alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Рене Генон

Рене́ Гено́н (René Guénon, 15 ноябрь 1886, Блуа, Франция — 7 январь 1951, Каһирә, Мисыр) — француз фәлсәфәчесе. Метафизика өлкәсендә йогынтысы аеруча зур була.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Әлифба буенча шәхесләр

Фәлсәфәчеләр
Франсуз язучылары
Франциядә туганнар
Абдулла Әхмәт

Абдулла Әхмәт (тулы исеме Абдулла Сафиулла улы Әхмәтов ) — татар язучысы, драматург.

Абдулла Әхмәт 1905 елның 25 мартында хәзерге Курган өлкәсенең Звериноголовск авылында туа. Авыл мәктәбендә башлангыч белем ала. Соңыннан, махсус курслар тәмамлап, 1922-1923 елларда Чиләбе өлкәсенең балалар йортында тәрбияче, аннары үз авылларында уку йорты мөдире булып эшли. Шул вакытларда ул Уралда чыга торган газетага хәбәрләр яза башлый. 1925 елдан Свердловск шәһәрендә татар телендә чыга торган «Сабан һәм чүкеч» газетасы редакциясендә эшли. Газета-журналларда аның очерклары, кыска хикәяләре, ә 1931 елда Мәскәүнең «Центриздат» нәшриятында «Кара баганалар» исемле беренче китабы дөнья күрә.

1932 елда А. Әхмәт Казанга күчеп килә. 1932-1936 елларда Казан дәүләт педагогия институтында укый, «Совет әдәбияты» (хәзерге «Казан утлары») журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, аннары Казан химия-технология техникумында һәм музыка мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли.

Бөек Ватан сугышы башлангач, Абдулла Әхмәт фронтка китә. Ике ел буе алгы сызыкта гади солдат булып фашистларга каршы сугыша. Яраланып, госпитальдә дәваланып чыккач, яңадан алгы сызыкка кайта һәм сугышның ахырына кадәр фронт газетасы редакциясендә эшли һәм совет солдатларының сугышчан батырлыклары турында күп санлы очеркларын, хикәяләрен иҗат итә.

1946 елда армиядән кайткач, Абдулла Әхмәт Татарстан китап нәшриятында яшьләр-балалар әдәбияты редакциясе мөдире, аннары «Пионер» (хәзерге «Ялкын») журналының җаваплы редакторы булып эшли.

Абдулла Әхмәтнең сугыштан соңгы иҗаты проза һәм драматургия жанрларының һәр икесендә дә нәтиҗәле эшләве белән характерлы. Бу елларда ул нефтьчеләр тормышына багышланган «Кара алтын», «Яшәү көче» исемле очерк китапларын һәм «Серләр», «Егет сүзе» исемле драма әсәрләрен яза. Пьесалары Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куелып, берничә сезон зур уңыш белән бара.
Абдулла Әхмәт балалар өчен дә күпләгән әсәрләр яза. Ул – ике дистәгә якын китап авторы.

Абдулла Әхмәт татар халык иҗаты әсәрләрен туплау, әдәби эшкәртү һәм матбугатка әзерләп чыгару өлкәсендә дә нәтиҗәле эшли. 1938 елда аның фольклорчы Хәмит Ярми белән бергә бастырып чыгарган «Халык иҗаты» исемле зур җыентыгын, үзе тарафыннан төзелгән һәм кат-кат басылган «Хуҗа Насретдин мәзәкләре», «Мәкальләр», «Табышмак әйтәм – табыгыз» дигән җыентыкларны күрсәтергә була.

Абдулла Әхмәт 1976 елның 28 октябрендә, Казанда вафат була.

Татар язучылары
Татар драматурглары
Гөлсем Камская

Гөлсем Сәйфулла кызы Камская (Ильясова) — күп татар театрларында эшләгән талантлы артистка.

Гөлсем Камская 1901 елның 25 мартында Казан шәһәрендә туа. Аның сәхнә эшчәнлеге 1919 елда башлана. Г. Камская Казан, Әстерхан һәм Мәскәү татар театрларында хезмәт итә, ә 1933 елдан ул – Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисткасы.

Ярты гасырлык сәхнә эшчәнлеге чорында ул татар, рус һәм дөнья драматургиясе әсәрләре буенча эшләнгән спектакльләрдә төрле характердагы дистәләрчә образлар иҗат итә.

Аның героиняларының сәхнәдәге тормышы һәрвакыт тирән фикерле, нечкә психологизм, милли үзенчәлекле булулары белән аерылып тора.
Нәгыймә (“Банкрот”, Галиәсгар Камал), Галчиха (“Гаепсездән гаеплеләр”, А.Островский), Маһинур (“Миңлекамал”, М.Әмир), Блюм (“Тормыш яңадан башлана”, В.Собко), Гөлниса (“Шомлы көннәр”, Таҗи Гыйззәт), Сәхилә (“Х.Насретдин”, Нәкый Исәнбәт), Сабира (“Татар хатыны ниләр күрми”, Галимҗан Ибраһимов) һәм башка ул уйнаган рольләр татар театр сәнгатен үстерүдә билгеле бер өлеш була, артисткага шөһрәт китерә.

Г. Камская театрның җәмәгать эшләрендә актив катнаша, яшь артистлар белән үзенең бай иҗат тәҗрибәсен уртаклаша. Гөлсем Камская 1975 елның 8 декабрендә вафат була.

Театр сәнгатен үстерүдәге зур хезмәтләре өчен Гөлсем Камскаяга РСФСРның атказанган һәм Татарстанның халык артисткасы дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Гаилә хәле 
 Ире Гали Ильясов, драма актеры. Балалары Дэллюс (1922-1981), Әсфән.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
РСФСР атказанган артистлары
Татарстанның халык артистлары
Беренче театр (фильм)

'' Бу — фильм турында мәкалә. Шулай ук Беренче театр (мәгънәләр) сәхифәсен карагыз.

«Беренче театр» — Совет чорында төшерелгән фильм.

Актёрлар

Искәрмәләр
Сан-Франциско

Сан-Франциско — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.

Тарихы 

Сан-Франциско шәһәре  елда нигезләнгән.

Халык саны

Географиясе 

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 

Калифорния шәһәрләре
Әлифба буенча торак пунктлар
АКШ шәһәрләре
.la

.la — Лаосның югары дәрәҗәле милли домены.

la Лаос

sv:Toppdomän#L
.lb

.lb — Лөбнанның югары дәрәҗәле милли домены.

lb
Лөбнан

sv:Toppdomän#L
.lc

.lc — Сент-Люсиянең югары дәрәҗәле милли домены.

lc
Сент-Люсия

sv:Toppdomän#L
.li

.li — Лихтенштейнның югары дәрәҗәле милли домены.

li
Лихтенштейн

sv:Toppdomän#L
.lk

.lk — Шри-Ланканың югары дәрәҗәле милли домены.

lk
Шри-Ланка

sv:Toppdomän#L
.lr

.lr — Либериянең югары дәрәҗәле милли домены.

lr Либерия

sv:Toppdomän#L
.lu

.lu — Люксембургның югары дәрәҗәле милли домены.

lu Люксембург

sv:Toppdomän#L
.lv

.lv — Латвиянең югары дәрәҗәле милли домены.

lv
Латвия

sv:Toppdomän#L
.ly

.ly — Ливиянең югары дәрәҗәле милли домены.

ly Ливия

sv:Toppdomän#L
.ma

.ma — Марокконың югары дәрәҗәле милли домены.

ma
Марокко

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#M
.mc

.mc — Монаконың югары дәрәҗәле милли домены.

mc Монако

sv:Toppdomän#M
.md

.md — Молдавиянең югары дәрәҗәле милли домены.

md Молдавия

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#M
.me

.me — Монтенегроның югары дәрәҗәле милли домены.

me
Монтенегро

sv:Toppdomän#M
.mg

.mg — Мадагаскарның югары дәрәҗәле милли домены.

mg Мадагаскар

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#M
.mh

.mh — Маршалл утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

mh
Маршалл утраулары

sv:Toppdomän#M
.mk

.mk — Македониянең югары дәрәҗәле милли домены.

mk
Македония

sv:Toppdomän#M
Novı Dvur Krulevski

Novı Dvur Krulevski, tärcemä: Yaña Qıyral Yortı (läxçä Nowy Dwór Królewski) – Polşada urnaşqan awıl. Bu awıl Kuyav-Pomeraniäə voyevodalığınıñ Xelmo (Chełmno) povyatındağı Papowo-Biskupie gminasında urınlaşqan. Xalıq sanı 190 keşe.

