter duko kaj grafo.

Geografio 
Markio situas en la orienta parto de Italio, inter Apenino kaj Adriatiko, sude de Romanjo kaj norde de Abruzo.
Parto de ĝia norda limo estas al San-Marino.
Je la apenina flanko situas Toskanio kaj Umbrio.
(La teritorio de provinco "Pesaro kaj Urbino" iam estis parto de la umbria regno.)

La sud-okcidentan parton de la regiono konsistigas la nacia parko "Sibilaj Montoj".

Ĝia kvina provinco Fermo estis kreita nur en 2004 kaj plene ekfunkcios nur en 2009.

Ĉefaj urboj 
Sekvas listo de la urboj kun pli ol 50 000 loĝantoj.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.regione.marche.it 
 http://www.le-marche.com/Marche/index.htm 
 http://www.paradisepossible.com/marche2.asp 
 http://www.docushare.it/mediasoft/italy/marche/marche_en.htm
Moliso

Moliso, foje ankaŭ alternative Molizo () estas regiono de Italio situanta inter Abruzo, Latio, Kampanio, Apulio kaj Adriatika Maro. Ĝia ĉefurbo estas Campobasso, aliaj gravaj urboj estas Isernia, Termoli kaj Larino (tiu lasta kun tre grava historia centro).

Troviĝas en tiu regiono parto de la Nacia parko Parco Nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise.

Ĝi estas regiono de la 27-an de decembro 1963, ĝis tiam formis kun Abruzo la regionon Abruzzo-Molise.

Slavomolisano, konata ankaŭ kiel Moliseslava aŭ Moliskroata, estas variaĵo de Ŝtokavia Serbokroata lingvo parolata de italaj kroatoj en la provinco Kampobaso, en la regiono Moliso, nome en la vilaĝoj Montemitro (Mundimitar), Acquaviva Collecroce (Živavoda Kruč) kaj San Felice del Molise (Štifilić).

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala paĝo
 Mapo de Moliso 
 Urboj de Moliso 

Apeninoj
Mariio

Ne konfuzu ĝin kun usona federaciero Marilando.

Mariio (Maria Respubliko – Respubliko Marij El, , ), aŭtonoma respubliko en Rusia Federacio troviĝas oriente de la Orient-Eŭropa ebeno, en la Meza Volgio. La ĉefurbo – Joŝkar-Ola, 14 provincaj distriktoj (rajonoj), 4 urboj, 19 vilaĝoj de urba tipo. La respubliko nomitas laŭ la finna-ugra etno marioj, antaŭe nomitaj ĉeremis-ojn; ili konsistigas 43% de la loĝantaro, 47% estas rusoj, 6% tataroj.

 areo: 23,2 mil kv. km.
 loĝantaro: 762 mil personoj (1989)

Hisorio de Mariio 
La fina-ugraj loĝis en Mariio de la pratempo. En la 9-a jarcento en Mariio aperis slavoj. De la 16-a jarcento Mariio estas parto de Rusio. Marioj akiris aŭtonomecon en la jaro 1920.

Geografio de Mariio

Loĝantaro de Mariio 
La plej granda parto da loĝantaro estas rusoj, marioj estas la duaj. 51% de marioj loĝas ekster de la republiko.

Ekonomio de Mariio

Edukado en Mariio

Kulturo en Mariio

Vidu ankaŭ 
 Maria lingvo

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://gov.mari.ru  
 http://odur.let.rug.nl/~bergmann/russia/regions/rus12me.htm  
 http://www.yoshkar.com
Mordvio

Mordvio aŭ Mordvujo estas respubliko (federacia subjekto) de Rusio fondita en 1930. Ĝi akceptis sian nomon de etno mordvoj laŭ tutrusia popolnombrado de 2002 reprezentanta nur 32 procentojn de tuta regiona loĝantaro — plimulto estas la 61 procentoj de rusoj al kiuj aldoniĝas 6 procentoj da tataroj.

Parolantoj de du mordvaj lingvoj (erzja kaj mokŝa) en pasintaj jarcentoj estis pli premataj asimiliĝi al rusa kulturo ol ĉirkaŭaj etnoj, kaj nuna etna disdivido de la regiono montras tiun fakton.

Ĉefurbo de la respubliko estas urbo Saransk (297,4 mil loĝantoj en 2002).

Loĝantaro 

En 2015 Mordvio enhavas ĉirkaŭ 800 mil loĝantojn, el ili 61,2 % estas urbanoj.

Lingvoj 
En Mordvio estas tri oficialaj lingvoj:
 rusa (tutŝtata oficiala en Rusio);
 mokŝa;
 erzja.
Lastaj du lingvoj apartenas al mordva lingvaro; ili havas oficialan statuson nur en Mordvio. Mordvio estas plej proksima al Moskvo regiono kun alia (ne-rusa) oficiala lingvo.

Mokŝa lingvo estas parolata ĉefe en okcidenta kaj centra partoj de Mordvio, erzja lingvo estas parolata ĉefe en orienta parto.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

Mordvio
Mito



Difino kaj historio

La historio de la universo klarigeblas per la modernaj astronomio kaj astrofiziko, dum arkeologio kaj historiscienco provas klarigi la historion de homaj socioj. En la fora pasinteco, kiam sciencoj ankoraŭ ne ekzistis, la komencojn de la mondo kaj de socio oni klarigis per mitoj.

La vorto mito estas ofte erare komprenita kun signifo fikcio, io kio neniam okazis. Mito estas vera metodo por pripensi la pasinton. Konata historiisto de religioj foje deklaris: "Mitoj sciigas nur tion, kio vere okazis." Ĉi tio ne signifas ke mitoj ĝuste klarigas tion, kio fakte okazis. Ĝi faras nur sugeston, tamen malantaŭ la klarigo estas tio, kion oni ne povas nek vidi nek ekzameni.

En antikva tempo niaj foraj prauloj, por klarigi por ili nekompreneblajn kaj misterajn eventojn, verkadis diversajn rakontojn kaj epopeojn, kiuj transdoniĝis de unu generacio al alia. Tiel aperis mitoj kaj legendoj. Mito estas tradicia rakonto pri la dioj aŭ praavoj kaj iliaj agoj en la komenco de la tempoj, plejofte kun religia, drameca karaktero. Mitoj respegulis fantastajn imagojn de antikvaj homoj pri la aranĝo de la universo, naturo kaj homa historio.

