alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Имам әт-Тирмизи

Имам әт-Тирмизи (гарәп. الترمذي; һ. 209, 824 — һ. 279, 892)- танылган хәдисләр белгече, имам. Тулы исеме: Әбу Гайсә Мөхәммәд ибн Гайсә әт-Тирмизи.

Имам һ. 209(824) елда Амудәрья елгасының уң ярындагы, Әфганстанның төньяк чикләреннән ерак түгел булган Тирмиз шәһәрендә туа. Әлеге шәһәр Трансоксаниядә урнашкан була.

Мөхәммәд ибн Гайсә башлангыч белемне Хорасан шәһәрендә ала. Аның укытучылары арасында әл-Бухари белән Мөслим дә булалар. 

Әт-Тирмизи "әл-Җәмиг" исемлек хәдисләр җыентыгын төзи. Әлеге җыентык соңрак "Сүнән әт-Тирмизи" исеме ала. Әлеге җыентык имам исән вакытта ук абруй казана. Аны Хиҗаз, Гыйрак һәм Хорасан галимнәре уңай яктан бәялиләр. Әлеге хезмәт алты иң авторитетлы җыентыкларның берсе. 

Әт-Тирмизи хәдисләр эзләп күп сәяхәт иткән, Әхмәд ибн Хәнбәл, Әбу Дәвыд кебек галимнәр белән очрашкан. Имам бик яхшы хәтере һәм тәкъвалыгы белән аерылып торган. Гомеренең соңгы елларында, тәкъвалыктан күп елау сәбәпле, Тирмизи сукырая, ләкин хәдисләр эзләп сәяхәт итүдән туктамый. Ул "Сүнән"не сукыр килеш тәмамлый. 

Тирмизи һ. 279(892) елның 13 рәҗәбендә 70 яшендә вафат була.

Моны да карагыз 
 Хилйә

Чыганаклар 
 Имам ат-Тирмизи (урысча) 

Ислам галимнәре
Күк җисеме

Күк җисеме (астрономик объект) — галәми киңлектә табигый рәвештә барлыкка килгән матди объект. Күк җисемнәре исәбенә кометалар, планеталар, метеоритлар, астероидлар, йолдызлар һ.б. керәләр. Күк җисемнәрене астрономия өйрәнә.

Тасвир 
Күк җисемнәренең зурлыклары төрле булалар. Иң зурлары — йолдызлар, иң кечкенәләре — метеоритлар. Күк җисемнәрене аларның хасиятларына карап системаларга берләштерәләр.

Астрономик объектлар
Сардин теле

Сардин теле (шулай ук сард теле, үзатамасы limba sarda) — һинд-аурупа телләренең роман төркеменә караган тел. Күпчелек сөйләшүчеләр Италиянең Сардиния утравында яши. Гомуми сөйләшүчеләр саны — 1.85 миллион. Европа берлегенең региональ теле статусын йөртә.

Килеп чыгышы ягыннан сардин теленең тамырлары Сардиния утравында таралган латин теле диалектларына тоташа.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Итальянча-французча-инглизчә-алманча-каталанча-сардинча сүзлек

Роман телләре
Италия телләре
Истророман теле

Истророман теле яки истриот теле (үзатамасы bumbaro яки rovignese) — һинд-аурупа телләренең роман төркеменә кергән тел. Сөйләшүчеләр саны нибары 1—2 мең кешене тәшкил итә, тел юкка чыгучылар рәтендә тора.

XX гасыр уртасында әлеге телдә сөйләшүчеләр 6 торак пунктта яшәсә, хәзерге вакытта истророман телендә аңлаша алганнар фәкать Ровина һәм Водняна шәһәрләрендә яши.

Тел ике сөйләшкә аерыла — ровин һәм диньян сөйләшләренә. Пула, Пиран һәм Фажана сөйләшләре хәзерге вакытта юкка чыкканнар.

Шулай ук карагыз 

 Истрорумын теле

Сылтамалар 

 Истророман теле турында Ethnologue сайтында 

Роман телләре
Хорватия телләре
Наилә Ахунова

Наилә Гарифҗан кызы Ахунова — милләте буенча татар булган язучы, шагыйрә, рус телендә иҗат итә.

Ул 1959 елның 12 июнендә Татарстанның Әлмәт шәһәрендә туа. Аның әтисе — язучы, Гариф Ахунов. 1968 елда алар гаиләләре белән Казанга күчеп киләләр һәм ул 126 номерлы мәктәптә белем ала. Мәктәпне тәмамлагач Казан культура институтының библиотекарьлар әзерли торган факультетына читтән торып укырга керә. Уку белән бергә ул художник-оформитель булып эшли, Казан шәһәренең төрле библиотекаларында эшли, төрле конкурсларда катнашып беренче урыннарны ала. 1994-1997 елларда”Казанский медик”газетасының баш редакторы була. 1997 елда “Белая ворона” дигән әдәби бүлек оештыралар. ЛИТО да җитәкче, “Зонтик” журналының баш редакторы урынбасары булып та эшли.

Тәүге әсәрләрен ул 1970-еллар башында «Пионер» журналына җибәрә.Наилә Ахунова бик күп шигырьләр, әкиятләр авторы. Аның үзе язган “Здравствуй, Ёжик! Или Сами с усами пьеса-әкияте “Әкият” курчак театрында күп тапкырлар куела. (2003-2004),Хайку шигырьләре язу буенча Бөтенроссия конкурсы лауреаты (1998). Найлә Ахунованың “Далёкий свет”(1995), “Бабье лето”(1998), “Качели”(2004), “Махаон”(2008), “Голубые глаза луны”(2009), “Дом художника” (2009), “Ветер с Казанки” (2011), “Заметки на полях шляпы”(2011), “Заметки на веере”(2013), “Заметки на кленовых листьях”(2014) һәм башка китаплары дөнья күрде.

Ул 1997 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Наилә Ахунова Казан шәһәренең М.Горький исемендәге әдәби премия лауреаты (2008), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2009), Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби бүләк иясе (2014 ).

1998 елдан Казанда Вероника Тушнова исемендәге «Мәхәббәт асманы» (Галактика любви) фестивале уздыра.

Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2014).

Хәзерге вакытта гаиләсе белән Казан шәһәрендә яши, иҗатын дәвам итә.

Гаиләсе 
Әтисе ― Гариф Ахунов (Гарифҗан Ахунҗан улы Ахунҗанов, 1925―2000), татар язучысы, Тукай премиясе лауреаты (1972); әнисе Шәһидә Максудова (Шәһидә Габдрахман кызы Максудова, 1926―2009), язучы, тәрҗемәче. Бертуган абыйсы Рәшит Ахунов (Рәшит Гарифҗан улы Ахунов, 1953―2016), язучы, тәрҗемәче, ТР Тышкы икътисади элемтәләр министры (1995―1997).

Ире ― Борис Вайнер (1947), язучы, тәрҗемәче, Г. Державин (2020), С. Сөләйманова (2016) исемендәге, халыкара «Золотое перо Руси» (2013) әдәби премияләре лауреаты. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. Баласы: кызы, оныгы.

Искәрмәләр 

Рус телле язучылар
Рус телле шагыйрьләр
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Тәүфикъ Әйди

Тәүфикъ Әйди (чын исеме Тәүфикъ Рамазан улы Әйделдинов) — татар язучысы, прозаик, публицист. Татарстанның атказанган мәдәният эшлеклесе, танылган язу­чы, «Йөртә безне язмыш­лар», «Кардәшләр кочагында», «Ягымлы моңнар» һәм башка әсәрләр авторы.

Ул 1941 елның 1 маенда Мәскәү өлкәсенең Кривандино районы Туголеевский Бор бистәсендә туа.

