1801

Godina 1801 (MDCCCI) bila je redovna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru odn. redovna godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru.


Događaji

Januar/Siječanj 
 1. 1. -  Na snagu stupaju Zakoni o uniji čime počinje postojati Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske. Napuštene su pretenzije na francuski presto, tako da na novom grbu nema ljiljana.
 1. 1. -  Giuseppe Piazzi otkriva asteroid/patuljastu planetu Ceres (do 1850-tih su je smatrali planetom).
 4. 1. (14 Nivôse an IX po f.r.k.) - Napoleon prognao bez suđenja 130 jakobinaca osumnjičenih za Atentat u ulici Saint-Nicaise. Atentat su organizovali rojalisti, ali Napoleon koristi događaj da eliminiše ekstremne republikance.
 januar - Haićanska revolucija: Toussaint Louverture zauzima španjolski Santo Domingo, pripada mu cijeli otok Hispaniola.
 8. 1. - Dekret ruskog cara Pavla o priključenju istočne Gruzije (Kraljevstva Kartli-Kaheti) Rusiji.
 14. 1. - Car Pavle poručuje francuskom titularnom kralju Luju XVIII da više ne može boraviti u Rusiji (palata Jelgava) - odlazi u prusku Varšavu (palata Łazienki) a u Rusiju se vraća 1804-07.
 15. 1. (25 Nivôse) - Francuski revolucionarni ratovi, Rat Druge koalicije: potpisano primirje između Francuza i Austrijanaca.
 januar - Nakon hapšenja, beogradski mitropolit Metodije ubijen - nije uticalo na odnose Srba i Hadži Mustafe. Nasleđuje ga Leontije (do 1813), za koga se nagađa da je bio umešan u Metodijev pad.
 januar - Indijski pohod Pavla I: donski ataman Vasilij Petrovič Orlov dobio naređenje za pokret.
 19. 1. (29 Nivôse) - Francuski general Joachim Murat ušao u Firencu - ide prema Napulju.
 27. 1. - Malcolmova misija rezultirala Anglo-persijskim trgovačkim i vojnim sporazumom.

Februar/Veljača 
 4. 2. - John Marshall je novi šef Vrhovnog suda SAD - do 1835., s najdužim mandatom.

 9. 2. (20 Pluviôse) - Sporazum u Lunévilleu kojim je sklopljen mir između Francuske i Svetog Rimskog Carstva (Austrije), kojim je završen Rat Druge koalicije i potvrđene odredbe Sporazuma iz Campo Formija. Francuzi dobijaju levu obalu Rajne. Granica Cisalpinske Republike je na reci Adige. Još samo Ujedinjeno kraljevstvo je ostalo u ratu (Austrijanci ponovo zaratili 1805).
 9. 2. - U Folignu potpisano primirje između Francuza i Napulja.
 13. 2. - Ruski car Pavle I se uselio u novoizgrađeni Mihajlovski zamak - u strahu je od urota, misli da će tu biti bezbedniji nego u Zimskom dvorcu.
 februar - Progon katolika u Koreji (progon Shinyu, → Korejski mučenici).
 16. 2. - Britanski premijer William Pitt Mlađi daje ostavku jer kralj ne želi emancipaciju katolika, većinskog stanovništva u Irskoj. Henry Addington preuzima položaj posle mesec dana (do 1804), jer je kralj George III imao još jednu epizodu ludila (Pitt se vraća 1804-06).
 17. 2. - Nakon što se ispostavilo da prethodne godine izabrani Elektorski kolegij obojici kandidata daje jednaki broj glasova, Predstavnički dom američkog Kongresa za predsjednika bira Thomasa Jeffersona, a za potpredsjednika drugoplasiranog Aarona Burra.

