alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Илфак Абдуллин

Илфак Абдуллин — татар галиме, химия фәннәре докторы, профессор, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

1942 елның 22 апрелендә Пархода авылында туа. Бөек Ватан сугышы башланып ире фронтка киткәч, булачак галимнең әнисе күпсанлы балаларын алып иренең туганнары янына — Малмыжга күченә. Илфак шушында үсә, 1959 елда урта мәктәп тәмамлый. Берничә ай ремонт-механика заводында төзелештә эшли, җидееллык мәктәптә укыта.

1961—1967 елларда Казан химия-технология институтында укый, Ленин стипендиаты була, 1964—1966 елларда институтның комсомол оешмасын җитәкли. 1964—1968 елларда — ВЛКСМ өлкә комитеты әгъзасы, 1964 елдан — институтның гыйльми советы әгъзасы. Институтны бик яхшы билгеләренә, кызыл диплом белән тәмамлый.

1967—1970 елларда шул ук институтның аспирантурасында укый. 1970 елда, студент елларында башланган киң фәнни эшчәнлеге нәтиҗәсе буларак, диссертация яклый һәм химия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Дүрт ел дәвамында институтның Түбән Кама шәһәрендәге филиалында өлкән укытучы.

1974 елда Казанга кайта. Башта НИИАТта фәнни хезмәткәр, аннан соң медицина инструментлары фәнни-тикшеренү институтында сектор мөдире була. Шуннан соңгы гомере Казан медицина институты белән бәйле — ул институтның аналитик һәм  химия кафедрасы мөдире. Институтның гыйльми советы әгъзасы. Бер үк вакытта башта химия-технология, аннан соң авиация институтында кандидатлык диссертациясе яклау советы әгъзасы. Дистәдән артык яшь галим тәрбияләгән. Йөздән артык нәшер ителгән фәнни һәм методик хезмәтләр авторы.

«СССР уйлап табучысы», «Рационализаторлык һәм уйлап табу отличнигы» дипломнары бар. 1991 елда Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе дигән югары исем бирелде.

Илфак Абдуллин гаять бай күңелле шәхес, үзенчәлекле шагыйрь дә иде. 1997 елда Казанда «Тормыш дәресләре» исемле истәлекләр һәм шигырьләр китабы басылып чыкты.

Илфак Абдуллин 2003 елда йөрәк авыруыннан вафат булган. Малмыж шәһәренең татар зиратына күмелде.

Галимнең улы Марат — медицина фәннәре кандидаты. Ул атаклы кардиохирург Р.С. Акчурин белән әтисенең йөрәгенә операция ясауда катнашты һәм аның гомерен күпкә озайтты. Икенче улы Искәндәр — Мәскәү шәһәрендә урология хирургы. Шулай итеп ике игезәк улы әтиләренә тиң игелекле хезмәт юлында.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар галимнәре
Химиклар
Химия фәннәре докторлары
Татарстан галимнәре
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Җир көне

Җир көне (ингл. Earth Day) — кешеләрне Җирнең экологик проблемаларына җәлеп итү өчен үткәрелгән чараларның уртак исеме.

Бөтен дөнья буйлап күп кенә илләр Җир көнен билгеләп үтә. Бу - Җирнең табигый тирәлеген белү һәм аңлау өчен билгеләнгән көн.

Беренче Җир көне АКШта билгеләп үтелде. Ул Кушма Штатларның сенаторы Гэйлорд Нельсон тарафыннан диспут-семинар буларак оештырылган - гомуми белем бирү форумы яки семинар төре. Бу 1970 елның 22 апреле иде. Гәрчә Җирнең бу беренче көне Кушма Штатларда тупланса да, 1970 елда беренче милли координатор булган Дэнис Хейес тарафыннан "җибәрелгән" оешма аны 1990 елда халыкара итте һәм 141 илдә чаралар оештырды.

Җир көне хәзерге вакытта бөтен дөнья буйлап «Җир көне» координацияләнә һәм ел саен 175 илдә билгеләп үтелә. Күпсанлы җирле бергәлекләр Җир атнасын - әйләнә-тирә мохит проблемаларына багышланган бер атнаны билгеләп үтәләр. 2009 елда Берләшкән Милләтләр оешмасы 22 апрельне Халыкара Җир-Ана көне дип игълан итте.

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/den-zemli/ сайтындагы "Earth Day" статьясының тәрҗемәсе.)
21 март
22 апрель
Халыкара көннәр
Копенһаген

Копенһаген ( []  / [кһөбэнһа́ў’н], искедат. Køpmannæhafn, ) — Даниянең иң зур шәһәре һәм башкаласы. Зеландия, Слотсхольмен һәм Амагер утрауларында урнашкан. Тарихи шәһәрнең халкы 0,5 млн кешедән бераз гына арта, ә шәһәр яны белән исәпләгәндә, 1 миллионнан артык кеше яши. Шәһәрнең бер өлеше – Христиания ирекле шәһәре – өлешчә үзидарәгә ия.

Тарих 
Копенһаген урында XII гасырда кечкенә генә авыл була, аны епископ Абсалон кальга төзегәннән соң, 1167 елда ныгытылган шәһәргә әйләндерә. 1254 елда Копенһан беренче шәһәр өстенлекләрен ала. 1416 елда Эрик Померанлы шәһәрне яулап ала һәм 1433 елда аны үзенең резиденциясе итә.

Графлар сугышы вакытында Копенһаген каты камалышны кичерә, ә 1658-1659 елларда шведларга каршы сугышта батырларча көрәшә.

1807 елда Копенһаген инглизләрнең бомбага тотылуыннан каты зарар күрә, ә алты елдан соң аның янында Копенһаген бәрелеше була.

Цитадель гына сакланып калган иске ныгытмалар урынында хәзер бульварлар оештырылган, аларга тиз үсүче бистәләр (Вестербро, Неребро һәм Эстербро) кушылып киләләр. Хуҗалык ягыннан караганда, шәһәр белән берләшкән бистәләр арасында көнбатыштан Фредериксберг (46 954 кеше), төньяк-көнбатыштан Утерслев (2 596 кеше) һәм Амагере утравындагы Зундбьерне (13 310 кеше) бар. Копенгаген көчле диңгез фортлары белән ныгытылган.

2011 елда Копенһаген Monocle британ журналы төзегән дөньяның иң яхшы 25 шәһәре рейтингында өченче урын алды (беренче урында – Һельсинки, икенчедә – Цюрих).

Дин 

Даниядә иң танылган һәм киң таралган дин булып дәүләт дине статусына ия Дания халкының Евангелие Лютеран чиркәве санала. Илдә күп кенә башка диннәр вәкилләре яши. 1980 һәм 1990-елларда массакүләм иммиграция нәтиҗәсендә, дин тотучылар саны буенча икенче дин — ислам. Даниядә 270 меңгә якын мөселман яши. 1970-елларда Төркия, Пакистан, Марокко һәм элеккеге Югославия халкы Даниягә эш эзләп килә. 1980 һәм 1990-елларда мөселманнарның күпчелеген Иран, Гыйрак, Сомали һәм Босниядән килгән качаклар тәшкил итә.
 Зур мәчет

Шулай ук карагыз 
 Копенһаген метрополитены

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Копенһаген үзидарәсенең рәсми сайты   
 Копенһаген:туристлар өчен мәгълүмат  

Копенгаген
Башкалалар
Европа башкалалары
1998 ел

Халыкара океан елы (ЮНЕСКО).

Вакыйгалар 
 23 март — Россия премьер-министры Виктор Черномырдин вазифаларын үтәүдән туктый.
 9 апрель — Ләйсән Большова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2018 елдан), «Тантана» премиясе лауреаты (2019).
 13 май — Һиндстан атом коралын сыный.
 28 май — Пакьстан атом коралын сыный.
 25 июнь — рәсми рәвештә «Windows 98» операцион системасы чыга.
 17 август — Россия Федерациясе хөкүмәте дефолтны игълан итә.
 7 сентябрь — АКШ-да Google ширкәте нигезләнә.
 16 сентябрь — «Нотр-Дам де Пари» мьюзиклы чыга.
 25 ноябрь — Биектау районының Әки, Зур Дәрвиш, Зур Кылык, Борисоглебски, Вознесенски, Голубое Озеро, Кадыш, Киндерле, Колсәет, Кече Дәрвиш, Кече Кылык, Яңа Сосновка һәм Щербаково торак пунктлары Казан составына кушылалар.
 6 декабрь — Венесуэла президентын сайлауларда Уго Чавес җиңү яулый.

