alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1931 ел



Вакыйгалар 
 29 апрель — ССРБ-да беренче телетапшыру узды.
 12 июль — Франциядә мушкетер Д’Артаньянга һәйкәл куела.
 12 сентябрь — Париждан Токиога очып баручы D.33 һава көймәсе Никул районы Иске Бөртөк авылы янында җиргә бәрелә.
 30 октябрь — Азнакай районы нигезләнә.
 7 ноябрь — Мао Цзэдун Кытайны совет җөмһүрияте дип игълан итә.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1931 елда туганнар
 10 гыйнвар — Нил Юзиев, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
 15 гыйнвар - Сәяр Хәбибуллин, татар композиторы. 
 1 февраль — Борис Ельцин, беренче Россия президенты (2007 елда вафат була).
 2 март — Михаил Горбачёв, ССРБ-ның бердәнбер президенты.
 15 апрель — Рәшит Гәрәй, шагыйрь.
 18 апрель — Морат Кәримов, физиолог-онколог, медицина фәннәре докторы (Алматы).
 2 май — Алмас Булатов,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
 14 май — Рафаэль Мостафин, татар язучысы, тәнкыйтьче.
 15 май — Радик Фәизов, язучы.
 25 май — Мөкәрәмә Садыйкова, татар шагыйрәсе, драматург.
 4 июнь — Миңнулла Чинкин, атаклы җиңел атлетика тренеры. 
 14 июнь — Роза Хәлиуллина, шагыйрә.
 28 июнь — Габделхәй Сабитов, татар драматургы, прозаик.
 12 сентябрь — Хәниф Хәйруллин, татар язучысы, журналист.
 20 сентябрь — Наил Биккенин, фәлсәфәче, КПСС ҮК аппаратында бердәнбер татар. 
 23 октябрь — Марсель Зарипов, татар язучысы, журналист.
 24 октябрь — Софья Гобәйдуллина, композитор.
 8 ноябрь — Альберт Яхин, язучы, әдәбият галиме.
 10 ноябрь — Рәшит Гобәйдуллин, композитор.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1931 елда вафатлар
 26 февраль — Отто Валлах, алман химигы.
 март — Гайсә Еникеев, сәясәтче, мәгърифәтче, этнограф.
 11 май — Макар Евсевьев, мордва (эрзә) галиме, язучы, мәгърифәтче, профессор.
 18 октябрь — Томас Эдисон, АКШ галиме.
 21 октябрь — Артур Шницлер, Австрия драматургы.
 8 декабрь — күренекле татар шагыйре Һади Такташ.
 Ибраһим Әхтәмов, сәясәтче, хокук белгече.

1931 ел
Еллар
1953 ел



Вакыйгалар 
 9 декабрь — «Азатлык радиосы»ның татар һәм башкорт телләрендәге беренче тапшыруы чыга.

Туулар 

 2 гыйнвар — Наилә Гыйләҗева, Олимпия чемпионы.
 3 гыйнвар — Нариман Гарифуллин, театр актеры.
 19 февраль — Байрас Ибраһимов, татар театр режиссеры.
 12 март — Ирина Понаровская, эстрада һәм джаз җырчысы.
 25 апрель — Халисә Мөдәррисова, татар шагыйрәсе.
 18 апрель — Исмәгыйль Шәрәфиев, «Татарстан яшьләре» гәзитенең баш мөхәррире (1990-2017). 
 25 апрель — Тимур Акулов, ТР президенты киңәшчесе, РФ Дәүләт думасы депутаты.
 6 май — Тони Блер (Tony Blair), Бөекбритания премьер-министры.
 29 май — Хәнисә Алишина, татар галимәсе.
 30 май — Мөдәррис Вәлиев, әдәбият тәнкыйтьчесе, шагыйрь.
 15 июнь — Зөлфирә Зарипова, актриса.
 17 июль — Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты. 
 25 июль — Мирсәет Сөнгатуллин, җырчы, РФ атказанган, ТР халык артисты.
 14 август — Луиза Батыр-Болгари, күренекле татар композиторы.
 14 август — Фәһим Ситдыйков (2011 елда вафат булды), Кәрим Тинчурин исемендәге театр артисты.
 5 сентябрь — Ирек Диндаров, журналист, язучы.
 13 октябрь — Мөдәррис Минһаҗев, рәссам.
 24 октябрь — Рәшит Ахунов, язучы.
 5 ноябрь — Олег Морозов, сәясәтче.
 12 ноябрь — Галина Казанцева, опера җырчысы.
 13 ноябрь — Андрес Мануэль Лопес Обрадор,  президенты (2018).
 23 ноябрь — Михаил Галицкий, драма артисты, Тукай премиясе лауреаты (2000).
 8 декабрь — Ким Бейсингер, АКШ кино актрисасы.
 11 декабрь — Андрей Макаревич, ССРБ һәм Россия рок-музыканты, автор-башкаручы.
 12 декабрь — Бәйрәм Мифтахов, галим.
 Фәиз Гыйльманов, иганәче, «Мәдинә» дини оешмасы оештыручысы.
 Алим Госманов, кырымтатар җырчысы, дирижер.

Вафатлар 

 15 февраль — Риф Рәимов, Башкортстан тарихчысы. 
 5 март — Иосиф Сталин, ССРБ җитәкчесе.
 8 ноябрь — Иван Бунин, рус язучысы.
 23 декабрь — Лаврентий Берия, совет сәяси эшлеклесе. Атып үтерелде.

1953 ел
Еллар
1976 ел



Вакыйгалар 

 16 февраль – КамАЗның конвейерыннан беренче автомобиль төшә (рәсемдә).
 3 апрель — Франциядә беренче тапкыр «Сезар» премиясен тапшыру тантанасы уза.
 17 июнь — Кытайда су тудыргыч бомбасы сынаулары уза.

Туулар 

13 март — Фәрит Габделганиев, дәүләт эшлеклесе.
4 июнь — Динара Садретдинова, телевизион журналист.
 5 июнь — Илдар Әбүзәров язучы, кыска хикәя жанры остасы. 
 13 июль — Алмаз Шәрифуллин, Айфара төркеме солисты.
 23 август — Алмаз Фәтхуллин, Тинчурин театры актеры. 
 26 август — Земфира Рамазанова, популяр Россия җырчысы. 
 21 сентябрь — Гүзәл Гайнуллина, Татарстан Республикасының атказанган артисты (2018). 
 22 сентябрь — Роналдо, Бразилия футболчысы.
 26 сентябрь — Илдар Абдразаков, җырчы (бас). Татарстанның халык артисты. 
 24 октябрь — Нурфия Гафиатуллина, галимә.
 4 ноябрь — Илгиз Кадергулов, БАГСУ ректоры.

Вафатлар 

 Каюм Бариев, драма артисты, Татарстан АССР атказанган артисты.
 7 гыйнвар — Әсгать Исхаков, Шеңҗан азатлык хәрәкәте юлбашчысы. . 
 5 май — Мирза Таһиров, Татарстан АССР атказанган укытучысы.
 26 июль — Николай Носов, балалар язучысы.
 4 сентябрь — Мостафа Ногман, шагыйрь, тел галиме.
 9 сентябрь — Мао Цзэдун, мәшһүр сәясәтче.
 28 октябрь — Абдулла Әхмәт, язучы һәм драматург.
 29 октябрь — Константин Васильев, рәссам.
 31 октябрь — Байназар Әлменов, рәссам, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Марс Шабаев, татар шагыйре .
 Диас Вәлиев, рус телле драматург .

Чыганаклар 

Еллар
Айрат Рифкать улы Арсланов

Айрат Рифкать улы Арсланов — Галиәсгар Камал театры актеры. Татарстанның атказанган артисты (2010).

Биографиясе 
1967 елның 9 апрелендә Казан шәһәрендә туа. 1988 елда Мәскәүдә Щепкин исемендәге Югары театр училищесын (татар студиясе) тәмамлый. 1990 елдан — армиядә хезмәт иткәннән соң — Татар академия театрында.

Рольләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Камал театры сайты

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Татарстанның атказанган артистлары
Татар артистлары
Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Гарри Поттер

Бу әдәби персонаж турындагы мәкалә. Китаплар сериясе турында мәкалә Гарри Поттер (романнар сериясе) дип атала.

Гарри Джеймс Поттер (ингл. Harry Potter) – Джоан Роулингның атаклы романнар сериясенең төп герое.

