alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Arizono

Arizono () estas subŝtato de Usono. Ĝi fariĝis la 48-a ŝtato de Usono je la 14-a de februaro 1912. Ĝi estis la lasta de la tuŝantaj 48 ŝtatoj, kiu eniris la union.

Arizono lokiĝas en la sudokcidenta regiono de Usono. Ĝi ankaŭ estas parto de la Okcidenta Usono, kaj de la Montriĉaj Okcidentaj Ŝtatoj. Ĝi estas la sesa plej granda kaj la dekkvara plej multhoma ŝtato de la kvindek usonaj ŝtatoj. Ĝia ĉefurbo kaj plej granda urbo estas Fenikso. Arizono estas unu de la ŝtatoj kies landlimoj tuŝas la punkton nomiĝante la Kvar Anguloj, la loko kie kunen venas la kvar ŝtatoj Arizono, Utaho, Kolorado, kaj Nov-Meksiko. Ĝi dividas landlimojn kun la usonaj ŝtatoj Nov-Meksiko, Utaho, Nevado, Kalifornio, kaj kun la nacio Meksiko, kaj dividas unu punkton komune kun la sudokcidenta angulo de la ŝtato Kolorado. La landlimo de Arizono kun Meksiko mezuriĝas 389 mejlojn (626 km), laŭ la norda landlimo de la meksikaj ŝtatoj Sonoro kaj Malalta Kalifornio.

Kelkaj geografiaj elstaraĵoj en Arizono estas la Kanjono Granda, la altebenaĵo Kaibab, la "Pentrita Dezerto" kaj dezerto Sonora, kaj la ŝtonigita arbaro. Inter Nevado kaj Arizono estas formita la Nigra Kanjono de Kolorado fare de la rivero Kolorado.

Urboj 
 Ĉefurbo: Fenikso
 Aliaj urboj
 Flagstaff
 Tucson
 Surprise
 Prescott

Vidu ankaŭ 
 Monument Valley

Eksteraj ligiloj
Arkansaso

Arkansaso (  ) estas subŝtato de Usono. Ĝi fariĝis la 25-a ŝtato de Usono je la 15-a de junio 1836. Laŭ la stato de la jaro  en Arkansaso vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

Ĉefurbo: Little Rock
Ŝtatestro: Sarah Huckabee Sanders ekde 2023, antaŭe Asa Hutchinson ekde 2015.

La nomo Arkansaso devenas de la algonkena vorto akakaze, per kiu la algonkenoj nomis la tribon Quapaw; la prononco estas tiu de la franca lingvo en la 17‑a jarcento.

Kantonoj
Arkansaso havas 75 kantonojn.

Kantonaj sidejoj
 Fayetteville (Arkansaso)

Limoj
Najbaraj subŝtatoj estas:
 Misurio norde
 Tenesio kaj Misisipio oriente
 Luiziano kaj Teksaso sude
 Oklahomo okcidente

Vidu ankaŭ 
 Eburbeka pego, eble formortinta specio de birdo, eble vidita dum la 2000‑a jaroj

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

Genealogia projekto pri la ĉerokiaj indiandoj en Arkansaso

Arkansaso
Antikvaj civilizoj de Mezopotamio

Historio > Civilizoj > Antikvaj Civilizoj de Mezopotamio

Mezopotamio estas ofte nomata "La lulilo de civilizacio", ĉar oni kredas, ke tie ekaperis la plej malnovaj el la antikvaj civilizoj. Antaŭ 5.000 jaroj agrokulturistoj gajnis fekundan teron, akvumitan per du riveroj, Tigriso kaj Eŭfrato: Mezopotamion, kio signifas ‘interriverejo’ (greke: meso – ‘meze’ kaj potamos – ‘rivero’). Tiu ĉi zono hodiaŭ estas Irako.

En Mezopotamio homoj loĝas jam multajn jarmilojn kaj povas esti, ke ĝi estas la plej antikva loĝata regiono de la mondo. Historio komenciĝas per arkeologia kulturo nomata Al-Obeida (laŭ vilaĝo Tel Al-Ubaid en Irako) de Eneolitiko, kie la unuaj postrestaĵoj estis malkovritaj. Arealo de ĉi-tiu kulturo ampleksas ne nur Mezopotamion, sed ankaŭ nordan Sirion kaj sud-orientan parton de Malgrand-Azio. Ĝi estas datita inter fino de 6-a jarmilo kaj mezo de 4-a jarmilo. Al-Obeida-kulturo karakteriziĝas per apero de urboj kaj irigacia agrokulturo.

La plej gravaj antikvaj civilizoj de la regiono estis: Sumera (3.500 a.K. – 2.000 a.K.), Babilona (18-a jarcento a.K. – 539 a.K.) kaj Asiria (1.350 a.K. – 612 a.K.).

Vidu ankaŭ 
 Frua Dinastia Periodo (Mezopotamio)
 Mezopotamio
 Akado
 Asirio
 Babilonio
 Sumero

Mezopotamio
Akado (antikva regiono)

Akado estas antikva regiono en Mezopotamio, en nordokcidenta parto de tiu ĉi regiono, antaŭ starigo de Babilonio en 18-a jc a.K. La alia, suda parto de Mezopotamio nomiĝis Sumero. Inter la du regionoj okazis multaj militoj dum sia ekzisto, sed ambaŭ defendis sin kontraŭ aliaj najbaroj.

Akado vastigis en areo, kie Eŭfrato kaj Tigriso pleje proksimiĝas. Tio korespondas al ĉirkaŭaĵo de hodiaŭa Bagdado. La nomo devenas de Akado (Agade), ŝemida urbo, fondita de Sargono ĉ. 2330 a.K. Ĉirkaŭ unu jarcento ĝi estis plej riĉa kaj grava urbo de la mondo. Laŭ la urbo oni derivis popolnomon - akadanoj, lingvonomon - akada, kaj nomon de la regno.

Ĉirkaŭ 2300 a.K. la potencon sur la tuta Mezopotamio kaptis ŝemida reĝo Sargono 1-a. Lia rezidejo estis urbo Akado, kies ĝusta lokigo ankoraŭ ne eblas. Unuiĝo de Mezopotamiaj teroj sub la potenco de Sargono venigis al forta kaj centraliza regno, en kio rimarkeblis elementoj de despotio. Reĝa burokrataro, kies kvanto superis 5 milojn, kontrolis ĉiujn kamparajn komunumojn. Iuj esploristoj supozas, ke ekzistis eĉ regula armeo. En -2279 Sargono mortis, sed la Akada dinastio regis ankoraŭ longe.
Sargono kaj liaj posteuloj zorgis pri la evoluo de interna kaj ekstera komerco, enkondukis unuecan sistemon de mezuroj kaj pezoj, kiu multe helpis al plia integriĝo de ĝiaj landpartoj. Strebante evolui ankaŭ eksteran komercon, Sargono efektivigis konkeran politikon kontraŭ siaj najbaroj, kiuj estis riĉaj de iuj naturaj rimedoj.
Tiamaniere en la konsisto de Sargona Regno okazis urbo Mari en meza Eŭfrato kaj norda parto de nuntempa Sirio. Akada regno pleje prosperis dum regado de Naram-Suene, nepo de Sargono, kiu militvenkis en Elamo (oriente de mezopotamio), Zagros-Montaro (nuntempa Irano), nordaj teroj de Araba duoninsulo.

De tiu tempo la sumera lingvo iom post iom cedis la lokon al akada lingvo. Sargona dinastio regis ĉirkaŭ 120 jaroj kaj en 2200 a.K. ĝi estis detruita pro la invadoj de la orientaj najbaroj - gutiaj triboj.

Vidu ankaŭ 
 Mezopotamio
 Akadanoj
 Akada lingvo
 Akada Imperio
 Asirio
 Babilonio
 Sargono
 Sumero
 Sumero-Babilona Kulturo

Bildaro 

Arkeologio
Sumero
Mezopotamio
Historio de Irako
Eksaj landoj de Azio
Historio de Azio
Akadanoj

La akadanoj, ŝemida popolo, penetris Mezopotamion de okcidenta kaj nord-okcidenta flankoj, preskaŭ en la sama tempo, kiam en la sudo aperis sumeranoj. Prapatrujo de akadanoj evidente estis Araba duoninsulo kaj Nord-Afriko kaj venis tra Palestino kaj Sirio.