Бала һәм үсмер чагы Татарстанның Апас районы Түбән Балтай (1941—51; 1955—57), Олы Бакырчы (1954), Омск өлкәсенең Азов районы Төк (1951—53) авылларында уза. Татарстанда — татар, Себердә казакъ мәктәпләрендә укып, җиде класс белем алгач, 1957 елдан 1960 елга кадәр Алабуга китапханә техникумында укый, аннары өч ел Апас районының Урта Балтай авылында китапханә мөдире, 1962 елда Казанга килеп, төзелештә — ташчы, милиция бүлегендә — бригадир, «Оргсинтез» берләшмәсендә—слесарь һәм аппаратчы, мәктәптә — укытучы, Татарстан халык иҗат йортында — методист, газета-журнал редакцияләрендә — әдәби хезмәткәр һәм Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә әдәби консультант булып эшли. 1973 елда, читтән торып укып, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. 1983—1985 елларда ул Мәскәүдә СССР язучылар берлеге каршындагы ике еллык Югары әдәби курсларда укый. 1985-1997 елларда «Казан утлары» журналы редакциясенең проза бүлеген җитәкли, 1997-1998 елларда «Татарстан» журналы баш мөхәрриренең урынбасары, 1998-2001 елларда «Аваз» исемле хосусый нәшриятның башкаручы директоры булып эшли.

Язучы 2001 елның 2 апрелендә Казанда вафат була.  Кабере Әлдермеш авылы зиратында.

Хәтер 
2023 елда Казанның Идел буе районындагы «Урман аланы» («Лесная поляна») торак массивындагы урамга исеме бирелгән.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Тәүфикъ Әйди // Рөстәм ГАЛИУЛЛИН. "Казан утлары" № 5, 2011.

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар язучылары
Детектив язучылар
Мәскәү өлкәсендә туганнар
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Әхтәм Әминев

Әхтәм Әминев — татар язучысы, шагыйрь. Бөек Ватан сугышында һәлак була.

Тәрҗемәи хәл
1918 елда Башкортстанның Миякә районы Әнәч авылында туа.

1933 елда җидееллык мәктәпне тәмамлый. 1934 елда Свердловск татар-башкорт педагогия техникумына укырга керә. Техникумда укыган елларында беренче шигырьләрен яза һәм Свердловскида чыга торган газеталарда бастыра.

1937 елда Әхтәм Әминев Казанга килә, 1941 елда педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты факультетын тәмамлый.
Институтта укыган елларында Әхтәм Әминев шигырьләр яза, аларны әдәбият түгәрәгендә тикшерәләр, түгәрәк тарафыннан чыгарылган журналда урнаштыралар. Соңрак шул әсәрләре «Очкыннар», «Туган ил» дигән җыентыкларда, «Пионер каләме» журналында һәм «Яшь сталинчы», «Яшь ленинчы» газеталарында басыла.

Яшь шагыйрь 1941 елның декабрендә Бөек Ватан сугышына китә һәм политрук урынбасары булып хезмәт итә.

1942 елның апрелендә Көнбатыш фронтта Сухоничи-Мещовск юнәлешендә каты сугышлар барган вакытта Ә.Әминев снәрәт ярчыгы тиеп каты яралана, шул ярасыннан озакламый вафат була.

Татар язучылары
Татар шагыйрьләре
Фронтовик язучылар
Стивен Спилберг

Сти́вен А́ллан Спи́лберг (; 18 декабрь 1946 ел, Цинциннати, АКШ) — сценарист, продюсер һәм иң уңышлы американ режиссёрларның берсе.

Яшь чаклары 
Стивен Спилберг Цинциннатида (Огайо штаты, АКШ) инженер булып эшләгән Арнольд Спилберг һәм профессиональ пионист Лея Адлер гаиләсендә дөньяга килә. Гаиләдә Энн, Сью һәм Нэнси исемле тагын өч бала була. Стивенның балачагы Аризона һәм Нью Джерси штатларында уза.

Ата-анасы аерылышканнан соң ул әтисе белән Калифорния штатындагы Саратогага күченә. Аның өч бертуган сеңлесе әнисе белән Аризонада кала. 1965 елда Стивен Саратога Югары мәктәбен тәмамлый.

Беренче кыска фильмнарын ул 10 яшьләрендә әтисе бүләк иткән камерага төшерә.

Карьера 
Калифорниядә Стивен ике тапкыр Көньяк Калифорния университетының киномәктәбенә кереп карый, ләкин аны алмыйлар. Аннары ул техник колледжка керә, ял көннәрендә исә 20 минутлык «Эмблин» фильмын төшерә. Бу фильмга гаять югары бәя биргән Universal Pictures компаниясе 1969 елда аның белән «Төнге галерея» сериалының беренче эпизодын төшерүгә килешмә төзи.

Ике елдан ул «Дуэль» исемле тулы метражлы беренче фильмын төшерә.

Фильмография 
 1959 — The Last Gun (Соңгы корал) 
 1961 — Fighter Squad (Хәрби взвод) 
 1964 — Firelight (Күктәге утлар)
 1968 — Amblin (Эмблин)
 1971 — Duel (Дуэль)
 1974 — The Sugarland Express (Шугарленд экспрессы)
 1975 — Jaws (Теш казналары)
 1977 — Close Encounters of the Third Kind (Өченче дәрәҗә якын мөнәсәбәтләр)
 1979 — 1941 (Мең тугыз йөз кырык беренче)
 1981 — Raiders of the Lost Ark (Индиана Джонс: җуелган көймә эзләреннән)
 1982 — E.T. the Extra-Terrestrial (Башка планетадан килгән)
 1984 — Indiana Jones and the Temple of Doom  (Индиана Джонс һәм язмыш сарае)
 1985 — The Color Purple (Җете кызыл төс)
 1987 — Empire of the Sun (Кояш империясе)
 1989 — Indiana Jones and the Last Crusade (Индиана Джонс һәм соңгы тәре явы)
 1989 — Always (Һәрчак)
 1991 — Hook (Ыргак-капитан)
 1993 — Jurassic Park (Юра дәвере паркы)
 1993 — Schindler’s List  (Шиндлер исемлеге)
 1997 — The Lost World: Jurassic Park (Җөелган дөнья: юра периоды паркы)
 1997 — Amistad (Амистад)
 1998 — Saving Private Ryan (Гаскәр Райанны коткару)
 2001 — Artificial Intelligence: AI (Ясалма зиһен)
 2002 — Minority Report (Махсус фикер)
 2002 — Taken (Урланганнар)
 2002 — Catch Me If You Can (Булдыра алсаң, мине тотып кара)
 2004 — The Terminal (Терминал)
 2005 — War of the Worlds (Дөньялар бәрелеше)
 2005 — Munich (Мюнхен)
 2008 — Fourth Installment of the Indiana Jones Adventures (Индиана Джонс һәм бәллүр баш сөяге)

АКШ режиссёрлары
Милли көрәш

Көрәш, милли көрәш (, , , ) — төрки халыкларның милли спорт төре. Татар-башкортларда, чуашларда Сабан туе, Җыен һәм Акатуй бәйрәмнәренең мөһим элементы булып тора.

Көрәш — иң борынгы спорт төрләреннән берсе. Ул бигрәк тә төрки дәүләтләрдә киң таралган. Үзбәкстан, Кыргызстан, Монголия милли көрәше татар көрәшенә охшаш. Ләкин аларда аяк чалырга рөхсәт ителә, ә татар көрәшендә — тыела. Татар көрәшендәгечә кул көчен кулланып, көндәшне әйләндереп аркасына салу исә аларда юк.

Көрәш Россиядә милли спорт төрләре исемлегенә кертелгән. Бөтенроссия ярышларында җиңүчеләргә спорт мастеры исеме бирелә.

Татарча көрәш Дөнья чемпионаты. Казан, 2011 
Казан тарихында беренче тапкыр милли көрәш буенча дөнья чемпионаты узды. «Ак Барс» көрәш сараена Корея, Иран, Таҗикстан, Беларус, Молдова, Казакъстан, Кыргызстан, Үзбәкстан һәм башка илләрдән (барысы — 27 ил) 120 спортчы килде.

Көрәш биш авырлык категориясендә барды: 65, 75, 85, 100 һәм -нан артык. -га кадәрге категориядә Татарстан егете Руслан Нургалиев җиңде. Икенче урынны Кыргызстан спортчысы Мурзабәк Кочкоров алды, ә өченче урынга Таҗикстаннан Сухробчан Ериев лаек булды.

Тагын бер Татарстан егете — Казан спортчысы Лениз Абдуллин  кадәрге категориядә тагын бер алтын медаль алды, «көмеш» Молдова республикасыннан Юрий Малаяга эләкте, ә «бронза» Төркмәнстанга, Шохрад Мамедов белән бергә китте.