Туулар 
 
 26 май — Владимир Арзуманян, Әрмәнстан җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2010 җиңүчесе.
 1 июль — Альбина Гашигуллина, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты.

Вафатлар 

 2 февраль — француз вулканологы Һарун Таҗиев.
 28 апрель — Рокыя Ибраһимова, баянчы.
 14 май — Фрэнк Синатра, АКШ җырчысы.
 27 май — Лазарь Сарьян, композитор.
 18 июнь — Хәниф Хәйруллин, татар язучысы, журналист.
 7 июль — Ибраһим Сәлахов, татар шагыйре, язучы.
 6 сентябрь — Фасил Әхмәтов, татар композиторы.
 6 сентябрь — Акира Куросава, Япония кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер.
 18 сентябрь — Юрий (Хәлил) Бариев, шагыйрь (Норильск).
 1 октябрь — Айрат Фазылҗанов, татар галиме, табиб.
 15 октябрь — Нургыйса Тлендиев, казакъ композиторы.
 13 ноябрь — Хәйдәр Бигичев, татар опера җырчысы.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Роберт Миңнуллин, татар шагыйре («Күчтәнәч» дигән балалар китабы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Лафлин, Хорст Штермер, Дэниел Цуи.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Вальтер Кон, Джон Попл.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Ферчготт, Луис Игнарро, Ферид Мурад.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Жозе Сарамагу.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Амартия Сен.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Джон Хьюм, Дэвид Тримбл.

Шулай ук карагыз 

Еллар
1997 ел



Вакыйгалар 
 20 гыйнвар — Билл Клинтон икенче тапкыр АКШ президенты вазифасына керешә.
 1 май — Бөекбританиянең парламент сайлауларында лейбористлар җиңү яулый.
 2 май — Тони Блэр Бөекбритания премьер-министры вазифасына керешә.
 27 июнь — Таҗикстанда гражданнар сугышы тәмамлана.
 30 июнь — Азия икътисади кризисы башлана.
 1 июль — Һоңкоң Кытай Халык Җөмһүриятенә керә.
 1 август — «Күңел радиосы» эшли башлый.
 15 октябрь — Сатурнны һәм Титанны өйрәнү проекты (Кассини-Гюйгенс) башлана.

Туулар 

 14 гыйнвар — Толмачев туганнар, рус җырчылары.
 2 июль — Альбина Ногманова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты.
 4 август — Екатерина Рябова, рус җырчысы.
 7 август — Гөлназ Йосыпова, драма актрисасы.
 15 август — Ләйсән Гатауллина, Камал театры артисты (2021 елдан), «Тантана» премиясе лауреаты (2020).
 29 сентябрь — Луара Айрапетян, әрмән җырчысы.
 9 декабрь — Алиса-Вилена Герштейн, АКШ актрисасы.
 23 декабрь — Рәйхан Габдуллина, Камал театры артисты.

Вафатлар 

 Рәисә Ишморатова, татар драматургы.
 2 гыйнвар — Габбас Гыйматдинов, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
 22 гыйнвар — Разия Тимерханова, җырчы, ТАССР атказанган артисты.
 1 март — Ямаш Игәнәй, татар шагыйре, журналист, публицист.
 3 март — Вячеслав Шугаев, язучы.
 26 март — Петр Кирпичников, КХТИ ректоры.
 13 май — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 26 май — Марат Мөлеков, Татарстан сәясәтчесе, җәмәгать эшлеклесе.
 25 июнь — Жак Ив Кусто (), Франция океанографы.
 29 июль — Николай Алтынов, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
 23 август — Елена Майорова, кино һәм театр актрисасы, РСФСР атказанган артисты. 
 31 август — Принцесса Диана (Парижда вафат була).
 5 сентябрь — Тереза Ана, католик монахинясе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 11 октябрь — Габдулла Рәхимкулов, татар җырчысы, Татарстанның халык җырчысы.
 9 декабрь — Федор Симашев, татар спортчысы, Олимпия чемпионы (1972).
 24 декабрь — Тосиро Мифунэ, япон киноактеры.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Ренат Харис, татар шагыйре («Хисемнең җисеме» шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы өчен).
 Абрек Абзгильдин, рәссам.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Стивен Чу, Клод Коэн-Таннуджи, Уильям Филипс.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Бойер, Джон Уокер, Йенс Скоу.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Стенли Прузинер.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Дарио Фо.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Кархарт Мертон, Майрон Скоулз.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Джоди Уильямс һәм Пехотага каршы миналарны тыю өчен халыкара хәрәкәт.

Шулай ук карагыз 

Еллар
Казан мәчетләре

Казан мәчетләре — Казан шәһәрендә урнашкан мәчетләр. 2023 елда Казанда 77 мәчет эшли.

XVIII гасырда төзелгәннәр 
 Мәрҗәни мәчете (1 нче мәчет, Юнысов мәчете). Каюм Насыри урамы, 17. 1766-1770 елларда төзелгән.
 Апанай мәчете.

XIX гасырда төзелгәннәр 
 Иске Таш мәчете (9 нчы мәчет). М.Гафури урамы, 34а. Мәчетнең ике катлы кирпеч бинасы 1802 елда сәүдәгәр Г.Г. Үтәмешев тарафыннан төзәтелгән.
 Борнай мәчете
 Зәңгәр мәчет
 Галиев мәчете
 Әҗем мәчете
 Нурулла мәчете
 Солтан мәчете
 Ал мәчет
 Ак мәчет
 Казаков мәчете

XX гасырда төзелгәннәр 
 Кабан арты мәчете, Һ. Такташ урамы. (1926 елда төзелгән)
Нур Ислам мәчете (1990)
 Болгар мәчете (1991-1993)
 Рамазан мәчете (1994)
Хузайфә мәчете (1995-1996)
Ислам мәчете (1996)
 Мәдинә мәчете (1996-1997)
Тынычлык мәчете (1998-1999)
 Казан нуры мәчете (1999)
Ризван мәчете (2000)

XXI гасырда төзелгән 
Гаилә мәчете
Гадел мәчете
Рөстәм мәчете
Салихҗан мәчете
Сөләйман мәчете
 Кол Шәриф мәчете
Шамил мәчете
Өмет мәчете
Әмәт бистәсе мәчете
Миргазиян мәчете
Котдус мәчете
Бишбалта мәчете
Зәйнулла мәчете
Фәрһад мәчете
Нефтьчеләр бистәсе мәчете
Хәдиҗә мәчете
Габделгалләм мәчете
Мөслимә мәчете
Әтиләр мәчете
Рәхмәтулла мәчете

XXI гасырда ачылган (башка биналарда) 

Ай нуры мәчете
Туган авылым мәчете
Әл-Ихлас мәчете
Өметлеләр мәчете
Хәтер мәчете
2 колониянең Касыйм мәчете
 Сәләх мәчете

Төзелеше тәмамланмаган

Сылтамалар 
 Казан мәчетләре

Казан мәчетләре
Әлифба буенча мәгълүмати исемлекләр
Братислава

Братисла́ва ( (1919 елга кадәр — Прешпорок яки Пре́шпорек, Prešporok, Prešporek, , Пре́сбург, , По́жонь) — үзәк Европада урнашкан шәһәр, Словакиянең башкаласы, 1536 елдан 1784 елга кадәр Маҗарстан башкаласы. Халык саны якынча 430 000 кеше, шәһәрнең мәйданы — 368 км².
Дунай белән Морава елгалар кушыла торган урынында урнашкан.

