alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Исмаил (Дүртөйле районы)

Җыенле авыл () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлеге үзәге.

Тарихи мәгълүмат 
Авылга нигезне ясаклы татар Исмәгыйль Уразмәтов салган. 18-19 гасырда халкы типтәрләр буларак исәпкә алына.
Исмаилда тупланган ике типтәр җайдаклар полкы 1812-1814 елларда французлар белән сугыша, Бородино бәрелешендә, Давыдов, Кудашев җитәкләгән партизаннар хәрәкәтендә, 1813 елның 4-7 октябрендә Лейпциг янындагы «халыклар сугышы»нда катнаша.

Җыенле авыл —«Базы җыены» үзәге. Базы җыенына Ишкар, Сәеткол, Әлкәш, Җитембәк, Чишмә авыллар кергән.

Инкыйлабка чаклы Исмаил волость үзәге була, дүрт төрле халыктан торган дип сөйлиләр. Елганың сул ягында яшәүчеләрне башкортлар дип, уң ягындагыларны – типтәрләр, түбән очтагыларны – мишәрләр, элекке чебен урамы дип йөртелгән урамда яшәүчеләрне арлар дип йөрткәннәр. Авылда калучы типтәрләр бик авыр хәлдә яши. Исмаил авылы җирләрее башкортлар кулында була. Җирсез халык Актый, Муллакай исемле кулакларның җирләрен эшкәртеп яшәгән.

Инкыйлабка кадәр Исмаил авылының җирләре Хөсәез елгасының сул ягында яшәгән башкортлар кулында булган. Башкортлар анда типтәрләрнең малларын да кертмәгән. Җир өчен башкортлар белән татарлар арасында кискен көрәш барган. Җирсез халык төрле яктан изелүгә, икмәксез яшәүгә, тамак ялына бер карангыдан икенче караңгыга кадәр байда изүне түзеп яшәүне түзә алмаенча, баш күтәргән, башкортларның җирләрен алып тартып алырга теләгән.

Авылдагы hәр хуҗалыкка, ярлы халыкка налог салганнар. Ә җирсез татарларга бу салымнарны түләргә, әлбәттә, хәле булмаган. Бурычны түли алмасаң, старшина белән староста килеп, самовар, казан, хәтта мөндәр белән комганнарны да алып чыгып саткан.

Атаклы кешеләр 
Илсөяр Газетдинова (1951) Гафури театры артисткасы, Татарстанның, Башкортстанның халык артисты.
Ризван Хәкимов – эстрада җырлары авторы.
Рим Мәсәгутов (1946), геология-минералогия фәннәре докторы.

Икътисад һәм социаль тармак 
Урта мәктәп. Мәчет
 ҖЧҖ Племзавод «Вәлиев» — сыер итен җитештерү
 Колхоз им. 50-летия Башкирии.

Демография 

 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2081 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елга 51% халык башкортлар, татарлар – 37%.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 18 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 141 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкорстандагы тартышуны революция гына туктата алырмы?
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Дүртөйле районы торак пунктлары
Молекула

Молекула ( — масса) — күп матдәләрнең составлары һәм химик үзлекләре бирелгән матдәнеке кебек үк булган иң кечкенә электрик нейтраль кисәкчек.

Төзелешләре буенча гади һәм катлаулы матдәләр молекулаларына бүлеп була.
Химик реакцияләр барышында молекулалар таркалалар.

 
Химия
Атом

Атом — матдәнең химик бүленми торган иң вак кисәкчеге.  "Атом" сүзе - грек теленнән, "бүленми торган" дигән сүз. Элек атомнарны бөтенләй бүленмидер диеп уйлаганнар. Әмма кайбер процессларда атомнар таркала һәм атом энергиясе аерылып чыга. Бу күренешне төш физикасы фәнендә өйрәнәләр. Атом атом төшеннән һәм электроннардан тора. Бер-берсе белән бәйләнгән атомнар молекулага яки кристаллга берләшә.

Атомнар
Атом физикасы
Химик тигезләмә

Химик тигезләмә () — xимик реакциянең химик билгеләр һәм формулалар ярдәмендә шартлы язылышы.

Сул якта кулланылган матдәләр күрсәтелә, алар + билгесе белән берләштерелә. Уң якта исә барлыкка килгән матдәләрнең формулаларын язалар, алар да + билгесе белән берләштерелә. Тигезләмә өлешләре арасында ук куела. Аннары соң атомнар саны тигез булсын өчен коэффициентлар куела.

Гомуми химия
Стехиометрия
Моль

Моль (билгеләмәсе: моль, халыкара: mol) — 0,012 кг (12г) углеродтагы атомнар санынча кисәкчекләрдән торучы матдә микъдары.

Моль — 6,02 * 10^23 молекула, атом яки башка кисәкчекләрдән торучы матдә микъдары.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз  

Үлчәү системасы
Региомонтан

Региомонтан (, чын исеме ) — алман астрономы һәм математигы.

Йоһанның укуга сәләте бик иртә ачыла, ул инде 12 яшендә Лейпциг университетына укырга керә. 15 яшьтә Вена университетына күчә. Укытучысы Пурбах үләр алдыннан аңа Птолемейның әлмагестын грекчадан латинчага тәрҗемә итәргә васыят итә. 25 яшьтә шул максат белән ул китапханәләргә бай Римга китә. Чыннан да латинча Әлмагестның иң камил варианты итеп Региомонтанныкы таныла, ләкин ул кулланган борынгы грек кулъязмасы яки аның копиясе сакланмаган.

1474 елны Региомонтан 1475 елдан башлап 1506 елга кадәр яраклы «Эфемеридалар»ны чыгара. Эфемеридалар — йолдызларның төгәл урыннары теркәлгән таблицалар, планеталарның урынлашуы һәм күк җисемнәренең тоташулар-тоткарланулар һәркөнлек шартлары. Бу типография ысулы белән чыгарылган беренче астрономик таблицалар. Аларны Васко да Гама, Колумб кулланганнар.

Шундый факт бик тә кызыклы: Региомонтан язган тригонометрик таблицалар XIII гасырда Багдадта яшәүче Насиреддин атлы астрономның хезмәтләрен кабатлый һәм күп яктан алардан калыша да. Фән тарихчылары бүген монда бернинди ят нәрсә күрмиләр, чөнки Насиреддиннең китаплары бик тар даирәдә генә билгеле була, ә Регионмонтан үз әсәрләрен типографиядә китап итеп бастыра һәм шул факт астрономиядә чын-чынлап переворот ясый, Галәм турындагы иске карашларны нык какшата. Күрәсең, ул чорда укыган китапларга сылтама китерергә кирәк дип тапмаганнардыр.

Региомонтан гарәп астрономнары уйлап тапкан астрономик кораллар турында китап яза: астролябия (гар. “сафия”), кояш сәгате, армилляр сфера (“метеороскоп”).

1472 елда Европада беренче кеше буларак Региомонтан Галлей кометасын күзәтә.

Әсәрләре 
 Әлмагестның латинчага тәрҗемәсе.
 “Эфемеридлар”.
 «Өчпочмакларның барлык төрләре турында» (1462—1464)

Астрономнар
Алман галимнәре
Кәнәфи Нәфыйков

Канәфи Абзалетдин улы Нәфыйков — татар рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Ул 1938 елда Казан сәнгать училищесының театр бүлегендә һәм Ташкәнт театр-сәнгать институтында белем ала. Үзбәкстанда укый, биредә Көнчыгыш мөселманнары тарихын, урта гасырлар сәнгатен тирәнтен өйрәнә. Казанга кайткач, күренекле рәссам Бакый Урманче белән аралаша. Бу аңа һөнәри үсеш һәм тормыш мәктәбе була.

