alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Мигъраҗ кичәсе

Мигъраҗ (, югарыга күтәрелү мәгънәсендә) — Ислам дине буенча Мөхәммәт пәйгамбәрнең Борак исемле ат сыман мәхлукка атланып күкләргә, Аллаһның катына күтәрелүе. Бу кичәдә мөселманнарга биш вакыт намаз фарыз була.

Вакыйга тасвиры 

Дин тарихчылары әлеге вакыйга 621 елда булган дип бәяли. Аллаһ тәхете янына Мөхәммәт пәйгамбәрне Борак исемле атсыман зат илтә. Бу вакыйга Ходай илчесенең Мәккәдәге Кәгъбәтулла мәчете янында булган. Боракка атланып Пәйгамбәр башта Иерусалимга килә, соңрак 7 кат күк аша үтеп Аллаһы тәгалә каршына баса диелә риваятьләрдә. 

Мөхәммәт пәйгамбәр бу төндә «Хәрам» мәчетеннән «Акса» мәчетенә күчә, шунда башка пәйгамбәрләр белән намаз укый, дип санала. Пәйгамбәр «Акса»дан Аллаһы Тәгаләнең хозурына җиде кат күк аша үтә. Шуның аша үткән вакытта, күкнең һәрбер катында олуг пәйгамбәрләр белән очраша. Алар белән очрашканда Пәйгамбәр күкнең һәрбер катында фәрештәләрнең аерым-аерым гамәлләрен күрә. Кайбер фәрештәләр фәкать сәҗдәдә генә, икенчеләре рөкугъта булуына игътибар итә. Бу кичәдә Пәйгамбәр Аллаһы Тәгалә белән сөйләшә. Ислам тәгълиматләренә күрә, шушы Мигъраҗ кичәсендә Мөхәммәд пәйгамбәргә җәннәт һәм җәһәннәм күрсәтелә, Аллаһы Тәгалә мөселманнарга намазны фарыз итә.

Билгеләү 
Мигъраҗ кичәсендә ястү намазының фарызыннан соң әлеге вакыйга уңае белән махсус намаз уку каралган.

Мигъраҗ төнендә мөселманнар гадәттә гыйбадәттә, изгелектә үткәрә. Бу көнне укылган намазлар, тотылган ураза аеруча саваплы булып санала.

Сылтамалар 
 Бүген Мигъраҗ кичәсе
 Мөфти Илдус хәзрәт Фәизнең Мигъраҗ кичәсе уңаеннан мөрәҗәгате 

Ислам бәйрәмнәре
Лотфулла Фәттахов

Лотфулла Әбделмән улы Фәттахов — татар рәссамы, Русиянең һәм Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе; СССРның, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премияләре лауреаты.

Тормыш юлы 
Лотфулла Фәттахов 1918 елның 27 сентябрендә Түбән Новгород өлкәсенең Сергач районы Анды авылында туа. Әтисе Гражданнар сугышында, әнисе 1926 елда ачлыктан вафат булгач, 4 бертуган ир-бала ятим калалар. Лотфулла әдәби әсәрләре һәм рәсемнәре “Пионер каләме” газетасында басыла, беренче уңышларыннан канатланган малай, җәяүләп Казанга укырга чыгып китә.

Яңа бистәнең 13 нче мәктәптә укый. Лотфулланы Маһикамал һәм Габдрахман Якуповлар үзләренең 6 баласы һәм тәрбиягә алынган бер кыз-бала өстенә сигезенче итеп уллары Харисның мәктәп дусты Лотфулланы уллыкка ала. Булачак ике рәссам рәсем түгәрәгенә йөри. Лотфулланың әдәбият белән мавыгып, “Әдәбиятчы” дивар газетасына хикәяләр яза, рәсемнәр ясый.

Казан сәнгать училищесын тәмамлый.

Лотфулла Фәттахов 1981 елда Казанда вафат була.
Белоруссиядә, Брест шәһәреннән төньяктарак Лотфулла хезмәт иткән 86 нчы укчы дивизия Бөек Ватан сугышының беренче көннәрендә чын мәгънәдә мәхшәр эчендә кала. 
Лотфулла әсирлеккә эләгә. Бер лагерьдан икенчесенә күчкәндә, пуез вагонының агач идәнен куптарып, шуннан төшеп кача.

1946 елдан Татарстан художество фондында эшли. 1960-1968 елларда РСФСР Рәссамнар берлеге идарәсе әгъзасы һәм аның сәркатибе була.

Гаиләсе
Хатыны Суфия (рәссам Харис Якуповның сеңлесе) белән өч бала тәрбияләп үстерәләр. 
Кызлары Фәридә тарих, этнография турында китаплар белән мавыга, гомерен тарих, этнографиягә багышлый, Касыйм татарлары турында кандидатлык диссертациясе яклый. Лотфулла Фәттаховның бер улы Рәшит әтисе кебек үк рәссам, Татарстан буенча бик күп музей экспозицияләре төзи. Улы Шамил - биолог-галим, тележурналист, документаль фильмнар төшерә, бер үк вакытта сәнгать галереясенең директоры да.

Картиналары 
 «В.И. Ленин Татарстан АССРны төзү турындагы декретка кул куя» (Харис Якупов белән бергә)
 «Ватан турында җыр»
 «Игеннәр өлгерде»
 «Яңа бура»
 «Яшьлек»
 «Сабантуй» (1957)
 «Мулланур Вахитов»
 «Шәһәрдән кайту» һ.б.

Рәсемнәренең кайберәүләре

Чыганаклар 
 СИРАТ КИЧКӘН ТАЛАНТ 
 Зарисовки с поля боя: какой видели войну татарстанские художники-фронтовики

Татар рәссамнары
ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
РСФСР халык рәссамнары
Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Казан сынлы сәнгать училещесын тәмамлаучылар
Халыкара туризм көне

Халыкара туризм көне (ингл. World Tourism Day) — ел саен 27 сентябрь көнне билгеләнгән халыкара бәйрәм. Бәйрәм 1979 елда Халыкара туризм оешмасының Генераль ассамблеясе тарафыннан расланды.

Бәйрәмнең максаты — туризм пропогандасы.

Моны да карагыз 

 Туризм көне

Туризм
27 сентябрь
Халыкара көннәр
551 ел (б. э. к.)



Вакыйгалар

Туулар 
 28 сентябрь — Конфуций, Кытай фәлсәфәчесе.

Вафатлар 

551 ел (б. э. к.)
Еллар
1573 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 28 сентябрь — Микеланджело Караваджо, мәшһүр Италия рәссамы.

Вафатлар 

1573 ел
Еллар
Альфред Нобель

А́льфред Бе́рнхард Нобе́ль (; 1833 елның 21 октябре, Стокһольм, Швеция — 1896 елның 10 декабре, Сан-Ремо шәһәре, Италия) — швед химигы, инженер, динамитны уйлап табучы.

Ул үзенең бик зур байлыгын  Нобель премиясе фондына тапшырып кала. Аның исеменә багышлап химик элементка нобелий дигән исем кушалар. Нобельгә багышлап Стокһольмдагы Нобель физико-химия институты ачыла.

Биографиясе 
Альфред Нобель 1833 елның 21 октябрендә Стокһольм шәһәрендә  Эммануил (Иммануэль) (1801—1872) һәм Андриетт Нобель гаиләсендә дөньяга килә. Ул гаиләдә өченче бала була. Аңардан тыш тагын  Роберт, Людвиг һәм Эмиль дә була.

Альфред Нобель 1896 елның 10 декабрендә  стенокардиядән вафат була. Ул Стокһольм шәһәренең Норра зиратында җирләнгән.

Нобель бүләге 

1888 елның Француз гәҗитендә ялгыш бастырылган Нобель некрологыннан соң  (аны 12 апрелдә Каннада вафат булган абыйсы Людвик белән бутыйлар), ул бик зур тәнкыйтьләүгә дучар була. Шул көнне ул үзенең киләчәккә тагында әйбәтрәк мал җыярга тели.

1895 елның 21 ноябрендә Париждагы Швед-норвег клубында ул үзенең васыятен яза, шуның нигезендә аның мал-мөлкәтенең зур өлеше Нобель премиясенә юнәлгән була.

Нобель премиясе Фонды  31 миллион крона тәшкил иткән.