Моны да карагыз 
 СНП күпере (Братислава)

Искәрмәләр 

Европа башкалалары
Словакия шәһәрләре
Шотланд (гэль) теле

Шотла́нд теле, гэ́льча (үзаталышы Gàidhlig; , яки Scottish Gaelic) — кельт телләре төркеменә керүче гойдель телләре төркемчәсенең бер вәкиле. Бу телдә сөйләшүчеләр (гэллар) Шотландиянең таулы өлешләрендә һәм Һебрид утрауларында яшиләр. Шулай ук АКШта, Канадада, Австралиядә һәм Яңа Зеландиядә бу телдә сөйләшүче кечкенә төркемнәр бар. Герман төркеме теле булган инглиз-шотланд теле белән бутамаска кирәк. Бу телдә Шотландиянең тигезлекле өлешендә сөйләшәләр.

Шулай ук карагыз 

Гойдель телләре
Шотландия
Аватар (фильм, 2009)

«Авата́р» () — Джеймс Камерон төшергән фильм.

Актёрлар 
Кешеләр

На’ви

Искәрмәләр

Сылтамалар 

2009 ел фильмнары
АКШ фильмнары
Джеймс Кэмерон фильмнары
20th Century Fox
Күмерсулар

Күмерсулар (сахаридлар, углеводлар) — табигый органик матдәләр берләштергән бер зур классның гомум атамасы. Атама "күмер" һәм "су" сүзләреннән төзелгән, чөнки беренче табылган күмерсуларның брутто-формулалары - Cx(H2O)y, формаль рәвештә бу күмер () һәм су катнашмасы.

Табигатьтә күмерсулар гаять күп, һәм алар кеше тормышында аеруча әһәмиятле роль уйныйлар. Аларның бер төрлеләре, мәсәлән, крахмал, төп азык матдәләреннән санала; икенчеләре (целлюлоза, яки клетчатка) тукыма, кәгазь, ясалма сүс һәм башкалар җитештерү өчен китә.

«Күмерсу» дигән исем бу класстагы кушылмаларның иң беренче өйрәнелгән вәкилләре углерод һәм судан торган кебек күренүдән килеп чыккан, чөнки аларның составы гомуми Cn(H2O)m формуласы белән күрсәтелгән. Хәер, соңга табарак бу формулага туры килмәгән, ләкин башка билгеләре буенча шушы класс матдәләренә керә торган углеводлар да табыла.

Углеводларның иң гадиләреннән берсе булып глюкоза исәпләнә.

Чыганаклар
  ОРГАНИК ХИМИЯ. Л.А. Цветков

Күмерсулар
Вена шәһәре

Ве́на (Вәнә, Виянә , ) — Австриянең башкаласы, илнең көнчыгыш өлешендә урнашкан. Халкы 1,86 млн кеше (2009).

Нью-Йорк һәм Женевадан соң БМОның өченче резиденция шәһәре.

Шәһәрнең борынгы өлеше 2001 елда ЮНЕСКО тарафыннан Мәдәни мирас исемлегенә кертелә.

ОПЕК (ru), ОБСЕ, Халыкара атом энергиясе агентлыгы (ru),  һәм башка күпсанлы БМО системасы махсус агентлыклары һәм программа офислары урнашкан шәһәр.

Елдан-елга яшәү, бизнес алып бару уңайлылыгы һәм башка халыкара рейтинглары буенча алдынгы торак пунктлары исемлегенә керүче кала.

Венада туган танылган шәхесләр 
 Юзеф Понятовский, Франция маршалы.
 Иоһанн Штраус, Австрия көйязары.
 Франц Шуберт, композитор.
 Эрвин Шрёдингер, физик, Нобель премиясе лауреаты (1933).
 Александр Ван дер Беллен, Австрия президенты.

Дин 
Вена - Рим католик чиркәвенең бер үзәге. 2001 елгы халык санын алу нигезендә, шәһәр халкы диннәр буенча түбәндәгечә бүленә:

Искәрмәләр

Европа башкалалары
Төрек теле буенча халыкара олимпиадалар

Төрек теле буенча олимпиадалар () — Төркиядә уздырыла торган төрек теле буенча ярышлар. Катнашучылар төрек телен белү дәрәҗәсеннән башка шулай ук сәнгатьтә (җырчылык, биюләр һ.б.), иҗатта (инша, шигырьләр язу һ.б.) ярышалар. Еллар буенча катнашучы илләр саны түбәндәгечә:
 2003 — Беренче халыкара төрек теле буенча ярышы — 17 ил.
 2004 — Икенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 21 ил.
 2005 — Өченче халыкара төрек теле буенча ярышында — 42 ил.
 2006 — Дүртенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 83 ил.
 2007 — Бишенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 100 ил.
 2008 — Алтынчы халыкара төрек теле буенча ярышында — 108 ил.
 2009 — Җиденче халыкара төрек теле буенча ярышында — 115 ил.
 2010 — Сигезенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 120 ил.
 2011 — Тугызынчы халыкара төрек теле буенча ярышында — 130 ил.
 2012 — Унынчы халыкара төрек теле буенча ярышында — 135 ил.

Ярышлар
Илдус Ахунҗанов

Илдус Ахунҗанов — әдәбият тәнкыйтьчесе.

Илдус Ахунҗанов 1930 елның 23 апрелендә Ижау шәһәрендә туа. Мәктәпне тәмамлагач, Казанга килеп, университетның тарих-филология факультетына укырга керә. Биредә укыганда республика газеталарында аның беренче рецензияләре күренә башлый. Ул елларда Казан дәүләт университетында махсус курс алып барган күренекле тәнкыйтьче Гази Кашшаф, яшь егетнең сәләтен күреп, аны «Совет әдәбияты» журналы редакциясенә эшкә ала. 1953-1958 елларда егет татар әдәбиятының штабында «кайный», Нәкый Исәнбәт, Муса Җәлил, Фатих Кәрим, Әхмәт Фәйзи, Сибгат Хәким һ.б.лар турында үзенчәлекле әдәби тәнкыйть мәкаләләре язып чыга.

1958-1964 елларда Илдус Ахунҗанов Татарстан радиосында, телевидениедә һәм Казан хроникаль фильмнар студиясендә эшли. Җитмешенче еллардан башлап И. Ахунҗанов матбугатта берсеннән-берсе кызыклы мәкаләләр бастыра. 1978 елда Татарстан китап нәшриятында аның “Рәссам һәм аның сүзе” дигән әдәби тәнкыйть мәкаләләре җыентыгы басылып чыга.

Илдус Ахунҗанов 1990 елда вафат була.

Әдәби тәнкыйтьчеләр
Нур Баян

Нур Галим улы Баянов (тәхәллүсе Нур Баян) (1905 елның 28 мае — 1945 елның 23 апреле) — мәшһүр татар шагыйре.

Тормыш юлы 
Нур Баян 1905 елның 28 маенда Татарстанның Актаныш районы Әнәк авылында гади крестьян гаиләсендә дөньяга килә. 1921 елда Пермьгә китеп, кара эшче буларак эшли. 1923 елда Казанга килеп Татар-башкорт хәрби мәктәбенә укырга керә. Уку вакытында әдәби сәнгать белән шөгыльләнә башлый.
1928 елда Нур Баянов "Кызылармеец" газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. Шул ук елны аның «хатын-кызлар» һәм «җимерелгән окоплар»исемле беренче шигырьләре җыентыклары чыга.

1929-1930 елларда Нур Баян «Колхоз яшьләре» журналының җаваплы секретаре булып эшли, аннары Чаллы район газетасы редакторы итеп билгеләнә. Ул вакытта ул «Клеверные поля», «Яңгырлы төн» поэмалары һәм кайбер шигырьләр яза.

1932 елда Нур Баян Казанга кайта. Анда ТАССР Язучылар берлегенең оештыру комитеты инструкторы, Татгосиздатта өлкән мөхәррир булып эшли. 1938 елдан аның эшчәнлеге тулысынча әдәбиятка багышлана.

Бөек Ватан сугышы башлану белән Нур Баян фронтка китә. Хәзерге армиядә ул полкның партия оешмасын җитәкли. Ул дивизион газетасы редакторы, сәяси эш буенча командир урынбасары була, әдәби иҗат белән шөгыльләнүен дәвам итә, патриотик шигырьләр иҗат итә.

Австрияне азат итү өчен барган сугышларда Совет Армиясе подполковнигы исемендә һәлак була.