Гомуми мәгълүмат 
 Исем: Гарри Джеймс Поттер (икенче исемен әтисе, Джеймс Поттердан алды).
 Туган елы, ае, көне: 1980 елның 31 июле.
 Үзенчәлекләре: Тылсымчы, елантелле.
  Ата-анасы: Джеймс Поттер, Лили Поттер (Эванс).
Хогвартста укуы: 1991-1997 (актык елны (1997-1998) елны укымады)
Факультет:Гриффиндор
 Декан: Минерва Макгонагалл
 Яраткан фәннәре: Защита от тёмных искусств
 Квиддич: тотучы (1991—1997), команда капитаны (тотучы) (1996—1997)
 Себеркесе: Нимбус-2000 (1991—1993), Молния (1993—1997)
 Патронус: пошый
 Гаилә торышы: китап ахырында Джинни Уизлигә өйләнә.
 Балалары: олысы — Джеймс Сириус Поттер (2005 елда туган), уртанчысы  — Альбус Северус Поттер (2006 елда туган), кечкенәсе — Лили Полумна Поттер (2008 елда туган).
Якын дуслары: Рон Уизли, Гермиона Грейнджер, Полумна Лавгуд, Сириус Блэк, Рубеус Хагрид, Невилл Долгопупс, Джинни Уизли, Римус Люпин, Фред һәм Джордж Уизли, Добби, Нимфадора Тонкс, Альбус Дамблдор.
 Питомцы: Букля () (1997 елда үлә).

Килеп чыгышы 

Гарри Поттер
Уйлап чыгарылган персонажлар
Инглиз әдәбияты

de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Harry Potter
Инглиз әдәбияты

Инглиз әдәбияты - инглиз телендә булган әдәбият.

Урта гасырлар

Англ-саксон әдәбияты 
Инглиз әдәбияты башы буларак Англ-саксон чорын атыйлар.

Беренче әдәбият һәйкәлләрен дин әһелләре иҗат иткәннәр.

Англ-норман әдәбияты

Яңарыш чоры

Икенче дөнья сугышы чоры һәм соңарак
 Грэм Грин;
 Айрис Мердок;
 Уильям Голдинг, Нобель бүләге лауреаты;
 Иэн Макьюэн;
 Джулиан Барнс;
 Мелвин Бёрджес;
 Гарольд Пинтер, Нобель бүләге лауреаты;
Детектив:
 Агата Кристи;
Фэнтези:
 Джон Толкин;
 Джоан Ролинг;

Моны да карагыз

Сылтамалар
Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350-1485)
Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485-1603)
Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603-1660)
BritishLit.com

Телләр буенча әдәбият
25 октябрь

25 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме бишенче көне. Ел ахырына 67 көн кала.



Халыкара автомобил йөртүче көне.
  Халыкара тынычлык өчен көрәшкән хатыннар көне.

Казакстан — Җөмһүрият көне.
  Литва — Конституция көне.

Маркетологлар көне.

1944 — Лейте утравы янында тарихта иң зур диңгез сугышы була.
 2001 — Microsoft Windows XP системасы презентациясе.
 2003 — Новосибирскта Михаил Ходорковский кулга алына.

1811 — Эварист Галуа, математик.
 1825 — Йоһанн Штраусс, 
 1838 — Аполлон Смирнов, 
 1881 — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
 1885 — Миръякуп Дулатов, казакъ мәгърифәтчеcе, җәмәгать эшлеклесе, шагыйрь, язучы.
 1888 — Сибгатулла Гафуров, 
 1890 — Афзал Таһиров, татар язучысы, драматург.
 1895 — Дмитрий Альперов, 
 1901 — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.
 1903 — Григорий Алексеев, 
 1903 — Фазулла Габдрәшитов, Бөек Ватан сугышы чорында Кызыл Гаскәр кавалеристы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1906 — Яныш Ялкайн, чирмеш язучысы.
 1909 — Гали Надрюков, татар театры артисты.
 1911 — Җәлил Киекбаев, башкорт галиме, тюрколог.
 1912 — Давид Гольдгор, 
 1914 — Зәйнәп Садриева, 
 1918 — Мәхмүт Госманов, 
 1919 — Владимир Алхимов, 
 1920 — Әмәт-Хан Солтан, кырымтатар милләтле совет хәрби очучы.
 1921 — Геннадий Захаров, 
 1921 — Михай I, 
 1924 — Александр Дымкин, 
 1925 — Алия Молдагулова, 
 1925 — Рашат Гайнанов, әдәбият белгече.
 1925 — Яков Канаев, 
 1926 — Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
 1928 — Җәүдәт Ильясов, совет язучысы.
 1928 — Нурихан Фәттах, татар язучысы.
 1932 — Виктор Каргин, 
 1935 — Октябрь Кадыйров, 
 1938 — Тамара Сёмина, РСФСР халык артисты.
 1940 — Валерий Лазарев, 
 1940 — Миңнерәис Ишморатов, 
 1945 — Алмас Шәйхулов, 
 1945 — Мөдәррис Исламгалиев, 
 1947 — Рузилә Кашапова, 
 1951 — Лариса Маслова, 
 1960 — Гөлфирә Гәрәева, 
 1961 — Гүзәлия Клычева, 
 1962 — Кавас Биллимориа, 
 1972 — Эстер Дюфло, 
 1976 — Илнур Миргалиев, 
 1978 — Мефодий, 
 1984 — Мария Львова-Белова, 
 1991 — Роман Абдуллин, 
 2000 — Доминик Собослаи,

1400 — Джеффри Чосер, инглиз язучысы, шагыйрь.
 1647 — Евангелиста Торричелли (Evangelista Torricelli) (1608 елда туды), Италия математигы һәм физигы.
 1833 — Габбәс Морза, фарсы хәрби-дәүләт эшлеклесе.
 1852 — Дәниел Вебстер, 
 1922 — Оскар Гертвиг, 
 1937 — Иувеналий, 
 1948 — Шиһап Рамазанов, телче галим.
 1968 — Алексей Саланов, 
 1989 — Әнисә Хәмәтдинова, 
 1999 — Бату Мулюков, татар композиторы.
 1999 — Йоһаннес Кәбин, 
 2000 — Кәмран Бәкиров, 
 2002 — Әнвәр Баһаветдинов, 
 2005 — Маргарита Назарова, циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артисты.
 2008 — Мөслим Магомаев, 
 2012 — Ярослав Заботин, 
 2020 — Владимир Гусев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
25 октябрь
Рашат Гайнанов

Рашат Габдерәшит улы Гайнанов — татар әдәбият белгече.

Ул 1925 елның 25 октябрендә Башкортстанның Салават районы Нәсибаш авылында туган. Ул – яшьлекләрен сугыш уты кисеп үткән буыннан. 18 яшьлек егет каты яраланып кайта. Казанда университет тәмамлап, өлкә газета-журналларында эшли. Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Һади Такташ, Муса Җәлил, Галимҗан Ибраһимов, Фатих Кәрими, Гадел Кутуй, Нәкый Исәнбәт, Заһидә Бурнашева һ.б. иҗатлары турында фәнни мәкаләләр яза.

Шулай ук ул Валентина Осеева, Марк Твен, Мариэтта Шагинян һәм башкаларның әсәрләрен тәрҗемә итә.

Рашат Гайнанов, XX йөз башында дөнья күргән газета-журналлардан гомере буе җыйган материалларга нигезләнеп, Габдулла Тукайның дүрт һәм биш томлыкларын, Галимҗан Ибраһимов сигез томлыгының алты томын хәзерләп бастырды. Ул аларда классикларның әсәрләрен төзүнең, искәрмә-аңлатмалар бирүнең иң уңышлы системасын – фәнни концепциясен төзеп калдырды. Галим био-библиографик сүзлек өчен сигез йөзгә якын язучы, журналист турында мәгълүмат туплады. 1918 елга кадәр чыгып килгән газета-журналларны карап чыгып, зур карта төзеде, бу материаллар «Татар вакытлы матбугаты» дигән китапка нигез булды.

Рашат Гайнанов 1990 елда вафат.

Сылтамалар 
 Белем.ру 

Татар әдәбият галимнәре
Казан университетын тәмамлаучылар
1925 ел



Вакыйгалар 
 21 апрель — Чуаш автоном өлкәсе Чуаш АССР-ы статусын ала.
 24 май — «Комсомольская правда» газетасының беренче саны чыга.
 18 июль — Адольф Һитлерның «Mein Kampf» китабы беренче тапкыр басылып чыга.
 15 сентябрь — «Сәнәк» журналының беренче саны дөнья күрә. 
 5 октябрь — АКШ-да Эрнест Хемингуэйның (Ernest Miller Hemingway) беренче китабы чыга.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1925 елда туганнар
 3 гыйнвар — Габдулла Гарифуллин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 4 гыйнвар — Камил Якупов, опера җырчысы.
 18 гыйнвар — Казбек Гыйззәт, татар фәлсәфәчесе.
 8 февраль — Габбас Гыйматдинов, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
 15 февраль — Нурмый Шәрипов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 15 февраль — Әхмәт Китаев, нәкышьче.
 28 февраль — Стелла Писарева, КФУ тарихы музееның шәрәфле директоры, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1975).
 1 март — Габдулла Байбурин, язучы, тәрҗемәче.
 4 март — Барый Шәвәлиев, матросовчы. 
 12 март — Гарри Гаррисон (Harry Maxwell Harrison), Америкадагы язучы-фантаст.
 18 март — Мөхтәр Әхмәдиев, музыкант, аккомпаниатор.
 27 март — Галләм Морзаханов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1 апрель — Нургыйса Тлендиев, казакъ композиторы.
 15 апрель — Илбарис Надиров, фольклорчы, Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты 
 17 апрель — Мәҗит Рәфыйков, татар язучысы.
 10 май — Исмәгыйль Милушев, «Ак Барс» хоккей клубына нигез салучы тренер. 
 25 май — Кәримә Нуруллина, артистка.
 25 май — Әлфия Айдарская, балет артисты.
 29 май — Әбрар Кәримуллин, галим.
 11 июнь — Әнәс Кари, шагыйрь, язучы.
 22 июнь — Әминә Сафиуллина, диктор.
 23 июнь — Госман Әхмәтҗанов, режиссёр.
 26 июнь — Юныс Вәлиев, ТАССР МШ рәисе урынбасары.
 28 июнь — Әхмәтсафа Мостафин, Бөек Ватан сугышы каһарманы.
 1 июль — Клара Лучко, ССРБ халык артисты.
 3 июль — Җәмил Гыйльманов, татар тарихчысы.
 11 июль — Алмаз Монасыйпов, татар композиторы; Тимерхан Борһанов, административ-хуҗалык эшлеклесе.
 13 август — Жужа Какук, маҗар шәркыятьчесе. 
 23 август — Ләйлә Мәхмүтова, тел галиме (1925-2001).
 23 август — Галимҗан Ахунҗанов, тел галиме.
 10 сентябрь — Касыйм Тәхау, татар язучысы, фронтовик, журналист.
 14 сентябрь — Йөзем-Ирек Рахманкулова, хәрби тәрҗемәче, тел галиме.
 18 сентябрь — Гариф Ахунов, татар язучысы, драматург, публицист.
 1 октябрь — Җәваһирә Сәләхова, татар җырчысы.
 15 октябрь — Мәгъсүм Насыйбуллин, язучы.
 18 октябрь — Фазыл Фасиев, татар тел галиме.
 25 октябрь — Рашат Гайнанов, әдәбият белгече.
 10 ноябрь — Миңнулла Гыйззәтуллин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 13 ноябрь — Мидхәт Гайнуллин, әдәбият галиме.
 27 ноябрь — Мөслимә Гарифуллина, актриса.
 28 декабрь — Нариман Аитов, татар галиме, социолог.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1925 елда вафатлар
 30 март — Рудольф Штайнер (Rudolf Steiner), алман фәлсәфәчесе.
 9 декабрь — Рифат Гаспринский, «Тәрҗеман»ның нәшир-мөхәррире.
 24 декабрь — Фрэнк Болдуин, америкалы, калькулятор уйлап чыгаручы.
 28 декабрь — Сергей Есенин, рус, совет шагыйре.

1925 ел
Еллар
1928 ел



Вакыйгалар 
 8 февраль — ТАССР-да латин графикасы кертү турында карар кабул ителә.
 22 февраль — Казанның «Электра» кинотеатрында беренче татар нәфис фильмы Булат батыр тамашачыларга күрсәтелде. 
 19 сентябрь — Нью-Йоркта Микки Маус белән беренче мультфильм премьерасы.
 3 ноябрь — Төркия гарәб әлифбасыннан латин әлифбасына күчә.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1928 елда туганнар
 3 гыйнвар — Рауза Хәйретдинова, актриса.
 3 гыйнвар — Шамил Бикчурин, язучы (1928—1991).
 23 гыйнвар — Жанна Моро, француз кино актрисасы.
 19 февраль — Локман Закиров, очучы, язучы. 
 1 март — Саимә Ибраһимова, тәрҗемәче.
 2 март — Биләл Юлдашбаев, Башкортстан тарихчысы.
 3 март — Нәҗип Мәдияров, татар шагыйре.
 4 март — Фикрәт Табиев, 1960—1979 елларда СБКФ Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре.
 10 апрель — Айрат Арсланов, актер.
 14 апрель — Галимулла Әсхәдуллин, металл эшкәртүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1974).
 17 апрель — Бату Мулюков, композитор.
 12 июнь — Нур Гыйззәтуллин, галим, тәнкыйтьче.
 14 июнь — Че Гевара, Латин Америка инкыйлабчысы.
 25 июнь — Сәйяр Айдаров, архитектура профессоры.
 14 август — Мирфатыйх Зәкиев, танылган татар теле галиме.
 15 август — Сөләйман Абдуллин, совет җырчысы, Башкорт АССР-ның атказанган артисты (1986).
 26 сентябрь — Шаген Донгарян, «Татнефтестрой» башлыгы.
 25 октябрь — Нурихан Фәттах, татар язучысы.
 28 октябрь — Шәүкәт Биктимеров, татар артисты.
 13 ноябрь — Өлфәт Мәганов, Татарстан АССРның атказанган нефтьчесе.
 18 ноябрь — Булат Солтанбәков, татар галиме, архивчы.
 20 ноябрь — Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.
 25 ноябрь — Шамил Анак, татар шагыйре.
 12 декабрь — Чыңгыз Айтматов, кыргыз язучысы.
 31 декабрь — Гадел Вахитов, нефтьче галим, институт директоры.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1928 елда вафатлар
 18 июнь — Руаль Амундсен, норвег сәяхәтчесе.
9 май — Вәли Ибраһимов, дәүләт эшлеклесе.
 9 июль — Мирхәйдәр Фәйзи, татар драматургы.

1928 ел
Еллар
Борынгы дөнья

Борынгы́ дөнья́ – Тарих булмаган чор һәм Урта гасырлар арасында булган тарихи чор.

Борынгы дөнья илләре һәм халыклары

Урта диңгез илләре һәм Көнчыгыш 
 Аккад
 Әссүрия
 Вавилон
 Борынгы Греция
 Борынгы Мисыр
 Борынгы Македония
 Борынгы Рим
 Этрурия
 Иудея
 Картаҗ
 Фәлестыйн
 Фарсы иле
 Скифия
 Урарту
 Финикия
 Хет патшалыгы
 Хорезм
 Шумер
 Бөек Әрмәнстан
 Иберия

Азия 
 Борынгы Һиндстан
 Борынгы Кытай

Америка 
 Майялар
Шәрык клубы

Шәрык клубы – Казанда татар яшьләренең аралашу клубы.

Тарих
1907 елның 1 декабрь көнендә мәшһүр «Болгар» номерлары кунакханәсендә беренче тапкыр татар мөселман яшьләре җыелып, "Шәрык" клубы кичәләрен оештыра башлыйлар. 1907-1908 елларда «Болгар»ның 20нче бүлмәсендә җыелалар.

1909 елда "Шәрык" клубы яңа 3 катлы бинага күчә (хәзерге Татарстан урамы, 8). 1нче катта – клуб идарәсе, гардероб һәм касса, 2нче катта - 150 кешелек тамаша залы, лото уены бүлмәсе һәм укучылар бүлмәсе булган, рус–мөселман китапханәсе урнашкан. Клуб белән аксакаллар советы идарә иткән. Озак еллар дәвамында атаклы мәгърифәтче Ибраһим Вәлиулла улы Терегулов әлеге идарәнең рәисе булган. Идарәгә тарихчы Г. Әхмәрев, тел белгече М. Корбангалиев, драматурглар Галиәсгар Камал һәм Г. Коләхмәтов, язучы Г. Карам, Г. Шәрәф, Ш. Әхмәров һ.б кергән.

Эшчәнлек
"Шәрык" клубы лекцияләр, диспутлар, концертлар уздырган, бәйрәм чаралары оештырган. 1912 елда клуб штатына «Сәйяр» труппасы артистлары алына. «Сәйяр» атнага ике спектакль куя ("Банкрот", "Безнең шәһәр серләре", "Бәхетсез егет", "Уйнаш", "Кызганыч бала"). Шулай ук русча да спектальләр дә уйналаган. Клубка язучылар, нәширләр, студентлар, курсисткалар, мәктәп укучылары, укытучылар, приказчиклар, бай уллары һәм башкалар киләләр. Җәмгысы 30-40 әгъзә. Ә киенүгә килгәндә, милли күлмәкме, Европа костюмымы – әмма калфак, кәләпүш мәҗбүри. "Шәрык" клубының хәтта үз уставы булган. Ә аксакаллар советы аеруча данлыклы казанлалырга хөрмәт билгесе – "Почетлы бюлет" биререгә хокуклы булганнар. Әлеге билет спектальләргә, бакша күңел ачу чараларына керү мөмкинлеген дә тәэмин иткән. Клубта кыллы оркестр да була. Г. Тукай "Әүвәлде итальян гармуннынан башка күрмәгән татарларга әллә нинди оркестралар җыеп, әллә нинди көйләр уйный башлаганнар... Казандагы Шәрык клубына бу хезмәте өчен милләт исеменнән рәхмәт укымаска мөмкин түгел",- дип язган.

Әгъзалар
Клуб эшендә төрле елларада Г. Тукай, Ф. Амирхан, Г. Камал, С. Рәмиев, Г. Коләхмәтов, С. Рахманкулов, Н. Юшков (язучылар), Г. Кариев, С. Гыйзәтуллина-Волжская, В.Мортазин-Иманский (артистлар), В. Апанаев, И. Галиәкбәров, Г. Зайпин, И.Козлов, Г. Трейтер катнашканнар.

Шулай ук карагыз 
 Гавам дарелфөнүне

Чыганак
 Шәрек сайты 

Татар милли хәрәкәте
Тукайга бәйле оешмалар
1886 ел



Вакыйгалар 
 29 гыйнвар — Карл Фридрих Бенц бензин двигательле беренче автомобил патентлаштыра. 
 8 май – Джон Стит Пембертон Coca-Cola эчемлеген уйлап чыгара.
 28 октябрь — Нью-Йоркта Азатлык сыны рәсми ачылышы узды.

Туулар 

 2 гыйнвар — Мөхтәр Мутин, татар театрының бөек трагик әртисе, режиссер, театр эшен оештыручы.
 12 гыйнвар — Джек Лондон, АКШ язучысы. 
 13 гыйнвар — Фатих Әмирхан, татар әдәбияты классигы (1886-1926).
 13 гыйнвар — Гөлшат Зәйнашева, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, шагыйрә.
 26 апрель — Габдулла Тукай, бөек татар шагыйре.
 8 май — Габдулла Кариев, әртис.
 13 июнь — Габдулла Фәйзи (Габдулла Сатыев), педагог, дәреслекләр авторы.
 18 сентябрь — Зөләйха Богданова, актриса, режиссер. 
 14 октябрь — Шәфыйка Гаспринская, журналист, мөхәррир.
 8 ноябрь — Мәхмүт Галәү, язучы.
 27 ноябрь — Сөнгатулла Бикбулат, татар укытучысы, язучы, галим.
 Зәйнулла Булушев, революционер, дәүләт эшлеклесе.
 Идрис Багданов, татар драматургы, язучы, журналист.
 Искәндәр Рәмиев, тау инженеры.

Вафатлар 

 12 гыйнвар — Илья Ульянов, Сембер мәгърифәтчесе, В.И. Ленинның атасы. 
 14 июнь — Александр Островский, күренекле рус драматургы, реалистик рус әдәбиятына һәм театрына нигез салучыларның берсе.
 17 август — Александр Бутлеров, химик.

Еллар
1886 ел
Кока-Кола

Кока-Кола — алкогольсез, газлы эчемлек. Coca-Cola ширкәте тарафыннан эшләнә. 2006 һәм 2009 елларда, дөньяда иң кыйммәт брәнд булып санала.

Тарих 
«Кока-кола» эчемлеген 1886 елның 8 маенда Җон Стит Пембертон уйлап чыгарган.

Сәламәтлеккә йогынтысы 
Газлы эчемлекләрнең составында саулык өчен зарарлы төрлө кислоталар була. лимун кислотасы (Е330), мәсәлән, тешләргә начар йогынты ясый. Фосфор кислотасы (Е338) сөякләрнең сынучанлыгына китерә.

Компания адреналин бирүче бу эчемлекне әзерләү технологиясен һәм аның төп составын сер итеп тота. Әмма «Кока-Кола»’ның саулык өчен зыянлы матдәләрдән торуы билгеле. Шуларның берсе — аспартам (Е951). Ул — составына фенилаланин (C9H11NO2) кергән, шикәрне алыштыручы синтетик элемент. Фенилаланин булганга күрә  («бәхет гормоннарына» йогынты ясый), «Кока-Кола»’ны күпләп эчү депрессиягә китерә. Ә инде аспартам сусауы басмый, киресенчә, көчәйтә генә. «Кока-Кола»’дан соң тагы сусау тойгысы барлыкка килсә дә, ул эчемлекне күп эчү зарарлы. Әз генә микъдарда эчкәндә генә аның организмга зыяны кими.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 рәсми сайт (ингл.)
 Кола һәм Ментос = фонтан, видео

Эчемлекләр

da:The Coca Cola Company#Coca-Cola-drikken
Татарстан — Яңа Гасыр

Татарстан — Яңа Гасыр — Татарстанның ике дәүләт телендә тапшыручы теле-радио-компаниясе.

Үзенә Татарстанның бердәнбер иярчен каналын — ТНВ, «Болгар радиосы»н (2012 елның 1 гыйнварына кадәр — «Яңа гасыр» радиосы), «Love-радио» радиосының Казан филиалын, «На волне Татарстана — Татарстан дулкынында» гәҗитен кертә.

2012 елның 15 июненнән яңа «ТНВ—Планета» каналы тәкъдим ителә.

Тарих 
 Ачык акционерлык җәмгыяте 2001 елның 17 маенда теркәлде.
 Канал 2002 елның 26 августында эшли башлады.
 16 декабрь 2011 елның Без моның өстендә ел дәвамында эшләргә уйлыйбыз. 2012 елның 1 июленә сынап карауны эшләтеп җибәрергә ниятлибез. Бу яңа ТНВ—Планета каналын тәкъдим итү, минем уйлавымча, «Яңа гасыр» ның 10 еллыгы белән бергә булыр дип өметләнәбез.

Логотибы 
Телеканал үзенең эшләү барышында бер логотип алмаштырды, хәзергесе — икенчесе булып тора.

 2002 елның 26 августыннан 2007 елның 2 сентябренә кадәр логотип өч хәрефле ТНВ язуыннан — симметрия сызыклары күк, ә логотип үзе 30% ка кадәр ак төстә үтәкүренмәле иде һәм өске сул почмакта урнашты.
 2007 елның 3 сентябреннән хәзерге вакытка кадәр логотип өч яшел тасмадан тора (һәр тасма үзенең яшел төсмеренә ия), аңарда «ТНВ», астагы өлештә «ТАТАРСТАН» сүзләре тора. Ул өске уң почмакта урнашкан.

Программада 

Яңа Гасырда чыгучы кайбер тапшырулар исемлеге ( — рус телендә,  — татар телендә):

  «7 дней» («7 көн»)
  «Sиңа Миннән Sәлам!»
  «Адымнар»
  «Актуальный Ислам» ()
  «Ач, шигърият, серләреңне…»
  «Аулак өй»
  «Җырлыйк әле!»
  «Баскет-ТВ» (студия «Блик» и БК «УНИКС»)
  «Батырлар»
  «Башваткыч»
  «Бои по правилам TNA» ()
  «Без грима» ()
  «Без тарихта эзлебез»
  «Бизнес Татарстана» ()
  «В мире культуры» ()
  «Ватандашлар»
  «Видеоспорт»
  «Джазовый перекрёсток» ()
  «Дорога без опасности» ()
  «Доброе утро!» ()
  «Елмай!» ()
  «Если хочешь быть здоровым» ()

  «Закон. Парламент. Общество» ()
  «Канун. Парламент. Җәмгыять»
  «КВН»
  «Китап»
  «Между нами…» ()
  «Музыкаль каймак»
  «Новости Татарстана» ()
  «Новости Татарстана. В субботу вечером» ()
  «НЭП: нелегальное экономическое пространство» ()
  «Нәсыйхәт»
  «Оныта алмыйм…»
  «Прогноз погоды» ()
  «Прямая связь» ()
  «Полосатая зебра» ()
  «Путь» ()
  «Реквизиты былой суеты» ()
  «Родная земля» ()

  «Секреты татарской кухни» ()
  «Страхование сегодня» ()
  «Среда обитания» ()
  «Спортландия» 
  «Соотечественники» ()
  «ТИН—клуб»
  «Татарлар»
  «Татарстан хәбәрләре»
  «Татарстан. Атналык күзәтү»
  «ТНВ: территория ночного вещания» ()
  «Туган җир»
  «Халкым минем…»
  «Хәерле иртә!»
  «Җомга вәгазе»
  «Җомга киче»
  «Хочу и худею» ()
  «Яшьләр тукталышы»
  «Яшәсен театр!»
  «Һава торышы»

Эфирдан төшерелгәннәр
  «Адәм белән Һава» 
  «Мәдәният дөньясында» (2016)
  «Кара-каршы» (2015)

Аудитория 
ТЯГның потенциаль аудиториясе - 35 миллион кеше. Иярчен аша ТНВ Россия регионнарына, БДБ илләренә, Азия белән Европа илләренең күпчелегенә үз сигналын тарата.

Сылтамалар 
 Интернет сайт

Моны да карагыз 
 «Җырлыйк әле» тапшыруы
 «Хәерле иртә!»

Искәрмәләр 

Татарстан — Яңа Гасыр
Opera mini

Opera mini – кәрәзле телефоннар өчен браузер. Программа Java телендә j2me платформасы өчен язылган. Web битләрне ачу өчен махсус прокси серверлар куллана, шул сәбәпле трафик әзрәк тотыла hәм тизлек арта.

Хуҗасы 
Opera Software. Хәзерге вакытта программаның күп кенә версияләренә модификацияләр (Опера Мини Мод) язылган, аларга файл-менеджер, ftp-клиент, текст буферы hәм башка функцияләр өстәлгән. Модификацияләрнең 2.06 һәм 4.21 версиясе хәзер татарчага тәржемә ителгән.

Моны да карагыз 
 Браузер

Чыганаклар 
 Программаның рәсми сайты 
 Модификацияләрнең сайты
 татарча 2.06нчы версия 
 татарча 4.21нче версия

Браузерлар
Ак Барс (хоккей клубы, Казан)

"Ак Барс"  — Континенталь хоккей лигасында чыгыш ясаучы профессиональ хоккей клубы. Төп базасы Казан шәһәрендә урнашкан. Өендәге матчларын 2005 елда ачылган Татнефть-Аренада үткәрә. 
"Ак Барс" - континенталь хоккей лигасындагы иң титуллы һәм популяр командаларның берсе. Гагарин кубагының өчләтә иясе.

Клубның тарихы 
Команда 1956 елда Казан шәһәрендә оеша. Бу вакытта ул «Машстрой» дип атала. Чыгыш ясый башлаганда ук, атамасын «Урицкий исемендәге спорт клубы»на үзгәртеп, беренче ике сезон дәвамында Казан беренчелегендә катнаша. Ил чемпионатларында исә клуб 1958 елдан чыгыш ясый башлый.

Исемнәре 
 «Машстрой» (1956-1958),
 «Урицкий исемендәге спорт клубы» (1958-1990),
 «Итил» (1990-1995),
 «Ак Барс» (1995 елдан).

Баш тренерлары 
 Анатолий Муравьев (1956-1965, 1966-1968)
 Исмаил Милушев (1965-1966, 1968-1971)
 Евгений Егоров (1971-1975)
 Владимир Андреев (1975-1978)
 Владимир Васильев (1978-1982)
 Олег Голямин (1982-1984)
 Геннадий Цыгуров (1984-1987)
 Виталий Стаин (1987-1988)
 Всеволод Елфимов (1988-1991, 1994-1995)
 Юрий Очнев (1991-1992)
 Владимир Гусев (1992)
 Виктор Кузнецов (1992-1994)
 Юрий Моисеев (1995-1999, 2001-2002)
 Владимир Крикунов (1999-2001)
 Владимир Плющев (2002-2003)
 Владимир Вуйтек (2003-2004)
 Зиннәтулла Билалетдинов (2004-2011)
 Владимир Крикунов (2011-2012)
 Валерий Белов (2012- 2014)
 Зиннәтулла Билалетдинов (2014-2019)
 Дмитрий Квартальнов (25.03.1966) (2019-...)

«Ак Барс» командасының казанышлары 
 Ике тапкыр РСФСР чемпионы (1962, 1976).
 Дүрт тапкыр Россия чемпионы (1997-1998, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010).
 Россия чемпионатларының өч тапкыр көмеш призеры (1999-2000, 2001-2002, 2006-2007).
 Континенталь кубок ярышларының бронза призеры (1999).
 Россия чемпионатларының өч тапкыр бронза призеры (2003-2004).
 Европа чемпионнары кубогы иясе (2007).
 Континенталь кубок иясе (2008).
 Гагарин кубогы иясе һәм КХЛ чемпионы (2009, 2010, 2018).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. Г.Сибгатова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. — 71 б.: рәс. б-н.

Шулай ук карагыз 

 Ак Бүре
 Нефтехимик (хоккей клубы, Түбән Кама)
 Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)
 Барс (хоккей клубы, Казан)
 Ирбис (хоккей клубы, Казан)
 Реактор (хоккей клубы, Түбән Кама)

Россия хоккей клублары
Казан спорт клублары
Агата Кристи

Агата Мэри Кларисса Маллоуэн (ингл. Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan), ирнең фамилиясе буенча мәгълум булган Агата Кристи (1890 елның 15 сентябре – 1976 12 гыйнвары) – инглиз язучысы.

Дөньяда детектив прозасының иң мәшһүр язучылардан берсе. Иң күп чыгарган китаплар арасында аның китаплары өченче урында (Библия һәм Шекспир китапларыннан соң).

Кристи 60 детектив роман, 6 мәхәббәт роман, 19 хикәя җыентыгы чыгарды. Аның 16 пьессасы Лондонда куелган.

Агата Кристи китаплары 100дән күбрәк телгә тәрҗемә ителделәр, 2 миллиард данә тиражы бедзн чыктылар.

Шулай ук Агата Кристи театр спектакльләр буенча рекордлы язучы. «Мышеловка» пьессасы (ингл. The Mousetrap) беренче тапкыр 1952 елда куелган иде, һәм хәзер дә күрсәтелә.

Биография

Иҗат

Әсәрләр исемлеге

Төп әдәби персонажлар

Мәгълум сүзләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Free Audiobook of  The Mysterious Affair at Styles at LibriVox
 The Electronic Literary Database 
 
 Агата Кристи (рус.) 
 Леди Агата (рус.)
 Рус тәрҗемәләре

Агата Кристи
Детектив язучылар
Инглиз язучылары
Октябрь

Октябрь (tat.lat.  Oktäber (Bilek)) (Октябрь, шулай ук Билек, Билек ае, келәү ае, кайбер җирдә Карач ай )() — Милади тәкъвимендә унынчы ай. Үз исемен латин octo (сигез) сүзеннән алды, чөнки Цезарь реформасы алдыннан сигезенче ай булган иде. Кышкы вакытка күчү сәбәпле иң озын ай булып санала (745 сәгать).

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча   Билек ае (21.9-21.10), Каракөз ае (21.10-21.11) дип йөртелә.

 1.10 — 21.10 дәвере — Агам Билек
 21.10 — 31.10 дәвере — Энем Каракөз дип йөртелә



1 октябрь — Халыкара өлкәннәр көне.
 1 октябрь — Халыкара музыка көне.
 5 октябрь — Бөтендөнья укытучылар көне.
 1 нче дүшәмбе: 
 Халыкара табиб көне.
  — Халыкара торак көне ().
 2 нче пәнҗешәмбе:  — Бөтендөнья күрү сәләте көне
 24 октябрь — Халыкара БМО көне.

2 нче якшәмбе:  — Мәдәният өлкәсе хезмәткәрләре көне ().
 2 нче дүшәмбе: 
 : Колумб  һәм  га таба дуслык көне ().
  — Рәхмәт белдерү көне ().

Күкрәк яман шеше авыруы мәсьәләләренә игътибар җәлеб итү ае ().
 2 нче шимбә:  
 ндә — Органны бүләк итү һәм трансплантация көне ().
 3 нче шимбә:  
 да — Целлюлоза-кәгазь җитештерү сәнәгате хезмәткәрләре көне ().
 3 нче якшәмбе:  
  /  Төньяк Осетия — Җөмһүрият көне.  ().

Татар дөньясы

Татарстан 
 5 октябрь — Укытучы көне.
 15 октябрь — Хәтер көне.





Сынамышлар 
 Октябрьдә шөпшә һәм төклетура күренсә, кыш суык булыр.

Чыганаклар 
 Без бер тамырдан: Керәшен татарларының этногенезын һәм этнографиясен өйрәнү буенча урта гомуми белем мәктәпләре өчен уку ярдәмлеге / Төз. Н.В. Максимов. — Казан: Мәгариф, 2002. — 223 б. ISBN 5-7761-1255-9

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Октябрь
Милади тәкъвиме
30 октябрь

30 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 62 көн кала.





— ССРБдагы сәяси репрессияләр корбаннарын искә алу көне ().



1905 — Николай II «17 октябрь манифесты» проектын гамәлгә кертә.
 1931 — Азнакай районы нигезләнә.

1735 — Джон Адамс, 
 1762 — Андре Шенье, француз шагыйре.
 1860 — Дмитрий Гольдһаммер, 
 1866 — Эмма Мейсснер, 
 1882 — Гүнтер фон Клюге, алман хәрби эшлеклесе.
 1892 — Дмитрий Ожиганов, 
 1892 — Степан Максимов, 
 1895 — Герһард Домак, 
 1897 — Әхмәт Исәнчурин, 
 1900 — Рагнар Гранит, 
 1901 — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы. 
 1902 — Александр Иванов, 
 1908 — Владимир Алатырцев, 
 1908 — Дмитрий Устинов, 
 1920 — Рөстәм Хәлитов, 
 1922 — Дмитрий Сергеев, 
 1923 — Анна Парамонова, 
 1929 — Юрий Фомичев, 
 1930 — Миннәхмәт Кашапов, 
 1930 — Отар Лордкипанидзе, 
 1935 — Агота Кристоф, Швейцария язучысы.
 1936 — Маргарита Войтес, 
 1937 — Вячеслав Данилов, 
 1939 — Владимир Степанов, Татарстанның танылган авыл хуҗалыгының хезмәтчәне. 
 1939 — Вячеслав Аланов, 
 1939 — Леланд Һартвелл, 
 1939 — Самат Габидуллин, 
 1941 — Валерий Кухарчук,
 1941 — Рогволд Суховерко,
 1941 — Теодор Һенш,
 1943 — Вәзил Мәүликов, ТАССР атказанган төзүчесе.
 1945 — Наталья Зубова,
 1946 — Владимир Сухарев,
 1947 — Владимир Егоров,
 1948 — Рөстәм Кәбиров,
 1951 — Рафаил Хәбибуллин,
 1957 — Айрат Терегулов, рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
 1958 — Валерий Летяев,
 1958 — Сергей Ковалёв,
 1959 — Морат Киекбаев,
 1960 — Диего Марадона,
 1980 — Алексей Заварухин,
 1983 — Татьяна Даниленко,
 1989 — Бенжамен Тоньютти,
 1993 — Мехрали Гасимов,

1757 — Госман III, Госман империясе солтаны.
 1910 — Жан Анри Дюнан, Халыкара Кызыл Хач хәрәкәтенә нигез салучы.
 1916 — Иван Злобин, 
 1924 — Сергей Михнов, 
 1928 — Роберт Ләнсиң, 
 1933 — Газиз Айдарский, 
 1937 — Авель Енукидзе, совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
 1937 — Александр Криницкий, инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
 1937 — Владимир Полонский, 
 1937 — Мендель Хатаевич, ССРБ дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1937 — Михаил Разумов, 
 1937 — Николай Барышев, КПССның Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
 1937 — Семён Лобов, 
 1937 — Хөсәен Мәүлүтев, 
 1944 — Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 1964 — Владимир Алатырцев,  
 1964 — Соломон Лурье, тел белеме һәм тарих галиме, профессор.
 1975 — Густав Һерц, 
 1976 — Иван Поляков, 
 1981 — Хәмит Ярми, фольклор белгече, әдәбият галиме.
 1982 — Николай Черных, уксибәрче (Советлар Берлеге каһарманы), инженер-конструктор.
 1986 — Андрей Кононов, 
 1988 — Владислав Фоменко, 
 1989 — Дмитрий Фаддеев, 
 1993 — Михаил Никифоров, 
 1995 — Юрий Бабанов, 
 2005 — Георгий Ефимов, 
 2008 — Нина Нисевич, 
 2017 — Павел Салмасов, 
 2019 — Рамазан Янбәков, 
 2020 — Арман Кучукян, 
 2020 — Гомәр Әбделмәнов,
 2022 — Наил Дунаев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
30 октябрь
Адольф Һитлер

Адольф Гитлер (, 1889 елның 20 апреле, Австро-Венгрия — 1945 елның 30 апреле, Берлин, Алмания) — национал-социализмга нигез салучы, Өченче рейх тоталитар диктатураның нигезчесе, Милли-социалистик алман эшчеләр фиркәсенең җитәкчесе (фюрер). 1933—1945 елларда Алманиянең рейхсканцлеры, 1934—1945 Алманиянең фюреры, Икенче дөнья сугышы вакытында Алмания хәрби көчләренең баш җитәкчесе. Хәрби, диктатура һәм һуманитар җинаятьләре эшләүче. Нацизм һәм расизм Гитлер идеологиясе Россиядә, Америка һәм Европа дәүләтләрендә рәсми рәвештә тыелган.

Шаһитлар сөйләвенчә Гитлер үз хатыны Ева Браун белән 1945 елның 30 апрелендә үз-үзенә кул салганнар.

Искәрмәләр 

Өченче рейх
Нацизм җинаятьчеләре
Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Диктаторлар
31 октябрь

31 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның утыз беренче көне. Ел ахырына кадәр 61 көн кала.





Хэллоуин (Halloween), күбесенчә көнбатыш Европа илләрендә билгеләнгән бәйрәм.
  Эквадор — байрак көне.



475 — Көнбатыш Рим империясенең соңгы императоры Флавий Ромул Август император булып сайлана.
 1864 — Невада АКШга 36нчы штат буларак керә.
 1892 — Артур Конан Дойль «Шерлок Холмс маҗаралары» китабын нәшер итте.

1760 — Кацусика Хокусай, япон  рәссамы.
 1795 — Джон Китс, инглиз шагыйре.
 1821 — Карел Гавличек-Боровский, 
 1835 — Адольф Байер, алман химия галиме.
 1852 — Димитрий, 
 1854 — Отто Свердруп, 
 1887 — Виктор Оберюхтин, 
 1887 — Чаң Кайши, 
 1891 — Мирхәйдәр Фәйзи, татар драматургы.
 1896 — Андрей Захаров, 
 1902 — Софи Эрһардт, 
 1912 — Михаил Янко, 
 1922 — Анатолий Папанов, 
 1925 — Җон Попл, 
 1926 — Сәимә Кәримова, 
 1934 — Маргарет Шведская, 
 1934 — Ренат Мөслимов, геолог, КФУ профессоры.
 1938 — Лехте Хайнсалу, 
 1939 — Виталий Племенков, 
 1940 — Эльвира Батыева, 
 1942 — Юрий Кудаков, 
 1943 — Юрий Чекранов, 
 1944 — Шамил Монасыйпов, музыкант (эскрипкә).
 1955 — Васил Зыятдинов, 
 1961 — Рәмис Хәялиев, 
 1962 — Мари Юнгстедт, 
 1962 — Рәшит Фәтхрахманов, татар әдәби тәнкыйтьче һәм публицист.
 1979 — Сергей Будылин, 
 1982 — Мәтт Андерсон,

1894 — Дмитрий Гусев, 
 1905 — Николай Бауман, Россия революционеры.
 1925 — Михаил Фрунзе, совет дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.
 1939 — Платон Ойунский, якут совет язучысы һәм җәмгыять эшлеклесе.
 1943 — Григорий Теннер, 
 1949 — Эдвард Стеттиниус, 
 1960 — Иван Буланкин, 
 1970 — Вәлиәхмәт Хәким, 
 1970 — Михаил Едренкин, 
 1973 — Ашальчи Оки, удмурт шагыйрәсе, табиб.
 1976 — Байназар Әлминов, рәссам, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 1983 — Шәрәф Рәшидов, 
 1984 — Виктор Сулаквелидзе, 
 1984 — Индира Ганди, 
 1986 — Роберт Малликен, 
 1988 — Сергей Петров, 
 1989 — Евгений Зуев, рәссам, Казан сынлы сәнгать училищесы укытучысы.
 1990 — Генрих Батищев, 
 1991 — Зәйнәп Садриева, 
 1993 — Федерико Феллини, итальян кинорежиссёры.
 1994 — Георгий Сторожев, 
 2008 — Гафар Габдуллин, 
 2008 — Наил Әхмәтшин, 
 2014 — Любовь Волкова, 
 2016 — Игорь Вәлиәхмәтов, 
 2021 — Ногман Мусин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
31 октябрь
Мирхәйдәр Фәйзи

Мирхәйдәр Фәйзи — татар драматургы.

Тәрҗемәи хәл 
Мирхәйдәр Фәйзи 1891 елның 31 октябрендә Ырынбур губернасы Орск өязе Күкшел утарында туа. Бу авыл миллионер Хөсәеновларның утары дип санала. Әдипнең атасы шунда управляющий булып эшли. Мостафа Фәйзуллин («мишәр Мостафа») чыгышы белән Казан губернасының Чистай өязе Шыкмай авылыннан, анасы Зәйнәп Ырынбур янәшәсендәге Каргалы авылыннан, Орскида тәрбияләнә. Димәк, булачак драматург укымышлы һәм һәр нәрсәсе җитешле гаиләдә тәрбияләнгән. Бераздан Мостафа гаиләсе белән Орск шәһәренә күчеп килә һәм шунда йорт төзеп яши башлый.

Кечкенә Мирхәйдәр авылда чакта ук абыстайлардан сабак ала. Шәһәргә күчкәч, ике ел Орски мәдрәсәсендә укый. 1905 елда иң алдынгы мәдрәсәләрнең берсе саналган Ырынбурдагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә белем ала. Кечкенәдән сәламәтлеккә туймаган Мирхәйдәр ике елдан укуын ташларга мәҗбүр була һәм Күкшел утарына кайтып китә. Монда ул кулына төшкән китаплар укып белемен күтәрә.

Башта шигырьләр яза. 1912, 1913 елларда шигырьләрдән генә торган ике китап та бастыра. Шул ук елларда Орскидагы драмтүгәрәк өчен «Яшьләр алдатмыйлар» исемле беренче пьесасын иҗат итә. 1913 елда «Кызганыч» һәм «Тәкъдирнең шаяруы» исемле ике пьеса яза. Пьесаларының икесен дә яшьләр мәхәббәтенә багышлый. Әдип гомеренең соңгы көненә кадәр иҗат итә, ләкин драматург буларак «Галиябану» драмасын язгач кына дан казана. Бу – театр сәхнәсендә иң күп куелган әсәрләрнең берсе.

Мирхәйдәр Фәйзи үзенең кыска иҗат дәверендә 16 оригиналь сәхнә әсәре яза, 7 пьеса тәрҗемә итә, халык җырлары җыентыгын төзи, 200 дән артык шигырь, дистәләгән хикәя яза, 70 көндәлек дәфтәре калдыра.

Мирхәйдәр Фәйзи Баймак районында якты эз калдырган. 1919-1921 елларда ул Юлык авылында мәдәни-агарту эшләрен башкара, аннан Темәстә драмтүгәрәк режиссеры һәм “Кызыл Урал” гәҗитендә хезмәткәр булып эшли. М.Фәйзи Түбә руднигында китапханәдә эшли, аннан Баймакның үзендә китапханә мөдире була. Түбә руднигында китапханө мөдире булып эшләгәндә, яшь шагыйрь Сәләх Кулибайны олы әдәбият юлына алып чыга: аның өйрәнчек шигырьләрен мөхәррирләп, Уфа гәҗит-журналларына җибәрә.  Шушы Ирәндек таулары буенда ул “Асылъяр” (1920), “Ак калфак” (1922), “Адашкан күңел” (1923) драмаларын яза.

Кече яшьтән үк килгән йөрәк авыруы, соңрак башланган үпкә туберкулезы язучының сәламәтлеген тәмам какшата һәм гомерен чикли – Мирхәйдәр Фәйзи 1928 елның 9 июлендә Башкортстан Республикасының Баймак шәһәрендә вафат була һәм шунда җирләнә.

Хәтер 
 Баймак шәһәрендә урамга исеме бирелгән, бюсты куелган.
 1991 елдан Оренбург дәүләт татар драма театры Мирхәйдәр Фәйзи исемен йөртә.
 1991 елда Татарстанның Балтач районы Шода авылында музей-утары ачыла.
 Казанның Идел буе районында урамга исеме бирелгән.
 2015 елда Татарстанның Яңа Чишмә районы Шахмай авылында (әтисе Мостафа  туып-үскән йортта) драматург исемен йөртүче авыл тарихы музее ачыла.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Белем.ру 
 Садыйкова Гөлфия. Юкка чыккан Мостафа авылы тарихыннан 

Татар драматурглары
Татар язучылары
Мәдрәсә тәмамлаучылар
Мирхәйдәр Фәйзи
1891 ел



Вакыйгалар 
 21 декабрь – Спрингфилд көллиятендә 18 студент беренче баскетбол уенын үткәрделәр.

Туулар 

 1 гыйнвар — Петр Сперанский, архитектор, театр рәссамы.
 1 март — Василий Горохов, педагогика фәннәре докторы, КДПИ профессоры.
 18 март — Әмин Зөбәеров, иҗатын Сәйяр труппасында башлаган актер. 
 13 май — Солтан Габәши, композитор.
 15 май — Михаил Булгаков, рус язучысы.
 31 май — Гыйниятулла Терегулов (1891–1984), татарлардан чыккан беренче медицина профессорларының берсе.
 4 июнь — Вәли Хангилдин, татар теле галиме.
 16 сентябрь — Мөхәммәд Вәлишин, драма актеры.
 20 сентябрь — Галә Ходаяров, мөгаллим, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
 31 октябрь — Мирхәйдәр Фәйзи, драматург.
 22 ноябрь — Наум Урхи, чуаш тел галиме, тәрҗемәче.
 10 декабрь — Гариф Гомәр, татар язучысы. 
 Садри Җәлал, татар язучысы, тәнкыйтьче.
 Газыйм Касыймов, ТАССР һәм БАССР дәүләт эшлеклесе

Вафатлар 

 31 гыйнвар — Мөхәммәтгали Мәхмүдов, каллиграф, педагог, тәрҗемәче.
 10 июль — Шаһимәрдән Ибраһимов, журналист, этнограф, дипломат.

1891 ел
Еллар
Ноябрь

Ноябрь (tat.lat.  Noyäber (Qaraköz)) (наябер, нуябер, шулай ук Каракөз ае, кыш ае, кайбер җирдә Җитенай , иске төрки тәкъвимдә  Касым )() — Милади тәкъвимендә елның унберенче ае. Римның иске тәкъвиме буенча елның тугызынчы ае, шуңа исеме, латин novem, тугыз сүзен аңлата.

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча   Каракөз ае (21.10-21.11), Керәү ае (21.11 -21.12), кайбер җирдә Җитен (Җитенай) яки Касым дип йөртелә.

 1.11 - 21.11 дәвере - Агам Каракөз
 21.11 - 30.11 дәвере - Энем Керәү дип йөртелә



Айның беренче шимбәсе — Халыкара ирләр көне. 
 Айның икенче пәнҗешәмбесе - Бөтендөнья сыйфатлылык көне (1989), Бөтендөнья юзабилити (куллану уңайлылыгы сыйфаты) көне(2005), 
 Айның өченче пәнҗешәмбесе -  ЮНЕСКО "Бөтендөнья фәлсәфә көне" (2002 елдан бирле билгеләнә).
 17 ноябрь — Халыкара студентлар көне.

Айның икенче дүшәмбесе — да "Тәхеткә варис көне"



Татарстан 
 6 ноябрь — ТР Конституциясе көне.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Ноябрь
Үһән

Үһән (кыт. 武汉/武漢) – Кытайның Хубэй провинциясенең административ үзәге, үзәк Кытайның халык саны буенча иң зур шәһәре. Ике елга (Янцзы һәм Ханьшуй) кушылган урында урнашкан. 

Халык саны якынча 9 100 000 кеше.

Үһәндә У И – КХР вице-президенты туган.

Искәрмәләр 

Кытай шәһәрләре
Гай Юлий Цезарь

Гай Юлий Цезарь (лат. Gaius Iulius Caesar [ˈɡaː.i.us ˈjuːli.us ˈkaɪsar]) – Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рим диктаторы, гаскәр башлыгы, язучы.

Галлияне яулап алуы белән Цезарь Рим дәүләтенең чикләрен төньяк Атлантикага кадәр киңәйтә һәм Рим хакимиятенә хәзерге Франция җирләрен буйсындыра, шулай ук Британ утрауларына һөҗүмне башлап җибәрә. Цезарьның эшчәнлеге Көнбатыш Аурупаның мәдәни һәм сәяси күренешен тамырдан үзгәртә.

Ватандашлар сугышында җиңгәннән соң Pax Romana (Рим Дөньясы) бердәнбер хакиме булган. Юлий Цезарь Гней Помпей бергә Римда күп ислахларны үткәрә башлаганнар, ул үлгәннән соң Рим империясе килеп чыккан. Цезарьнең үзәкләштерү сәясәте патшалык хакимлеге белән чагыштырганнар. Сәяси көндәшләр Цезарьне патша торгызлыгына гаепләгәннәр, ләкин Цезарь патша булып басмаган, ә диктатор булып үзен игълан иткән. Дошманнар диктаторлык өчен Цезарьне үтергәннәр, үтерүчеләр арасында элекке Цезарьнең якташы Брут  булган. Гыйбәрә "Син дә, Брут" - иң якын якташның хыянәтен хәзер билгели.

Гай Юлий Цезарь эпилепсия белән авырган.

Шулай ук карагыз 

Борынгы Рим
Риза Ишморат

Риза Ишморат, тулы исеме Ризаэтдин Фәхретдин улы Ишморатов — татар драматургы, режиссёр, тәрҗемәче, публицист, мемуарист, прозаик.

Биография
Әдип 1903 елның 1 ноябрендә Башкортстанның хәзерге Яңавыл районы Бәдрәш авылында туа. Мәктәп–мәдрәсәләрдә укып белем алганнан соң, Уфадагы педагогик курсларны тәмамлый.

1923 елда Р.Ишморат Казанга килә һәм Татар театр техникумына укырга керә. Аны тәмамлагач, Татар Дәүләт академия театрына режиссер булып эшкә урнаша, әдәбият–сәнгать бүлеге җитәкчесе була.

1927–1930 елларда Ленинград сәнгать тарихы институты каршындагы театр сәнгате буенча югары курсларда укый. Бөек Ватан сугышында катнаша. Беренче Украина фронтында татар телендә чыккан «Ватан намусы өчен» исемле газетаның башта – хәрби мөхбире, соңыннан җаваплы мөхәррире сыйфатында Воронеждан Берлинга кадәр авыр сугыш юлы үтә, Берлиндагы урам сугышлары вакытында каты яралана. Сугыштан соң тулысынча әдәби иҗат эшенә күчә.
Драматургның беренче әсәрләре 1926 елда дөнья күрә. Шуннан соң ул үзенең «Данлы чор», «Ил өчен», «Ватан», «Гөлзадә», «Бүләк», «Кайту», «Яңа Бистә», «Үлмәс җыр», «Давылга таба», «Якты юл», «Якын дус», «Алар дүртәү иде» һ.б. әсәрләрен иҗат итә.
Ул Хезмәт Кызыл Байрагы һәм «Почет билгесе» орденнары белән бүләкләнде.
Риза Ишморат 1995 елда вафат булды.

Оныгы Айрат Ишморатов - композитор, 1998 елдан Канадада яшәп, иҗат итә.

Гаилә хәле 
 Беренче хатыны (1923 елда өйләнгән) ― Сәгадәт. Кызлары Гөлнар (1936). Гөлнарның ире Хәйдәр. Аларның кызы Этери (1968). Этери кызлары Анна (1989), Юля (1996).
 Икенче хатыны (1937 елда өйләнгән) ― Рәшидә Җиһаншина (1917―2003).
 Өлкән улы Рафаил (1938). Рафаилның хатыны Рәзимә (Гатина, 1938). Аларның уллары Антуан (1967), Айрат (1973).
 Антуанның хатыны Эльвира (Мәһдиева), балалары Ринат (1997), Камилла (2000). Айратның хатыны Эльвира (Мисбахова), кызлары Алина (2003).
 Кече улы Рөстәм (1940). Рөстәмнең хатыны Александра (Михеева). Кызлары Снежана (1972), Ирма (1981). 
 Снежананың ире Игорь, балалары Инга (1996), Марат (2003). Ирманың улы Степан.
 Өченче хатыны (1946 елдан) ― Фатыйма. Уллары Фәрит (1946). Фәрит 3 тапкыр өйләнгән, балалары: Даниядән ― Айсылу (1972), Гөлфиядән ― Фәрхәт (1976), Татьянадан ― Тимур (1981). Айсылуның кызы Айнур (1994).
 Дүртенче хатыны (1948 елдан) ― Рәисә Ишморатова (Чабдарова, 1917―1997). Рәисәнең үз улы Геннадий (1939). Уртак уллары Равил (1949). Равилнең балалары: Зоядан ― Тимур (1975), Рәхиләдән Марат (1980)..

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 Риза Ишморат «Милләттәшләр» энциклопедиясендә 

Татар драматурглары
Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Шәрәф Мөдәррис

Шәрәф Хасиятулла улы Мөдәррисов — татар шагыйре.

Биография 
Шәрәф Мөдәррис 1919 елның 1 ноябрендә хәзерге Татарстанның Чүпрәле районы Түбән Каракитә авылында крестьян гаиләсендә туган. Башлангыч белемне үз авылында ала, җидееллык мәктәпне күрше Мунчәли авылында тәмамлый һәм 1935 елда Казанга килеп, педагогика институты каршындагы рабфакка укырга керә. Аннары ике еллык укытучылар институтында укый. 1933 елдан ук шигырьләре белән матбугатта күренә башлаган Ш. Мөдәррис студентлык чорында аеруча дәртләнеп иҗат итә. 1937 елда ук инде «Үскәндә» исемле беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Шагыйрьнең әдәби тәрҗемә өлкәсендәге беренче тәҗрибәләре дә шушы чорда башлана. 1941 елда аның тәрҗемәсендә чуаш әдәбияты классигы Константин Ивановның атаклы «Нарспи» поэмасы басылып чыга.

1941 елда Шәрәф Мөдәррис Кызыл Армия сафына алына. Шул ук елның җәендә Смоленск өлкәсендә барган канлы сугышларның берсендә Ш. Мөдәррис яраланып, контузия ала һәм Мәскәү госпиталенә озатыла, аннан сәламәтлеген ныгыту өчен Казанга һәм туган авылына кайта. 1942 елда ул яңадан сугышка китә, минометчы-солдат булып Төньяк – Көнбатыш фронтында сугыша, шул ук фронтта татар телендә чыга торган «Ватан өчен» газета редакциясендә хәрби  булып хезмәт итә. 1944–1945 елларда Ш. Мөдәррис бу эшен «Җиңү байрагы», «Фронт хакыйкате» исемле фронт газеталарында дәвам иттерә. Ш. Мөдәрриснең бу чор поэтик иҗатының да төп эчтәлеген тәшкил итә. «Тупчы Ваһап» (1943) исемле күләмле эпик поэмасында шагыйрь үзе аралашып яшәгән гади совет кешеләренең хисләрен, сугыштагы батырлыкларын, аларның гуманизмын, фашизмга үтергеч нәфрәтләрен тасвирлый.

Армиядән кайткач, төрле газета редакцияләрендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1956 елда ул Максим Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый.

Әдип зур күләмле поэмалар, шигъри повестьлар яза, лирик һәм публицистик шигырьләр, юмор-сатира әсәрләре, хикәяләр һәм памфлетлар иҗат итә, матбугатта халыкара темаларга үткен эчтәлекле мәкаләләр бастыра. Татар поэзиясендә беренчеләрдән булып, ул сонет жанрына юл ача, аның матур үрнәкләрен язып күрсәтә. Шагыйрь тәрҗемә өлкәсендә дә актив эшли.

Шәрәф Мөдәррис шигъри талантының ачылып җиткән чорында, 1963 елның 28 апрелендә вафат булды.

Иҗаты
Шәрәф Мөдәррис үзе исән чакта:
“Үскәндә” (1937),
“Тупчы Ваһап”(1944),
“Фронтовик татарлар”(1944),
“Җыр үткән юл”(1947),
“Биш минут”(1949),
“Кояш чыга”(1951),
“Яшел тасма”(1952),
“Белә барам”(1954),
“Көлке түгел”(1954),
“Кызыл мәйдан” (1955),
“Минем яшьтәш”(1956),
“Яшәү көче”(1957) исемле китаплары дөнья күрде.

Моннан тыш аның “Дуслар күңеле”(1963), “Йолдыз атыла”(1963), “Ильич нурлары”(1969) исемле китаплары басылды. 1980 елда “ Дуслар күңеле” исемендә лирик шигырьләрен, юмор- сатирик әсәрләрен һәм поэмаларын туплаган сайланма әсәрләре, 1989 елда “ Тупчы Ваһап” исеме белән шигырьләре, поэмалары һәм сонетлары кабат дөнья күрде.

Үткәрелгән тәрҗемәләре
 Константин Иванов. Нарспи/ Шәрәф Мөдәррис тәрҗемәсе - Казан :Татарстан китап нәшрияты, 1958. - 82 б.

Сылтамалар
 Белем.ру 
 Әдип турында

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре