alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Җыр

Җыр — халык лирикасының иң таралган төре, сүз белән көйнең үзара үрелүенә нигезләнгән, җырлап башкарыла торган шигъри-музыкаль әсәр, яки, киң мәгънәдә алганда, шундый төр әсәрләрне белдерә торган жанр. Җырның төп функциясе — халыкның һәм шәхеснең рухи дөньясын, фикер һәм кичерешләрен чагылдыру.

Җырлар әдәби (профессиональ) яки халык җырлары була алалар. Габдулла Тукай халык җырларын «халык күңеленен көзгесе» дип атаган.

Татар халык җырлары 
Функцияләренә, иҗтимагый-эстетик вазифаларына карап, татар халык җырларын дүрт төркемгә бүләләр:
 Йола җырлары
 Лирик җырлар
 Тарихи җырлар
 Уен-бию җырлары

Тематикаларына һәм эчтәлекләренә карап лирик җырлар үзләре ике төркемгә бүленәләр:
 Иҗтимагый-социаль җырлар
 Көнкүреш җырлары

Моны да карагыз 
 Гимн

Чыганаклар 
 Бакиров М.Х. Татар фольклоры / Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2008 ел.

Сылтамалар 
 Татар җырлары текстлары
 Татар халык җырлары

be-x-old:Песьня

Җырлар

he:פזמון
pap:Chanson
tr:Şarkı (edebiyat)
Миф

Миф (, mythos — сүз, хикәят) — борынгыларның дөнья, тирәлек турындагы фантастик күзаллаулары һәм хыялда туган фантастик образлар, персонажлар хакындагы хикәяләре. Мифларның җыелмасы исә мифология дип атала. Әлеге төр хикәятләрне өйрәнү белән шөгыльләнә торган фәнне дә мифология дип атыйлар.

Мифлар фольклорның борынгы катламы дип санала. 

Мифологиянең нигезендә түбәндәге борынгы фикерләү формалары ята:
 Анимизм (табигать күренешләрен һәм төрле җансыз әйберләрне җанлы-тере итеп күрсәтү).
 Тотемизм (нинди дә булса хайваннан, кош-корттан, үсемлек яки башка предметтан тотем ясап, аңы изгеләштерү).
 Антропоморфизм (хайваннарга, үсемлеләргә, җансыз әйберләргә кеше сыйфатларын бирү, аларны «кешеләштерү»).
 Магизм (аерым гыйбарәләрнең, эш-хәрәкәт яки йолаларның кодрәтенә ышану).
 Фетишизм (төрле предметларны сихри көчкә ия дип олылау).

Моны да карагыз 
 Легенда
 Риваять

Чыганаклар 
 Бакиров М.Х. Татар фольклоры / Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2008 ел.

Мифология
Марсель Бакиров

Марсель Хәернас улы Бакиров — татар галиме, әдәбиятчы, фольклорчы, тюрколог, КДУ профессоры, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Кол Гали исемендәге халыкара премия лауреаты. 

Ул 1933 елның 10 декабрендә Татарстанның Мөслим районы Мөслим авылында укытучы гаиләсендә дөньяга килә. Марсельгә 3—4 яшь булганда аның әтисе Хәернас ялган донос буенча репрессиягә дучар була.

1956 нче елны Казан дәүләт университетын тәмамлый. 

1956-1966 елларда Уфада "Кызыл таң" газетасында эшли.

1966–1969 нче елларда Казан дәүләт университетында аспирантурада укый.

1972 нче елда Төрки һәм татар шигыренең эчке ритмик-интонацион хасиятләрен һәм кануннарын эксперименталь юл белән тикшерүгә багышланган кандидатлык диссертациясен яклый.

1999 нчы елны «Гомум төрки поэзиянең яралуы һәм иң борынгы формалары» дигән темага докторлык диссертациясе яклый.

1970–2015 елларда Казан Федераль университетының татар әдәбияты кафедрасында эшли.

2012 елдан алып бүгенге көнгә кадәр Татарстан Фәннәр Академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтның халык иҗаты бүлегендә эшли.

Фәнни хезмәтләре исемлеге 
 Прототюрки. Изначальная прародина, ранние племена и язык, история и это культура. – Тат.кн. изд. 2019. 
Древнетюркская поэзия: неразгаданные тайны устного и письменного творчества наших предков. – Казань: Татарское книжное издательство, 2014. 
 Феномен параллелизма древнейших мифологических теонимов» (2012)
 Татарский фольклор. – Казань. "Ихлас", 2012.
 Татарский фольклор. Казань, 2008.
 Свадебные обряды и их поэзия татар. – Казань: Слово, 2007.
 Путешествие в мир поэзии. Из истории перехода от фольклора к письменному стиху. – Тат.кн. изд. 2003.
 Шигърият бишеге: Гомум төрки поэзиянең яралуы һәм иң борынгы формалары. Монография. – Казан: Мәгариф, 2001.
 Генезис и древнейшие формы общетюркской поэзии.Монография – Казань:Магариф, 2001.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 Татарстанның атказанган фән эшлеклесе
 Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
 2023 ― Дуслык ордены (Татарстан) ― ирешкән хезмәт уңышлары һәм күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен

Чыганаклар 
 «Әдипләр» сайты
 Бакиров М.Х. Татар фольклоры / Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2008 ел.
 Марсель Хәернас улы Бакиров Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты 
 Марсель Бакиров-районыбыз җирлегеннән чыккан тел галиме

Искәрмәләр 
  

Татар галимнәре
Татар әдәбият галимнәре
Татар фольклорчылары
Төрки халыклар белгечләре
Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Сан-Паулу

Сан-Паулу () – Бразилиядә урнашкан шәһәр. Дөньяның иң зур мегаполисларының берсе.

Бразилиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан исемдәш штатының башкаласы.

Көньяк ярымшарында иң зур шәһәре.

Атлантик океанныннан 70 км аралыгында урнаша.

Шәһәр мәйданы - 1523 км².

Халык саны 11 037 593 кеше (2009).

Тарих
Сан-Паулу 1554 елда Мануэла да Нобрега һәм Жозе ди Аншиета җитәкчесендә иезуитлар төркеме тарафыннан нигезләнгән.

1711 елдан шәһәр статусын ала.

19 гасырда каһвәне чит илләргә чыгару ярдәмендә зур икътисади үсеш кичерә.

20 гасырда Италиядән күп мөһаҗирләр киләләр, соңрак гарәпләр, японнар да килә башлый.

Шәһәрдә күп Миллиара ширкәтләр урнаша.

Сан-Паулу - Латин Америка иң зур эш үзәге.

Милли состав 
Сан-Паулу - күп милләтле шәһәр:

    6 000 000 итальян
    3 миллион португал
    3 миллион африкалы
    1 000 000 гарәп
    400 000 алман
    326 000 япон
    120 000 кытайлы
    60 000 боливияле
    50 000 юнан
    50 000 кореяле
    40 000 яһүд
    25 000 әрмән

Транспорт 
Сан-Паулу метросы

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Рәсми туристик сайт 

Бразилия шәһәрләре
Шәһәр агломерацияләре
Мамык хан

Мамык хан (?-1498/1499), Себер ханзадәсе, Казан ханы (1495-1496). Себер ханы Ибакның энесе. Абыйсы үтерелгәннән соң (1495), Төмәннән куыла. Үзенә тугърылыклы Төмән олысы сугышчылары һәм Нугай гаскәре белән Казанга килә, башында карачыбәк Колмөхәммәд торган аксөякдәр төркеме ярдәмендә ханлык тәхетен яулап ала (1495). Җирле бәк-түрәләрнең иреген кысрыклавы аркасында ул Казан тәхетеннән төшерелә. 1498 елда бертуганы Агалак белән берләшеп яңадан Казанга яу белән килә, ләкин җиңелә. Эчке чуалышларда һәлак була.

Шулай ук карагыз 

Казан ханнары
Азимут (геодезия)

Азимут (билгеләнеше: «Аз» яки «Az») - геодезия фәнендә төньякка юнәлеш һәм билгеле бер предметка юнәлеш арасында булган почмак.
Ул 0° - 360° градуслар арасында үлчәнә. Компас ярдәмендә магнит меридианын табу бик җиңел.

Шулай ук кара:
 Геодезия
 Компас

Навигация
Геодезия
Мәхмүд I

Мәхмүд I (, ) — Госман империясе солтаны (1730—1754). Мостафа II улы.