Бүләкләре
 Орден Отечественной войны I степени (13.12.1944)
 Орден Красной Звезды (1943)
 Медаль «За трудовую доблесть»

Хәтер
Нур баяны истәлегенә Казанның зур булмаган урамы аталды (элек Аккум Асты урамы дип атала иде).

Яр Чаллыда шулай ук Нур Баян исемендәге яңа район бар.

Әсәрләре
Сайланма әсәрләр /Кереш сүз язучы Х.Хәйри. — Казан: Татгосиздат, 1948. — 200 б.: портр. б-н.
Шигырьләр, поэмалар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1960. — 160 б.
Шигырьләр, поэмалар /Кереш сүз язучы Х.Хәйри. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1954. — 340 б.: портр. б-н.
Алар сафта: Бөек Ватан сугышында һәлак булган татар совет язучыларының әсәрләре. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1985. — 216 б.
Нур Баян. — Б.16-18. Онтылмас яшьлек //Мирас. — 2004. — № 3. — Б.20—31.
Яңгырлы төн //Мирас. — 2004. — № 5. — Б.24—27.
Җимерелгән дворец янында //Мирас. — 2004. — № 2. — Б.29—35.
Душа, спаленная войною…; Соловью; …Если пуль свинцовыми дождями…: Стихи /Пер. с татар.: М.Сафин //Аргамак. — 1995. — № 12. — С.191.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсе 
 

Татар шагыйрьләре
1952 ел



Вакыйгалар 
 1 июль — АКШ-да компартия эшчәнлеге тыела.
 23 июль — Мисыр инкыйлабы, монархияне бетерү.
 6 сиʜтәбер — Женевада авторлык хокукы турында халыкара конвенция имзалана.

Туулар 

2 гыйнвар — Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова, сәнгать белгече.
5 гыйнвар — Василий Лихачев, дәүләт эшлеклесе, юрист, Татарстан Дәүләт шурасы рәисе, Россиянең Европа берлегендә даими вәкиле.
 8 гыйнвар — Валерий Кандилов, ТР социаль-икътисадый мониторинг комитеты рәисе (2017 елдан).
 9 гыйнвар — Наил Латфуллин, Уфада яшәп иҗат иткән татар рәссамы. 
 6 фиврәл — Зәки Үмәров, танылган самбо көрәшчесе.
 15 март — Николай Колесников, Олимпия чемпионы.
 16 март — Таһирә Минһаҗетдинова, опера җырчысы, Праһа халыкара консерваториясе профессоры.
 15 әпрᴎл — Нәҗип Бәдретдинов, баянчы, ТР атказанган артисты (1992).
 7 июнь — Орхан Памук, төрек язучысы.
 21 ауᴦыс — Ләлә Миңнуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты.
 12 сентябрь — Марат Дәүкәев, балет артисты (Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе-РФ-АКШ)
 7 үкᴛәбер — Владимир Путин, икенче Россия президенты.
 15 үкᴛәбер — Зилә Вәлиева, Татарстанның мәдәният министры.
 16 ноябрь — Асия Минһаҗева, татар шагыйрәсе.
 26 ноябрь — Асия Миңнуллина, рәссам-сынчы, Тукай премиясе лауреаты (2010).
 27 ноябрь — Хәйдәр Гайнетдинов, татар шагыйре, язучы.

Вафатлар 

 5 май — Зәйни Солтан, татар артисты, режиссер, тәрҗемәче. 
 6 май — Мөхәммәт Гали, язучы, татар әдәбияты белгече.
 1 июнь — Джон Дьюи, АКШ фәлсәфәчесе, педагог һәм психолог.
 29 июнь — Мәҗит Илдар (Әбдүшев), театр артисты.

1952 ел
Еллар
1964 ел



Вакыйгалар 
 27 март — Аляскадагы җир тетрәүдә 118 кеше һәлак.
 30 апрель — Минзәлә совхоз-техникумы оештырыла.
 28 май — Фәлестыйнны азат итү оешмасы нигезләнә.
 30 июнь — беренче тапкыр якыннан Ай фотосурәтләре ясала.
 16 октябрь — Кытай атом коралының беренче сынавын үткәрде.
 22 октябрь — Француз фәлсәфәчесе, язучы Жан-Поль Сартр Нобель премиясеннән баш тарта.
 24 октябрь — Замбия Республикасы бәйсезлеге игълан ителде.

Туулар 

 4 февраль — Вячеслав Володин, РФ Дәүләт Думасы рәисе.
 8 февраль — Һерман Греф, РФ Саклык банкы президенты (2007 елдан).
 20 март — Радий Хәбиров, РФ һәм БР дәүләт эшлеклесе.
 28 март — Ренат Әюпов, татар театр режиссеры.
 6 апрель — Дэвид Вудард, Америка дирижеры һәм язучы.
 7 апрель — Әбүзәр Фәйзуллин, виртуоз баянчы, ТР атказанган артисты (1997).
 13 июнь — Илдус Мортазин, рәссам.
 15 июнь — Кортни Кокс, АКШ актрисасы.
 16 июнь — Рамил Хәйретдинов, тарих галиме, Тукай премиясе (2016).
 25 август — Салиҗан Шәрипов, космонавт.
 2 сентябрь — Киану Ривз, АКШ актеры.
 1 октябрь — Дания Заһидуллина, әдәбият галиме, КФУ профессоры, ТР ФА академигы.
 18 октябрь — Илсур Һадиуллин, министр урынбасары, ТР атказанган укытучысы.
 14 ноябрь — Радик Шәймиев, «уңышлы бизнесмен».
 18 ноябрь — Рәшит Заһидуллин, театр режиссеры.

Вафатлар 

 11 февраль — Иван Әлиев, генерал-майор (1943).
 24 апрель — Ләбиб Айтуганов, танылган җырлар авторы.
 4 июль — Самуил Маршак, совет шагыйре, драматург.
 5 сентябрь — Сара Шакулова, математик-галим һәм мәгариф эшлеклесе.
 15 октябрь — Коул Портер, АКШ композиторы.
 18 ноябрь — Шон О’Кейси, ирланд драматургы.
 29 ноябрь — Рәшит Рәхмәти Арат, тарихчы, Төркия һәм Алмания Фәннәр Академияләренең хокукый әгъзасы.
 13 декабрь — Петр Сперанский, архитектор, театр рәссамы.

1964 ел
Еллар
1967 ел



Вакыйгалар 
 29 март — Беренче француз атом су асты көймәсе суга төшерелә.
 6 июнь — Берләшкән Гарәб Җөмһүрияте (Мисыр) президенты Сүәеш каналын ябу турында карар кабул итә.
 8 октябрь — Боливиядә партизан-инкыйлабчы Че Гевара үтерелде.

Туулар 

 10 гыйнвар — Зәки Әлибаев, әдәбият галиме, БР язучылар берлеге рәисе (2017 елдан).
 29 гыйнвар — Салават Әбүзәров, шагыйрь.
 23 февраль — Айдар Галимов, Башкортстанның һәм Татарстанның халык артисты.
 13 март — Римма Васильева,
 5 апрель — Рөстәм Башкуров, татар әдәбияты белгече.
 11 май — Рөстәм Закиров, популяр татар җырчысы.
 27 май — Илдус Габдрахманов, Татарстанның халык артисты (2014).
 1 июль — Памела Андерсон, АКШ кино актрисасы, модель. 
 12 июль — Люция Хәмитова, Академия театры артисты.
 16 июль — Илһам Байтирәк, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).
 26 июль — Зәйнетдин Батманов, урманчы, РФ Каһарманы.
 14 август — Сергей Галицкий, миллиардер («Магнит» кибетләр челтәре хуҗасы).
 17 август — Зәйнәп Фәрхетдинова, татар җырчысы.
 10 сентябрь — Илсөя Төхфәтуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты (2016).
 20 сентябрь — Кристен Җонстон, АКШ киноактрисасы.
 13 октябрь — Кейт Уолш, АКШ кино актрисасы.
 28 октябрь — Джулия Робертс, АКШ актрисасы.
 10 ноябрь — Габдулла Вафин, татар язучысы (Уфа).
 21 ноябрь — Илдар Халиков, Татарстан Республикасы премьер-министры.
 21 декабрь — Михаил Саакашвили, Гөрҗистан президенты (2004-2013).