La unua ondo de ŝemidaj migrantoj akceptis nomon laŭ la urbo Akado (Agade). Laŭ aspekto akadanoj tre diferencis de sumeranoj, estante pli sveltaj, kun iom plilongigitaj vizaĝoj, kutime kun barboj. Pli norden de akadoj loĝis ĥuritaj triboj, kiuj poste ŝemidiĝis.

Akadanoj parolis akadan lingvon; ili kreis fortan regnon dum Sargono 1-a.

Rilataj Artikoloj:

 Mezopotamio
 Akado
 Akada lingvo
 Sumero
 Sargono

Eksteraj ligiloj 
 http://ancientneareast.tripod.com/Akkad.html

Vidu ankaŭ 
 Akada (asirobabilona) Leksikono
 Babilonio

Historio de Irako
Mezopotamio
Akada lingvo

La akada lingvo estas lingvo parolita de Akadanoj, por kiu la babilona kaj la asiria estas dialektoj. Akada lingvo parencas al malnovhebrea kaj araba. La akada servis kiel komuna lingvo por la popoloj de sud-okcidenta Azio dum 300 jaroj ekde 9-a jc a.K. La lingvo estis uzata dum ĉirkaŭ 2500 jaroj en Mezopotamio.

Skribo kaj sonsistemo 
La akada lingvo uzis kojnoskribon, kiu havis pli ol 600 signojn por vortoj kaj silaboj. La sonsistemo enhavis 20 konsonantojn kaj 4 mallongajn vokalojn (a,e,i,u), kiuj havis ankaŭ longajn versiojn.

Morfologio 
La substantivo estis deklinaciebla en nominativo, akuzativo kaj genitivo. Substantivoj havis singularon, pluralon kaj, en restoj la dualon, ĉefe ĉe substantivoj, kuj nomas parajn korpopartojn (ekz. piedoj, okuloj).

Ĉe verboj ekzistas - diference disde la pli malfruaj ŝemidaj lingvoj - ankoraŭ sistemo de tempoj, ne aspektsistemo kiel ekz. en la araba. Ĉi tiuj tempoj estas: Prezenco, preterito, perfekto kaj stativo. La prezenco estis ankaŭ uzata por esprimi la futuron. krome verboj havas la substantivan formon infinitivo kaj la adjektivajn formojn verba adjektivo kaj participo, La modoj de la akada estas indikativo, imperativo, subjunktivo kaj ventivo. Krome estas modalaj formoj, kiuj esprimas pozitivajn kaj negativajn dezirojn, malpermesojn kaj certigon: voluntativo resp. kohortativo, prekativo, vetitivo, prohibitivo kaj la certiga formo.

Lingvohistorio 
 2300 a.K. - La akada lingvo disvastiĝis dum regado de Sargono.
 2000 a.K. - La akada anstataŭis sumeran, kiel parollingvon de suda Mezopotamio.
 9-a jc a.K. - Babilona dialekto de akada lingvo fariĝis "lingua franca" en sud-okcidenta Azio.
 7-a jc a.K. - Aramea lingvo fariĝas dominanta lingvo de la regiono.
 1-a jc p.K. - Ĉiuj fontoj indikas, ke la akada lingvo jam ne uzatis.
 19-a jc p.K. - Akada lingvo estis deĉifrita de sciencistoj.

Interalie, danke al la kleriguloj de antikva Babilonio, kiuj tradukis akaden sumerajn tekstojn, estis ebla por modernaj filologoj kompreni sumerajn tekstojn. Vidu bibliotekon de Ninivo.

Bibliografio 
 Cherpillod, André 1986-1989 : Akada (asirobabilona) Leksikono, Akada-esperanta leksikono kun esperanta-akada indekso, 2-a eld. kompletigita, Courgenard: Cherpillod 1989, 86 p. ISBN 2-906134-08-2 (1-a eld. 1986)

Vidu ankaŭ 
 Mezopotamio
 Akado
 Akadanoj
 Ugarito
 Sumera lingvo
 Aramea lingvo
 Mezopotamiaj kronikoj

Eksteraj ligiloj 

 Esperanta traduko de la lernolibro "Introduction to Akkadian" from Richard Caplice 
 Detala enkonduko de la akada  (en la angla)
 Promotora Española de Lingũística (en la hispana)
 Gramatiko, prononcado, historio ktp. (en la angla)

Antikvaj lingvoj
Ŝemida lingvaro
Mortintaj afrik-aziaj lingvoj
Mortintaj lingvoj de Azio
Lingvoj laŭ alfabeto
Asirio
Sumero
Aramea lingvo

La aramea lingvo estas ŝemida lingvo (Iso 639-3 = aii inter aliaj), kiun origine parolis arameoj, kaj estis la precipa interlingvo de sud-okcidenta Azio de 600 a.K. ĝis almenaŭ 300 a.K. La aramea estis disvastigita de la asiria kaj persa imperioj. Ĝi estas la lingvo de la Talmudo kaj parto de la Biblio. Iuj personoj kredas ke Jesuo parolis aramee (kies diroj rimiĝas en la lingvo), same eble kiel kelkaj apostoloj.

Lingvo de Jesuo 

Oni ĝenerale konsentas ke Jesuo kaj liaj disĉiploj unuavice parolis la aramean, la komunan lingvon de Judea en la unua jarcento p.K., plej probable galilean dialekton distingeblan de tiu de Jerusalemo. La urboj Nazareto kaj Kafarnao en Galileo, kie Jesuo pasigis plejparton de sia vivo, estis arame-parolantaj komunumoj.

Priskribo 
La aramea havas proksimajn rilatojn kun la hebrea kaj fenica lingvoj, kaj oni konsideras ĝian alfabeton bazita sur la fenica alfabeto. La aramea lingvo forte influis la hebrean lingvon, ankaŭ hebrean kulturon, kaj parto de Malnova testamento, la Libroj de Danielo kaj Ezra, estas verkita en ĝi.

La aramea estis dividita je du ĉefgrupoj: okcidenta kaj orienta.

Okcidenta - Ĉi tiu grupo inkluzivis Nabatean (ĝin parolis en parto de Arabio), Palmiran (parolita en urbo Palmiro kaj apuda regiono), Palestina-Kristanan kaj Judeo-Aramean. Ĝi ekzistas ĝis nuntempo kaj uzatas en kelkaj malgrandaj vilaĝoj de Sirio kaj Libano.

Orienta - Ĉi tiu grupo inkluzivas la sirian, mandajan kaj orientan Nov-Asirian. La siria estas grava lingvo de kristanaj grupoj de moderna Irako, kaj centmiloj da naciaj malplimultoj de Irako kaj Irano. Sirie parolanta kristana popolo en la 5-a jarcento estis dividita en nestorianojn (Persio) kaj jakobitojn (Bizanco).

Historio de la lingvo 
 11-a jc a.K. - La unuaj spuroj de la lingvo, uzita de arameoj;
 8-a jc a.K. - Aramea fariĝis la dua lingvo inter Asirianoj kaj disvastiĝis tra la granda areo en sekvaj jarcentoj;
 7-6-a jc a.K. - Aramea fariĝis la "lingua franca" en sud-okcidenta Azio;
 559 jc a.K. - Aramea fariĝis oficiala lingvo de Persa imperio;
 330 jc a.K. - Post la disfalo de Persa imperio pro la atakoj de Aleksandro la Granda, aramea lingvo cedas la pozicion de oficiala lingvo en la teritorioj de iama persa dinastio;
 7-a jc p.K. - Kun la veno de la araba lingvo, la aramea ĉesas roli kiel komuna lingvo de la regiono.