Mart/Ožujak 

 3. 3. - Osnovana London Stock Exchange.
 4. 3. - Thomas Jefferson preuzima dužnost američkog predsjednika (do 1809). Državni sekretar je James Madison.
 6. 3. - Počinju pregovori između Francuske i Rusije.
 8. 3. (17 Ventôse) - Napoleonov pohod na Egipat i Siriju - epilog: Britanci se iskrcavaju u Egiptu, u drugoj Bici kod Abukira su porazili Francuze koji su ih ometali.
 9. 3. (18 Ventôse) - Četiri departmana na Rajni – Roer, Sarre, Rhin-et-Moselle i Mont-Tonnerre – zvanično priključeni Francuskoj (do 1814).
 10. 3. - U Britaniji održan prvi popis stanovništva; prema njegovim rezultatima u Engleskoj i Walesu živi 8,9 miliona, u Londonu 860.035 stanovnika, u Škotskoj 1,6 miliona.
 13. 3. (22 Ventôse) - Na putu prema Aleksandriji, Britanci porazili Francuze kod Mandore.
 14. 3. - Henry Addington postaje novi premijer Ujedinjenog Kraljevstva.
 16. 3. - Smrću velike vojvotkinje Aleksandre Pavlovne u Budimu, okončava se jedini bračni savez Romanova i Habsburga.
 21. 3. (30 Ventôse) - Bitka kod Aleksandrije (Kanopa), odlučujuća britanska pobeda u Egiptu, mada je komandant ekspedicije Ralph Abercromby smrtno ranjen. Britanci će u avgustu opsesti Aleksandriju.
 21. 3. - Ugovor iz Aranjueza između Francuske i Španije: potvrđen prošlogodišnji Treći ugovor iz San Ildefonsa, Španci daju Lujzijanu u Americi za neke priključke u Toskani.
 21. 3. -  U Toskani uspostavljena Kraljevina Etrurija (do 1807), francuska nadoknada Ludoviku I za Vojvodstvo Parma, a prema franko-španskom ugovoru.

 23. 3. - Ruski car Pavle I ubijen u Mihajlovskom zamku od strane oficira. Nasljeđuje ga sin Aleksandar I (do 1825).
 28. 3. (7 Germinal) - Firentinski ugovor: kraj rata između Francuske i Napulja - teritorijalni ustupci Francuskoj.

April/Travanj 
 1. 4. - Pruska invazija Hanovera, čime napadaju i Britance.
 2. 4. - Bitka kod Kopenhagena u kojoj Britanske snage pod vodstvom Horatija Nelsona nanose poraz dansko-norveškoj floti, a nakon čega će Danska-Norveška biti prisiljena napustiti tzv. Drugi savez oružane neutralnosti (sa Pruskom, Švedskom i Rusijom). Britanci također zauzeli Danske zapadnoindijske otoke.
 12. 4. - Ranjit Singh postaje maharadža Pandžaba - lider Sičkog carstva do 1839.
 proleće - Pazvanogluovi odredi pljačkaju do Jagodine, Ćuprije i Aleksinca.
 Ratovanje protiv Pazvanoglua: Srbi razbili jedan njegov odred blizu Požarevca; jedna vojska Srba i Turaka poslata na Negotin, ali se razbežali zbog sumnjivog držanja janičara i vesti o porazu jednog carskog odreda kod Berkovice. Hadži Mustafa zatražio pogubljenje osmorice janičarskih vođa, ali ovi su presreli pismo - otvoren sukob, pobuna u beogradskoj varoši.

Maj/Svibanj 
 2. 5. - Neuspešna francuska opsada toskanske tvrđave Porto Ferrajo na Elbi (do oktobra).
 6. 5. - Akcija od 6. maja 1801: britanski brik HMS Speedy zarobljava mnogo veću špansku šebek-fregatu El Gamo blizu Barcelone.
 10. 5. - Počinje Prvi berberski rat: paša Tripolija Jusuf Karamanli je objavio rat SAD, posjekavši stjegovni jarbol ispred konzulata, nakon što je Jefferson odbio zahtjevani danak.
 13. 5. (23 Floréal) - Cisalpinska Republika podeljena u 12 departmana.
 14. 5. - Admiral Nelson stigao do Revala (Talinna), ruski car Aleksandar pregovara o miru.
 20. 5. - 6. 6. - Rat naranči: Španija podstaknuta od Napoleona da napadne Portugal, koji nije želeo prekinuti savez sa Britanijom.
 27. 5. - Francuska ekspedicija Nicolas Baudina stiže do Australije; otkriva Otoke Montebello itd.
 29. 5. - Helvetska Republika ima novi ustav, tzv. Malmaisonski, nametnut od Napoleona. Napoleon i Talleyrand žele otupiti oštricu revolucionarnosti i nacionalizma u klijentskim republikama, delom zbog kompromisa sa ostalim silama.

Jun/Juni/Lipanj 
 6. 6. - Badajozkim ugovorom okončan špansko-portugalski sukob: Portugal gubi Olivençu.
 13. 6. (24 Prairial) - Algeciraska kampanja: francuski kontraadmiral Linois kreće iz Toulona, ne bi li se pridružio franko-španskoj floti kod Cadiza (mora proći Gibraltar).
 27. 6. (8 Messidor) - Francuzi u Kairu, na čelu s gen. Belliardom, predali se britansko-osmanskim snagama nakon opsade.