Вафатлар 

 15 гыйнвар — Давид Бурлюк, футурист шагыйрь, рәссам.
 26 май — Александр Кондратьев, язучы, шагыйрь.
 5 июль — Әюп Гәрәй, шагыйрь.
 18 сентябрь — Джон Кокрофт, инглиз физигы, Нобель бүләге лауреаты.
 9 октябрь — Андре Моруа (чын исеме Эмиль Эрзог), француз язучысы.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Бакый Урманче, татар сынчысы.

Чыганаклар 

1967 ел
Еллар
1971 ел



Вакыйгалар 
 5 июль — АКШ-да сайлау хокукы 18 яшьтән бирелә башлый (элек 21 яшьтән иде).
 14 август — Бәһрәйн бәйсезлеген игълан итте.
 1 сентябрь — Мисыр, Ливия, Сүрия илләрендә узган референдумларда Гарәб Җөмһүриятләре Федерациясе конституциясе расланды.
 1 сентябрь — Катар үз бәйсезлеген игълан итә.
 15 сентябрь — «Гринпис» оешмасы нигезләнә.

Туулар 

 9 май — Римма Гайсина, драма актрисасы, Татарстан Республикасының Атказанган артисты (2019).
 15 июнь — Тупак Шәкүр, АКШ рәп стиле башкаручысы (1971—1996).
 13 июль — Ирадә Әюпова, ТР мәдәният министры.
 3 август — Айдар Сәлимгәрәев, Татмедиа җитәкчесе (2019 елдан).
 18 август — Шамил Фәрхетдинов, татар артисты.
 18 сентябрь — Гөлнара Габдрахманова, Архив дәүләт комитеты рәисе (2018 елдан). ТР атказанган укытучысы (2016).
 10 октябрь — Гөлназ Әдһәмова, рәссам.
 22 октябрь — Айдар Тимербаев, җырлар язучы, автор-башкаручы, ТР атказанган артисты (2019).
 28 ноябрь — Павел Шеремет, беларус тележурналисты.

Вафатлар 

 1 февраль — Әмәт-Хан Солтан, совет хәрби очучысы.
 21 февраль — Ибраһим Гази, татар язучысы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
 15 сентябрь — Никита Хрущев, ССРБ җитәкчесе (1953—1964).
 21 ноябрь — Сөббух Рәфыйков, татар язучысы.

1971 ел
Еллар
1972 ел



Вакыйгалар 
 10 апрель — Чаллыда шәһәр һәм КамАЗ төзелеше тарихы музеен ачу турында карар кабул ителә.
 22 май — Цейлон яңа конституцияне кабул итә һәм бәйсез Шри-Ланка җөмһүрияте буларак игълан ителә.
 17 июнь — АКШ Япониягә Окинава утравын кайтаралар.
 17 июнь — АКШ-да Уотергейтс низагы башлана.
 2 август — Мисыр һәм Ливия бер дәүләткә берләшү турындагы килешүне имзаладылар.
 26 август — Мюнхенда XX Олимпия уеннары ачылды.

Туулар 

 6 гыйнвар — Булат Гильванов, рәссам.
 11 гыйнвар — Аманда Пит, АКШ кино актрисасы.
 12 гыйнвар — Дилбәр Булатова, татар язучысы, публицист (Башкортстан).
 18 гыйнвар — Алиса Галләмова, шаһматчы. 
 19 март — Ренат Вәлиуллин, 
 30 апрель — Айдар Хәбетдинов, тарихчы-галим.
 23 июнь — Зинедин Зидан, Франция футболчысы.
 1 июль — Фәнис Җиһанша, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының артисты, Татарстанның атказанган артисты. 
 18 сентябрь — Озан Чолаглу, мәшһүр төрекләр композиторы.
 22 октябрь — Лилия Фәттахова, шагыйрә, прозаик, язучы. Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2019 елдан).
 22 декабрь — Ванесса Паради, Франциянең кино актрисасы, шансон җырчысы, фотомодель.

Вафатлар 

 Александр Алемасов, 1937 елның июль-сентябрь айларында ТАССР эчке эшләр халык комиссары. 1937-1942 елларда ВКП(б)-ның Татарстан өлкә комитеты 1-нче сәркатибе. Татарстанда массакүләм сәяси репрессияләрне оештыручыларның берсе.
 1 гыйнвар — Шакир Мөхәммәтҗанов, рәссам-график. 
 17 гыйнвар — Газиз Мөхәммәтшин. татар язучысы, драматургы.
 29 март — Сәгыйть Исәнбаев, татар әдәбият галиме.
 30 март — Александр Ключарев, композитор.
 24 апрель — Ибраһим Гафуров, драма актеры.
 6 июнь — Якуб Агишев, татар әдәбият галиме, әдәби тәнкыйтьче.
 18 сентябрь — Аллаһияр Вәлиуллин, татар композиторы.
 19 октябрь — Ярми Сәете, БАССР халык чәчәне.
 4 ноябрь — Петр Шафранов, Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-полковник.
 25 декабрь — Мансур Абдрахманов, татар фәлсәфәчесе.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Фатих Хөсни, татар язучысы.
 Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.

Чыганаклар 

1972 ел
Еллар
24 апрель

24 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 251 көн кала.





- Әрмәннәр геноциды хәтер көне ().

Халыкара лаборатор хайваннарны саклау көне ().
 Халыкара яшьләр солидарлыгы көне ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1800 — Конгресс китапханәсе нигезләнә.
 1833 — та газлы су патентлаша. 
 1884 —  алман колониясе буларак игълан ителә.
 1968 —  га керә.
 1970 —  үзен җөмһүрият булып игълан итә.
 1990 — Хаббл телескопы эшли башлый.

1812 — Лазарь Будагов, 
 1845 — Карл Шпиттелер, 
 1856 —  Франция маршалы Петэн.
 1862 — Николай Лихачёв,
 1872 — Тэффи, (Наде́жда Алекса́ндровна Лохви́цкая), Россия язучысы, шагыйрә, мемуарист, тәрҗемәче.
 1883 — Тихон, 
 1883 — Хәлил Дусмөхәммәтов, казакъ җәмәгать эшлеклесе, табиб, мөгаллим.
 1886 — Иван Палантай, мари совет композиторы.
 1909 — Хьордис Шимберг, 
 1910 — Әбүбәкер Госманов, 
 1910 — Владимир Бургсдорф, 
 1915 — Усман Әлмиев, татар җырчысы.
 1923 — Хәмзә Госманов, 
 1924 — Алексей Чыргал-оол, 
 1928 — Рәфика Әсфәндиярова, 
 1929 — Рәис Бохараев, 
 1930 — Фердинанд Фарсин, татар артисты. 
 1934 — Яков Дамский, 
 1938 — Вячеслав Кондратьев, 
 1940 — Сью Графтон, 
 1944 — Георгий Чагин, 
 1944 — Дамир Галимов, башкорт режиссёры.
 1947 — Роҗер Корнберг, 
 1947 — Эдуард Дәүләтов, 
 1949 — Рауис Гәрәев, 
 1952 — Жан-Поль Готье, 
 1957 — Бамир Топи, 
 1968 — Олугбәк Хамдам, 
 1969 — Илсур Метшин,  мэры.
 1972 — Сәлим Татаругылы, чечен көрәшчесе.
 1974 — Илмирә Зарипова, 
 1985 — Талия Миңнуллина, ТР ИҮА җитәкчесе (2014 елның 17 октябреннән).
 1997 — Вероника Кадыйрмәтова,

1682 — Аввакум Петров, православ дин әһеле.
 1846 — Карл Фукс, алман табибы, ботаник, этнограф, тарихчы, археолог һәм нумизмат. 
 1884 — Григорий Глинский, 
 1896 — Николай Фирсов, 
 1915 — Владимир Поливанов, 
 1926 — Александр Архангельский, 
 1940 — Фанни Брате, 
 1945 — Миңнехан Мәсәгутев, 
 1957 — Элизабета Хессельблад, 
 1960 — Макс фон Лаве, 
 1962 — Анатолий Мариенгоф, рус шагыйре, драматург, прозаик.
 1964 — Герһард Домак, 
 1964 — Ләбиб Айтуганов, танылган җырлар авторы. 
 1968 — Соломон Вайс, 
 1972 — Ибраһим Гафуров, драма актеры.
 1975 — Сәлим Айткулов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең укчысы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1982 — Гали Зөлкәрнәев, башкорт язучы, тәрҗемәче, мөхәррир.
 1997 — Мостафа Хәлилов, 
 2004 — Михаил Симонов, очучы,  Советлар Берлеге каһарманы.
 2014 — Петр Денисов, тарих һәм этнография галиме, профессор.
 2019 — Дөрия Рамазанова, татар телчесе, фәннәр докторы, профессор. 
 2020 — Валерий Грайфер,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
24 апрель
Осло

О́сло (норв. Oslo, [↓ʊʂˈlʊ] яки[↓ʊsˈlʊ]) — Норвегиянең башкаласы һәм иң зур шәһәре.