Шулай ук карагыз

Искәрмә

Сылтамалар 
 http://www.peoples.ru/finans/undertake/nobel/
 Альфред Нобель. Свен Гедина тәэсире
 Альфред Нобель.  Олден Уитмен мәкаләсе
 Альфред Нобель һәм нобель хәрәкәтчеләре 
 Рус капиталы.  Демидовлардан Нобельга кадәр
 Альфред Нобель (видеоязма) 
 Альфред Нобель. Биографиясе 
 Игорь Софронов. Беркем дә белмәгән бер кеше 
 Альфред Нобель Биографиясе  

Швеция галимнәре
Химиклар
Уйлап табучылар
Нобель премиясе лауреатлары
1766 ел



Вакыйгалар 
 Швециядә матбугат иреклеге турында канун кабул ителә.

Туулар 

 12 декабрь — Николай Карамзин, рус язучысы, тарихчы.

Вафатлар 

 Котлымөхәммәт Тәфкилев — татар морзасы, рус патшаларының көнчыгыш сәясәтенә зур өлеш керткән дәүләт эшлеклесе, дипломат.

1766 ел
Еллар
Николай Карамзин

Никола́й Михаи́л улы Карамзи́н (; 1766 елның 12 декабре — 1826 елның 3 июне) — рус тарихчысы, историограф, язучы, шагыйрь. Петербург Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы, «Мәскәү журналы» һәм «Европа хәбәрчесе» мөхәррире.

Николай Карамзин 1766 елның 12 декабрендә (иске стиль буенча 1 декабрьдә) Сембер шәһәре янында дөньяга килде. Өйдә укый, ундүрт яшеннән Мәскәү пансионында укыды. Әрмедә әз генә хезмәт итте. Соңрак масоннар хәрәкәтендә катнаша.

Язучы буларак Карамзин сентиментализм өлкәсендә мәшһүр. Ул «Рус сәяхәтчесе хатлары» һәм «Мескен Лиза» әсәрләре аша рус сентиментализмы өлкәсенә нигез сала.

Сылтамалар 
 
 «Мескен Лиза»  

Рус тарихчылары
Рус язучылары
1759 ел



Вакыйгалар 
 13 сентябрь — Инглизләр Квебекны басып алалар.

Туулар 

 25 гыйнвар — Роберт Бернс, шотланд шагыйре.
 10 ноябрь — Фридрих Шиллер, алман шагыйре, драматург.

Вафатлар 

1759 ел
Еллар
Гали Ильясов (актер)

Гали (Миңлегали) Әхсән улы Ильясов (1900 — 1970) — татар актеры, режиссер.

Гали Ильясов үзенең сәхнә эшчәнлеген туган шәһәре Әстерхан дәүләт татар драма театрында 1922 елда башлап җибәрә, аннан Мәскәүдәге театр сәнгатенең Үзәк техникумында режиссерлык бүлегендә белем ала. 1926 — 1933 елларда ул Мәскәүнең татар дәүләт "Эшче" театрында актер, режиссер һәм баш режиссер булып эшли. Монда ул Шәриф Камалның "Козгыннар оясында", "Ут", "Таулар"; Риза Ишморат һәм Кәрим Тинчуринның "Тургай" әсәрләрен сәхнәгә куя.

1933 елдан Республика татар күчмә театрының баш режиссеры.

1937 елда ул нахакка репрессиягә эләгә һәм бары тик 1956 елны гына төрмәдән Казанга әйләнеп кайта. Аннан соң Әлмәт театрында С. Кальметовның "Зәкия", Гариф Ахуновның "Чулпы җыры" әсәрләрен сәхнәләштерә.

Гаилә хәле 
 Беренче хатыны Гөлсем Камская, драма актрисасы, РСФСР атказанган артисты. Балалары Дэллюс (1922-1981), Әсфән.
 Икенче хатыны Екатерина Владимир кызы, Кырым театры балеринасы (сөргендә чакта өйләнеп кайткан).

Искәрмәләр 

Татар артистлары
Татар режиссёрлары
Сәяси репрессия корбаннары
Тинчурин театры режиссерлары
Зәй сусаклагычы

Зәй сусаклагычы — Дала Зәе елгасында урнашкан, 1963 елда төзелгән Зәй ГРЭСының су суыту буасы. Күләме 63 миллион м³, су өслегенең мәйданы 20,5 км², озынлыгы 12 км, уртача киңлеге 1,7 км, уртача тирәнлеге 3,1 м.

Татарстан сусаклагычлары
Русия сусаклагычлары
Әлифба буенча сусаклагычлар
30 сентябрь

30 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 92 көн кала.



Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне.

Абхазия — бәйсезлек көне.
  Ботсвана — бәйсезлек көне.



1868 — дә 35 ел идарә иткәннән соң, патшабикә Изабелла II илдән куыла.
 1929 — «Би-би-си»ның инглиз хезмәте беренче телетрансляциягә чыга.
 1941 —  (Алмания) идарәлеге не алуны максат иткән «Тайфун» операциясен гамәлгә ашыра башлый.
 1957 — Чиләбе өлкәсендәге Маяк химия комбинатында авария.
 1980 — дә яңа акча берәмлеге кертелә.
 1991 — Татарстан президентының Татарстан Фәннәр академиясен оештыру турында боерыгы чыга.

1207 — Җәлаләтдин Руми, фарсы телендә язган шагыйрь-суфи.
 1707 — Пьетро Ротари, итальян рәссамы.
 1732 — Жак Неккер, 
 1795 — Андрей Арендт, 
 1847 — Вильма Хугоннаи, 
 1852 — Григорий Дормидонтов, 
 1868 — Александр Ященко, 
 1870 — Жаң-Баптист Перең, 
 1874 — Григорий Трошин, 
 1891 — Отто Шмидт, математика, астрономия һәм геофизика галиме, Памирны һәм Арктиканы тикшерүче.
 1896 — Кәрим Әмири, татар язучысы, драматург.
 1896 ― Иван Петров, Советлар Берлеге Каһарманы, армия генералы.
 1899 — Борис Латынин, 
 1905 — Невилл Фрәнсис Мотт, 
 1907 — Михаил Штранге, 
 1907 — Рауза Бакыева, 
 1908 — Давид Ойстрах, 
 1912 — Саидә Боданинская, кырымтатар җәмәгать эшлеклесе.
 1917 — Юрий Любимов, 
 1918 — Александр Стоянов, 
 1918 — Пётр Малкин, 
 1920 — Лазарь Сарьян, композитор.
 1920 — Ләтиф Сәфәров, 
 1923 — Әхнәф Бәйрәмов, татар язучысы.
 1923 — Тәкый Зәкиев, 
 1925 — Аркадий Осташев, 
 1929 ― Абдуләхәт Аббасов, Советлар Берлеге Каһарманы, флот контр-адмиралы.
 1929 ― Ислам Газыев, 
 1930 — Люция Фарсина, татар актрисасы.
 1934 — Габделхәй Галиәхмәтов, 
 1935 — Владислав Василевич, ботаника галиме, профессор.
 1937 — Глеб Абакумов, 
 1938 — Фалес Вәлиев, 
 1939 — Дмитрий Фукс, 
 1939 — Жаң-Мари Лен, 
 1939 — Мидхәт Фарукшин, 
 1939 — Ризван Хаҗиев, 
 1943 — Йоһанн Дайзенһофер, 
 1947 — Хәлил Сәлимов, татар телче-галим.
 1949 — Муса Овхадов, 
 1949 — Светлана Галәветдинова, 
 1951 ― Бәри Маршалл, 
 1957 ― Владимир Цыбин, 
 1970 ― Тереза Камалова, эшмәкәр, җәмәгать эшлеклесе, хәйрияче.
 1974 ― Харис Хөснетдинов, 
 1977 ― Александр Косарев, 
 1981 — Роман Козлов, 
 1982 — Борис Орехов, 
 1982 — Наталья Павлова, 
 1983 — Антон Иванов, 
 1987 — Аида Гарифуллина, татар опера һәм эстрада җырчысы.
 1994 — Алия Мостафина, гимнастчы, Лондондагы Олимпия уеннары җиңүчесе.
 1994 — Булат Хәернасов, 
 2000 — Марсил Шәрәфетдинов,

788 — Габдерахман I, 
 1890 — Венцеслав Грубер, 
 1897 — Александр Палюмбецкий, 
 1915 — Илья Бердников, 
 1943 — Мөхәммәт Җиһангиров, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1963 — Сергей Бахвалов, 
 1985 — Симона Синьоре, француз киноактрисасы.
 1990 — Патрик Вайт, 
 1999 — Григорий Абызов, инженер, хәрби, Советлар Берлеге каһарманы.
 1999 — Ширияздан Сарымсаков, татар режиссеры.
 2000 — Фәнис Дәүләтов, 
 2007 — Валериан Некратов, 
 2007 — Габделхак Халиков, 
 2013 — Камил Дәүләтшин, татар әдәбияты белгече.
 2015 — Тәлгать Насыйров, татар матбугаты тарихчысы.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
30 сентябрь
Люция Фарсина

Люция Фарсина — татар театры сәхнәсенең «йолдызы», Татарстанның халык артисткасы.