Mito estas neapartigebla de religio. Ambaŭ kredas je ekzisto de supernaturaj fortoj.
Unu el la plej bonaj mitaj libroj estas Iliado de Homero, kiu sciigas pri la Troja milito. Neniu leganto de la libro hodiaŭ akceptas la Homeran raportaĵon kiel historie faktan rakonton. Eble estas eta dubo, tamen che iuj tempoj antaŭ multaj jarcentoj Homero vivis kaj tie vere okazis milito inter la Grekaj civitoj kaj la loĝantoj de nordokcidenta Azio Malgranda.

Klasifiko de mitoj 

Oni povas klasifiki mitojn laŭ temoj, priskribitaj en ili, menciindas mitoj pri

Deveno de la Universo - Deveno de la Tero - Tutmonda diluvo - Kreado de Homo - Fino de la mondo - Suno kaj Luno - Dioj kaj Herooj,

kiuj varias de unu popolo al alia.

Naciaj mitologioj 

La plej konataj kaj riĉenhavaj naciaj mitologioj estas:

Sumera - Egipta - Greka - Romia - Skandinava - Orienta - Ĉina

Vidu ankaŭ 
 Mitoj pri kreo
 Mitologio (scienco)
 Filozofio
 Carl Gustav Jung
 Simbolo
 Antropologio
 Lucien Lévy-Bruhl
 Claude Lévi-Strauss
 Roland Barthes
 fikcio — listo de fikciuloj

 
Psikoanalizo
Filozofio
Religio
Antropologio
Kulturo
Mpumalanga

Mpumalanga aŭ Mpumalango estas provinco de Sud-Afriko. Ĝi nomiĝis Orienta Transvalo, kaj estis parto de la provinco Transvalo ĝis 1995.

 Surfaco: 79.490 km²
 Loĝantaro: 3.122.994
 Ĉefurbo: Nelspruit

La rivero Blyde estas grava geografia elemento.

Mpumalanga estas la ununura el la sudafrikaj provincoj havanta flagon, post kiam ANC malkonsilis ke havu la provincoj proprajn, denaci-apartigajn flagojn.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo de la provinca registaro de Mpumalanga
 Retejo de la turisma administracio de Mpumalanga

Provincoj de Sud-Afriko
Makro-ĉibĉa lingvaro

Etnografio > Etno > Klasifiko de etnoj > Indianaj Familioj > Makro-Ĉibĉa familio

Lingvofamilio de Amerikaj indianoj. Reprezentantoj: Ĉibĉoj (270 mil), Lenkoj (150 mil), Mikitoj. Totala kvanto: 1.8 mln.

ĈIBĈOJ

 Nomoj: [f] Tchibchas; [r] ĉibĉa
 Grupo de indianaj popoloj (kunaoj, guajmoj, mŭiskoj k.a.) en Suda kaj Centra Ameriko, 635 mil (1992).
 Lingvoj: ĉibĉaj.
 Kredantoj: katolikoj.

Janomamoj

 Nomoj: [f] Yanomamas; [r] janomama
 Grupo de indianaj popoloj en la sudo de Venezuelo (15 mil, 1992) kaj nordo de Brazilo (12 mil).
 Lingvoj: proksimaj al ĉibĉaj lingvoj.
 Konservas tradiciajn konfesojn, estas ankaŭ kristanoj.

KUNAOJ

 Nomo: [m] tule; [f] Kounas; [r] kuna
 Indiana popolo de ĉibĉa grupo en Panamo, pli ol 50 mil (1992).
 Kredantoj: kristanoj (katolikoj kaj protestantoj).

LENKOJ

 Nomoj: [m] lenka; [f] Lenkas; [r] lenka
 Indiana gento de ĉibĉa grupo en sudokcidento de Honduro (100 mil, 1992) kaj nordo de Salvadoro (10 mil).
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: katolikoj.

Vidu ankaŭ 
 Bribria lingvo
 Lingvoj de Honduro

Eksteraj ligiloj 
 http://www.colciencias.gov.co/seiaal/documentos/jvrc04.htm  
 http://www.icanh.gov.co 
 http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90455 

 
Lingvoj de Kolombio
Otomi-mangea lingvaro

La otomi-mangea lingvaro estas lingvofamilio de amerikaj indianoj, en Meksiko kaj Centra Ameriko.

La plej granda nombro de parolantoj de ĉi tiu familio troviĝas en la ŝtato de Oaxaca, kie la otomia, la zapoteka kaj la miŝteka lingvoj estas entute parolataj de ĉirkaŭ 1 miliono kaj duono da personoj (proksimume triono de la loĝantaro de la ŝtato).

Lingvoj de la familio 
La familio otomi-mangea estas formata de sep branĉoj: amuzga, ĉinanteka, miŝteka, otomipamea, popoloka, tlapaneka kaj zapoteka, kvankam tiu divido ne havas konsenton de ĉiuj esploristoj.

Ĉefaj lingvoj:
 Otomia lingvo, parolata de la otomioj
 Miŝteka lingvo, parolata de la miŝtekoj en Meksiko (precipe en nordo kaj oriento de la ŝtato Oaksako), 260 mil (1992).
 Mazateka lingvo, parolata de la mazatekoj en Meksiko (montaraj regionoj ŝtato Oaksako), 130 mil (1992).
 Zapoteka lingvo, parolata de la zapotekoj
 Mazava lingvo, de la mazavoj en Meksiko (montaraj regionoj okcidento de ŝtato Meksiko kaj oriente de ŝtato Miĉoakano), 120 mil (1992).

Vidu ankaŭ 
 Indianaj lingvoj de Meksiko

Lingvofamilio
Malajzio

Malajzio estas lando en Sud-Orienta Azio. Ĝiaj land-limaj landoj estas Tajlando, Singapuro, Indonezio, Brunejo kaj Filipinoj. Ĝi konsistas teritorie el dektri subŝtatoj kaj tri federaciaj teritorioj, kun areo de 330.803 km².

Malajzio multe eksportas gumon kaj palmoleon.
 Landkodo: MY.
 Loĝantaro: 28,3 milionoj (2010), inter ili 91,8 procentaĵoj da malajzianoj kaj 8,2 procentaĵoj da neŝtatanoj; laŭ etnaj grupoj: malajoj (67.4%), ĉinoj (24.6%), hindoj (7.3%) kaj aliaj (0.7%)
 Eksporto: kaŭĉuko, palmoleo, nafto, plumbo, elektrovaroj.
 Organizoj: UNO (1957)

Biogeografie Malajzio troviĝas en la orientalisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). Ĝi precipe situas en Sunda Lando, kiu estas parto de la sundalanda-filipina ekoprovinco.

