Rossiä imperiäse

Rossiä imperiäse (, ) — 1721 yıldan 1917 yılğa qädär Yevraziä qıytğasında bulğan däwlät. 1713—1728 yıllarda il başqalası Sankt-Peterburg şähäre bulğan, 1728—1730 yıllarda ul Mäskäwgä küçerelä, 1730—1917 yıllarda yänä Sankt-Peterburgqa qayta.

Qayberäwlär Rossiäne imperiä dip Qazannı yawlap alğannan soñ, yağni 16 ğasırda atıy başlıy.

Tarix

Barlıqqa kilüye, XVIII ğasır 
Pötr I eçke häm tışqı säyäsätendä kisken üzgärleşlärne ütkärä. 1700—1721 yellardağı Tönyaq suğışı näticäsendä köçle şved armiäse tar-mar itelä, Baltıyq diñgezenä çığu açıla, Neva tamağında Sankt-Peterburg şähäre tözelä.

1721 yılda Rossiä imperiä bulıp iğlan itelä.

Pötr I ülemennän soñ Rossiädä saray perevorotlar çorı başlana — 1725—1762 yıllarda rus täxettä altı patşa alışındı.

Yelizaveta Petrovna zamanında Mäskäw universitetı nigezlänä, rus armiäse Cideyıllıq suğışında Prussiä belän uñışlı suğışa.

Yekaterina II patşabikäse zamanında 1768—1774 yıllardağı rus-törek suğışı näticäsendä Rossiä Qara diñgezgä çığa; käğäzle aqça barlıqqa kilälär, İdel buyında alman kolonistları kilep urnaşalar, 1783 yılda Rossiä sostavına Qırım xanlığı kerä, Amerika üzläşterüye başlana. 1791 yılda Yassk solıxı buyınça Ğosman imperiäse Qırımnıñ Rossiä imperiäsenä iä buluın xörmätlägännär. 29 dekäbernä – Qırım Rossiä imperiäsenä kerä.

1794 yılnıñ 25 iyünendä Böyek frantsuz inqıylabı säbäple Rossiä imperiäsendä frantsuz tawarların satu tıyıla.

XIX ğasır 
XVIII ğasırnıñ axırında Rossiä revolutsion Frantsiäğa qarşı koalitsiägä kerä häm Napoleon suğışlarında qatnaşa. 1805 yılnıñ 15 sentäberdä — Rossiä Napoleonğa berençe suğışnı iğlan itä. Soyuzdaşlar Evropada ciñelälär, suğış Rossiä territoriäsenä küçä. Napoleonnıñ Mäskäwne basıp aluına qaramastan, suğış Napoleon armiäseneñ tar-mar itelü belän tämamlana. 1813 yılda rus armiäse frantsuz ğäskärlärennän Almaniäne azat itä, ä 1814 yılda Parijnı basıp ala.

Suğıştan soñ Rossiägä revolutsion ideyaläre tarala başlağannar, bu dekäberçelär fetnäsenä alıp kiterä.

1813 yıl 5 noyäber — Rossiä imperiäse belän Farsı ile arasında Gölestan tınıçlıq kileşüye imzalana.

1815 yılğa böten Böyek Litva kenäzlege territoriäse Rossiä imperiäse eçenä kergän.

XIX ğasırnıñ ikençe çiregendä Rossiä Tönyaq Qawqaz xalıqlarnıñ buysındıru belän tämamlanğan Qawqaz suğışın başlıy; şul uq waqıtta Rossiä sostavına qazaq juzları kerälär.

1856 yılda Rossiä Qırım suğışında ciñelä.

Aleksandr II zamanında Rossiädä krepostnoy xoquqı yuqqa çığarıla (1861), häm tağın berniçä liberal’ reforma ütkärelä.

1877—1878 yıllardağı rus-törek suğışı näticäsendä Rossiä sostavına Kars ölkäse häm Dunay deltası kertelälär, balqan illäre (Bolgariä, Serbiä häm Çernogoriä) bäysezlekkä ireşälär.

XX ğasır 
XIX ğasırnıñ axırında — XX ğasırnıñ başında Rossiädä säyäsi partiälär barlıqqa kilälär: kadetlar, bolşeviklar, eserlar, h. b.

1904—1905 yıllarnıñ rus-yapon suğışı näticäsendä Rossiä Saxalinnıñ könyaq öleşen häm Kuril utrawlarnı yuğalta.

Rossiä imperatorları 

 Pötr I — 1721—1725
 Yekaterina I — 1725—1727
 Pötr II — 1727—1730
 Anna İoannovna — 1730—1740
 İvan VI — 1740—1741
 Yelizaveta Petrovna — 1741—1761
 Pötr III — 1761—1762
 Yekaterina II — 1762—1796
 Pavel I — 1796—1801
 Aleksandr I — 1801—1825
 Nikolay I — 1825—1855
 Aleksandr II — 1855—1881
 Aleksandr III — 1881—1894
 Nikolay II — 1894—1917

İskärmälär 

Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Россия империясе
Колониаль империяләр