Мәхмүд I идарәчелеге вакытында госманлылар гаскәрләрен аурупалаштыру омтылышлары булгын, ләкин янчарлар сәбәпле бу омтылыш чынга ашмый.

Госман империясе солтаннары
Шамил Аляутдинов

Шамил Рифат улы Аляутдинов (Шамил хәзрәт) - Мәскәү шәһәре Мемориал мәчете имам-хамедицинаы, күпсанлы китаплар авторы.

Тормыш юлы 
Шамил Рифат улы Аляутдинов 1974 елның гыйнвар аенда Мәскәүдә туа. Ата-анасы чыгышлары буенча Түбән Новгород өлкәсенең Чүмбәли авылыннан.

1991 елдан Россиянең Ауропа өлеше мөселманнары Диния Нәзарәтендә (АМДН) эшли.

1992 елдан 1998 елга кадәр Мисырдагы «әл-Әзһәр» Халыкара ислам академиясендә укый.

1997 елдан бүгенге көнгә кадәр Мәскәүнең Мемориаль мәчетендә имам-хамедицина вазифасын башкара. 2002 елдан Россиянең Ауропа өлеше мөселманнары Диния Нәзарәтендә дини мәсьәләләр буенча мөфти урынбасары, 2005 елдан АМДНның фән-илаһият шурасы җитәкчесе.

Абыйсы Илдар Аляутдинов Мәскәү Җәмигъ мәчетендә имамлык кыла.

Өйләнгән, алты баласы бар.

Мәскәү имамнары
Татар дин әһелләре
Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Иосиф Сталин

Иосиф Виссарион улы Сталин (, транслитерация Иосеб Бесарионос дзе Җуғашвили, тат.лат. İoseb Besarionos dze Cuğaşwili) ( — ) — совет сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, 1924(1929) — 1953 елларда ССРБ җитәкчесе, совет диктаторы.

Тәрҗемәи хәл 

И.В. Сталин (Джугашвили) 1879 елның 21 декабрендә Тифлис губернасының Гори шәһәрчегендә итекче гаиләсендә туган, 1894 елны Гори руханилар мәктәбен тәмамлап, Тифлисның православ руханилар семинариясенә кергән һәм, марксизмны пропагандалавы аркасында, 1899 елны аннан чыгарылган. 1902—1913 елларда алты тапкыр кулга алына, сөргенгә сөрелә; дүрт тапкыр сөргеннән качып китә. 1903 елда бәлшәвикләр фиркасенә керә. 1917 елның мартында Турухан сөргененнән Петроградка барып кайта. Бөек Октябрь инкыйлабында актив катнашмаган, ләкин баш күтәрү карары яклаган.

Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң Милләтләр эшләренең комиссары булып җитәкләгән. Мулланур Вахитов Мөселман эшләре комиссары булып җитәкләгән, Сталин җитәкчелегендә эшләгән.

Россия ватандашлар сугышы вакытында Сталин Сарысу (Царицын) шәһәре саклавында катнашкан.

Эшчәнлек 
1922 елның 3 апрелендә Иосиф Сталин ЦК РКП(б) генераль сәркатибе итеп сайлана.

И. Сталин дөнья тарихында бик каршылыклы шәхес. Аның хәкимлегендә Яңа Икътисадый Сәясәте бетерелгән, күп хезмәтчел авыл кешеләре бастырылган һәм үтерелгән, ГУЛАГ системасы булдырылган, 1932-1933 ачлыгы, диктаторлык режимын урнаштырылган, 1937 елда зур бастыру сәясәте үткәрелгән, сугыш алдында сәләтле хәрби башлыклары үтерелгән, төрле милләтләрнең изүе булган, күп милләтләр сөргенгә җибәрелгән (кырымтатарлар, чичәннәр, ингушлар, карачайлар, балкарлар һ.б.).

Моннан тыш Сталин җитәкчелегендә зур сәнәгать нигезләнгән, атом бомбасы ясалган, Совет Дәүләтенең чикләре киңәйтелгән, Бөек Ватан сугышында (күп югалтулар белән) һәм Икенче бөтендөнья сугышында җиңү, фән үсеше (генетикадан тыш) да булган.

Сталин хәкимлегендә гаделсез милли җөмһүриятнең чикләре булдырылган, күп милләтләр (Кырым татарлары, вайнахлар, карачайлар, Идел алманнары һ.б.) бастырылган һәм сөргенгә җибәрелгән. Сталин хәкимлегендә күп гаепсез кешеләре бастырылган һәм үтерелгән булган.

Галерея

Шулай ук карагыз 
 Сталин репрессияләре (Зур террор)
 Сталинград сугышы
 Катынь җинаяте
Рус халкы өчен!

Тышкы сылтамалар
 «Сталин — красный тиран» (Staline le Tyran rouge) — д/ф, Франция, 2007
 «Товарищ Сталин.» Сериал 2011 года
 Кыскача биография
 Солженицын А. И.. «Архипелаг ГУЛАГ»
 Солоневич И. Л. Россия в концлагере
 Гинзбург Е. Крутой маршрут 
 В. Т. Шаламов  «Колымские рассказы» 
 Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. М.: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4
 Шишкин В.И. Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937–1959 гг.) // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163–191.
 СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953, М.: Материк, 2005, серия «Россия. ХХ век. Документы» Международного фонда «Демократия»

Чыганаклар 
 Атаклы кешеләр тормышыннан. Кем? проф. А. Портнов

Искәрмәләр 

XX гасыр сәясәтчеләре
Диктаторлар
Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Россия сәясәтчеләре
Никита Хрущёв

Никита Хрущёв — совет чоры сәясәтчесе, 1953-1964 елларда ССКП ҮКнең Беренче секретаре.

1953 елның сентябрь Пленумында Хрущев КПСС ҮКның Беренче секретаре вазыйфасын алуга ирешә. Аңарчы мондый вазыйфа булмый. 1956 елда, КПССның ХХ съездының ябык утырышында Хрущев Сталинның шәхес культы турында доклад сөйли. Халкыбызга К.Тинчурин, Г.Ибраһимов, М.Җәлил кебек шәхесләрнең исемнәре кайта. Тиз арада том-том китаплары да басыла. 1957 елда КПСС ҮК Президиумы утырышы 4 көнгә сузыла. Хрущевны КПСС ҮКның Беренче секретаре вазыйфасыннан алу турында карар кабул ителә. Кремль түрәләре икегә бүленә. “Сталин гвардия”се сан ягыннан зуррак булса да, Хрущев төркемендә Жуков булу сәбәпле, әлеге төркем җиңүгә ирешә. Молотов, Маленков, Каганович һәм Шепилов төркеме “антипартийная группа” дип игълан ителә. Дүрт ай узуга, Хрущев үзен ике тапкыр “карьера үлеме”ннән саклап калган легендар Жуковны да КПСС ҮК Президиумы составыннан чыгаруга һәм кораллы көчләр министры вазыйфасыннан азат итүгә ирешә. 1958 елдан Хрущев Министрлар Советы рәисе постын да үзенә алып, СССРның бердәнбер хуҗасы булып кала.
 
Никита Хрущев, ССРБ җитәкчеләреннән беренче булып, капиталистик илгә (АКШка) рәсми визит белән килә (1959 ел, сентябрь).

Хрущев Кремльдәге күп кенә түрәләргә дә ошамый. СССР Югары Советы Президиумы рәисе Леонид Брежнев 1964 елның апрелендә, 70 яшьлек юбилее белән котлап, Хрущев түшенә өченче Герой йолдызы кадый. Ә менә ул чордагы Украина башлыгы Шелест сүзләренә караганда, Брежнев КГБ башлыгы Семичастныйга Хрущёвны юкка чыгаруның дүрт ысулын тәкъдим итә: авиаһәлакәт, автомобиль һәлакәте, агулау яки кулга алу. Әмма боларның берсе дә эшләнми. 1964 елның Октябрь пленумына Хрущевны гаепләү докладын Суслов алты ай әзерли. Башкаларның чыгышларын әзерләү дә оешкан төстә бара. Фетнә турында Хрущевка хәбәр салучы булмый. Пленумда барысы да Хрущевка ябырыла. Каршы сүз әйтерлек урын калмый. Постыннан алынгач, Хрущев “домашний арест”та 7 ел яши. Шул вакытта ул истәлек-мемуарларын магнитофон тасмасына яздыра.