Historio 
 Brita Malajzio

Teritoria divido 
La ŝtato konsistas teritorie el dektri subŝtatoj, kiuj plejparte estas sultanlandoj, kaj tri aldonaj federaciaj teritorioj:

Amaskomunikiloj 
 Asyik FM, indiĝena radio en Malajzio
 Orienta Tage Novaĵo

Socia vivo 
 Malajzia Skolta Asocio

Esperanto 
En Malajzio estas Malajzia Esperanto-Asocio fondita en 1989.

Esperantistoj 
 Raja Zainal Abidin bin Zahid, kontaktadreso de Malajzia Esperanto-Asocio

Bildaro

Notoj

Eksteraj ligiloj 

  
 oficiala retejo de la registaro de Malajzio, jen malaje  kaj angle, per aŭtomata tradukilo ankaŭ havebla arabe, ĉine (simpligite), france, japane kaj tamile
  Malajzio (The Encyclopedia of Earth)
  Geografio de Malajzio (The Encyclopedia of Earth)
  turisma retejo pri Malajzio lokigita en Flandrio

 
Membroj de la Komunumo de Nacioj
Administraj unuoj fonditaj en 1957
Masakro de Columbine

Masakro de Columbine [kalumbajn'] estas la masakro ĉe la gimnazio
Columbine proksime de Littleton, Kolorado, Usono. Du studentoj, Dylan Klebold kaj Eric Harris pafmortigis unu instruiston kaj 12
studentojn. Poste ili sinmortigis. La masakro okazis je la 20-a de aprilo 1999, la 110-a naskiĝtago de
Adolf Hitler. El la 12 studentoj, 8 estis konataj kiel kristanoj.

La mortigitoj (kaj iliaj aĝoj):

 Cassie Bernall, 17
 Steven Curnow, 14
 Corey DePOOTER, 17
 Kelly Fleming, 16
 Eric Harris, 18, mortiginto (* 9-a de aprilo 1981 en Wichita, Kansas; † 20-a de aprilo en1999 en Littleton,Colorado)
 Matthew Kechter, 16
 Dylan Klebold, 17, mortiginto (* 11-a de septembro 1981 en Lakewood, Colorado; † 20-a de aprilo 1999 en Littleton, Colorado)
 Daniel Mauser, 15
 Daniel Rohrbough, 15
 William 'Dave' Sanders, 47, instruisto
 Rachel Scott, 17
 Isaiah Shoels, 18
 John Tomlin, 16
 Lauren Townsend, 18
 Kyle Velasquez

Vidu ankaŭ 
 Bowling for Columbine
 Masakro ĉe Red Lake High School
 Lerneja masakro

Eksteraj ligiloj 
 http://www.slate.com/id/2099203 
 http://www.boulderdailycamera.com/shooting/21map.html 
 http://www.danielmauser.com 
 http://media.mnginteractive.com/media/paper36/Columbine_Grand_Jury_Report.pdf 

Columbine
Columbine
Kriminaleco en Usono
Maamme

Maamme (svede Vårt land; ambaŭ signifas "Nia lando"), estas la nacia himno de Finnlando. La originalan, svedlingvan tekston verkis Johan Ludvig Runeberg (1846). Ekzistas pluraj finnaj tradukoj, el kiuj la plej konata (la sola nuntempe kantata) estas atribuita al Paavo Cajander, sed ĝi fontas el pli frua traduko de Julius Krohn. La melodion komponis Fredrik Pacius (1848). Kutime oni kantas nur la unuan kaj lastan strofojn.

La nacia himno de Estonio, Mu isamaa, mu õnn ja rõõm, havas la saman melodion, sed alian tekston.

Eksteraj ligiloj 

 Maamme, la unua strofo en la finna, kantas gea ĥoro, registrita en 1940
 Vårt land, la unua strofo en la sveda, kantas gea ĥoro, registrita en 1940
 Maamme en Vikifontaro, la teksto de ĉiuj 11 strofoj en la finna lingvo
 Vårt land en Vikifontaro, la teksto de ĉiuj 11 strofoj en la sveda lingvo

Naciaj himnoj
Naciaj simboloj de Finnlando
Kulturo de Finnlando
Svedlingvaj kantoj
MIT

La vorto havas plurajn signifojn:

mit estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
Masaĉuseca Instituto de Teknologio
Mito
Mitoj pri Tero
Esperanto sen mitoj
Manitobo

Manitobo () estas preria provinco de Kanado inter Ontario kaj Saskaĉevano, kaj la Nordokcidentaj Teritorioj kaj la Hudsona Golfo norde kaj Usono (Norda Dakoto kaj Minesoto) sude. Laŭ la stato de  en la provinco vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

La nuna ĉefministro de Manitobo ekde la  estas . La guberniestro, kiu formale reprezentas la britan monarkion, estas .

La nomo Manitobo venas de la  vorto, "maniotwapow", kaj signifas "markolo de la Spirito" (markolo en la Manitoba Lago).

Geografio
La ĉef-urbo kaj plej granda urbo, kun pli ol duono de la loĝantaro de Manitobo, estas Vinipego. Inter aliaj gravaj urboj de Manitobo estas Brandon, Thompson, Dauphin, Swan River, Churchill, The Pas, Selkirk, Portage la Prairie, Gimli, Flin Flon, Steinbach, Morden kaj Winkler.

La kvar tre grandaj lagoj de la provinco, kiuj jam de malproksime videblas sur ĉiu provinca mapo, estas la Cedra Lago, Manitoba Lago, Vinipega Lago kaj Lago Winnipegosis. Sed vizitindas ankaŭ la multegaj, nur relative pli etaj lagoj, kiuj al homo staranta ĉe la bordo tamen ŝajnas vastaj. El ili menciindas ekzemple la Lago de la Arbaroj, Boacolago, Lago Boundary, Dia lago, Egenolf, Falka Lago, Insula Lago, Kasmere, Kipahigan, Kississing, Lac Brochet, Lago Minnedosa kaj la Okcidenta Akcipitra Lago.