Тәрҗемәи хәле
Люция Абдулла кызы 1930 елның 30 сентябрендә Казанда хезмәткәр гаиләсендә туган. Казан театр училищесын тәмамлаган (1951).

К.Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры артистлары арасында Люция Фарсинаның исеме мактаулы урыннарның берсен били. Ул анда 1951 елдан 1985 елга кадәр әйдәп баручы артистларның берсе, сәхнәнең чын хуҗабикәсе булды. Аның иҗади сәләте гаҗәеп дәрәҗәдә сыгылмалы һәм киң кырлы. Ул уйнаган рольләр арасында кемнәр генә юк. Анда тормышны аңларга тырышучы Сәгыйть исемле шук малай да (“Кара йөзләр”), саф күңелле татар карчыгы Зөлхия дә (“Кыр казлары артыннан”), гомумән, төрле язмышлы, төрле характердагы, төрле яшьтәге хатын-кыз образлары бихисап. Ул классик драматургия үрнәкләре булган Зөһрә, Кручинина, Смиральдина кебек образлар белән беррәттән, күренекле язучыларның әле яңа гына язылган, карасы да кибеп өлгермәгән әсәрләрендә гаҗәеп осталык белән чыгыш ясаган актриса да. Аларны ул сәхнә образы буларак камилләштерде, тиешле калыпка кертте, шуның белән драматургларның иҗатташ дустына әверелде.

Ул 2005 елда вафат булды.

Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр 
1980 елда аңа “Татарстанның АССРның халык артисты” дигән мактаулы исем бирелде.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Ә. Гобәйдуллина: Фарсиннар театры

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Тинчурин театры актерлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
ТАССР халык артистлары
Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне

Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне яки Халыкара тәрҗемәчеләр көне (ингл. International Translation Day) — тәрҗемәчеләрнең һөнәри бәйрәме. Ел саен 30 сентябрь көнне бәйрәм ителә. 419 я 420 елда ул көндә Библияне тәрҗемә иткән Изге Жером вафат була, шул чактан тәрҗемәчеләрнең саклаучысы дип санала башлый. Бәйрәм 1953 елдан алып Халыкара тәрҗемәчеләр федерациясе тарафыннан алга сөрелә, 1991 елдан алып рәсми буларак үткәрелә. Бәйрәм бөтен дөнья тәрҗемәчеләренең (христиан булганнарының гына түгел) солидарлыгын күрсәтер, тәрҗемәче һөнәренең престижен төрле илләрдә ныгытыр өчен үткәрелә.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 
 Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Россия)
 :Төркем:Тәрҗемәчеләр

Халыкара көннәр
30 сентябрь
Тәрҗемәчелек
Россия императорлары

Россия императорлары — 1721 елдан 1917 елга кадәр Россия империясе белән идарә иткән шәхесләр.

Исемлектә хронологик тәртиптә бөтен Россия императорлары тәкъдим ителгән.

Моны да карагыз 
 Россия, СССР, РФ җитәкчеләре

Исемлекләр:Россия

bs:Spisak ruskih vladara
de:Liste der russischen Zaren
jv:Daftar panguwasa Rusia
Екатерина II

Екатери́на II Бөек (Екатерина Алексе́й кызы; чын исеме София Фредерика Августа Ангальт-Цербстлы, алм. Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst-Dornburg) — 1729 елның 2 мае, Штеттин, Пруссия — 1796 елның 17 ноябре, Кышкы Сарай, Санкт-Петербург) — Россия патшабикәсе (1762—1796)

Князь Ангальт-Цербстский кызы Екатерина тәхеткә үз иренә - тиздән ачыкланмаган шартларда һәлак булган Петр III гә каршы сарай перевороты нәтиҗәсендә менгән. Ул тәхеткә менеп, Екатерина I төзегән прецедентка ияреп, үзенең Бөек Петр ирен 1725 елда алыштырган. Екатерина вакытында Россия империясенең Бөек чиге көнбатышка (Речь Посполитая бүлекләре) һәм көньякка (Новороссия, Кырым, өлешчә Кавказ кушылмасы) сизелерлек җәелдерелә.

Аның идарә итү чорын еш кына Россия империясенең алтын чоры дип атыйлар. Шулай ук татарларга мәчетләр төзү рөхсәте биргән патша буларак мәшһүр. Екатерина II халыкларга аз-маз дин иреген хокукларын кайтара, дини эзәрлекләүне туктата. 1788 елның 22 сентябрендә Екатерина Уфа Диния магометаннар законы җыенын оештыру турында фәрман имзалый.

Екатерина II Россия халкына мәгърифәт бирү яклы булган. Идарә итү чорында ул дәүләт үсеше өчен файдалы булган бик күп реформалар кабул итте.

Екатерина II вакытында дәүләт идарәсе системасы Петр I заманыннан беренче тапкыр реформалаштырыла. Екатерина II реформалары рус дәүләтенең һәм җәмгыятьнең XIX гасырның беренче чирегендә трансформациясен әзерләгәннәр һәм 1860-еллар реформалары өчен кирәкле шарт булган.

Шулай ук карагыз 
 Екатерина II һәйкәле (Дондагы Нахчиван)

Искәрмәләр 

Россия императорлары
Россия империясе драматурглары
1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы
Җәваһирә Сәләхова

Җәваһирә Сәләхова — татар җырчысы, Татарстанның атказанган артисткасы (1957).

Ул  Татарстанның Балтач районы Түбән Кенә авылында Сәләх абзый гаиләсендә унынчы, төпчек бала булып дөньяга килә. Арча районының Апаз авылындагы тулы булмаган урта мәктәптә укып, 1939 елда җиде сыйныф белем ала. Уку елларында үзешчән сәнгатьтә актив катнаша, үзенең моңлы җырлары белән авылдашларын сокландыра.

1939 елда Мәскәү музыка училищесына укырга керә.

1941 елда татар сәнгате зур бәйгегә — Мәскәүдә узачак татар әдәбияты һәм сәнгате декадасына хәзерләнә. Шушы чорда Җәваһирә Сәлахова да Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенә вокал солисты итеп чакырыла. Вакытлыча гына дип килгән җырчы үзенең бөтен иҗат гомерен шушы филармониягә багышлый — монда ул кырык елдан артык эшли.

Бөек Ватан сугышы башлану сәбәпле, 1941 елда Мәскәү татар сәнгатькәрләрен кабул итә алмады. Декада күп еллар үткәч, 1956 елда гына узды. Анда Җәваһирә Сәлахова үзенең зур сәнгать остасы икәнен күрсәтте, «Почет билгесе» ордены белән бүләкләнде.

Бөек Ватан сугышы елларында ул, хезмәттәшләре белән бергәләп, алгы сызыкта сугышучы солдатлар алдында күп мәртәбә чыгышлар ясады, аларга батырлык рухы бирде.

Татар җыр сәнгатен үстерүдәге олы хезмәтләре өчен Җәваһирә Сәлаховага 1956 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелде.

Җәваһирә Сәләхова — милли җыр сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткән, 40 елдан артык халкыбызга хезмәт иткән күренекле җырчы. Аның исеме Г. Сөләйманова, Р. Ваһапов, З. Басыйрова исемнәре белән янәшә язылырлык. Татар эстрадасының чишмә башында Җәваһирә Сәләхова һәм Рәшит Ваһапов тора, дисәк, һич ялгышмабыз. Сәхнәгә иң беренче дуэт белән җырлауны алып менүчеләр дә алар булалар. “Мәрфуга”, “Зөләйха”, “Галиябану” җырлары “Алтын фонд”та алар тавышы белән сакланган.