Vidu ankaŭ 
 Arameoj
 Aramea skribo
 Akada lingvo
 Asirio
 Afrikazia lingvaro
 Hebrea alfabeto
 Fenica alfabeto
 Lingvistiko
 Listo de lingvoj
 Lingva familio

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 http://www.ethnologue.org/show_family.asp?subid=950 
 http://semarch.uni-hd.de/dokumentgruppen.php4?ST_ID=5  
 http://cal1.cn.huc.edu/index.html  
 http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1113445107861  

 
Lingvoj laŭ alfabeto
Altaĵo de Cerva Salto

Altaĵo de Cerva Salto (; ) estas granita rokaro, kiu apartenas al la plej altaj kaj plej vizitataj lokoj super la ĉeĥa urbo Karlovy Vary (Karlsbad). 

Ĝi troviĝas 450 metrojn super marnivelo kaj estas videbla el multaj lokoj de la urbo. Ekde la Gejsero oni povas ĝin atingi piede post 20 minutoj. Pri tiu ĉi roko oni rakontas ofte legendon, kiu rilatas al malkovro de la varma kuracakvo.

Legendo de la Cerva Salto
La imperiestro de la Sankta Romia Imperio kaj bohemia reĝo Karolo la 4-a dum ĉasado haltis sur tiu ĉi rokaro, sekvante la hundon, kiu ĉaspelis cervon. Oni diras, ke ekde tiu ĉi loko la ĉaspelata cervo saltis ĝis la Gejsero, kie la reĝaj hundoj brog-vundiĝis en brulakva akvo. Por memoro al tiu ĉi legendo estis starigita sur la rokaro skulptaĵo de ĉamo en 1851. Ĝi estas metala gisaĵo, kiun al la urbo dediĉis barono Heindrick von Lützow, ŝatanta statuojn de bestoj, kiuj ĉi tien transloĝiĝis el Meklenburgaj vastaj ebenaĵoj. La statuo post multaj jaroj estis iom difektita kaj en la jaro 1984 ĝi estis forigita kaj farita nova kopio. Denove ekde la jaro 1986 ĉi tie staras nova bronza statuo de ĉamo.

Kial oni ĉi tien starigis ĉamon, ne cervon? Nu, legendo estas legendo ... Eble tial, ĉar en tiu ĉi regiono neniam vivis ĉamoj, nur cervoj!!! Kaj la cervoj ne scias salti sur rokoj. (Ĉu laŭ tiu ĉi legendo oni povas rekomendi "Ne kredu ĉiam je ĉio!") Kaj la ĉamo fariĝis ankaŭ unu el kelkaj simboloj de la urbo.

Apud la rokaro de Cerva Salto troviĝas Altano de MAIER (ĉeĥe: Maier?v gloriet). Ĝi estas belvedera oklatera altaneto en ĉina stilo, kiun konstruigis la viena kuracisto (naskodevena karlovarano) Maier en la jaro 1804. La altano havas ruĝan tureton kaj estas ĝis pinto preskaŭ 11 m alta kaj apartenas al la plej vizitataj lokoj. De tie oni povas vidi belan panoramon de la urbo. 

Karlovy Vary
Amoreoj

La amoreoj estas ŝemida popolo, kiu loĝis en sud-okcidenta Azio de la 2-a duono de 3-a jarmilo. Informoj pri ili estas konservitaj en kojnoskribaj tekstoj kaj bibliaj libroj. Akadanoj ilin nomis 'amurru', sumeranoj - 'martu', hebreoj - 'amori'. Laŭ tiuj informoj, unu parto de amoreoj loĝis en Ĥanaano (Palestino) antaŭ la veno de hebreoj, kaj vivis duonnomade, la alia parto (t.n. orientaj ĥanaanoj) trapentris en suda Mezopotamio. Dum la epoko de la 3-a dinastio de Ur, ili loĝis kompakte en multaj sumeraj urboj. Laŭ arkivoj (18-a jc a.K.) de la ŝemida urbo Mari, amoreoj havis kelkajn regnojn en la mezo de Eŭfrato. Ilian ekziston en Babilonio, atestas amoredevenaj propraj nomoj, kiuj estas en la tekstoj de 1900-1600 jc. A.K. De post tiam ili ne videblas en historia areno. Ili parolis amorean lingvon.

EtnojBiblio
Amorea Lingvo

Amorea estas nord-okcidenta ŝemida lingvo, parolata de amoreoj en Sirio kaj Mezopotamio dum 3-2-a jarmiloj a.K. Ĝi estas konata ankaŭ sub la nomo orient-ĥanaana . La lingvo atingis nin ĉefe pere de kojnoskribaj tekstoj de la tempoj de la 3-a dinastio de Ur kaj la 1-a dinastio de Babilono (ĉ. 22-16-a jarcentoj a.K.) en la formo de propraj nomoj. Laŭ tiu materialo, oni povas paroli pri la du periodoj de amorea lingvo: malnova (periodo de Ur) kaj meza (periodo de Babilono), sed la kojnoskribo ne permesas trovi la ĝustajn sonojn de la amorea sonsistemo.

Lingvoj laŭ alfabeto
Arameoj

Arameoj aŭ siriakoj estas la ŝemidoj, kiuj venis el Levantenio kaj Mezopotamio, kiuj estis unu el la ĉefroluloj en la historio de sudokcidenta Azio. Unue arameoj, kiel nomada popolo 'Ahlamu', menciatis en la akadaj monumentoj de 14-a jc a.K. Post 12-a jc en la samaj akadaj kojnoskribaj dokumentoj, oni nomas ilin 'Armaje'. En tiuj tempoj arameoj translokiĝis al Mezopotamio kaj ekloĝis regionon Aram-Naharajm. De 10-a jc a.K., ili instaliĝis en Sirio kaj Mezopotamio. Al tiu periodo apartenas antikvaj epigrafiaj monumentoj. Post la kristaniĝo de arameoj, disvastiĝas ĝia grekdevena nomo 'Siros'.

Nuntempe la arameoj estas ĉefe kristana nacio, kiu fuĝis de sia patrujo pro islama subpremo. Ili parolas varianton de novaramea kaj loĝas en tutmonda diasporo, plejparte en Eŭropo kaj Ameriko.

Vidu ankaŭ 
 Siria Ortodoksa Eklezio
 Siria katolika eklezio

Eksteraj ligiloj 

 http://www.midyatcity.com/eng/show_news.php?subaction=showfull&id=1132867557&archive=&start_from=&ucat=&  
 http://www.midyatcity.com/eng/show_
news.php?subaction=showfull&id=1133391330&archive=&start_from=&ucat=& 
 http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1701&letter=A 
 http://leb.net/~farras/aram.htm  

Historio de Sirio
Antikvaj etnoj de la Mezoriento
Aramea skribo

La aramea skribo estas konsonanta alfabeto kreita por la aramea lingvo, aperinta komence de la 1-a jarmilo a.K. surbaze de fenica skribo ĉe arameoj. En la dua duono de 1-a jarmilo, la aramea skribo disvastiĝis tra la vasta teritorio de sud-okcidenta Azio. Dokumentoj verkitaj en la aramea skribo estis trovitaj en Palestino, Asirio, Irano, Suda Kaŭkazio, Kapadokio, Lidio, Kilikio, Norda Arabio, Egiptio, Hindio kaj Afganio.

Antikvaj skribfontoj apartenas al la 10-a kaj 9-a jarcentoj antaŭ Kristo. En la evoluo de la aramea skribo, oni distingas du ĉefperiodojn: frua periodo ĝis la 7-a jarcento a.K.; kaj la sekva "ora periodo", kiam la aramea lingvo fariĝis interetna kaj oficiala lingvo en la landoj de Okcidenta Azio kaj la aramea skribo iĝis la oficiala skribo de la Persa Imperio.

De la aramea skribo originas la siria, hebrea, araba, pahlava, ujgura kaj mongola alfabetoj. Oni supozas, ke ankaŭ la kartvela kaj armena skriboj devenas de la aramea, sed kun granda influo de la greka skribo.