Urta ğasırlarda barlıqqa kilgän.

1875 yılda saray tözelgän.

Sıltama 

http://mapy.eholiday.pl/mapa-nowy_dwor_krolewski-papowo_biskupie-chelmno.html 

Польша
Пиреней ярымутравы

Пирене́й ярымутравы́ (шулай ук Иберия ярымутравы дип атала; порт. , исп. , галис. , астур. Península Ibérica, баск. Iberiar penintsula, араг. Peninsula Iberica, кат. península Ibèrica, эстр. península Ibérica, фр. péninsule Ibérique, лат. Iberia Paeninsula) — Европаның көньяк-көнбатышында урнашкан ярымутрау. Урта диңгез, Атлантик океан, Бискай култыгы сулары белән юыла.

Альтернатив Иберия исеме Борынгы Римга кадәр шул ярымутрауда яшәгән Ибер халкы белән бәйле.

Хәзерге вакытта Пиреней ярымутравында Испания, Португалия, Андорра, Франция һәм Бөекбритания территориясе — Гибралтар урнашкан.

Фотогалерея

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Әлифба буенча ярымутраулар
Европа ярымутраулары
Испания географиясе
Португалия географиясе
Андорра географиясе
Гибралтар географиясе
Франция географиясе
Хәйретдин Мөҗәй

Хәйретдин Мөҗәй, чын исеме Мөҗәһит Хәйретдин улы Хәйретдинов — Башкортстанда туган татар шагыйре һәм прозаик, Бөек Ватан сугышы каһарманы.

Шагыйрь 1901 елның 26 мартында Башкортстанның Туймазы районы Төрекман авылында туа. 18 яшендә Х. Мөҗәйне Кызыл Армиягә алалар һәм шул вакыттан соң аның бөтен гомере хәрби хезмәткә бәйле рәвештә уза. Ул озак еллар чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә, Урта Азиядә басмачыларга, кулак бандаларына каршы көрәшә, 1938 елда Хасан күле янында япон самурайларына каршы барган сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. Бер үк вакытта Х. Мөҗәй әдәби иҗат эше белән шөгыльләнергә дә вакыт таба: 20нче еллар ахырыннан башлап газета-журнал битләрендә аның хәрби тормышка, чик саклаучыларның көндәлек хезмәтенә багышланган һәм аларның уй-фикерләрен чагылдырган шигырьләре, очерк, хикәяләре еш басыла. 1932 елда аның Казанда “Мылтыклар” дигән беренче китабы чыга.

Х. Мөҗәй Бөек Ватан сугышының беренче көннәрендә үк алгы сызыкка баса, полк командиры булып дәһшәтле бәрелешләрдә катнаша, кыюлык һәм шәхси батырлык үрнәкләре күрсәтә. Ләкин 1942 елның җәендә, Харкауга һөҗүм вакытында, Х. Мөҗәй командалык иткән полк дошман чолганышында кала һәм, айдан артыкка сузылган авыр бәрелешләрдән соң, исән калган авыр яралылар, шул җөмләдән подполковник Х. Мөҗәй, фашистлар кулына эләгә.

Х. Мөҗәйне, башка совет әсирләре белән бергә, Алманиягә озаталар. Ул әсирлектә дә фашизмга каршы көрәшен туктатмый: Мюнхен шәһәрендәге совет хәрби әсирләре лагеренда төзелгән антифашистик яшерен оешма җитәкчеләренең берсе була. Ләкин 1943 елның ахырында гестапо яшерен оешманың эзенә төшә, җитәкчеләрен Дахау концлагерена яба һәм, озак газапланулардан соң үлемгә хөкем итә. 1944 елның 4 сентябрендә фашист палачлары атып үтергән туксан ике Дахау тоткыны арасында подполковник Хәйретдин Мөҗәй дә була.

Татар язучылары
Татар шагыйрьләре
Татар сугыш каһарманнары
Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Җәзаланган язучылар
1826 ел



Вакыйгалар 
 26 март — Шуберт үз бердәнбер публик концертын бирде.

Туулар 

 8 гыйнвар — Гали Чокрый, татар шагыйре, мәгърифәтче.
 27 гыйнвар — Михаил Салтыков-Щедрин, рус язучысы, сатирик, вице-губернатор. 
 31 март — Иван Лихачев, вице-адмирал, коллекционер.

Вафатлар 

 4 июль — Томас Джефферсон,  АКШ президенты (1801-1809).
 22 июль — Джузеппе Пьяцци, итальян астрономы.

1826 ел
Еллар
1827 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 1 май — Жюль Бретон, француз рәссамы.
 20 август — Шарль де Костер, бельгий язучысы.

Вафатлар 

 26 март — Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven), алман композиторы.

1827 ел
Еллар
.ml

.ml — Малиның югары дәрәҗәле милли домены.

ml
Мали

sv:Toppdomän#M
.mm

.mm — Мьянманың югары дәрәҗәле милли домены.

mm
Мьянма

sv:Toppdomän#M
.mn

.mn — Монголиянең югары дәрәҗәле милли домены.

mn
Монголия

sv:Toppdomän#M
.mo

.mo — Макаоның югары дәрәҗәле милли домены.

mo
Макао

sv:Toppdomän#M
.mp

.mp — Төньяк Мариан утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

mp
Төньяк Мариан утраулары

sv:Toppdomän#M
.mq

.mq — Мартиниканың югары дәрәҗәле милли домены.

mq
Мартиника

sv:Toppdomän#M
.mr

.mr — Мавританияның югары дәрәҗәле милли домены.

mr
Мавритания
.ms

.ms — Монтсерратның югары дәрәҗәле милли домены.

ms
Монтсеррат

sv:Toppdomän#M
.mt

.mt — Мальтаның югары дәрәҗәле милли домены.

mt
Мальта

sv:Toppdomän#M
.mu

.mu — Маврикийның югары дәрәҗәле милли домены.

mu
Маврикий

sv:Toppdomän#M
.mv

.mv — Мальдив утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

mv
Мальдивлар

sv:Toppdomän#M
.mw

.mw — Малавиның югары дәрәҗәле милли домены.

mw
Малави

sv:Toppdomän#M
.mx

.mx — Мексиканың югары дәрәҗәле милли домены.

mx
Мексика

sv:Toppdomän#M
.my

.my — Малайзияның югары дәрәҗәле милли домены.

my
Малайзия

sv:Toppdomän#M
.mz

.mz — Мозамбикның югары дәрәҗәле милли домены.

mz
Мозамбик

sv:Toppdomän#M
.na

.na — Намибиянең югары дәрәҗәле милли домены.

na
Намибия

sv:Toppdomän#N
.nc

.nc — Яңа Каледониянең югары дәрәҗәле милли домены.

nc
Яңа Каледония

sv:Toppdomän#N
.ne

.ne — Нигерның югары дәрәҗәле милли домены.

ne
Нигер

sv:Toppdomän#N
.nf

.nf — Норфолкның югары дәрәҗәле милли домены.

nf
Норфолк

sv:Toppdomän#N
.ng

.ng — Нигериянең югары дәрәҗәле милли домены.

ng
Нигерия

sv:Toppdomän#N
Скандинавия ярымутравы

Скандинавия ярымутравы (норв. Den skandinaviske halvøy, швед. Skandinaviska halvön) — Аурупаның төньяк-көнбатышында урнашкан ярымутрау. Төньяктан, Россия һәм Финляндиядән башлап көньякка Даниягә кадәр 1900 км-га сузыла. Ярымутрау киңлеге 800 км-га җитә, мәйданы якынча 800 мең км² (Аурупаның иң зур ярымутравы). Ярымутрауда Норвегия, Швеция, Финляндия (өлешчә) дәүләтләре урнаша.

Ярымутрау Балтий, Төньяк, Норвег, Баренц диңгезләре белән юыла.

Ярымутрауның иң югары ноктасы — Гальхёпигген тавы (норв. Galdhøpiggen), биеклеге 2469 м.

Шулай ук карагыз 
 Скандинавия
 Скандинавия таулары

Скандинавия
Аурупа ярымутраулары
Әлифба буенча ярымутраулар
Елга

Елга́ — табигый су агымы.

Иң танылган елгалар 
 Амазонка — дөньяда иң зур бассейнлы елга, дөньяның иң озын елгасы.
 Ла-Плата — дөньяның иң киң елгасы.