Чыганаклар 
 Хыялый Хрущев хикмәтләре – 2 / Рәфхәт ЗАРИПОВ / – №20 (11889), 14 февраль, 2013

XX гасыр сәясәтчеләре
СБКФ ҮК әгъзалары
СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Бөтенсоюз сәнәгать академиясен тәмамлаучылар
Леонид Брежнев

Леонид Брежнев — совет чоры сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе.

Совет дәүләт иерахиясенең югары җитәкче постларында 18 ел дәвамында эшләгән.

1966-1982 елларда ЦК КПСС (ҮК СБКФ) генераль сәркәтибе.

2013 елда үткәрелгән җәмәгать сораштыруы буенча  XX гасырдагы иң яхшы Русиянең (ССРБ) сәясәтчесе булып танылган.

Брежнев идарә иткән чорда 1979 елда Әфганстан сугышы башлана.

Тәрҗемәи хәле 
Екатеринослав губернасы Екатеринослав өязе Каменское бистәсендә (хәзерге Каменское шәһәре) Илья Яковлевич Брежнев һәм Наталья Денисовна Мазалова эшче гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. 1935 тә Днепродзержинск металлургия институтын тәмамлаган. 1935—1936 да ЭККГдә хезмәт иткән.

1936 дан техникум директоры. 1937 дән совет һәм фирка эшендә: 1938 дән фирканең Днепропетровск өлкә комитеты бүлек мөдире, 1939 дән сәркәтиб. 1941—1946 да Совет армиясендә. 1946-1950 дә БК(б)Фның Запорожье, аннары Днепропетровск өлкә комитетының бернче сәркәтибе. в БК(б)Ф ҮК аппаратында. 1950 дән МССР БК(б)Ф ҮКның беренче сәркәтибе. 1952— 1953 тә СБКФ ҮК сәркәтибе. 1953 тән Совет армиясе һәм Хәрби-Диңгез флотының Баш сәяси идарәсе башлыгы урынбасары. 1954 дән КазССР СБКФ ҮКның икенче, аннары беренче сәркәтибе. 1956— 1960 та һәм 1963— 1964 тә СБКФ ҮК сәркәтибе, 1958— 1964 тә бер үк вакытта РСФСР буенча СБКФ ҮК бюросы рәисе урынбасары. 1960 — 1964 тә һәм 1977 дән ССРБ ЮШ президиумы рәисе. 1964 дән СБКФ ҮК беренче (генераль) сәркәтибе, 1964—1966 да РСФСР буенча СБКФ ҮК бюросы рәисе. ССРБ Югары Шурасының 3-10 чакырылышлары депутаты.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Әлифба буенча шәхесләр
XX гасыр сәясәтчеләре
СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Казакъстан

Казакъстан Җөмһүрияте (Казакъстан, шулай ук Казахстан, tat.lat. Qazaqstan,; ; ) — күбесенчә Азиядә урнашкан дәүләт. Россия, Кытай, Кыргызстан, Үзбәкстан, Төрекмәнстан илләре белән чиктәш.

1997 елда Казакъстан башкаласы илнең көньягында урнашылган Алматыдан, исемен Астанага үзгәртелгән, үзәгендәге Акмола шәһәренә күчте. Башкала күчерүенең сәбәпләре арасында киләчәктә Алматыда җир тетрәү көтелүе иде. Моннан тыш, Нурсолтанда күбрәк казакълар яшәсә, Алматыда исә русларның өлеше зур.

Җәгъpафия 
Казакъстан — Азия һәм Яypyпa чигендә урнашкан трансконтиненталь дәүләт; территориянең күпчелеге Азиядә урнашкан.

Кырый ноктлалар 
 төньякта — Төньяк Казакъстан өлкәсендә (55°26’ т. к.).
 көньякта — (40°66′ т. к.).
 көнбатышта — Эльтон һәм Баскынчак күлләре арасында (87°20′ кч. о.).
 көнчыгышта — (46°27′ кч. о.).

Рельеф 
Казакъстанның территориясен күбесенчә чүлләр (36 %) һәм ярымчүлләр (18 %) били. Казакъстан территориясенең 35% өлешен далалар, 5,9 % — урманнар биләп тора.

Илнең үзәк районнарында Казакъ кечкенә таулар тезмәсе (Казахсᴋий мелкосопчник) урнашкан. Казакъстанның төньягын Көнбатыш Себер тигезлеге биләп тора.

Идарә-җир төзелеше 
 Алматы шәһәре,
 Акмола өлкәсе (мәркәзе: Күкчетау),
 Актүбә өлкәсе,
 Нурсолтан шәһәре,
 Атырау өлкәсе,
 Көнбатыш Казакъстан өлкәсе (мәркәзе: Орал),
 Байкоңгыр шәһәре,
 Маңгыстау өлкәсе (мәркәзе: Актау),
 Көньяк Казакъстан өлкәсе (мәркәзе: Шымкент),
 Павлодар өлкәсе,
 Караганды өлкәсе,
 Костанай өлкәсе,
 Кызылорда өлкәсе,
 Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе (мәркәзе: Өскемен)
 Төньяк Казакъстан өлкәсе (мәркәзе: Кызылъяр),
 Җамбыл өлкәсе (мәркәзе: Тараз).

Дәүләти бәйрәмнәр 
 1—2 гыйнвар — Яңа ел
 8 март — Халыкара хатын-кызлар көне.
 21—23 март — Наурыз бәйрәме
 1 май — Казакъстан халкының бердәмлек бәйрәме
 7 май — Ватанны саклаучы көне
 9 май — Җиңү көне.
 6 июль — Башкала көне
 30 aугыcа — Казакъстан җɵмһүрᴎятсының Конституция көне
 10 Зөлхиҗҗә (Һиҗри тәкъвиме) — Корбан бәйрәм
 1 дᴎкәбеp — Казакъстанның беренче президенты көне
 16—17 дᴎкәбеp — Казакъстанның бәйсезлек көне

Казакъстанда туган танылган шәхесләр

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 

Казакъстан
Төрки телле дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Әнвәр Сөләйманов

Әнвәр Сөләйманов — Башкортстанда яшәүче татар журналисты.

Ул Башкортстанның Бишбүләк районында туып үсә. Башкортстан дәүләт университетын тәмамлаганнан соң, гомерен журналистикага багышлый — башта туган районында, аннан соң Уфада, республика матбугат басмаларында хезмәт итә. «Кызыл таң», «Өмет»нең үз хәбәрчесе була. 2011-2014 елларда Ярмәкәй район гәзитендә (Ярмәкәй яңалыклары) хезмәт итә.

2010 елда Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге «Китап» дәүләт нәшриятында журналистның «Җирдәге йолдызлар» исемле китабы басылып чыкты. Анда авторның Башкортстан туып, Татарстанда яшәүче күренекле 57 татар шәхесе хакында язылган очеркалары, сурәтләмәләре һәм әңгәмәләре урын алган.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Башкортстандагы татар журналистының чираттагы китабы чыкты 
 Уфа-Казан килешүе имзаланды
 Уфада татар журналистының юбилей кичәсе үтте

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Кызыл таң журналистлары
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Пешка (шахмат)

Пешка (Җәяүле) (Юникод: ♙♟) — шахмат ташы, шахмат материалын үлчәү чарасы. 

Пешка эквивалентында башка фигураларның көчен үлчиләр (мәсәлән, бер җиңел фигура 3 пешкага, тура 5 пешкага тиң дип санала). 

XVIII гасырда яшәгән француз шахматчысы Франсуа-Андре Филидор буенча, пешка — "шахмат партиясенең җаны". Пешкалар урнашу структурасы бөтен партиянең стратегик рәсемен билгели. Уен азагында, ягъни эндшпильдә, пешкаларның әһәмияте арта, бигрәк тә алгарак киткән һәм "үтәли йөрмәле" дип аталган пешкалар көчле була ("әверелү" кагыйдәсен кара). 

Үзенең көчсезлеге аркасында пешка төшенчәсе метафорик мәгънәдә иерархиядәге түбән хәлне, ярдәмгә мохтаҗлыкны билгели. Мәсәлән, "Минем кулларымда ул бары пешка гына иде".

Пешка белән йөрү тәртибе 

 
 

Пешка үз алдындагы вертикаль буенча буш шакмакка йөри ала.

Беренче тапкыр йөргәндә пешка ике шакмакка алга йөри ала.

Пешка көндәш фигурасын алга таба чиктәш диагональ буенча отып ала ала.