Россия җыелма командасы спортчысы Руслан Юсупов -га кадәрге категориядә иң көчлеләрдән булды. Икенче һәм өченче урыннар Беларустан Ринат Гафиятуллин һәм Молдова егете Игорь Бешляга эләкте.

Башкортстанның Федоровка районы батыры Рәдиф Акчурин  авырлыкта дөнья чемпионы булды. Көмеш медаль Монголия спортчысы Адиябәт Надианга тапшырылды, ә «бронза» Беларус батыры Дмитрий Смольскийга эләкте. -нан артык булган категориядә чемпион исеменә Ижаудан Таһир Хуҗигалиев лаек булды. Икенче урынны Таҗикстаннан Мурадҗан Туйгиев яулады, өченче урын Молдова спортчысы Сергей Радуканныкы булды.

Команда зачетында Россия җыелма командасы 250 очко җыйды, икенче урында — Беларус җыелма командасы (208 очко), өченче урында — Молдова җыелма командасы (177 очко).

Сылтамалар 
 http://www.youtube.com/watch?v=l1w-g2BQl0o — Ренат Ибраһимов башкаруында көрәшчеләр җыры.

Чыганак 
 «Сабантуй» газетасы 

Спорт төрләре
Милли көрәш
Татар милли спорт төрләре
Шотланд теле (герман)

Шотланд теле, скотс (үзатамасы Scots) — инглиз теленә якын булган, герман телләре төркеменә кергән тел. Кайбер вакытларда инглиз теленең диалекты яки региональ сөйләше буларак карала. Әлеге телне кельт шотланд теле белән бутарга ярамый. Гомуми сөйләшүчеләр саны — 1,5 миллион.

Урта гасырлардан бирле шотланд телендә бай әдәбият бар. Иң күренекле язучылар һәм шагыйрьләр — Роберт Бернс, Роберт Генрисон, Уильям Данбар, Гэвин Дуглас. Шулай ук инглизтелле язучыларда да шотланд телендә өземтәләр бар, мәсәлән, Вальтер Скотт, Ирвин Уэлш.

Үз вакытында алдынгы телләрдән саналса, Шотландия белән Англия берләшүеннән соң тел әкрен генә позицияләрен бирде. Хәзерге вакытта уртак  кагыйдәләре юк.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Scots-online
 The Scots Language Society
 Этнология сайтында 

Көнбатыш герман телләре
Бөекбритания телләре
Шотландия
Омск өлкәсе

Омск өлкәсе () — Россия Федерациясенә кергән өлкә. Көньяк-көнбатыш Себердә урнаша. Мәйданы — 141 100 км². Халык саны — 2 014 135 (2009), халык тыгызлыгы — 14,3 кеше/км² (2009).

Өлкәнең административ үзәге — Омск шәһәре. Көньякта Казакъстан, көнбатышта һәм төньякта Төмән өлкәсе, көнчыгышта Новосибирск һәм Тум өлкәләре белән чиктәш. Себер федераль бүлгесена керә.

2002 ел мәгълүматларына караганда өлкәдә 47 796 татар яши.

География

Чиктәшлек 

Омск өлкәсе Россиянең Азия өлешендә, Көнбаты Себер тигезлегендә урнашкан; өлкә территориясе төньяктан көньякка 600 километрга, көнчыгыштан көнбатышка 300 километрга сузылган.

Климат 
Өлкә климаты континенталь, уртача салкын. Кыш дәвамлы һәм салкын, гыйнварның урта температурасы якынча -20 °С. Җәй җылы һәм кыска вакытлы, июльнең урта температурасы — +17…+19 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме 300 (көньякта) — 500 (төньякта) мм.

Гидрография 
Барлык елгалар Иртыш бассейныныа керәләр. Иртыш елгасына мең километр дәвамында өлкәне көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка кисеп үтә. Эре кушылдыклар — Ишем, Омь һәм Тара. Күлләр күп, көньякта башлыча тозлы, төньякта төче.

Тарих 

Урта гасырларда Омск өлкәсе җирләре Төрки каһанлык һәм Себер ханлыгына кергән. 1584 елда Ермак җитәкчелегендәге урыслар тарафыннан әлеге җирләр басып алына.

Административ-территориаль бүленеш

Районнар 
Омск өлкәсендә 32 район. Районнар исемлеге
 Азов милли алман районы
 Большеречье районы
 Большеуковский районы
 Горький районы
 Знаменское районы
 Исилкүл районы
 Калачлы районы
 Колосау районы
 Кормиловка районы
 Крутинка районы
 Любинский районы
 Марьяновка районы
 Москаленки районы
 Муромцево районы
 Называевск районы
 Нижняя Омка районы
 Нововаршавка районы
 Одесское районы
 Оконешниково районы
 Омск районы
 Павлоградка районы
 Полтавка районы
 Рус-Поляна районы
 Саргатское районы
 Седельниково районы
 Таврическое районы
 Тара районы
 Тәвриз районы
 Түкәле районы
 Усть-Ишем районы
 Черлак районы
 Шербакүл районы

Өлкә әһәмиятендәге шәһәрләре 
 Омск
 Тара
 Түкәле
 Калачлы
 Исилкүл
 Называевск

Өлкәдә туган шәхесләр 
 Ренат Шәвәлиев - артист (Санкт-Петербург Зур курчак театры, Руслан Кудашов остаханәсе)

Сылтамалар 
 Хөкүмәт порталы
 Азатлык радиосында Омски татарлары тормышын яктырткан Сания Мирхалиеваның хәбәрләр агымы
Апас

Апас шәһәр тибындагы поселогы - Татарстан Республикасының Апас районы үзәге.  Казаннан 109 чакрым ераклыкта, Казан-Сембер автомобиль юлында, Каратун тимер юл станциясеннән 11 чакрым ераклыкта урнашкан. Авылда ике мәчет, урта мәктәп, профессиональ-техник училище бар.

Тарих 
Беренче булып Апаска нигез салучы кеше Габбас исемле була. Тора-бара авыл исеме дә Апас булып кала.

Авыл атамасы тарихи чыганаклара искә алына. Д.А.Корсаков бастырган белешмәдә Апас авылында 163 йомышлы татар, 2 керәшен татары яшәгәнлеге әйтелә. Авыл Табар суы буена утырган. Шунда ук Кече Елан, Апас атамасы теркәлгән һәм анда 5 йомышлы татар яшәгәнлеге әйтелгән. 1859 ел мәгълүматларын эченә алган белешмәдә күрсәтелгәнчә, исемсез күл янына утырган Апас авылының 177 хуҗалыгында ислам динендәге 492 ир-ат һәм 466 хатын-кыз яшәгән, мәчет эшләгән. 1898 елгы белешмәдә Апас авылында, Колсәет поселогы белән бергә, татарлар яши дип искә алына. К.П.Берстель белешмәсеннән Апаста 1812 татар кешесе көн иткәнлеге күренә.

Халык риваятьләренә караганда, Апас элек тау итәгендә, хәзерге урыныннан биш чакрым ераклыкта, Зөя елгасы янындагы Авыл күле янында нигезләнгән була.Авыл янында гына кара урман үскән. Бу урманда качкыннар да яшәгән, дип сөйлиләр. Яз көне Зөя елгасы ташып су басканга, халык хәзерге урынга, Табар елгасы буена килеп утыра. Беренче булып Апаска нигез салучы кеше Габбас исемле була. Тора-бара авыл исеме Апас булып кала.

1920 елга кадәр Казан губернасы Тәтеш өязе Ильинск-Шонгут волостенә керә. 1920 елдан соң  ТАССРның башта Тәтеш кантонына, соңрак Буа кантонына керә. 1930 елның 10 августыннан - Апас районы үзәге, 1963 елның 1 февраленнән  - Тәтеш районына керә. 1964 елның 4 мартынан соң тагын Апас районы үзәге булып тора.

2004 елның 9 сентябреннән шәһәр тибындагы поселок.

География 
Авыл уртасыннан бормаланып Табар елгасы ага. Моннан башка Апас күле янында Каз күле, Озын күл, Кәкре күл, Зеркальный сазы, Торналар сазы һәм башка сулыклар очрый.

Халык 

Милли состав (2002): татарлар — 94,2%, руслар — 2,4%, чуашлар — 1,6%.