Дөньяның иң зур елгалары

Шулай ук карагыз 

 Россия дәүләт су реестры
 Татарстан елгалары
 Сазлык
 Су
 Елга порты

 
Гидрология
1968 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 2 гыйнвар — Олег Дерипаска, эшкуар, миллиардер.
 17 февраль — Айрат Фәррахов, табиб, министр.
 29 февраль — Әнисә Сабир, Г. Камал исемендәге Татар академия театрының артисты (1988-2001).
 22 апрель — Айдар Әхмәтов, балет артисты, балетмейстер. РФ атказанган, ТР халык артисты.
 29 апрель — Колинда Грабар-Китарович, президенты (2015 елдан).
 30 май -- Илфак Шиһапов, журналист, язучы, продюсер. 
 28 май — Кайли Миноуг, Австралия җырчысы (сопрано), кино актрисасы.
 26 июль — Гөлшат Нигъмәтуллина, ТР МК ГАТХИ башлыгы (2019).
 12 октябрь — Хью Джекмен, Австралия киносы һәм телеактеры, продюсер.
 6 ноябрь — Дмитрий Комарь, август фетнәсендә һәлак булучы, Советлар Берлеге Каһарманы.

Вафатлар 

 6 гыйнвар — Фатыйма Габитова, мөгаллимә, шагыйрә.
 27 март — Юрий Гагарин, космонавт.
29 март — Фәйзи Биккинин, ТАССРның атказанган артисты.
 1 апрель — Лев Ландау, Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты. 
 19 апрель — Нигъмәт Зөлкарнәй, татар язучысы, укытучы, һәвәскәр тарихчы. 
 4 апрель — Мартин Лютер Кинг (Martin Luther King).
 23 июнь — Әнвәр Давыдов, татар язучысы. 
 27 июль — Камал III, драма актеры.
 3 август — Габделмәңгыйм Әминов, КДУ, КАИ профессоры.
 30 декабрь — Кирилл Мерецков, хәрби башлык, Советлар Союзы маршалы.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Нәкый Исәнбәт, татар язучысы.

Чыганаклар 

1968 ел
Еллар
Халыкара театр көне

Халыкара театр көне — бөтен дөнья буенча 27 март көнне билгеләнгән бәйрәм.

Бәйрәм 1961 елда билгеләнә башлый. 

27 март Халыкара көннәр
Испаннар

Испаннар (үзисем Españoles) — Пиреней ярымутравында яшәүче испан телле халык.

Аурупа халыклары
Испания халыклары
1868 ел



Вакыйгалар 
 11 апрель — Япониядә сегунат юкка чыгарыла.
 30 июнь — Россия империясе составына Сәмәрканд кертелә.
 17 июль — Япония башкаласы Киото шәһәреннән Токиога күчерелә.
 30 сентябрь — Испаниядә 35 ел идарә иткәннән соң, патшабикә Изабелла II илдән куыла.

Туулар 

 30 гыйнвар — Карл Мюфке, Казан архитекторы. 
 28 март — Максим Горький, рус, совет язучысы.
 6 июнь — Роберт Скотт, инглиз сәяхәтчесе.
 28 сентябрь — Әхмәтһади Максуди, татар мәгърифәтчесе, журналист.

Вафатлар 

1868 ел
Еллар
1870 ел



Вакыйгалар 
 2 октябрь — Рим берләшкән Италиянең башкаласы булып игълан ителә.

Туулар 

 30 март — Фатих Кәрими, татар язучысы.
 7 сентябрь — Александр Куприн, рус язучысы, драматург.
 22 сентябрь — Заһир Бигиев, татар язучысы.

Вафатлар 

 28 март — Модест Мусоргский, рус композиторы.
 9 июнь — Чарльз Диккенс, инглиз язучысы.
 24 ноябрь — Граф Лотреамон, француз язучысы, шагыйрь.
 5 декабрь — Александр Дюма, күренекле француз язучысы.

1870 ел
Еллар
Eurovision җыр бәйгесе 2010

Eurovision җыр бәйгесе 2010 - Eurovision җыр бәйгесенең юбилей 55нче конкурсы. 2010 елның 25 майдан 29 майга кадәр Норвегиянең башкаласы Осло шәһәрендә узган. Җиңүне шул илгә Евровидение 2009 бәйгесендә җиңгән Александр Рыбак китергән.

Норвегия әлеге бәйгене үзендә өченче тапкыр кабул итте.

Бәйгедә Алмания вәкиле Лена Майер-Ландрут «Satellite» җыры белән җиңү яулаган.

Бюджет 
Норвегиянең бюджетыннан бәйгене үткәрү өчен 150 миллион норвеж кронасы бирелгән.

Катнашучылар 
Бәйгедә барлыгы 39 ил катнашты.

1нче ярымфинал 
 25 май көнне үтте.
 10 ил финалга үтте.

2нче ярымфинал 
 27 май көнне үтте.
 10 ил финалга узды.

Финал

Катнашмаган илләр 
  Австрия
  Андорра
  Маҗарстан
  Италия
  Люксембург
  Монако
  Сан-Марино
  Черногория
  Чехия

Харита

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми Евровидение сайты
 Евровидение 2010 - бөтен җырларны (mp3) йөкләргә

Евровидение җыр бәйгесе
Исемлекләр:Мәдәният
Кола ярымутравы

Кола ярымутравы (, , ) — Россия Европа өлешенең төньяк-көнбатышындагы ярым утрау. Баренц һәм Ак диңгезләр тарафыннан юыла. Мәйданы — 100 мең км². Көнбатыш өлешендә тау массивлары: Хибин таулары (биеклеге 1191 метрга кадәр) һәм Ловозеро тундрасы (биеклеге 1120 метрга кадәр) бар. Кола ярымутравы, нигездә, токембрий һәм түбән палеозойның кристаллик токымнардан төөзелгән. Тау һәм платолар боз тәэсире натиҗәсендә яссыланып, шомарып «тәкә маңгайлары» дип аталган рельеф шәкелләрне хасил иткән. Климаты Атлантик океаны сәбәпле йомшак: гыйнварының уртача температурасы —8°дан (төньяк ярында)…—13°кә кадәр (үзәктә), июльнең уртача температурасы +8°…+14°. Еллык явым-төшемнәр саны — 300—1000 мм. Елгалары кыска, ләкин күп сулы. Күлләр күп. Төньякта тундра үсемләкләре үсә, көньяк урманлы тундра һәм тайгадан гыйбарәт. Апатит-нефелин рудалары чыганкалары бар. Кола ярымутравында Мурманск порт шәһәре урнашкан.

Мурманск өлкәсе урымутраулары
Баренц диңгезе ярымутраулары
Ак диңгез
Лапландия
Апеннин ярымутравы

Апенни́н ярымутравы́ (итал. Penisola italiana — Италия ярымутравы; шулай ук Penisola appenninica) — Аурупаның иң зур ярымутрауларның берсе. Аурупаның көньягында урнаша һәм Урта диңгез сулары белән юыла. Ярымутрауда Италиянең төп өлеше, Сан-Марино һәм Ватикан урнаша. Ярымутрау мәйданы — 149 мең км². Озынлыгы 1100 км, киңлеге 130дан 300 км-га кадәр.

Италия географиясе
Аурупа ярымутраулары
Әлифба буенча ярымутраулар
Табигыйн

Табигъун () (бер. сан. табигъыйн) — сәхабәләрдән соң килүче аларның укучылары булган буын. 

Табигъыйннар заманасы Мөхәммәт пәйгамбәр (саләллаһу галәһи үәссәләм) үлеменнән соң (һ. 11 ел) башлана һәм һиҗри 180 елда тәмамлана. 

Ислам хокук белеме Коръәнгә нигезләнгән, әгәр дә бертөрле генә тәфсир булмаса, Пәйгамбәр (с.г.с.) хәдисләре, алар да булмаса, табигъыйн гамәлләре (сүзләре) кулланыла.

Табигъыйннар сүзләре – ислам хокукында мөһим этап. Алардан өстенрәк Коръән, Сөннәт һәм сәхабәләр сүзләре генә.
Табигъыйннар мөселманнар һәм Ислам мәдәнияте өчен зур кызыксыну уяталар, чөнки алар белемне сәхабәләрдән алганнар һәм киләсе буынга тапшырганнар.