Пешка беренче йөрүе белән ике кырга күчкәндә көндәшнең пешкасы һөҗүм иткән кыр аркылы узса, һөҗүм итүче пешка аны әйтерсең лә бер кырга гына күчкән кебек ота ала. Бу кагыйдәне пешканың ике кырга күчүенә җавап биреп кенә кулланып була. Кагыйдә “узганда отып алу” дип атала.

Әверелү 

Үзенең башлангыч позициясенә карата каршы урнашкан горизонтальгә барып җиткән пешка уенчы теләге буенча үз төсендәге вәзиргә, турага, филгә яки атка алмаштырылырга тиеш. Бу — әверелү дип атала.

Тактада шундый ташларның барлыгы һәм саны мөһим түгел. Күпчелек очракларда пешканы вәзиргә алмаштыралар, чөнки ул иң көчле фигура. Әмма кайсыбер очракларда пешканы башка фигурага алмаштыру файдалырак та булырга мөмкин (“көчсез әверелү”). Мәсәлән, түбәндәге хәлләрдә:
 Мат кую яки "чәнечке" (берьюлы берничә фигурага һөҗүм итү) ясар өчен пешканы кайвакыт атка әверелдерәләр.
 Пат ясап куймас өчен яки, сирәк очракта, киресенчә — пат ясарга мөмкинлек тудырыр өчен, пешканы турага яисә филгә әверелдерәләр.

Пешка төрләре 

Пешкаларны үзара урнашуына карап түбәндәге төрләргә бүлеп була:

Изоляцияләнгән пешка — күрше вертикальләрдә үз төсендәге пешкалар булмаган пешка.

Үтәли йөрмәле пешка — үз алдындагы вертикаль кырларда көндәшләре булмаган пешка. 

Якланган үтәли йөрмәле пешка — үз төсендәге башка пешкалар белән якланган үтәли йөрмәле пешка.

Ерагайган үтәли йөрмәле пешка — үз төсендәге башка пешкаларга караганда шахмат тактасының каршы ягында урнашкан үтәли йөрмәле пешка.

Бәйләнгән пешкалар — күрше вертикальләрдә урнашкан бер үк төстәге һәм бер-берсен яклый ала торган  ике (яисә күбрәк) пешка.

Икеләнгән (өчләнгән) пешкалар — бер үк вертикальдә урнашкан бертөсле ике (өч) пешка.

Артта калган пешка — күрше вертикальләрдә урнашкан үз төсендәге башка пешкалар тарафыннан блокланган, ягъни үз алдындагы кырлар көндәш пешкалар һөҗүме астында булган пешка.

Диаграммада:

Аклар:

Изоляцияләнгән пешка — d3.
Изоляцияләнгән, өчләнгән пешкалар — g2, g3, g4.
Үтәли йөрмәле пешка — g4.

Каралар:

Бәйләнгән пешкалар — b6, c5, d5.
Үтәли йөрмәле пешка — b6.

Шахмат
Ат (шахмат)

Ат (Юникод ♘♞) — шахмат уенында куллана торган таш (фигура). Уен башында ике уенчыга да икешәр ат бирелә. Ак атлар b1 һәм g1 шакмакларына, ә кара атлар b8 һәм g8 шакмакларына урнаша.

Ат белән йөрү тәртибе 

Ат үзенең төсле таш урнашмаган шакмакларга йөри ала. Ул үз йөрүендә баштан вертикаль яисә горизонталь буенча ике шакмакка, аннары шул юнәлешкә карата перпендикуляр бер шакмакка күчә һәм шунда кала. Атның йөргән юлы “Г” хәрефен хәтерләтә.

Башкача аңлатканда ат хәзерге вакытта торган шакмагына караганда горизонталь, вертикаль һәм диагональ буенча тигез урнашмаган иң якын кырга йөри ала.

Шулай итеп ат шахмат тактасы уртасыннан 8 кырга йөри ала.

Ат башка ташлар өстеннән дә сикереп йөри ала торган бердәнбер фигура.

Көч һәм материаль кыйммәте 
Кыйммәте буенча ат филгә яки 3 пешкага тиң. Өч ат якынча бер вәзирне яки ике тураны алыштыра.

Ат бик мобиль булмаса да, фигуралар өстеннән сикереп чыга алуы ябык позицияләрдә аның бәясен арттыра. Шаһ белән фил очрагында кебек шаһ белән ат ялгыз шаһка мат куя алмыйлар, әмма шаһ белән ат һәм фил — алалар. Ике ат һәм шаһ белән ялгыз шаһка каршы уйнап көндәш уенчы тупас хата ясаса гына мат куеп була.

Атның йөрү тәртибе башка фигураларныкыннан нык аерылганга “ат белән йөрү” фразеологизмы көтелмәгән кыланыш, яки чишелеш табуны аңлата.

Шахмат
Фил (шахмат)

Фил (кайсыбер вакытта “әфисәр” дип тә йөртелә; Юникод ♗♝) — шахмат фигурасы. Партияне уенчылар икешәр фил белән башлыйлар. Ак филләр c1 һәм f1, каралар c8 һәм f8 шакмакларына урнаша.

Фил белән йөрү тәртибе 

Юлында фигура тормаган чакта фил диагональ кырлар буенча теләсә нинди шакмакка йөри ала. Шулай итеп һәрбер фил ак яки кара шакмаклар буенча гына йөри ала, шуңа аларны аккырлы фил һәм каракырлы фил дип йөртәләр.

Көч һәм материаль кыйммәте 
Фил шакмакларның яртысы гына үз контроле астында тота алганга турадан көчсезрәк дип санала. Моннан тыш тура буш тактада берьюлы 14 шакмакка һөҗүм итә, ә фил бары тик җидедән (фил такта почмагында) унөчкә кадәр (фил тактаның урта кырларында).

Фил якынча атка тиң. Әмма эндшпильгә якынлашканда пешкалар тактаның ике кырыенда урнашкан очракта фил аттан көчлерәк була башлый, ә пешкалар бер якта гына булсалар ат филдән бераз көчлерәк була. Тактада ике шаһ һәм фил генә калса уртак нәтиҗә игълан ителеп уен тәмамлана. Шул ук вакытта ике төрлекырлы филләр, яки ат, фил һәм шаһ ничек тә мат куя алалар.

Фил пешкасыз эндшпильдә 
Фил көчле якта:
 Шаһ белән ике фил ялгыз шаһка мат куя.
 Шаһ, фил һәм ат ялгыз шаһка мат куя.
 Шаһ белән бер фил ялгыз шаһка каршы, шаһ белән ике бертөрлекырлы филләр (теориядә пешканы филгә әйләндереп барлыкка килә алган хәл) шаһка каршы—уртак нәтиҗә.

Фил көчсез якта:
 Шаһ белән фил шаһ белән турага каршы — гадәттә уртак нәтиҗә. 
 Шаһ һәм төрлекырлы ике фил шаһ белән вәзиргә каршы — гадәттә уртак нәтиҗә (теориядә вәзирле як ота ала, ләкин филле як позицияне 50 тапкыр кабатлап уртак нәтиҗә белән уенны тәмаландыра ала).

Шахмат
Тура (шахмат)

Түре (Ладья; Юникод ♖♜) — шахмат фигурасы (ташы). Уенда кыйммәте буенча 5 пешкага тиң. Юлында бер таш та тормаган очракта тура горизонталь яки вертикаль кырлар буенча һәрбер шакмакка йөрергә мөмкин. 

Уен башында уенчыларда икешәр түре була, аклар a1, h1 кырларында a8, h8 шакмакларына урнаша. 

Уенда түренең әһәмияте бик зур. Уен башында алар актив булмаса да, түреләр рокировкада катнашып миттельшпильдә позицион көрәш өчен вертикаль кырларны контрольдә тота алалар. Эндшпильдә түреләр еш кына пешкага вәзирлеккә барырга ярдәм итәләр, яки көндәш шаһына йөрергә зур кыенлыклар ясыйлар. Шаһ һәм түрене кулланып мат та куярга мөмкин.

Түренең юлында ташлар тормаса ул 14 шакмакны контрольдә тота.

Түреләрне урнаштыру мәсьәләсе 
8 түрене шахмат тактасына бер берсенә һөҗүм иттермичә ничә төрле итеп урнаштырып була? Бу латин квадратын табу мәсьәләсенә аналогия.