Җ. Сәләхова гомеренең соңгы елларын Мәскәүдәге кызы гаиләсендә үткәрде.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татар җырчылары
Татарстанның атказанган артистлары
Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Бөтендөнья елмаю көне

Бөтендөнья елмаю көне — рәсми булмаган елмаюларның халыкара бәйрәме. Октябрь аеның беренче җомгасында билгеләнә.

Моны да карагыз 
 Көлү көне

Сылтамалар 
 World Smile Day  
 World Smile Foundation 

Халыкара көннәр
Октябрь
Пьер Корнель

Пьер Корнель (фр. Pierre Corneille; 1606 елның 6 июне, Руан — 1684 елның 1 октябре, Париж) — мәшһүр француз драматургы, француз трагедиясе жанры атасы булып санала. Француз Академиясе әгъзасы (1647).

Руанда яшәүче чинауник улы. Үзе адвокат буларак эшләгән. Прокурор урынын алган булган, ләкин карьера белән кызыксынмаган.

Франсуз академиясе әгъзалары
Франция драматурглары
Классицизм
Франсуз драматурглары
2 октябрь

2 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 90 көн кала.



Халыкара җәбер-золымсыз дөнья көне.

Гвинея — бәйсезлек көне.



Сынамышлар 
 Икенче октябрьгә кар яумаса, декабрьгә чаклы яумас.

1187 — Сәләх әд-Дингә Иерусалим ачкычы тоттырыла.
 1552 — Явыз Иван гаскәрләре Казанны басып ала (иске стиль буенча).
 1870 — Рум берләшкән Италиянең башкаласы булып игълан ителә.
 1919 — АКШ президенты Вудро Вильсон, инсульт кичереп, фактик рәвештә президентлыктан китә.
 1941 — вермахт Мәскәүгә туры һөҗүмгә күчә.
 1944 — Варшава инкыйлабы бастырыла.

1452 ― Ричард III, инглиз патшасы.
 1835 ― Госман Саинов, 
 1852 ― Вильям Рәмзи, 
 1869 ― Маһатма Ганди, Һиндстан азатлыгы өчен көрәшкән фәлсәфәче, юрист.
 1871 ― Корделл Халл, АКШ дәүләт эшлеклесе, АКШ Дәүләт сәркатибе, Тынычлык өчен Нобель премиясе иясе (1945).
 1882 ― Борис Шапошников, советлар хәрби һәм дәүләт эшлеклесе, хәрби теоретик.
 1884 ― Ипполит Крашенинников, 
 1892 — Андрей Еременко, ССРБ хәрбие, Советлар Берлеге каһарманы.
 1895 ― Дмитрий Рогачёв, 
 1895 ― Кәрим Иделгуҗин, 
 1896 ― Идрис Туктар, татар язучысы.
 1900 ― Әхмәт Котышев, 
 1900 ― Константин Листов, 
 1900 ― Константин Сальников, 
 1905 ― Инна Федорова, 
 1907 ― Александр Робертус Тодд, 
 1907 ― Михаил Бабурин, 
 1909 ― Маргита Фигули, 
 1912 ― Татьяна Аристовская, 
 1926 ― Александр Малов, 
 1931 ― Суфиян Сафуанов, татар галиме, әдәби тәнкыйтьче.
 1933 ― Джон Һердон, британ галиме, Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.
 1936 ― Моисей Швайштейн, 
 1937 ― Геннадий Пискунов, 
 1938 ― Рево Идиятуллин, 
 1940 ― Булат Галиев, 
 1941 ― Мирәхәт Миркасыймов, 
 1947 ― Анатолий Кириллов, 
 1947 ― Миодраг Раданович, 
 1948 ― Донна Каран, 
 1950 — Андрей Зефиров, физиология галиме, табиб, профессор.
 1950 — Әлви Кәримов, 
 1951 ― Стинг, британ рок-музыканты, актер.
 1954 ― Зиннур Зыякаев, 
 1963 ― Рәфис Хәбибуллин, 
 1966 ― Рамил Төхфәтуллин, күренекле татар артисты, режиссер.
 1967 ― Константин Руденко, 
 1971 — Ногман Хәсәнов, 
 1974 — Лилиан Наврозашвили, актриса.
 1974 — Роман Игошин, 
 1980 — Арта Доброши, 
 1981 — Айрат Зәкиев, 
 1985 — Александр Евсеенков, 
 1989 — Александр Комаристый, 
 1996 — Аделина Галәвиева,

1804 — Василий Кафтырев, 
 1817 — Фёдор Ушаков, Россия флот башлыгы, адмирал.
 1917 — Василий Рождественский, 
 1927 — Сванте Аррениус, 
 1942 — Иван Спрыгин, 
 1963 — Павел Жигарев, 
 1982 — Рәшит Мусин, совет дәүләте һәм партиясенең эшлеклесе.
 1990 — Софи Эрһардт, 
 1992 — Сабиха Бенгюташ, 
 1996 — Йонас Кокконен, фин композиторы.
 2004 — Борис Исаев, 
 2005 — Гариф Галимов, 
 2007 — Зәйнәп Гыйләҗетдинова, 
 2010 — Альберт Яхин, татар язучы, журналист.
 2010 — Галия Измайлова, балет биючесе, ССРБ халык артисты (1962).
 2013 — Асланбәк Хасбулатов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
2 октябрь
Идрис Туктар

Идрис Ильяс улы Туктаров — татар язучысы.

Тәрҗемәи хәле
Идрис Туктар 1896 елның 2 октябрендә Башкортстандагы Благовар районы Болышлы авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Күп тә үтми, бөтен гаиләсе белән Уралдагы Кучкар алтын приискаларына күченеп киләләләр. Идрискә ун яшь тулгач, ул да приискада кара эшче булып эшли башлый. Бер үк вакытта ул Кучкардагы өч сыйныфлы рус мәктәбендә, аннары, Уфагә барып, дүрт сыйныфлы училищеда укый, аны тәмамлагач, Кучкарга кайтып, приискадагы хезмәтен дәвам иттерә. Ләкин аңа озак эшләргә туры килми: шул ук елның көзендә аны патша армиясенә алалар. 1917 елның февралендә патша төшерелгәч, ул, фронтны ташлап, яңадан Кучкарга кайта һәм китапханәдә эшли. 1919-1920 елга хәтле аны, Колчакка каршы агитация алып баруда гаепләп, кызыл партизаннар азат иткәнче, Чиләбе төрмәсенә ябып куялар. 1920-1922 елларда Идрис Туктаров үз ирке белән Кызыл Армиягә языла, ак бандаларга каршы көрәшә, 1923-1924 елларда Чиләбе шәһәрендә китапханә һәм клуб мөдире, аннары Свердловск шәһәрендә татар телендә чыга торган «Коммунист» газетасы һәм «Шәпи агай» дигән көлке журналы редакцияләрендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1932-1936 елларда Идрис Туктар Казан дәүләт педагогика институтында белем ала, аннары төрле җирләрдә укыта, газеталарда корректор,тәрҗемәче булып эшли, китапханәләрдә китапханәче һәм мөдир вазифаларын башкара. Бөек Ватан сугышында катнаша.

Идрис Туктар 1924 елда яза башлый. Башта төрле жанрларда көчен сынап карый, ахырда шигърияткә күңелен куя. Аеруча ул кыска хикәяләр жанрында сәләтен күрсәтә. Аның эшчеләр тормышы, патша армиясендәге солдат хезмәте һәм гражданнар сугышы эпизодлары гәүдәләндергән “Бала туды”, “Чикерткә”, “Тоткын скрипкәче”, “Үлем эшелоны”, “Партизаннар”, һ.б. хикәяләре сюжетларының җыйнак һәм тормышчан булуы белән истә кала. 1930 елда әдип үзенең беренче күләмле әсәрен – “Сиксән беренче штольня” повестен тәмамлый. Ә инде сугыштан соңгы елларда Идрис Туктар күбрәк балалар әдәбияты өлкәсендә активлык күрсәтә. Аның балалар өчен язган хикәяләре, нәсер һәм әкиятләре тупланган дистәгә якын җыентыгы басылып чыга. Шулай ук күп кенә рус язучыларының әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә.

Язучы 1982 елның 20 октябрендә 87 яшендә Яшел Үзән шәһәрендә вафат булды.