Siria estrangela skribo

Vidu ankaŭ 
 Aramea lingvo

Konsonanta alfabeto
Asirio

Asirio estis antikva lando, en la norda parto de Mezopotamio. Ĝi kreiĝis en la 3-a jm a.K. kaj ekzistis ĝis la 7-a jc a.K. En tiu tempo, la loĝantaro de Asirio, laŭ kulturo, lingvo kaj etno preskaŭ ne diferencis de la najbara Babilonio. La asiria lingvo estis dialekto de la asiro-babilona aŭ akada lingvo. Asirianoj adoradis la tutan babilonan panteonon de dioj, sed en ĝia kapo starigis sian dion - Aŝuron. La ĉefurbo de la lando nomiĝis pro la dia nomo - Aŝuro aŭ Asiro, kaj la lando - Asirio.

Asirio dekomence situis en la supra fluo de Tigriso kaj havis malgrandan teritorion. Sciencistoj supozas, ke ĝia teritorio estis loĝata de ĥuritaj kaj subaraj ne-ŝemidaj triboj. Iom po iom, okazis ĝia semitiĝo, ĉar de okcidento penetris okcident-ŝemida amorea loĝantaro, kaj de sudorient-ŝemida babilona (akada) loĝantaro. La akada lingvo fariĝis parola por la aborigenoj, babilona religio kaj kulturo forte enradikiĝis. Tiamaniere, la ŝemidiĝo de la regiono finiĝis je la 2000 a.K.

 3-2-a jarmiloj - Asiro kaj ĝiaj kontrolataj teritorioj subiĝis al Babilonaj regnestroj.
 Kom. de 18-a jc a.K. - Kreiĝis vasta regno sub la gvido de reĝo Ŝamŝiadad 1-a. Gravaj centroj estis Arbela, Ninevo ka.
 18-a jc. - Babilona reĝo Hamurabo subigis Asirion.
 16-15 jc. - Kreiĝis ĥurita regno Mitano, kiu konkeris Asirion.
 15-a jc - Asirio liberiĝis de Mitano kaj mem atakis ĝin.
 Fino de 15-a jc - kom. de 14-a jc - Asiria reĝo Asurubalit 1-a mallongtempe okupis Babilonion.
 15-13-a jc - Asirio konkeris la tutan teritorion de Mitano en norda Mezopotamio.
 12-a jc - Dum la regado de Tiglatpilasar 1-a (1115-1077), Asirio estas forta regno, kiu sukcese militis en najbaraj kaj foraj landoj (Suda Kaŭkazio, Urartu, Nairi, Norda Sirio, Fenicio).
 11-a jc - Asirio malplifortiĝis pro la senĉesaj invadoj de arameoj, kiu daŭris dum du jarcentoj. Asiriaj reĝoj translokis sian rezidejon de Asiro al Kalĥu, unue kaj poste al Dur-Ŝarukin kaj Ninevo.
 9-a jc - Asirio denove prosperis dum Asurnasifal 2-a kaj Salmanasar 3-a.
 fino de 9-a jc - Asirio perdas multajn teritoriojn pro la kontraŭstaro kun Urartu, sed dum la regado de Tiglatpilesar 3-a, Asiro venkas ĝin, konkeras Sirion, Palestinon, Fenicion kaj Babilonion kaj kreas fortan imperion nome Nov-Asiria Imperion.
 705-633 a.K. - Dum la regado de Sinaherib (705-680), Asarhadon (680-669) kaj Asurbanipal (669-633) daŭras la prosperado kaj sukcesaj militoj kun Medio, Elamo, Egipto, Scitoj kaj Kimerianoj.
 605 a.K. - Koalicio de Medio kaj Babilonio supervenkis kaj Asirio, kiel regno ĉesis la ekzistadon. Mem la loĝantaro, asirianoj iom post iom arameiĝis kaj perdis sian individuecon.

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Asira arto
 Akado
 Babilonio
 Mitano
 Urartu

Eksteraj ligiloj 
 La Historio de la Antikva Okcidenta Azio 
 The Daily Revolution: Is the Nimrud Lens a Tri,000 Year Old Telescope? ()
   
 http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/obelisk.html

 
Geografio de Irako
Eksaj landoj de Azio
Aperis en la 3-a jarmilo a.K.
Administraj unuoj malfonditaj en la 7-a jarcento a.K.
Asiria lingvo

Asiria lingvo (alinome "nov-siria lingvo") estas komuna nomo de modernaj orientarameaj dialektoj, en kiu parolas asirianoj. La totala nombro de la parolantoj ne estas konata. Asiria lingvo, laŭ sia strukturo, ege distancis de ŝemida tipo, al kiu ĝi apartenas laŭ origino. Perdiĝis kelkaj ŝemidaj sonoj, samtempe aperis novaj; Asiria leksiko riĉiĝis de arabaj, persaj, turkaj vortoj.

Moderna asiria lingvo havas multajn dialektojn, kaj la literatura lingvo, kiu kreiĝis en 40-aj jaroj de 19-a jc, baziĝas sur Urmia dialekto. En ĝi kreiĝis beletro, religia kaj lernoliteraturo, aperadis periodaĵoj.

Iu dialekto de la antikva akada lingvo ankaŭ nomiĝas Asiria lingvo.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.kras-hd.de 
 http://www.peshitta.org 
 http://www.yauno.com/modules.php?name=News&file=article&sid=213  
 http://www.margabrielverein.de/mitteilung02/mitteilung7.htm 

Lingvoj laŭ alfabeto
Asirio
Asiriologio

Asiriologio estas fako de arkeologio, kiu studas civilizojn de Babilonaj kaj Asiriaj popoloj. La termino estas komuna kaj ampleksas ankaŭ studsferon de la kultura kaj historia esploro de la popoloj de Malgrand-Azio. Asiriologio, kiel scienco, originas de la deĉifrado de kojnoskribaj tekstoj, kiuj estis malkovritaj en Persepolo, rezidejo de Aĥemenidoj.

Ĝi estas parto de Orientalistiko, t.e. studo pri aziaj popoloj, lingvoj kaj kulturoj ("oriento" - laŭ eŭropcentrisma vidpunkto). La branĉoj de Asiriologio estas:
 Sumerologio
 Ĥuritologio
 Elamitologio
 Ugaritologio
 Hititologio
laŭ nomoj de koncernaj antikvaj popoloj kaj kulturoj.

Eksteraj ligiloj 

 http://psd.museum.upenn.edu/epsd/index.html  
 http://cdli.ucla.edu 
 http://etcsl.orinst.ox.ac.uk  
 http://cuneiform.ucla.edu/dcclt
Araba Maro

La Araba maro estas parto de la Hinda Oceano, inter la duoninsuloj araba (okcidente) kaj hinda (oriente).

 Areo 4832 kv.km;
 Averaĝa profundo estas 2400 m, maksimuma - ĝis 5803 m;
 Gravaj golfoj: Adena, Omana;
 Gravaj insuloj: Sokotro, Lakadivaj;
 Enfluanto: rivero Induso;
 Gravaj havenoj: Kolombo, Bombejo, Karaĉio, Adeno.

La Araba Maro estas ligita kun la Omana Golfo, nord-okcidente, kiu per Hormoza Markolo fluas al la Persa Golfo, kaj kun la Adena Golfo sud-okcidente.

Biogeografie la Araba maro estas unu el la 43 maro-ekoregionoj de la Tutmondaj 200. Tiuj ĉi estas nombro da ekoregionoj elektitaj de la Monda Natur-Fonduso (WWF) kaj la Nacia Geografia Societo pro sia graveco pri la naturprotekto.

Eksteraj ligiloj 

 Araba maro ( WWF )  
 Tutmondaj 200; numero 232: Araba maro( WildWorld ) 
 Situo de Araba maro: tajpu Arabian Sea  

 
Global 200
Maroj en la Hinda Oceano
Adena Golfo

La Adena Golfo estas okcidenta branĉo de Araba Maro, kiu per markolo Bab al-Mandab ligiĝas kun Ruĝa Maro. La golfo fluas en okcidento-oriento direktoj, inter Jemeno kaj Somalio kaj havas okcidentan finon ĉe Ĝibutio. Ĝi havas longon de ĉirkaŭ 900 kilometroj, kaj en la orienta fino larĝon de 500 kilometroj. La Golfo de Adeno estas tre grava por komerca ŝipado.