Шахмат
Вәзир (шахмат)

Вәзир (ферзь; Юникод: ♕♛) — иң көчле шахмат фигурасы. Вәзирнең материаль кыйммәтлеге 8-9 пешкага тиң дип санала. Шулай итеп ул көче буенча тура һәм җиңел ташлардан көчлерәк, ике турадан көчсезрәк һәм якынча өч җиңел фигурага тиң. Уен башында ак вәзир d1, ә кара вәзир d8 шакмагында тора.

Вәзир белән йөрү тәртибе 
Юлында бернинди таш тормаган очракта вәзир тура һәм фил йөрү мөмкинлекләрен берләштереп горизонталь, вертикаль һәм диагональ буенча һәрбер кырга күчә ала. 

Шахмат тактасының үзәк шакмакларында торганда вәзир бер юлы 27 кырга һөҗүм ясап торырга мөмкин, тактаның почмагында – 21 кырга. 

Шахмат уенының XI-XII гасырда кулланган кагыйдәләре буенча вәзир горизонталь, вертикаль һәм диагональ юнәлешендә бары бер кырга гына йөри алган.

Вәзир шахмат партиясендә 
Һәрбер уенчы партияне бер вәзир белән башлый. Уен башында вәзирләр d1 һәм d8 шакмакларында урнаштырылалар (үзенең төсендәге кырга). 

Уенның дебют өлешендә вәзирне сирәк һәм сак кулланырга кирәк, чөнки аның белән көндәш кырларында актив ияреп, аны оттыру ихтималы зур. Вәзир үзенең мөмкинлекләрен миттельшпильдә һәм эндшпильдә күрсәтә.

Уен ахырында уенчының дөрес уйнавына карап шаһ белән вәзир шаһка һәм җиңел фигурага каршы уйнаганда гел ота, дип санала, шаһка һәм турага каршы уйнаганда — гел диярлек ота, шаһка һәм ике җиңел фигурага, шаһка, турага һәм пешкага – күпчелек очракларда ота. Моннан тыш эндшпильдә төп мәсьәлә булып пешканы соңгы горизонтальгә җиткереп вәзиргә әйләндерү тора. Моны булдыра алу, гадәттә, җиңүгә китерә.

Вәзир шахмат мәсьәләләрендә 

Вәзирне бик күп шахмат мәсьәләрендә очратып була. Шуларның берсе — сигез вәзир мәсьәләсе. Мәсьәләнең төп максаты — шахмат тактасына бер берсенә һөҗүм иттермичә 8 вәзирне урнаштыру. Бу мәсьәләнең математик ысул кулланып 92 чишелеш юлы билгеләнгән.

Сигез вәзир мәсьәләсенең бер чишү мисалы.

Этимология 
Вәзир төшенчәсе татар теленә фарсы теленнән күчкән, ул «киңәшче», «шаһ ярдәмчесе», дип тәрҗемә ителә.

Күпчелек көнбатыш телләрдә (шул исәптән, рус сөйләмендә дә) вәзир шаһинә (королева) дип атала (ингл. Queen). Моны аңлаткан версияләрнең берсе — XV гасыр ахырында Испания патшасы Кастилия Изабелласы җитәкчелегендә патша хакимиятенең нык көчәюе.

Шахмат
Шаһ (шахмат)

Шаһ (король; Юникод: ♔♚) — иң көчле булмавына карамастан, иң мөһим шахмат ташы. Шахмат партиясенең төп максаты — көндәшнең шаһына мат игълан итү.

Шаһ белән йөрү тәртибе 

Шаһ теләсә нинди күрше горизонталь, вертикаль яки диагональ буенча урнашкан шакмакка йөрергә мөмкин. Шаһ почмактагы шакмакта торса 3 кырга, такта кырыенда торса 5 кырга, калган шакмакларда торса 8 кырга һөҗүм итә.

Шуны да истә тотарга кирәк, шаһ куркыныч янаган (көндәшнең фигурасы һөҗүм иткән) кырга йөри алмый. Калган фигуралар кебек үзенең төсле фигурасы торган шакмакка да баса алмый.

Рокировка 

Рокировка — махсус йөрү ысулы, берүк вакытта шаһны ике шакмакка тура ягына, ә шул тураны шаһ узган шакмакка күчүе. Шаһ флангына ясалган рокировка кыска рокировка дип атала һәм 0-0 дип билгеләнә, вәзир флангына ясалган рокировка — озын рокировка дип атала һәм 0-0-0 итеп билгеләнә.

Рокировка түбәндәге шартлар үтәлгәндә генә ясалырга мөмкин:
 шаһ һәм рокировка ясалачак тура әле бер дә йөрмәгәннәр;
 шаһ һәм шул тура арасында башка бернинди дә фигура юк;
 шаһка бернинди фигура да янамый һәм ул һөҗүм ителгән кырлар аркылы узмый.

Шаһка янау 
Шаһка янау — көндәшнең фигурасы шаһка һөҗүм итүе. Бер үк вакытта көндәшнең ике фигурасы шаһка һөҗүм ясаса, бу шаһка икеләтә янау дип атала. Әгәр көндәш үзенең бер ташын күчергәч икенче ташы шаһка һөҗүм итсә, бу хәл шаһка ачылган янау дип атала.

Шаһны мәҗбүри рәвештән янаудан чыгарырга кирәк. Моны түбәндәге ысуллар белән  эшләп була:
 шаһны куркыныч янамаган кырга күчерү;
 үзеңнең башка фигураң белән шаһны каплау;
 һөҗүм иткән көндәшнең фигурасын оту.
 шаһка икеләтә янаудан бары шаһны күчереп кенә котылып була.

Мат 
Мат — уенчының шаһына көндәше һөҗүм иткән һәм ул берничек тә үзенең шаһын коткара алмый торган хәл, ягъни «шаһ үлүе». Мат игълан иткән очракларда уен үзенең шаһын коткара алмаган уенчының отылышы белән тәмамлана. Мат куелган очракларда уенчыларның сәгатьләре күпме вакыт күрсәтүе һәм тактада нинди ташлар калуы мөһим түгел.  Күпчелек очракларда спорт практикасында уенның мат белән тәмамлануы сирәк очрый, чөнки, уенчылар үзләренең өметсез хәлен сизгәч, гадәттә, уйнамыйча җиңелүгә бирешә.

Пат 
Пат — уенчының кагыйдәләрне бозмыйча йөрү мөмкинлеге булмаган һәм шул ук вакытта аның шаһына бернинди фигура да янамаган хәл. Мәсәлән, шаһка янатмыйча гына йөреп булмый, ә башка ташлар йөри алмыйлар, яисә алар бөтенләй юк.

Пат уенның уртак нәтиҗә белән тәмамлануын аңлата.

Шаһ шахмат партиясендә 
Уен башында ак шаһ e1, ә кара шаһ e8 шакмакларына урнаша. Уен дебют өлешендә шаһ гадәттә йөрми, чыгарма булып башка ташларга юл ачыр өчен һәм шаһны үзен яхшырак саклар өчен ясала торган рокировка гына тора. Миттельшпильдә шаһка еш кына һөҗүм ясала һәм уен мат белән тәмамланырга да мөмкин. Эндшпильдә шаһның роле арта, ул пешканы вәзиргә әйләндерүдә булыша, көндәшнең пешкалары вәзирлеккә баруында каршы төшә. Шаһның уенда аерым роле булганга аны башка фигуралар белән сирәк чагыштыралар.

Шахмат
Махачкала

Махачкала́ (, , , , , , , ) — нең көньягындагы шәһәр, ның башкаласы, Төньяк Кавказның Россия өлешендәге һәм Төньяк Кавказ федераль округының иң эре шәһәре.

Тарих
Махачкала́ чикләрендә урта гасыр заманнарыннан бирле билгеле Тарки сәүдә шәһәре яшәгән. Бер вакытта Алтын Урда составына керә. XVI гасырдан шәһәр кумыкларның Шаухал дәүләте башкаласы булды.

1844 елда рус Петровское хәрби ныгытмасы салына. 1857 елда торак пункт шәһәр статусын һәм порт шәһәре Петровск атамасын ала.

1918 елның 15 ноябрендә Дагъстан вакытлы хөкүмәте рәисе Нух-Бәк Тарковский боерыгы белән шәһәргә Шамил-Кала атамасы бирелә.

