alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Түгәрәктәге туп

Түгәрәктәге туп  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уенчылар бер түгәрәк ясап басып торалар. Уртага бер уенчы керә. Сигнал бирелү белән, барысы да җиргә тезләнәләр һәм кулларындагы тупны бер-берсенә ыргыта башлыйлар. Уртада калган кеше ничек булса да ул тупны тотарга карый. Әгәр дә уртадагы уенчы тупны эләктереп алса, иң соңгы тапкыр тупны кем ыргыткан булса, шул түгәрәк эчендәге кешене алмаштыра.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Туп йөртеш

Туп йөртеш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар санамыш ярдәмендә бер көтүче сайлап куялар. Калганнары, көтүчене уртага калдырып, кысылыбрак түгәрәкләнеп басалар. Кулларын артка куеп торалар. Бер кешенең кулында кечкенә туп була. Аны ул арткы яктан кулдан-кулга җибәрә. Бу вакытта көтүче күзләрен йомып тора. Бераздан соң балалар көтүчедән: «Туп кемдә?» — дип сорыйлар. Әгәр көтүче дөрес әйтсә, ул кулында туп булган уенчының урынын ала. Ә тегесе көтүче булып уртага баса.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Рәэссөгъбан

Рәэссөгъбан ( рә’с әҫ-ҫө‘бан — «зур еланның башы»; Аждаһа β, Аждаһа бетасы, β Dra) — Аждаһа йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,79m тәшкил итә. Бу куш йолдыз Җирдән якынча 360 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Хасиятләр 
Бу G2 спектр сыйныфылы зур йолдыз. Аның тирәсендә кәрлә йолдыз әйләнә.

Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калкулык: 17h 30m 25,96s
 Авышлык: +52° 18′ 04,99″

Исем 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем Рәэссөгъбан (Рәэселсөгъбан,  рә’с әҫ-ҫө‘бан, ) «Аждаһаның башы» белдерә. «Әлмагест» китабында Птолемей аны «күздән өскәрәк йолдыз» дип атады, ә әл-Бируни үзенең «Мәсгуд кануны» китабында — тик «күз».

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
Никифар

Никифар — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Слак авыл советы үзәге.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 845 кешенең яшәве мәгълүм.. Карамалы елгасы Дим белән кушылган җирдә урнашкан.

Тарихи мәгълүматлар 
Никифар авылының килеп чыгышы бик кызыклы. Бу урынга иң беренчеләрдән булып Никифор исемле тегермәнче килеп утырган һәм Җәй-Хуҗа елгасында су тегермәне төзеп җибәргән. Архивлардагы язмаларга караганда Никифар авылы 1746 елда барлыкка килгән. 18 гасырда Никифор авылы дип йөртелгән. 19 гасыр азагында гына рәсми рәвештә Никифар исеменә әйләнерелгән. Милләтләре буенча авылда татар, башкорт, чуаш, удмурт, рус халыклары яшәгән. Авыл тирәсендәге урыннар әле булса алар исемен йөртә: Андрей бүләк, Роман төбәге, Смиркә, Рус ташлыгы. 1782 елда авылга Казан губернасыннан татарлар күчеп килә, алар яшәгән урамны Казаннар урамы дип исемлиләр. 19 гасыр азагында авылда 113 йорт, мәчет, тегермән, биш кибет, базар, умарталык булган. Октябрь революциясенә кадәр авылда 335 йорт, 3 мәхәллә, 3 мәчет булган. Өйләр читән балчыктан салынган, түбәләре саламнан булган. 
Гражданнар сугышы вакытында авыл аша “кызыллар” һәм “аклар” өч тапкыр үтә. 1920 елда Гафуров Мәҗит җитәкчелегендә беренче совет мәктәбе ачыла, ул Залилов Габдрахман өендә урнаша. 1930 елда “Казаннар” һәм “Никифар” колхозлары төзелә, ә 1931 елда аларны бер “Правда” колхозы итеп берләштерәләр, аның рәисе Ганиев Бәхтигәрәй була. 
1941 елда Бөек Ватан сугышы башлана. Колхоз фронтка 4 автомашина, 200 ат җибәрә. Авылдан 476 кеше сугышка китә. 226 якташыбыз туган җиргә әйләнеп кайта алмый. Сугышта һәлак булганнар истәлегенә безнең авылда ике һәйкәл төзелгән. Авылдан 115 кеше орден, медальләр белән бүләкләнгән.

Демография 
1917 елда Бәләбәй өязе Гайниямак вулысы Никифар авылында 376 хуҗалыкта 2194 кеше яшәгән. 1622 типтәр, 382 – татар, 66 – украиннар, 56 – руслар, 20 - башкортлар.
Өч ел үтүгә, 1920 елда яңа сан алу вакытында Гайниямак вулысы Никифар авылында кеше саны күпмедер кимегән: 376 йортта 2045 кеше яши. Аларның 1726 - татарлар, тагын 271 – “мөселманнар” итеп. Руслар – 48 кеше.

Рәсми рәвештә (2002  елда) Никифарда 74% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

Мәгариф 
Никифарда урта мәктәп эшли, 2010-11 уку елында 149 бала укыган. Шулай ук китапханә, клуб бар.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Раевский): 45 км
 тимер юл станциясенә (Аксеново): 12 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
 Никифар урта мәктәбе сайты: "Авылым - горурлыгым"
 Сайт села Никифар
Хәбиб Багаев

Хәбиб Сәмигулла улы Багаев () — дәүләт эшлеклесе, 1896 елда Уфа губернасының Бәләбәй өязе Слак авылында дөньяга килә.
Белеме буенча икътисадчы. Ташкәнт университетын тәмамлагач, 1926 – 1936 елларда Татрабфакта укытучы, уку бүлеге мөдире һәм директор булып эшли. 
1938 елдан ТАССР «Сугышчан алласызлар» берлеге Республика советы рәисе. 1944-1949 елларда ТАССР Халык комиссарлары шурасы каршында дини культ эшләре буенча Вәкил. 
Ул урында эшләгән вакытта Багаев дини оешмаларга карата тиешле кырыслык күрсәтмәгән. Мәсәлән, ул вакытта Казанда мөселман зиратларында дини бәйрәмнәр (Корбан бәйрәме, Ураза бәйрәме) уздыруы тыелмаган. Багаев Казан мәчетенә телефон линиясе кертү, йола максатлары өчен йөк машинасы сатып алу мәсәләсендә ярдәмен күрсәткән. 
1949 елда “большевикларча уяулыкны югалткан өчен” эшеннән алына.

Чыганаклар 
«Не осуществлял политику партии в отношении религии»

Искәрмәләр 

ТАССРда дини культ эшләре буенча Вәкилләр һәм Татарстан хөкүмәте каршындагы дин эшләре шурасы рәисләре
Бәтынсөгъбан Җәнүби

Бәтынсөгъбан Җәнүби ( бәтн әҫ-ҫө‘бан җәнүби — «зур елан карынының көньяктагы»; Аждаһа φ, φ Dra) — Аждаһа йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +4,2m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән якынча 300 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Хасиятләр 
Бәтынсөгъбан Җәнүби — A0 спектр сыйныфылы йолдыз.

Күренүчәнлек 
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
 Туры калкулык: 18h 20m 45,43s
 Авышлык: +71° 20′ 16,13″

Исем 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем Бәтынсөгъбан Җәнүби ( бәтн әҫ-ҫө‘бан җәнүби, ) «Аждаһаның карынында» икедән көньяктагы йолдызны белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
Ана дөяләр

Ана дөяләр (гарәп. Al ʽAwāïd, ) — Аждаһа йолдызлыгындагы астеризмы. Борынгы гарәпләр Аждаһаның башы урынына ана дөяләр боҗрасы күзалладылар (Аждаһа γ, Аждаһа ξ, Аждаһа ν һәм Аждаһа β йолдызлары), алар дөя балаларыны саклыйлар (боҗра эчендәге вак йолдызлар), бишенче ана дөя (Аждаһа μ) аларга булышына йөгерә. Ана дөяләр үз балаларны сыртланнардан (Аждаһа ι, Аждаһа θ, Аждаһа η һәм Аждаһа ζ) саклыйлар.

Астеризмнар
Аждаһа йолдызлыгы
Чарлз Дауэс

Чарлз Гейтс Дауэс (; 27 август 1865 ел, Мариетта, Огайо – 23 апрель 1951 ел Эванстон Иллинойс) — АКШ дәүләт эшлеклесе, дипломат, эшкуар һәм хәрби. 1925 елда Джозеф Чемберлен белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография һәм сәяси эшчәнлек 
Чарлз Дауэс сәясәтчеләр һәм эшкуарларның борынгы нәселеннән, аның бер бабасы Азатлык өчен сугыш батыры була. АКШ гаскәрләрендә хезмәт иткәндә, Дауэс генерал Джон Першинг белән дуслаша. 1894 елдан кайбер нефть компанияләре белән уртак җитәкчелек итә. Уильям Маккинли администрациясендә валюта системасы белән идарә итә (1898-1901). Соңрак, Сенатка сайлауларда җиңелеп, яңадан бизнеска кайта һәм Иллинойс трест компаниясен 1914 елга кадәр җитәкли. Беренче бөтендөнья сугышында катнашып, бригада генералы була. 1923-1924 елларда Алмания өчен репарацион план төзегән халыкара белгечләр комитетының рәисе була. Бу эше һәм аның исемен йөртүче планны төзегән өчен, ул 1925 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

1925-1929 елларда Дауэс президент Калвин Кулидж идарәсендә Җөмһүрияти фиркадан вице-президент була. Иң кызыгы шунда ки, Кулидж белән Дауэс (президент һәм вице-президент) арасындагы мөнәсәбәт АКШ тарихында иң начар булып санала: сайлаулардан соң ук Дауэс Кулиджка аны мыскыллап, хат җибәрә, хөкүмәт утырышларында катнашмаячагын белдерә, ә аннары сенаторлар белән талаша (вице-президент буларак, ул сенат рәисе дә була). Моннан ары дәүләтнең «беренче» кешеләре беркайчан да татулашмыйлар.

1929-1932 елларда Чарлз Дауэс Бөекбританияда илче вазифасын башкара.

Ул Иллинойс штатында, Эванстон җирлегендә 1951 елның 23 апрелендә вафат була.

Шулай ук карагыз 
 Дауэс планы
 Яльмар Шахт

Сылтамалар 

 Глава 11. Новые директивы — планы Дауэса и Юнга 

АКШ вице-президентлары
АКШ Җөмһүриятчеләре
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
АКШ хәрби җитәкчеләре
АКШ дипломатлары
АКШның Бөекбританиядагы илчеләре
АКШ эшмәкәрләре
Нигъмәтулла (авыл)

Нигъмәтулла (Мәләш, ) — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Нигъмәтулла авыл советы үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 553 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Архив материаллары ышансак, авылны 1793 елны мишәр поручик Нигъмәтулла Янышев нигезли. Авылга төрле елларда Салих, Бозаяз, Ярми, Яңавыл, Чуенчы авылларыннан кешеләр килеп утырганнар (һәммәсе – мишәр авыллары).
1923 елга кадәр Нигъмәтулла вулысы үзәге.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Нигъмәтулла вулысы, Нигъмәтулла авылында 533 хуҗалыкта 3034 җан исәпләнүе күрсәтелә. Милләт буенча барысы диярлек мишәрләр, 55 башкорттан һәм 10 рустан гайре. 
Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 556 йортта 3056 татар яши. 
1959 елда 1072 кеше яши (татарлар) 
1989 елда – 664 (татарлар)

2002 елгы сан алу буенча халыкның 89 проценты татарлар, ләкин мәгълүмат тулы түгел.

Танылган кешеләре 
 Касыйм Вахит (1916―1942), татар язучысы
 Хәмит Йосыпов (1917―1993), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Әгълә Нәкыев (1908―1976), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Фәнис Садыйков (1936), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1986).

Мәгариф 
Урта мәктәп, шулай ук мәчет бар.

Җитештерү тармагы

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Раевский): 33 км
 тимер юл станциясенә (Раевский): 33 км
Авылның төп бәласе – юлсызлык.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Торынтаеш (авыл)

Торынтаиш () — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. авыл советы үзәге. 2010 елның 14 октябренә 1034 кеше яши.

Тарихи мәгълүматлар 
1760 елда Казан юлы, Биләр вулысыннан ясаклы татарлар башкорт җирләрен арендага алалар, ягъни типтәрлеккә язылалар.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Торынтаиш вулысы, Торынтаиш авылында 738 хуҗалыкта 4331 кеше яши күрсәтелә. Милләт буенча барысы диярлек башкортлар. 
Өч ел узуга, 1920 елда этник хәл бераз үзгәрә. Беренчедән халык саны кими, бу юлы 729 йортта 3980 кеше яши, аларның 3295 – “мөселман”, 685 татар яши. 
1959 елда 2013 кеше яши (татарлар) 
1989 елда – 1367 (татарлар)

2002 елгы сан алу буенча халыкның 91 проценты татарлар, ләкин мәгълүмат тулы түгел.

Мәгариф 
Урта мәктәп бар. 2010-11 уку елында мәктәптә 138 бала укыган.

Җитештерү тармагы 
ҖЧҖ “Торынтаиш”

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Раевский): 25 км
 тимер юл станциясенә (Раевский): 25 км
Авылның төп бәласе – юлсызлык.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
 Трунтаишево (Мясей) на портале «Генеалогия и Архивы»
1708 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 11 октябрь — Эренфрид Вальтер фон Чирнгауз, алман фәлсәфәчесе, математик.

Еллар
1700 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 2 февраль — Иоганн Готтшед, алман галиме, язучы.

Вафатлар 

 12 май — Джон Драйден, инглиз шагыйре, драматург.

Еллар
1698 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 13 гыйнвар — Метастазио, итальян драматургы.

Вафатлар 

Еллар
1696 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 8 февраль — Иван V, рус патшасы.

Еллар
1690 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 Готтлиб Муффат, Австрия композиторы.

Вафатлар 

Еллар
1688 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 29 гыйнвар — Эмануэль Сведенборг, швед галиме.

Вафатлар 

Еллар
1687 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 26 март — Константин Гюйгенс, нидерланд шагыйре, галим.

Еллар
1683 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 28 февраль — Рене Реомюр, француз галиме.
 15 апрель — Екатерина I, рус императоры.

Вафатлар 

Еллар
1682 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 17 июнь — Карл XII, Швеция короле.

Вафатлар 

 23 ноябрь — Клод Лоррен, француз рәссамы.