1050 елда Харальд III исемле патша Opslo (яки Oslo) кечкенә торак пунктка нигез салган.

Осло – җәяүлеләр һәм велосипедчылар шәһәре. Биредә автомобил магистральләре җир асты туннельләреннән үтә һәм шул сәбәпле урамнарда күп илләрдәге кебек юл тыгымнарын күрмәссең.

Шәһәрдә скульптуралар бихисап. Китап укый торган кыз, көймәдә бара торган ир-ат, чаңгыга баскан бала, кармакка капкан балык сыннары адым саен. Ослода бөтен дөньяга танылган, тиңе булмаган чаңгылар музее, кораблар музее, шулай ук палеонтология, этнография, минералогия музейлары.

Тарих
Исланд скальд Сорри Стурлусонның «Җир даирәсе " буенча Ослога 1048 елда Харальд III нигез салучы дип искә алына. Археологик казу вакытында якынча 1000 елга караган христиан күмүләре табылган.
Урта гасырларда шәһәр тора ике кэлгэседэн Королева йозагы һәм Епископ йозагтан тора. Шәһәр диварлары чикләрендә 9 чиркәү, бер госпиталь, 400 гә якын агач йорт сәүдәгәр һәм һөнәрчеләр булган.

Король Хакон V Изге Норвегия башкаласы дип 1299 елда Акерсхус ныгытмасын төзегән. Урта гасырлар югары булган чорда Осло мөһим сәүдә пункты булды, шул исәптән Ганнзей берлеге белән дә элемтәләр булды. Халык саны ике тапкыр 3500 кешегә кадәр арткан.

Искәрмәләр 

Европа башкалалары
Төньяк диңгез портлары
Фарсы теле

Фарсы теле (زبان فارسی — zabân-e fârsi) — иран телләре арасында иң таралганы, Иранның рәсми теле. Фарсы теленең вариантлары шулай ук Әфганстанда (дари́ яки фарси́-кабули́) һәм Таҗикстанда (таҗик теле) дәүләт теле булып тора. Шулай ук Үзбәкстанда һәм Пакьстанда таралган. Фарсы телендә сөйләшүчеләрнең җәмгыятьләр шулай ук Фарсы култыгы илләрендә (Бәһрәйн, Гыйрак, Оман, Йәмән, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре) дә яшиләр. Фарсы теле күрше төбәкләрдә һәм аннан да ары башка Иран телләрен, төрки телләрне, әрмән телен, гөрҗи телен һәм Һинд-Арий телләрен кертеп телләргә йогынты ясаган. Иранда, Әфганстанда өстәмә хәрефләр кушып гарәп әлифбасы, ә Таҗикстанда кириллица кулланыла. Фарсы телендә изафә күренеше (сүзләрнең ярдәмчел аваз кулланып кушылуы) бар.

Әдәбият
 Зайнуллин, Джамиль Габдулхакович. Словарь арабо-персидских заимствований. — Казань: Магариф, 1994. —143 с. ISBN 5-7761-0243-X

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
 Урта фарсы теле
 Авеста теле
Иран телләре
Көрд теле

Көрд теле (كوردی, Kurdî, Köpди) — көрдләрнең теле, иран телләренең көнбатыш төркемчәсенең бер вәкиле. Рәсми булмаган рәвештә Көрдстан дип аталучы өлкәдә кулланылышта.

Чынлыкта рәсми рәвештә диалект дип аталучы берничә телгә бүленгән: курманҗи (төньяк көрдчә), сорани (үзәк көрдчә), келхури (көньяк көрдчә), зазаки, горани. Соңгы икесе бүгенге көндә гадәттә аерым тел буларак санала, көрд теленең төрле диалетлары буларак нигездә беренче өчесен саныйлар.

Шулай ук карагыз 

Көрд телләре
Осетин теле

Осети́н теле () — осетиннарның теле, сөйләшүчеләр саны якынча 500 мең кеше. Төньяк һәм Көньяк Осетиядә таралган.

Сөйләшүчеләр саны 450—500 мең кеше санала, аларның арасында Төньяк Осетиядә якынча 300—350 мең кеше яши.

2002 ел җанисәбе буенча осетин телен 9388 рус, 1866 әрмән, 1107 кабарда һәм 737 ингуш белә.

Хәзерге осетин теле кирил әлифбасына нигезләнә. Ул Төньяк Осетиядә 1938 елдан, Көньяк Осетиядә 1954 елдан кертелде. Осетин телендә хәзерге вакытта 42 хәреф керә (хәреф булып дз, дж, гъ кебек диграфлар да санала), шул исәптән алынма сүзләрдә генә кулланучы ё, щ, ь, я хәрефләре.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Алан теле клубы 
 «Хурзæрин» газетасы  

Иран телләре
Литва теле

Литва теле () — литваларның теле, Литваның дәүләт һәм Европа Берлегенең рәсми теле. Бу телдә Литвада якынча өч миллион һәм Литва тышында 170 меңгә якын кеше сөйләшә. Латыш теле белән бергә балтыйк телләре төркеменә керә. Ул латин язмасы белән языла. Литвада 2 955 200 кеше (3460 Липка татарларын кертеп), яки халыкның якынча 86%-ы асаба литва теле сөйләшүчеләре булып тора; Литвада яшәүче башка милләт вәкилләре шулай ук билгеле дәрәҗәдә литва телендә сөйләшә. Дөньяда тулаем литва телендә сөйләшүчеләр саны якынча 3 200 000.

Литва телендә санскрит һәм латин телендә кебек классик телләрдә булган күп таныла торган сүзләр сакланып кала. Бу сүзләр Прото-Һинд-Европа теленнән килеп чыккан. Берничә мисал булып түбәндәге сүзләр тора:
 Литва телендә һәм санскритта  (угыл)
 Литва телендә һәм санскритта  һәм латинча ovis (сарык)
 Литва телендә  һәм санскритта dhūmas һәм латин телендә fumus (төтен)
 Литва телендә  һәм санскритта  (икенче, башка)
 Литва телендә  һәм санскритта vṛkas (бүре)
 Литва телендә  һәм латин телендә rota (тәгәрмәч) һәм санскрит телендә rathas (арба)
 Литва телендә  һәм латин телендә senex (карт кеше) һәм санскрит телендә sanas (карт)
 Литва телендә  һәм латин телендә vir (кеше) һәм санскрит телендә vīras (кеше)
 Литва телендә  һәм латин телендә anguis (латин телендә елан һәм литва телендә елан төре)
 Литва телендә  һәм латин телендә linum (җитен, инглиз телендәгеcompare 'linen' белән чагыштырыгыз)
 Литва телендә  һәм латин телендә aro (мин сукалыйм)
 Литва телендә  һәм латин телендә iungo, һәм санскрит телендә yuñje (mid.), (мин катнашу өчен керәм)
 Литва телендә  һәм латин телендә gentes һәм санскрит телендә jántis (кабиләләр)
 Литва телендә  һәм латин телендә mensis һәм санскрит телендә masas (ай)
 Литва телендә  һәм латин телендә dentes һәм санскрит телендә dantas (теш)
 Литва телендә  һәм латин телендә noctes (nox-ның күплек саны) һәм санскрит телендә naktis (төн)
 Литва телендә  һәм латин телендә ignis һәм санскрит телендә agnis (ут)
 Литва телендә  һәм латин телендә sedemus һәм санскрит телендә sīdamas (без утырабыз)

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Искәрмәләр 

Балтыйк телләре
Һельсинки

Һе́лсинки (; Һельсингфо́рс — ) — Финляндиянең башкаласы һәм иң эре шәһәре, Уусимаа провинциясенең башкаласы. Илнең көньягында, Фин култыгының ярында урнашкан портлы шәһәр. Биредә башлыча ил өчен һәм чит илләргә суднолар төзиләр. Метросы да бар. Шәһәргә 1550 елда нигез салынган. Халкы 583 549 кеше. Чит илдән килеп торучыларның өлеше якынча 10%.