Vidu ankaŭ 
 Listo de maraj ekoregionoj

 
Maraj ekoregionoj
Geografio de Jemeno
Geografio de Somalio
Geografio de Ĝibutio
Maroj en la Hinda Oceano
Akaba Golfo

Akaba Golfo estas branĉo de la Ruĝa Maro, oriente de la Sinaja duoninsulo kaj okcidente de Arabio. Ĝi tuŝas Egiption, Israelon, Jordanion kaj Saudan Arabion.

La golfo havas longon de 160 kilometroj kaj maksimuman larĝon de 24 kilometroj. Ĉefaj havenoj estas Ejlato en Israelo kaj Akabo en Jordanio.

Vidu ankaŭ 
 Sueza Terkolo

Golfoj en la Hinda oceano
Akvaĵoj en Egiptio
Akvaĵoj en Israelo
Akvaĵoj en Jordanio
Akvaĵoj en Sauda Arabio
Ruĝa maro
Granda Rifto
Provinco Suda Sinajo
Landlimo de Jordanio kaj Sauda Arabio
Landlimo de Israelo kaj Jordanio
Landlimo de Egiptio kaj Israelo
Golfoj en Azio
Arabio

Arabio estas duoninsulo en sud-okcidenta Azio, la plej granda en la mondo; Araboj nomas ĝin "insulo de araboj" (ĝazirat al arab). Arabio, Arabujo aŭ Araba Duoninsulo estas hejmlando de la araba loĝantaro, lingvo kaj kulturo, ankaŭ mondreligio Islamo. Preskaŭ ĉiuj ŝemidaj triboj, kiuj en antikveco transmigris al Mezopotamio kaj Palestino, originas de la centra Arabio. La centra parto de Arabio neniam estis konkerita de iuj imperioj kaj ĝi ĉefrolis en la historio de multaj muzulmanaj regnoj.

Areo ĉirkaŭ 2,7 mln kv.km.Loĝantaro pli ol 35 mln. Ĉirkaŭita de Ruĝa Maro (okcidente), Adena Golfo kaj Araba Maro (sude), Omana Golfo kaj Persa Golfo (oriente). Plimulte - ebenaĵoj kaj plataĵoj, en okcidenta kaj sudo - altaj montoj, alteco ĝis 3600 m. Klimato tropika, seka (100–200 mm jare). Plejparte dezertoj - Araba dezerto (Nefudo, Daĥnao, Rub-al-Ĥalo kaj Tihamaho). Gravaj krudaĵoj de nafto.

En Arabio troviĝas la jenaj ŝtatoj: Sauda Arabio, Kuvajto, Kataro, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Omano kaj Jemeno.

Kulturo 

La duoninsula araba aŭ suda araba dialekto temas pri la variaĵoj de la araba, kiujn oni parolas en la Araba Duoninsulo. Tio inkludas la landojn Sauda Arabio, Jemeno, Omano, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Kuvajto, Barejno, Kataro, suda Irako, kaj la tribaj popoloj (la historiaj loĝantoj) de Jordanio.

Esperanto 
 EdE-A > Arabujo

Arabujo. En 1905 en Aden propagandis Cap. H. E. Jacob. En 1907 kaj 1908 aperis lernolibro por araboj (de Muusbah, 43 p. kaj de Haddad, 56 p.) I. ŜIRJAEV.

Vidu ankaŭ 
 Sauda Arabio
 Jemeno
 Omano
 Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
 Kataro
 Ruĝa maro
 Araba Maro
 Persa Golfo

 
Duoninsuloj en Azio
Abudabio

La Emirlando Abudabio (Imārat Abu-Dabi aŭ Imārat Abu-Zabi; ) estas la plej granda kaj grava emirlando en konsisto de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj (UAE). Ĝi situas ĉe la bordo de la Persa Golfo. Abudabio okupas 67.350 km², kio estas ĉirkaŭ 87 % de la teritorio de UAE, ĝia loĝantaro estas pli ol 1,0 miliono. La ĉefurbo estas samnoma kiel la emirlando, aliaj urboj estas: Al-Ajn, Ĝebel-Dana, Ruveis, Bu-Hasa.

Abudabio estis fondita en 1760 kaj estis sidejo de lokaj regantoj. De 1966 ĝin regis ŝejĥo Zajid bin Sultan Al Nahjan, kiu samtempe estis prezidanto de UAE ekde 1971. Post lia morto en 2004, lin sekvis lia filo Ĥalifa bin Zajid bin Sultan Al Nahjan, kaj post ties morto en 2022 alia filo, Muhamad bin Zajid bin Sultan Al Nahjan.

Ekonomio 
En la municipo en regiono Al Dhafra la  ekfunkciis la unua en la araba mondo nuklea stacio Barakah, kies plena kapacito atingos 5600 mWt. Ĝi provizos 25% de la elektro de UAE.

Ĉefurbo 
La ĉefurbo Abudabio situas ĉe la Persa Golfo kaj estas grava transporta, komerca kaj naftoprilabora centro.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html 
 https://web.archive.org/web/20120214003956/http://www.jl.sl.btinternet.co.uk/stampsite/alpha/a/abudhabi.html 
 http://www.thepersiangulf.org/cities/abudhabi.html  
 http://www.adcci-uae.com  

Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
Aĵmano

Aĵmano [aĵmAn], arabe: اجمان estas unu el la sep subjektoj de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj. La ĉefurbo estas Aĵmano (urbo).

Laŭ la stato de (, en la urbo vivis  loĝantoj sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La areo konsistigas 0,3% -ojn de la teritorio de UAE. Ĝi estas la plej malgranda inter la emirlandoj, kaj ĝia gvidanto estas ŝejĥo Humad Bin Rashid an-Nuaimi ekde 1981.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.ajmanjamaat.org 
 https://web.archive.org/web/20020805115145/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_ae.htm
 http://www.am.gov.ae 
 https://www.ajman.ae (, jen arkivigite)
 informoj pri Aĵmano en la Brita Enciklopedio ()

Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
Ando Hiroŝige

ANDO Hiroŝige (安藤広重 [Andō Hiroshige], 1797-1858) estas tre fama japana pentristo kaj aŭtoro de Ukijo-e.

Liaj plej famaj kreaĵoj estas pejzaĝoj, en tiuj serioj "Cent famaj ejoj en Edo" kaj "53 haltejoj de Tokajdo"

Vidu ankaŭ 
 Historio de Japanio

Eksteraj ligiloj 

 http://www.hiroshige.org.uk/

Japanaj pentristoj
Alventaj Insuloj

Alventaj Insuloj (, ) estas longa ĉeno da insuletoj norde de Sudameriko, kiuj etendiĝas kiel lasta seka haltejo inter Kariba Maro kaj Atlantiko kaj do kvazaŭ "vent-ŝirmilo" por la Deventaj Insuloj. Famaj insuloj Alventaj interalie estas Barbado, Dominiko, Grenado, Martiniko, Sankta Lucio kaj Sankta Vincento. Inter Sankta Vincento kaj Grenado estas longa ĉeno de etaj insuloj nome Grenadinoj kiuj apartenas la sudaj al Grenado kaj la nordaj al Sankta Vincento.

De temp' al tempo oni ankaŭ kunkalkulas Trinidadon kaj Tobagon, vd. Ĉebordaj Antiloj.

Vidu ankaŭ 
 Alventaj Insuloj (Franca Polinezio)

Alventaj Insuloj
Mezameriko
Afrik-Eŭrazio

Konceptante "kontinenton" kiel grandan, kontinuan malmaraĵon, oni povas aserti, ke Afrik-Eŭrazio estas unu kontinentego da 84.500.000 kilometroj kvadrataj. Tion ne esence ŝanĝis la malfermo de la Sueza Kanalo en 1869, kiu ja ne estas maro.

Ĝi koincidas kun tio, kion multaj eŭropanoj nomas la "Malnova Mondo", nome tiuj partoj de la tero, kiujn sci-konis eŭropaj kleruloj antaŭ la esplorvojaĝoj de Kolumbo (Ameriko, 1492) kaj James Cook (Aŭstralio, 1770). Amerikon kaj Oceanion (sed malofte Antarkton) tiuj eŭropanoj nomis la "Nova Mondo".

Eksteraj ligiloj 

 http://www.prb.org/pdf04/04WorldDataSheet_Eng.pdf
 http://www.nineplanets.org

Vidu ankaŭ 
 Afriko
 Azio
 Eŭrazio
 Eŭropo
Angvilo

Angvilo () estas dependa teritorio de Britio en la Kariba Maro.

 Landkodo: AI.
 Nacia nomo: Anguilla.
 Areo: 96 kv.km.
 Loĝantaro:   (stato de )
 Administra centro: La-Valo.
 Lingvoj: angla kaj kreola.

Angvilo (Anguilla, en la angla lingvo estas transmara dependa departemento de Britio en Karibio, pli specife en la norda ekstremo de la Deventaj Insuloj, en la Malgrandaj Antiloj. Ĝi estas unu el la 16 teritorioj sen memstareco sub gvidado de la Senkoloniiga Komitato de Unuiĝintaj Nacioj, kun la celo elimini la koloniismon.

La arkipelago konsistas el Angvil-insulo kaj kelkaj aliaj proksimaj insuletoj, ĝi havas marlimojn sudoriente kun la insulo Sankta Marteno kiu estas parto de la transmara franca departemento de Gvadelupo. Je la okcidento troviĝas la Britaj Virgulininsuloj.

Historio 
Angvilo estis koloniigita de la angloj venintaj de Sankta-Kito kaj Neviso en 1650. Estis administrata de Britio ĝis 1825, kiam la insulo estis transdonita al la administrejo de Sankta-Krito kaj Neviso kontraŭvole de la loĝantoj de Angvilo. De tiu tempo, dum kelkaj okazoj, Angvilo intencis disiĝi.

La 11an de julio 1967 referendumo okazis pri la memstareco kiuj la disiĝistoj gajnis (1.813 voĉdonoj kontraŭ 5), kio proklamis la 17an de junion la sendependecon. De la 19a de marto ĝis la 15a de septembro 1969 la brita armeo okupis la kolonion, post popola ribelo proteste al la nekoncedo de la aprobita memstareco en la referendumo. Finfine en 1971, en virto de la Anguilla bill la insulo restis administrata de brita komisario kaj Konsilo de la Insulo.  Ĝi atingis la kondiĉon de brita dependaĵo en 1976 kun memstara administrado, danke al la gvidanto de la Konsilo de la Insulo Ronald Webster, kaj fortigite en 1980 disigante ĝin de Sankta-Kito kaj Neviso.

En 1992 estis akceptita kiel asocia membro de la Kariba Komunumo CARICOM. En 1995, la uragano Ludoviko kaŭzis multajn perdojn en la insularo, ĉefe en la agrikulturo.

Ekonomio 
Angvilo estas parto de orientkaribia valuta unuiĝo kaj kune kun ses aliaj karibiaj ŝtatoj kaj plia transmara teritorio de Britio kiel oficialan valuton uzas la orientkaribian dolaron.

Vidu ankaŭ 

 Listo de urboj laŭ lando
 Landnomoj

Eksteraj ligiloj 
 Registaro de Angvilo
 http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/av.html  
 http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/anguilla/anguilla.html 
 Turisma oficejo de Angvilo

 
Britaj transmaraj teritorioj
Insuloj en Nordameriko
Arubo

Arubo (Aruba) estas insulo en la Kariba Maro, do estas parto de la geografia regiono Karibio.

Priskribo 
Arubo estas konstitucie parto de la Nederlanda Reĝlando, kies oficiala nomo estas pluraleca Reĝlando de la Nederlandoj; ĝia pozicio do nun samas al tiu de Curaçao kaj Sint Maarten. Tiu ĉi formalaĵo kondukas foje al malgrandaj problemoj, ekzemple en 2008, kiam Arubo konstatis ke ĝi ne volas rekoni la oficialecon de la geja nupto; sed ĉar ĝi estas parto de Nederlando, ĝi ne povas ne rekoni ties oficialan validecon.

La administracia centro estas Oranjestado. San Nicolas estas la dua plej granda loĝloko de Arubo.

Datenoj
 Landkodo: AW.
 Areo: 180 km².
 Loĝantaro: 69.500.
 Oficialaj lingvoj: nederlanda kaj Papiamento.
 Parollingvoj: Papiamento (69,4%), hispana (13,2%), angla (8,1%), nederlanda (6,1%).
 Pokapa GNP: 22.000 $.
 Valuto: aruba guldeno

Geografia pozicio: ()

Vidindaĵoj 

Konata allogaĵo estis la Natura Ponto, la plej longa natura ponto en Karibio. Je la 2-a de septembro 2005 ĝi disfalis, sendube pro la longdaŭra erozio pro marakvo kaj vento. Pli malgrandaj naturaj pontoj cetere ankoraŭ troviĝas sur la insulo, el kiuj unu flanke de la restaĵo de la disfalinta ponto.

Apud la natura ponto estas alia vidindaĵo kiu nature ekestis, la Natura Naĝejo. Laŭ longe la rokeca norda marbordo de la insulo troviĝas, per rokoj ŝirmita, izola peco de oceano kun diametro kaj profundo de kelkaj metroj. Ĉar la aspra maro en la nordo de la insulo kaŭzas altajn ondojn kiuj rompiĝas sur la rokoj, la natura naĝejo pleniĝas per akvo kaj faŭro kaj faŭno tuj el la oceano. La loka loĝantoj asertas ke de tempo al tempo oni kaptas etajn ŝarkojn en la natura naĝejo. La natura naĝejo nur atingeblas per ajnagrunda aŭtomobilo kun kvarrada propulso.

La Altovistakapelo apud Noord estas alia vidindaĵo. Ĝi estas eta kirko meze en rokeca neloĝata areo kun elvido al la aspra maro je la norda flanko de Arubo.

La nacia parko Arikok estas parko kiu kovras grandan parton de la insulo. La parko konsistas el vila monteca pejzaĝo kun multaj ŝtonoj kaj kaktoj. La parko estas libere alirebla per aŭto sed ajnagrunda aŭtomobilo estas forte rekomendinda.

Setlejoj 
 Noord
 Palmstrando
 Savaneta
 San Nicolas

Bildaro

Literaturo 
  Mulders E.N. 1971 : Aruba : Miniatura Babelo en Kariba Maro, Esperanto, n-o 784 (3), 46 - 49.

Vidu ankaŭ 
 Listo de urboj laŭ lando
 Landnomoj
 Aruba Dushi Tera 
 Divi-divi arbo

Eksteraj ligiloj 

 oficiala registara retejo pri Arubo
 turisma retejo pri Arubo 
 retaj kartoj el Arubo
  informoj el la publikaĵo CIA World Factbook pri Arubo 

 
Nederlando
Antiloj
Dependaj teritorioj
Administraj unuoj fonditaj en 1986
Aŝmora kaj Kartia Insuloj

Aŝmora kaj Kartia Insuloj estas dependa teritorio de Aŭstralio en Sud-Orienta Azio.

 Nacia nomo: Ashmore; Cartier; [o] Territory of Ashmore and Cartier Islands.
 Politika statuso: ekstera teritorio.
 Areo: 5 km².
 Loĝantaro: sen konstantaj loĝantoj.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/at.html  
 http://ea.gov.au/coasts/mpa/cartier  
 http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/externalterr/ashmore.htm  
 http://www.deh.gov.au/coasts/mpa/ashmore 

Neloĝataj insuloj en Aŭstralio
Ramsar-malsekejoj en Aŭstralio
Disputeblaj teritorioj de Aŭstralio
Disputeblaj teritorioj de Indonezio
Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj
Eksaj britaj kolonioj kaj protektoratoj en Oceanio
Akso

Matematike, akso estas linio, aŭ cilindro, ĉirkaŭ kiu turniĝas korpo.
 Meĥanike, akso estas stifto aŭ ŝafto ĉirkaŭ kiu rado, pulio k.s. rotacias.

 Akso, metafore uzata, povas esti ankaŭ la centra plej grava organo en iu organizo.

 Historie, Akso estis alianco inter Germanio, Italio kaj Japanio dum la Dua mondmilito - vidu Akso Berlino-Romo-Tokio
 AKSO Administra Komuna Sistemo Organiza, estas komuna projekto de Universala Esperanto-Asocio kaj Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, kiu celas renovigi la retajn ilojn kaj administrajn sistemojn de la organizoj.

La aksingo estas la parto de la rado, kiu ĉirkaŭas senpere la akson, aŭ pere de organo, kiu ebligas pli bonan turniĝon: bronzaj glit-ringoj, lagro...

Vidu ankaŭ 
 Aksonometria perspektivo
 Granda duonakso
 Malgranda duonakso
 Pivoto

Notoj 

Dua mondmilito
Historio
Matematiko
Amherst (Masaĉuseco)

Amherst [am'herst] (42.38° NO, 72.52° OK) situas en la valo de la Rivero Konetikuto kaj estas 14 km nordoriente de la urbo Northampton kaj 151 km okcidente de Bostono. Ĝi inkluzivas tri komunumojn: Norda Amherst, Amherst, kaj Suda Amherst. Originale parto de la urbo Hadley. Eŭropanoj ekokupis la regionon ekde 1730 kaj tio fariĝis la urbo de Amherst en 1775. Amherst estas la hejmo de 3 el 5 regionaj altlernejoj: Amherst College, Universitato de Masaĉuseco ĉe Amherst, kaj Hampshire College. La aliaj estas Smith College (en Northampton) kaj Mt. Holyoke College (en Suda Hadley).Emily Dickinson naskiĝis kaj loĝis en Amherst. Noah Webster loĝis en Amherst dum li laboris je lia granda usonangla vortaro kaj estis fondinto de Amherst College.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.dickinsonhomestead.org
 http://www.amherstma.gov 
 http://www.umass.edu 
 http://www.amherst.edu 

Urboj de Masaĉuseco
Astrid Lindgren

Astrid Anna Emilia LINDGREN  (naskiĝis la 14-an de novembro 1907 en Vimmerby, mortis la 28-an de januaro 2002 en Stokholmo) estis sveda verkisto.

Biografio 
Lindgren kiel infano ege ŝatis legi: ĉefe infanlibrojn kun knabino kiel protagonistino. Post la lerneja tempo ŝi transloĝiĝis al Stokholmo, kie ŝi edziniĝis kaj naskis du idojn. Sian unuan rakonton Britt-Mari lättar sitt hjärta ŝi verkis en 1944; mondfamon ŝi gajnis en 1945 per sia infanlibro Pippi Långstrump ("Pipi Ŝtrumpolonga"), kiun ŝi skribis kiel donaco okaze de la 10-a naskiĝtago de sia filino.

Vidu ankaŭ 
 Madicken, televidserio

En Esperanto aperis 
 La fratoj Leonkoro  (Bröderna Lejonhjärta), 1987. Trad.: Kerstin Rohdin.
 Pipi Ŝtrumpolonga  (Pippi Långstrump), 1989. Trad.: Sven Alexandersson.
 Emilo de Smolando  (Emil i Lönneberga), 1993. Trad.: Harold Brown kaj Kerstin Rohdin.
 Mio, mia filo (Mio, min Mio), 2006. Trad: Leif Nordenstorm, Anja Karkiainen, Sten Johansson ISBN: 9185288349
 ''http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20lindgren,%20astrid%20-%20ronjo,%20rabista%20filino.pdf  
 retejo de la libertempa parko "Mondo de Astrid Lindgren" en Vimmerby 

 
Svedaj porinfanaj verkistoj
Pipi Ŝtrumpolonga
Naskiĝintoj la 14-an de novembro
Mortintoj la 28-an de januaro
Verkistinoj
Personoj sur svedaj monbiletoj
Asorti

Asorti estas familia muzika ensemblo el Litovio, konsistanta el la muzikistoj Edvardas (patro), Jelena (patrino) kaj Edgaras (filo, intertempe plenkreska) Piščikas.

Krom dum Esperanto-renkontiĝoj ekzemple en Latvio, Hispanio, Germanio, Finnlando, Svedio, Hungario kaj Belgio, la grupo profesie koncertas ankaŭ dum grandaj internaciaj muzikfestivaloj, festoj aŭ foiroj dum kiuj ili kantas kvarlingve: litove, angle, ruse kaj Esperante kaj tiele disvastigante la Esperanto-muzikon al publiko ne parolanta Esperanton. Ilia muziko sonoris dum televidaj programoj ekzemple Eurovision, X-Faktor, Du minutoj da gloro kaj aliaj.

La repertuaro estas diversstila: kontreo, bluso, folko, roko.

Eldonitaj albumoj en Esperanto:

 (1993) Se povus mi
 (1994) Ni denove renkontiĝos
 (1995) Edgar + Asorti (kasedo)
 (2003) Elektronika kompilo - Asorti kontribuis per unu titolo.
 (2005) Lernejaj amikoj
 (2007) Kantu kune
 (2009) Verda hejmo
 (2013) Espero
 (2015) Teo kaj Amo
 (2015) Koloroj de l' mondo
 (2019) Elektitaj kantoj
 (2022) Mia plej bela revo

Eksteraj ligiloj 
 Kanto Teo kaj Amo - por la internacia konkurso de mallongaj filmoj "Teo Amo"
 Intervjuo de 2011 en la retradia (podkasta) retejo de la grupo Varsovia Vento
 Historia filmeta prezento de la kanto "Apud Maro" kun kantanta kaj violonanta Edgaras, tiam 10- aŭ 11-jara, borde de la Balta Maro
 Ĉu trinki teon por konsento?, filmeto pri konsento en 13 lingvoj pere de subtekstoj kaj voĉlegado (mankas subteksto kaj voĉlegado en Esperanto), Tradukistoj sen landlimoj, 2017.

Esperantaj muzikaj grupoj
Litovaj muzikaj grupoj

Referencoj
Aragonito

Aragonito estas mineralo de kalcia karbonato (CaCO3). En 1797, ĝi estis malkovrita en Molina de Aragón (Hispanio) de kie originas ĝia nomo. Kelkaj variaĵoj estas uzitaj kiel gemo.

En Ĉeĥio 
Aragonito (ĉeĥe vřídlovec) estas Karlovara (Ĉeĥio) specialaĵo – unika ŝtono de tiu ĉi speco en la mondo. Fakte ĝi estas sedimenta kalkoŝtono el (ekzemple) karlovaraj mineralaj fontoj. El ĝi oni produktas belajn memoraĵojn, ekzemple cindrujojn, varojn etajn aŭ pli grandajn skribilarojn, brakringojn, pendaĵojn kaj aliajn.

La gastoj ofte kunportadas de tie kiel memoraĵon tiel nomatajn "ŝtonigitajn florojn". Tio estas floroj, kiujn oni trempis en unu el la fontoj kaj lasis ilin tiel longe, ĝis ili estas "ĉirkaŭkreskitaj" per tavolo de flav-rustkolora gejseroŝtono – aragonito, kiu poreterne konservas ilian originan formon.

Vidu ankaŭ

 Aragonitaj kavernoj en Zbraŝov
 Molina de Aragón
 Evaporito

Kalciaj kombinaĵoj
Mineraloj
Gemoj
Astrobiologio

Astrobiologio (ankaŭ kosmobiologio, eksterbiologio, eĉ ekzobiologio) estas la spekulativa kampo de biologio en kiu oni konsideras la eblon, kaj eblan karakteron de ekstertera vivo.

Kvankam la kampo estas spekulativa, la malekzisto de vivo en la resto de la universo estas hipotezo falsebla, kaj tiel astrobiologio estas valida kampo por scienca esploro.

Tial la serĉado por ekstertera vivo estas gravega por astrobiologistoj. Iuj konstatas, ke la kvanto da planedoj kun inteligenta eksterterana vivo estus taksebla per la formulo de Drako se kaj kiam ni ekkonis la valorojn de ĝiaj parametroj. Tamen, pro la malcerteco pri la termoj de la formulo, estas neeble antaŭvidi ĉu vivo estas rara ĉu ofta. Alia kunligita temo de astrobiologio estas la paradokso de Fermi kiu demandas, se vivo oftas en la universo, kial ne troviĝas evidenta signalo de ĝi?

Aktuale, ne estas evidenteco por la ekzisto de ekstertera vivo (ĝis mez-2002). Tamen ekzamenado de aerolitoj el Antarkto, kiuj devenas el Marso provizis tion, kion iuj sciencistoj kredas fosilietoj de ekstertera vivo mikroskopskala, sed tiu interpreto de la evidenteco restas ankoraŭ debatebla.

Vidu ankaŭ 
 Abiogenezo
 Kriptozoologio
 Artefarita intelekto
 Eksolingvistiko

Eksteraj ligiloj 

 Vivo Ekstertera - astrobiologio, Kontakto (2015:6/6)
 http://www.astrobiology.com
 http://www.astrobio.net 
 http://aca.mq.edu.au  
 http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=207
Alfred Nobel

Alfred NOBEL (naskiĝis la 21-an de oktobro 1833 en Stokholmo, mortis la 10-an de decembro 1896 en Sanremo) estis sveda kemiisto, inventisto kaj verkisto.

Biografio 
Nobel estis la tria filo de Emmanuel Nobel (1801-1872), kiu naskiĝis en Stokholmo sed fruaĝe transloĝiĝis kun sia familio al Sankt-Peterburgo. En 1859, la patro kaj li revenis al Svedio, kie Nobel ekstudis eksplodaĵojn, kaj precipe spertiĝis pri nitroglicerino.

La plej grava el liaj 355 inventaĵoj estas dinamito, inventita en 1867.

Antaŭ sia morto je la  Alfred Nobel – kiu ne havis gefilojn – decidis heredigi la plej grandan parton de sia grandega kapitalo al fondaĵo. El la interezoj ĉiujare estas disdonata la tiel nomataj Nobel-premioj pri literaturo, fiziko, kemio, medicino kaj paco. (Al la pacpremio lin instigis interalie Bertha von Suttner, kiu almenaŭ post lia morto esprimis sin pozitive pri Esperanto.)

La Nobel-premioj kaj la Nobel-memora premio pri ekonomiko ne estas samspecaj; la dua ja estas disdonata samokaze de la Nobel-premioj, sed ĝi ne havas fundamenton en la testamento de Nobel. Ĝi ne estas pagata de la Nobel-fondaĵo sed de la sveda Regna Banko (Riksbanken).

Nemesis 
Samtempe kun la testamento, Nobel verkis teatraĵon – Nemesis, tragedion de kvar aktoj – pri Beatrice Cenci, eldonita dum li agoniis kaj (escepte de tri ekzempleroj) detruita tuj post lia morto de liaj postvivantoj, konsiderantaj ĝin blasfemo. La unua ne detruita eldono aperis en 2003 ĉe Eldona Societo Esperanto.

Oni, en la medio esperantista, difinis la verkon "kuraĝa". En ĝi oni povas vidi, kion A. Nobel opiniis rilate al religio, eklezio kaj similaĵoj. Kelkaj do nun kredas, ke ĝuste Dario Fo kaj José Saramago eble estis la unuaj Nobel-premiitoj tute laŭ la gusto de Alfred Nobel, ĉar laŭ ili "idealo" por li estis lukti por idealoj kontraŭ dio, eklezio, kaj aliaj religiaj antaŭjuĝoj. Sed aliaj opinias, ke tia ne estis la "idealo" de Nobel, kvankam en la verko Nemeza estas elpensita la katolika kulto al la Dipatrino Maria kiel fonto de krimo (estas la aperanta Maria mem, kiu sugestas al Beatrico mortigi sian patron...).

Vidu ankaŭ 
 Nobel-premio
 Nobel-premio pri paco
 Kredo, Floroj, Dinamito

Notoj

Aliaj projektoj

Eksteraj ligiloj 
 La oficiala retejo de la Nobelpremio 
 Vivpriskribo, laŭ la oficiala retejo de la Nobelpremio 
 Nobelpremio pri paco 
 La patentopeto de Nobel por dinamito 

Stokholmanoj
Naskiĝintoj en Stokholmo
Svedaj kemiistoj
Svedaj inventistoj
Verkistoj de Svedio
Aleksis Kivi

Aleksis KIVI estas la pseŭdonomo de Aleksis STENVALL, finna aŭtoro (* je la 10-a de oktobro 1834 en Nurmijärvi, † je la 31-a de decembro 1872 en Tuusula).

Famaj verkoj 
 Lea (biblia dramo, 1860)
 Nummisuutarit (komedio, 1864)
 Kihlaus (komedio, 1866)
 Seitsemän veljestä (romano, 1870)

Aperis en Esperanto 
 La Botistoj / Tradukis Hilma Hall. - 1919. - (Finna Biblioteko Esperanta ; 2)
Originala titolo: Nummisuutarit
 La Fianĉiĝo ; Lea : du teatraĵoj / Trad. Hilma Hall. - 1920. - (Finna Biblioteko Esperanta ; 3)
Originala titolo: Kihlaus ; Lea
 Sep Fratoj / Trad.: ... sub la respondeco de Vilho Setälä]. - Helsinki: Setälä,
1947. - 360 p. : ilustr.
Originala titolo: Seitsemän veljestä

Vidu ankaŭ 
 4181 Kivi

Eksteraj ligiloj 
 http://www.nurmijarvi.fi/kivi 
 http://www.nurmijarvi.fi/int_kivi/en_GB/kivi_national_author  
 
 Libroj de kaj pri Aleksis Kivi en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo

Finnaj verkistoj
Aprilo

Aprilo () estas la kvara monato de la Gregoria kalendaro. Ĝi enhavas 30 tagojn. Ĝi nomiĝas laŭ la latina vorto aperire, "malfermi".

Aprilo estas monato de la printempo en la Norda hemisfero kaj de la aŭtuno en la Suda hemisfero. La signoj de la Zodiako en aprilo estas Ŝafo (= Arieso) kaj Bovo.

Aprilo venas post marto kaj antaŭ majo.

Aprilo komenciĝas per la sama semajntago kiel julio en ĉiuj jaroj, kaj kiel januaro en superjaro.

En iuj landoj la 1-a de aprilo estas ŝercotago.

 
Monatoj
Aŭgusto

Aŭgusto () estas la oka monato de la Gregoria kalendaro. Ĝi enhavas 31 tagojn. Ĝi nomiĝas laŭ Aŭgusto Cezaro. Antaŭe la monato (kiu prae nomiĝis Sextilis, "sesa" (vidu septembro) havis 30 tagojn; sed kiam ĝi estis nomata honore al Aŭgusto, oni pliigis ĝin je unu, por ke ĝi havu la saman kvanton da tagoj kiel julio, la monato de Julio Cezaro.

Aŭgusto estas monato de la somero en la Norda hemisfero kaj de la vintro en la Suda hemisfero. La signoj de la Zodiako en julio estas Leono kaj Virgulino.

Aŭgusto venas post julio kaj antaŭ septembro.

Aŭgusto komenciĝas per la sama semajntago kiel februaro nur en superjaro.

Eksteraj ligiloj 

 http://en.wiktionary.org/wiki/August 
 http://news.independent.co.uk/world/environment/story.jsp?story=429802 
 http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/August.html
 http://www.kroraina.com/knigi/bg_folklore/bg/august.htm 

 
Monatoj
Romiaj respublikaj konsuloj