Historio

En 1612, Thomas Button atingis Manitobon en la marbordo de la Hudsona Golfo. La brita Kompanio de Hudsona Golfo formiĝis en 1670. En 1682, la franca esploristo Pierre-Esprit Radisson atingis Manitobon, kaj poste estis luktoj inter la anglaj kaj la francaj pelt-komercistoj. La Verendrye konstruis Fortikaĵon Mauropas (1734), Fortikaĵon Rouge (1738), kie estas hodiaŭ Vinipego, kaj Fortikaĵon La Reine. Dum la Ribelo de Red River, 1869, Louis Riel kaj la metisoj penis malebligi unuigon kun angla Kanado. Hodiaŭ, la franca kun la angla ankoraŭ estas oficiala lingvo de Manitobo, sed, laŭ la censo de 1996, nur 47.665 homoj en la provinco kutime ĝin parolas.

La Ĉefministro de Manitobo (angle Premier of Manitoba, france Premier ministre du Manitoba) estas la ĉefministro de la provinco Manitobo. La ĉefministro estas la registarestro de la provinco.

Eksteraj ligiloj 

 oficiala retejo
 http://www.gov.mb.ca/splash.html  
 http://www.travelmanitoba.com
Monokratio

Monokratio estas la registara formo, en kiu la potenco (teorie) estas plenumata de ununura homo (reĝo, imperiestro, diktatoro).
(Etimologie : greka - mono sola, kratos potenco.)

Monokratio signifas do ŝtatregadon fare de unu sola homo (kiel aŭtoproklamita aŭtokratio, sed egaleco ofte kreiĝas inter ĉi tiuj du konceptoj), tio estas, la formo de la ŝtato, en kiu iu individuo tenas la senliman potencon. Ekzemplo povas esti la malnova orienta despotismo, tiraneco, absoluta monarkio, aŭ ununura menso en primitivaj kulturoj.

Oni povas distingi plurajn subformojn de monokratio :

 • La absoluta monarkio.  Baziĝante sur heredeco, ĝi estas la regado far ununura homo, kiu enmane tenas ĉiujn povojn (leĝodona, ekzekutiva kaj tribunala). La suvereneco de la monarko ofte estas per dia rajto.

 • La popola cezarismo.  Ĝi estas politika reĝimo absolutisma kaj ofte hereda, en kiu la potencon plenumas ununura homo je la nomo de la popolo. La potenco ĝenerale estas akirita kaj plenumita per plebiscito, t.e. procedo per kiu homo petas de la popolo manifesti al li sian konfidon.

 • La diktatoreco.  Ĝi estas la politika reĝimo, en kiu la potencon plenumas ununura homo, kiu akiras kaj konservas la potencon perforte.

Vidu ankaŭ 

 Aŭtokratio

Konstitucioj
Mezurunuo

Mezurunuo estas unuoj por mezuri.

Ĉefaj sistemoj de mezuro nuntempe estas:

 Sistemo Internacia de Unuoj - SI, la nuna metra sistemo
 CGS - alia metra sistemo
 Imperia sistemo - la angla sistemo de la brita imperio kaj Usono

Antikvaj sistemoj 
 romia mezuro
 greka mezuro
 juda mezuro
 babilonia mezuro
 brazila tradicia mezuro

Kelkaj derivitaj aŭ ne-metraj mezurunuoj

Diversaj 
 La steno (mallongigo: sn) estas malnova mezurunuo de forto, egalanta 1000 neŭtonojn. 
 Voltampero kun la simbolo VA estas la laŭleĝa mezurunuo por la elektra ŝajna povumo.

 Var (simbolo: var) estas en elektrotekniko la laŭleĝa mezurunuo por la blinda povumo. Laŭ la Internacia sistemo de unuoj la Vato estas difinita kiel la unuo de povumo. En elektrotekniko kiel aparta unuo por la blinda povumo estas uzata la Var kaj por por la ŝajna povumo la VA; la Vato estas uzata nur por la aktiva povumo.

 Atmosfero egalas al la premo kiun faras la atmosfero de la Tero sur la marnivelo.

Vidu ankaŭ 
 Sistemo Internacia de Unuoj
 Unua konvertiĝo per faktoro-marko

Eksteraj ligiloj

En Esperanto
 SI, Sistemo Internacia de mezur-unuoj - [en STEB]

Alilingve
 Unua Konvertiĝo: Oleaj Industriaj Konvertiĝoj
 Retejo de la Oficiala Sistemo Internacia de Unuoj
 Britaj mezurunuoj (Preskriboj, Reguloj) 1995
 Kanado - Pezoj kaj Mezurkriteria Agado  1970-71-72 

 
 
Fiziko
Monda Universitato

Monda Universitato (MU) estas edukada entrepreno organizata kaj aŭspiciata de Brazila Esperanto-Ligo, celante disponigi al interesatoj kursojn kaj lernobjektojn pri temaro proponita de docentoj kaj spertuloj. La efikeco de la diversaj kursoj estas strikte kontrolata de la organizado de MU, kiu liveros atestilon al la lernanto post fina ekzameno. La bazo de la tiu eduksistemo en MU estas la rekta kontakto inter la tema spertulo kaj la lernanto, surbaze de interreta kontakto.

Eksteraj Ligiloj 

Retpaĝo de Monda Universitato
Meksika Esperanto-Instituto
Edukado de Esperanto
Medalo Fields

La Medalo Fields estas matematika premio aljuĝita al ĝis kvar matematikistoj (sub 40-jaraĝaj) ĉe ĉiu Internacia Kongreso de Matematikistoj ekde 1936 kaj regule ekde 1948 pro la iniciato de la Kanada matematikisto John Charles Fields. La celo estas agnoski kaj subteni junajn matematikajn esploristojn, kiuj jam faris gravajn kontribuojn.

La Medalo Fields estas al matematiko kiel la Nobel-premio (ĉar ne ekzistas nobelpremio por la matematika fako).

Vidu ankaŭ la Premion Nevanlinna.

Premiitoj:
 1936 : Lars Ahlfors, Jesse Douglas
 1950 : Laurent Schwartz, Atle Selberg
 1954 : Kunihiko Kodaira, Jean-Pierre Serre
 1958 : Klaus Roth, Rene Thom
 1962 (Stokholmo, Svedio): Lars Hormander, John Milnor
 1966 (Moskvo, Rusio): Michael Francis Atiyah, Paul Cohen, Alexander Grothendieck, Stephen Smale
 1970 (Nico, Francio): Alan Baker, Heisuke Hironaka, Sergei Novikov, John G Thompson
 1974 (Helsinki, Finnlando): Enrico Bombieri, David Mumford
 1978 (Vankuvero, Kanado): Pierre Deligne, Charles Fefferman, Grigory Margulis, Daniel Quillen
 1982 (Varsovio, Pollando): Alain Connes, William Thurston, Shing-Tung Yau
 1986 (Berklio, Usono): Simon Donaldson, Gerd Faltings, Michael Freedman
 1990 (Kioto, Japanio): Vladimir Drinfeld, Vaughan F.R. Jones, Shigefumi Mori, Edward Witten
 1994 (Zuriko, Svisio): Efim Zelmanov, Jacques-Louis Lions, Jean Bourgain, Jean-Christophe Yoccoz
 1998 (Berlino, Germanio): Richard Borcherds, William T. Gowers, Maxim Kontsevich, Curtis Mcmullen
 2002 (Pekino, Ĉinio): Laurent Lafforgue, Vladimir Voevodsky
 2006 (Madrido, Hispanio): Andrei Okounkov, Grigori Perelman (malakceptis), Terence Tao, Wendelin Werner
 2010 (Hajderabado, Barato): Elon Lindenstrauss, Ngô Bảo Châu, Stanislav Smirnov, Cédric Villani
 2014 (Seulo, Sudkoreio): Artur Ávila (Brazilo), Manjul Bhargava (Kanado), Martin Hairer (Aŭstrio), Marjam Mirzaĥani (Irano)
 2018 (Rio de Janeiro, Brazilo): Caucher Birkar, Alessio Figalli, Peter Scholze kaj Akshay Venkatesh
 2022 (Helsinko, Finnlando): Hugo Duminil-Copin, June Huh, James Maynard kaj Maryna Viazovska.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Abela Premio
 Wolf-Premio pri Matematiko

Eksteraj ligiloj 

 

Fields
Miloš Lukáš

Miloš LUKÁŠ (naskiĝis la 15‑an de septembro 1897 en Jilemnice; mortis la 26‑an de aprilo 1976 en Hradec Králové) estis ĉeĥoslovaka gimnazia profesoro de klasikaj lingvoj, filologo, memlerna poligloto (35 lingvoj) kaj majstra tradukanto. Finstudinte klasikan filologion ĉe Universitato de Karolo en Prago, li instruis ĉe gimanzioj en Jilemnice, Hradec Králové (Bohemio) kaj Trnava (Slovakio).

Mallonge idisto, li iĝis adepto de Esperanto en 1907, estis delegito de UEA dum jardekoj, de 1918 dumviva membro de UEA, Esperanto-klubestro en Trnava (1934–1936), honora membro de la EK en Hradec Králové (1947), ekzamena komisiito de EAĈSR, honora profesoro de Cattedra Italiana di Esperanto en Bolonjo (1919). Li gvidis kursojn de Esperanto kaj prelegis pri ĝi. En jaroj 1949–1951 kiel komisiito por Esperanto en la Ministerio por Informoj kaj Klerigo li traduke kaj redakte laboris por oficiala periodaĵoj Esperanto-Servo kaj preparadis (ofte eĉ mem prezentis) informaron por la ĉiutaga Esperanto-dissendo de Ĉeĥoslovaka Radio. Kalocsay aprezis lian poezian traduk-arton per sia 32‑a rondelo en Rimportretoj en 1931. Li kunlaboris al pluraj revuoj, ekzemple Literatura Mondo. Komence de sia Esperanta kariero li uzis la pseŭdonimon Vaneso.

Li esperantigis pli ol 160 ĉeĥajn kaj 15 slovakajn poemojn (i. a. du malnov-ĉeĥajn el la 14‑a jarcento, Fablo pri Vulpo kaj Kruĉo, Stalisto kaj Studento) preskaŭ 100 ĉeĥajn kaj 4 slovakajn prozaĵojn, krome poemojn el sanskrito, la helena kaj greka, prozaĵojn el la rusa, supra soraba kaj albana; ĉeĥigis poemojn de Baghy, Berin, Kalocsay, Schwartz kaj ĉiujn poemojn de Zamenhof, poemojn grekajn kaj estonajn (i.a. Kalevipoeg de Kreutzwald), prozaĵojn el latino, la latva, rusa, ukraina, franca, germana, sveda, hungara kaj precipe la estona; slovakigis ĉeĥajn latin-lernolibrojn kaj estonajn prozaĵojn kaj eposon Kalevipoeg. Originale li verkis ĉeĥe, slovake kaj esperante.

Li estas aŭtoro de multaj Esperantaj tradukoj el la ĉeĥa, ekzemple en la Ĉeĥoslovaka Antologio, de la teatraĵo Nokto en Karlův Týn de Vrchlický, prezentita en la Vinohrady-Teatro por la XIII‑a UK kaj aperinta libroforme. Laŭ plejparte manuskripta esperantigo de novelaro Muta barikado (Němá barikáda, 1946) de Drda aperis tradukoj japana (1952) kaj ĉina (1956).

En lia brila interpreto
Poemoj ĉeĥaj elokventas.
Trasento, formo, rimo-meto
Pri vers-genio dokumentas.
(Kalocsay-Rimportretoj)

Bibliografio 
Zdeněk Hršel - Miroslav Malovec: Miloš Lukáš 1897-1976 (bibliografio, eldonis MSD-EKB, p.s. ČES 2017, 61 p.)

Ĉeĥaj esperantistoj
Ĉeĥaj filologoj
Ĉeĥaj lingvistoj
Honoraj membroj de ĈEA
Naskiĝintoj la 15-an de septembro
Mortintoj la 26-an de aprilo
Masaĉuseco

Masaĉuseco () estas usona ŝtato respektive subŝtato. Ĝi estas parto de la regiono Nov-Anglio.

Ekde 1620 alvenis regule la britaj ŝipoj. Masaĉuseco estis unu el la 13 pra-usonaj kolonioj, kiuj ribelis kontraŭ la brita rego en la Usona Revolucio. Masaĉuseco estis la 6a ŝtato eniranta la Union, la 6-an de februaro 1788. Bostono estas la ĉefurbo, ekde la fondiĝo de la kolonio en 1630.

Demografio 
Ĉiuj nombroj el la censo 2010

Blankuloj: 80.4%
Nigruloj: 6.6% 
Azidevenuloj: 5.3%
Indianoj kaj alaskaj Indiĝenoj: 0.3%
Aliaj rasoj: 4.7%
Du aŭ pli rasoj: 2.6%

Urboj 
Ĉefurboj kaj loĝantaroj:
 Bostono: 645,966
 Worcester: 181,045
 Springfield: 153,060
 Lowell: 108,861
 Kembriĝo: 105,162

Aliaj urboj: Amherst, Maldeno, Somerville, Waltham, Arlington

Geografiaj elementoj 
 Charles (rivero)

Registaro 
Estas ses konstituciaj funkciuloj elektitaj por kvar jaroj: Ŝtatestro, Vic-ŝtatestro, Sekretario de la Regno, Prokuroro, Trezoristo kaj Sindiko Ĝenerala, Revizoro

Parlamento:
Senato: 40 membroj elektitaj ĉiun duan jaron.
Ĉambro de Reprezentantoj: 160 membroj elektitaj ĉiun duan jaron.

Ĉefa Kortumo:
Supera Juĝa Kortumo: Ĉefa Juĝisto kaj kvin Adjunktaj Juĝistoj. Ĉiuj asignitaj de la ŝtatestro.

Historio 
Kun sendependeco venis postmilitaj problemoj de registara, socia, kaj ekonomia progreso sen, por la unua fojo, la gvidado de la brita parlamento. Post kelkaj jaroj da malakordo sub malkontentiga Ekzekutiva Konsilio, kiu ne reprezentis la homojn, Konstitucia Kongreso verkis konstitucion (plejparte el la laboro de John Adams) kaj la homoj ratifikis ĝin la 15an de junio 1780. 
La ideo de Konstitucia Kongreso originis de Masaĉuseco, kiu insistis, ke estu aparte ratifikita de la homoj ĉiu originala artikolo de la konstitucio kaj ĉiu posta amendo. La Konstitucio de Masaĉuseco estas la plej aĝa ankoraŭ valida konstitucio en la mondo.

Vidu ankaŭ 
 Universitato Harvard
 Universitato de Masaĉuseco
 Historio de Usono

Eksteraj ligiloj 
 oficiala retejo

 
Subŝtatoj de Usono
Nov-Anglio
Mcĥeta

Mcĥeta, situanta 20 km nordokcidente de Tbilisi, estas deklarita de UNESKO urbo-muzeo, loko de Monda Kulturheredaĵo de UNESKO. Ĝi estis ĉefurbo de antikva Iberio (orientkartvela ŝtato) ĝis 5-a jc p.K, kiam la ĉefurbo estis translokita en Tbilisi. Mcĥeta fariĝis kaj restas ĝis nun la religia centro de la lando.

Ĉefa vidindaĵo de la urbo, Katedralo Sveticĥoveli (signifas "vivanta kolono") de 15 jc. estis la plej sankta loko en antikva Kartvelio. Ĝi situas ĉe la influejo de du riveroj Mtkvari (Kura) kaj Aragvi. Laŭ la legendo, preĝejo estis kontruita en la loko, kie Krista ĉemizo, alportita de Jerusalemo de lokaj hebreoj, estis entombigita en 328 jaro. En nuntempa preĝejo estas kelkaj reĝaj tomboj, bonegaj ikonoj kaj elĉizitaj dekoracioj, inkluzive bovan kapon kaj duonpaganisman fertilajn simbolojn. Aliaj interesaĵoj estas Monaĥejo Samtavro (funkcias de 11-a jarcento, loko de entombigo de unua kristana reĝo Mirian kaj lia edzino Nana) kaj Templo Ĝvari (signifas "kruco"), situanta sur alta monto kaj konstruita en 6-a jc.

La urbo nun estas administracia centro de la regiono Mcĥeta-Mtianeti.

Mondaj heredaĵoj en Kartvelio
Urboj de Kartvelio
Muro

Muro estas konstruaĵo, kiu servas al defendo de homoj kaj ĝia havaĵo de naturaj fenomenoj (ekz. muro de la domo kaj alia socia konstruaĵo) aŭ fortikaĵo por defendi bienon, urbon aŭ pli grandan areon de aliaj nedezirindaj homoj. Kelkfoje muro sin prezentas restaĵo de iu valora arkitektura objekto aŭ koncerna al iu grava historia evento.

Laŭ Francisko Azorín muro estas Masonaĵo starigita por subteni plafonon, limigi spacon, kontraŭstari puŝon, k.c. Li indikas etimologion el la latina murus (muro). Kaj li aldonas longan liston de terminoj por diversaj murtipoj (vidu sube), klarigita per kelkaj bildoj, ne kongruaj kun la listigitaj tipoj.

Ĉiam laŭ Azorín,
 laŭ ĝia celo nomiĝas: bara, subtena, retena, divida, defenda,...
 laŭ ĝia formo: rekta, oblikva, rampa, cilindra,...
 laŭ ĝia materio: ŝtona, brika, blokara, tera,...
 laŭ ĝia dikeco: n. centimetra dika.
 laŭ ĝia dispecigo,
 la ŝtonaj: isodoma, pseudoisodoma, diatona, retata, spikata, poligonara, ordigata, ciklopa
 la brikaj: belgotipa, flandrotipa, anglotipa, hispanotipa,...

Famaj muroj 

 Granda Ĉina Muro - Ĉinio
 Muro de Lamentoj - Jerusalemo
 Muro de Hadriano - Britio, Limeso (fortikaĵo) - Germanio
 Berlina Muro - Germanio
 Israela barilo en Cisjordanio
 Muroj de Jeriĥo
 Muro de morto, Auschwitz

Vidu ankaŭ 
 Abatiso
 Digo
 Fortikaĵo
 Remparo
 Vando

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri muro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Referencoj
Mesĥetio

Mesĥeti estas historio-geografia regiono en suda Kartvelio, en la elfluo de la rivero Mtkvari (Kura). Dum mezjarcentoj ĝi estis lulilo de nacia renesanco, kovrita de granda aro de kristanaj arkitekturaj monumentoj. Oni konsideras, ke fama poeto Ŝota Rustaveli, originis de ĉi tiu regiono. Nobeluloj de Mesĥeti ĉefrolis en la unuigaj procesoj de la lando.

De 16-a jarcento estis okupita de Turkio. En 1829 unu triono de la teritorio aŭ modernaj provincoj Samcĥe kaj Ĝavaĥeti, estis aligita al Rusia Imperio, aliaj provincoj (Tao, Klarĝeti, Speri, Kola, Artaani, Ŝavŝeti) restis en la konsisto de Osmana Imperio. Post la rusa-turka milito de 1829-31 jaroj okazis grandaj elmigradoj: anstataŭ muzulmanaj kartveloj, kiuj estis forpelitaj al centraj regionoj de Turkio, oni venigis ĉi tie armenojn kaj kurdojn el Orienta Turkio.

Moderna Mesĥeti nun prezentas du provincojn kun enmiksita kartvela-armena loĝantaro. Gravaj urboj estas Aĥalciĥo kaj Aĥalkalako. La plimulto de lagoj de Kartvelio estas arigita ĉi tie: Paravani, Tabackuri, k.a. Rimarkindaj vidindaĵoj estas: kaverna urbo Vardzia (12-a jc), temploj Safara, Ĥertvisi, Zarzma, fama ripozejurbo Borĝomi kaj centro de vintraj sportoj Bakuriani.

Vidu ankaŭ 
 Mesĥetaj turkoj

Kartvelio
Milan Kundera

Milan KUNDERA (naskiĝis la 1-an de aprilo 1929 en Brno, Ĉeĥio; mortis la 11-an de julio 2023 en Parizo) estis ĉeĥa kaj franca verkisto vivinta ekde 1975 en Francio, kie li obtenis la francan civitanecon en 1981. Li estas plej konata pro siaj verkoj La netolerebla leĝero de estado, Libro de ridado kaj forgesado kaj Ŝerco.

Li verkis en la ĉeĥa kaj en la franca lingvoj. Li reviziis la francajn tradukojn de ĉiuj liaj verkoj, do tiuj ne estas konsiderataj kiel tradukoj, sed kiel originalaj verkoj. Liaj libroj estis malpermesitaj laŭ la Komunista Registaro de Ĉeĥoslovakio ĝis 1989.

Liaj dramoj (Posedantoj de ŝlosiloj, Jakobo kaj la sinjoro), rakontoj (Ridindaj amoj), eseoj (La arto de romano) kaj precipe romanoj (Ŝerco, La vivo estas aliloke, Adiaŭa valso, Libro de ridado kaj forgesado, La netolerebla leĝero de estado, Senmorteco, Lanteco, La identeco) donis al li grandan popularecon tutmonde.

Vidu ankaŭ 
 La netolerebla leĝero de estado – filmo de Philip Kaufman

Eksteraj ligiloj 

 paĝo hejma de li  kaj 
 artikolo pri Kundera  

Ĉeĥaj verkistoj
Ĉeĥlingvaj verkistoj
Franclingva literaturo
Ĉeĥaj romanistoj
Francaj romanistoj
Ĉeĥaj poetoj
Ĉeĥaj dramistoj
Ĉeĥlingvaj verkistoj
Franclingvaj verkistoj
Kavaliroj de la Honora Legio
Brnanoj
Michael Ende

Michael ENDE  (naskiĝis la 12-an de novembro 1929 en Garmisch-Partenkirchen, mortis la 28-an de aŭgusto 1995 en Filderstadt apud Stutgarto) estis germana verkisto.

Listo de verkoj 
 Jim Knopf und Lukas, der Lokomotivführer (1960)
 Jim Knopf und die wilde Dreizehn (1962)
 Momo (1973)
 Die unendliche Geschichte (1979)
 Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch (1989)
 Die Vollmondlegende (1993)
 Der Rattenfänger (1993)

En Esperanto aperis 
En 1997 lia verko Die unendliche Geschichte aperis en Esperanto, sub la titolo La senĉesa rakonto. Tradukinto estas Wolfram Diestel.

Filmoj 
 La senĉesa rakonto estis tre sukcese filmigita kaj akiris tutmondan gloron al la aŭtoro.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.michaelende.de 
 http://www.dafdaf.co.il/Sofrim/Anda/sofrimAnda.htm  
 https://web.archive.org/web/19981203104236/http://members.aol.com/leahj/ende.htm 
 http://www.equilibrismus.de/en/topics/general/rm-michael_ende.htm  

Germanaj porinfanaj verkistoj
Germanaj verkistoj
Max Frisch

Max Frisch [maks friŝ] (naskiĝis la 15-an de majo de 1911 en Zuriko, mortis la 4-an de aprilo de 1991 en Zuriko) estis svisa verkisto de germanlingva literaturo.

Studinte germanistikon de 1931 ĝis 1933, li dum ioma tempo estis ĵurnalisto. De 1936 ĝis 1941 li studis arkitekturon, kiun li finis per diplomo. Ĝis 1954 li laboris ĉefe kiel arkitekto, sed ekde 1954 li dediĉis sin plene al la verkado.

Lia verkaro temas antaŭ ĉio pri nuntempaj problemoj: kontraŭjudismo, antaŭjuĝoj kaj la trovado de la propra identeco. Max Frisch gajnis interalie la renoman Georg-Büchner-Preis (1958).

Famaj verkoj 
 J'adore ce qui me brûle oder Die Schwierigen (romano, 1943)
 Nun singen sie wieder (dramo, 1945)
 Santa Cruz (dramo, 1946)
 Die chinesische Mauer (dramo, 1947)
 Tagebuch 1946-1949 (taglibro, 1950)
 Don Juan oder Die Liebe zur Geometrie (dramo, 1953)
 Stiller (romano, 1954)
 Homo faber (romano, 1957)
 Andorra (dramo, 1961)
 Mein Name sei Gantenbein (romano, 1964)
 Wilhelm Tell für die Schule (eseo, 1971)
 Tagebuch 1966-1971 (taglibro, 1972)
 Montauk (rakonto, 1975)
 Blaubart (rakonto, 1982)
 Schweiz ohne Armee? (eseo, 1989)

Eksteraj ligiloj 

 http://xaverelsoto.thinkeria.org/HomoFaber.html 
 http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=1641 
 http://www.mfa.ethz.ch 
 http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/FrischMax 

Frisch, Max
Frisch, Max
Frisch, Max
Frisch, Max
Mezozoiko

Mezozoiko estas la dua erao post la Antaŭkambrio, dum kiu formiĝis la triasa, ĵurasia kaj kretacea formacioj. Oni supozas, ke tiam (antaŭ proksimume 225 - 65 milionoj da jaroj), el unu-nura superkontinento nomita Pangeo komencis formiĝi la sep nunaj kontinentoj. La ŝtonaĵformacioj de Mezozoiko ankaŭ atestas la kreskon de rampuloj, interalie la grandaj dinosaŭroj. Tio okazis dum Frua Kretaceo, kiu komenciĝis antaŭ 195 milionoj da jaroj kaj daŭris 60 milionojn da jaroj. Populara nomo: Aĝo de Rampuloj.

1 En milionoj da jaroj.

Eksteraj ligiloj 

 http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2005/929/2  
 http://www.mesozoicmind.com 
 http://www.palaeos.com/Mesozoic/Mesozoic.htm  
 http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/lectures/lecture19.html  

 
Geologiaj eraoj
Mitoj pri Tero

Ekzistas multaj mitoj pri Tero ĉe diversaj popoloj, kiuj koncernas al nia planedo, ĝia ekesto kaj evoluo.

La antikvaj grekoj pensis, ke la Tero estas plata kaj havas glatan, iom konveksan formon de ŝildo. Ĝin ĉirkaŭiras vasta rivero - oceano kaj la ĉielo. La ĉielon per siaj ŝultroj tenas punigitaj de dioj du titanoj - Atlantoj, por ke ĝi ne falu sur la Teron. En mezo de la Tero staras monto Olimpia, kie loĝas senmortaj dioj. Ili povas de la pinto trarigardi tutan Grekion, bordojn de Malgrandazio, Egiptan valon, Sicilian montaron, ekloĝitan de ciklopoj, ankaŭ Herkulajn kolonojn, kiuj staras ĉe la limo de la mondo.

Hindoj iam kredis, ke la Tero estas grandioza ŝarĝo, kiun per sia dorso portas elefanto. Siaflanke elefanto staras sur la testuda ŝelo. Kaj mem testudo naĝas en senlima maro de elefanta lakto.

Laŭ imago de antikvaj loĝantoj de Egiptio, la tero estas dio. Sur ĝia korpo kreskas arboj, herboj, ĉiaspeca plantaro. La ĉielo estas diino, kiu kliniĝas terdirekten, kaj la steloj estas ŝtonoj fiksitaj sur ŝia robo.

Laŭ skandinaviaj mitoj, Tero similas al sfero. Oceano ĉirkaŭiras la teron. En iutempo dioj donis terojn ĉe la bordoj de oceano al forteguloj. Por defendi alian parton de la tero ili konstruis altan muron kaj al tiu fortikaĵo donis la nomon Midgard. La muroj estis konstruitaj de la palpebroj de fortegulo Imir. La muro apartigas Midgard-on de ekstera spaco, kiu nomiĝas Utgard. Ekster la Midgard estas malamika kaosa mondo, terura varmo kaj malvarmo.

Vidu ankaŭ 

 Origina mito
 Kosmogonio

Mitologio
Tero
Meznombro

Matematiko > Nombro > Meznombro

Meznombro de iu aro (el n nombroj) estas nombro, kiu situas inter la plej granda kaj malgranda, kaj estas iasence tipa de la koncerna aro:
 Aritmetika meznombro – sumo de ĉiuj nombroj de la aro dividita per n;
 Geometria meznombro – la n-a radiko de ilia produto;
 Harmona meznombro – inverso de la aritmetika meznombro de la inversoj.
 Ĝeneraligita meznombro 
 Ĝeneraligita f-meznombro
 Aritmetiko-geometria meznombro
 Pesita meznombro
 Mediano

Vidu ankaŭ 
 Kvadrata averaĝo
 Varianco

Matematiko
Miensimbolo

Miensimbolo, mienvinjeto aŭ mieneto estas kombino de tipografiaj signoj uzata por esprimi senton aŭ nuanci frazon je Interreto, babilejo, poŝtelefon-mesaĝumado (SMS) ktp.

Pluraj lingvoj uzas la vorton emoticon [emOtikon] ("emocia simbolo"), inter esperantlingvaj komputilistoj oni ĝin ofte simple nomas mieno, sed oni ankaŭ povas uzi la vorton emociikono (emocio + ikono).

Pro la fakto, ke multaj ne-lingvaj gestoj perdiĝas en ne-vid-al-vida komunikado, miensimboloj ekestis kaj evoluis dum la mallonga erao de Interreto.

La plej kutima miensimbolo estas: :-) nomata ankaŭ ridetulo. Ĝi esprimas senton de gajo, ĝojo (rigardu ĝin klininte la kapon maldekstren por kompreni).
Alia ofta mieno estas :-( kiu esprimas malan senton.

Tiuj apartenas al la tielnomataj plenaj mienoj, t. e. mieno konsistanta el almenaŭ 3 signoj. Neplenaj mienoj estas interalie :) kaj :(.

Iritiĝinte pro la bezono ĉiam kap-klini por ĝuste rigardi la signojn, iuj japanoj ekuzis Japanajn miensimbolojn, kiuj rekte "staras" kaj pli bone respegulas orient-azian esprimmanierojn. Ekzemploj estas: (^_^) "ĝojo" kaj \(^_^)/ "venkinteco, hura!".

En la rusa lingvo kaj en aliaj lingvoj de la eksa Sovetunio oni ofte uzas eĉ pli simplajn miensimbolojn, nome ) por ĝojo kaj ( por la malo, kiujn oni povas ripeti por plifortigi ilin. Ofte oni do uzas ))) aŭ (((.

Listo de oftaj kaj malpli oftaj miensimboloj

Origino 
Je 1982, en komputila diskutejo ĉe Carnegie-Mellon University, oni rimarkis, ke ŝercaj rimarkoj estis miskomprenataj seriozaj. Oni ekproponis manierojn marki humuron aŭ ironion. Scott E FAHLMAN proponis la 19-an de septembro, 1982 ekuzi :-) kaj :-(. Je 2002, Jeff BAIRD laboregis por serĉi, ĉu tiu mesaĝo estis inter malnovaj ŝirmokopioj kaj teamo sukcesis rehavigi ĝin la 10-an de septembro.

Vidu ankaŭ 

 Arto ASCII
 Emoĝio
 Ridetulo
 Hieroglifoj
 Ironisigno
 Leĝo de Poe
 Henohenomoheji

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 Scott E. Fahlman rakontas, kiel li kreis :-) kaj :-( (angle)
 La mesaĝo, per kiu Fahlman proponis :-) kaj :-( (angle)
 Emoticons

 
Arto ASCII
Humuro
Interreto
Komunikado
Lingvoscienco
Simboloj