Табигъун арасында өч төркем каралып йөртелә:

 Мөхәммәд (саләллаһу галәйхи үәссәләм) вакытында олы яшьтә булучы сәхабәләрне күрүчеләр.
 Мөхәммәд (саләллаһу галәйхи үәссәләм) вакытында уртача яшьтә булучы сәхабәләрне күрүчеләр.
 Мөхәммәд (саләллаһу галәйхи үәссәләм) вакытында кече яшьтә булучы сәхабәләрне күрүчеләр.

Табигъыйннар турында Коръәндә, «әт-Тәүбә» сүрәсенең 100 аятендә әйтелә.

Әбу Хәнифә, иң хөрмәтле табигъыйннаның берсе, әйтә:
 «Әгәр дә мин Аллаһ Китабына каршы килгән сүз әйтсәм, минем сүзләрне калдырыгыз һәм Аллаһ Китабына иярегез.»
Аңардан сорыйлар:
 «Әгәр дә синең сүзләрең Аллаһ Рәсүле (галәйхиссәләм) сүзләренә каршы килсә?»
Ул әйткән:
 «Минем сүзләрне калдырыгыз һәм Пәйгамбәр (саләллаһу галәйһи үәссәләм) хәдисенә иярегез.»
Яңадан сорыйлар:
 «Әгәр дә алар сәхабәзләр чүзләренә каршы килсә?»
Ул җавап бирде:
 «Минем сүзләрне калдырыгыз һәм сәхабәләр сүзләренә иярегез.»

«Әгәр дә миңа Аллаһ Рәсүленең (саләллаһу галәйһи үәссәләм) хәдисе җитсә, мин аны рәхәтләнеп кабул итәчәкмен; әгәр дә сәхабәләрнең, Аллаһ алардан разый булсын, сүзләре җитсә, мин аны рәхәтләнеп кабул итәчәкмен; әгәәр дә алардан соң килүчеләрнең (табигъыйннарның) сүзе килсә, без дә кеше, һәм алар да кеше.

Табигъыйннар исемлеге 
Табигъыйннар саны турында мәгълүмат юк, ләкин сәхабәләрнең (радыйАллаһу ганһум) тормыш юлларын сурәтләүче китапларда, 10 алып 12 меңгәчә тикле саннар китерелә. Димәк аларның саны бер дәрәҗәгә күбрәк. Алардан иң мәшһүрләре:
 Абут-Таййах (Йәзид бин Хумейд) (үлә 128/745 елда)
 Әбу Хәнифә (туа 80/699, үлә 150/767)
 Әбу Сәет әл-Худри, Мөҗәһид (үлә 103/721)
 Әбу Зәйд Мәгъмәр бин Йәзид (үлә 30/651)
 Халәф бин Халифә (үлә 180/796)
 Катади (үлә 117/735)
 Сәет бин Мусаййяб
 Әш-Шәгъби
 Ибраһим Ән-Нәхаи
 Мәсрук
 Үвәйс әл-Карани
 Хәсән әл-Басри
 Әмр бин Динар
 Икрима

Беренче табигъын-хатыннар:
 Хафса бинте Сирин
 Амра бинте Абдиррахман

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Бидгать
 Шәригать

Ислам төшенчәләре
Ислам галимнәре
1848 ел



Вакыйгалар 
 6 гыйнвар — испаннар французлардан берничә сәгатькә алдан Чафаринас утрауларына керәләр.
 22 март — Венеция үз бәйсезлеген игълан итә.
 29 март — Ниагара шарлавыгы 30 сәгатькә Ниагара елгасында барлыкка килгән боз сәбәпле туктады.
 29 май — Висконсин АКШ-га штат буларак керә.
 14 август — Канадада бердәнбер дәүләт теле булып инглиз телен игълан иткән канун юкка чыгарылды.

Туулар 

 25 апрель — Иван Яковлев, чуаш мәгърифәтчесе.
 31 июль — Робер Планкетт, француз композиторы.

Вафатлар 

 7 июнь — Виссарион Белинский, язучы, тәнкыйтьче.

1848 ел
Еллар
1867 ел



Вакыйгалар 
 29 март — Англия Канаданы барлыкка китергән Төньяк-америка актын имзалый.
 30 март — $7,2 млн түләп, АКШ Русиядән Алясканы һәм Алеут утрауларын сатып ала.
 20 июнь — АКШ президенты Эндрю Джонсон Алясканы сатып алу турында игълан итә.
 14 июль — Альфред Нобель беренче тапкыр динамит кулланылышын күрсәтә.
3 октябрь — Мөхәммәтбәдретдин Апанаев, сәүдәгәр.
 18 октябрь — Аляска Русиядән АКШ-га күчә.
 25 ноябрь — Альфред Нобель динамитны патентлаштыра.

Туулар 

 18 гыйнвар — Габдрахман Гомәри, атаклы татар дин әһеле, галим, мәгърифәтче, нашир һәм журналист (Әстерхан).
 13 июль — Сәетгәрәй Алкин, җәмәгать эшлеклесе, юрист, Казан губернасыннан I чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты. 
 17 сентябрь — Масаока Сики, япон шагыйре.

Вафатлар 

 31 август — Шарль Бодлер, француз шагыйре.

1867 ел
Еллар
Ниагара

Ниагара (ингл. Niagara River) — Төньяк Америкада аккан, Эри һәм Онтарио күлләрен берләштергән елга.

Нью-Йорк штаты елгалары
Онтарио елгалары
Бөек күлләр
Чик буе елгалары
Ниагара шарлавыгы

Ниага́ра шарлавыгы́ (ингл. Niagara Falls) — Төньяк Американың Канада һәм АКШ чигендә урнашкан Ниагара елгасындагы өч шарлавыкларның гомум исеме. Шарлавыклар биеклеге 53 метрга җитә.

Шулай ук ГЭС та һәм туристлар җәлеп итү өчендә бик кулай урын

Сылтамалар 

 «Official Website of Niagara Falls»
 «Niagara Falls at Thunder Alley»
 «Niagara Falls Views» 

Нью-Йорк штаты географиясе
Онтарио географиясе
АКШ шарлавыклары
.ni

.ni — Никарагуаның югары дәрәҗәле милли домены.

ni
Никарагуа

sv:Toppdomän#N
.nl

.nl — Нидерландларның югары дәрәҗәле милли домены.

nl
Нидерландлар

sv:Toppdomän#N
.no

.no — Норвегиянең югары дәрәҗәле милли домены.

no
Норвегия

sv:Toppdomän#N
.np

.np — Непалның югары дәрәҗәле милли домены.

np Непал

sv:Toppdomän#N
.nr

.nr — Науруның югары дәрәҗәле милли домены.

nr
Науру

sv:Toppdomän#N
.nu

.nu — Ниуэ утравының югары дәрәҗәле милли домены.

nu
Ниуэ утравы
.nz

.nz — Яңа Зеландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

nz Яңа Зеландия

sv:Toppdomän#N
.om

.om — Оманның югары дәрәҗәле милли домены.

om
Оман

sv:Toppdomän#O
.pa

.pa — Панаманың югары дәрәҗәле милли домены.

pa Панама

sv:Toppdomän#P
.pe

.pe — Перуның югары дәрәҗәле милли домены.

pe
Перу

sv:Toppdomän#P
.pf

.pf — Француз Полинезиянең югары дәрәҗәле милли домены.

pf
Француз Полинезия

sv:Toppdomän#P
.pg

.pg — Папуа — Яңа Гвинеянең югары дәрәҗәле милли домены.

pg
Папуа — Яңа Гвинея
.ph

.ph — Филипиннең югары дәрәҗәле милли домены.

ph
Филипин

sv:Toppdomän#P
.pk

.pk — Пакьстанның югары дәрәҗәле милли домены.

pk
Пакьстан

sv:Toppdomän#P
.pl

.pl — Польшанең югары дәрәҗәле милли домены.

pl
Польша

sv:Toppdomän#P
.pn

.pn — Питкэрн утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

pn
Питкэрн
.pr

.pr — Пуэрто-Риконың югары дәрәҗәле милли домены.

pr
Пуэрто-Рико

sv:Toppdomän#P
.ps

.ps — Фәлистыйнның югары дәрәҗәле милли домены.

ps
Фәлистыйн

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#P
.pt

.pt — Португалиянең югары дәрәҗәле милли домены.

pt
Португалия

sv:Toppdomän#P
.pw

.pw — Палауның югары дәрәҗәле милли домены.

pw
Палау

sv:Toppdomän#P
.py

.py — Парагвайның югары дәрәҗәле милли домены.

py
Парагвай

sv:Toppdomän#P
.qa

.qa — Катарның югары дәрәҗәле милли домены.

qa
Катар

sv:Toppdomän#Q
.re

.re — Реюньонның югары дәрәҗәле милли домены.

re
Реюньон

sv:Toppdomän#R
.rs

.rs — Сербиянең югары дәрәҗәле милли домены.

rs
Сербия

sv:Toppdomän#R
Балкан ярымутравы

Балкан ярымутравы (словен. Balkanski polotok, хорв. Balkanski poluotok, босн. Balkansko poluostrvo, серб. Балканско полуострво, рум. Peninsula Balcanică, болг. һәм макед. Балкански полуостров, алб. Gadishulli Ballkanik, грекча Βαλκανική χερσόνησος, төр. Balkan Yarımadası, лат. Paeninsula Balcanica) — Европаның көньяк-көнчыгышында урнашкан ярымутрау. Мәйданы — якынча 505 мең км ². Урта, Әдрән, Ионик, Мәрмәр, Эгей һәм Кара диңгезләр сулары белән юыла.