Jul/Juli/Srpanj 
 6. 7. (17 Messidor) - Prva Bitka kod Algecirasa: neuspešni britanski napad na franko-španski eskadron.
 7. 7. - Haićanska revolucija: Toussaint Louverture promulgira ustav za otok Hispaniolu proglasivši se doživotnim predsjednikom, potvrđena je zabrana ropstva. Napoleon šalje ekspediciju sljedeće zime. 
 12. 7. (23 Messidor) - Druga bitka kod Algecirasa u kojoj britanske snage nanose poraz francusko-španskoj floti.

 15. 7. (26 Messidor) - Konkordat iz 1801.: sporazum Napoleona i pape Pija VII. (na snazi do 1905).
 jul - Britanci zauzeli, uz prećutan pristanak, portugalsko ostrvo Madeira (do 1802).
 18. 7. - Matthew Flinders zaplovio prema Novoj Holandiji, tj. Australiji (do 1803).
 26. 7. - Nakon smrti Umdat ul-Umare, njegov naslednik potpisuje ugovor kojim država Arkot u južnoj Indiji dolazi pod britansku vlast (generalni guverner Britanske Indije je Richard Wellesley).

Avgust/August/Kolovoz 
 1. 8. - Akcija od 1. avgusta 1801: američka škuna USS Enterprise zarobila tripolitansku polaku. 
 4. i 15/16. 8. (4 i 27/28 Thermidor) - Napadi na Boulogne: admiral Nelson ne uspeva razbiti francusku flotilu.
 19. 8. - Janičari ušli u Gornji grad Beogradske tvrđave i praktično zarobili vezira Hadži Mustafu.
 24. 8. (6 Fructidor) - Pariski ugovor: Francuska garantuje Bavarskoj posede na desnoj obali Rajne i nadoknadu za levoobalne (približavanje dve zemlje).

Septembar/Rujan 

 2. 9. (15 Fructidor) - Opsada Aleksandrije: Francuzi se predaju posle 16 dana. Vojska, na čelu s gen. Menouom se može vratiti kući ali teško oružje i brodovi pripadaju Britancima ili Turcima. Britanci uzimaju i Kamen iz Rosette. U Egiptu dolazi do borbe za prevlast između Osmanlija, mameluka i egipatskih plemića, u kojoj Muhamed Ali odnosi prevagu 1805.
 11. 9. - U Leipzigu je premijerno izvedena romantična tragedija Friedricha Schillera "Djevica Orleanska", doživjevši velik uspjeh.
 12. 9. - Potvrđen dekret o priključenju Gruzije Rusiji.
 15. 9. - Krunisan ruski car Aleksandar I.
 19 - 25. 9. - U Parizu se održava 2. izložba proizvoda francuske industrije, Joseph Marie Jacquard prikazuje svoj razboj (dobija bronzanu medalju) - začetak programabilnih mašina.
 29. 9. (7 Vendémiaire an X) - Madridski ugovor između Francuske i Portugala: Francuska Gvajana proširena na račun Portugalskog Brazila; portugalske luke zatvorene za britanske brodove.

Oktobar/Listopad 
 1. 10. (9 Vendémiaire) - U Londonu potpisani preliminarni članci mira između V. Britanije i Francuske.
 8. 10. (16 Vendémiaire) - Mirovni sporazum Francuske i Rusije.
 9. 10. - Preliminarni mir između Francuske i Osmanskog carstva.
 oktobar - Pobuna na Haitiju na čelu sa Hyacinthe Moïseom, zbog prinudnog rada u očekivanju francuske ekspedicije.
 17. 10. - Prevrat u Batavijskoj Republici: proguran je ustav sa reakcionarnim elementima, Republika postaje Komonvelt. Sistem je autoritarniji, nestaje revolucionarna ikonografija.
 21. 10. (29 Vendémiaire) - Pobuna crnih vojnika na Gvadalupi.
 28. 10. (6 Brumaire) - Pobuna francuskih zarobljenika na britanskom brodu Prince u Indijskom okeanu - preuzeli su kontrolu nad brodom i otplovili prema Mauricijusu.

Novembar/Studeni 
 10. 11. - Britanci preuzimaju pola države Awadh na severu Indije, kao i upravu nad vojskom.
 novembar - Lionska konsulta: predstavnici Cisalpinske Republike stižu u Lion na vanredno zasedanje, na kome će u januaru biti proglašena Italijanska Republika.

Decembar/Prosinac 

 5. 12. - Početak anglo-francuskih pregovora u Amienu.
 14. 12. (23 Frimaire) - Ekspedicija prema Saint-Domingue (Haitiju) kreće iz Bresta.
 24. 12. - Richard Trevithick prikazao u Cambornu svoju drumsku lokomotivu Puffing Devil.
 27. 12. (15. 12. po j.k.) - Ubijen Hadži Mustafa-paša - kraj njegove osmogodišnje borbe sa janičarima. Beogradskim pašalukom zavladale dahije (do 1804).