Искәрмәләр 

Европа башкалалары
Финляндия шәһәрләре
Тирана

Тира́на () — Албания Җөмһүриятенең башкаласы. Илнең сәяси, иҗтимагый һәм икътисади мәркәзе.

1614 елда нигез салына, 1920 елдан алып – башкала.

Дин

Ислам 
 Зур мәчет

Христианлык

Православие 
 Гайсә пәйгамбәрнең яңадан тууы соборы

Католиклык 
 Изге Павел соборы

Искәрмәләр

Аурупа башкалалары
Тирана
Хетт теле

Хетт теле — үле тел, фәнгә билгеле булган һинд-аурупа телләре арасында иң борынгысы буларак санала. Чөй язулы истәлекләр буенча билгеле б.э.к. XVIII – XII гасырлар. Кече Азиядә таралган була. Хетт патшалыгының төп теле булып хезмәт иткән.

Шулай ук карагыз 

Анатолик телләр
Юкка чыккан телләр
Маньчжур теле

Маньчжу́р теле(  manju gisun) — алтай телләре гаиләсенең тунгус-маньчжур төркемчәсенә керүче бүгенге көндә юкка чыгып бетү дәрәҗәсендәге тел. XVII—XIX гасырларда иҗат ителгән күпсанлы язма истәлекләре бар.
Маньчжурларның традицион асаба теле, Кытайның һәм Эчке Азиянең Цинь династиясенең (1636-1912) рәсми телләренең берсе, гәрчә хәзер маньчжурларның күпчелеге мандарин кытай телендә генә сөйләшә. Хәзер берничә мең кеше хөкүмәт башлангыч мәктәпләрендә яки олылар өчен сыйныф бүлмәләрендә яки онлайн дәресләренә рәхмәтле маньчжур теленә икенче тел буларак сөйләшә.
Күпчелек Себер телләре кебек, маньчжур теле агглюнатив тел һәм чикләнгән сингармонизм хасиятләренә ия. Ул чжурчжэнь теленнән килеп чыккан дип күрсәтелә, гәрчә монгол теленнән һәм кытай теленнән алынма сүзләр күп, өлешчә санскрит теле йогынты ясаган. Аның язмасы вертикаль һәм классик монгол язуыннан килеп чыккан (ул үз чиратында уйгыр язуы һәм согд язуы аша арамей язуыннан килеп чыккан).
Маньчжур теле көньяк тунгус теле булып тора.

Шулай ук карагыз 

Тунгус-маньчжур телләре
25 апрель

25 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 250 көн кала.



БСО — "Бөтендөнья малярия көне" (), 2008 елдан бирле билгеләнә..

,  — АНЗАК көне  ().
  Италия — Фашизмнан азат булу көне  ()..
  Португалия — Инкыйлаб көне  ().
  Чуашстан — Чуаш теле көне ().

ДНК көне ().
  Алмания — Агачлар утырту көне.
  /  Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары — Азат ителү көне ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1990 —  шәһәрендә «Бердәмлек» газетасының беренче саны дөнья күрде.
 2005 —  һәм  нә керү турындагы килешүне имзалады.

1823 — I Габделмәҗит, 
 1848 — Иван Яковлев, чуаш мәгърифәтчесе.
 1848 — Константин Рукавишников, 
 1874 — Гульельмо Маркони, радионы уйлап чыгаручы.
 1875 — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры. 
 1883 — Семён Будённый, совет гаскәр башлыгы.
 1898 — Александр Таняев, 
 1898 — Стефания Туркевич, 
 1900 — Вольфгаң Паули, физика галиме.
 1900 — Габдерәхим Хуҗабаев, 
 1908 — Николай Белов, 
 1910 — Юрий Застела, 
 1920 — Янина Чайковская-Мошинская, 
 1923 — Анатолий Соболевский, 
 1926 — Ефрем Соколов, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
 1929 — Асия Галиева, 
 1932 — Лия Манолиу, 
 1934 — Рәшит Әлмөхәммәтов,
 1942 — Вадим Емельянов, 
 1942 — Нәкыйф Вәлиев, 
 1946 — Владимир Жириновский, ССРБ һәм РФ сәясәтчесе.
 1946 — Лия Заһидуллина, актриса, телевидение журналисты, диктор.
 1947 — Йоһан Крәйф, Нидерландлар футболчысы, милли такымы тренеры.
 1949 — Галим Хисамов, башкорт журналисты, язучысы, Башкортстан дәүләт эшлеклесе.
 1952 — Ленар Гайсин, татар химия галиме, уйлап табучысы.
 1953 — Раил Әсәдуллин, 
 1953 — Тимур Акулов, ТР президенты киңәшчесе, РФ Дәүләт думасы депутаты.
 1953 — Халисә Мөдәррисова, татар шагыйрәсе.
 1956 — Илдус Тимерханов
 1956 — Светлана Смирнова
 1958 — Мәләһәт Хәсәнова
 1960 — Әлфия Юлчурина, 
 1960 — Илья Артамонов, рәссам, Тукай премиясе (2016).
 1960 — Хатыйп Фазылов, 
 1961 — Николай Ларионов, 
 1961 — Юһа Сипилә, 
 1963 — Рифнур Сөләйманов, 
 1966 — Вероника Павленко, 
 1966 — Игорь Никитин, 
 1968 — Сергей Юшкин, 
 1969 — Чулпан Зариф, шагыйрә, әдәбият галиме.
 1983 — Ренат Хилаҗев,

1595 — Тассо Торквато, итальян шагыйре.
 1938 — Василий Анисимов, 
 1938 — Николай Гикало, инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
 1944 — Николай Беляев, 
 1949 — Георгий Савандеев, 
 1954 — Лидия Сейфуллина, 
 1978 — Зента Мауриня, 
 1994 — Газизә Насыйрова, 
 2002 — Галимҗан Ахунҗанов, татар тел галиме.
 2003 — Вәгыйз Хәмәев, 
 2015 — Гыйззәтулла Хәяев, 
 2018 — Әзһәр Мөхәммәдиев, тарихчы галим, КФУ профессоры.
 2018 — Шөһрәт Габбасов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
25 апрель
Фердинанд Фарсин

Фердинанд Фарсин — татар сәхнәсенең остасы, Татарстанның атказанган артисты (1968).

Фердинанд Юныс улы Фарсин 1930 елда Чистай шәһәрендә татар театрының танылган шәхесе Юныс Фарсин гаиләсендә туып үсә. Театр баласы буларак, аның театр училищесына юл тотуы һәм 1951 елда Республика татар күчмә театрына килеп репертуардагы төп рольләрдә чыгыш ясавы бик табигый күренеш буларак кабул ителә. Хатыны Люция Фарсина — искиткеч таланты артистка белән бергә хезмәт итәләр. Күчмә театрда пенсиягә чыкканчы – 1981 елга кадәр эшли. Аны халыкка таныткан рольләрнең берсе – Җ. Җаффарлының “Сулган чәчәкләр” трагедиясендә Баһрам образы була.