Балкан ярымутравында өлешчә яки тулысынча әлеге дәүләтләр урнашалар:
  Албания 100 %
  Болгария 100 %
  Босна һәм Һерцеговина 100 %
  Греция 100 %
  Төньяк Македония 100 %
  Черногория 100 %
  Сербия 73 %
  Хорватия 49 %
  Словения 27 %
  Румыния 9 %
  Төркия 5 %
  Косово (өлешчә танылган)

Әлифба буенча ярымутраулар
Европа ярымутраулары
Балканнар
Тау

Тау́ (таулар) — тигезлек өстендә меңгән рельефның уңай формасы.

Таулар Азиянең 64 %-тын, Төньяк Американың 36 %-тын, Аурупаның 25 %-тын, Көньяк Американың 22 %-тын, Австралиянең 17 %-тын һәм Африканың 3 %-тын ала.

jv:Góra
30 март

30 март — Милади тәкъвимендә өченче айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 276 көн кала.





Исраил/  Фәлистыйн гарәпләре — Җирне яклау көне (, , ).
  Малайзия — Султан Келатан көне.
  Тринидад һәм Тобаго — Рухиятче баптистлар/Шутерларны азатлау көне ().

Көньяк ярымшар илләре — Мәктәпләрдә золымсыз һәм тыныч каршылык көне ().
Уку елы башкача булганы сәбәпле, 30 гыйнвар урынына бу көнне билгеләнә.small
  АКШ — Милли табиблар көне ().

  Рим империясе — Салюс (сулык илаһисе) көне.

Киң вакытлы халыкара чаралар

1814 —  Француз колониаль империясе башкаласы га Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә.
 1867 —  $7,2 млн каршылыгына Алясканы һәм Алеут утрауларын ка сата.
 1934 — ның  шәһәрендә беренче тапкыр Котып олимпиадасы үткәрелә.
 1981 — да беренче тапкыр җәйге вакыт кертелгән.

1432 — II Мәхмәт, 
 1746 — Франциско Гоя, испан рәссамы һәм гравёры.
 1826 — Григорий Геннади, 
 1835 — Александр Воскресенский, 
 1853 — Винсент Ван Гог, голланд рәссамы.
 1870 — Фатих Кәрими, татар язучысы.
 1880 — Шон О’Кейси, күренекле ирланд драматургы.
 1881 — Василий Успенский, 
 1886 — Всеволод Салищев, 
 1888 — Анна Квирентия Нильссон, 
 1891 — Габдулла-Әмин Зөбәеров, 
 1903 — Алексей Текучёв, 
 1905 — Георгий Хундадзе, 
 1907 — Ярослав Скульски, 
 1909 — Алексей Стариков, 
 1911 — Борис Айвазов, 
 1912 — Игнатий Гаврилов, удмурт шагыйре, публицист.
 1913 — Олимпий Рудаков, 
 1913 — Ченсу Табоне, 
 1920 — Алексей Абдалов, Бөек Ватан сугышында катнашучы.
 1926 — Лариса Вольперт, 
 1927 — Тансык Нәҗметдинев, 
 1930 — Алексей Новолодский, 
 1932 — Рәис Заһидуллин, 
 1934 — Евгений Четвергов (Нуянь Видяз), эрзя язучысы, «Эрзянь мастор» гәзитенең баш мөхәррире.
 1935 — Олег Зайцев, 
 1937 — Светлана Гөлтәева, 
 1940 — Мирза Бичурин, 
 1941 — Рәдиф Гаташ, татар шагыйре.
 1942 — Николай Зайцев, 
 1950 — Виталий Логинов, 
 1950 — Юрий Чуйков, 
 1952 — Наил Бәкиров, 
 1953 — Игорь Путин, 
 1955 — Рамил Бәхтизин, 
 1960 — Рафаил Шәйдуллин, 
 1961 — Рәмзәнә Абуталипова, 
 1963 — Элбэгдорж Цахиа, 
 1965 — Әхмәт Әхәди, 
 1965 — Идрис Кәлимуллин, татар җырчысы, театр артисты.
 1968 — Ринат Шәфигуллин, 
 1970 — Александр Журавский, 
 1973 — Артур Минһаҗев, 
 1977 — Алексей Макаров, 
 1980 — Руслан Нуретдинов, 
 1987 — Альбина Шакирова, 
 1990 — Михал Бржезина, 
 1991 — Мартинш Мейерс,

1869 — Николай Иванов, 
 1908 — Димитрий, 
 1925 — Рудольф Штайнер (Rudolf Steiner), алман фәлсәфәчесе.
 1941 — Васил Кутинчев, 
 1942 — Вәдүт Мифтах, татар шагыйре.
 1943 — Мария Реститута, 
 1949 — Фридрих Бергиус, 
 1962 — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
 1963 — Тихон, 
 1965 — Филип Шоволтер Һенч, 
 1971 — Леонид Омороков, 
 1971 — Максим Михайлов, 
 1972 — Александр Ключарев, композитор.
 1974 — Лев Берг, 
 1979 — Мәннаф Айтуганов, 
 1980 — Фёдор Гахов, 
 1999 — Сафуан Гыйззәтуллин, 
 2001 — Әсгать Гарипов, 
 2001 — Равил Бәхтияров, 
 2011 — Людмила Гурченко, рус актрисасы.
 2020 — Екатерина Танова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
1853 ел



Вакыйгалар 
 2 июль — Кырым сугышы башлана.
 14 сентябрь — Төркия Русиягә сугыш игълан итә.

Туулар 

 30 март — Винсент Ван Гог, голланд рәссамы.
 27 июль — Владимир Короленко, язучы.

Вафатлар 

1853 ел
Еллар
Фатих Кәрими

Фатих Гыйльман улы Кәрими — күренекле татар язучысы, нашир, журналист, җәмәгать эшлеклесе. «Фатих Кәрими басмаханәсе» идарәчесе.

1870 елның 30 мартында Бөгелмә өязенең (хәзерге Әлмәт районы) Миңлебай авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. Башлангыч белемне әтисе җитәкчелегендә өйдә ала. Чистайның «Кәмәлия» мәдрәсәсендә, аннары ике еллык училищеда укый. 1892 елда Төркиягә (Истанбул) укуны дәвам итү өчен китә. Анда төрек һәм Европа телләрен өйрәнә. Фатих Кәриминең гарәп, фарсы, төрек, француз телләрен белүе билгеле.

Кайткач, 1896-1898 елларда Ялтадагы мәдрәсәдә укыта. 1899 елның 15 нче февралендә Фатих Кәрими Шакир Рәмиев белән Көнбатыш Европа илләренә сәяхәткә чыгып китә. Дүрт ай ярым сәяхәттә йөреп, 1899 нчы елның 1 июнендә Оренбургка кайтып җитәләр. Шул ук елның июлендә гаиләсе белән Ырынбурга күченә. 1900 елда «Кәримов, Хөсәенов һәм К°» иптәшлеге хуҗасы (1902 елдан) Фатих Кәрими Санкт-Петербургта Ильяс Бораганскийның «Көнчыгыш» типолитографиясендә стажировка үтә. 1902 елда әтисе вафат була, һәм Фатих Кәрими аның типографиясендә китап бастыру эше белән шөгыльләнә.

Октябрь инкыйлабыннан соң да ул матбугат эшеннән аерылмый. 1925-1937 елларда Мәскәүдә СССР Халыклары Үзәк нәшриятында эшли. Кулга алынганчы Нәриманов ис. Шәрык институтының төрек теле укытучысы булып эшли.