1921 елның 14 маенда Дагъстан инкыйлаби комитеты боерыгы буенча шәһәр Дагъстан АССРы башкаласы буларак билгеләнә һәм исеме Махач Дахадаев хөрмәтенә Махачкала дип үзгәртелә.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

Махачкала
Дагстан шәһәрләре
Россия субъектлары башкалалары
Сан-Паулу метрополитены

Сан-Паулу метрополитены () — Сан-Паулу шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1974 елның 14 сентябрендә ачыла. Метро 4 сызыктан һәм 55 тукталыш-станциядән тора.

Бразилия метрополитеннары
Әлифба буенча метрополитеннар
Кырымтатар теле

Кырымтатар теле () — кырым татарларының милли теле. Кырым Республикасының дәүләт телләренең берсе һәм Кырым Автономияле Республикасында берничә рәсми функциягә ия тел. Төрки телләренә керә. Язу кирилл һәм латин әлифбаларына нигезләнгән. Татар теле кебек үк кырымтатар теле — агглютинатив тел.

Хәзерге вакытта кырымтатар теле ЮНЕСКО тарафыннан югалуы җитди куркыныч астында булган телләр арасына кертелгән.

Сөйләшүчеләр саны 
Элекке ССРБ җирләрендә кырымтатар телендә сөйләшүчеләр саны якынча 350 мең кеше тәшкил итә. Шуларның 250 мең тирәсе Кырымда яши. Болгария һәм Румыниядә — 30 меңгә якын кеше. Төркиядә кырым татарларының күп булуы билгеле, ләкин төгәл саннар юк.

Әлифба 
1929 елга кадәр гарәп графикасы, соңрак латин графикасы нигезендәге язудан файдаланган (яңалиф), 1938 елда исә кирилл графикасы нигезендәге язу кулланыла. 1990-еллардан бирле 1997 елда Кырым Югары Шурaсы карары белән тәсдыйк ителгән лaтин әлфбасы да кулланыла. Ул 1930-елларда кулланылган әлифбадан аерыла, аның нигезе — Q һәм Ñ хәрефләре кушылган төрек әлифбасы. Хәзрге зaмaндa кирилл әлифбасы да, лaтин әлифбасы да қуллaнылaлaр. Шуны әйтеп үтәргә кирәк ки, интeрнeтта күбесенчә лaтин әлифбасы кулланыла, китаплар китaплaр,  исә күбесенчә кирилл әлифбасында бaсылa. Латин имләсен куллану турында махсус федераль кануны кабул итмәгәнлектән, Россиядә дәүләт кырымтатар теле өчен кирилл имләсе куллана.

ММЧ 
 ATR телеканалы

Шулай ук карагыз 

 Урум теле
 Караим теле
 Кырымчак теле

Искәрмәләр 

Кырымтатар теле
Миякә районы

Башкортстанның Миякә районы — Башкортстан составындагы муниципаль район. Административ үзәге — Кыргыз-Миякә авылы. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында урнашкан.

Районда башкортлар (2010 елда 43%), татарлар (2010 елда 39,6%) күпләп яши.

Демография

Танылган кешеләр 
 Гали Рәфикый – ХХ гасыр башы татар язучысы, педагог, галим
 Гариф Гомәр — татар һәм башкорт шагыйре, язучы
 Тимурбәк Дәүләтшин — советолог галим
 Галләнур Бохараев — җәлилче
 Мансур Абдуллин — Советлар берлеге герое
 Миңнегали Гобәйдуллин — Советлар берлеге герое
 Айдар Хәлим — язучы, җәмәгать эшлеклесе
 Айдар Галимов — җырчы
 Төхфәт Янәби - язучы, шагыйрь
 Азат Магазов (1926, Баязит) - язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993).
 Риф Гыйззәтуллин (Сергей Тулин) (11.09.1957, Кече Гәйнә), РФ Каһарманы (1996), генерал-майор (2007 елдан запаста).
  Нурия Ирсаева (1942, Канбәк) - драма актеры, С. Юлаев премиясе лауреаты (1981).

Мәгариф 
2009-10 уку елында районда 33 урта белем бирүче уку йорты эшләде. Шуларның 24 — урта мәктәпләр, 4 — төп мәктәп, 1 гимназия (Илчеголда, башкортныкы), 2 бакча-башлангыч мәктәп. Җәмгысе 3482 бала укып йөргән. Шуларның 1932 — татар милләтенннән (55,48%), 929 — башкорт милләтеннән (26,68%); 363 — чуаш милләтеннән (10,43%), 223 — рус милләтеннән (6,4%). Башкалар — 35 (1%)

8 мәктәптә 557 бала башкортча укыган. 9 мәктәптә 330 бала татарча укыган — бу барлык татар баласынынң 15% гына. 18 мәктәптә 1297 бала татар телен предмет буларак өйрәнгән (67,1%). 314 чуаш баласы чуашчаны өйрәнгән (86,5%). 9 мәктәптә (сүз әлбәттә татар мәктәпләре турында бара) балалар «ике туган телне» (укы — татар теленә өстәп башкорт телен) өйрәнергә мәҗбүр.

Матбугат 
Әйтик, Миякә район гәҗитенең гомум тиражы 2008 елда — 5438 данә, 2009 елда — 5393, 2010 елда 5433 данә булса, әлеге вакытта ул 5362 данә таратыла. Ягъни биш кешегә бер район гәҗите туры килә.

Гәҗит рус, татар һәм башкорт телләрендә чыга. Русчасы — «Октябрь» — 2887, татарчасы — «Безнең дәвер» — 1640, башкортчасы — «Акмулла төяге» 1000 данә таратыла.

Искәрмәләр 

Башкортстан районнары
Синтаксис

Нәхү яки си́нтаксис (юнанча γραμματική, лат. syntax) —грамматиканың бер тармагы, сөйләм төзелешен өйрәнә торган фән. Нәхү җөмләнең үзенчәлекләрен, җөмләдә һәм сүзтезмәдә сүзнең урнашу тәртибен, җөмлә төрләрен, гомумән, синтаксис берәмлекләрен өйрәнә.

Шулай ук карагыз 
 Грамматика
 Имля (орфография)
 Пунктуация
Сүз төркемнәре

Сүз төркемнәре — уртак семантик һәм грамматик үзенчәлекләре буенча тупланган сүзләр класслары.

Сүз төркемнәреннән исем, фигыль, сыйфат, рәвеш, сан, алмашлык һәм аваз ияртемнәре чынбарлыктагы предмет һәм эш-хәлләрне, аларның билгеләрен, санын белдерәләр. Бу сүзләрне үзара бәйләүдән сөйләм туа. Сөйләм оештырудагы рольләреннән чыгып, аларны мөстәкыйль мәгънәле сүзләр яки мөстәкыйль сүз төркемнәре дип атап йөртәләр. Бу сүзләр аерым сорау­га җавап бирәләр һәм җөмлә кисәге булып киләләр.

Җир, су, кеше сүзләре — исемнәр. Алар предмет һәм затларны белдерәләр, килеш, тартым белән төрләнәләр, берлектә я күплектә киләләр.

Баралар, чәчәк ата, елмайдың сүзләре — фигыльләр. Болары эш-хәл, хәрәкәтне белдерәләр, зат-сан белән төрләнәләр, хәзерге, үткән һәм киләчәк заманда киләләр.

Ак, кызыл, сары — сыйфатлар. Бу сүзләр предмет һәм затның билгесен белдерәләр, гади, чагыштыру, артыклык һәм кимлек дәрәҗәсендә килә алалар.

Бүген, озак, әкрен — рәвеш (сүз төркеме). Алар эш-хәлнең билгесен белдерәләр.

Бер, икенче, кырыклап — сан (сүз төркеме). Бу сүзләр предметларның санын белдерәләр. 

Бәйлек һәм теркәгечләр мөстәкыйль мәгънәле сүзләрне үзара бәйләү өчен хезмәт итәләр. Шуңа күрә аларны бәйләгеч сүзләр яки бәйләгеч сүз төркем­нәре дип атыйлар. Хәбәрлек сүз, ымлык һәм кисәкчәләр сөйләүче­нең чынбарлыкка мөнәсәбәтен — модальлек бел­дерәләр һәм модаль мәгънәле сүзләр яки модаль сүз төркемнәре дип аталалар.

Болардан тыш, сүз төркемнәренә тагын алмашлык (мин, син, кем? нәрсә?), аваз ияртемнәре (чатыр-чотыр, даң-доң, ялт-йолт), бәйлек (кебек, белән, аша), теркәгеч (һәм, ләкин, чөнки), хәбәрлек сүз (юк, кирәк, тиеш), кисәкчә (гына, генә; ук, үк, нәкъ) һәм ымлык (уф, эх, и) керә.