Шулай ук карагыз   

Татар язучылары
Балалар язучылары
Троплар

Троплар (бор. грекча τρόπος — күчерү) — әйберләр, предметлар, күренешләр арасында булган бәйләнешләр ярдәмендә ясалган күчерелмә мәгънә. Троплар төрле әсәрләрдә күпчелек язучылар һәм шагыйрьләр белән кулланыла. Троплар аерым фән (семасиология) тарафыннан өйрәнелә.

Тропларның төп төрләре:
 Чагыштыру
 Метафора
 Метонимия
 Эпитет
 Аллегория
 Һипербола
 Литота
 Сынландыру
 Персонификация
 Ирония
 Сарказм
 Көлке
 Тәмсил

 

it:Tropo
Чагыштыру

Чагыштыру — нинди дә булса күренешне аңа охшаш ягы булган икенче күренеш белән чагыштыруга нигезләнгән троп. 

 Нарасый Кояш!
 Син дә бала кебек гамьсез. 
 (Р. Гаташ)

Троплар
Наил Әюпов

Наил Галимулла улы Әюпов — татар актеры, танылгын сәхнә остасы, Русиянең атказанган, Татарстанның халык артисты.

Тәрҗемәи хәл
Наил Әюпов тумышы белән Татарстанның Мөслим районы Түреш авылыннан. 1936 елның 13 гыйнварында туган. 
Күрше Күбәк авылында урта белем ала. Н.Әюпов хезмәт эшчәнлеген 1954 елда Әлмәт районы «Татбурнефть» трестының Мактама бораулау конторасында эшче-бораулаучы буларак башлап җибәрә. 1955 елда ул армия сафларына чакырыла. 1959 елда Наил Казанга килеп, 12 нче техник училищега укырга керә. Аны драмтүгәрәккә чакыралар, ул төрле концертларда, спектакльләрдә катнаша башлый.

1962 елның маенда кабат Казан театр училищесы ачылгач, Н.Әюпов укырга керә һәм, аны 1965 елда тәмамлаганнан соң, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрына эшкә алына.

Н.Әюповның киң колачлы актер булуы аңа иҗатының башлангыч чорында ук төрле яшьтәге персонажларны, төрле характердагы рольләрне уйнау мөмкинлеге бирә. Әүвәл 3-4 ел эчендә үк ул Н.Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу»ында Миркәйне, Х.Вахитның «Күк капусы ачылса»сында Ризванны, Ш.Хөсәеновның «Әни килде»сендә Ислам рольләрен башкара. Иркен тавышлы җырчы артист буларак, аңа музыкаль спектакльләрдә төп рольләрне бирәләр. 1970 елдан Н.Әюпов үзенең иң яраткан рольләренең берсен – К.Тинчуринның «Зәңгәр шәл»ендә Булатны – 18 ел дәвамында уйный. 1971 елда куелган «Сүнгән йолдызлар»дагы Исмәгыйль роле дә әнә шундыйлардан. Әлеге спектакль театрда зур уңыш белән 20 елга якын бара. Актер Н.Фәттахның «Кол Гали» трагедиясендә каһарман сугышчы-шагыйрь Кол Гали, Т.Миңнуллинның «Канкай улы Бәхтияр» тарихи драмасында Бәхтияр кебек бер-берсенә капма-каршы холыклы  образлар да иҗат итә. Н.Әюпов көчле драматизм һәм ташып торган сәхнә темпераментына ия, төрле образлар гаҗәеп тормышчанлыгы, гадилеге белән җәлеп итә. Аның осталыгы белән иҗат ителгән образлар – : А.Вампиловның «Булмас димә – дөнья бу»ында Анчугин, Ю.Сафиуллинның «Идегәй»ендә Нугай би, Т.Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр»ендә Ястәгнәй, В.Шекспирның «Антоний һәм Клеопатра»сында Долабел һ.б. –  артист талантының яңа якларын ачалар. Үзенчәлекле таланты, кабатланмас актерлык һәм вокал осталыгы Н.Әюповны күпсанлы тамашачыларның яраткан артистына әйләндерә.

1987 елда Н.Әюповка ТАССРның халык артисты, 1999 елда Русиянең атказанган артисты дигән мактаулы исемнәр бирелә. 2006 елда «Фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнә.

Үз гомерен Г.Камал исемендәге академия театрына багышлаган артист тамашачы күңеленә тәэсирле уены һәм моңлы тавышы белән кереп калды. Ул «Зәңгәр шәл»дә — Булат, «Сүнгән йолдызлар»да – Исмәгыйль, Кол Гали рольләре белән хәтердә калды.

Актер 2008 елның 18 июнь көнне якты дөньядан китеп барды.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 ТАТАРСТАН. Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2011

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Татарстанның халык артистлары
Русиянең атказанган артистлары
Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Шәех Зәбиров

Шәех Зәбиров,  Миншәех Харис улы Зәбиров (1932 ел, СССР, РСФСР, ТАССР, Лениногорск районы, Сары Биккол — 2009 елның 27 апреле, РФ, ТР, Казан) — күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе.

Шәех Зәбиров Татарстанның Лениногорск районы Сары Биккол авылында (Әби авылы) туа. Бу авыл татарлары кайчандыр Төркиягә дин иреген эзләп киткәннәр. Алар бүген Искешәһәр ягында яши. Зәбиров та үзен дә шул якташларының көрәшче рухын һәм мәгърифәтче асылын үзендә сизүен сөйли иде.

Шәех 1941 елда башланган сугышның буеннан-буена үгез җигеп колхозда эшли.
1947 елда Шәех Зәбиров бер төркем үсмерләре белән бергә авылда "Сталинга каршы Ленин юлыннан" дигән яшерен оешма җыялар. Җитәкчеләре — күмхуҗ рәисе улы Луис Хафизов була. Шәех Сталинны тәнкыйтьләгән листовклар язып тарата. Оешма фаш ителгәч, эш Мәскәүгә үк барып җитә, Шөгер район җитәкчелеге алыштырыла. Укытучыларны һәм авыл советында да бер кешене калдыйрмыйча, куалар. Үсмерләрне үзләрен Казанга, төрмәгә алып китәләр. Ләкин эшне мәхкәмәгә җиткермиләр, барысын азат итәләр.
Шәех Казан университеты тәмамлап, журналистика өлкәсенә кереп китә.

Шәех Зәбиров «Татарстан яшьләре» газетасында мөхәррир булып эшләгән кеше. Ул шулай ук 1990 елларда «Шәһри Казан», «Мәдәни Җомга» кебек яңа газеталарын булдыруда катнашучыларның берсе.

Фәния Хуҗахмәт белән татарча Мөселман календарен чыгаручы буларак билгеле.

Сылтамалар 
 Ф.Хуҗахмәт. Әдипләр.ру сайтында

Искәрмәләр 

Татарстан яшьләре журналистлары
Мәдәни Җомга журналистлары
Мәүлана Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви

Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви () - тәблигъ җәмәгатенә нигез салучы Ислам галиме.

Тормыш юлы 
Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви 1885 елда Британия Һиндстанындагы кечкенә генә шәһәрдә диндар галим гаиләсендә туа. Аның әтисе Мәүлана Ильяс Исмәгыйль гомерен гыйбадәткә, кешеләргә Коръәнне өйрәтүгә һәм башка белемнәрне таратуга багышлый. Мөхәммәт Ильяс мәктәптә укый һәм Коръән-хафиз була. Соңрак (1896 яки 1897 елдан алып) ул белемнәрен абыйсы Мөхәммәт Яхъядан ала башлый. 1908 елда Деобанд шәһәренә килә һәм Мәхмүт Хәсән исемле галимнән Тирмизи һәм Бохари хәдис җыентыкларын өйрәнә.

Тәблигъ җәмәгатенә нигез салуы 
1920 еллар башында Мөхәммәт Ильяс Һиндстанның Меват өлкәсендәге мөселманнарны Ислам кагыйдәләре буенча яшәргә чакырыр өчен мәдрәсәләр тәмамлаган яшләрне ул өлкәгә җибәрә. Кыска ара эчендә бу хәрәкәт җәелеп китә.

Шәхесләр:Ислам
Ислам
Метафора

Мета́фора (бор. грекча μεταφορά — «күчерү», «күчерелмә мәгънә») — күренешләрнең охшашлыгына яки каршылыгына нигезләнгән яшерен чагыштыру. Мондый тропта кебек, сыман, шикелле кебек ярдәмче сүзләр, кушымчалар төшеп кала, кайчак чагыштырыла торган күренешләрнең берсе генә әйтелә.