Аннан соң да нинди генә рольләр уйнамасын, аңа хас шушы сәхнә сөйкемлелеге гомере буена сузыла – ул уйнаган рольләрнең саны 82гә тула. Сәхнәдәге беренче адымнарыннан ук аңа халык мәхәббәте юлдаш була. Нечкә кичерешләр, тиз тәэсирләнүчән ярсулы табигате Ф. Фарсинны актер буларак тамашачыга тиз таныта. Театр Муса Җәлилгә багышланган спектакль куярга алынгач, бу героик образны иҗат итү аңа ышанып тапшырыла, һәм артист, шагыйрьлек вазифасына тап төшермичә, патриотик рухтагы көрәшче-язучының эчке дөньясын ачуга ирешә.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Тинчурин театры актерлары
Татарстанның атказанган артистлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
1874 ел



Вакыйгалар 
 9 октябрьдә Бернда (Швейцария) 22 ил катнашында Гомуми почта берлеге төзелә.

Туулар 

 25 гыйнвар — Сомерсет Моэм, инглиз язучысы. 
 13 март — Яков Турхан, чуаш шагыйре, рухани.
 25 апрель — Гульельмо Маркони (Guglielmo Marconi), радионы уйлап чыгаручы.
 10 август — Герберт Гувер, 31-нче АКШ президенты.
 28 сентябрь — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
 9 октябрь — Н. К. Рерих, рәссам.

Вафатлар 

 13 июль — Фома Петонди, архитектор.

1874 ел
Еллар
26 апрель

26 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 249 көн кала.



— Бөтендөнья интелектуаль милек көне ().

Танзания — Берләшү көне ().

Нурланыш белән бәйле һәлакатләрдә һәм фаҗигаләрдә һәлак булганнарны искә алу көне ().
 ,  — Чернобыль һәлакәтен искә алу көне (, ).
 :
 Алабама, Арканзас, Виргиния, Джорджия, Көньяк Каролина, Луизиана (штат), Миссисипи (штат), Теннесси, Техас (штат), Төньяк Каролина, Флорида (штат) — Конфедератив штатларны искә алу көне ().
 , , , ,  — Секретарьлек эшчәнлеге көне ().
  — Журналистлар көне ().
 :
  Марий Эл — Милли каһарман көне ().
  Татарстан — Туган тел көне.

Киң вакытлы халыкара чаралар

1795 —  үзенә Курляндияне куша.
 1986 — да Чернобыль АЭСында һәлакәт.
 1990 — Түбән Камада мөстәкыйль татар газетасының (Туган як) беренче саны чыккан.
 1993 — «Ягымлы яз» татар студент яшьләренең милли иҗаты ачык фестивале беренче тапкыр уздырыла. 
 2005 — да беренче тапкыр «Мин татарча сөйләшәм» акциясе уза.

571 — Мөхәммәт пәйгамбәр, Ислам диненең яңа шәригатен китерүче, Гарәп ярымутравында шактый зур дәүләт төзүче, сәясәтче, оратор.
 1575 — Мария Медичи, 
 1798 — Эжен Делакруа, француз рәссамы.
 1837 — Вәлиулла Гыйззәтуллин, 
 1863 — Леонид Лахтин, 
 1879 — Овен Вилланс Ричардсон, 
 1886 — Габдулла Тукай, татар халкының мәшһүр шагыйре.
 1889 — Людвиг Виттгенштайн, австро-британ фәлсәфәчесе.
 1890 — Сергей Конобеевский, 
 1894 — Вадим Бик, 
 1898 — Висенте Алейсандре, 
 1900 — Сабит Моканов, казакъ язучысы.
 1905 — Хәлимә Булатова-Терегулова, музыка белгече.
 1906 — Әминә Бәхтизина, 
 1921 — Әдһәм Тенишев, дөньякүләм танылган тюрколог-галим.
 1921 — Кирилл Тихонов, 
 1921 — Мәһди Нугаев, 
 1922 — Глеб Ванаг, 
 1923 — Пётр Родионов, 
 1924 — Людмила Лозицкая, 
 1929 — Николай Слюньков, 
 1932 — Майкл Смит, Канада биохимигы, химия буенча Нобель премиясе лауреаты.
 1933 — Арно Аллан Пензиас, 
 1939 — Александр Земляков, 
 1939 — Иван Зенин, 
 1941 — Ринат Һидиятуллин, 
 1947 — Виктор Балакин, Ижау шәһәре башлыгы.
 1947 — Рафаил Газизов, язучы.
 1950 — Рәхим Гайсин, филология галиме, КФУ мөгаллиме.
 1954 — Мөхәммәт Йосыф, 
 1954 — Николай Путилин, 
 1956 — Виктор Лазаренко, 
 1965 — Михаил Мамистов, 
 1970 — Мелания Трамп, 
 1973 — Алексей Изотов, 
 1981 — Римма Бикмөхәммәтова, 
 1983 — Ильяс Халиков, 
 1984 — Марат Хәйруллин, 
 1986 — Юлия Зарипова, 
 1988 — Якоб Циммерман, 
 1994 — Даниил Квят, 
 2000 — Әмир Мифтахов,
 2006 — Камилә Вәлиева, фигуралы шуучы.

1731 — Даниель Дефо, инглиз язучысы, публицист.
 1894 — Иван Мартынов, 
 1910 — Андрей Кукарников, 
 1910 — Бйөрнстьерне Бйөрнсон, 
 1912 — Осип Рустицкий, 
 1938 — Гали Хәйдәр Ширвани, 
 1940 — Карл Бош, 
 1943 — Михаил Стакун, 
 1945 — Павел Миронов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1976 — Андрей Гречко, 
 1985 — Иван Максимча, 
 1998 — Булат Рәфыйков, башкорт язучысы.
 2000 — Иван Рыбалко, 
 2013 — Гаян Әхмәтшин, 
 2015 — Наил Гатауллин, 
 2018 — Тайфур Сәгыйтов, язучы.
 2019 — Элина Быстрицкая, 
 2020 — Станислав Надежкин,
 2020 — Ягъфәр Гарипов, социолог.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
26 апрель
Хәлимә Булатова-Терегулова

Хәлимә Ибраһим кызы Булатова-Терегулова — татар музыкасы турында күп мәгълүматлар туплаган кеше.

Хәлимә 1905 елның 26 апрелендә Казанда алдынгы карашлы мәгърифәтче гаиләсендә туа, яштән үк пианинода уйнарга өйрәнә. 1938 елны Мәскәү консерваториясен тәмамлап Казанга кайткач, музыка мәктәбендә, аннан училищеда укыта. 1945 — 1961 елларда Казан консерваториясендә чит ил музыкасы тарихы буенча лекцияләр укый. Х. Булатова-Терегулова “XVI гасырдан алып Октябрьгә кадәр татар музыка мәдәнияты тарихы буенча очерклар” дигән хезмәтен яза, татар музыкасы турында мәгълүматлар туплап, бибилиография төзи. Татарстан композиторлары берлеге әгъзасы буларак, ул татар композиторлары белән аралаша, аларның әсәрләренә рецензияләр яза, Н.Җиһановның беренче опералары турында мәкаләләр бастыра. Кызганычка каршы, аның күп хезмәтләре кулъязма хәлендә калдылар.

Ул 2000 елда вафат була.

Шулай ук карагыз 

Татар музыкантлары
Казан өязендә туганнар
Казанда туганнар
1813 ел



Вакыйгалар 
 24 октябрь — Россия империясе белән Фарсы иле арасында Гөлестан тынычлык килешүе имзалана.

Туулар 

 22 май — Рихард Вагнер (Richard Wagner), алман композиторы.

Вафатлар 

 26 апрель — Михаил Кутузов, танылган рус генералы.
 19 октябрь — Юзеф Понятовский, Франция маршалы.

1813 ел
Еллар
1795 ел



Вакыйгалар 
 29 март — Людвиг ван Бетховен беренче тапкыр Венада концертын бирә.
 7 апрель — Франциядә озынлыкны үлчәү берәмлеге булып метр кабул ителә.
 26 апрель — Россия үзенә Курляндияне кушты.
 15 июль — «Марсельеза» Франция рәсми гимны булды.
 15 август — Франциядә яңа акча берәмлеге (франк) кертелде.
 1 октябрь — Бельгия Франциягә кушыла.

Туулар

Вафатлар 

 26 август — Алессандро Калиостро, итальян графы, астролог.

1795 ел
Еллар