Татар телендә барлыгы 12 сүз төркеме бар.

Чыганаклар 
Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.

Сүз төркемнәре
Рафаил Фатыйхов

Рафаил Фатыйхов — Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбур татар дәүләт драма театрының артисты, Россиянең атказанган артисты.

Урта белемне Рафаил Фатыйхов Оренбурда ала, аннары соң ул Санкт-Петербургда театр, музыка һәм кинематография дәүләт институтының актерлар бүлеген тәмамлый.

1973—1990 елларда ул Оренбур филармониясе каршындагы татар драма коллективында артист булып эшли. Бу елларда ул 30дан артык рольләр башкара, сәхнәдә 10 артык спектакль куя.

1991 елдан бирле Рафаил — Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбур татар дәүләт драма театрында әйдәп баручы актер. Бу театрда гына да ул 40 артык роль уйнады.

Артист 2010 елда вафат була. Сәхнә остасы Оренбурның мөселман зиратында җирләнә.

Моны да карагыз 
 Вәли Фатыйхов

Чыганаклар 
 Оренбур татар театрының тагын бер йолдызы сүнде

Татар артистлары
Татар режиссёрлары
Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Ырынбур татар театры актерлары
Россиянең атказанган артистлары
Армспорт

Армспорт (шулай ук армрестлинг) — спорт төре, бер кул белән өстәл өстендә махсус кагыйдәләр буенча көрәш.

“Армрестлинг” сүзе ике инглиз сүзләре кушылып барлыкка килгән: arm — кул, wrestling — көрәш.

1997 елдан башлап армрестлинг армспорт дип атала, ә армрестлерларны армкөрәшчеләр, кул кәрәшчеләре дип атыйлар.

Армспорт — дөньяда һәм шул исәптән Татарстанда да популяр спорт төре. Армспорт буенча дөнья чемпионатлары, халыкара һәм илкүләм ярышлар уздырыла.

Кыскача кагыйдәләр 
Көрәшчеләр спорт киеменнән кара-каршы махсус өстәл артына басалар (элек армрестлерлар утырып көрәшкәннәр). Аларның өске киемнәре терсәктән кулларын капламаска тиеш, балдаклар, йөзекләр кию, терсәкләргә бинтлар бәйләү тыела.

Рефери кушкач көрәшчеләр терсәкләрен өстәл өстендәге махсус урынга куялар һәм ачык учларын тоташтырып һәм зур бармакларын кысып “йозак” урнаштыралар икенче куллары белән штырьны тоталар. Кулларны тоташтыру зур әһәмияткә ия һәм гадәттә озак дәвамлы.

Спортчылар үзләренә уңайлырак позиция алырга тырышылар.

Рефери шул вакытта көрәшчеләрнең зур бармакларының беренче фалангаларын күренүен һәм спортчыларның берсендә дә өстенлек булмавын тикшерергә тиеш. Катнашучыларның иңнәре өстәл кырыена параллель булырга тиеш һәм контроль сызымнан чыкмаска тиеш.

Шуларның барсына инангач, рефери "Ready?" ("Әзерме?), "Set" ("Селкенмәскә"), "Go!" ("Көрәш!") бойрыкларын бирә. Көрәшчеләр көндәшләренең кулларын авыштырып “йозак” белән өстәлгә тидерергә тырыша башлыйлар. Гадәттә спортчыларның берсе кинәт ыргылыш ясап җиңә, ләкин озакка сузылган көрәшүләрне карау кызыграк.

Көрәшчеләрнең куллары очкынып китәргә дә мөмкин, мондый очракта хөкемдар спортчыларның кулларын махсус каеш белән бәйли һәм ярышларны дәвам иттерә.

Кагыйдәләрне бозган өчен катнашучыга фол языла. Ике фол алган, яисә отылу хәле алдыннан кагыйдәләрне бозган спортчы көрәшне җиңелү белән тәмамлый.

Җиңүче булып бармаклар, беләкләр белән өстәлдәге валикка тидерә алган, яки алар арасындагы шартлы горизонтальне узган спортчы билгеләнә.

Кәрәш реферинең “Стоп!” бойрыгы белән тәмамлана.

Кагыйдәләрне бозу очраклары 
 Рефери бойрыкларын үтәмәү;
 Вакытсыз старт;
 Терсәкнең өстәлдән аерылуы, яки аның таюы;
 Икенче кулдан штырьне очкындыру;
 Ике аяк белән дә идәннән аерылу (бер аяк белән генә булса да көрәшче идәндә басып торырга тиеш);
 Өстәл уртасындагы сызымны баш яисә җилкә белән узу, кисешү;
 Баш яисә җилкә белән “йозакка” яки беләккә тию;
 Спортчының үзенә, яисә көндәшенә җәрәхәт ясау куркынычын тудыру.

Армспорт буенча ярышлар 
Армспорт буенча ярышлар шәхси, командалы, шәхси-командалы булырга мөмкин.

Шәхси ярышларда катнашучыларның урыны билгеләнә, командалы ярышларда — команда урыннары, шәхси-командалы ярышларда — катнашучыларның да камандаларның да урыннары.

Командалы ярышларда урыннар билгеләгәндә катнашучыларның урыннарына карыйлар:

 1 нче урын — 10 очко
 2 нче урын — 7 очко
 3 нче урын — 5 очко
 4 нче урын — 4 очко

 5 нче урын — 3 очко
 6 нчы урын — 2 очко
 7 нче урын — 1 очко

Спорт төрләре
Тереклекнең барлыкка килүе

Тереклекнең барлыкка килүе яки абиогенез — тере булмаган табигатьнең тере табигатькә күчү процессы.

Тереклекнең барлыкка килү фаразлары 
Төрле вакытларда Җирдә тереклекнең барлыкка килүе буенча төрле фаразлар әйтелә:

 Биохимик эволюция фаразы
 Панспермия фаразы
 Тереклекнең стационар халәте фаразы
 Тереклекнең үз-үзеннән килеп чыгу фаразы

Синергетика
Эволюция
Тереклекнең барлыкка килүе

en:Abiogenesis
es:Origen de la vida
et:Elu teke
ja:生命の起源
lt:Gyvybės kilmė
sk:Evolučná abiogenéza
tg:Пайдоиши ҳаёт
zh:生命起源
MacOS

Mac OS Ⅹ ([] — мак оу э́с тэн — дип укыла) —Apple корпорациясенең POSIX-ярашкан операцион системасы. Mac OS 9 дәвамчысы , «классик» Mac OS — 1984 елдан башлап Apple корпорациясенең төп ОСы булганны алмаштыра. Mac OS X Apple'ның OS X операцион системалары рәтенә керә, анда шулай ук кәрәзле телефоннар өчен булган ОС — Apple iOS'ны да кертәләр. Mac OS X та Darwin төше кулланыла, ул Mach микротөшенә нигезләнгән, анда Apple'ның үз коды, шулай ук NeXTSTEP һәм FreeBSD'дан да алынган кодлар бар.
Apple Mac OS Macintosh (Макинто́ш) санакларында PowerPC һәм Intel (10.6 юрамасыннан башлап, Mac OS Ⅹ Mac бары тик Intel процессорларында гына кулланыла) процессорлары нигезендә чыга. Mac OS — үзенең ышанычлылыгы нигезендә икенче урында торучы операцион система. Аның 2010 елның июненә карата базар өлеше (Mac OS X белән берлектә) — 6.8 %.