 <u>Тәңкә карлар</u/> ява, 
 Ап-ак карлар ...
 (Һ. Такташ)

Троплар
Метонимия

Метони́мия (бор. грекча μετονυμία — «башка исем бирү») — бер күренеш, әйбер, кешене башка күренеш, кеше, әйбергә хас сыйфат, билге белән атау.

Төрләре 
 гомум тел метонимиясе
 гомум шигъри метонимиясе
 гомум газета метонимиясе
 индивидуаль-автор метонимиясе 
 индивидуаль-иҗади метонимия

Примеры 
 «Мәскәү кулы».
 «Мин өч тәрилкә ашадым».

Троплар
Букингем сарае

Букинге́м сарае (ингл. Buckingham Palace) — Бөекбритания патшаларының рәсми Лондон резиденциясе. Пэлл-Мэлл урамы һәм Грин-парк каршысында урнаша. Бүгенге көндә Елизавета II резиденциясе. Монарх сарайда булганда, бина түбәсе өстенә патша штандарты күтәрелә.

Башта сарай Букингем герцогы өчен төзелгән иде (1703 елдан). 1762 елда сарайны Георг III сатып алды һәм 75 ел өчендә аны Җон Нэш һәм Эдвард Блор архитекторлары тагын өч шундый ук бина төзетеп, аларны зур сарайга берләштерделәр.

1837 елда сарай рәсми төстә Бөекбритания патшаларының резиденциясе буларак игълан ителә.

Бүгенге көндә Букингем сараенда 775 бүлмә бар, сарай 20 гектарлы җирдә урнаша (17 гектары - бакчалар).

Ел саен җәй көннәрендә Букингем сараена 30 000 туристлар килә.

Сылтамалар 

 Букингем сарае — рәсми сәхифә. 

Лондон
Вестминстер
Әбу-Даби

Әбу-Даби ( әбу-зәби — «җәйранның атасы») — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең һәм Әбу-Даби әмирлегенең башкаласы.

Халык исәбе 1463 мең (2007). Фарсы култыгының утрауда кыйтгадан ¼ км урнашкан. 1760 елында нигезләнгән. Халыкара аэропорт. Нефть чыгарыла, эшкәртелә, балык тотыла.

Искәрмәләр 

Азия башкалалары
Берләшкән Гарәп Әмирлекләре шәһәрләре
Әбу-Даби (әмирлек)

Әбу-Даби Әмирлеге ( имарә әбу-зәби) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең иң зур әмирлеге.

Мәркәзе — Әбу-Даби. Мәйданы 67,3 мең км², халык исәбе 1,8 млн. кеше тәшкил итә.

Көнбатышта һәм көньякта Согуд Гарәбстаны белән, көньяк-көнчыгышта Гоман белән, көнчыгышта Дөбәй әмирлеге белән чикләнә.

Әл-Гайн шәһәре — әмирлектә халык исәбе буенча икенче урында тора.

Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Автономия

Автономия яки Мохтарият ( — үзканунлылык) — дәүләт конституциясе нигезендә, теге яки бу дәүләт эчтәлегендә милләткә бирелгән сәяси яки административ үзидарә хокукы.

Үзидарә
Фәлсәфә терминнары
Сәяси фәлсәфә
Халыкара хокук
Гадән култыгы

Гадән култыгы () — Һинд океанының Гарәбстан ярымутравы көньяк яры белән Африканың Сомали ярымутравы төньяк яры арасында урнашкан өлеше. Мәйданы 259 мең км²; озынлыгы 890 км; уртача тирәнлеге 1359 м; иң зур тирәнлеге 4525 м. Баб-әл-Мәндәп бугазы аша Кызыл диңгез белән кушыла. Эре портлары — Гадән, Җибути.

Һинд океаны култыклары
Йәмән географиясе
Җибути географиясе
Сомали географиясе
Азия култыклары
Африка култыклары
Амудәрья

Амудәрья (дәрья — зур елга; , , ) — Урта Азиядә иң зур елга. Озынлыгы 1415 км; Пәнеҗ белән бергә — 2540 км; бассейн мәйданы 309 мең км². Пәнеҗ һәм Вәхыш елгалары кушылудан барлыкка килә; дельта ясап, Арал диңгезенә коя. Җәен ташый. Декабрь һәм февраль айларында боз ага. Урта һәм түбән агымнары судно йөрешле, суы сугаруда киң кулланыла. Керки шәһәрендә янында уртача су чыгымы 2000 м³/с.

Тарих 
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл елганың Җәйхун () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

Искәрмәләр 

Азия елгалары
Тихо Браге

Ти́хо Бра́ге (, ; 14 декабрь 1546, Кнудструп, Дания — 24 октябрь 1601, Праһа) — данияле астроном, астролог һәм алхимик.

Аурупада беренчеләрдән булып төгәл астрономик күзәтүләр алып бара башлый. Европа өчен яраклы йолдызлар каталогын төзи.

Үз чиратында Иоганн Кеплер Насиреддин белән Брагеның каталогына таянып күк механикасын уйлап таба, үз чиратында Ньютон механиканың кануннарын ача.

Шулай ук карагыз 

Астрономнар
Дания галимнәре
Борнай мәчете

Борнай мәчете (элек Өченче җәмигъ мәчете) — Казанда урнашкан мәчет. 1872 елда архитектор П.И. Романов проекты буенча төзелә башлый. 1895 елда мәчет төзелеп бетә. Төзелеш буенча чыгымнарны үз өстенә сәүдәгәр Мөхәммәтсадыйк Корбангали улы Борнаев (1826–1898) ала. Манарасы Ф.Н. Малиновский һәм Л.К. Хрощонович проекты буенча төзелгән.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
  Әлифба буенча мәчетләр

Казан мәчетләре
Казанның Әхтәмов урамы
Россиянең тарихи мәчетләре
Мөхәммәтсадыйк Борнаев

Мөхәммәтсадыйк Корбангали улы Борнаев (20 гыйнвар, 1826 ел — 4 май, 1898 ел) — Казан сәүдәгәре. Борнай мәчетен төзетүче буларак билгеле.

Тормыш юлы 
Бабасы Ибраһим Йосыф улы Борнаев эре сәүдәгәр һәм җир биләүче була, Казан губернасында иң беренчеләрдән булып үз туган авылында таш мәчет төзетә. Мөхәммәтсадыйк Борнаев Мәкәрҗә, Минзәлә, Эрбет ярминкәләрендә төрле чимал, җәнлек тиреләре, сабын белән сату итә. 1872 — 1895 елларда Борнай мәчетен төзетә.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 http://www.alpari-charity.ru/ru/about_charity/charity_Tatarstan_Republic/

Татар сәүдәгәрләре
Бабелмәндәб

Бабелмәндәб ( баб әл-мәндәб — «елау капкасы») — Африка (Җибути һәм Эритрея дәүләтләре) һәм Гарәбстан ярымутравы (Йәмән дәүләте) арасына урнашкан бугаз. Кызыл диңгезне Гарәбстан диңгезенең Гадән култыгы белән тоташтыра. Азияне Африкадан аерып тора. Озынлыгы 109 км, иң тар урыны 26,5 км, фарватерда иң кече тирәнлеге 182 м.

Искәрмәләр 

Азия бугазлары
Африка бугазлары
Һинд океаны бугазлары
Кызыл диңгез
Йәмән географиясе
Җибути географиясе
Эритрея географиясе
Фауна

Фауна (латиннарның Fauna — урманнар һәм кырлар алиһәсенең исеменнән) — билгеле бер өлкәдә яшәүче хайваннарның җыелма атамасы. Йорт хайваннары һәм зоопаркта яшәүче хайваннар фаунага керми. 

Теләсә кайсы фаунаны сыйфатлаучы мөһим үзлеге булып аның экологик табигате булып тора. Мәсәлән, тропикларга агачларда яшәүче һәм үрмәләүче төрләр хас булса, дала фаунасының күпчелеген кыш көне йокыга талучы йөгерүче һәм казучы хайваннар тәшкил итә.

Шулай ук карагыз 
Юкка чыгып баручы төрләр
Биотөрлелек
Зоогеография
Хайваннарны яклау көне

Хайваннар көне яки Хайваннарны яклау бөтендөнья көне (ингл. World Animal Day) — кешеләр игътибарын хайваннар проблемасына юнәлтергә чакырган халыкара көн. Ел саен 4 октябрь көнне билгеләнә.