Канәфи Нәфыйков 40 елга якын гомерен тарихи рәсемнәр ясауга багышлаган. Ул болгар-татар тарихын гына түгел, аның сәнгати елъязмасын киндергә иңдерә. Мәсәлән, «Борынгы төркиләр. Ханның халык алдында ант итүе» картинасында хан хакимиятен кабул итеп алуның гаять тирән мәгънәсен аңлата торган йоласы белән танышу мөмкин.

Рәссам тарихи портретлар язу өлкәсендә дә зур уңышка ирешә. Мөхәммәдьяр, Габделҗаббар Кандалый, Габдерәхим Утыз Имәни, Кәрим Тинчурин, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов кебек шәхесләрнең портретларын ясый.

Шулай ук Канәфи Нәфыйков Тукай образын үзенчә сурәтли. «Тукай һәм Сәгыйть Рәмиев», «Тукай һәм Хөсәен Ямашев», «Тукай һәм беренче татар актрисасы Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская» картиналарында рәссам иҗатына гына хас чалымнар бар.

Кайбер башка шәхесләр хөрмәтенә иҗат ителгән портретлары: Кәрим Тинчурин, Салих Сәйдәшев, Бакый Урманче, Шамил Монасыйпов, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов, Тәлгать Галиуллин, Зәки Зәйнуллин.

Туган халкының катлаулы язмышы: ул кичергән җиңелү һәм җиңүләр, хаксызга рәнҗетелү һәм үсеш-күтәрелеш — барысы рәссам иҗатында үз урынын тапты һәм таба.

Чыганаклар 
 Татар теле әсбабы — Кәнәфи Нәфыйков

Татар рәссамнары
Гариф Чокалый

Гариф Чокалый (Гарифулла Гайнулла улы Гайнуллин) — татар язучысы.

Шагыйрь һәм хикәятче Гариф Чокалый  1878 елда Сембер губернасы Буа өязе Иске Чокалы авылында (хәзерге Татарстанның Чүпрәле районы) крестьян гаиләсендә туган. Башта авыл мәктәбендә, аннары Сембер шәһәре мәдрәсәсендә укый. Үзлегеннән русча өйрәнә.

1905 елгы революция тәэсирендә татар авылларында мәдрәсәләр каршында рус класслары ачыла. Чокалый үз авылында татар балаларына рус теле укыта.

Октябрьдән соң, 1919–1921 елларда Буа өязе халык мәгарифе бүлегендә инструктор (инспектор) булып эшли. Буа мәктәпләрендә укытучылык итә.

Иҗат эшчәнлеге 1910 елларда башлана. 1910–1914 елларда аеруча нәтиҗәле эшли. «Чын вәгъдә», «Биш мужик», «Надан ата», «Тәрәкъ­кый мәхәббәте», «Кызыклы шигырьләр» исемле шигырь китаплары (Шигырьләр «Кызыклы шигырьләр» (1912) китабыннан китерелде), «Гаффар агайның тормышы», «Яхья суфи» исемле проза китаплары басылып чыга.

Шигырьләрендә күбрәк шәхси азатлык таләп итеп, бәхетне шәхси азатлыкта күрсә, хикәяләрендә XX йөз баш татар әдәбиятының үзәк традицияләреннән берсе — мәгърифәтчелек әдәбияты фикерләренә килеп кушыла, үзенең киләчәк турындагы якты өметләрен белемле кешеләргә төби, татар тормышының алга баруына киртә булып торган иске хорафатларны контрастлык алымнары белән сатира астына ала, бу яктан хикәяләре З. Һади хикәяләренә якын тора. Сатира аның хикәяләренең дә бер үзенчәлеге.

Г. Чокалый — балалар өчен дә шигъри мирас калдырган язучы. Монда әдипнең төп темасы — ятимлек.

Ятимлек темасы XX йөз башы татар балалар әдәбиятының байтак битләрен алып тора. Г. Тукай, Н. Думави, З. Ярмәки, Ф. Агиев, Ф. Ибраһимов шигырь һәм хикәяләрендә ятимлек җәмгыятьнең уңай якка хәл итәргә тиешле бер бурычы итеп тасвирлана. Әлеге язучыларда баланың әти-әнисе юк, ул шуңа ятим.

Г. Чокалый бу җәһәттән татар балалар әдәбиятында яңа сәхифә ача, ятимлекне ата-ана арасында булган мөнәсәбәт белән бәйли. Аныңча, гаиләдә тынычлык булырга, ата-ана бер-берсе белән тату яшәргә тиеш, шунда гына ятимлек бетерелә, бала бәхетле була. Ачыграк итеп әйткәндә, автор бала язмышында ата-ананың җаваплылыгына басым ясый. Бу турыда үз теле белән генә сөйләми, үтемлерәк юлларын эзли, кечкенә геройның:

Әткәй, син нидән
биздең әнкәйдән,
Тормыштан кызык
Бетеп китте ямь, 
дип өзелеп-өзелеп сөйләве бүген дә ата-анага кисәтү булып яңгырый.

Г. Чокалый шәхес культы чорында кулга алына. Омск өлкәсе Тюкалин районы Охотниково авылында 1935 елда сөргендә вафат була.

Татар шагыйрьләре
Репрессияләнгән татарлар
Җәлил Фазлыев

Фазлыев Җәлил Васыйл улы — татар  дин эшлеклесе, авыл хуҗалыгы белгече, икътисадчы һәм хаҗи-әкбәр. Татарстан республикасының баш казые.

Биография 
1956 елның 24 сентябрендә Бөрбаш авылында туган. Урта белем алганнан соң Казан авыл хуҗалыгы институтының икътисад факультетында укый, 1979 елда икътисадчы-оештыручы белгечлеге ала.

1979-1980 елларда — Совет Армиясендә.

1981-1988 елларда район авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсендә, 1988-1994 елларда «Бөрбаш» совхозында баш икътисадчы була. Шушы елларда Җ.Фазлыев үзен бөтен район күләмендә тирән хәзерлекле, авыл хуҗалыгы производствосын яхшы белүче, аңа икътисадый юнәлеш бирергә сәләтле белгеч итеп танытты, югары абруй казанды. 1989 һәм 1994 елларда районның иң яхшы иктисадчысы дип танылды һәм район хакимиятенең Мактау Таныклыгы, кыйммәтле бүләкләр белән бүләкләнде. 1991 елның декабрендә аңа Татарстан Республикасының атказанган икътисадчысы исеме бирелде.

1995 елдан, илнең икътисады базар системасына күчү белән «Бөрбаш» совхозында коммерция буенча директор урынбасары вазыйфасы булдырыла һәм ул Җ.Фазлыевка тапшырыла. Совхозда ярдәмчел җитештерү тармаклары булдыру, бартер тәртибендә товар алмашу оештыру юнәлешләрендә эшләп ул хуҗалыкның икътисадын ныгытуга зур өлеш кертә.

Балачактан ук дингә ихлас бирелгән кеше буларак, Җ.Фазлыев Балтач районында дини хәрәкәтне торгызучыларның берсе һәм башлап йөрүчесе була. 1990 елда ул экстерн тәртибендә имтихан тапшырып имамлыкка шәһадәтнамә ала. 1990 елдан — Бөрбаш мәчетенең имамы. Аның инициативасы һәм җитәкчелеге белән 1998 елда районда беренчеләрдән булып Бөрбашта яңа мәчет төзелде, бүгенге көндә бу мәчет яшьләр өчен физкультура-спорт, ял итү бүлмәләре һәм җайланмалары булган заманча дин һәм мәдәният үзәге. Җ.Фазлыев инициативасы белән район мәктәпләрендә балаларны ислам дине нигезләренә, ислам әхлагына укыту башланды.