Еллар
1679 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 4 декабрь — Томас Гоббс, инглиз фәлсәфәчесе.

Еллар
1677 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 18 февраль — Жак Кассини, француз астрономы.

Вафатлар 

 Сәиб Тәбризи, азәрбайҗан шагыйре.

Еллар
1676 ел



Вакыйгалар 
 Россия—Төркия сугышы башлана.

Туулар 

 26 август — Роберт Уолпол, Британия дәүләт эшлеклесе, Бөекбританиянең беренче премьер-министры.

Вафатлар 

Еллар
1660 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 6 август — Диего Веласкес, испан рәссамы.

Еллар
1659 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 Франсуа Катру, француз язучысы.

Вафатлар 

Еллар
1654 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 12 октябрь — Карел Фабрициус, нидерланд рәссамы.

Еллар
1651 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 10 апрель — Эренфрид Вальтер фон Чирнгауз, алман фәлсәфәчесе, математик.

Вафатлар 

Еллар
1648 ел



Вакыйгалар 
 24 октябрь — Вестфаль тынычлык килешүе Утызъеллык сугышны тәмамлый.

Туулар

Вафатлар 

 1 сентябрь — Марен Мерсен, француз математигы.

Еллар
1644 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 Мацуо Басе, япон шагыйре.

Вафатлар 

Еллар
1637 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 6 август — Бен Джонсон, инглиз шагыйре, драматург.

Еллар
1634 ел



Вакыйгалар 
 4 июль — Труа-Ривьер шәһәренә нигез салына.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1627 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1626 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 4 октябрь — Ричард Кромвель, инглиз сәясәт эшлеклесе.

Вафатлар 

Еллар
1620 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 16 май — Уильям Адамс, инглиз сәясәтчесе.

Вафатлар 

Еллар
1614 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 7 апрель — Эль Греко, испан рәссамы.

Еллар
1613 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 15 сентябрь — Франсуа де Ларошфуко, француз язучысы.

Вафатлар 

Еллар
1608 ел



Вакыйгалар 
 Линзалы телескоп уйлап чыгарыла.
 3 июль — француз сәяхәтчесе Самюель де Шамплен Квебекка нигез сала.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1607 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 24 март — Михаэль Рюйтер, нидерланд адмиралы.

Вафатлар 

Еллар
1606 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 6 июнь — Пьер Корнель, француз драматургы.

Вафатлар 

Еллар
1604 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1680-еллар

1680 нче еллар — 1680 елда башланган һәм 1689 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1684 ел — Франция һәм Англия арасында тынычлык килешүе.
 Исаак Ньютон үз физика законнарын тәкъдим итә.

Унъеллыклар
1670-еллар

1670 нче еллар — 1670 елда башланган һәм 1679 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1676—1681 — Россия-Төркия сугышы.

Унъеллыклар
1660-еллар

1660 нче еллар — 1660 елда башланган һәм 1669 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1660—1664 — Австрия-Төркия сугышы.
 1665—1667 — Англия-Нидерландлар сугышы.

Унъеллыклар
1650-еллар

1650 нче еллар — 1650 елда башланган һәм 1659 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1657—1660 — Дания-Швеция сугышы.

Унъеллыклар
1640-еллар

1640 нче еллар — 1640 елда башланган һәм 1649 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1644 — Манҗур гаскәре Пекинны яулап ала.

Унъеллыклар
1630-еллар

1630 нче еллар — 1630 елда башланган һәм 1639 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Бостон шәһәренә нигез салына.

Унъеллыклар
1620-еллар

1620 нче еллар — 1620 елда башланган һәм 1629 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Яңа Англиядә беренче инглиз колониясе нигезләнә.

Унъеллыклар
1610-еллар

1610 нче еллар — 1610 елда башланган һәм 1619 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Унөчьеллык сугыш башлана.

Унъеллыклар
1600-еллар

1600 нче еллар — 1600 елда башланган һәм 1609 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 

Унъеллыклар
1590-еллар

1590 нче еллар — 1590 елда башланган һәм 1599 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1590—1595 — Россия-Швеция сугышы.

Унъеллыклар
Ай тотылу

Ай тотылу — айны Җир шәүләсе тулысынча каплау нәтиҗәсендә айның күктән тотылуы. Ай тотылу вакытында кояш нурлары айга барып җитә алмый, чөнки айны Җир шәүләсе каплый.

Ай тотылу фәкать тулы ай булганда гына мөмкин. Кояш белән айның орбита яссылыклары туры килмәү сәбәпле генә бу күренеш ай саен кабатлана алмый.

Рәсемнәр

Искәрмәләр 

Астрономик күренешләр
Иске Васильевка

Иске Васильевка — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Мәндән авыл җирлегенә карый.

2009 елның 1 гыйнварына 295 кеше яшәгән.

Тарихи мәгълүматлар 
Иске Васильевка беренче кат 1746 елны исәпкә алына. Ул елны Васильевка типтәрләренең башкортлардан җир алу турындагы килешүе рәсми рәвештә, Уфа канцеляриясендә теркәлә. 
1779 елны халыкның бөр өлеше аерылып яңа урынга, Мәнәүз елгасы буенда авыл төзи. Ул элек Яңа Васильевка дип аталса, хәзер Усак-Кичү дип атала. Ул Бишбүләк районына карый.

Демография 
1795 елда үткән ревизия документлары буенча Иске Васильевкада 114 кеше яши (61 башкорт һәм 53 типтәр); 
1859 елда – 331 кеше (типтәрләр); 
1870 елда – 393 (типтәрләр), 
1859 елда - 2161 (типтәрләр),  
1917 елда Бәләбәй өязе Гайниямак волосте Иске Васильевкада 148 хуҗалыкта 919 кеше яши. Шул исәптән 615 - типтәрләр, 304 – мишәрләр.
Өч ел үтүгә, 1920 елда яңа сан алу вакытында Иске Васильевкада кеше саны күпмедер кимегән: 166 йортта 930 кеше яши. Бу юлы алар тулысынча диярлек башкортлар итеп язылалар. 
1959 елда – 673 кеше (татарлар) 
1989 елда – 355 (татарлар) 

Рәсми рәвештә (2002  елда) Иске Васильевкада 86% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Раевский): 33 км
 авыл советы үзәгенә кадәр (Мәндән): 3 км
 тимер юл станциясенә (Шафраново): 18 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Халыкара тынычлык бюросы

Халыкара тынычлык бюросы (; ) – тынычлык өчен халыкара хәрәкәт. 1891 елда төзелеп, ул 1910 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була.

Тарих 
Оешма Римда 1891 елда үткәрелгән Халыкара тынычлык конгрессы нәтиҗәләре буенча нигезләнә. Аңа нигез салучыларның берсе һәм беренче рәисе  данияле сәясәтче һәм хәрби Фредрик Байер була.  Халыкара тынычлык бюросының төп максатлары халыкара конференцияләр оештыру һәм үткәрү, тынычлык идеясын тарату һәм шулай ук пацифистик төркем һәм оешмаларның элемтәләрен булдыру һәм саклаудан гыйбарәт.  1910 елда коралсызландыру буенча халыкара конференцияләр оештырганы өчен, хәрәкәт Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. 

Беренче бөтендөнья сугышы елларында эшчәнлеген туктатып торгач, сугыштан соң оешма тагын эшли башлый һәм игътибарын гуманитар эшчәнлеккә юнәлтә.  Икенче бөтендөнья сугышы башлангач, Халыкара тынычлык бюросы ябыла. 1946 елда оешманың кайбер элеккеге әгъзалары аның эшен яңадан башлау өчен бергә җыелалар: яңа организация Тынычлык өчен көрәштә үзара хезмәттәшлек Халыкара комитеты дип исемләнә. 1961 елда хәрәкәт Халыкара тынычлык бюросының варисы буларак таныла һәм шуннан соң, элеккеге исеме белән эшен дәвам итә.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  
 Халыкара тынычлык бюросы — хәрәкәт тарихы 
 Nobelprize.org-та сәхифә 

Халыкара оешмалар
Пацифизм
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
1598 ел



Вакыйгалар 
 Кенәз Борис Годунов Мәскәү тәхетенә утыра.
 Көньяк Нидерландлар белән Испания идарә итә башлый.
 Күчем хан Урта Азиягә качарга мәҗбүр була. Себер ханлыгы тулысынча дәүләтчелеген югалта.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1594 ел



Вакыйгалар 
 Бөек Моголлар Кандаһарны яулап алалар.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1584 ел



Вакыйгалар 
 Архангельск шәһәренә нигез салына.

Туулар 

 Фрэнсис Бомонт, инглиз шагыйре, драматург.

Вафатлар 

 18 март — Иван IV, Россия патшасы.
 22 август — Ян Кохановский, поляк шагыйре.

Еллар
1582 ел



Вакыйгалар 
 15 октябрь — Григорий XIII григориан тәкъвимен гамәлгә кертә.

Туулар

Вафатлар 

 Шыгай-хан, казакъ ханы.

Еллар
1572 ел



Вакыйгалар 
 23 август — Парижда Варфоломей төне барышында күпләп гугенотлар үтерелә.

Туулар

Вафатлар 

 7 июль — Сигизмунд Август, поляк короле.

1572 ел
Еллар
1571 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 27 декабрь — Иоганн Кеплер, алман галиме, математик, астроном.

Вафатлар 

1571 ел
Еллар
1565 ел



Вакыйгалар 
 Россиядә опричнина кертелә.
 28 август — Сент-Огастин, АКШ-ның иң борынгы шәһәренә нигез салына.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
1565 ел
1559 ел



Вакыйгалар 
 Ливония Польша протектораты астына керә.

Туулар

Вафатлар 

 10 июль — Генрих II, Франция короле.

1559 ел
Еллар
1580-еллар

1580 нче еллар — 1580 елда башланган һәм 1589 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Архангельск шәһәре нигезләнә.
 Ермак җитәкләгән русларның Себер ханлыгына һөҗүме.

Унъеллыклар
1570-еллар

1570 нче еллар — 1570 елда башланган һәм 1579 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1571 — Кырым татарларының Мәскәүгә һөҗүме.

Унъеллыклар
1560-еллар

1560 нчы еллар — 1560 елда башланган һәм 1569 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Россия патшалыгында опричнина башлана.

Унъеллыклар
1550-еллар

1550 нче еллар — 1550 елда башланган һәм 1559 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1552 — Иван IV җитәкчелегендәге рус гаскәрләре Казанны яулап алалар. Татарлар дәүләтчелеген югалта.
 1554—1557 — Россия-Швеция сугышы.
 1556 — рус гаскәрләре Әстерхан ханлыгын тар-мар итә.
 Казан ханлыгы җирләрендә баш күтәрүләре.

Унъеллыклар
1540-еллар

1540 нче еллар — 1540 елда башланган һәм 1549 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Рус дәүләтенең Казан ханлыгыга каршы сугыш походлары.
 Сантьяго шәһәренә нигез салына.

Унъеллыклар
1530-еллар

1530 нче еллар — 1530 елда башланган һәм 1539 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Европа дәүләтләренә каршы Госман империясе сугышлары.

Унъеллыклар
1520-еллар

1520 нче еллар — 1520 елда башланган һәм 1529 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1524—1525 — Алманиядә крестьян сугышы.

Унъеллыклар
1510-еллар

1510 нче еллар — 1510 елда башланган һәм 1519 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1512—1520 — Госман империясендә Сәлим I идарә итә.

Унъеллыклар
1500-еллар

1500 нче еллар — 1500 елда башланган һәм 1509 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1500—1503 һәм 1507—1508 — Россия-Литва сугышлары.

Унъеллыклар
1490-еллар

1490 нчы еллар — 1490 елда башланган һәм 1499 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Урта Гасырлар тәмамланып, Яңа Вакыт башлана.

Унъеллыклар
Елена Боннэр

Елена Георгий кызы Боннэр () — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе һәм Россия җәмәгать эшлеклесе, диссидент, хокук яклаучы һәм публицист. Андрей Сахаровның җәмәгате.

Ул 1923 елның 15 февралендә Төрекмәнстанда, бәлшәвикләр гаиләсендә туа. 1937 елда аның әтисе дә, әнисе дә Сталин режимы тарафыннан репрессияләнә, төрмәдән исән килеш әнисе генә кайта. 1941 елда Елена үз теләге белән сугышка китә, анда шәфкать туташы булып хезмәт итә, каты яралана.

Сугыштан соң Боннэр Ленинградтагы медицина институтына керә. Сталин хакимиятенә карата тәнкыйди сүзләр әйткәне өчен ул бу уку йортыннан куып чыгарала, Сталин вафат булганнан соң гына яңадан анда кайтарыла. 1965 елда коммунистлар фиркасенә кушыла, әмма 1972 елда аннан чыга һәм кеше хокукларын үтәүне даулаган совет диссидентлары сафына кушыла. Соңрак үзенең компартиягә керү адымын Боннэр үз тормышындагы иң зур хата дип атый.

1972 елда ул күренекле диссидент, академик Андрей Сахаровка кияүгә чыга. 1975 елда Ослода (Норвегия) Тынычлык өчен Нобель премиясен алу тантанасында вәкиллек итә.

1976 ел маенда Боннэр белән Сахаров Мәскәү Һельсинки төркемен оештыру мөрәҗәгатен имзалый, 1980 елда академик Сахаров белән бергә Горький шәһәренә сөргенгә җибәрелә. Аннан алар Горбачев карары белән 1986 елның декабрендә генә кайтарыла.

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалып, Россия җитәкчелегенә либераллар килгәннән соң, Елена Боннэр Россия президенты каршындагы Кеше хокуклары комиссиясендә әгъза булып тора, әмма 1994 елның 28 декабрендә аннан чыга — шушы адымын ул, чечен сугышын башлаган режим белән хезмәттәшлек итә алмавы белән аңлата.

Соңгы елларында ул Америка Кушма Штатларында яши, ләкин Россиядәге иҗтимагый-сәяси хәлләрне һәрдаим күзәтеп бара. Мәсәлән, 2010 ел мартында ул «Путин китәргә тиеш!» дигән мөрәҗәгатькә беренче булып имзасын куйды.

Елена Боннэр 2011 елның 18 июнендә Бостон шәһәрендә вафат була.

Чыганаклар 
 Күренекле диссидент Елена Боннэр вафат булды

Россия хокук яклаучылары
Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе хокук яклаучылары
Мәскәү Һельсинки төркеме әгъзалары
Блез Паскаль

Блез Паска́ль ( ; 19 июнь 1623 ел, Клермон-Ферран, Франция — 19 август 1662 ел, Париж, Франция) — француз математигы, фәлсәфәчесе, әдибе һәм физигы. Француз әдәбияте классигы, гидростатика төп законының авторы.