Фатих Гыйльман улы Кәрими 1937 елның 4 сентябрендә Мәскәүдә кулга алына, 27 сентябрьдә төрек шпионы буларак хөкем ителә, шул ук көнне атып үтерелә.

Иҗат 
Аның «Бер шәкерт илә бер студент» дигән беренче хикәясе 1899 елда дөнья күрә. Шуннан соң ул «Җиһангир мәхдүмнең авыл мәдрәсәсендә укуы», «Гали хәлфә», «Солтанның гыйшкы», «Телсез хатын», «Хыялмы, хакыйкатьме», «Салих бабайның өйләнүе» һ. б. хикәяләр, «Мирза кызы Фатыйма» исемле повестен яза.

Фатих Кәриминең «Европа буйлап сәяхәт», «Төрек хатын-кызлары», «Мәрхүм Гыйльман ахун», «Төрлесеннән» һәм «Константинопольдән хатлар» дигән библиографик хезмәтләре дә бар.

Хәтер 
1998 елның 17 сентябрендә туган авылында мемориаль музей ачыла.

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе
 Җиһангир Мәхдүмнең авыл мәктәбендә укуы

Моны да карагыз 
 Истанбул мәктүпләре

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Репрессияләнгән татарлар
XX гасыр нәширләре
Фатих Кәрими
.rw

.rw — Руанданың югары дәрәҗәле милли домены.

rw
Руанда

sv:Toppdomän#R
.sa

.sa — Согуд Гарәбстанының югары дәрәҗәле милли домены.

sa
Согуд Гарәбстаны

sv:Toppdomän#S
.sb

.sb — Соломон утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

sb
Соломон утраулары
.sc

.sc — Сейшел утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

sc
Сейшел утраулары
.sd

.sd — Суданның югары дәрәҗәле милли домены.

sd
Судан

sv:Toppdomän#S
.se

.se — Швециянең югары дәрәҗәле милли домены.

se
Швеция
.sg

.sg — Сингапурның югары дәрәҗәле милли домены.

sg
Сингапур

sv:Toppdomän#S
.sh

.sh — Изге Елена утравының югары дәрәҗәле милли домены.

sh Изге Елена утравы

sv:Toppdomän#S
.si

.si — Словенияның югары дәрәҗәле милли домены.

si
Словения

sv:Toppdomän#S
.sk

.sk — Словакияның югары дәрәҗәле милли домены.

sk
Словакия

sv:Toppdomän#S
.sl

.sl — Сьерра-Леоненең югары дәрәҗәле милли домены.

sl Сьерра-Леоне

sv:Toppdomän#S
.sm

.sm — Сан-Мариноның югары дәрәҗәле милли домены.

sm
Сан-Марино

sv:Toppdomän#S
.sn

.sn — Сенегалның югары дәрәҗәле милли домены.

sn Сенегал

sv:Toppdomän#S
.sr

.sr — Суринамның югары дәрәҗәле милли домены.

sr
Суринам

sv:Toppdomän#S
.st

.st — Сан-Томе һәм Принсипинең югары дәрәҗәле милли домены.

st Сан-Томе һәм Принсипи

sv:Toppdomän#S
.su

.su — ССРБның югары дәрәҗәле милли домены. Хәзер дә кулланыла.

su
ССРБ

sv:Toppdomän#S
.sv

.sv — Сальвадорның югары дәрәҗәле милли домены.

sv
Сальвадор

sv:Toppdomän#S
.sy

.sy — Сүриянең югары дәрәҗәле милли домены.

sy
Сүрия

sv:Toppdomän#S
.sz

.sz — Эсватининың югары дәрәҗәле милли домены.

sz
Эсватини

sv:Toppdomän#S
.tc

.tc — Төркс һәм Кайкос утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

tc
Төркс һәм Кайкос
.td

.td — Чадның югары дәрәҗәле милли домены.

td
Чад

sv:Toppdomän#T
.tf

.tf — Көньяк Француз территорияләренең югары дәрәҗәле милли домены.

tf
Көньяк Француз территорияләре

sv:Toppdomän#T
.tg

.tg — Тогоның югары дәрәҗәле милли домены.

tg
Того

sv:Toppdomän#T
.th

.th — Таиландның югары дәрәҗәле милли домены.

th
Таиланд

sv:Toppdomän#T
.tj

.tj — Таҗикстанның югары дәрәҗәле милли домены.

tj
Таҗикстан

sv:Toppdomän#T
.tk

.tk — Токелауның югары дәрәҗәле милли домены.

tk
Токелау

sv:Toppdomän#T
.tl

.tl — Көнчыгыш Тиморның югары дәрәҗәле милли домены.

tl
Көнчыгыш Тимор

sv:Toppdomän#T
Альп таулары

Альп таулары яки Альплар (алм. Alpen, фр. Alpes, итал. Alpi, словен. Alpe) — Көнбатыш Европаның иң зур таулары. Франция, Италия, Швейцария, Алмания, Австрия, Лихтенштейн, Словения илләрнең өлешләрендә урнашалар.

Озынлыгы якынча 1 200 км. Киңлеге 260 км-га кадәр.

Альплар — халыкара туризм, альпинизм, таудан чаңгыда төшү спорты мәркәзе.

Альпларда фауна һәм флора

Альпларның фаунасы

Альпларның флорасы 
Альпларның флорасы диңгез өсте биеклегенә бәйле.

Сылтамалар 

 Австрия истәлекле урыннары — Альп таулары 

Европа таулар системалары
Таулар системалары
1889 ел



Вакыйгалар 
 31 март — Рәсми төстә Эйфель манарасы ачыла, аңа Франция байрагы эленә.

Туулар 

 14 март — Габдрахман Сәгъди, тәнкыйтьче, әдәбият галиме.
 20 апрель — Адольф Гитлер.
 23 май — Закир Аюханов, татар мәгърифәтчесе. 
 24 июнь — Борһан Мансуров, инкыйлабчы, дәүләт эшлеклесе, мөхәррир, Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатЦИК) беренче рәисе.
30 август — Вәли Апанаев, эскирпкәче.
 10 ноябрь — Габдрахман Рәсүлев, күренекле дин әһеле, мөфти (1936-1950).  
 20 ноябрь — Эдвин Хаббл, АКШ астрономы.
 6 декабрь — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «Республика Татарстан» газетасының беренче мөхәррире.
11 декабрь — Гариф Багданов, педагог һәм тәрҗемәче.
 26 декабрь — Нигъмәт Хәким, лингвист (тюрколог, уралчы-алтайы, гарәпче), фольклорчы.

Вафатлар 

 18 апрель — Шиһабетдин Мәрҗани, мәшһүр татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәчесе, тарихчысы, дин әһеле, педагог, археолог, этнограф, көнчыгыш халыклар белгече.
 10 май — Михаил Салтыков-Щедрин, рус язучысы, сатирик, вице-губернатор. 
 23 сентябрь — Уильям Коллинз, инглиз язучысы.
 29 октябрь — Николай Чернышевский, рус язучысы.
 10 декабрь — Гали Чокрый, татар шагыйре, мәгърифәтче.

1889 ел
Еллар
1596 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 31 март — Рене Декарт (), француз фәлсәфәчесе.

Вафатлар 

Еллар
Роберт Әхмәтҗанов

Роберт Әхмәтҗәнов — шагыйрь һәм публицист, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

Роберт Әхмәтҗәнов 1935 елның 1 апрелендә Татарстанның Балык Бистәсе районы үзәгендә туа. Башта – урта, аннары Казан дәүләт педагогия институтында югары белем ала. Әстерхан өлкәсенең Җәмәле авылы мәктәбендә өч ел укыта. Казанга кайткач, Муса Җәлил исемендәге опера һәм балет театрында әдәби бүлек мөдире вазифасын башкара, төрле газета редакцияләрендә эшли.

1958 елда аның "Егерменче яз" дигән беренче шигъри җыентыгы, шуннан соң "Гасырлар юлы", "Йолдызстан", "Кызыл усаклар", "Еллар яна", "Сәгать суга", "Идел-йорт", "Таң шәһәре", "Хәтер елгасы", "Моңлану", "Җәяүле күбәләк" һ.б. китаплары дөнья күрде.