Үзенең тирән гыйлеме, ихласлыгы, инандыру сәләте, ару-талуны белмәс эшчәнлеге белән Россия ислам җәмәгатьчелегендә иң абруйлы шәхесләрнең берсенә әверелде. Дин мәсьәләләренә багышланган мәкаләләре белән вакытлы матбугатта еш чыгышлар ясый. Аның «Җәлил хәзрәт вәгазьләре», «Җәлил хәзрәт дәресләре», «Иманлы бала», «Имам вазыйфалары», «Ягез, бер дога» һ.б. китаплары дингә килүчеләрнең өстәл китабына әверелделәр. 2005 елда «Йөз дә бер вәгазь» исемле зур вәгазьләр китабы басылып чыкты.

1994 елдан районның, 2000 елдан — Татарстанның баш мөхтәсибе. 1995 елда Татарстан республикасындагы диния нәзарәтендә Үзәк  комиссиясе рәисе итеп сайлана. 1998 елдан — Татарстанның төньяк районнарын, Киров өлкәсенең чиктәш районнарын берләштергән Төньяк казыятның баш казые. 2006 һәм 2010 мөселман корылтайларында Татарстанның Баш казые итеп сайлана.

1993 һәм 1997 елларда  Хаҗ сәфәре кылды һәм хаҗи-әкбәр дәрәҗәсен алды.

Бүләкләр 
 ТР «Фидакарь хезмәт өчен» медале  
 ТҖ МДН медале 
 2023 ― II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале ― ирешкән хезмәт уңышлары һәм күпьеллык намуслы эше өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татарстан имамнары
Авыл хуҗалыгы белгечләре
II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Татарстанның атказанган икътисадчылары
Дүртөйле

Дүртөйле (, , ) шәһәре — Башкортостанның Дүртөйле районы үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына 31899 кеше яши. Агыйдел елгасы буена урнашкан

Тарихи мәгълүматлар 
Дүртөйле торак урыны буларак беренче кат 1795 елда искә алына. Биредә ул вакытта Трапезников, Дьяконов, ике Чистяков яшиләр. Дүрт йорттан торган авылга якын-тирәдәге татарлар «Дүртөйле» дип ат кушканнар.

19 гасыр уртасында, уңайлы, Агыйдел суы өстендә урнашканга күрә Дүртөйле үсеп китә һәм су юлы белән йөкләрне ташу ноктасына әйләнә. Совет чорында район үзәге булып китә. Аның чикләре Татарстанга терәлә, 1935 елда Илеш районы җирләре бүлеп чыгарыла. 1964 елдан — , 1989 елдан — шәһәр.

Атаклы кешеләр 
 Эдуард Әгъзами, журналист

Социаль тармак 
Шәһәрдә 6 тулы урта мәктәп, шул исәптән өч гимназия. 2005 елда, җирле халыкның мәнфәгатьләре белән исәпләшмичә, Дүртөйледә 260 урынга исәпләнгән интернат төрендәге Башкорт гимназиясе ачыла.

Тарих-төбәкне өйрәнү музее, 3 китапханә, 4 хастаханә, «Агыйдел» санаторий-профилакторие, «Венеция» санаторий-профилакторие, «Акчарлак»балалар җәйләве.

Икътисад 
Җирле сәнәгать авыл хуҗалыгы чималын, нефть чыгару, төзелеш материаллары җитештерүгә, табигый газны кууга корылган.

Матбугат 
“Юлдаш” иҗтимагый-сәяси газетасы. Татар һәм рус телләрендә чыга. 
Җирле телевизия (МАУ ДЮРТЮЛИ — ТВ РБ) татар, башкорт һәм рус теләрендә тапшырулар әзерли.

Демография 

Милли состав: күпчелеге татарлар (26 мең), азмы-күпме күләмдә руслар (2900 кеше), чирмешләр (480 кеше). Башкортлар юк. Татар теле өстенлек итә.

Дин 
Ислам
 «Мирас» мәчете (Ленин ур., 15)
 1нче мәхәллә мәчете (Чеверев ур., 31) 
Христианлык
 Православие
 Бөек Василий чиркәве
 Протестантлык
 Инҗил инануы христианнарының бәйсез чиркәүләре ассоциациясе 
 «» чиркәве (Ленин ур., 32)

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Сайт города Дюртюли 
 Сайты Администраций муниципального района Дюртюлинский район 

Башкортстан шәһәрләре
Дүртөйле районы торак пунктлары
Дүртөйле
Башкортстанның район үзәкләре
Иске Кәңгеш

Иске Кәңгеш () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Маядык авыл җирлегенә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 363 кешенең яшәве мәгълүм. Агыйдел елгасы буенда урнашкан.

Тарихи мәгълүмат 
Авылны xчама белән 1780 елны Мордовия татарлары нигезләгән дигән фараз бар. Чыннан да, авыл халкы элек мишәрләр категориясенә кергән. Мордовиядә элек татарлар яшәгән Кәңгеш дигән авыл бар. Рәсми рәвештә Иске Кәңгеш халкы башкорт итеп яздырыла, ләкин аларда татар милли үзаңы бик көчле.

Атаклы кешеләр 
 Вил Мирзаянов 
 Фәүдәт Гарипов – Төмәндә гендиректор (АО “Бойлер”)

Икътисад һәм социаль тармак 
Мәчет, тулы булмаган урта мәктәп, мәдәният йорты

“Кәңгеш” җәмгыяте, каз фермасы (3 мең баш)

Мәдәният

Демография

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 13 км
 авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Маядык): 4 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Яңавыл): 122 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Как российский зэк стал американским профессором

Дүртөйле районы торак пунктлары
Даугавпилс

Даугавпилс (; элек Двинск (1920 елга кадәр), Динабург (1893 елга кадәр), Борисоглебск (1665—1667 елларда)) — Латвиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр, зурлыгы буенча илнең икенче шәһәре (Ригадан соң) һәм Латгалия мәдәни-тарихи өлкәсенең иң зур шәһәре.
Шәһәр атамасы Даугава елгасыннан алынган.

Тарих

Бөек Ватан сугышы 
25 июньдә 4-нче танк төркеме Екабпилс шәһәренә  һәм Даугавпилска, ә Вермахтның 18-нче армиясе Ригага һөжүм итә.

Халык 

Милли состав (2011): руслар — 53,6 %, латышлар — 19,8 %, поляклар — 14,8 %, белоруслар — 7,2 %, украиннар — 1,9 %, литвалылар — 1,0 %.

Галерея

Шәхесләр 
 Денис Васильев (1999), тимераякта фигуралы шуучы. Европа чемпионатының бакыр призёры (2022), дүрт тапкыр Латвия чемпионы (2016—2018, 2020).

Сылтамалар 

Латвия шәһәрләре
Почта (уен)

Почта  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар, әүвәл араларыннан бер «хат ташучы» сайлап, бүлмә уртасына чыгаралар да үзләре шуның тирәсенә тезелешеп утыралар. Уйнаучыларның һәрберсе үзенә бер кала исемен ала. Хат ташучы уйнаучыларның берәрсенә килә дә:

— Хатларыгыз юкмы? — дип сорый. 
— Бар. 
— Кая җибәрергә? 
— Менә Казанга җибәрәсе бер хат бар. Аннан безгә кама, кондыз, калач, казылык, кашык, кыскыч, калай, каеш, кадак, ката, кара җимеш, коштабак... җибәрсеннәр, ди.

Димәк, нинди шәһәргә хат җибәрсә, аннан үзенә шул шәһәр исеменең баш хәрефе белән башланган берничә нәрсә сората. Хат ташучы шул сүзләрне бер дә болгатмыйча, буташтырмый гына «Казан»га (Казан исемен алган уйнаучыга) барып, түкми-чәчми әйтеп бирергә тиеш.

«Казан» аңа: 
— Бик яхшы, ди, инде мин «Берлин»га хат җибәрәм, аннан безгә башмак, балкашык, бастырык, багана, балта, бозау, бүкән, бәрәңге, бифштекс, бүдәнә, бурсык җибәрсеннәр, дип әйтә.

Менә шулай һәрбер хат алган кеше үзе дә «хат» җибәрә. Ләкин сорый торган нәрсә исемнәрен гел бер хәрефтән башлап, тиз-тиз әйтергә кирәк. Шулай әйтмәгән кешегә җәза бирелә. Әгәр хат ташучы берәр сүзне саташтырса, аңа да җәза бирелә. Туктап уйлап торганнарга да җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Сыер сатыш

Сыер сатыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар бер рәткә тезелеп утыралар. Берсе уенны алып баручы була. Ул һәрберсеннән: «Сыер сатам, кайсы җирен аласың?» — дип сорап чыга. Тегеләр: «Итен, мөгезен, башын, колагын, койрыгын», — дип төрлесе төрлечә әйтә. Шуннан сатучы киредән килеп һәрберсе белән әңгәмә корып чыга. Әңгәмәне ул болай башлый:

— Әйе, юк димәскә, 
Уйнамаска, көлмәскә, 
Ак, карага тимәскә.

«Син сыерның кайсы җирен алдың?» — ди һәм өстәп төрле сораулар бирә. Сатып алучы җавап биргәндә гел башта әйткән сүзен генә кабатларга тиеш. Нәтиҗәдә, мондый сөйләшүләр килеп чыга:

— Әтисенең исеме ничек? 
— Койрык. 
— Башың кайда?
— Койрыкта. 
Сатып алучы бу вакытта «әйе», «юк» димәскә һәм көлмәскә дә тиеш. Кайсысы шартны бозса, ул сатучыга бер әйберен бирергә тиеш.

Уен шул рәвешчә рәт буенча кабатлап-кабатлап уйнала да, ахырда бер генә уен шартын үти алган бала кала. Ул «самавыр» була һәм уенны алып баручы белән калганнарга җәза бирә. Уен шуның белән тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Көлдереш

Көлдереш — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар тезелешеп утыралар һәм бер көлдерүче сайлыйлар. Ул уртага чыга һәм болай дип такмазалый:

Указым, указым,
Казаннан килгән приказым.
Алга-артка карамаска,
Елмаймаска, көлмәскә,
Ак, карага тимәскә,
Әйе, юк димәскә!

Шуннан соң беренче утырган уенчы янына барып: «Унике сум акча бирәм, базарга барасыңмы?» — ди һәм аңа төрле сораулар биреп уен шартын боздырырга тырыша. Әгәр көлдерүче сораулар биргәндә, бала көлсә, кагылмаска тиешле төсне әйтсә, ялгыш «әйе, юк» дисә, ул уеннан чыга. Шул рәвешчә көлдерүче һәр уенчы белән әңгәмә корып чыга. Уен бер генә көлмәгән, уен шартын үтәгән бала калганчы дәвам итә һәм ул җәза бирүче була. Җәза үтәлгәннән соң, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Уклаулы

Уклаулы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Бу уен авыл өйләрендә уйнала.

Уйнаучылар урындыкларга түгәрәкләнеп утыралар. Бер көлдерүче сайланып куела. Ул кулындагы уклау белән түгәрәктәйләрнең берсенә «тс-с-с» дип китереп төртә. Әгәр бу уйнаучы өч мәртәбә төрткәндә дә көлмәсә, икенчеләргә китә. Әгәр көлсә, ул «көлдерүче» булып кала. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Кап та коп

Кап та коп  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Берничә бала бер түгәрәк булып утыралар, бер-берсенең баш бармакларын учлаган килеш йодрыкларын йодрык өстенә куеп кулларын бергәләп күтәреп-төшереп әйтәләр:

Без-без, без идек.
Без унике кыз идек;
Базга төштек, бал ашадык,
Келәткә кердек, май ашадык;
Өйгә мендек, өйрә эчтек,
Коега төштек, су эчтек;
Бер тактага тезелдек,
Таң атканчы юк булдык,
Авызыңны яп та йом!

Яки болай әйтәләр:

Без-без, без идек,
Без унике кыз идек;
Базга төштек — бал каптык,
Келәткә кердек — май каптык,
Кап та коп,
Кара Якуб,
Тимер туп,
Авызыңны ач та йот! —-диләр дә бар да берьюлы авызларын йомалар.

Моннан соң уйнаучылар берсе дә авызын ачмаска, көлмәскә, сөйләшмәскә тиеш. Алар бер-берсен көлдерү өчен төрлечә кыланалар, күз-йөз белән төрлечә ымнар ясыйлар. Кем элек авызын ачса я көлеп җибәрсә, аңардан:

— Күктән кем өй башына төштең? дип сорыйлар.

Ул берәр таныш өйне атый. Шуннан соң ул өйдә ире, хатыны, балалары белән барысы да ничә кеше булса, көлүченең үзен дә кушып, һәрбер уйнаучы бу көлгән кешенең кулына я маңгаена шулар санынча чиертеп ала. Уен тагын баштан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Очты, очты

Очты, очты  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уйнаучылар түгәрәк булып басалар. Берәү баш булып түгәрәкнең уртасына чыгар. Баш: «Очты, очты казлар очты!» — дип кулы белән очкан кебек хәрәкәт ясар. Башкалар да аның хәрәкәтен кабатлый. Шулай баш берничә кат оча торган кошларны «очырткач» искәрмәстән генә: «Очты, очты, ташлар очты!» дип, бер очмый торган нәрсәнең исемен атый. Бу вакытта түгәрәктәгеләр кулларын күтәрмәскә тиеш. Берәрсе абайламыйча кулын күтәрсә, аңа баш: «Бар, алайса, таш белән бергә оч!» — дип, урынын аңа бирә һәм үзе түгәрәккә керә. Ялгышучылар берничә булса, иң элек ялгышучы баш булып кала. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Без дә

Без дә  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Иң беренче уенны алып баручы билгеләп куела. Ул салмак кына берәр вакыйга сөйли. Әгәр аның сөйләмендә балалар башкара ала торган хәрәкәт-шөгыль телгә алынса, уенчылар хор белән «Без дә!» дип кычкыралар. Аларның хәленнән килми торган эшләр турында сөйләнелсә, дәшми калырга тиешләр. Кем дә кем булдыра алмас шөгыль, хәрәкәт турында сүз барганда ялгышып «Без дә!» ди икән, ул кеше уеннан чыгарыла. Мәсәлән, уенны алып баручы шундый хикәя сөйли:

— Мин урманга киттем (уенчылар «без дә!» диләр). Урманда мин җиләк җыя башладым («без дә!»). Менә көчле җил чыкты (дәшмиләр). Яңгыр ява башлады, күк күкрәде (дәшмиләр). Мин печән куышы астына кереп утырдым («без дә!») һ. б.

Уен җавап бирүчеләрнең берсе генә калганчы дәвам итә. Һәм ул җиңүче булып санала. Икенче уенда ул уенны алып баручы була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Даниель Дефо

Даниель Дефо  Daniel Foe исеме белән туган; 1660- еллар тирәсе, Криплгейт – 26 апрель (яки 24-е, төгәл дата бәхәсле), 1731 ел, Мурфилдс) – инглиз язучысы һәм публицисты, атаклы «Робинзон Крузо» әсәренең авторы буларак билгеле. Дефоны жанр буларак романның иң беренче тарафдарларының берсе итеп саныйлар. Ул Бөекбританиядә шул жанрны популярлаштыра, ә кайберәүләр фикеренчә, ул – инглиз романына нигез салучы шәхес. Дефо күп төрле һәм иҗади бай язучы, ул 500дән артык китап, памфлет һәм төрле темаларга «журналлар» язган.

Биография 
Д. Дефо 1660 елда Лондонда шәмнәр белән сату итүчеләр гаиләсендә дөньяга килә. Әтисенең вафатыннан соң аның эшен дәвам итеп баерга уйлый, ләкин бөлә. Әмма тапкыр егет аптырап калмый, рибачы (процентлар исәбенә яшәүче) Таффлиның искиткеч ямьсез кызына өйләнеп, берничә мең фунт бирнә иясе була һәм шул акчага Британия колонияләренә китеп, андагы җирле халыкны алдап сәүдә итә, бик нык баеп китәргә уйлый. Дефо котылу җыен таба – пиратларга кушыла. Күп тә үтми, баеп Лондонга кайтып төшә. Тик монда аны берничә таланган кеше танып ала һәм полициягә хәбәр итә. Киләчәктә күренекле язучы булачак Даниэль хөкем каршына баса. Ләкин бу юлы да котыла, хөкемдарларга бөтен байлыгын ришвәт кыла.

Акчасыннан колак каккач, Дефо тагын авантюрага тотына. Ул заманда карт диңгезчеләрнең мемуарлары модада була. Яшь каләм әһеле булмаган кешеләр исеменнән шундый тарихлар язарга керешә, шактый гына баеп та китә. Ләкин ялганы ачыла. Һәм авторны хурлык баганасына бәйләп куялар, ә китапларын бастырмый башлыйлар. Киләчәктә атаклы булачак язучы 70 яшендә хәерчелектә вафат була.

Библиография

Романнар 
 «The Consolidator or, Memoirs of Sundry Transactions from the World in the Moon» — 1705
 «A True Relation of the Apparition of One Mrs. Veal The Next day after Her Death to One Mrs. Bargrave at Canterbury The 8th of September 1705» — 1706
 «Atlantis Major» — 1711
 «Робинзон Крузо» — 1719
 «Робинзон Крузоның башка маҗаралары» — 1719
 «Captain Singleton» — 1720
 «Memoirs of a Cavalier» — 1720
 «Чума елы көндәлеге», 1722; (русский перевод — 2002 год, К. Н. Атаров)
 «Roxana: The Fortunate Mistress»— 1724
 «A Tour through Great Britain» — 1724—1726
 «The Family Instructor»
 «The Pirate Gow»(1724) 
 «The Storm»
 «The King of Pirates»
 «Colonel Jack»
 «A New Voyage round the World» — 1725
 «The Political History of the Devil» — 1726
 «System of Magic» — 1726

Эсселар 
 «Conjugal Lewdness»
 «Serious Reflections of Robinson Crusoe» — 1720
 «The Complete English Tradesman»
 «An Essay Upon Projects» (беренче нәшер ителгән китабы)
 «An Essay Upon Literature» — 1726
 «Mere Nature Delineated» — 1726
 «A Plan of English Commerce» — 1728
 «Essay on the Reality of Apparitions» — 1727. Нәшер.: Д.: Scott, 1810; Hazlitt, 1840; Bohn, 1854—1855—1913; Aitken, 16 vv, 1895
Поэмы
 «The True-Born Englishman: A Satyr»

Искәрмәләр 

 
Инглиз язучылары
Бөекбритания язучы-фантастлары
Бөекбритания публицистлары
XVIII гасыр язучылары
Таш дәвере

Таш дәвере яки Таш гасыры — кешелек тарихында иң борынгы мәдәни-тарихи чор. Бу дәвердә төп хезмәт кораллары таштан ясалган (агач һәм сөяк шулай ук кулланылган). Таш дәвере барышында физик яктан хәзерге заман тибындагы кеше формалаша. Борынгы кешеләрнең баштагы ватаннары — Африка һәм Көньяк Азиядән Европа һәм Төньяк Азия киңлекләренә таралу процессы актив бара.

Таш дәверендә кеше ут табарга, кием-салым тегәргә, торак төзергә өйрәнә. Дәвер ахырына таба кеше җәнлек аулаудан, балык тотудан, азыкка яраклы нәрсәләр җыюдан игенчелек, терлекчелек белән шөгыльләнүгә күчә.

Галимнәр тарафыннан Таш дәвере 3 чорга бүленә:
 палеолит (борынгы таш дәвере)
 мезолит (урта таш дәвере)
 неолит (яңа таш дәвере)

Шулай ук кайберәүләр энеолитны (бакыр дәвере) аерып чыгалар.

Чыганаклар 

 Солтанбәков Б.Ф. «Татарстан тарихы». Казан: ТаРИХ, 2001.
Палеолит

Палеоли́т ( — «борынгы» һәм λίθος — «таш») яки борынгы таш дәвере — таш дәверенең беренче тарихи чоры. Гоминидлар тарафыннан таш коралларын куллануы белән башлап (як. 2,6 млн ел элек), кешеләрнең игенчелек белән шөгыльләнүе белән тәмамлана (як. 10- мең ел б.э.к.). 1865 елда Джон Леббок тарафыннан әйтелә.

Урта Идел буе җирләрендә кешеләр нәкъ палеолит чорында пәйда булалар. Алар яшәгән иң борынгы урын — хәзерге Тәтеш районының Бессоново авылыннан ерак түгел урнашкан «Красная Глинка» торулыгы.

Палеолитны 3 дәвергә бүләләр:
 Иртәнге палеолит
 Урта палеолит
 Соңгы палеолит

Искәрмәләр
Мөгез-мөгез

Мөгез-мөгез  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар су ярына тез чүгеп утыралар. Аяк араларына юеш ком тутыралар. Аннан комны куллары белән төяләр. Араларыннан берсе (уен башы) «мөгез-мөгез» ди. Калганнары: «Нәрсәнең мөгезе?» — дип сорыйлар. Ул бер-бер артлы мөгезле хайваннарны санап китә. Аның артыннан балалар да кабатлыйлар. Уен башы шул исемнәр арасына ишәк, дөя кебек мөгезсез хайваннар исемен дә буташтырып әйтә. Балаларның берәрсе аның артыннан мөгезсез хайван исемен кабатлап ялгышса, аны суга этеп төшерәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Песием-песием

Песием-песием  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Бер бала икенче балага кул сыртын сузып тора. Икенчесе, аның кул сыртын сыйпый-сыйпый, тиз-тиз түбәндәгечә такмак әйтә:

Песи, песи, пес итәр,
Ана песи сөт эчәр,
Ана песи сөт эчкәндә,
Ата песи күз кысар.
Ал дигәндә алмасаң,
Лап итәр дә шап итәр!

Лап итәр дигәндә, сыйпаганы теге баланың кул сыртына шап иттереп суга. Тегесе кулын тартып алып өлгермәсә, отылган була. Отылмаса, хәзер икенчесе сыйпап, сугучы ул булып, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Диңгез дулкынлана

Диңгез дулкынлана  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 

Иң элек уйный торган төштәге урындыкларны бүлмә уртасына чыгарып, бер-берсенә аркаларын терәп тезеп чыгалар. Урындыкларның саны уйнаучылардан бергә ким булсын. Шобага тотышып, өскә чыкканы диңгез була. Аңардан башкалар бар да урыннарга утыралар. Утыручылар бар да үзләренә берәр балык исеме кушып чыгалар. Диңгез дип аталган кеше утыручылар тирәсендә әйләнеп йөри, төрле балык исемнәре кыстырып, диңгез хәлләрен әйтеп, такмаза сөйли. Яки телдән генә балык исемнәрен әйтә. «Диңгез дулкынлана!», «Көймә чайкала!», «Җил алмашты!» — дигән кебек сүзләр әйтеп, төрлечә айкала, башын-йөзен боргалый. Ул балык исемнәрен әйткәндә, шул балык исемендәге уйнаучы булса, шунда ук урыныннан сикереп торып, диңгез артыннан ияреп йөри башлый. Диңгез ни кыланса, шуны кылана. Шулай торучылар күбәеп, бар да диңгез артыннан җырга, хәрәкәткә кушылып йөриләр. Диңгез «җил-давыл» кебек сүзләр әйткәндә, баскан урыннарда чайкалып торалар, аугалап китәләр, диңгез кинәт кенә әйләнеп куя, балыклар да әйләнәләр.

«Диңгез тынды» дигәндә, бар да ашыгып буш урыннарга утыралар. Диңгез булган кеше дә берәр урынга утыра. Кем урынсыз кала, шул кеше диңгез була да уен яңадан дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Ябалак (уен)

Ябалак  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Берәрсе кош тотучы булып уртага чыга. Түгәрәктәгеләр һәркайсы берәр кош исеме белән атала. Шуннан соң кош тотучы, кошлар исемен кыстырып, бер ирекле хикәя сөйли. Хикәядә нинди кошның исеме аталса, ул кош исемендәге уенчы шул кош булып кычкыра. Әгәр дә ул «кош балалары!» дисә, барысы бергә үз тавышлары белән кычкыралар. Кош тотучы сүз арасында «ябалак!» дисә, кошларның барысы да кулларын җәеп, очар кош кебек «кагынып» читкә качалар. Кош тотучы аларны куа. Кемне тотса, шул кош тотучы булып, уен яңадан башлана.

II вариант 
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Уртага берәү чыга. Ул — «ябалак», түгәрәктәгеләр «кошлар» булалар.

Ябалак «төн!» дип кычкырса, «кошлар» куллары белән кош очкандагы хәрәкәтләр ясыйлар. Ә «көн!» дисә, барысы да катып калалар. Әгәр шул вакыт берәрсе селкенсә, ул уеннан чыгарыла.

Уен шул рәвешчә түгәрәктә бер генә «кош» калганчы уйнала. Ул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Ашханә (уен)

Ашханә  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Уенны алып баручы уртага чыгып баса һәм түгәрәктәге балаларның һәммәсенә ризык исемнәрен атап чыга. Аннан соң ашханәдә булган вакыйга турында берәр ирекле хикәя сөйли башлый. Бу хикәядә балаларга аталган исемнәр керүе мәҗбүри.

Хикәя барышында исеме чыккан бала урынында тиз генә әйләнеп алырга тиеш. Әгәр моны эшләмәсә, ул уеннан чыгарыла. «Ашханә» дигән сүз чыкканда, барлык балалар да әйләнеп алырга тиешләр. Уен түгәрәктә бер генә бала калганчы дәвам итә. Ул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Җебегән (уен)

Җебегән  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар санамыш ярдәмендә җәза бирүче сайлап куялар һәм аны уртага алып түгәрәкләнеп утыралар. Җәзачы балаларга йөзем, алма, хөрмә һ. б. дип, җимеш исемнәре әйтеп чыга. Аннан соң шуларны искәрмәстән генә кычкырып әйтә башлый. Һәрбер «җимеш» үз исемен ишетүгә сикереп торырга тиеш. Әгәр тора алмаса яки акрын торса, ул «җебегән» була һәм аның берәр әйбере алына. Шул рәвешчә 3—4 әйбер җыелгач, «җебегәннәр»гә җәза бирү башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Яр-су

Яр-су  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен урамда да, спорт залларында да уйнала ала. Җиргә бер озын сызык сызыла. Моның бер ягында «су», икенче ягы «яр», сызык өсте «яр-су» була. Балалар «су»га басып торалар. Уенны алып баручы сайлана. Ул: «Яр, су, яр-су, яр», дип тора. Ә балалар буталмыйча ул әйткән төшкә сикереп торалар. Буталганнары уеннан чыга барып, соңыннан бер генә уенчы кала. Ул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Көн-төн

Көн-төн  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уенны алып баручы билгеләнә. Калганнар бер рәткә тезелеп басалар. Уенны алып баручы читкәрәк китә һәм «көн» дип кычкыра. Калган уенчылар шул вакыт бии яки берәр төрле фигура ясый башлый. Әйтүче «төн» дип кычкыра, һәм уйнаучылар шул моментта нинди халәттә булсалар, шулай катып калалар. Аннан соң уен башлыгы балаларны төрлечә көлдереп йөри. Көлгән кеше уеннан чыга барып, соңыннан бер генә кеше кала. Алдагы уенда ул баш була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Барда

Барда (, искечә Каҗмакты) авылы — Пермь краеның Барда районы үзәге. Төбәкнең иң зур авылы. Казаннан 700 чакрым тирәсе ераклыкта Пермь краеның көньягындарак, Урал таулары итәгенә урнашкан.

Тарихи мәгълүматлар

Халык

Милли состав 
Милли состав (2002): башкортлар — 62,6%, татарлар — 31,3%, руслар — 5,0%.

Авылның икътисады 
Сәнәгать ширкәтләре һәм оешмалар —ҖЧҖ "Пермгазэнергосервис-Барда", ААҖ «Сельхозтехника», ҖЧҖ «Стройпром», ҖЧҖ «Лукойл-Пермь, “6нчы номерлы нефть һәм газ чыгару цехы», магистраль газүткәргечләр линияле-җитештерү идарәсенең участогы, сетевой район Чайковский электр челтәрләренең челтәре районы, хуҗалыкара җитештерү предприятиесе «Агропромэнерго», ЯАҖ «Фирма Уралгазсервис»ның филиалы, ҖЧҖ «Барда ПМК-19», ООО «8нче төзелеш идарәсе», ҖЧҖ «Техмонтаж», типография, МУП «Торка-коммуналь хуҗалык», № 87 янгын часте, ОСА ЭТУСының электроэлемтә участогы, урманчылык, Барда авыл урман хуҗалыгы — ФГУ «Пермсельлес» филиалы.

Автотранспорт ширкәтләре — МУП ПАТП «Бардымский» һәм ҖЧҖ «Ашатли».

Истәлекле урыннар 
Барда җәмигъ мәчете.

Авыл белән янәшәдә Барда урынчыклары һәм борынгы авыллар каллдыклары бар (археология).

Социаль тармак 
Бардада уку түбәндәге йортлары бар: 1нче Барда милли (татар) гимназиясе, 2нче мәктәп, махсус мәктәп, ПУ-84, КИСГЗ филиалы, ЧПГК (Чайковский педагогика-гуманитар көллияте) филиалы, Балалар сәнгать мәктәбе, Яшь техниклар станциясе.

Район хастаханәсе һәм бала тудыру йорты.

Барда авылында туган күренекле кешеләр 
 Гүзәл Уразова (Казан) – Татарстанның атказанган артисты.
 Илдар Ягъфәров (Казан) – кинорежиссер.
 Нәсүр Юрушбаев (Берлин) – журналист.
 Рәшит Ягъфәров — күренекле җәмәгать эшлеклесе, фольклорчы-галим, шагыйрь һәм милләтпәрвәр сәясәтче.
 Эльмарт Уразов (1955―2022) — «Таң» газетының баш мөхәррире (Бардада чыга).
 Кайбер расланмаган хәбәрләр буенча Барда авылында Габдулла Тукайның бабасы Зиннәтулла хәзрәт туган.

Матбугат 
Бардада “Таң” газетасының редакциясе урнашкан, русчага дубляж формасында “Рассвет” газетасы чыгарыла. Газетаның редакциясе каршында газет-китап нәшрияты эшли. 1991 елдан 2000 елга кадәр татар телендә 18 әдәби китап чыгарылган.

Мәдәният һәм сәнгать 
Барда авылында татар халык театры, «Дуслык» күргәзмә бию коллективы, башка ансамбльләр бар.

Галерея

Чыганаклар 
 Барда авылы һәм Пермь татарлары сайты
 Администрация Бардымского сельского поселения 
 Официальный сайт Бардымской гимназии
 Азатлык радиосы: Бардаларга бардым әле

Искәрмәләр 

Пермь крае татар авыллары
Пермь крае район үзәкләре
Барда районы торак пунктлары
Барда
Тереза Ана

Тереза Ана (тулы исеме Калькутталы Тереза Ана, тормышта исеме – Агнес Гонда Бояджиу, )  – католик монахиня, ярлыларга һәм авыруларга ярдәм белән шөгыльләнүче «Мәхәббәтт Миссионеркасы Сеңелләре» исемле хатын-кыз монахлар конгрегациясенә нигез салучы. Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Католик Чиркәү тарафыннан 2003 елда беатификләштерелгән (әүлия дип санала), 2016 елда изге итеп канунлаштырыла.

1997 елда АКШның иң югары бүләге – Конгрессның Алтын медале белән бүләкләнгән.

Биография 
Тереза Ана 1910 елның 26 августында Скопье шәһәрендә, албанлылар гаиләсендә туа.

18 яшендә ул Ирландия китә һәм «Лоретоның ирланд сеңелләре» монах орденына керә. 1931 елда монахиня була һәм Тереза исемен ала. Озакламый орден аны Калькуттага җибәрә. Монда ул 20 елга якын изге Мария кызлар мәктәбендә укыта. 1946 елның 10 сентябрендә Тереза орденнан Калькуттаның ярлыларына һәм авыруларына ярдәм итәргә рөхсәт ала, ә 1948 елда шунда «Мәхәббәт Миссионеркасы Сеңелләре» монах конгрегациясен төзи. Оешма милләткә яки дингә карамыйча, ярлылар һәм каты авырулар өчен , мәктәпләр, приютлар, хастаханәләр ачу өстендә эшли.

1965 елда монах конгрегацияcенең эшчәнлеге Һиндстаннан читтә дә дәвам итә, хәзерге вакытта аның дөньяның 111 илендә 400 бүлеге һәм 120 илдә 700 шәфкатьлелек йорты бар.

1973 елда Тереза Анага Диндәге прогресс өчен Темплтон премиясен тапшыралар, ул премиянең беренче лауреаты була.

1979 елда аңа «Бәлагә юлыккан кешегә ярдәм итүдә эшчәнлеге өчен» Тынычлык өчен Нобель премиясе бирелә.

1983 елда Римда, Рим папасы Иоанн Павел II белән очрашу вакытында Тереза Ананың йөрәк өянәге була. 1989 елгы икенче өянәктән соң ул кардиостимулятор ала. 1991 елда Мексикада пневмония белән көрәштән соң, ул йөрәк белән тагын да ныграк авырый. Бу вакытта ул орден җитәкчелегеннән китәргә тели, әмма монахинялар яшерен тавыш бирүдә каршы киләләр.

1996 елда Тереза Ана каты авырый башлый, 1997 елның 13 мартында үзеннән җитәкче вазифаларын төшерә. Ул 1997 елның  5 сентябрендә вафат була. 2003 елның октябрендә ул беатификләштерелгән, ягъни әүлияләр рәтенә кертелгән. 2016 елның сентябрендә изге итеп канунлаштырыла.

Бүләкләр 
 «Лотос хуҗабикәсе» исемле Һинд ордены (1963)
 Тынычлык буенча Нобель премиясе (1979)
 Президент Азатлык Медале (1985) һ.б.

Cылтамалар 

 Тереза Анага багышланган сайт 
 Тереза Ана. Тормыш тарихы  
 Тереза Ана. Өземтәләр  
 Тереза Ана. Аз билгеле фактлар  
 Нобель премиясе сайтында сәхифә 
 Тереза Ана турында фильм

Искәрмәләр 

Католик әүлияләр
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Темплтон премиясе лауреатлары
АКШның мактаулы гражданнары
Шәхесләр:Македония
Шәхесләр:Һиндстан
Австралия Ордены кавалерлары
Конгрессның Алтын Медале белән бүләкләнгәннәр
Монахинялар
Әлифба буенча изгеләр
Һиндстан изгеләре
Бальцан премиясе лауреатлары
Тәңкәләрдәге шәхесләр
Халык театры

Халык театры — даими труппалы һәм тулыканлы репертуарлы үзешчән театр.

"Халык театры" исеме иң көчле профессиональ булмаган коллективларга бирелә, әгәрдә аларның спектакльләр һәм чыгышлар ясарга шартлары булса.

Халык театрлары Россиядә XIX гасыр уртасында пәйда булалар. СССРда 1959 елдан башлап рәсми статус һәм финанслау алалар.

1974 елда СССРда ике меңнән артык халык театры исәпләнгән, шул исәптән иллесе - музыкаль халык театры. 
Татарстанда халык театры исеменә лаек йөздән артык үзешчән коллектив бар. Соңгы елларда иң яхшы коллективларның һөнәри театр, дәүләт яки муниципалитет тәэминатында торучы стационар театрларга әйләнү тенденциясе күзәтелә.

Татарстанда Халык театрлары өчен даими “Идел-йорт” республика халык театрлары фестивале уздырыла.

Искәрмәләр 

Театр
Үзешчән сәнгать
Иммануил Кант

Иммануе́л Кант ( ; 22 апрель 1724, Көнигсберг, Пруссия — 12 февраль 1804, шунда ук) — Романтизм һәм Мәгърифәт чоры чикләрендә эшчәнлеген алып барган немец фәлсәфәчесе, алман классик фәлсәфәсенең башлап җибәрүчесе.

Биография 
Бай булмаган һөнәрче гаиләсендә туа. Эммануил исемен Изге Эммануил хөрмәтенә бирәләр. Кант «Фридрихс-Коллегиум» дәрәҗәле гимназиясен тәмамлый, аннары Кенигсберг университетына керә. Атасының үлеме сәбәпле ул университетны тәмамлый алмый. Гаиләсен туендырыр өчен укуны ташлаганнан соң ул өй укытучысы булып эшли. Нәкъ шушы дәвердә, ягъни 1747—1755 елларда ул үзенең әле дә актуальлеген югалтмаган Кояш системасының беренчел томанлыктан килеп чыгуы турындагы космогоник теориясен эшләп чыгара һәм нәшер итә.

1755 елда Кант диссертациясен яклый һәм университетта укытырга рөхсәт бирүче доктор дәрәҗәсен ала. Аның кырык елдан артыкка сузылган укытучылык дәвере башлана.

1770 елда ул Кенигсберг университетында логика һәм метафизика профессоры буларак билгеләнә. 1797 елга кадәр ул фәлсәфә, математика һәм физика белән бәйле төрле дәресләр бирә.

Фәлсәфә 
Профессор булы эшләгән чорда ул үзенең фәлсәфәсенең үзәген тәшкил итүче өч төп әсәрен яза:
 «Пакъ аң тәнкыйте» (1781) — гносеология (эпистемология)
 «Гыйльми акылны тәнкыйтьләү» (1788) — этика
 «ФФикерләү сәләтен тәнкыйтьләү» (1790) — эстетика

Бу әсәрләр фәлсәфәдә фундаменталь урын алып торалар һәм авторына XVIII гасырның бөек фикер йөртүчесе абруен казандыралар. Алар фәлсәфәнең алдагы үсешенә зур тәэсир ясыйлар.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз  

Әлифба буенча шәхесләр
XVIII гасыр фәлсәфәчеләре
Алмания фәлсәфәчеләре
Физиклар
Математиклар
Тынычлык өчен Нобель премиясе

Тынычлык буенча Нобель премиясе — тынычлык урнаштыру буенча казанышлар өчен ел саен Ослодагы Нобель комитеты тапшыра торган дәрәҗәле бүләк.

Намзәтләрне теркәү кагыйдәләре 
Нобель фонды уставы нигезендә, намзәтләрне түбәндәге затлар тәкъдим итә ала:
 Норвегия Нобель комитетының элеккеге һәм гамәлдәге әгъзалары һәм Нобель институты тарафыннан билгеләнгән киңәшчеләр;
 төрле илләрнең милли парламентлары һәм хөкүмәтләре әгъзалары, шулай ук Парламентара берлек әгъзалары;
 Гаагадагы Халыкара арбитраж мәхкәмәсе әгъзалары;
 тынычлык мәсьәләләре буенча халыкара даими бюро комиссиясе әгъзалары;
 Халыкара хокук институтының әгъзалары һәм ассоциацияләшкән әгъзалары;
 сәяси фәннәр һәм юриспруденция, тарих һәм фәлсәфә өлкәсендәге университетларның профессорлары;
 Тынычлык буенча Нобель премиясе лауреатлары.

Лауреатлар исемлеге

1900-еллар

1910-еллар

1920-еллар

1930-еллар

1940-еллар

1950-еллар

1960-еллар

1970-еллар

1980-еллар

1990-еллар

2000-еллар

2010-еллар

Читтән торып тапшырылган премияләр 
Кайбер премияләр читтән торып тапшырылганнар, чөнки лауреатлар я тоткынлыкта булганнар яисә аларның кайбер ирекләре (мәсәлән, күчеш иреге) чикләнгән булган:

 1933 ел Карл фон Осецкий 
 1975 ел Андрей Сахаров
 1983 ел Лех Валенса
 1991 ел Аун Сан Су Чжи 
 2010 ел Лю Сяобо

Сылтамалар 
 Нобель премиясенең рәсми сайты 
 Фән һәм техника: Нобель лауреатлары: Тынычлык буенча премия 

Нобель премиясе
Тынычлык
Исемлекләр:Мәдәният
Эзләп тап

Эзләп тап  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Уйнаучылар түгәрәкләнеп басалар. Арадан берәүне бүлмәдән чыгарып җибәрәләр. Шуннан соң берәр шигырь яисә җырдан өзек сайлыйлар. Мәсәлән: «Тәрәзәмне ачып куйдым, җәйге көннәр ямьлегә». Җырда барлыгы алты сүз. Шул сүзләр алты кешегә бүленеп бирелә: беренчегә — тәрәзәмне, икенчегә —ачып, өченчегә — куйдым, дүртенчегә — җәйге, бишенчегә —көннәр, алтынчыга — ямьлегә. Теге кешене тыштан чакырып кертәләр дә арадан берәү: «Бер, ике, өч!» — дип команда бирә. Шул вакыт балалар берсе артыннан берсе әлеге җырның сүзләрен кызу-кызу гына әйтеп чыгалар. Тыштан кергән кеше шул сүзләрдән җыр җыярга тиеш. Әгәр сүзләрне җыя алмаса, аңа җәза бирелә, дөрес җавап бирсә, алдагы уенда тышка икенче кешене чыгаралар.

II вариант 
Уйнаучылардан берәү икенче бүлмәгә чыгып тора. Ул арада калган уйнаучылар берәр хайван я берәр үсемлек, яисә терек булмаган башка берәр нәрсә исемен сайлап куялар. Сайланган исем бөтен кешегә дә әйтелгәч, икенче бүлмәдәге кешене чакыралар. Ул керә дә һәр кешегә берәм-берәм сораулар бирә. Җаваптан уйланган нәрсәнең ни булуын чамалап белергә тырыша. Әйтик, уйланган нәрсә «сыер» булса, һәрбер кеше сыерның берәр сыйфатын әйтә:

— Ул нинди? 
— Дүрт аяклы. 
— Аягы нинди? 
— Аеры тояклы. 
— Яллымы, ялсызмы? 
— Ялсыз. 
— Нәрсә ашый? 
— Үлән ашый. 
— Мөгезлеме, түгелме? 
— Мөгезле. 
— Холкы нинди? 
— Юаш була. 
— Акрын йөри. 
— Алайса чапмыймы? 
— Челләдә печән чаба... һәм башкалар. Чакырылган кеше шул сыйфатларга карап, уйланган нәрсәнең ни булганын тапса һәм бер генә кат әйтүендә дөрес әйтсә, инде икенче кешене чыгаралар. Әгәр таба алмаса, аны тагын икенче якка чыгаралар да, уйнаучылар икенче бер әйбер исемен уйлап куялар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Кемнең йорты

Кемнең йорты?  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар тезелешеп утыралар. Бер баланы чоланга чыгаралар да үзләре кем яки авылдагы кемнең йорты турында сүз барачагы турында киңәшеп алалар. Шуннан соң чоландагы кешене чакырып алалар да аңа сүз белән төрле ишарәләр ясыйлар:

— Аларның ике балалары бар. 
— Ишегалдында пар каен үсә. 
— Капкалары бер якка янтайган. 
— Ике кәҗәләре бар һ. б.

Әгәр ул кемнең йорты турында сүз барганлыгына төшенә алмаса, аны тагын тышка чыгаралар. Бу юлы икенче кеше йорты турында сүз алып баралар. Өч мәртәбә уйнаганда да белә алмаса, аңа җәза бирелә. Белә алса, тышка икенче кешене чыгаралар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Качышлы-табышлы

Качышлы-табышлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар бар да тезелешеп утыралар. Аннары берәү эченнән генә кайда качарын уйлый да янындагы иптәшенә: «Я тап, мин качтым», — ди. Үзе качкан урынын уйлап кына утыра. (Мәсәлән, мин Арчага качтым, Алабугага качтым, дип уйлый.) Янындагы кеше хәзер кая качканын эзләп табарга тиеш. Ул эзли башлый. Тизрәк һәм җиңелрәк табу өчен качучыга төрлечә сораулар бирә: якынмы, еракмы качтың? Үзебез торган өйдәме, читтәме? Үз шәһәребездәме, чит шәһәргә качтыңмы? Биеккәме, тәбәнәк җиргәме? Су буендамы, тау башындамы? һ. б. Шулай юллап, качкан урынын тапкач, инде тапкан кеше «кача» да тегесе эзләүче була. Уен шулай теләгәнчә дәвам иттерелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Кемдә яшерелгән

Кемдә яшерелгән?  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Бер бала берәр кая посып яки тышка чыгып тора. Шул арада балалар берәр әйбер яшерәләр. Шуннан соң эзләүчене чакыралар. Музыка уйный башлый. Эзләүче һәрбер баладан яшерелгән әйберне эзли. Әйбер яшерелгән кеше янына җиткәч, музыка көчәя. Ул ихласрак эзли башлый. Әйбер кемнән табылса, ул бала әйбер эзләүче була, ә эзләүче әйбер яшерүче була. Әгәр дә эзләүче өч уенда яшерелгән әйберне таба алмаса, аңа җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Дәшмә, сөйләшмә

Дәшмә, сөйләшмә  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар бер тирәгә җыелып утыралар. Берсе яшерүче була. Яшерергә әзерләнгән әйберләр бик күп була: курчак, йолдызчык һ. б. Яшерүче әйберне барысының да күзләрен йомдырып яшерә һәм «Күзегезне ачыгыз!» ди. Шуннан әйбернең кая яшерелгәнен белгән укучы кул күтәрә. Йөрергә, сөйләшергә ярамый, әйбер күз белән генә эзләнә. Дөрес ишарәләгән уенчы «яшерүче» булып, уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары
Терсәкле

Терсәкле  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Малайлар белән кызлар кара-каршы тезелеп утыралар. Кызлар һәм малайлар саны тигез була. Берәүсе уенда катнашучы малайларның исемнәрен кызларның колагына әйтеп чыга. Шуннан соң малайлар чират белән үз исеме әйтелгән кызны эзлиләр. Малай сайлаган кызы алдына барып кулын бирә, әгәр туры китерә алмаса, кыз аңа терсәген күрсәтә һәм малай үз урынына утыра. Әгәр туры килсә, кыз аңа кулын бирә һәм алар урыннарын алышып утыралар. Уен шул рәвешчә дәвам итеп, иң соңгача табыша алмаган парга җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Зиһен сынаш уеннары
Татар уеннары