Әдәбият 
 Портретлар . Блез Паскаль 
 
 А. П. Юшкевича редакциясендә математика тарихы. Өч томда, М.: Фән.
 Том 2 XVII йөзъеллык математикасы. (1970) 
 Белл Э. Т. Творцы математики. М.: Просвещение, 1979. 5 башлык — Паскаль
 Кешеләр. Блез Паскаль
 
 
 
 Шаль. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. Гл. 2, § 15-19. М., 1883.
 
 Дональд Адамсон. Blaise Pascal: Mathematician, Physicist and Thinker About God. — London, Macmillan, St. Martin, 1995
 Альфред Реньи. Письма о вероятности: письма Паскаля к Ферма / пер. с венг. Д.Сааса и А.Крамли под ред. Б.В.Гнеденко. М.: Мир. 1970

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Паскаль (программалау теле) — Блез Паскаль исемен алган программалау теле
 Паскаль теоремасы

Франция математиклары
Франция язучылары
Франция физиклары
Франция фәлсәфәчеләре
XVII гасыр фәлсәфәчеләре
XVII гасыр математиклары
Геометрлар
Франция фән академиясе әгъзалары
Физиклар
Математиклар
Поль Анри д’Эстурнель де Констан

Поль Анри Бенжамен д'Эстурнель де Констан (; 22 ноябрь 1852 ел – 15 май 1924 ел) — француз дипломаты һәм җәмәгать эшлеклесе. 1909 елда Огюст Беернар белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Тормыш 
Поль Анри Бенжамен д'Эстурнель де Констан  аристократик гаиләдә туа. Фәнни дәрәҗәләргә ия була. Ул Борынгы Греция турында тулы бер китап, мифик эчтәлектәге пьесалар яза.  Беренче бөтендөнья сугышы елларында, Пацифист булуына карамастан, Франциягә булдыра алганча ярдәм итә – нәсел замогын госпитальга тапшыра, алман су асты көймәләренә каршы торучы ысуллар эзләү белән шөгыльләнә.

де Констан француз дипломаты, тынычлык өчен көрәшүче һәм пацифист була. Бөтен гомерен ул төрле илләрдә илче хезмәтенә һәм Европа дәүләтләренең тыныч күрше булуын урнаштыру эшчәнлегенә багышлый. Берничә халыкара конференциядә, шул исәптән, 1899 елгы коралсызландыру конференциясендә катнаша. 1918 елда исә Милләтләр Лигасы идеясын һәм проектын төзүчеләрнең берсе була.

Франция дипломатлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Анри Лафонтен

Анри Лафонтен (; 22 апрель 1854 ел – 14 май 1943) — бельгияле юрист, Халыкара тынычлык бюросының 1907-1943 елларда рәисе, 1913 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Анри Лафонтен 1854 елда Брүсселдә туа. 1877 елда Брүссел Ирекле университетын хокук докторы дәрәҗәсе белән тәмамлап, Брүссел апелляция мәхкәмәсендә адвокат булып эшли башлый. 1893 елда халыкара хокук профессоры дәрәҗәсен ала һәм ике елдан Бельгия Сенатына Социалистик фирка әгъзасы буларак сайлана. 1919 елдан 1932 елга кадәр Сенатның вице-рәисе вазифасында эшли. 1895 елда Поль Отле белән бергә Документация Палатасына нигез сала, ә соңрак Отле белән хезмәттәшлек итеп, мәгълүмат классификациясе системасын төзи (соңрак ул Универсаль унарлы классификация дип атала башлый).

Интернационалист буларак, Лафонтен Милләтләр Лигасын яклап чыгышлар ясый, шулай ук коралсызландыруның файдалы якларын һәм халыкара бәхәсләрне арбитраж аша хәл итүне яклый. Ул Халыкара тынычлык бюросы эшендә катнаша, 1907 елдан аның рәисе була. Үзенең эшчәнлеге өчен, 1913 елда «Аурупада тынычлык өчен халык хәрәкәтенең чын лидеры буларак» Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.  Лафонтен 1919 елгы Париж солых конференциясендә Бельгия делегациясе әгъзасы була, 1920 елда Милләтләр Лигасы ассамблеясында үз иленең вәкиле булып тора.

Анри Лафонтен 1943 елда Брүсселдә вафат була.

Сылтамалар 
 
 Анри Лафонтен — биография 
 Биография на Nobelprize.org 
 Henri La Fontaine Life 

Бельгия юристлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Бельгиядән Нобель премиясе лауреатлары
Салдуга

Салдуга, Сандугач — Башкортстанның Яңавыл районы биләмәләрендә ага.  Бүә елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 18 км.

Су реестры мәгълүматы 
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
 Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101112111100016274
 Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111101627
 Бассейн коды — 10.01.01.011
 ГӨ буенча  — 11
 ГӨ буенча чыгарылышы — 1

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Башкортстан елгалары
Джозеф Остин Чемберлен

Джозеф Остин Чемберлен (; 16 октябрь 1863 ел – 17 март 1937 ел) — инглиз дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 1925 елда Чарлз Дауэс белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Невилл Чемберленның энесе.

Биография 
Джозеф Чемберлен 1863 елда Бөекбританиянең Бирмингем шәһәрендә туа.  Рагбида һәм Тринити-колледжта (Кембриҗ) белем ала һәм 1885 елда фәнни дәрәҗәгә ия була.

Франциядә 9  ай яшәп, Чемберлен Париждагы Сәяси белемнәр мәктәбендә лекциялар тыңлый.  Тагын бер ел Алманиядә укый. 1888 елда исә ул Англиягә кайта. Шул ук елны либераль юнионист Бирмингем тирәсендәге Ист-Вустершир округыннан парламентка сайлана.

1892 елда Чемберлен фирканың парламент  оештыручысы була, 1895 елда – Адмиралтейство лорды, 1900 елда – Казначылыкның финанс сәркатибе, 1902 елда – почталар министры, 1903 елда – Казначылык канцлеры (ягъни финанс министры) була.

1906 елда Чемберлен Айви Мьюриэлга өйләнә, аларның ике улы һәм бер кызы туа.

1915 елда оештырылган коалицион хөкүмәттә Чемберлен Һиндстан эшләре буенча министр итеп куела. Ике елдан соң, британлыларның Месопотамияда, Багдадка һөҗүме вакытында медицина ярдәме күрсәтелмәве сәбәпле килеп чыккан гаугадан соң, Чемберлен вазифаларыннан баш тарта: аның министрлыгы бу гаугага катнашлы була, ләкин Чемберленның үзенә карата гаепләүләр әйтелми.

1918 елның апрелендә Чемберлен Дэвид Ллойд Джорджның коалицион кабинетына кертелә һәм тагын Казначылык канцлеры итеп билгеләнә.

1921 елда Джозеф Чемберлен Бонар Лоу урынында җәмгыятьләр палатасын җитәкли башлый, ләкин 1922 елда лидерлык кабат Лоуга кайта.

1924 елда ул Стэнли Болдуин хөкүмәтендә тышкы эшләр министры буа. 1927 елның 23 февралендә ул совет хөкүмәтенә нота җибәрә, анда Чемберлен ССРБны «Британияга каршы пропаганда» алып баруда гаепли. Нота советларны мондый сәясәтне дәвам итү «шартлары болай да еш бозылган сәүдә килешүен туктатуга һәм хәтта гади дипломатик мөнәсәбәтләрнең өзелүенә китерәчәк» дип кисәтә. Ләкин Англия белән Советлар Берлеге арасында дипломатик мөнәсәбәтләр туктатылуы бөек державалар тарафынннан зупланмый.

1931 елда фирка-ара хөкүмәт урнашкач, Чемберлен Адмиралтействоның Беренче Лорды була.

Чемберлен 1937 елда вафат була.

Бүләкләр 
 The Most Noble Order of the Garter
 Тынычлык өчен Нобель премиясе (1925 ел; Чарлз Дауэс белән бергә, «Локарн сөйләшүләрендә тоткан урыны өчен»

Бөекбритания тышкы эшләр министрлары
Адмиралтействоның беренче лордлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Бөекбританиядән Нобель премиясе лауреатлары
Бөекбритания казналыгы канцлеры
Бөекбритания Консерватив фиркасы әгъзалары
АКШның Бөекбританиядагы илчеләре
Маркадагы шәхесләр
Әлтәнин

Әлтәнин ( әт-тәннин — «аждаһа»; Аждаһа γ, Аждаһа гаммасы, γ Dra) — Аждаһа йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,36m тәшкил итә һәм ул Җирдән 148 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Әлтәнин — K5 спектр сыйныфылы кызгылт-сары зур йолдыз. Бу иске йолдыз, аның массасы 1,7 Кояшныкына тигез, ә яктыртучанлыгы — 600, диаметры исә Кояшныкыдан 50 тапкыр зуррак.

1,5 млн. елдан соң Әлтәнин күк йөзендә иң якты йолдыз булып торачак һәм аның күренмә ялтыравы хәзердәге Сириусныкына тиң булачак. Җиргә иң якын ераклык 28 яктылык елы тәшкил итәчәк.

1728 елда инглиз астрономы Җеймс Брэдли бу йолдызның параллаксны үлчәү тырышып караганда, яктылык аберрациясе күренешене ачты.
 

Йолдызлар әлифба буенча
Аждаһа йолдызлыгы
1480-еллар

1480 нче еллар — 1480 елда башланган һәм 1489 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1480 — Угра елгасында сугыш.
 1488 — португаль сәяхәтчесе Бартоломеу Диаш Һинд океанына чыга.

Унъеллыклар
1470-еллар

1470 нче еллар — 1470 елда башланган һәм 1479 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Бургунд сугышлары

Унъеллыклар
1460-еллар

1460 нчы еллар — 1460 елда башланган һәм 1469 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Босния һәм Герцеговина Госман империясе тарафыннан яулап алына.
Унъеллыклар
1450-еллар

1450 нче еллар — 1450 елда башланган һәм 1459 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1453 елның 29 мае — Константинополь Госман империясе тарафыннан яулап алына.

Унъеллыклар
1440-еллар

1440 нчы еллар — 1440 елда башланган һәм 1449 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Иоганн Гутенберг беренче китап бастыру машинасын төзи. Китап бастыру чоры башлана.

Унъеллыклар
1430-еллар

1430 нчы еллар — 1430 елда башланган һәм 1439 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Сәләник шәһәре Госман империясе тарафыннан яулап алына.

Унъеллыклар
1420-еллар

1420 нче еллар — 1420 елда башланган һәм 1429 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1429—1430 — Жанна д’Аркның Йөзьеллык сугышында катнашуы.

Унъеллыклар
1410-еллар

1410 нчы еллар — 1410 елда башланган һәм 1419 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1410 — Грюнвальд сугышы (Grünwald suğışı).

Унъеллыклар
1400-еллар

1400 нче еллар — 1400 елда башланган һәм 1409 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1402 — Испания Канар утрауларын яулап ала.

Унъеллыклар
1390-еллар

1390 нчы еллар — 1390 елда башланган һәм 1399 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Тамерлан Моголстан гаскәрләрен тар-мар итә.

Унъеллыклар
1531 ел



Вакыйгалар 
 Конкистадор Франсиско Писарро Перуга басып керә.

Туулар

Вафатлар 

 11 октябрь — Ульрих Цвингли, швейцар реформаторы.

1531 ел
Еллар
1529 ел



Вакыйгалар 
 Маршал утраулары Испаниягә күчә.

Туулар

Вафатлар 

 Либерале да Верона, итальян миниатюристы.

1529 ел
Еллар
1525 ел



Вакыйгалар 
 Финляндиядә реформация башлана.

Туулар

Вафатлар 

1525 ел
Еллар
Анатыш

Анатыш — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.

Халык саны — 640 тирәсендә. Почта индексы — 422643.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар - 76%, татарлар - 21%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кеппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb.. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Микронезия

Микроне́зия — Океанлыкның бер өлеше. Мариан, Каролин, Маршалл, Гилберт, Науру, Уэйк утрауларын үз эченә ала.

Илләр һәм буйсынган территорияләр 
 Науру
 Кирибати
 Маршалл Утраулары
 Микронезия Федератив Штатлары 
 Палау
 Гуам (АКШ)
 Төньяк Мариан утраулары (АКШ)

Тарих 
Микронезиялеләр бу җирләрдә берничә мең ел элек яши башлаганнар. 16 нчы гасырдан Микронезия Испания колониясе булып тора. 19 нчы йөздә бирегә алманнар (Науру) һәм британнар (Гилберт утраулары) килә. 1898 елда Гуам утравы АКШка, ә Алмания территорияләре Япония һәм Австралиягә күчә. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Япония бу җирләрдән кысрыкланып чыгарыла һәм аның элекке җирләре БМО кул астына керә.

Бүген, Гуамнан кала, барлык Микронезия илләре дә бәйсез.

География 
Микронезия исеме грек теленнән "кече утраулык" дип тәрҗемә ителә. Ул атоллардан һәм вулканик утрауларыннан тора.

Географик яктан Микронезия Маршалл, Каролин, Мариан, Кирибати (Гилберт), Науру утрауларына бүленә.

Иң зур атоллар: Бикини (Эшшольц),  Ронгелап (Римский-Корсаков), Малоэлап (Аракчеев), Маджуро, Эниветок (Браун), Кусаие (Уалан), Улити, Тарава һ.б., шулай ук Сенявина (иң зуры — Понапе) һәм Трук утраулары. Отто Коцебу экспедициясе нәтиҗәсендә кайбер утрауларның рус атамасы бар.

Кызыклы фактлар 

 Дөньядагы иң зур акчаларны Микронезиягә кергән Ап утравында табалар (Раи ташлары). Аларның иң зурсының диаметры 3 м, калынлы 0,5 м, авырлыгы 4 тонна тәшкил итә.
 1950 елларда АКШ үзенең атом-төш коралларын Микронезиядә сыный.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Микронезия утраулары 

Микронезия

bcl:Maykronisya
Палау

Палау Җөмһүрияте (Белау) — Тын океанның Филипин диңгезендә урнашкан утрау-дәүләт. 328 утраудан тора, мәйданы 458 км², иң зур утравы — Бабелтуап.

Башкаласы — Бабелтуап утравындагы Нгерулмуд шәһәре (391 кеше).

Халык 
200 утраудан 8ендә кешеләр яши. Аларның гомуми саны — 20,9 мең кеше (2010).

