Kurganska hipoteza

Godine 1956. Marija Gimbutas je predstavila svoju kurgansku hipotezu u kojoj je, kombinirajući arheologiju mitologiju, etnologiju, folklor i  lingvistiku, locirala začetke naroda koji su govorili protoindevropski (PIE) jezik. Ona je sve te kulture nazvala "kurganskim" prema ruskom izrazu za poseban grobni humak te odredila njihovu difuziju prema Evropi.

Kurgan (ruski: курга́н) je tip tumula napravljen iznad groba, sa jednim ljudskim tijelom uz koje su se nalazili posuđe, oružje i najčešće uključujući konje, konjsku opremu i kola. Najranije poznati kurgani se datiraju u IV milenij pne, na pordučju Kavkaza. Kurgan humke bile su karakteristika populacija bronzanog doba  i nađeni su u Mongoliji, Kazahstanu, Altajskim planinama, Rusiji, Ukrajini, Rumuniji, Bugarskoj i Pontsko-kaspiskim stepama.

"Kurganske kulture" je naziv za različite kulture u Pontsko-kaspiskim stepama bakarnog i ranog bronzanog doba (od V. do III, vijeka pne), da bi se identifikovale kao jedinstvene arheološke kulture ili kulturni horizont, baziran na zajedničkim karakteristikama. U te kulture Gumbitas svrstava:
Dnjestar-Bug kultura (VI milenijum)
Samara kultura (V milenijum)
Khvalynsk kultura (V milenijum)
Dnjepar–Don kultura (V do IV milenijum)
Srednji Stog kultura (sredina V do sredina IV milenijum)
Maikop kulture–Dereivka (sredina IV do sredina III milenijum)
Jamna kultura je jedan raznoliki kulturni horizont raširen po stepama od sredine IV do do III milenijuma.
Usatovo kultura (kasni IV milenijum)

Historijski zapisi pokazuju da su narodi koji su se do I stoljeća naselili od obala Atlantika do Indije govorili blisko srodnim jezicima. To su indoevropski jezici, a njihovim zajedničkim predkom, nazvanim Praindoevropski jezik, govorilo se u  Euroaziji prije otprilike 6000 godina. Narod koji je govorio tim jezikom pretkom nazivaju se Praindoeuropljanima. Kao jezički predak gotovo polovine stanovništva ovoga planeta, on je jedan od najvažnijih, a istovremeno i najteže objašnjiva pojava u prahistorijskom periodu. Ne postoji nijedan praindoevropski tekst, a fizički ostatci i materijalna kultura ne mogu se sa sigurnošću utvrditi bez opširne rasprave. Geografsko područje na kojem su živjeli Praindoevropljani predmetom je stotinu pedeset godina intenzivne, a ipak neriješene prepirke.

Ova je hipoteza imala značajan efekt na proučavanje Indoevropljana. Naučnici koji prihvaćaju Gimbutasine argumente koriste izraz kurganska ili Kultura jamnih grobova kako bi označili rani proto-indoevropski etnicitet koji je postojao u pontskim stepama i jugoistočnoj Evropi od petog do trećeg milenijuma pne.