Икътисад 
Апас авылы халкының күбесе элеккеге заманнардан ук кәсепле булган, үзләре эшләгән әйберләрне базарда сатканнар. Бу якларга гына хас чүлмәкләр, орчыклар, каба ясау һәм кирпеч сугу шөгыльләре бар. Кирпечләрне аерым йортларда сукканнар. Халык тагын матур итеп һәм бизәкләп сыбызгылар һәм курайлар ясаган. Элек Апаста базар үткәрелгән, ә базарның иң данлыклысы Каратун булган. Хәзерге вакытта кирпеч заводы, икмәк заводы эшли.

Атаклы кешеләр 

 Садри Җәлал, прозаик
 Илдус Габдрахманов, артист.
 Җамал Вәлиди, әдәбият тарихчысы һәм тел галиме.
 Айвенго Галиев (1937), техник фәннәр докторы (1990), профессор (1992).

Мәдәният 
 Апас туган якны өйрәнү музее

Чыганаклар 
 terrus.ru — база данных России  
 Почтовые индексы Татарстана 
 ОКАТО

Сылтамалар 
 Районның рәсми сайтыннан бер сәхифә

Искәрмәләр 

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Татарстан район үзәкләре
Апас
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Белорусия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Белорусия 8 тапкыр катнашкан. Ул бәйгедә 2 тапкыр, 2005 һәм 2007 елларда, җиңү яулаган. Җырлар, гадәттә, рус телендә башкарылган.

Катнашулар

2003 ел 
Беларусь бәйгенең ачылу вакытыннан бирле катнаша.

2005 ел

2006 ел 
Халыкара бәйгедә Андрей Кунец 129 балл җыеп, икенче урынга лаек булды.

2007 ел 
Халыкара бәйгедә Алексей 137 балл җыеп, беренче урынга лаек булды.

2008 ел 
Халыкара бәйгедә Белорусия 86 бал җыеп, 6 урынга лаек булды.

2009 ел 
2009 елда бәйгедә катнашырга 63 заявка килгә. Алар арасыннан финалга 17 җырчы гына чыга алынган.

2010 ел

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Белорусия мәдәнияте

Сылтамалар 
 Евровидения рәсми сайты
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе (Белорусия)

Илләр буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Беларусия мәдәнияте
Толмачев туганнар

Мария Андрей кызы һәм Анастасия Андрей кызы Толмачевалар (14 гыйнвар 1997 ел, Курск, Россия) — рус җырчылары, Балалар өчен 2006 Евровидение җыр бәйгесе җиңүчеләре.

Биография 
Ата-аналары: әнисе — Марина Владимировна Толмачева, музыка эшлеклесе, әтисе — Андрей Толмачев, завод эшчесе. Балалар 6 яшьтән «Сверчок» эстрада студиясендә җырлыйлар.

Карьера 
 2006 ел — Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә җиңү.
 2007 ел — «Славян базары» ачу церемониясендә катнашу.
 2007 ел — «Ярымлар» альбомын чыгару.
2014 елда Толмачев туганнар Россия Евровидение 2014 бәйгесендә Россиянең вәкилләре булып катнашачаклар.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2006
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе

Сылтамалар 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе

Мәшһүр балалар
Россия җырчылары
Көньяк Корея

Көньяк Корея, рәсми атамасы Корея Җөмһүрияте (  тэха́н мингу́к) — Көнчыгыш Азиядә, Корея ярымутравында урнашкан дәүләт. Рәсми атамасы Корея Җөмһүрияте булса да, гадәттә Көньяк Корея исеме ешрак кулланыла.

Көньяк Корея Корея ярымутравының көньяк өлешендә урнаша. Көнбатышта ярымутрау Сары диңгез, көнчыгышта Япон диңгезе, көньякта Корея бугазы һәм Көнчыгыш-Кытай диңгезе тарафыннан юыла. Илнең гомуми мәйданы — 99 617,38 км².

Административ яктан Корея 1 махсус статуслы шәһәргә, 9 провинциягә һәм 6 провинция хокуклы шәһәргә бүленә. Үз чиратында алар кечерәк административ берәмлекләргә бүленә.

Халык саны — 48 846 823 кеше (2006). Халыкның абсолют күпчелеге — кореялеләр. Төп дин — традицион буддизм.

Тарих
Ярты гасыр буе япон колонизаторлары изүе астында яшәгән ярымутрау азат ителгәч, 1945 елда аның төньягы – совет, көньягы АКШтәэсирендә кала. Сәяси котыплар аермалыгы искиткеч зур булуы аркасында 1948 елда Корея ике дәүләткә аерыла. Төньягы — социалистик, көньягы капиталистик үсеш юлын сайлый. 1950 елда Төньяк белән Көньяк арасында купкан гражданнар сугышына дөньяның күп илләре җәлеп ителә. Канкойгыч сугыш 1953 елда тәмамлангач, көньяклар Көнбатыш үсеш юлын сайлый.

1960 еллар ахырында ике ил арасында киеренкелек көчәйгәч, Көньяк Корея 1972 елда Бөек Корея стенасы төзи. Әлеге мәһшүр стена ярымутрауны буйдан-буйга  кисеп үтә. 240 чакрымга сузылган корылма бары тик бер урында 10 километр арага өзелә. Әлбәттә, ул урыннарда да тычкан да үтә алмаслык тимерчелтәр корылган. Танкка каршы тора алырлык итеп төзелгән бу корылманы миллионнан артык кораллы солдат саклый. Көньяк Кореяга 32 млрд. вонга (аларның акча берәмлеге) төшкән бу стенаны төзүгә 800 мең тонна цемент, 200 мең тонна тимерарматура, 3,5 млн. тонна ком һәм комташ киткән.  Аның җир астындагы нигезе 3 метрга, биеклеге 3тән алып урыны белән 5 метрга, киңлеге нигезендә 10нан алып 19 метрга кадәр җитә.

Югары власть даирәләрендә каршылыклар һәм сәяси низаглар бетерелгәч, 1992 елда беренче президент сайлангач, Көньяк Корея Азия континентының иң ярлы иленнән куәтле, икътисади алга киткән дәүләтенә әверелә. Тарих бер үк мәдәниятнең ирекле булганда уңышлы үсүен, ә тоталитар дәүләт кысаларына куып кертелгән КХДР сыман илнең алга китә алмавын ачык күрсәтте. 
Бөтен дөньяда 70 млн. нан артык кореяле саналып, шуның 50млн.ы Көньяк Кореядә яши. Халыкның социаль якланганлыгы ышанычлы булгач, ил үсеше бары тик соклану хисләре генә тудыра. Кореялеләрдә гаиләгә, үз дәүләтенә карата сөю, коллективизм, патриотизм хисләре нык.

Эре шәһәрләр

Административ бүленеш

Дин 
Көньяк Кореядә төп дин булып Христианлыкның протестантлык һәм католиклык агымнары (бөтен халыкның 27,7% ы), буддизм (15,5 %), конфуцийчылык (0,15%) һәм шаманлык тора.
 Көньяк Кореядә ислам

Сылтамалар 
  Көньяк Корея // Өмет гәз.
 Президент администрациясе 
 Парламент

Искәрмәләр 

Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Мөхәммәт Сәфәргалиев

Мөхәммәтҗан Гариф улы Сәфәргалиев (2 гыйнвар, 1906 ел, Самара губерниясе, Бөгелмә өязе, Мөэмин-Каратай авылы — 1970 ел, Саранск) — шәрык белгече, тарихчы-галим, тарих фәннәре докторы (1963 ел), профессор (1964 ел). 1939 — 1966 елларда Саранск педагогик институтында эшли, 1964 елдан — ССРБ тарихы кафедрасы мөдире.

Биографиясе 
Гарифулла Шәрифуллин гаиләсендә туа һәм тәрбияләнә. Башлангыч белемне Зәй-Каратай авылы мәдрәсәсендә ала. 1924 елда комсомолга керә. Ташкәнттәге Татар мәгариф институтында укый. 1929 елда укуын Урта Азия дәүләт университетында дәвам итә. 1935 елда МДУ тарих факультеты аспирантурасына керә. Анда С.В.Бахрушин җитәкчелегендә шөгыльләнә.

Үзбәк, казакъ, төркмән, таҗик, фарсы һәм гарәп телләрен мөстәкыйль өйрәнгән.