Kroz godinu 
 1801-03 - Harambaša Laza ima najpoznatiju hajdučko-razbojničku družinu u Beogradskom pašaluku, strah i trepet na austrijskoj strani - u njoj četuje i Stanoje Glavaš.
 Prvi put održan popis stanovništva u Francuskoj.
 Marko Vojnović dobio čin admirala u ruskoj mornarici.
 Atanasije Stojković piše roman "Aristid i Natalija", kao i naučno delo "Fisika, prostim jezikom spisana za rod slaveno-serbskij".

 Joakim Stulli (Stulić) objavljuje Lexicon Latino-Italico-Illyricum u Budimu.
 1801-1804 - U Dubrovniku se opet kuju perpere.
 Nauka i tehnika
 Objavljene Gaussove Disquisitiones Arithmeticae, osnova moderne teorije brojeve.
 John Dalton izlaže gasne zakone.
 Andrés Manuel del Río otkrio vanadij. Charles Hatchett otkriva niobij, ali ga naziva kolombij.
 Johann Elert Bode objavio atlas neba Uranographia.
 Thomas Young opisuje astigmatizam.
 Johann Wilhelm Ritter otkrio ultraljubičasto zračenje.
 Marie François Xavier Bichat: Anatomie générale i početak Anatomic descriptive.
 Francuski ljekar Philippe Pinel objavljuje traktat pod naslovom Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale; ou la manie u kome se zalaže za humani psihološki pristup u upravljanju psihijatrijskim bolnicama, a koji će postati jedno od najuticajnijih djela psihijatrije u 19. vijeku.

Rođenja 

 20. 1. - Hippolyte Bayard, pionir fotografije († 1887)
 16. 5. - William H. Seward, državni sekretar SAD († 1872)
 1. 6. - Brigham Young, mormonski lider, osnivač Salt Lake Cityja († 1877)
 4. 6. - Mihail Bestužev-Rjumin, ruski dekabrista († 1826)
 16. 6. - Julius Plücker, matematičar, fizičar († 1868)
 5. 7. - David Farragut, prvi američki admiral († 1870)
 27. 7. - George Biddell Airy, matematičar, astronom († 1892)
 16. 10. - Josip Jelačić Bužimski, hrvatski grof, dalmatinsko-hrvatsko-slavonski ban († 1859.)
 3. 11. - Vincenzo Bellini, kompozitor opera († 1835)
 3. 11. - Karl Baedeker, izdavač († 1859)
 7. 12. - Johann Nestroy, austrijski književnik i glumac († 1862.)
 Aleksa Karađorđević, gardijski poručnik u ruskoj vojsci († 1830)

Smrti 

 11. 1. - Domenico Cimarosa, talijanski skladatelj (* 1749.)
 25. 2. - Benedikt Stay Stojković, hrvatski pjesnik latinist (* 1714.)
 16. 3. - Aleksandra Pavlovna, ruska princeza, supruga nadvojvode Josepha (* 1783)
 21. 3. - Andrea Luchesi, talijanski skladatelj (* 1741.)
 23. 3. - Pavle I, car Rusije (* 1754)
 25. 3. - Novalis, njemački književnik (* 1772.)
 28. 3. - Ralph Abercromby, britanski general (* 1734)
 22. 4. - Murad Bey, mamelučki suvladar Egipta (* ca. 1750)
 24. 5. - Nikolaj Repnjin, ruski maršal (* 1734)
 14. 6. - Benedict Arnold, američki heroj pa izdajnik (* 1741)
 26. 1. - Maximilian Franz von Österreich, izbornik Kelna, Veliki majstor Teutonskih vitezova (* 1756)
 3. 10. - Philippe Henri de Ségur, maršal Francuske (* 1724)
 24. 11. - Franz Moritz von Lacy, austrijski feldmaršal (* 1725)
 24. 11. - Philip Hamilton, sin Alexandera Hamiltona (* 1782)
 28. 11. - Déodat Gratet de Dolomieu, geolog (* 1750)
 15. 12. - Hadži Mustafa-paša, beogradski paša 
 22. 12. - Jovan Rajić, srpski istoričar i književnik (* 1726)
 27. 12. - Darja Saltikova, ruska plemkinja, serijska ubica (* 1730)
 Ulrica Arfvidsson, švedska gatara (* 1734)

Reference

 Literatura
 Historija naroda Jugoslavije II, Školska knjiga Zagreb, 1959
 Istorija srpskog naroda, Četvrta knjiga, prvi tom, Srbi u XVIII veku, SKZ Beograd 1986 (IV-I)