Шулай ук карагыз 

Татар шагыйрьләре
Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
1809 ел



Вакыйгалар 
 10 август — Эквадор Испаниядән бәйсезлек игълан итте. Чын бәйсезлек аңа фәкать 1822 елда бирелде.

Туулар 

 1 апрель — Николай Гоголь, рус язучысы.
 6 август — Альфред Теннисон, инглиз шагыйре.

Вафатлар 

Еллар
1809 ел
1815 ел



Вакыйгалар 
 26 февраль — Наполеон Бонапарт Эльба утравыннан кача.
 20 март — Эльба утравында сөргендә булган Наполеон Бонапарт Парижга кайта.
 Казанда Зәңгәр мәчет төзелеше башлана.
 9 июнь — Венада Вена конгрессының генераль акты имзалана.
 20 ноябрь — Парижда 1815 елгы Париж солыхы имзалана.

Туулар 

 1 апрель — Отто фон Бисмарк (Otto von Bismarck), алман дәүләт эшлеклесе.

Вафатлар 

Еллар
1815 ел
Көлке көне

Көлке көне — башкаларны көлдерү, юмор ярдәмендә елмайтуга багышланган чара. Күп мәдәниятләрдә 1 апрель көнне билгеләнгән рәсми булмаган бәйрәм. Испаниядә бу бәйрәм 28 декабрь көнне билгеләнә.

Шулай ук карагыз 
 Бөтендөнья елмаю көне

Сылтамалар 

Рәсми булмаган бәйрәмнәр
1 апрель
Бенилюкс

Көнбатыш Аурупадагы өч монархияне (Бельгия, Нидерландлар, Люксембург) үз эченә алучы икътисади берләшмә. Берләшмәнең атамасы өч дәүләтнең атамасындагы беренче хәрефләрдән оешкан. Бенилюкс берләшмәсендә яшәүчеләр саны якынча 27,5 млн кеше, гомум мәйданы 74640 км² тәшкил итә.

Чын барлыкта Бельгия революциясе (1830) кадәр илләр бер дәүләт булды.

Аурупа дәүләтләре
Бельгия
Люксембург
Нидерландлар
Коста Хетагуров

Коста́ (Константи́н) Лева́н улы Хетагу́ров (осет. Хетæгкаты Леуаны фырт Къоста; 1859—1906) — осетин әдәбиятына нигез салучы, шагыйрь, мәгърифәтче, рәссам.

Сылтамалар 
 Коста Хетагуров — Хетæгкаты Къоста 
 Сайт Хетагуров, Коста Леванович.  
 Коста Хетагуров. Повесть «Фатима» 
 Хетæгкаты Къоста. Ирон фæндыр

Осетин язучылары
Урта Көнчыгыш

Урта Көнчыгыш (, , , , , , ) — Көнбатыш Азиянең Европа һәм Пакьстан арасында урнашкан өлешенең шартлы атамасы. Еш кына Пакьстан үзе дә бу өлкәгә кертелә.

Азия
Ерак Көнчыгыш

Ерак Көнчыгыш — үз эченә Төньяк-Көнчыгыш, Көнчыгыш һәм Көньяк-Көнчыгыш Азияне үз эченә алучы. Азия-Тын океан геосәяси өлкәсенең бер өлеше.

Ерак Көнчыгышта урнашкан дәүләтләр:
  Бруней (Бруней-Даруссалам)
  Вьетнам
  Һоң Коң
  Индонезия
  Камбоджа
  Тайвань (танылмаган дәүләт)
  Кытай
  КХДҖ
  Лаос
  Малайзия
  Монголия
  Мьянма
  Көньяк Корея
  Россия (өлешчә)
 Амур өлкәсе
 Бурятия
 Яһүд автономияле өлкәсе
 Байкал арты крае
 Камчатка крае
 Магадан өлкәсе
 Диңгез буе крае
 Саха Республикасы
 Сахалин өлкәсе
 Хабарау крае
 Чукотка автономияле округы
  Сингапур
  Таиланд
  Филиппиннар
  Япония

Моны да карагыз 
 Россия Ерак Көнчыгышы

Азия
Регионнар
Дунай

Дуна́й яки Туна (, , , , , , , , , ) — озынлыгы буенча Аурупада икенче урынны алып торучы елга (Иделдән соң).

Илләр 

Алмания елгалары
Австрия елгалары
Словакия елгалары
Маҗарстан елгалары
Хорватия елгалары
Сербия елгалары
Болгария елгалары
Румыния елгалары
Украина елгалары
Молдавия елгалары
Балкарлар

Балкарлар (үзаталышы аланла) – Төньяк Кавказда яшәүче төрки халык. Карачайлар белән бергә административ яктан бүленгән бер халыкны тәшкил итәләр һәм төрки телләрнең кыпчак төркеменә керүче карачай-балкар телендә сөйләшәләр.

Төрки халыклар
Кавказ халыклары
Эбе Камарго

Эбе Мария Камарго (, 1929 елның 8 марты, Таубате) — Бразилия , актрисасы һәм җырчысы.

Биографиясе 
Эбе Камарго үзенең  җырчы эшчәнлеген 1940 елларда башлый. Үзенең сеңлесе белән икәү «Rosalinda e Florisbela» (Розалиндаи һәм Флорисбела) дуэтында чыгыш ясыйлар.  1950 еллларда Камарго  телевидениядә алып баручы, кайвакыт  радиода да эшли. 1986 елдан алып үзенең шәхси тапшыруын - «Hebe» алып бара.

2010 елның 8 гыйнварында  Камарго хастаханәгә ашказаны яман шеше белән эләгә.

Фильмографиясе 
 2009 — Xuxa e o Mistério de Feiurinha
 2005 — Coisa de Mulher (Chick Thing)
 2000 — Динозавр 
 1960 — Zé do Periquito
 1951 — Liana, a Pecadora
 1949 — Quase no Céu

Дискографиясе 
 1959 — Hebe e Vocês
 1961 — Festa de Ritmos
 1966 — Hebe Camargo
 1995 — Maiores Sucessos
 1998 — Pra Você
 2001 — Como É Grande o Meu Amor Por Vocês

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 
 Hebe Camargo, portalsaofrancisco.com.br 

Бразилия актрисалары
Бразилия җырчылары
Көрдләр

Көрдләр () — Төркиядә, Гыйракта, Иранда, Сүриядә яшәүче иранлы телле халык. Көрд телендә сөйләшәләр.

Бүгенге көндә шартлы рәвештә  Көрдстан дип аталучы көрдләр яшәгән җирләр Төркия, Гыйрак, Иран, Сүрия арасында бүленгән.

Тарих 
Көрд атамасының килеп чыгыш төгәл билгеле түгел. Ләкин иң нигезләнгән фараз булып көрд атамасының борынгы чыганаклардан билгеле булган Фарсыда яшәүче иран телле куртилар (, ) кабиләсе исеме белән турыдан-туры бәйләнеше тора.

Моны да карагыз 
 Көрдстан
 Көрдстан бәйсезлеге турында референдум

Төркия халыклары
Рамазан Ихсанов

Рамазан Ихсанов Башкортстанның Туймазы районы Туктагол авылында туып үсә, Уфа театр училищесын тәмамлый. Ул 1960 елда Әлмәт театрына килә һәм гомеренең соңгы сулышына – 1982 елга кадәр әйдәп баручы артист буларак хезмәт итә. Р.Ихсанов иҗатында төп игътибарны төрле катлам социаль типларны тулы, дөрес итеп чагылдыруга юнәлтә. “Яшь йөрәкләр”дәге көрәшчеләр сафына баскан Хәйретдине, “Зәңгәр шәл”дәге атаклы ат карагы Миңгалие, “Ташкыннар”дагы комсыз авыл бае Касыймханы, “Чаткылар”дагы бунтар йөрәкле Рамае, “Бай һәм батрак”тагы Хөлмәте һәм башка бик күп образлары аны халыкка характер остасы һәм образларның жанр табигатен нык тоючан артист итеп таныталар. Ул үзен режиссерлык өлкәсендә дә сынап карый – М.Садыйкованың “Җирән чәч”, Х.Ниязиның “Бай һәм хезмәтче”, Ю.Әминовның “Сафура бураннары”, “Очрашырбыз, Гөлсылу” әсәрләрен сәхнәгә куя. Үзбәк халкының классик драма әсәре саналган “Бай һәм хезмәтче”се Бөтенрусия смотрында III урынны ала.

Аның гомере кинәт өзелде һәм бу тынгысыз җанның тормышка ашмаган бик күп хыяллары калды.