Юрамалар хронологиясе

Mac OS X 
 Public Beta — 2000 ел.
 10.0 Cheetah (Гепард) — 2001 ел.
 10.1 Puma (Пума) — 2002 ел.
 10.2 Jaguar (Ягуар) — 2003 ел.
 10.3 Panther (Пантера) — 2004 ел.
 10.4 Tiger (Юлбарыс) Build 8A428 — 29 апрель 2005 ел.
 10.4.1 Build 8B15 — 16 май 2005 ел.
 10.4.2 Build 8C46 — 12 июль 2005 ел.
 10.4.3 Build 8F46 — 31 октябрь 2005 ел.
 10.4.4 Build 8G32 — 10 гыйнвар 2006 ел.
 10.4.5 (PowerPC) Build 8H14 — 14 февраль 2006 ел.
 10.4.5 (Intel) Build 8G1454 — 14 февраль 2006 ел.
 10.4.6 (PowerPC) Build 8I1119 — 3 апрель 2006 ел.
 10.4.6 (Intel) Build 7U16 — 3 апрель 2006 ел.
 10.4.7 (PowerPC) Build 8J135 — 27 июнь 2006 ел.
 10.4.7 (Intel) Build 8J2135 — 27 июнь 2006 ел.
 10.4.8 (PowerPC) Build 8L127 — 29 сентябрь 2006 ел.
 10.4.8 (Intel) Build 8L2127 — 29 сентябрь 2006 ел.
 10.4.9 (PowerPC) Build 8P135 — 13 март 2007 ел.
 10.4.9 (Intel) Build 8P2137 — 13 март 2007 ел.
 10.4.10 (PowerPC) Build 8R218 — 20 июнь 2007 ел.
 10.4.10 (Intel) Build 8R2218 — 20 июнь 2007 ел.
 10.4.11 (PowerPC) Build 8S165 — 14 ноябрь 2007 ел.
 10.4.11 (Intel) Build 8S2167 — 14 ноябрь 2007 ел.
 10.5 Leopard (Леопард) Build 9A581 — 26 октябрь 2007 ел.
 10.5.1 Build 9B18 — 15 ноябрь 2007 ел.
 10.5.2 Build 9С31 — 11 февраль 2008 ела.
 10.5.3 Build 9D34 — 28 май 2008 ел.
 10.5.4 Build 9E17 — 1 июль 2008 ел.
 10.5.5 Build 9F33 — 16 сентябрь 2008 ел.
 10.5.6 Build 9G55 — 15 декабрь 2008 ел.
 10.5.7 Build 9J61 — 12 май 2009 ел.
 10.5.8 Build 9L30 — 5 август 2009 ел.
 10.6 Snow Leopard (Карлы барс, Ирбис) Build 10A432 — 28 август 2009 ел.
 10.6.1 Build 10B504 — 10 сентябрь 2009 ел.
 10.6.2 Build 10C540 — 9 ноябрь 2009 ел.
 10.6.3 Build 10D573 — 29 марта 2010 ел.
 10.6.4 Build 10F569 — 16 июнь 2010 ел.
 10.6.5 Build 10H548 — 12 ноябрь 2010 ел.
 10.6.6 Build 10JXXX — Эшләнүдә.
 10.7 Lion (Арыслан) — жәй көннәрендәкөтелә 2011 ел.

Mac OS X Server 
 10.0 — март 1999 ел.
 10.1 — сентябрь 2001 ел.
 10.2 — 24 август 2002 ел.
 10.3 — 24 октябрь 2003 ел.
 10.4 — 29 апрель 2005 ел.
 10.5 — 26 октябрь 2007 ел.
 10.6 — 28 сентябрь 2009 ел

Искәрмәләр

Моны да карагыз 
 Windows 7
 Linux
 FreeBSD
 Ubuntu

Сылтамалар 
 Mac OS X бите Apple сәхифәсендә
 Mac OS X бите Apple сәхифәсендә
 Darwin OS бите  Apple сәхифәсендә
 Mac OS X барлыкка килү тарихы

Санак
Программа белән тәэмин ителеш
Нуриман районы

Нуриман районы () — Башкортстан республикасындагы муниципаль район. Районда барлыгы 47 торак пункт исәпләнә.

Район үзәге — Кызылъяр исемле татар авылы Уфадан 100 чакрым ералыкта урнашкан.

Районда 21 499 (2009), 20 353 (2017) кеше яши.

2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу нәтиҗәләре буенча: башкортлар ― 37,4 %, татарлар ― 28 %, руслар ― 22,7 %, марилар ― 10,2 %, башка милләт кешеләре ― 1,7% %.

География 
Район Уфа елгасының түбән агымының сул ярында, Уфа шәһәреннән төньяк-көнчыгышта урнашкан. Башкортстанның Иглин, Благовещен һәм Караидел районнары, көньяк-көнчыгышта Чиләбе өлкәсе белән чиктәш. Районның мәйданы 2 634 км² тәшкил итә, шуның 78 процентын яки 203 мең гектарын урманнар били.

Тарих 
1920-21 елларда Бүләкәй-Көзәй вулысы 4 вулыска бүленгән:
 Башкортлар яшәгән авылларны колачлаган Бүләкәй-Көзәй вулысы, үзәге — Яңа Күл.
 Типтәр вулысына — татарлар һәм руслар яшәгән авыллар кергән: Нимесләр, Үкәрле, Үктәй, Теңкәш һ.б. Үзәге — Байгилде авылы.
 Яңаникольская олысына төньягракта урнашкан татар һәм рус авыллары кергән.
 Яңа Александровка авылы шул исемле олысның үзәге булып тора.

Район 1930 елның 20 августында барлыкка килә. Үз атамасын район Яңа Күлдән революционер-коммунист Баһаветдин Нуриманов хөрмәтенә ала.

Демография

Танылган шәхесләр 
 Ярулла Вәлиев (1921―1985), язучы, БАССР атказанан мәдәният хезмәткәре (1981).
 Ришат Исмәгыйлев (1920―2020), мәктәп директоры, Бөек Ватан сугышы ветераны, РСФСР атказанган укытучысы (1960).
 Сәгыйть Мифтахов ― язучы, драматург. Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
 Халисә Мөдәрисова — татар шагыйрәсе.
 Зиннур Насыйбуллин — татар язучысы.

Мәгариф 
Нуриман районында 8 тулы урта һәм 10 төп 9-еллык мәктәп бар. 
Укучылар саны 2783, шул исәптән:

руслар–          684     24,5%,

башкортлар–          789     28,3%,

татарлар-                941     33,8%,

чирмешләр —               342     12, 2%,

чуашлар —             5      0,1%,

украиннар-           2      0,07%,

белоруслар-           1      0,03%,

башкалар-               19      0,68%. 
Ике мәктәптә (Иске Күл (башлангычта) һәм Ишморатта) укыту башкорт телендә, берәр мәктәптә татар телендә (Нимесләр) һәм чирмеш телендә (Иске Бәдәй) укыталар. Калган мәктәпләрдә укыту рус телендә.

941 татар баласының 524е мәктәптә туган татар телен өйрәнә.

Матбугат 
1985 елга кадәр татар телендә Кызыл чишмә гәҗите нәшер ителгән.

Атнага 2 тапкыр русча «Красный ключ», айга 2 тапкыр башк. «НурИман» гәҗит-кушымтасы чыгып килә.

Искәрмәләр 

Башкортстан районнары
Бала

Бала — балачак дәверендәге кеше. Төрле мәдәниятләрдә, яшәү цикллары турындагы теорияләрдә һәм хокукый системаларда балаларның яшь чикләре төрлечә билгеләнә (гадәттә, 2-3 яшькә җитмәгән балаларны сабый термины белән билгелиләр). 

Кыз бала дип хатын-кыз җенесеннән булган, ир бала яки малай дип ир-атлар җенесеннән булган бала атала. 

Балаларның сәламәтлегенә багышланган медицина өлкәсе педиатрия атамасын йөртә.

Моны да карагыз 
 Бала хокуклары

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Балалар тугач күрмиләр!? Бала күзләре 

Балачак
Гаилә
Физиология

Физиология ( — табигать һәм  — белем) — оешу буенча төрле дәрәҗәдәге биологик системаларның эшләү рәвешләрен, тереклек процесслары нормаларының чикләрен (нормаль физиология) һәм бу нормалардан авырулы тайпылышларны (патофизиология) өйрәнүче фән.

Физиология үзенчәлеге буенча табигый фәннәр комплексын берләштерүче зур бер комплекс булып тора. Ул организмнарның тулысынча эшчәнлеген (гомуми физиология), яисә билгеле бер системаларның һәм процессларның (локомоцияләр физиологиясе), органнарның, күзәнәкнең, күзәнәк структураларының (шәхси физиология) эшләү үзенчәлекләрен карый. 

Физиология күбесе очракта ике өлешкә бүләләр:
 Үсемлекләр физиологиясе
 Кеше һәм хайван физиологиясе

Медицина өлкәсендә физиология анатомия һәм гистология белән берлектә табиблар эшендә төп теоретик нигез булып торая.

Шулай ук карагыз 

 Биология
 Нормаль физиология
 Патофизиология
 Сулау физиологиясе

Искәрмәләр 

Физиология