Милли состав: палаулылар 69,9 %, филипинлылар 15,3 %, кытайлар 4,9 %, башка азиатлар 2,4 %, аклар 1,9 %, каролинлылар 1,4 %, башка микронезиялеләр 1,1 %, калганнары 3,2 % (2000).

Телләр 
Рәсми телләр — инглиз, палау.

Палау (рәсми) 64,7 %, филипин телләре 13,5 %, инглиз 9,4 %, кытай 5,7 %, һ.б. (2000).

Диннәр 
Католик (41,6%), протестант, җирле (10%) һ. б. диннәр тарафдарлары яши.

Табигать 
Палау тропик климат зонасында кечкенә атолларда урнашкан ил. Җәнлекләрдән вак кимерүчеләр, кәлтәләр, кошлар, бөҗәкләр бар.

Сылтамалар 
 Палау хөкүмәтенең рәсми сайты 
 Палау парламентының рәсми сайты  
 «Кругосвет» энциклопедиясе 

Океанлык илләре
Утрау-дәүләтләр
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Палау
Алгы Азия

Алгы Азия (Көнбатыш Азия) — географик яктан үзенә Кавказ артын, Көпет тауларын, Кече Азия таулыгын, Әрмән таулыгын, Иран таулыгын, Месопотамияне, Гарәп ярымутравын һәм Левантны, ә сәяси яктан үзенә якын көнчыгышны, урта көнчыгышны һәм көньяк Кавказны керткән Азиянең бер өлеше.

География 
Алгы Азиянең күпчелек өлешен таулар һәи таулыклар биләп тора, көньягындагы Гарәп өлкәсе күбрәк тигезлекләрдә ятып, төньяк Африкага охшаш.

Күпчелек территорияне чүлләр, комлыклар, коры сахралар били. Урта, Кара, Каспий диңгезләре ярлары, Гарәп ярымутравының көньягы һәм таулы районнар сузызлык кичермиләр.

Регион нефтькә бай (Фарсы култыгы, Каспий яры).

Күп җирләрне көтүлекләр алып тора.

Сәяси бүленеше 
Дәүләтләр:

Төп халыклар

Сылтамалар 
 Западная Азия 
 WEB-ATLAS.RU сайтында 
 Middle East, West Asia 

Азия
Көпет таулары

Көпет таулары (яки күптау); , ) — Иранда һәм Төркмәнстанда урнашкан таулар системасы, Төрекмән-Хөрәсән таулары өлеше булып тора.

Озынлыгы 650 километр, биеклеге 3117 метрга кадәр.

Тау сыртлары аша Атрек Һәм Сумбар елгалары ага.

Таулар сейсмик зонада урнашкан. Иң көчле тетрәү 1948 елда Ашхабад шәһәрен вата (халыкның яртысы диярлек үлә).

Тауларда ярымчүл үләннәре генә үсә.

Азия таулар системалары
Азия таулары
Иран географиясе
Төрекмәнстан географиясе
Полисарио

Сәгият-әл-Хәмра һәм Рио-де-Ороны азат итү өчен Халык фронты (; кыскача. - Polisario) – Көнбатыш Сахрада эшләүче хәрби-сәяси оешма. 1970-1980 елларда ул территорияне оккупацияләгән Марокко һәм Мавритания гаскәрләренә каршы кораллы көрәш алып барган.

Тарих 
Полисарио фронты 1973 елның маенда Көнбатыш Сахра студентлары тарафыннан оештырыла.  Бу вакытта Көнбатыш Сахра җирләре Испанияга буйсына; фронт территорияга бәйсезлек бирүне таләп итә һәм шунда ук кораллы көрәшкә игътибарын юнәлтә. 1973-1975 елларда Көнбатыш Сахра партизаннар сугышы алып барыла. 1975 елга Испания колониясын калдырырга була, ләкин Мадрид килешүләре нигезендә күрше илләр – Марокко һәм Мавритания арасында бүлә. Моңа җавап итеп, Полисарио бәйсез Сахра Гарәп Демократик Җөмһүриятен игълан итә (1976 елның 27 феврале) һәм партизаннар сугышын инде монда килгән мароккалы һәм мавританлы гаскәрләргә каршы башлый. Сугыш вакытында Полисарио хәрби ярдәмне Әл-Җәзаирдән, Кубадан, дөньяның төрле милли-азатлык хәрәкәтләреннән һәм 1983 елга кадәр Ливиядән ала. 

Сугышның беренче елларында сахралы партизаннар мавритан гаскәрен күпмедер күләмдә җиңә дә. Мавританиядә 1979 елда булган эчке хәрби фетнә нәтиҗәсендә, ул сугыштан чыга һәм СГДҖның бәйсезлеген таный. Марокко исә Көнбатыш Сахрага карата амбицияларыннан баш тартмый. 1980-еллар дәвамында озакка сузылган сугыш хәрәкәтләре бара, ләкин зур тырышлыклар куюга карамастан, Марокко уңышка ирешми. 1991 елда солых килешүенә кул куела, аның шартлары буенча Марокко Көнбатыш Сахрада бәйсезлек мәсьәләсе буенча референдум оештырырга вәгъдә бирә. Бүгенге көнгәчә ул референдум төрле сәбәпләр аркасында үткәрелмәде, ә Марокко исә биргән вәгъдәсенә карамыйча, референдум турында идеядан гомумән баш тарта. 

Полисарионың үз кораллы көчләре бар, алар Сахраны азат итү Халык гаскәре дип йөртелә. 2002 елга бу гаскәрдә 3 мең кеше, 100гә якын танк, 50 пехота хәрби машинасы, 60 якын артиллерия системасы булган

Шулай ук карагыз 
 Көнбатыш Сахрада сугыш

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Сайт 
 Фирсов М. Западная Сахара: забытый форпост миротворчества  (2005) 
 Куделев В. О некоторых итогах XI-го съезда фронта Полисарио (2003) 
 Economist magazine (2007): Stalemate in Western Sahara  

Партизан хәрәкәтләре
Сулрадикал оешмалар
Көнбатыш Сахара
Орфоэпия

Орфоэ́пия ( — дөрес һәм  — сөйләм) — нормага салынган әдәби әйтелеш кагыйдәләр җыелмасын тәшкил иткән фонетика бүлеге. Язганда орфографик кагыйдәләрнең һәр кеше өчен уртак булуы кирәк булса, сөйләм телендә шул ук максатларда әйтелеш кагыйдәләрнең уртаклыгы кирәк.

Телдә орфоэпия кагыйдәләре һәм унификация барлыкка килсен өчен түбәндәге шартлар булуы кирәк:
 Камил әдәби тел булуы.
 Бердәм телнең диалектлары булуы.
 Диалектларның әдәби тел нормаларына тәэсир итүе.

Татар орфоэпиясе 

Татар милли әдәби телендә әйтелеш нормалары тел формалашу һәм үсеш дәвамында урнашалар, XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында тәмамланалар. Татар теленең орфоэпиясе урта диалектның казан арты сөйләшенә нигезләнгән дип санала. Казан күп гасырлар буе татар халкының мәдәни, сәяси үзәге булып килгән, шуңа күрә казан татарларының сөйләше башкалар өчен үрнәк булып килгән.

1905 елгы инкыйлабтан соң татар әдәби әйтелеше кагыйдәләре турында җитди уйланулар башлана. Татар матбугаты зур үсеш ала, уртак нормалар кирәк була. Бәхәс озак еллар дәвам итә. Татар милли әдәби теле гомумхалык нормаларына нигезләнеп үсә.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Фонетика
Татар орфоэпиясе

Татар орфоэпиясе — татар телендә нормага салынган әдәби әйтелеш кагыйдәләрнең җыелмасы. 

Татар милли әдәби телендә әйтелеш нормалары тел формалашу һәм үсеш дәвамында урнашалар, XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында тәмамланалар. Татар теленең орфоэпиясе урта диалектның казан арты сөйләшенә нигезләнгән дип санала. Казан күп гасырлар буе татар халкының мәдәни, сәяси үзәге булып килгән, шуңа күрә казан татарларының сөйләше башкалар өчен үрнәк булып килгән. 

1905 елгы инкыйлабтан соң татар әдәби әйтелеше кагыйдәләре турында җитди уйланулар башлана. Татар матбугаты зур үсеш ала, уртак нормалар кирәк була. Бәхәс озак еллар дәвам итә. Татар милли әдәби теле гомумхалык нормаларына нигезләнеп үсә.

Татар теленең орфоэпик нормалары түбәндәге принципларга корылган:
 Орфоэпия гомумхалык телендәге әйтелеш нормаларына нигезләнә.
 Теге яки бу нормаларның, сүзләрнең әдәбиятта беркетелгән булулары һәм эстетик көчле булуы кирәк.
 Әдәби тел орфографисендә морфологик нигездә язылыш нормалары орфоэпиядә дә саклана.
 Рус теленнән һәм аның аша башка телләрдән кергән сүзләр әйтелешләре рус орфоэпиясе нормаларына охшаш була. Искәрмә: борынгы үзгәргән алынмалар.

Хәзерге татар орфоэпиясе гадиләшү юнәлешендә хәрәкәт итә.

Әдәбият 
 Җәләй Л. Татар теленең орфоэпик нигезләре.— Казан: Татгосиздат, 1953.— 13 б.
 Йосыпов Р.А, Икетеллелек һәм сөйләм культурасы.— Казан: 2003.
 Сафиуллина Ф.С. Тел гыйлеменә кереш.— Казан: ТаРИХ, 2001.
 Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.
 Сәлимов Х.Х. Татар теленең орфоэпик сүзлеге.— Чаллы: 1995.
 Хангилдин В. Татар теленең орфоэпик нормалар мәсьәләсе. // «Совет мәктәбе», 1941, №5.

Чыганаклар 
 Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Шулай ук кара 
 Орфоэпия

Искәрмәләр 

Фонетика
Орфография

Имлә яки орфогра́фия (фарсы. املا гарәп. الإملاء, бор. юнан. ορθός — дөрес һәм бор. юнан. γράφω — язам) — язуда сүзләрнең һәм грамматик шәкелләрнең дөрес язылыш кагыйдәләре җыелмасын тәшкил иткән фонетика бүлеге. Имла анык бер язма телнең билгеле бер үсеш этабындагы язылыш нормаларын билгели.

Дөньядагы орфографик системалар хәрефләрне куллануның нигезендә нинди принцип ятуына карап бер-берсеннән аерылып торалар. Барлыгы 5 принцип бар дип санала:
 Фонетик принцип
 Сарыф принцип (морфологик)
 Тарихи-традицион принцип
 График принцип
 Дифференциацияләнгән принцип

Орфографик нормалар дөрес язылышны тәэмин итәләр.
Хәзерге чорның күп халыкара телләрнең язу системасы бар һәм күпчелек шундый телләр өчен стандарт орфография булдырылган булган, еш телнең стандарт юрамасында нигезләнеп, һәм шулай итеп сөйләм теленнән әзрәк диалект юрамалары күрсәтелә. Кайвакыт телнең орфографиясендә юрамалар булырга мөмкин, мәсәлән, инглиз теле очрагында Америка һәм Британия язылышында кебек. Кайбер телләрдә (мәсәлән, француз телендә) орфография тел академияләре тарафыннан көйләнә. Кайбер телләр өчен (инглиз телен кертеп) андый идарә итүче оешмалар юк һәм "дөрес" орфография сиземләве уку-укытуда, эш урыннарында һәм рәсми булмаган контекстлары аша үсә.

Шулай ук кара 
 Орфоэпия
Иске Имлә
Яңа Имлә

Чыганаклар 
 Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Фонетика
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2012

Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2012 — унынчы Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе. 2012 елның ахырында үткәреләчәк.

Бәйгедә катнашырга гаризалар 2011 елның 18 ноябренә кадәр кабул ителәләр.

Оештыру тарихы 
Бәйгедә балаларның кабат катнашуы турында кагыйдә булмаска мөмкин.

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Еллар буенча балалар өчен җыр бәйгесе
Владимир Арзуманян

Владимир Вахрам улы Арзуманян (, , Ханкәнде, Нагорно-Карабах Җөмһүрияте) — әрмән җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2011 җиңүчесе.

Биография 
Музыка педагоглары гаиләсендә туган. Музыка белән 6 яшьтән шөгелләнә. Җырларын әрмән, рус һәм инглиз телләрендә башкара.

Х. Абовян исемендәге беренче мәктәп укучысы..

Каратэ буенча соры путасы бар. Футбол белән шөгыльләнә.

Җиңүләр 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2011 җиңүчесе.
 «Балалар Яңа дулкыны» (2010 ел) — 3 урын
 «Карот» бөтенәрмән фестевале бәйгесе дипломанты
 Арно Бабаджанян исемендәге фестеваль дипломанты

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 ESCKAZ.com: Владимир Арзуманян — Әни

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
Әлдәбәран

Әлдәбәра́н ( әд-дәбәран — «иярүче»; Сәвер α, Сәвер альфасы, α Tau) — Сәвер йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы 0,75–0,95 тәшкил итә һәм ул якынча 65 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Хасиятләр 
Әлдәбәран — K5 III спектр сыйныфылы кызгылт-сары зур йолдыз. Ул билгесез периодлы үзгәрмә йолдыз (колач 0,2 тәшкил итә). Аның эчендә гелий януы бара. Йөзләрчә а.б. ераклыкта урнашкан тонык M2 спектр сыйныфылы кызыл кәрлә аның иптәш-йолдыз булып тора.

Күренүчәнлек 

Әгәр Орион Билбавының өч йолдызыны уйлап сулдан уңга (төньяк ярымшарда) яки уңдан сулга (көньяк ярымшарда) тоташтырып куйсак, бу күзаллау сызыгында беренче якты йолдыз Әлдәбәран булачак.

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Йолдызлар әлифба буенча
Сәвер йолдызлыгы
1515 ел



Вакыйгалар 
 Госман солтаны Сәлим I Персияне яулап ала.

Туулар 

 24 февраль — Иоганн Вейер, голланд табибы.

Вафатлар 

1515 ел
Еллар
1509 ел



Вакыйгалар 
 22 апрель — инглиз тәхетенә Генрих VIII килә.

Туулар 

 Данезе Каттанео, итальян шагыйре.

Вафатлар 

1509 ел
Еллар
1503 ел



Вакыйгалар 
 10 май — Христофор Колумб Кайман утрауларын ача.

Туулар

Вафатлар 

1503 ел
Еллар
1499 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 1 октябрь — Марсилио Фичино, итальян фәлсәфәчесе.
 Алессо Бальдовинетти, итальян рәссамы.

1499 ел
Еллар