1939 елда «XVI гасыр уртасында Нугай Урдасы» дип аталган кандидат диссертациясен яклый.

1939 елдан  А. Полежаев исемендәге Мордва дәүләт педагогика институтында эшли: өлкән укытучы, доцент, кафедра мөдире.

1941-1944 – тарих факультеты деканы,

1945-1969 – СССР тарихы кафедрасы мөдире.

1964 елда тарихчыга профессор исеме бирелә.

Идел буе халыкларының борынгы һәм урта гасыр тарихы турында фәнни эшләр авторы.  Фәнни мәнфәгатьләре 13-17 гасырларда мордва өлкәсенең һәм халкының сәяси һәм социаль-икътисади тарихы өлкәсендә. «Алтын Урданың таркалуы» монографиясендә (Саранск, 1960) Алтын Урданың барлыкка килүе һәм таркалуы, татар ханлыклары барлыкка килүе, 13-15 гасырларда Болгар җире тарихы өйрәнелә, чуашларның Болгардан чыгышы теориясен хуплый. Мордва ягы тарихын аңлашканда, Сәфәргалиев мордваны рус үзәкләштерелгән дәүләтенә кушу проблемасына зур игътибар бирә.

Н.П.Огарев исемендәге МДУда 1996 елдан бирле мордва университетының Тарих-социология институты базасында Сәфәргалиев фәнни укулар үткәрә.

Оныгы: Юрий Сәфәргалиев.

Хезмәтләре 
 Сафаргалиев, М. Г. Ногайская Орда во второй половине XVI века // Сб-к науч. работ Мордов. гос. пединститута. — Саранск, 1949.
 Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1,500 экз.
 Сафаргалиев, М. Г. К истории татарского населения Мордовской АССР (о мишарях) // Труды Мордовского НИИЯЛИ. Вып. 24. — Саранск, 1963. — С. 64—79.

Бүләкләре 
 1946 ел - “1941-1945 еллар Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен” медале
 1953 елда Хөрмәт Билгесе ордены
 МАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Набиев, Р. Магомед Гарифович Сафаргалиев (1906—1970) // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2000. — № 1/2.
 В Саранске нужна улица в честь Сафаргалиева М. Г.

Татар тарихчылары
Татар галимнәре
Тарих фәннәре докторлары
Мөслим (Мөслим районы)

Мөслим авылы - Татарстан Республикасы Мөслим районының үзәге. Казаннан 319 чакрым, Бөгелмәдән 110 чакрым, Чаллыдан 75 чакрым ераклыкта, Ык елгасы буенда урнашкан.

Тарих 
Авыл урыны 1748 елдан бирле билгеле. 1920 елга кадәр Уфа губерниясе Минзәлә өязе Ирехтин волостенә керә. 1920 елдан соң ТАССРның Минзәлә кантонында була, 1930 елның 10 августында Мөслим районы төзелгәч, аның үзәгенә әйләнә. 1963 елның 1 февраленнән 1965 елның 12 гыйнварына кадәр Сарман районы составында була. Хәзер яңадан Мөслим районы үзәге.

1986-1991 елларда Мөслим шәһәр тибындагы поселок статусын йөрткән.

Сәнәгать 
Авылда сөт комбинаты, ипи пешерү һәм кирпеч заводлары, ашлык кабул итү ширкәтләре эшли.

Атаклы урыннар 
 Бакча урамы, Хафиз Фәизов йорты. 19 гасыр архитектурасы, таш, агач ике катлы йорт. 19 гасыр милли архитектура истәлеге. 
 Октябрь урамы, 28. Мәчет. 1990 ел. Хәзерге заман милли культура архитектура истәлеге. 
 Пушкин урамы.31. Мәктәп бинасы, 1901 ел. 4 класслы җәдид методы белән Мөхәммәтхарис Фәизов укыткан бина. 
 Ленин һәйкәле,

Мәгариф 

Авылда Мөслим политехника техникумы (2017―2019 елларда Сарман аграр көллиятенең филиалы), Габдулла Тукай исемендәге урта мәктәп, лицей, гимназия, мәктәптән тыш эш үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли.

Мәдәният 
 Туган як тарихы музее

Дин 
 «Нур» мәчете (Гаяз Авзалов урамы, 1а) 
 Мөслим мәчете (Октябрь урамы, 29а) 
 Җәмигъ мәчете (Пушкин урамы, 92б)
 Разалия мәчете (Кооператив ур., 2)
 Мәдрәсә

Танылган шәхесләр 
 Рафис Борһанов, V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, ТР министры.
 Марат Галиев, I-V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
 Әлфия Тимербай кызы Галиева (1961), филология фәннәре кандидаты (2004), доцент, Яр Чаллы педагогика көллияте директоры (2005 елдан), Татарстанның атказанган укытучысы (2002). Россия Федерациясенең урта һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре (2009).
 Ранас Ганиев (1954), гамәли математика гыйлеме белгече, фән докторы.
 Марсель Вәлитов (1937), фән докторы (1991), профессор, «Профсоюзы и экономика» журналы баш мөхәррире, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2005).
 Рәфкать Мәкъсүтов (1930), галим.
 Айдар Сәлимгәрәев (1971), Татмедиа җитәкчесе (2019 елдан).
 Халидә Уразаева, мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
 Таҗетдин Фазлыев (1920-1942), Бөек Ватан сугышында әсирлектә һәлак булган укчы.
 Инбер Шәфыйков (1941-2001), курайчы, педагог.
 Рәис Шәйхелисламов, икътисад фәннәре докторы, элеккеге мәгариф һәм фән министры.

Чыганаклар 
 
 
 Район сайтында район турында
 Районның рәсми сайтында район турында

Сылтамалар 
 Районның рәсми сайты  
 Район сайты

Искәрмәләр 

Татарстан район үзәкләре
29 февраль

29 февраль — Милади тәкъвимендә кәбисә елларның алмышынчы көне. Ел ахырына кадәр 306 көн кала.
Кабисә булмаган елларда бу көн юк. Гадәттә 29 февраль дүрт елга бер тапкыр була (1697—1703, 1797—1803, 1897—1903 еллардан тыш).







Европа илләре — «Изге» Освальд көне.

Вакыйгалар 
 1288 — Шотландиядә бу көн хатын-кызның ир кешегә өйләнергә тәкъдим итү мөмкинлеге көне дип игълан ителә.
 1504 — Ямайка индеецларын куркыту өчен Христофор Колумб ай тотылуын куллана.
 1880 — Альп таулары аша Италия белән Швейцарияне берләштергән Gotthard тимер юл тоннелен төзү эше тәмамлана.
 1960 — көчле җир тетрәү нәтиҗәсендә Агадир (Марокко) шәһәре юкка чыга. 15 секунд эчендә халыкның өчтән берен тәшкил иткән 15 мең кеше һәлак була.

Туулар 
 
 1784 — Лео фон Кленце, алман архитекторы, язучы, рәссам.
 1792 — Джоаккино Россини, итальян композиторы.
 1920 — Федор Абрамов, 
 1920 — Мишель Морган, француз актрисасы.
 1956 — Алмас Нәзиров, ТР урман хуҗалыгы министры (2014-2017). РФ һәм ТР атказанган урманчысы.
 1968 — Әнисә Сабир, Г. Камал исемендәге Татар академия театрының артисты (1988-2001).
 1988 — Евгений Черемисин,

Вафатлар 

 1968 — Григорий Ларионов, 
 1992 — Шәмши Калдаяков, казакъ композиторы.
 2004 — Николай Бурмистров, 
 2008 — Джанет Каган, АКШ язучысы, фантаст.
 2020 — Эва Секей,

Шулай ук кара 

 30 февраль

Искәрмәләр 

 
Ел көннәре
30 февраль

30 февраль — берничә илдә тарихта 3 тапкыр булган көн. Милади тәкъвиме буенча февраль аенда 28 көн (кәбисә елларда — 29).