Тарихы 
 Беренче халыкара хайваннарны яклау көне 1925 елның 24 мартында уза. Кинолог Хайнрих Циммерман Берлин спорт сараенда оештырган чарада 5000 кеше катнаша. Чара башта әйләнә-тирә мохитне яклаучы изге Франциск Ассизский бәйрәм көне 4 октябрьга планлаштырылса, урын шул көнне арендага алына алмавы аркасында күчерелә.
 4 октябрь көнендә чара беренче тапкыр 1929 елда үткәрелә.   
 Рәсми халыкара танылу статусы 1931 елда Италиянең Флоренция шәһәрендә экологлар үткәргән Халыкара хайваннар хокукларын яклау конгрессы карары белән кабул ителә.

Фактлар 
 Сәгать саен Җир йөзендә 3 төр хайван юкка чыга.
 Көн саен Җир йөзендә 70 төреннән артык фауна һәм флора вәкиле бетә.
 Иң борынгы илкүләм хайваннар көне Аргентинада 1908 елдан бирле үткәрелә (башта 2 апрель, 1926 елдан - 29 апрель).

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 World Animal Day

Моны да карагыз 
 Гринпис

4 октябрь
Хайваннар
Халыкара көннәр
Мирсәет Яруллин

Мирсәет Заһидулла улы Яруллин — татар композиторы, Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе профессоры, күренекле җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Муса Җәлил исемендәге республика бүләге лауреаты, Г.Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт бүләге лауреаты.

Тормыш юлы 
Мирсәет Заһидулла улы Яруллин 1938 елның 12 июлендә Татарстан АССРның Мамадыш районы Кече Сон авылында. танылган музыкант Заһидулла Яруллин гаиләсендә туа. М. Яруллинның абыйсы - танылган татар композиторы Фәрит Яруллин.

1963 елда Казан дәүләт консерваториясен (А.С. Леман композициясе классын) тәмамлый.

1967 елда - Казан дәүләт консерваториясе аспиранты.

1967-2009 елларда музыка һәм композиция теориясе кафедраларында эшли. Полифония, аранжировканы алып бара.

1977-1989 елларда Татарстан Композиторлар берлеген җитәкли.

1989 елдан ул Идел буе һәм Урал республикалары Композиторлар берлекләренең төбәк берләшмәсе рәисе итеп сайлана.

1999-2009 елларда Казан дәүләт консерваториясенең татар музыка сәнгате факультеты деканы.

2009 елның 6 апрель көнне төштән соң вафат булды.

Иҗаты 
Беренче остазы һәм укытучысы Мирсәид Яруллинның әтисе, танылган музыкант Заһидулла Яруллин була.

Казан консерваториясендә укыган елларда ук композитор стиле буенча яңа «Оркестр белән скрипка өчен концерт» (1962 ел) иҗат итә. М. Яруллин  танылган татар шагыйре һәм драматург Ренат Харис сүзләренә язылган беренче татар «Кеше» ораториясе авторы.

М. Яруллин шулай ук композитор-җырчы буларак та билгеле.

1995 елдан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр татар музыка сәнгате факультеты деканы була.

Бүләкләре 
 ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
 Каракалпак АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
 РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1985)
 Татарстан Республикасының Халык артисты
 Муса Җәлил исемендәге Татарстан Республикасы премиясе лауреаты

Хәтер 
Мамадышта урамга исеме бирелгән.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Җырлары
 Күренекле композитор Мирсәет Яруллинга 70 яшь тулды.
 Казан Мирсәет Яруллин белән хушлашты
 Мирсәет Яруллин белән интервью

Шулай ук карагыз 

Татар композиторлары
2009 елда вафатлар
Тукай премиясе лауреатлары
Җәлил премиясе лауреатлары
Заһидулла Яруллин
Арал диңгезе

Арал диңгезе (Арал; , , ; арал — утрау) — Урта Азиядә агымсыз тозлы калдык күл-диңгез. Үзбәкстан һәм Казакъстан Республикалары арасында урнашкан. Аңа Амудәрья һәм Сырдәрья елгалары коя. Арал диңгезе төнъяк ярында Казакъ далалары урнашкан.

Арал диңгезе дөнья күләмендә үзенең зур мәйданы югалткан күл булып санала. 1989 елдан ике өлештән тора башлады: Сырдәрья, аерым елларда Амудәрья сулары диңгезгә, гомумән, килеп җитми, чөнки аларның сулары сугару өчен бик күп файдаланыла. Шул сәбәпле экология катастрофасы башланды; балык тоту кимеде, күп торак нокталар диңгездән ераклашты; климат шартлары үзгәрде. Арал диңгезе дөньякүләм суы нык кипкән күлләр исәбенә керә.

Искәрмәләр 

Арал диңгезе
Пакстандагы су ташуы (2010)

Пакьстандагы су ташуы 2010 елның июлендә туктаусыз яңгырлар сәбәпле башланды. Фаҗига барышында Һайбәр-Пактунва вилаятендә эре елгалар сулары чикләреннән чыктылар. Үлгәннәр саны 1600 кешегә җитте, 4 миллионнан артык кеше зыян күрде.

Бары тик Һайбәр-Пактунва вилаятендә генә 27 мең кеше коткарылуны көтә. Төбәктәге 45 күпернең җимерелүе сәбәпле коткару эшләре аксый.

Чыганаклар 

Пакьстан тарихы
2010 ел
Һәлакәтләр
Төньяк ярымшарында аномаль эсселек (2010)

2010 елгы Төньяк ярымшарында аномаль эсселек — 2010 елда күзәтелгән Төньяк ярымшарында булган аномаль эсселекнең дәвамлы чор.

Русиядә, аеруча Татарстанда, эсселек нәтиҗәсендә күп кенә янгыннар барлыкка килде.

Аномаль эсселек вакытында вафат булганнар

Температура рекордлары

Русия

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 2010 челләсе: Казанда кызулык (видео)

2010 ел
Эсселек
Галләнур Бохараев

Галләнур Мостафа улы Бохараев, шулай ук Сәлим Бохаров исеме астында мәшһүр булган — җәлилчеләрнең берсе, «Идел-Урал» легионы оешмасының әгъзасы.

Тормыш юлы 
Галләнур Бохараев 1916 елда Башкортстанның Кыргыз-Миякә авылында дөньяга килә. Казанда финанс эшмәкәрләре курсларын тәмамлап, Миякә Дәүләт банкында бухгалтер булып эшли.

Сугыш башлангач, Галләнур Даугавпилста Кызыл Армиядә хезмәт итә башлый. Монда ул әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сәлим Бохаров исеме белән йөри. Муса Җәлил һәм Гайнан Курмашев оештырган яшерен оешмага керә, алманнарга каршы пропоганда алып бара.

Башка җәлилчеләр белән Галләнур Бохараев 1944 елның 25 августында алманнар тарафыннан иң соң булып үтерелгән.

Хәтер

 Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.
 2019 елда БР Кыргыз-Миякә авылында һәйкәл-бюсты ачылган .
 2019 елда Кыргыз-Миякә авылында паркка исеме бирелгән.
 Кыргыз-Миякә авылында яңа урамга исеме бирелгән.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Татар каһарманнары
Җәлилчеләр
Зәйнәп Бәширова

Зәйнәп Бәширова — татар шагыйрәсе.

Зәйнәп Бәширова 1903 елның 5 октябрендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Балтач (Юлсубино) авылында туа. Авыл мәктәбендә башлангыч белем алгач, 14 яшендә Казанга килеп, башта – хосусый мәктәптә, аннары укытучылар семинариясендә укый. Шуннан соң берничә ел мәктәпкәчә яшьтәге балалар белән эшли. Казан дәүләт университеты каршындагы рабфакны һәм Мәскәү журналистика институтын тәмамлый. Төрле газета-журнал редакцияләрендә эшли, соңыннан китапханәче хезмәтен башкара.

Зәйнәп Бәширова рабфакта укыган чорда яза башлый. 1921 елда аның «Очкыннар» дигән беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә. Ике елдан соң «Яшь инкыйлабчы җырлары» дигән икенче китабы да басылып чыга. Шуннан соңгы шигырьләре төрле газета-журналларда һәм күмәк җыентыкларда урын ала.

Шагыйрә 1984 елда вафат була.

Татар шагыйрьләре
Искәндәр Рәфыйков

Искәндәр Вәлиулла улы Рәфыйков — татар рәссамы, Татарстанның халык рәссамы, Россиянең атказанган сәнгать әһеле.

Тәрҗемәи хәл
1929 елның 5 октябрендә Казан шәһәрендә туа. 1955 елда Ригада Латвия сәнгать академиясендә белем ала. 1964 елдан бирле Рәссамнар берләшмәсе әгъзасы.

Озак еллар Казан рәсем сәнгате училищесында белем, күнекмәләр бирә, Казан архитектура-төзелеш университетының архитектура факультеты һәм рәсем сәнгате кафедрасына нигез салучыларның берсе булып тора.

Иҗаты
Искәндәр Рәфыйков иҗат иткән картиналары республикада гына түгел, хәтта чит илдә дә билгеле, күргәзмәләрдә гел игътибар үзәгендә булалар. Иҗатының башлангыч чорында И.Рәфыйков “Кунакка бару”, “Кызлар”,  “Колхоз эшләре буенча” картиналары, этюд, портретларында авыл,  хезмәт темаларына мөрәҗәгать итә.  “Сөембикә тәхеттә”, “Сөюмбикә-ханбикә” картиналарында татар халкының тарихын чагылдыра. Олуг шагыйребез Габдулла Тукай образы аша халкыбызның рухи байлыгын күрсәтә.

1960 елдан башлап Искәндәр Вәлиулла улы Рәфыйков “Балачак”,  “Җәлилчеләр”, “Үлемсезлек” картиналарында каһарман-шагыйрь Муса Җәлилнең батырлыгын сурәтли. “Ана”,  “Ана язмышы” картиналары да шул ук тема белән бәйләнгән.

Рәссамның хатын-кыз портретлары шәлкеме дә бик зур. “Болгар ханбикәсе”,  “Ханбикә”, “ТАССР һәм РСФСРның халык артисты Мәрьям Рахманкулова”, кебек картиналарында тарихтан яхшы таныш  күренекле шәхесләр сурәтләнгән, рәссамның   әти-әнисе,  гаиләсе, туганнары да бик җылы төс-төсмерләр белән гәүдәләндерелгән. Искәндәр ага спорт темасын да,  читләтеп үтми. Аның табигатькә чыгып язылган пейзажлары – Идел буе күренешләре, Кырым манзаралары лирик яңгырашка ия.

Искәндәр Рәфыйков – портрет жанрында да, пейзаж, натюрморт, китаплар бизәлешендә дә үзен оста рәссам итеп танытты. Ул иҗат иткән сәнгать әсәрләре Россия, Татарстан, Берлин музейларында, Финляндия, АКШ, Япония шәхси коллекцияләрендә саклана.

2014 елда Казанда рәссамның 85 яшьлеге уңаеннан шәхси күргәзмәсе үтте. Күргәзмәдә рәссамның 100гә якын әсәре – 86 картинасы һәм 11 график эше урын алган.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар рәссамнары
Казанда туганнар
ТАССР халык рәссамнары
Тукай премиясе лауреатлары
РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Эсперанто

Эспера́нто (Esperanto) — иң киң таралган ясалма тел. Тел 1887 елда 10 ел эштән соң Варшава табибы Людвиг Заменһоф тарафыннан эшләнде. Заменһоф псевдонимы Эсперанто («Өмет итүче») исә тел исеменә әйләнде.

Бүгенге көндә эсперанто телендә төрле чыганаклар буенча берничә дистә мең кешедән 2 миллион кешегә кадәр сөйләшә.

Эсперанто теле универсаль халыкара тел буларак ясалды. Эсперанто әлифбасы латин әлифбасына нигезләнгән. Аның 28 хәрефе бар: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z.

Тарих 
Эсперанто 1870 еллар ахырында поляк табибы Людвиг Заменhоф тарафынан иҗат ителә башлады. Эсперанто телен уйлап чыгару 10 елга якын вакыт алган, шул вакытта әдәби әсәрләр һәм шигырьләр иҗат ителгән. 1887 елда Варшава шәһәрендә эсперанто теленең грамматика әсбабы басыла. 50 ел эчендә тел Россия империясе һәм Көнчыгыш Европага, аннары Америкага, Кытайга һәм Япониягә тарала. Телнең максаты — Европа илләрендәге халыкларны берләштерү. Дин һәм тел ягыннан каршылклар килеп чыкмасын өчен, барысы да бер-берсен аңласын өчен ясалган махсус тел.

Шулай ук карагыз 

 Эсперанто Википедиясе
 Халыкара тел
 Зональ корылма телләр
 Лингва-франка
 Toki Pona
 Риизм
 Махсус ясалган тел
 Советский эсперантист (журнал)

Сылтамалар 

 Эсперанто: a, b, c 
 Рустелле эсперанто чыганаклары
Вәлиулла Мортазин-Иманский

Вәлиулла Гайназар улы Мортазин — Сәйяр һәм Ширкәт труппалары артисты, режиссеры, башкорт һөнәри театрына нигез салучы, БАССР халык (1922), РСФСР атказанган (1935) артисты.

Ул хәзерге Ырынбур өлкәсенең Октябрь районы Имангол дигән татар авылында 1885 елда дөньяга килә. Сәхнәдә беренче адымнарын Ырынбурда И.Кудашев-Ашказарский, Н.Гайнуллин, Ә.Кулалаев, Н.Хәйретдинов белән бергә ясый. Соңыннан Габдулла Кариев белән берлектә, беренче профессиональ татар труппасы «Сәйяр»ны төзи һәм, 1915 елда «Ширкәт»не төзелгәнче, анда актер, режиссер сыйфатында хезмәт итә.

Октябрь инкыйлабыннан соң, Вәлиулла Мортазин башкорт профессиональ театры булдыру эшенә керешә. 1919 елда ул Стәрлетамакта яңа төзелгән Башкорт драма театрына баш режиссер итеп куела. 1937 елга кадәр Башкортстан хөкүмәтендә мәдәният өчен җаваплы вазифалы урыннар били.

Дөньяны кабул итүе, иҗат юнәлеше ягыннан күбрәк романтизмга тартылган шәхес буларак, артист Фердинанд (“Мәкер һәм мәхәббәт”), Фәхретдин (“Мосыйбәте Фәхретдин”), Сөләйман (“Яшә, Зөбәйдә, яшим мин!”) кебек күтәренке рух, романтик пафос, патетика таләп иткән рольләрдә уңыш казана. Әмма ул реалистик репертуарны да читләтми.

Режиссер буларак та Вәлиулла Мортазин куяр өчен күбрәк “Әлмансур” (Г.Гейне), “Хөкемдә хаталык” (А.Деннери), “Карагол” (Д.Юлтый), “Башкорт туе” (М.Буранголов) кебек югары стильдәге әсәрләр сайлый. Шәехзадә Бабичның "Газазил" поэмасын сәхнәләштерә.

1926 елда Төхфәт Ченәкәй белән берлектә татар театрының тарихына багышланган китап чыгаралар.

Вәлиулла Мортазин-Иманский — шәхес культы корбаны.

Чыганаклар 
 http://encycl.bash-portal.ru/imanskiy.htm
 Во имя театра без границ

Искәрмәләр

Татар артистлары
Татар режиссёрлары
Башкортстанның халык артистлары
РСФСР атказанган артистлары
«Сәйяр» актерлары
«Ширкәт» актерлары
Казанның Идел буе районы

Казанның Идел буе районы (рус. Приволжский район) — Казанның көньяк өлешендә урнашкан район.

Тарихы 
Районның барлыкка килү датасы — 1956 елның 7 декабре. Бу көнне Казанның Сталин һәм Свердлов районнары берләшкән.

Фән 
Идел буе районында 42 балалар бакчасы, 32 урта белем бирү мәктәбе, 4 музыка мәктәбе, 3 профессиональ училище һәм 4 Югары уку йорты (алар арасында Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты, Россия Федерациясенең Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институты, Чиләбе танк институтының Казан филиалы, Россия ислам университеты) урнашкан.

Урамнары 
 Агрономия урамы
 Газ урамы
 Гомәр Гали урамы
 Ипподром урамы
 Кара җимеш урамы
 Владимир Кулагин урамы
 Нурсолтан Назарбаев урамы
 Рәхим Саттар урамы
 Сыртланова урамы
 Фәрит Фәтхуллин урамы
 Шаляпин урамы

Искәрмәләр 

И