Osobine 
Kurganske kulture prošle su razvojni put od mezolita (lovci - sakupljači), neolita (stočarstvo), do eneolita (upotreba bakra), da bi stvorile Jamna kulturu podijeljenu u četiri sfere: 
 Društvena - osnovu je činio patrijarhalni rod, koji je u potrazi za novim ispašama i prostorima postao čvrsta i borbena organizacija. Njihovi kultovi i obredi, odnosno religijski sistem u cjelini, bio je drukčiji od onog koji su razvili neolićani. Važnu je ulogu igrao kult predaka i u vezi sa njim, kult mrtvih. Sahrane su obavljane u kurganima, veoma često sa nasutim materijalom iznad grobnice (tumuli), odnosno u jamnim grobovima gdje su tijelima bila savijana koljena i oblagana ili bojena crvenim okerom, ponekad i sa više grobova u pojedinim kurganima, često dodatno iskopani. Značajno je da su se u grobovima nalazile i ritualne žrtve (goveda, svinje, ovce, koze i konji). Unutar roda je došlo i do izdvajanja obrtničkog sloja društva, posebno metalurga. 
 Tehnološka - metalurška produkcija i proizvodnja metalnog oruđa i oružja (sjekira i bodež). Pripadnici kurgan kulture upoznali su se s metalom u IV milenijumu pne. Svoje su znanje o metalurgiji stekli od stanovnika Bliskog istoka, Kavkaza, Anadolije i Transilvanije. Ubrzo su nakon toga postali vrsni metalurzi i igrali su važnu ulogu u iskorištavanju izvora bakra i kasnije u pojavi bronzanog doba u Evropi.
 Ekonomska - nomadsko stočarstvo (goveče, ovca, koza), domestikacija konja i njegova upotreba kao tegleće i jahaće životinje, upotreba kola sa točkovima. Poznavali su i zemljoradnju ali u manjem obimu. Neke su zajednice koristile i ralo sa zapregom (goveče).
 Materijalna - proizvodnja i upotreba keramike sa vrpčastim ukrasima, uz korištenje dekorativnih prstenova od plemenitih metala zajedno s koštanim diskovima i koštanim kopčama.

Širenje 
Početkom 3. milenijuma kultura se proširila cijelim stepskim prostorom i istočnom Evropom, stvarajući nove kurganizirane kulture. Proces se odvijao u tri talasa ekspanzije:
 Prvi talas, iz perioda Kurgan I, je ekspanzija od Volge do Dnjepra, stvarajući koegzistenciju Kurgan 1 i Cucuteni–Tripolje kulture. Posljedice ove ekspanzije osjetile su se na Balkanu i duž Dunava  do Vinčanske kulture u Srbiji i Lengyel kulture u Mađarskoj.
Drugi talas, sredinom 4. milenijuma pne, rezultirao je oko 3000. god stvaranjem Kulture vrpčaste keramike, Baden kulture i Kulture kuglastih amfora, i upadom Imdoevropskih jezika u Evropu.
Treći talas, 3000–2800 pne, sa pojavom karakterističnih grobnih jama na prostoru današnje Rumunije, Bugarske, Mađarske i Gruzije, te nestankom Cucuteni kulture. Davne 1898. godine danski arheolog Sophus Müller prvi je pojavu ukopa pod humkom razlučio od dotad poznatih skandinavskih i zapadnoevropskih dolmena i ostalih megalitnih grobnica te ga pripisao novom, migratornom stanovništvu

Krećući se u raznim pravcima, doneseći svoju kulturu i jezik,
stanovništvo kurganskih kultura razaralo je postepeno same osnove neolitskih zajednica. Ponekad je to bilo mješanje i asimilacija a najčešće uništavanje čitavih populacija. Američki antropolog David W. Anthony, u prilog kurganskoj teoriji, smatra da su stepski narodi u susretima sa drugim populacijama imali izrazitu prednost jer su:
 imali jaku rodovsku organizaciju, ratnički nastrojenu, 
 koristili su konja kao jahaću i tegleću životinju 
 upotrebljavali su točak na dvokolicama i kolima na četiri točka

Literatura 
 Dexter, A.R. and Jones-Bley, K. (eds). 1997. The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe: Selected Articles From 1952 to 1993. Institute for the Study of Man. Washingdon, DC. .
 Gray, R.D. and Atkinson, Q.D. 2003. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. Nature. 426:435-439
 Mallory, J.P. and Adams, D.Q. 1997 (eds). 1997. Encyclopedia of Indo-European Culture. Fitzroy Dearborn division of Taylor & Francis, London. .
 Mallory, J.P. 1989. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth. Thames & Hudson, London. .
 D. G. Zanotti, The Evidence for Kurgan Wave One As Reflected By the Distribution of 'Old Europe' Gold Pendants, JIES 10 (1982), 223-234.

Reference

V. također 
 Jamna kultura
 Ukrajinska kamena stela
 Pripitomljavanje konja, Tarpan
 Žrtvovanje životinja, Ashvamedha
 Anadolska hipoteza
 Okomiti grob, Tumulus
 Potop (mitologija) i Jafet

Drevni narodi
Arheološke kulture
Evrazijski nomadi
Indoevropski narodi
Bakarno doba