1699 елда Швециядә юлиан тәкъвименнән григориан тәкъвименә күчү булган. Ләкин шведлар 11 көнгә сикермичә, кәбисә елларына игътибар итмичә, күчүне 40 елга сузырга уйлаганнар. Ягъни, һәр февраль 28 көнне генә билгеләгәннәр. Шулай итеп, һәр 4 ел алар григориан тәкъвименә якынлашканнар. Ләкин 1704 һәм 1708 елларны кәбисә булып уздырып, 1711 елда Карл XII әмере буенча алар күчүдән баш тарттылар. Һәм 2 югалткан көнне кайтару өчен 1712 елга 2 көнне куштылар. Шулай итеп шул елны Швециядә 30 февраль көне булган.

Кайбер чыганакларга күрә СССРда да ике тапкыр 30 февраль көне булган.

Галим Сакробоско фикеренчә, Борынгы Рим тәкъминедә дә 30 февраль көнен билгеләгәннәр.

Шулай ук кара

Сылтамалар 
 www.tondering.dk/claus/calpic/feb1712.html
 30 days in February 1712 

Февраль
Ел көннәре
Хәерле иртә (фильм, 2010)

Бу төшенчәнең башка мәгънәләре дә бар: Хәерле иртә

Хәерле иртә () — 2010 елда дөнья күргән фильм. Режиссёры — Роджер Мичелл.

Эчтәлеге 
Тырышчан һәм максатчан Бекки Фулер (Рэйчел Макадамс) эштән куылгач, аның карьерасы, шәхси тормышы кебек үк өметсез булып күренә. Түбән сыйфатлы иртәнге тапшыруга эшкә урнашкач, ул шушы тапшыру рейтингын күтәрү өстендә эшли башлый. Эшенең беренче көнендә үк алып баручыларның берсен эштән чыгарып, ул бу эшкә Майк Померой исемле мәшһүр журналистны ала (Һаррисон Форд). Тик журналист өметне акламыйча, Бекки тормышын яхшыртмый. Өстәвенә, инде шәхси тормыш та рәтләнә дигәндә, тапшыру язмышы да зур сорау астына куела. Бекки үзенең мөнәсәбәтләре, репутациясе, эше һәм тапшыру язмышы өчен актив көрәшкә алына...

Чыгуы 
Фильм премьерасы АКШ-та 30 июль көнне узарга тиеш иде. Ләкин кинотеатрлар экраннарында ул шул ук елның 10 ноябрендә тәкъдим ителә башлады.

Актёрлар

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

АКШ фильмнары
«Хәерле иртә» (ТЯГ)

«Манзара» — Татарстан — Яңа Гасыр каналында чыгучы иртәнге музыкаль, күңел ачу тапшыруы. Ял көннәреннән тыш һәр көн, иртәнге сәгать алтыда башлана, иртәнге сәгать сигездә тәмамлана. Тапшыруны иртәнге тапшырулар дирекциясе әзерли.

ТНВ

Дүшәмбе-Җомга
5:00

ТНВ-ПЛАНЕТА

Дүшәмбе-Җомга
6:15, 16:00, 1:50

Команда 
 Тапшыру мөхәррирләре:
 Алсу Әсхәдуллина  
 Раушания Сафина
 Алып баручылар:
 Ләйсән Хөснуллина
 Илтөзәр Мөхәммәтгалиев
 Ильдар Кыямов
 Гөлназ Рәхмәтуллина

Сылтамалар 
 Татарстан — Яңа Гасыр каналы сайты 

Татарстан — Яңа Гасыр
Ялкын (журнал)

«Ялкын» — урта һәм олы яшьтәге мәктәп балаларының айлык татар журналы. 1924 елдан бирле чыга. Абдулла Алиш, Муса Җәлил премияләре лауреаты. Баш мөхәррире — Илназ Фазуллин.

Тарихы 
1924 елдан «Татарстан» газетасында Муса Җәлилнең 9-14 яшьлек балалар өчен журнал чыгарырга кирәклеге турында мәкаләсе басылып чыга. Шул ук елның 20 мартында Мәскәүдә «Кечкенә иптәшләр» дип аталучы балалар журналының беренче саны дөнья күрә. Журнал гарәп язуында була. Беренче редакторы  - Х. Курмаев. 1928 елдан «Кечкенә иптәшләр» латин графикасына күчеп, «Октябрь баласы» дип атала башлый. 1933 елда журнал Казанга кайта, «Пионер каләме»нә әверелә. 1941 елда, сугыш башлангач, журнал чыгудан туктала. Сугыш беткәч, 1952 елда ул «Пионер» исеме белән янә дөнья күрә. Ә 1957 елда, илдә «Пионер» исемле журналлар артык күбәеп китү сәбәпле, журнал исеме «Ялкын»га үзгәртелә.

Казанышлар 
«Ялкын» журналы «Почет билгесе» ордены кавалеры, ике тапкыр «Бәллүр каләм» бәйгесе лауреаты, «СМИ - Вся Россия - 2000» конкурсы дипломанты, Абдулла Алиш һәм Муса Җәлил премияләре лауреаты (2011 елның 15 февралендә игълан ителде), «Матбугатның алтын фонды» мактау билгесенә лаек.

Штат 
 Баш мөхәррир — Йолдыз Миңнуллина, Илназ Фазуллин (2017 елнын февраленнән)
 Җаваплы сәркатип — Айгөл Абдрахманова, 
 Әдәби мөхәррир – Илүсә Зәйнетдинова  
 Бүлек мөхәррирләре — Искәндәр Хәбибуллин, Зилә Сабитова, Алинә Минневәлиева (2018)

«Ялкын» журналының башка матбугат чараларыннан аермалы буларак, балалар редколлегиясе бар. Редколлегия әгъзалары: Илгиз Шәкүров (Актаныш), Энҗе Әхмәтҗанова (Казан), Илүзә Касыймова (Арча), Рәзилә Газизова (Әтнә), Гүзәл Идрисова (Минзәлә), Резидә Әлмиева (Сарман).

Контактлар 
 Адрес: 420066, Казан шәһәре, Декабристлар урамы, 2, 8 кат.
 Телефоннар: 222-06-01
 E-mail: yalkin@bk.ru

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

Татарча журналлар
Татарстан журналлары
Балалар өчен журналлар
Җәлил премиясе лауреатлары
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Амазонка

Амазо́нка () — дөньяның иң озын, су күләме буенча һәм бассейны буенча иң зур елгасы. Көньяк Америка җирләрендә ага. Бразилиянең төп елгасы санала, шулай ук Боливия, Перу, Эквадор һәм Колумбия дәүләтләре территориясендә ага.

Амазонка Мараньон һәм Укаяли елгалары кушылган урыннан ага башлый. Берничә ил территориясеннән узып, ул Атлантик океанга кушыла. Елга озынлыгы 6992.06 км исәпләнә. Бассейн мәйданы — 7,050,000 км² .

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Елга турында мәгълүматлар
Шәһит Әхмәдиев

Шәһит Әхмәдиев — татар язучысы, журналист, күренекле җәмәгать эшлеклесе.

Шәһит Гыймадетдин улы Әхмәдиев 1888 елның 29 декабрендә хәзерге Татарстанның Чистай районы Татар Ялтаны авылында туа. Башлангыч белемне үз авылындагы мәдрәсәдә ала, аннары Оренбургтагы Вәли хәзрәт мәдрәсәсендә һәм Уфадагы «Галия» мәдрәсәсендә укый.

1913-1914 елларда «Хокук вә хәят» журналында сәркатиб булып эшли.

Ш. Әхмәдиевнең барлык әдәби әсәрләре, нигездә, 1917 елга кадәр язылган. Революция елларында һәм Бөек Октябрь революциясеннән соңгы чорда ул күбрәк публицистик мәкаләләр, истәлек язмалары авторы һәм бигрәк тә күренекле җәмәгать, дәүләт эшлеклесе буларак таныла. Февраль көннәрендә, ул Мулланур Вахитов белән бергә Үзәк Мөселман социалистлар комитетында зур оештыру эшләре алып бара, Казан сәүдә хезмәткәрләре һәм конторщиклары профсоюз оешмасына җитәкчелек итә, соңга таба «Аваз» исемле газета оештыра.

1921 елда Урта Идел буе өлкәсендә коточкыч ачлык башланып, аңа каршы, көрәш бөтен ил күләмендәге мөһим бер иҗтимагый эшкә әверелгәч, Ш. Әхмәдиев партия Үзәк Комитеты рөхсәте белән Татарстанга кире кайта һәм мәгариф халык комиссары булып эшли башлый. Ул сугыш елларында тәрбиячесез калган, ачлыктан интеккән ятимнәр өчен балалар йортлары, һөнәр мәктәпләре, производство мастерскойлары ачу, республикада мәгариф эшләрен юлга салу, эшче-крестьян дәүләте өчен белемле кадрлар әзерләү буенча зур оештыру эшләре башкара. Бу елларда ул партиянең Татарстан өлкә комитеты члены һәм СССР Үзәк Башкарма комитеты члены итеп сайлана.

1930 елның 12 августында Казанда вафат була. Кабере Казанның Үзәк ял итү паркындагы Туганнар каберлегендә.

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсе 
 Әдипләр.ру сайтында
 

Татар язучылары
Татарстанның мәгариф министрлары
Татар революционерлары
Мисыр пирамидалары

Мисыр пирамидалары — Борынгы Мисырның иң бөек архитектур истәлекләре. Алар пирамида формадагы гаять зур таш биналарны тәшкил итәләр. Әлеге биналар фиргавеннәр өчен кабер булып кулланылган. «Пирамида» сүзе грек теленнән кергән. Барлыгы Мисырда 118 пирамида табылган.

Фиргавен тәхеткә утырганнан соң үзенә төрбә - пирамида төзи башлаган. Үлгәннән соң фиргавен Ходайга әйләнә һәм теге дөньяда мәңге яши дип уйлаганнар. Шуңа күрә патшаның тәнен бальзамлаганнар һәм пирамидага күмгәннәр.Нилның көнбатыш ярында, аның тамагыннан бераз көньякка табарак, әле хәзер дә пирамидаларның ташлары калкып
торалар. Барлык пирамидалар арасында (алар 70 тән артык) үзенең зурлыгы ягыннан Хеопс фиргавен пирамидасы аерылып тора. Ул яна эрага чаклы 2800 ел тирәсендә төзелгән булган. Аның бүгенге биеклеге – 139 метр (146,6 м итеп төзелгән). Ул һәрберсе 2,5 тонна чамасы авырлыктагы 2 300 000 таштан тора.

Хеопс үзенең пирамидасын Египетның борынгы баш шәһәре Мемфистан 20 километр ераклыкка илтеп салган. Пирамиданың биеклеге 150 метрга якын, ә нигезенең һәр ягы 240 метрга якын. Бөтен пирамиданы тирәли әйләнеп чыгар өчен чама белән бер километр йөрергә кирәк. Грек тарихчысы Геродот болай ди: Хеопс, үзенең пирамидасын төзер өчен, бөтен Мисырдагы колларны куып китерткән. Эшне отряд-отряд булып эшләгәннәр, һәр отряд өчәр ай эшләгән. Һәр отрядта 100 - әр мең кеше булган. Пирамиданы 30 ел салганнар. Төзелеш барган җиргә таш китерү өчен кирәкле юлларны гына да 10 ел төзегәннәр. Бу ташларның һәркайсы 21 т авырлыгында булган, аларны кешеләр җилкәләрендә күтәреп ташыганнар, ә кешеләрне камчы белән кызулап торганнар.

Борынгы Мисыр халкының төзелеш краннары һәм машиналары булмаган. Гаять зур корылмалар колларның һәм игенчеләрнең авыр хезмәте белән төзелгәннәр. Барлык эш кул хезмәте белән башкарылган: берәүләр ташларны юнганнар, икенчеләре — юеш ком белән аларны шомартканнар, өченчеләре — баскычлар һәм балчык өемнәре буйлап аларны пирамиданың өстенә ташыганнар, дүртенчеләре — таш кисәкләрен яхшылап өйгәннәр.

Мисырның  иң зур пирамидалары (нигезнең бер ягы озынлыгы буенча)
 Хеопс пирамидасы: 230 м
 Ал пирамида: 219 м
 Хефрен пирамидасы: 215 м
 Акодада пирамидасы: 189 м
 Мейдум пирамидасы: 144 м

Искәрмәләр

Чыганак
 Урта мәктәпнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслек. проф. А.В.Мишулин редакциясендә. Казан, Татгосиздат, 1941.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

 
Архитектура тарихы
Зыя Мансур

Зыя Мансур — күренекле татар шагыйре.

Тәрҗемәи хәле
1916 елның 17 декабрендә Башкортстанның Дүртөйле районы Җитембәк авылында крестьян гаиләсендә туа. 1937 елдан аның мөстәкыйль хезмәт юлы башлана. Ул Дүртөйле район газетасы Ярыш редакциясенә эшкә урнаша һәм анда башта корректор, аннары әдәби хезмәткәр вазифаларын башкара. 1939 елда армиягә алынып, ул сугышның башыннан ахырына кадәр фронтта була, берничә мәртәбә яралана, сугыштагы батырлыклары өчен орден һәм медальләр белән бүләкләнә.

Сугыш беткәч, Зыя Мансур туган якларына әйләнеп кайта һәм Дүртөйле район үзәгендә радиотапшырулар дикторы һәм Илеш район мәдәният йорты директоры булып эшли. 1949 елда Казан дәүләт университетының филология факультетына укырга керә, әмма сугыш кырында какшаган сәламәтлеге аңа укуын тәмамларга мөмкинлек бирми, һәм ул ике елдан соң Татарстан радиокомитетына эшкә урнаша, аннары «Чаян» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр була, ә 1956 елдан профессиональ язучылыкка күчә.

Әдәби иҗат эшенә Зыя Мансур сугыш елларында керешә. Бу эшкә аны байтак дәрәҗәдә фронтта күргән-кичергәннәре, чорның һәм үзенең патриотик хисләрен шигырь белән чагылдыру теләге этәрә.

Сугыштан кайткач, аның иҗат итү теләге бермә-бер көчәя. Һәм ул үзен бөтен барлыгы белән шушы эшкә багышлый. Матбугат битләрендә актив чыгыш ясау белән бергә, 1950 елда аның "Язгы ташкыннар" исемле беренче җыентыгы дөнья күрә. Аннары укучылар бер-бер артлы Зыя Мансурның "Казан җыры", "Ләйсән", "Уйланулар", "Озын Колак баласы Елак-Мылак", "Май җыры", "Кырлар сулышы", "Ак розалар", "Этаплар китабы", "Үрләргә күңелем гашыйк" һәм башка шигырь китаплары белән танышалар.

Лирика белән беррәттән, Зыя Мансур юмор-сатира һәм балалар поэзиясе өлкәсендә дә актив эшләде. Әмма сәламәтлегенең елдан-ел начарлана баруы аңа бөтен иҗат планнарын тормышка ашырырга мөмкинлек бирмәде. Ул әле җиң сызганып иҗат итәр вакытында, 48 яшендә, 1965 елның 11 ноябрендә дөньядан китеп барды. Иҗат гомере кыска булса да, ул татар шигъриятендә якты эз калдырып китте.

Сылтамалар 
 http://miras.belem.ru/node/514

Татар шагыйрьләре
Ләбиб Айтуганов

Ләбиб Кәрам улы Айтуганов (1935 елның 24 октябре, ТАССР, Әгерҗе районы, Нарат — 1964 елның 24 апреле, Казан) — татар музыка эшлеклесе, танылган җырлар авторы, шагыйрь, радиожурналист, оста җырчы, композитор.

Биография
1935 елның 24 октябрендә Әгерҗе районы Нарат авылында бишенче бала булып туа. Кечкенәдән үк акыллы, зиһенле бала була, 4 яшендә укый белә, шигырьләр ятлый, йомшак холыклы, кешелекле, ярдәмчел була. Балачагы авыр сугыш елларына туры килә, шуңа күрә тормыш шартлары җиңел булмый. Мәктәпне тәмамлагач, Минзәлә педагогия училищесында укый. Шул чорда каләме тагын да чарлана – шигырь һәм мәкаләләрен җирле һәм республика матбугатында бастыра, үз чорының күренекле әдипләре белән тыгыз элемтәдә тора. Музыкаль сәләте төрле яклап ачыла, нота язарга, рояльдә, мандолинада уйнарга өйрәнә. Минзәлә училищесын тәмамлагач, Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә керә. Казанда укыган вакытта Ләбибнең чын иҗат эше башлана. 3 курста укыганда ук Татарстан радиосының музыкаль тапшырулар редакциясендә эшли башлый. Укып бетергәч тә, бу эшеннән аерылмый. Һәрвакыт үсештә, хәрәкәттә булган иҗат кешесе авылга кайткач та тик ятмый – авыл яшьләрен җыеп, спектакльләр, концертлар оештыра, агитбригада белән төрле авылларга йөри.

Ләбиб Айтуганов — бүгенге заман кешесенә үрнәк булырлык шәхес. Ул беркайчан да эшсез ятмый, тырышлыгы, үҗәтлеге аркасында үз исемен мәңгеләштерә. Нарат авылындагы үзе туып-үскән урам һәм ул укыган Девятерня урта гомумбелем бирү мәктәбе аның исемен йөртә. Шулай ук мәктәптә ел саен иң сәләтле балаларга Ләбиб Айтуганов исемендәге стипендия бирелә.

Танылган җырлары 
 «Язлар җитсә» (Исмай Шәмсетдинов)
 «Юллар»  (Әхмәт Ерикәй)
 «Төнбоек» (Илдар Юзеев)
 «Карлыганым, бөрлегәнем» (Илдар Юзеев)
 «Безнең күңелләр» (Р. Гарипов)
 «Башыңдагы шәлъяулыгың» (Х. Мәхмүтов)
 «Белсәң иде» (Сибгат Хәким) һ. б.

Хәтер  
Татарстан Республикасы Министрлар кабинетының 2004 ел 9 февраль №132-р карары нигезендә Әгерҗе районы Девятерня мәктәбенә Л. Айтуганов исеме бирелә.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

Татар музыкантлары
Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Татар журналистлары
Киек каз юлы күренеше

Киек каз юлы (,  сүзеннән) — йолдызлы күкне кисеп үтүче көчсез яктырту аксыл тасмасы. Күпсанлы аерым булып гади күзгә күренмәс, әмма телескопка күренүчән тонык йолдызлардан гыйбарәт.

Атамалар 
Татар телендә бу күренеш Киек каз юлы дип атала. Башка халыкларда ул Сөтчел юл (, ) дип атала. «Сөтчел юл»  — «сөт» сүзеннән Γαλαξίας ясалма сүзенең тәрҗемәсе ( аша). Борынгы греклар риваяте буенча, Зевс үзенең үләчәк хатыннан туган улын үлмәс кылу ниятләнде. Шуның өчен ул Гераклны үзенең хәләл җефет Гераның имчәгенә ятып куйды. Гера, уянып, башка хатын баласы имезүене күрде һәм Гераклны этәреп җибәрде. Аның имчәгеннән чәчрәтеб чыгарган сөт агымы Сөтчел юлга әверелде.

Күренешләр

Сылтамалар 
 Киек Каз Юлы күк йөзендә

Йолдызлыклар
Киек Каз Юлы
Ширек

Ширек ( сүзеннән, «шәрик» — иптәш) — исламда: Аллаһыга кемне, яки нәрсәне дә булса тиңдәш тоту яки Аллаһыдан башкага гыйбадәт кылу (берәр гыйбадәтне башка затка багышлау), шулай ук күпаллалыкны белгертүче термин. Исламда ширек кылу иң зур һәм кичерелми торган (әгәр кеше тәүбә итмәсә) гөнаһ һәм иң бөек гаделсезлек булып тора. Ширек кату - тәүхиднең кампа-каршысы һәм аны җимерүче гамәл.

Терминның этимологиясе

«Ширек» (شِرْكٌ) сүзенең тамыры: «Ш+Р+К» (ش+ر+ك), сүз «ШәРиКә» ( - «[эштә] иптәш, бергә катнашучы, компаньон, шәрик булу») фигыленнән ясалган. «Ширек» яки «ширк» () - «бергә катнашу, компаньонлык, партнёрлык» дигәнне аңлата, шулай ук гарәп телендә әлеге сүз белән уртак мал, милек билгеләнә.

Татар телендә шулай ук әлеге сүзнең ширкәт, шәрик, иштирак, ишракь кебек тамырдаш гарәп алынмалары бар.

Ширекнең барлыкка килүе 

Ислам тәгълиматы буенча, ширек (күпаллалык) беренче тапкыр Нух пәйгамбәр халкында барлыкка килә. Адәм белән Нух пәйгамбәрләр арасында 1000 ел тирәсе вакыт була. Бу арада кешеләр барысы да тәүхидтә (бераллалыкта) булганнар. Нух халкында биш гадел, тәкъвалы кеше була. Бухари җыентыгында аларның исемнәре әйтелә: Вадд, Сува’а, Йягус, Йя’ук, Наср. Алар үлеменнән соң, шайтан кешеләргә әйтә: «Аларга һәйкәлләр куегыз, алар бөек кешеләр иделәр - аларның һәйкәлләренә карап, сез аларны искә алырсыз һәм аларга ошарга тырышырсыз». Һәйкәлләр куелып, йөзләгән еллар үткәч, һәйкәлләрнең куелу сәбәбе онытыла, һәм шайтан яңадан килә һәм: «Бу һәйкәлләр ата-бабаларыгызның иләһләре иде, алар диненнән ваз кичмәгез. Ата-бабаларыгыз кебек әлеге потларга табыныгыз» - дип әйтә. Кешеләр әлеге потларга табына башлыйлар, һәм шулай ширек, күпаллалык барлыкка килә.

Ширек төрләре 

Ширек ике төрле була: олы һәм кече ширек. Олы ширек - нәрсәдә дә булса берәр кемне яки нәрсәне Аллаһка тиңдәш тоту. Олы ширек Исламнан чыгара, ягъни кеше мөселман булудан туктый. Кече ширек зур гөнаһка тиңдәш.

Кешеләрнең амулет, бөти, йөзек кебек әйберләрне алар күз тиюдән саклый, бәхет китерә һәм башкача ярдәм итә дип кулланулары ширеккә керә. Әгәр алар үзләреннән-үзләре ярдәм итә дип куллану олы ширек булса, ә алар ярдәмендә Аллаһ ярдәм итә дию (ягъни  Аллаһ сәбәп итмәгәнне сәбәп итү) - кече ширек.

Ширекнең башка кайсыбер мисаллары:
Аллаһтан башкага корбан чалу.
Кабер, таш, агач һ.б. бәрәкәт алу.
Аллаһтан башкага нәзер китерү.
Аллаһтан башка нәрсә белән ант итү (кече ширек).
Рия - гыйбадәтне дөньяви максаттан кылу (кече ширек).
Өшкертү, әгәр дә 3 шарт (өшкерү сүзләренең Аллаһ сүзләреннән яки Аның исем һәм сыйфатларыннан торуы, гарәп телендә һәм мәгънәсен аңлап булырлык сүзләрдән төзелгән булуы; өшкерү үзеннән-үзе түгел, ә өшкерү сәбәпле Аллаһ ярдәм итә дип ышану) үтәлмәсә.
Сихерчелек, багучылык.

Искәрмәләр

Чыганаклар  
 Ширек (урысча)

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Тәүхид
 Политеизм
 Көфер
 Мөшрик - ширек кылучы
 Бидгать

Ислам төшенчәләре
Окситан теле

Окситан теле яки провансаль теле (үзатамасы occitan, lenga d'òc) — Франция көньягында һәм Испания, Италия җирләрендә таралган тел. Һинд-аурупа телләренең Роман төркеменә карый, шушы төркемдә каталан теле белән бергә окситан-роман төркемчәсен хасил итә.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 2 миллион кеше.

Урта гасырларда окситан телендә бай әдәбият тудырылган. X гасырдан әдәби тел бар. Ул шулай ук канун чыгару һәм мәхкәмәләр өлкәсендә еш кулланылган. Бөек француз инкыйлабыннан соң Франциядә милли телләрне кысрыклау сәясәте башлана, окситан теле әкренләп көнкүреш аралашу теленә әйләнә.

Окситан теле географик яктан 3 диалектка бүленә:
 төньяк окситан диалекты;
 урта окситан диалекты;
 гаскон диалекты;

Шулай ук карагыз 

 Каталан теле
 Окситан әдәбияты

Сылтамалар 

 Окситан теле турында гомуми мәгълүмат 
 Интернетта окситан сүзлекләре 

Франция телләре
Италия телләре