Татар артистлары
Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
1805 ел



Вакыйгалар 
 15 сентябрь — Россия Наполеонга беренче сугышны игълан итә.

Туулар 

 2 апрель — Һанс Христиан Андерсен (), Дания язучысы, әкиятче.
 22 июнь — Җузеппе Маззини, Италия патриоты.

Вафатлар 

1805 ел
Еллар
1995 ел

Халыкара толерантлык елы (БМО).

Вакыйгалар 
 Татар дәүләт гуманитар институты эшен башлап җибәрә.
 1 гыйнвар — Австрия, Финляндия һәм Швеция Европа Берлегенә кушылалар.
 20 март — Токио метросында террористик акт.
 22 март — космоста 438 көн үткәргәннән соң Җиргә Валерий Поляков кайта.
 12 апрель — дөньяның иң популяр каталогларның берсе Yahoo! эшли башлый.
 17 май — Жак Ширак Франция президенты вазифаларына керешә.
 11 июль — Босния сугышы вакытында серб гаскәрләре Сребреницаны басып алалар. Коралсыз мөселманнарны күпләп үтерү башлана.
 24 август — Windows 95 операцион системасы дөнья күрә.
 26 сентябрь — Украина Европа Шурасына кабул ителә.
 3 октябрь — TV Tokyo каналында мәшһүр Евангелион аниме-сериалы премьерасы.
 18 октябрь — Украина Европа Шурасына керә.

Туулар 

 15 май — Ксения Ситник, Белорусия җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2005 җиңүчесе.
 25 сентябрь — Рәзилә Мөхлисуллина, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.
 21 декабрь — Айгөл Шәкүрова, драма актрисасы, Камал театры артисты.

Вафатлар 

 Шиһап Нигъмәти, татар журналисты, публицист, «Азатлык» радиосы журналисты, мөдире.
 1 гыйнвар — Нур Гайсин, татар шагыйре.
 20 гыйнвар — Фатыйх Ибраһимов, педагог, журналист. 
 23 гыйнвар — Лилия Камалиева, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2016 елдан). 
 23 февраль — Джеймс Хэрриот, инглиз язучысы.
 9 март — Җәвад Тәрҗеманов (74), татар язучысы.
 12 март — Салих Баттал (89), татар язучысы, шагыйрь, драматург.
 13 март — Чыңгыз Әхмәров (82), татар рәссамы. 
 23 март — Николай Баскаков, төрки халыклар белгече, төрки халыкларның классификациясен уйлап табучы.
 2 апрель — Ханнес Альвен (), швед астрофизигы.
 18 апрель — Роза Макагонова, кино актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
 24 май — Гарольд Вильсон, Бөекбритания премьер-министры, лейборист.
 14 июнь — Мөхәммәт Мәһдиев (64), татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче, галим, укытучы.
 1 июль — Ибраһим Нуруллин, татар язучысы, галим.
 28 август — Роберт Бикмөхәммәтов (66), татар әдәбият галиме,
 9 октябрь — Александр Дуглас-Хьюм, Бөекбритания премьер-министры (1963—1964).
 29 октябрь — Риза Ишморат, татар драматургы.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Фәнис Яруллин, татар язучысы.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Мартин Перл, Фредерик Рейнс.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Пауль Крутцен, Марио Молина, Шервуд Роуланд.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Эдвард Льюис, Кристиана Нюсляйн-Фольхард, Эрик Вишаус.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Шеймас Хини.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Лукас.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Джозеф Ротблат.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
Әссәламү галәйкүм

Әссәламү галәйкүм (, , , ) — мөселман дөньясында исәнләшү.

Ислам төшенчәләре
Исәнләшү
3 апрель

3 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 272 көн кала.







Сызыклы код көне.
  Бразилия:
 Актуарийлар көне ().
 Мәхәллә спорты көне ().
  Санта-Катарина штаты —  Арарангуа шәһәре көне
  Рио-де-Жанейро штаты —  Белфорд-Рошу шәһәре көне
  Сан-Паулу штаты —  Серкилью шәһәре көне
  Риу-Гранди-ду-Норти штаты —  Тибау-ду-Сул шәһәре көне
  Риу-Гранди-ду-Сул штаты —  Педру-Озориу шәһәре көне
  Сан-Паулу штаты —  Жакареи шәһәре көне

Киң вакытлы халыкара чаралар

1502 — Христофор Колумбның дүртенче экспедициясе башланган.
 1879 — Болгариянең башкаласы булып София игълан ителә.
 1922 — Иосиф Сталин ЦК РКП(б) генераль сәркатибе булып сайлана.
 1933 — Эверест аша беренче тапкыр очкыч очып уза.
 1976 — Франциядә беренче тапкыр «Сезар» премиясен тапшыру тантанасы уза.
 2007 — Поездлар өчен тизлек рекорды куелган (574,8 км/сәгатькә).

1873 — Амангилде Иманов, 
 1885 — Борис Вилькицкий, һидрограф, геодезист, Арктиканы тикшерүче.
 1886 — Николай Гумилёв, рус шагыйре.
 1889 — Ирен Юлия Гөтс, 
 1889 — Лидия Сейфуллина, 
 1895 — Мәхмүт Бөдәйли, журналист, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
 1902 — Насыйр Уразбаев, 
 1906 — Таҗи Мөхетдин, 
 1909 — Леван Абелишвили, 
 1914 — Вәли Нәбиуллин, 
 1915 — Ихсан Дограмаҗи, 
 1915 — Мария Акимова, 
 1920 — Әнәс Галиев, татар язучысы.
 1922 — Фәсхетдин Шәрәфетдинов, 
 1923 — Йозеф Ленарт, 
 1924 — Габделхәй Сәетов, Советлар Берлеге каһарманы.
 1924 — Иван Золотухин, 
 1925 — Алексей Калкин, 
 1927 — Эва Секей, 
 1930 — Һелмут Коль, 
 1939 — Станислав Петров, 
 1947 — Борис Львович, 
 1947 — Роман Хазанкин, 
 1948 — Леонид Бахнов, 
 1958 — Алек Болдуин  (ингл. Alec Baldwin), Америка актёры.
 1958 — Елена Ионова,
 1961 — Эдди Мерфи, АКШ актеры.
 1963 — Стево Пендаровски, 
 1967 — Юлай Үзәнбаев, 
 1969 — Резедә Сабирова, 
 1971 — Анастасия Заворотнюк, Россия актрисасы, алып баручы.
 1971 — Виталис Астафьевс, 
 1973 — Игорь Симутенков, 
 1974 — Сәгыйдулла Байегетов, 
 1980 — Руслан Шагалиев, 
 1984 — Кәримә Нигъмәтуллина, татар математигы.
 1986 — Серхио Санчес, 
 1987 — Пётр Губанов,
 1992 — Артур Әмиров,

1882 — Степан Халтурин, рус инкыйлабчысы.
 1889 — Александр Орлов, 
 1896 — Илья Березин, 
 1897 — Иоганн Брамс, алман композиторы.
 1899 — Матвей Троицкий, 
 1907 — Николай Вагнер,
 1935 — Владимир Бургсдорф, 
 1941 — Пал Телеки, 
 1942 — Николай Мещеряков, 
 1943 — Серафим Кудряшов, 
 1954 — Рәмзи Угыз Арык, 
 1980 — Борис Болгарский, 
 1991 — Грэм Грин (Graham Greene), инглиз язучысы.
 1994 — Шарль Кампру, 
 2006 — Евгений Назайкинский,
 2008 — Алексей Трошин,
 2021 — Николай Бех,

Искәрмәләр 

Ел көннәре
Гвинея

Гвине́я Респу́бликасы (фр. République de Guinée) — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Төньякта Сенегал белән, көньяк-көнчыгышта Мали белән, көнчыгышта Кот-д’Ивуар, көньякта Либерия белән, көньяк-көнбатышта Сьерра-Леоне белән, төньяк-көнбатышта исә Гвинея-Бисау белән чиктәш. Көнбатыштан Атлантик океан сулары белән юыла.

Демография 
Халык саны — 11,1 млн (2009 елның июленә фараз). Төп дин — Ислам (85 %). 8 %ка якын христианнар.

Дин 
Гвинеядә ил халкының (12 млн, 2020 елга) 85 % ы – мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, суфичылык вәкилләре бар), 8 % ы ― христианнар, 7 % ы ― җирле традицион диннәргә (анимизм) ышанучылар.
 Гвинеядә ислам

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре

Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр