alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Kreno

Kreno (Armoracia rusticana, antaŭe Cochlearia armoracia) estas multjara planto, botanike apartenanta al la brasikacoj (Brassicaceae). Ĝi kreskas ĝis 150 centimetrojn alte kaj estas kultivata precipe por sia granda, blanka radiko, kvankam ankaŭ la folioj estas manĝeblaj.

Etimologio 
La scienca (latina) nomo Armoracia havas keltan devenon (ar = proksime, more = maro). Armorica estis kelta nomo de la hodiaŭa Bretonio, rusticanus = vilaĝa. La Esperanta nomo venas el la rusa (хрен), probable kun apogo sur la greka χρένο [ĥreno] kaj la jida כריין [ĥrejn]. La saman aŭ similan vorton uzas ankaŭ iuj aliaj slavaj lingvoj. En la aŭstra kaj bavaraj varioj de la germana lingvo oni nomas tiun ĉi planton "Kren".

Kuraca efiko 
La radiko estas uzata kiel spicaĵo kaj delonge oni konsideras ĝin kuraca planto. Jam Plinio la Maljuna skribis pri ĝia bona influo al la cerbo. Plej grava ĝi estas vintre kaj printempe, kiam mankas la vitaminoj. La radiko enhavas pli ol 100 mg da vitamino C en 100 g, provitaminon A, vitaminojn el la grupo B, fitoncidojn kun antibakteriaj influoj, multe da kalio, kalcio, magnezio, akran silicon, sukerojn kaj aliajn substancojn. La popola medicino aplikas krenon kontraŭ daŭraj inflamoj, inflamoj de urinveziko kaj renoj. Raspita kreno kun sukero aŭ mielo estas popola medikamento kontraŭ raŭkado. Freŝajn krenajn radikojn oni kolektas printempe (marto-majo) aŭ aŭtune (septembro-oktobro). Plej bone estas uzi ĝin freŝan. Ĝi stimulas stomakan kaj intestan agadojn (tre taŭga al malfacile digesteblaj manĝaĵoj!) kaj influas urinige. Pro alta enhavo de vitamino C (askorba acido) ĝi estas rekomendata precipe printempe, kiam tiu vitamino mankas. Kreno bone influas kontraŭ reŭmataj malsanoj (deekstere, krenaj kompresoj).

Kuirarto 
En la kuirejo oni aldonas freŝe raspitan krenon al kuiritaj manĝaĵoj, en majonezojn, saŭcojn kaj supojn, en panŝmiraĵojn. Tre ŝatata estas miksaĵo de raspitaj pomoj kaj kreno. Platajn kren-tranĉaĵojn oni aldonas al konservitaj legomoj.

Por molekula biologio, la krena enzimo peroksidazo utilas por imunologia kaj neŭrologia esploradoj.

Referencoj

Brasikacoj
Kuracplantoj
Palearktisa flaŭro
Spicoj
Kumino



Herbo 
Kumino (Cuminum) estas genro de unujaraj herboj kun folioj fadene dividaj: estas kvar specioj hejmaj de la Mediteranea regiono ĝis Sudano kaj Centra Azio el kiuj la oficina kumino estas plej konata.

Malta insulo Comino 
La nomo de la malta insulo Comino etimologie venas de la kumino. Kumino estas unu el la plantoj kiuj povas kreski sur la arida grundo de la insulo.

Bildaro

Vidu ankaŭ 

 Karvio
 Kultivata nigelo

Referencoj 

Apiacoj
Kurkumo

Kuirarto > Spicoj > Kurkumo

La kurkumo (latine: curcuma longa) botanike apartenas al la zingibracoj (Zingiberaceae). Ĝi havas sian originon en Suda Azio.

En la kuirarto uzatas la rizomo de la planto. Kurkumo fajnigas ĉefe rizon, ovaĵojn, mustardon, supojn kaj saŭcojn. Ĝi estas grava aldonaĵo por kareo. Manĝaĵoj spicitaj per kurkumo havas belan flavan koloron.
En natura kuracado kurkumo havas virton kontraŭ:
 1) ĉio kio estas bruluma malsaniĝo
 2) la liberaj ionoj (misefikaj en la organismo)

Tiel ĝi uzatas por kontraŭbatali:
 Artriton kaj lumbdoloron
 brulumojn en la Digesta sistemo: Stomako aŭ Intesto, cekumito
 infektojn
 protekto kontraŭ kor-angiaj problemoj
 protekto kontraŭ kancero

Kurkumino aŭ  C21H20O6 estas ruĝa-flava solidaĵo trovata en la plantoj de la familio de la kurkumo. Ĝi apartenas al la familio de la zingibro kaj estas uzata kiel herbo-suplemento, en kosmetikaĵoj, kaj en la nutroindustrio kiel nutrogustigilo kaj nutrokolorigaĵo. Kemie, ĝi estas "duarila-heptanoido", apartenanta al la grupo de la "kurkuminoidoj", kiuj estas naturaj fenoloj respondecaj pri la oranĝa-flava koloro de la kurkumo.

Spicoj
Kariofilo

La kariofilo (Syzygium aromaticum) botanike apartenas al la mirtacoj.

En la kuirarto uzatas la sekigitaj florburĝonoj de la planto. Kariofilo fajnigas ĉefe ruĝan brasikon, fruktosalaton, punĉon, marinaĵojn kaj spickukojn.

Ties esenca-oleo havas anestezan virton kaj estas ofte uzata por mildigi dentdolorojn.

La planto originas de la Molukoj kiuj biogeografie situas en la Aŭstralazia ekozono. La monda ekonomia deziro al la fruktoj de tiu ĉi planto estis motoro al klopodoj de eŭropaj potencoj ĉe suborientazio en la periodo de la frua koloniismo, de la 16-a ĝis la 18-a jarcentoj. Pli precize legu pri la historio de la Ternato-insulo.

Nuntempe la ĉefa mondproduktanto pri kariofoloj estas Zanzibaro.

Kuracaj uzoj laŭ praaj fontoj kaj nuntempe 
En la mezepoko la spico estis uzata kiel ingredienco en medikamentoj, kiuj traktis okulajn problemojn, epilepsion, pulminflamon, palpitacion kaj impotentecon. La najlo estis uzata ankaŭ kiel ingredienco en pilolo, kiu vekis seksan deziron.

Nuntempe en popola medicino la najlo estas uzata kiel ingredienco en multaj medikamentoj kaj kiel loka anestezilo, precipe en dentaj kaj dentokarnaj kuracadoj.

Kariofiloleo estas uzata ankaŭ por malpezigi dentodoloron, muskolajn dolorojn kaj kapdolorojn, por forigi aknojn de la vizaĝo kaj resanigi verukojn kaj makulojn sur la haŭto.

Bildaro

Vidu ankaŭ 

 Gabriela, kariofilo kaj cinamo 

Spicoj
Plantoj el la Aŭstralazia ekozono
Mirtacoj
Koralmaraj Insuloj

La Koralmaraj Insuloj estas dependa teritorio de Aŭstralio en Oceanio.La Teritorio de Koralmaraj Insuloj estas ekstera teritorio de Aŭstralio, kiu enhavas grupon de malgrandaj kaj plejparte neloĝataj tropikaj insuloj kaj rifoj en la Korala Maro, nordoriente de Kvinslando, Aŭstralio. La teritorio kovras 780,000 km², plej multaj el kiuj estas oceano.

 Nacia nomo: Coral Sea Islands.
 Politika statuso: ekstera teritorio.
 Areo: 3 kv.km².
 Loĝantaro: sen konstantaj loĝantoj.

Vidu ankaŭ 
 Gaja kaj Lesba Regno de la Koralmaraj Insuloj
 Rifo Middleton (parto de Koralmaraj Insuloj)
 Rifo Elizabeta (parto de Koralmaraj Insuloj)

Notoj 

 
Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj
Insuloj en Aŭstralio
Administraj unuoj fonditaj en 1969
Kristnaskinsulo

Kristnaskinsulo () estas teritorio dependa de Aŭstralio en Sud-Orienta Azio. Ĝi situas je ĉirkaŭ 360 km de Javo (sude) kaj 1400 km de Aŭstralio (nord-okcidente). La plej alta pinto de la insulo estas la Murray Hill (361 m), situanta sur la okcidenta parto de la insulo. Ĝia plej grava komunumo kaj haveno estas Flying Fish Cove, troviĝanta nordoriente.

 Landkodo: CX.
 Nacia nomo: Territory of Christmas Island.
 Politika statuso: ekstera teritorio.
 Areo: 135 km².
 Loĝantaro: 2.4 mil.
 Lingvoj: angla, ĉina, malaja.

Sur la insulo loĝas ĉirkaŭ 1500 homoj, la aŭstralia ŝtato volas konstrui lokon por enmigrontoj kun 800 litoj. La lokaj loĝantoj kontraŭas la konstruadon, vidas en ĝi duan Guantanamo-n.

Historio 
La insulon malkovris en 1615 Richard Rowe, kapitano de Thomas. La nomon de la insulo donis la kristnaskon de 1643 la kapitano de la Brita Orient-hindia Instituto, William Mynors. La insulon aneksis en 1888 Britio pro la fosfat-minejoj. La unuan komunumon fondis George Clunies-Ross kiu ricevis kun Murray 99-jaran koncesion en 1891 por mini fosfaton kaj dehaki arbojn. Poste ili fondis Akcian Kompanion kaj transdonis la rajtojn por tiu.

Dum la dua mondmilito, la insulon okupis la japanoj. La registaro de Aŭstralio kaj Nov-Zelando en 1948 aĉetis akciojn kaj posedaĵojn de la Christmas Island Phosphate Company. La insulo iĝis en 1958, ekstera posedaĵo de Aŭstralio.

La fostfatminejoj elĉerpiĝis en la 1990-aj jaroj, oni volas evoluigi la turismon.

Ekologio 
 Kristnaskinsula fregato
 Kristnaskinsula ruĝa krabo
 Papasulo
 Nacia Parko Kristnaskinsulo

Vidu ankaŭ 
 Listo de maraj ekoregionoj

 
Insuloj en Aŭstralio
Maraj ekoregionoj
Kroměříž

Kroměříž (laŭ IFA 'kromɲɛr̝iːʃ kaj ) estas urbo en la Regiono Zlín de Ĉeĥio. Vivas ĉi tie  (). La ĉefa mejloŝtono de la urbo estas la Baroka Episkopa Palaco de Kroměříž, kie iuj scenoj fariĝis de la filmoj Amadeus kaj Immortal Beloved. La apuda Florĝardeno estas unu el la Mondaj Heredaĵo de UNESKO.

Historio 

La urbon fondis en 1260 Bruno el Schauenburg, Episkopo de Olomouc. Episkopoj de Olomouc konstruis la faman Palacon kaj la diocezo parte translokiĝis tien. La urbo severe damaĝiĝis dum la Tridekjara milito, estas rabita dufoje de svedaj trupoj (en 1643 kaj 1645), kaj poste venis la Pesto. Episkopo Karle II. z Lichtenštejna rekonstruis la urbon kaj palacon postmilite. Konstitucia Imperia Kongreso okazis en Kroměříž en 1848.

Loĝantaro

Vidindaĵoj 
 Ĉefepiskopa kastelo Kroměříž
 Subkastela Ĝardeno de Kroměříž
 Granda Placo de Kroměříž
 Urbodomo de Kroměříž
 Paroĥa Preĝejo de Kroměříž
 Preĝejo de Sankta Johano Baptisto
 Preĝejo de Sankta Maŭricio en Kroměříž
 Ĉefepiskopa Gimnazio en Kroměříž
 Ĉefepiskopaj Vinkeloj en Kroměříž
 Florĝardeno de Kroměříž

Famuloj 
 Heinrich Ignaz Franz von Biber (1644 - 1704), komponisto kaj violonisto
 Václav Talich (1883 - 1961), orkestrodirektoro
 Robert Land (1887–1942), kinreĝisoro
 Jaroslav Koutecký (1922 - 2005), ĥemiisto
 Karel Kryl (1944 - 1994), kantisto
 Jan Milíč z Kroměříže (m. 1374), sekvanto de Jan Hus; iniciatis predikojn ĉeĥlingvajn en Prago
 Max Švabinský (1873 - 1962) - pentristo
 Alois Wehrle, aŭstra kemiisto

Esperanto 
En Kroměříž naskiĝis Josef Friedrich.

Partneraj urboj 
 
 
 
 
 

 
Municipoj en distrikto Kroměříž
Urboj en distrikto Kroměříž
Distriktaj urboj en Ĉeĥio
Hanakio
Urboj en Moravio
Setlejoj en Supramoravia valego
Setlejoj sur Moravo
Setlejoj en Litenĉica montetaro
Klaus Kinski

Klaus KINSKI, origine: Nikolaus Günther NAKSZYNSKI,  (naskiĝis la  en Zoppot / Sopot, mortis la  en Lagunita, Kalifornio) estis germana aktoro.

Plej ofte li videblis en la rolo de (ofte psikopata) maliculo, kaj lia ekscentra, agresema konduto en la publika vivo eĉ substrekis tiun ĉi bildon.

Lia filino Nastassja Kinski ankaŭ fariĝis aktorino.

Listo de filmoj 
 Die toten Augen von London (Germanio, 1961)
 Die seltsame Gräfin (Germanio, 1961)
 Der Zinker (Germanio, 1963)
 Winnetou II (1964) kiel Lucca
 Doctor Zhivago (Usono, 1965)
 Il grande silenzio (Italio/Francio, 1968)
 Aguirre, der Zorn Gottes (Germanio, 1972)
 Nosferatu – Phantom der Nacht (Germanio/Francio, 1978)
 Woyzeck (Germanio, 1979)
 Fitzcarraldo (Germanio, 1981)
 The Little Drummer Girl (Usono, 1984)

Aktoroj en filmoj de Karl May
Germanaj aktoroj
Naskiĝintoj la 18-an de oktobro
Mortintoj la 23-an de novembro
Klaus Maria Brandauer

Klaus Maria BRANDAUER  (naskiĝis la 22-an de junio 1944 en Bad Aussee) estas aŭstra aktoro kaj reĝisoro. Lia reala nomo estas Klaus Georg STENG.

Brandauer komencis sian karieron kiel teatra aktoro interalie sur la scenejoj en Tübingen, Düsseldorf, Salzburg, Munkeno kaj Vieno. Internacian famon kiel filmaktoro Brandauer gajnis pro la ĉefrolo en la filmo Mephisto, kiu en la jaro 1982 gajnis Oskaron en la kategorio plej bona eksterlanda filmo. Sian debuton kiel filmreĝisoro Brandauer havis en 1989, en Georg Elser – einer aus Deutschland, en kiu li ankaŭ transprenis la titolrolon.

Listo de filmoj 
 Mephisto (Hungario, 1981)
 Never say never again (Usono, 1983)
 Oberst Redl (Germanio/Hungario/Aŭstrio, 1984)
 Out of Africa (Usono, 1985)
 Streets of gold (Usono, 1986)
 Burning secret (Usono, 1988)
 Hanussen (Germanio/Hungario, 1988)
 Georg Elser – einer aus Deutschland (Germanio, 1989)
 The Russia House (Usono, 1990)
 Mario und der Zauberer (Germanio/Aŭstrio/Francio, 1994)
 Rembrandt (Francio, 1999)

Aŭstraj aktoroj
Aŭstraj reĝisoroj
Kafeino

Kafeino estas alkaloido nature trovebla en kelkaj plantoj. Ĝi stimulas la centran nervosistemon, la koron, spiradon, kaj urinadon.

Okazejo 
Kafeino estas natura substanco, trovebla en kelkaj plantoj, la plej fama estas kafarbusto (pro tio ĝia nomo), speciale araba kofeo, sed estas aliaj kiel verda teo, ĉokolado, nigra teo aŭ kolao. Ĝi estas ankaŭ trovebla en multaj artefaritaj trinkaĵoj, kiel koka-kolao kaj similaj.

Kemio 

Kemie C8H10N4O2, kafeino estas membro de la familio metilzantino, en kiu troviĝas aliaj similaj substancoj kiel ekzemple teofilino kaj teobromino. En pura stato, ĝi estas akrega blanka pulvoro.

Komponaĵoj estas ekzemple Kafeina acetato kaj Kafeina citrato.

Efektoj en la korpo 
Oni teorias, ke kafeino agas je la cerbo per blokado de ricevantoj de adenosino, kiu malplirapidigas la agadon de nervĉeloj; ekzemple dum dormado. Kafeino fiksiĝas je la samaj ricevantoj, sed ne kaŭzas malplirapidiĝon—male, ĝi plenigas la ricevanton kaj tiel blokas la agadon de adenosino. Pro tio la nervagado eligas la hormonon epinefrino, kiu kaŭzas pliigitan nivelon de korbatado, sangopremo, kaj sangofluo al la muskoloj; malpliigitan nivelon de sangofluo al la haŭto kaj la internaj organoj; kaj eligon de glukozo fare de la hepato.

Kafeino kaj teino 
Antaŭ ol oni izolis la kafeinon en 1819, oni pensis, ke la aktiva drogo de la teo estas teino, sed tiam oni malkovris ke ambaŭ substancoj estas la sama molekulo.

Daŭra konsumado de kafeino povas kaŭzi kutimiĝon; kiam ĝi mankas, la korpo tro sensitiviĝas pri adenosino. La sangopremo ege malpliiĝas, kio kaŭzas kapdoloron ks.

Referencoj 

 
Komponantoj de ĉokolado
Klaus Mann

Klaus MANN (* la 18-an de novembro 1906 en Munkeno, † la 21-an de majo 1949 en Cannes, Francio) estis germana verkisto. Li estis filo de Thomas Mann, frato de Erika Mann, Elisabeth Mann kaj Golo Mann kaj nevo de Heinrich Mann.

En la 1920-aj jaroj Klaus Mann ĉefe laboris por la teatro, eĉ aktoris kune kun sia fratino Erika en sia memverkita dramo Anja und Esther. Kontraste al sia patro Thomas, Klaus Mann neniam kaŝis sian gejecon, eĉ verkis romanon (Der fromme Tanz) pri la temo, kvankam samseksemo en tiu ĉi tempo estis laŭleĝe malpermesita.

En 1933 li fuĝis de la nazioj, unue al Francio, poste al Nederlando kaj al Usono, kie li en la jaro 1943 fariĝis usona civitano. Mann mortis en 1949 pro trodozo da dormigiloj.

Listo de verkoj 
 Anja und Esther (dramo, 1925)
 Revue zu Vieren (komedio, 1926)
 Der fromme Tanz (romano, 1926)
 Heute und Morgen (eseo, 1927)
 Kind dieser Zeit (membiografio, 1932)
 Symphonie pathétique (romano, 1935)
 Mephisto. Roman einer Karriere (romano, 1936)
 Der Vulkan (romano, 1939)
 The Turning Point (membiografio, 1942)

 
Germanaj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Karel Purkyně

Karel PURKYNĚ ( en Breslaŭo –  Prago), ĉeĥa pentristo, filo de natursciencisto Jan Evangelista Purkyně. Pentroarton li studis en Munkeno kaj Parizo. Plej famaj estas liaj pentraĵoj Portreto de forĝisto Jech kaj Neĝa strigo. Li apartenas al plej grandaj ĉeĥaj artistoj.

Lia filo Jan Evangelista Purkyně (1860-?) kiel inĝeniero dediĉis sian laboron al teĥnika higieno, realigis instalaĵojn en Germanio, Nederlando, Svislando kaj kompreneble Ĉeĥio. (Verkoj: Pri lerneja higieno el la vidpunkto teĥnika, Centra hejtado kaj aerumado en la urba teatro en Amsterdamo, Pri higieno de loĝado, Pri banejoj, precipe la popolaj k.a.)

Alia filo Cyrill Purkyně (1862-?) influis ĉeĥan geologion (verkoj pri petroleo, karbo, kaolino k.a.)

Ĉeĥaj pentristoj
Naskiĝintoj en Breslaŭo
Kneset

La Kneset (, kiu signifas "asembleo"), estas la parlamento de Israelo kaj la legislativo en la Israela demokratio. Ĝi estas unuĉambra kaj situas en la ĉefurbo Jerusalemo. 

La Parlamento de Israelo havas 120 membrojn, kiuj estas elektitaj per proporcia balotado laŭ partio je periodo de kvar jaroj. Ĝi kunvenis ekde la estiĝo de la ŝtato en 1948. Tipa por la politika klimato de Israelo estas la fakto, ke la seĝoj de la parlamenta plenkunsido dividiĝas laŭ frakcioj, sed kvorumo ne necesas por plenumi siajn agadojn.Israela demokratio estas plurpartia parlamenta demokratio. En tia demokratio la leĝdona povo estas la supera aŭtoritato. Parlamento estas la suvereno. 
De tempo al tempo la civitanoj de la lando estas elvokitaj, laŭ reguloj de proporcia balotsistemo, elekti siajn reprezentantojn al la Knesset, kiuj enpostenigas novan   registaron, koalicio de la peljmulto de frakcioj, kiu de tempo al tempo bezonas iliajn fidon kontraŭ malfidaj proponoj de la opozicio.

En la sistemo de ekvilibroj inter la regantaj aŭtoritatoj, la ekzekutivo, la registaro, bazigas sian juran potencon de tiu de la Knesset, kiu regule kontrolas ĝin. La leĝoj eldonitaj de la Kneset nepre ne konfliktu al la baza leĝaro, kiu konsistigas la efektivan konstitucion de la lando; tamen, ĝi ankaŭ rajtas aprobi novajn bazajn leĝojn, aŭ alĵustigi ekzistantajn, per speciala plejmulto.

Ĉiuj ŝtate gravaj decidoj pasas tra la Kneset. Aldone al debata diskutado kaj konfirmo de ŝtataj leĝoj, la parlamento nomumas altajn oficialulojn, inkluzive de la ĉefministro kaj la juĝistoj de la supera kortumo, la ŝtata kontrolanto kaj la prezidenton. La parlamento ankaŭ ratifas gravajn interŝtatajn traktatojn, kiuj povus necesigi armeajn aŭ financajn devigojn, ŝanĝon de leĝoj ktp. Ĉiujare la parlamento devas aprobi la ŝtatan buĝeton prezentantan fare de la registaro, ĉar tiel ĝi supervidas la ekzekutivan potencon. Se la ŝtata buĝeto ne estas ratifita, la registaro dissolvas kaj ekas novan voĉdonadon en la lando al nova parlamento. 

La ĉefaj funkcioj de la Knesset estas starigi la normojn en la lando per leĝoj kaj superrigardo de la registaro per diversaj rimedoj je ĝia dispono, inkluzive de la aprobo de duaranga leĝaro, malfidaj proponoj, demandoj, diskutoj kaj pli. La diversaj debatoj okazas en la plenejo kaj en la komitatoj de Knesset, kiuj estas dividitaj laŭ temoj. 

Ĉiu knesetanoj havas ampleksan leĝan imunon pri polica enketo, malliberigo, libera movado tra la ŝtato kaj ĝiaj teritorioj, kaj leĝaj procesoj pri agoj faritaj laŭ siaj devoj kiel parlamentano. Membroj ankaŭ nepre devas eviti fiuzadon de ĉi tiu imuno, konflikto de interesoj, ktp, tiun malobeon pritraktas la Etika Komitato de la Kneset.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.knesset.gov.il/ (hebree, angle, kaj arabe)

Vidu ankaŭ 
 Ĉefministroj de Israelo

Israelo
Parlamento
Parlamentoj laŭ landoj
 
Politiko de Israelo
Kurd Laßwitz

Kurd Laßwitz (germane, foje ankaŭ literumata Kurd Lasswitz, ekzemple svisgermane, prononco ) naskiĝis la 20-an de aprilo 1848 en Breslau, ekde 1945 nomata Wrocław, mortis la 17-an de oktobro 1910 en Gotha, Turingio) estis germana verkisto, sciencisto, instruisto kaj filozofo.

Laßwitz estas unu el la unuaj aŭtoroj de sciencfikcio. Konstraste al Jules Verne kaj H. G. Wells li verkis pli socikritike kaj priskribis pli forajn estontajn sociojn. Krom beletraĵoj al lia verkaro apartenas ankaŭ natursciencaj/filozofiaj eseoj kaj traktatoj. Plurloke kaj plurlingve li ricevis la kromnomon esti la "patro de germanlingva sciencfikcio"  Kelkajn verkaĵojn li publikigis je la pseŭdonimo Velatus.

Biografio 
Lasswitz studis matematikon kaj fizikon en la Universitato de Breslau kaj la Universitato de Berlino, kaj doktoriĝis en 1873. Plej grandan parton de sia posta vivo li laboris kiel gimnazia instruisto en la urbo Gotha.

Verkaĵoj 
Lia unua publikigita sciencfikcia rakonto estis "Bis zum Nullpunkt des Seins" ("Ĝis la nula punkto de ekzisto", 1871), kiu priskribas la vivon de la jaro 2371, sed sian reputacion de verkisto li gajnis pro la novelo Auf zwei Planeten ("Sur du planedoj", 1897), kiu priskribas renkonton de homoj kaj de marsa civilizo kiu estas pli malnova kaj pli progresinta ol la homa. Laŭ la novelo tiuj marsanoj manĝu sintezigitajn nutraĵojn, veturu per ruliĝantaj vojoj kaj en interplaneda vojaĝado utiligu kosmajn staciojn. La homa stelŝipo priskribata en la novelo uzas kontraŭgravitan teknologion, kaj flugas laŭ fizike realisma vojo inter la orbitoj de la Marso kaj la Tero, teknika procedo kiun multaj aliaj fruaj verkistoj de sciencfikcio malbone komprenis. Rakonto el lia verkaĵo Traumkristalle ("sonĝaj kristaloj") estis la bazo de la pli posta, internacie tre konata novelo Biblioteko de Babelo de Jorge Luis Borges. Lia lasta romana libro estis Sternentau: die Pflanze vom Neptunsmond ("Stela roso. La planto de la neptuna luno", 1909).

Je lia honoro, ricevis lian nomon  kaj la 46514 Lasswitz. Krome en 1981 en Germanio instaliĝis premio lianoma, kiu honorigas kaj subtenas germanlingvajn verkistojn de sciencfikcio.

Listo de pliaj verkaĵoj 
 Bilder aus der Zukunft : zwei Erzählungen aus dem 24. und 39. Jahrhundert (1878)
 Seifenblasen : moderne Märchen (1890)
 Wirklichkeiten : Beiträge zum Weltverständnis (1900)
 Nie und immer (1902)
 Religion und Naturwissenschaft : ein Vortrag (1904)
 Aspira : der Roman einer Wolke (1905)

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 germanlingva paĝo pri Kurd Laßwitz en la reta projekto Gutenberg
 reta versio de la romano Auf zwei Planeten ("Sur du planedoj")
 reta versio de la romano "Bis zum Nullpunkt des Seins" ("Ĝis la nula punkto de ekzisto")
 reta versio de la romano "Die Universalbibliothek" ("La universala biblioteko")
 reta versio de la romano Sternentau. Die Pflanze vom Neptunsmond ("Stela roso. La planto de la neptuna luno")

Germanaj verkistoj
Sciencfikciaj verkistoj
Homoj rilataj al Gotha
Kamero

La gloso kamero havas plurajn signifojn, inter aliaj:
parto de loĝejo (rezervejo): senfenestra nehejtebla ĉambrejo, uzata kiel tenejo, kaŝejo
parto de aparato, maŝino, prezentita fermitan spacon
Kamerao

Laŭ Francisko Azorín Kamero estas Malhela ĉambro; fermita spaco. Li indikas etimologion el greka kamara (volbo) kaj de tie la latina camara. Kaj li aldonas terminojn hela kamero, malhela kamero, distribua kamero, stereoskopa kamero.

Notoj
Filmilo

Filmilo estas fotilo, per kiu oni povas registri sinsekvajn bildojn por kinematografio, televido k.t.p.

Filmiloj uzataj por televido kaj nuntempaj ciferecaj fotiloj uzas elektronikon por registri lumon, ĝenerale CCD-fotosensilo.

La unua statuo de la premio Goja, la hispana kinpremio, kiu estis farita de la skulptisto Miguel Ortiz Berrocal por la ceremonio de 1987, estis bronzaĵo kun la formo de la kapo de la fama pentristo Francisco de Goya kun filmilo supre.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

 Kinejo
 Kameraado
 Filmo

Fotado
Inventaĵoj kaj malkovroj
Kino
Kinarto
Korpo (algebro)

Korpo estas grava nocio en moderna algebro. Ĝi estas aro de elementoj, por kiu estas difinitaj operacioj de adicio, subtraho, multipliko kaj divido, posedantaj kutimajn ecojn de nombro-operacioj.

Korpo estas ringo  tia, ke  estas grupo.

Se la grupo  estas komuta, oni nomas la korpon kampo.

Ekzemploj de kampoj estas la kompleksaj nombroj, la reelaj nombroj aŭ la racionalaj nombroj.

Ekzemplo de nekomuta korpo estas la kvaternionoj.

Aksiomoj 
Oni povas karakterizi la nocion korpo K per jenaj aksiomoj.

Aksiomoj de adicio 
 Por ĉiuj a, b ∈ K, estas difinita unusola elemento a+b ∈ K, nomata sumo  de la elementoj a kaj b (do + estas duvalenta interna operacio sur K).
 Por ĉiuj a, b, c ∈ K, a+(b+c) = (a+b)+c (asocieco).
 Por ĉiuj a, b ∈ K, a+b = b+a (komuteco).
 Ekzistas elemento 0 ∈ K tia, ke a+0 = a por ajna a ∈ K. 0 nomiĝas nulo, kaj estas la neŭtrala elemento de +.
 Por ĉiu a ∈ K, ekzistas b ∈ K tia, ke a+b = 0. (b nomiĝas la adicia inverso de a; oni kutime skribas −a).

Aksiomoj de multipliko 
 Por ĉiuj a, b ∈ K, estas difinita unusola nombro a·b ∈ K, nomata produto  de la elementoj a kaj b (do · estas duvalenta interna operacio sur K).
 Por ĉiuj a, b, c ∈ K, a · (b · c) = (a · b) · c (asocieco).
 Ekzistas elemento 1 ∈ K tia, ke a · 1 = a por ajna a ∈ K. 1 nomiĝas unu kaj estas la neŭtrala elemento de ·.
 Por ĉiu a ∈ K, a ≠ 0, ekzistas b ∈ K tia, ke a · b = 1. (b nomiĝas la multiplika inverso de a; oni kutime skribas a-1 aŭ 1/a).

Aksiomoj de distribueco 
 Por ĉiuj a, b, c ∈ K, a · (b+c) = a · b + a · c.
 Por ĉiuj a, b, c ∈ K, (a+b) · c = a · c + b · c (distribueco).

Se por ĉiuj a, b ∈ K, a · b = b · a (komuteco de multipliko), la korpo K nomiĝas kampo.

Vidu ankaŭ  
 Kampo-teorio (matematiko)
 Integreca ringo
 Vektora spaco

Algebraj strukturoj
Kampo-teorio (matematiko)
Ringo-teorio
Korpo

Korpo povas esti
 en plej ĝenerala, abstrakta signifo objekto kiu okupas koheran limigitan spacon.
 ĉe vivaĵo (homo, besto, ...) aro de la materiaj partoj, kiuj konsistigas la organaron, vidu Korpo (biologio)
 la plej granda (kaj ofte ĉefa) parto de objekto = trunko (ekzemple de ŝipo)
 la materia parto de homo kontraste kun la spirita
 agregaĵo de materiaj eroj
 Korpo (algebro) estas algebra strukturo, en kiu oni povas adicii, subtrahi, multipliki kaj dividi. 
 ŝipkorpo, la ĉefa parto de ŝipo kiu flosemas.
 korpo (fiziko)
Koncilio

Koncilio estas kunveno de la episkopoj de
kristana eklezio por decidi pri la aferoj de
doktrino, praktiko, ktp. Iuj koncilioj estas lokaj aŭ regiona,
sed la plej famaj estas ekumenaj aŭ tutmondaj. La plej fruaj
koncilioj (300–500) difinis la naturon de Jesuo Kristo por
batali kontraŭ herezoj.

Iam la vorto estis uzata sinonime kun la vorto sinodo.

La katolika eklezio nomas siajn konciliojn ekumenaj, sed tiu ĉi vorto signifas tutmondecon, ne kunagadon de ĉiuj eklezioj. En strikta senco oni nomas ekumenaj nur la fruajn konciliojn antaŭ la reformacio.

La apostola koncilio 
La unua koncilio estas nomata "apostola" ĉar ĝi okazis dum apostola epoko. Ĝin prezidis Sankta Petro

La ekumenaj koncilioj 
La unuaj sep koncilioj, nomataj "ekumenaj", estas agnoskitaj de la
katolikaj kaj ortodoksaj
eklezioj:

Teorie protestantismo ne agnoskas iun ajn koncilion pro la
doktrino de sola scriptura, sed praktike ĝi ne kontraŭdiras
la unuajn du konciliojn.

Postaj koncilioj 
Dum la sep koncilioj difinas ortodoksismon doktrine, katolikismo
poste aldonis aliajn doktrinojn (la ĉieliro de Sankta Maria, la
senerareco de la papo, ktp) en 14 aliaj koncilioj. Inter ili, la
plej famaj estas:

Laŭ katolikismo, koncilio estas valida nur, se la papo aprobas
ĝin. Dum 1300–1500 estis lukto inter la koncilio kaj papo por
regado de la katolika eklezio.

Vidu ankaŭ 
 Dogmo
Konsilantaro por Altaj Konstruaĵoj kaj Urbaj Loĝejoj

Konsilantaro Por Altaj Konstruaĵoj Kaj Urbaj Loĝejoj - Internacia senprofitcela organizaĵo bazita ĉe Lehigh Universito en Pensilvanio, Usono kiu publikigas informojn pri urba planado, speciale la rolon de altaj konstruaĵoj en ĝi. 

En 1996, la Konsilantaro nomis Petronas-Turojn en Kuala-Lumpuro, Malajzio la plej altaj en la mondo. Spertuloj protestis, ke nur la ornamaj spajroj de la turoj pli altas ol Sears-Turo en Ĉikago, Ilinojo, Usono, kaj ke la antenoj de Sears estas pli altaj. Responde, la Konsilantaro decidis ke Petronas ja pli altas, ĉar ornama spajro estas "arkitektura elemento" sed la anteno ne. Plue, ili dividis la klasifikon en 4 partojn: 

 Plej alta struktura/arkitektura pinto1: Petronas-Turo 1, Petronas-Turo 2 (egalaj), 452 m 
 Plej alta okupata etaĝo: Sears-Turo 
 Plej alta tegmento: Sears-Turo, 442 m
 Plej alta pinto de anteno: Sears-Turo, 527 m (ĝis 11a de septembro 2001, World Trade Center Turo 1, 544 m)

1 Tiu ĉi kategorio estas sinonima kun la titolo "Plej Alta Konstruaĵo en la Mondo"

 Retloko: http://www.ctbuh.org/ 

organizaĵoj
Usono
Karel Gott

Karel GOTT (naskiĝis la 14-an de julio 1939 en Plzeň – 1-an de oktobro 2019 en Prago) estis ĉeĥa kantisto de populara muziko, tenorulo, nomata "ora voĉo el Prago". Liaj furoraĵoj (Lady Carneval, Paganini, Babička, Abelino Maja) popularigis lin ankaŭ en Germanio. Li kantis same bone popolajn kantojn (Santa Lucia, El condor pasa) kiel klasikan operetan repertuaron aŭ kantojn de eksterlandaj popularaj kantistoj (Tom Jones, Beatles, ABBA k.a.).

Gottland 
Karel Gott havas ankaŭ sian muzeon - Gottland (vidu la suban foton). Gottland estas konstruita en spacoj de vilao en vilaĝo Jevany, kies posedanto Karel Gott fariĝis jam en la jaro 1969.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.karelgott.com/
 http://karelgott.mzf.cz/

Ĉeĥaj kantistoj
Oraj najtingaloj
Arĝentaj najtingaloj
Bronzaj najtingaloj
Naskiĝintoj la 14-an de julio
Mortintoj la 1-an de oktobro
Ĉeĥaj tenoroj
Ĉeĥaj pentristoj
Ĉeĥaj popkantistoj
Kde domov můj

Kde domov můj (Kie hejmo mia) estas titolo de ĉeĥa himno, origine kanto de blinda almozulo el teatraĵo Fidlovačka (printempa festo de Pragaj ŝuistoj) de Josef Kajetán Tyl (1808-1856), muziko de František Škroup (1801-1862).

Kde domov můj 
originala ĉeĥa teksto

Kde domov můj,
kde domov můj?
Voda hučí po lučinách,
bory šumí po skalinách,
v sadě skví se jara květ,
zemský ráj to na pohled!
A to je ta krásná země,
země česká, domov můj,
země česká, domov můj!

Kie patruj' 
traduko de Francisko Valdomiro Lorenz, aperis en "Esperanto por Bohemoj", 1890

Kie patruj', mia patruj'?
Akvoj fluas tra floraroj,
montojn beligas arbaroj,
multa ĝardenon frukter';
tie paradiza ter';
kaj ter' tia, tiel bela
Bohemuj', al mi patruj',
Bohemuj', al mi patruj'.

Ho, mia hejm' 
libera traduko de Miloš Lukáš

Ho, mia hejm', amata hejm'!
Jen bruetas pin-arbaro,
akvo ŝaŭmas en rokaro. . .
en ĝardeno ĉarma flor'
ravas min per bonodor' -
-jen la bela lando ĉeĥa,
tie estas mia hejm',
tie estas mia hejm'!

Kie hejmo mia 
laŭvorta traduko

Akvo muĝas sur herbejoj,
boskoj susuras sur rokaroj,
en ĝardeno juvelas printempa floro,
jen surtera paradizo je unua vido.
Kaj tio estas la bela lando,
lando ĉeĥa, hejmo mia.

Vidu ankaŭ 
 Preĝejo de Sankta Jozefo (Nova Urbo de Prago)

Ĉeĥio

Naciaj simboloj de Ĉeĥio
Ĉeĥio
Kilo (urbo)

Kilo  (aŭ Kijlo, Kielo),  , estas la ĉefurbo de la germana federacia lando Ŝlesvigo-Holstinio.

Historio 
Fondita en la 13-a jarcento (iam inter la jaroj 1233 kaj 1242), Kilo ekde 1242 havas la rangon de urbo. En 1283 ĝi aliĝis al la Hansa Ligo, en 1665 fondiĝis la universitato kaj en 1895 finkonstruiĝis la Kila Kanalo inter la Balta maro kaj la Norda Maro. Nuntempe Kilo estas moderna havenurbo. En jaro 1917 strikis maristoj de imperiestra floto. Tiel komenciĝis la unua provo de revolucio en Germanio. Ĝi malsukcesis.

Servoj
 Universitato de Kiel

Ĝemelaj urboj 
Kilo estas ĝemelita kun la franca urbo Brest.

Krome inter la partnerurboj estas:

  Gdinio / Gdynia, Pollando

Iom da statistiko 

Germana nomo: Kiel 
Situo: 54°20’ NO, 10°08’OR
Loĝantaro: 230.000
Horzono: GMT+1h (+2h de aprilo ĝis oktobro)

Lokaj eminentuloj 

En la Kila kastelo de duko Karl Friedrich von Schleswig-Holstein-Gottorf, edziĝinta al la rusa princino Anna Petrovna (filino de rusa imperiestro Petro la Granda), la 28-an de februaro 1728 naskiĝis ties filo Karl Peter Ulrich von Schleswig-Holstein-Gottorf, kiu poste estis imperiestro (caro) Petro la 3-a de Rusia Imperio en 1761-1762.
August Leskien, lingvisto
Eduard Schwartz, filologo

Esperantistoj el Kilo 
 Thomas Bormann;

En 1964 tie okazis la ido-konferenco. En la jaro 1994 en Kilo okazis la Germana Esperanto-Kongreso.

Notoj

Galerio 

Urboj de Ŝlesvigo-Holstinio
Hansourboj
Kiel

La vorto kiel aŭ Kiel povas signifi:

 en Esperanto: demanda korelativo aŭ tabelvorto
 Kilo aŭ Kijlo, urbo de Germanio
 urboparto de Antverpeno en Flandrio
Frigyes Karinthy

KARINTHY Frigyes [karinti] (naskiĝis la  en Budapeŝto; mortis la  en Siófok) estis eminenta hungara verkisto, ĵurnalisto kaj tradukisto. Li verkis poemojn, eseojn, teatraĵojn, novelojn kaj romanojn – plejparte kun humura/satira enhavo.

Lia edzino estis Etel Judik, lia filo estis Ferenc Karinthy, lia nepo Márton Karinthy.

Esperanto 
Li verkis spritajn, valorajn artikolojn pri Esperanto, eĉ estis prezidanto de la Hungara Esperanto-Societo de 1932, kaj partoprenis ĉe kelkaj Esperanto-kongresoj, kvankam li ne parolis Esperante.

Famaj verkoj 
 Esik a hó ("Neĝas", 1912, noveloj)
 Így írtok ti ("Jen kiel vi aliaj verkas", 1911: li parodie imitas stilon de gravaj verkistoj de la hungara literaturo kaj de la mondliteraturo)
 Utazás Faremidóba ("Vojaĝo en Faremidon. Du Ŝipoj", 1915, "la sesa vojaĝo de Gulivero", romano)
 Tanár úr, kérem ("Sinjoro instruisto, bonvolu", 1916: humurplenaj rakontoj pri lerneja vivo, pri adoleskantoj)
 A bűvös szék ("Magia seĝo ", 1918, teatraĵo)
 Capillária ("Kapilario", 1921, "la sesa vojaĝo de Gulivero", romano)
 Nem mondhatom el senkinek ("Mi povas diri ĝin al neniu", 1930, poemoj)
 Mennyei riport ("Ĉiela intervjuo", 1937, satiro)
 Utazás a koponyám körül ("Vojaĝo ĉirkaŭ mia kranio", 1937, dokumentromano)
 Üzenet a palackban ("Mesaĝo en la botelo", 1938, poemoj)

En Esperanto aperis 

 Morgaŭ Matene, dramo, tradukis Kálmán Kalocsay. - Budapest: Hungara Esperanto-Instituto, 1923. - 142 paĝoj.
 Norda Vento, novelkolekto, tradukis Károly Bodó. - Berlin: Mosse, Esperanto-Fako, 1926. - 95 paĝoj.
 Vojaĝo en Faremidon. Du Ŝipoj, noveloj, tradukis Lajos Tárkony. - Budapest: Literatura Mondo, 1934. - 83 paĝoj.
 Vojaĝo al Faremido. Kapilario, tradukis Lajos Tárkony. - Budapest: Hungara Esperanto-Asocio, 1980. - 181 paĝoj. ISBN 963-571-045-3
 La poeto. Renkontiĝo kun junulo. La cirko, tradukis Kalocsay Kálmán, Vilmos Benczik, Sárközi János. - En: Hungara Antologio, paĝoj 212 – 218.
 Pliaj rete legeblaj verkoj

Famaj verkoj filmigitaj 
 Mágia (1917) reĝisorado Sándor Korda
 Barátságos arcot kérek (1935) reĝisorado László Kardos
 Tanár úr, kérem (1956) reĝisorado Frigyes Mamcserov /laŭ lia verko: Tanár úr, kérem ("Sinjoro instruisto, bonvolu", 1916: humurplenaj rakontoj pri lerneja vivo, pri adoleskantoj)
 Utazás a koponyám körül (1970) reĝisorado György Révész /laŭ lia verko: Utazás a koponyám körül ("Vojaĝo ĉirkaŭ mia kranio", 1937, dokumentromano)
 Holnap reggel (1970) reĝisorado Jenő Horváth
 A Nagy Ékszerész (1978) reĝisorado Márton Karinthy
 1 és a semmi (2004) (telefilmo) reĝisorado Péter Molnár
 Utazás a koponyám körül (2005) de aŭtoro Chi Recordings
 Lux úr szabadalma (2006) (telefilmo) reĝisorado Marcell Gerő

Hungaraj verkistoj
Hungaraj framasonoj
Budapeŝtanoj
Hungaraj esperantistoj
Hungara Esperanto-Asocio
Kalcio

Atompezo: 40,078
 Bolpunkto: 1484 o C
 Fandpunkto: 839 o C
 Kemia Serio: teralkala metalo

Kalcio estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo Ca kaj atomnumero 20.

Kalcio estas malmola, arĝenta, teralkala metalo. Tri elcentoj de la terkrusto estas de kalcio, en la stato de kretoŝtono (CaCO3), kalko (CaO) aŭ (Ca(OH)2), gipso kaj fluorito. Mara koralo, kaj la stalagmitoj kaj stalaktitoj en la grotoj aŭ kavernoj estas el kalcia karbonato.

Komerce, kalcio produktiĝas per elektrolizo el kalcia klorido. Kalcio estas tre utila en la kemia industrio. Ĝi estas nepra por la homa korpo. Multe da kalcio troviĝas en lakto, fromaĝo, kremo kaj butero.

Sir Humphrey Davis malkovris la elementon en Anglio en 1808. La nomo "kalcio" venas de la latina vorto "calx", kiu signifas "kalkon."

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Kalcia karbonato
 Hiperkalcemio
 Izotopoj de kalcio
 Kemio
 Perioda tabelo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
 Anhidrito
 Epidoto

Kemiaj elementoj
Metaloj
9-a oficiala aldono
Knidulo

Kniduloj (latine Cnidaria)  estas filumo kies membroj estas hidrozooj, maranemonoj, koraloj, meduzoj, ktp.

Ili estas diploblastuloj - havas du ĝerm-tavolojn: endodermo (kelkfoje aludita kiel gastrodermo) kaj ektodermo. Inter tiuj du tavoloj estas mezogleo.

Ĉiu knidulo estas karnovora.

Vidu ankaŭ
 Korala rifo

Notoj 

Senvertebruloj
Kraniulo

Kraniuloj (Craniata) estas ĥorduloj posedantaj kranion. Ties membroj estas: 

 miksinuloj (Myxini);

 vertebruloj (Vertebrata).

Ĥorduloj
Kvaternara strukturo

Kvaternara strukturo temas pri la ariĝo de proteinaj unuoj en
specifajn figurojn.

Kelkaj proteinoj konsistas el agregaĵoj de individuaj proteinaj subunuoj
kiuj estas sendependaj en la senco ke ili ne estas ligitaj unu al la
aliaj per kovalentaj ligoj. Ilin kuntenas diversaj surfacaj interagoj.
Hemoglobino estas bona ekzemplo de ĉi tiu fenomeno. Natura hemoglobino
konsistas el kvar polipeptidaj ĉenoj kuntenataj en specifa, iom sfereca
konfiguracio. Perdo de biologia aktiveco kutime akompanas la disrompon
aŭ detruiĝon de la kvaternara strukturo de proteino—tiu ĉi ne plu
plenumas sian funkcion.

Figuroj
Biokemio
Imre Kertész

KERTÉSZ Imre  (naskiĝis la , mortis la  en Budapeŝto) estis hungara verkisto. En 2002 li fariĝis la unua verkisto el Hungario kiu gajnis la Premion Nobel de Literaturo, pro verko kiu pentras la fragilan sperton de la individuo kontraŭ la arbitreco de la Historio.

Kertész naskiĝis en Budapeŝto en malriĉa juda familio; lia patro estis lignaĵvendisto, la patrino modesta dungitino. Juda sed ne praktikanta, en 1944 li estis deportita al Auschwitz kaj al Buchenwald. Ĉi tiu sperto profunde markis lin kaj inspiris lian tutan verkaron.

Reveninte en Hungarion, en 1945, li troviĝis sola, ĉiuj membroj de sia familio malaperintaj. En 1948, li eklaboris kiel ĵurnalisto. Tamen lia gazeto fariĝis en 1951 la oficiala organo de la Komunista partio kaj Kertész estis maldungita. Li portempe laboris en fabriko kaj en ofico de la Ministerio pri Industrio.

Maldungita en 1953 li dediĉis sin al verkado kaj tradukado. De la fino de la jaroj 1950-aj kaj dum la 1960-aj li verkadis muzikajn komediojn por perlabori sian vivon. Li ankaŭ tradukis el la germana al la hungara verkojn de Nietzsche, Freud, Hofmannsthal, Schnitzler, Roth, Wittgenstein kaj Canetti, kiuj influis lian literaturan kreadon. En la jaroj 1960-aj li ekverkis sian ĉefan verkon Sorstalanság (Sensorteco), vivrakonto de juna hungara deportito, larĝe inspirita de propraj spertoj. Ĝi temas pri la Holokaŭsto. Tiu romano aperis nur en 1975 kaj estis malatentata. Nur post reeldono en 1985 ĝi renkontis sukceson.

Flankenlasita de la komunista registaro, Kertész ekestis konsiderata kiel granda verkisto nur en la fino de la jaroj 1980-aj.

Kertész gajnis la brandenburgian literaturan premion en 1995, la Leipziger Buchpreis zur Europäischen Verständigung en 1997, la Herder-Preis kaj la WELT-Literaturpreis en 2000, la Ehrenpreis der Robert-Bosch-Stiftung en 2001 kaj la Hans-Sahl-Preis en 2002.

En Esperanto 

La romano Sensorteco aperis en 2003 ĉe la Budapeŝta eldonejo Aranygolyó, en la Serio Oriento-Okcidento de UEA, esperantigita de István Ertl. La eldonon de ĉi tiu traduko, same kiel la publikigon en 2004 de traduko en la romaan lingvon, financis hungara esperantistino ĉin-origina, LIN Nagy.

Listo de verkoj 
 Sorstalanság ("Sensorteco", 1975)
 A nyomkereső ("La skolto", 1977)
 Detektívtörténet ("Detektivhistorio", 1977)
 A kudarc ("La fiasko", 1988)
 Kaddis a meg nem született gyermekért ("Kadiŝo por la nenaskota infano", 1990)
 Az angol lobogó ("La angla standardo", 1991.)
 Gályanapló ("Taglibro de galero", 1992)
 Jegyzőkönyv ("Protokolo", 1993)
 A holocaust mint kultúra ("La Holokaŭsto kiel kulturo", 1993)
 Valaki más: a változás krónikája ("Iu alia: kroniko de metamorfozo", 1997)
 A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt ( "La pensolonga silento dum la ekzekuta taĉmento reŝargas", 1998)
 A száműzött nyelv ("La ekzilita lingvo", 2001)
 Felszámolás ("Likvidado", 2003)
 K. dosszié ("Dosiero K.", 2006)

Notoj

Eksteraj ligiloj 

 KERTÉSZ Imre biobibliografio en la oficiala TTT-ejo de Nobel Premio  (angle, france, germane, hungare, svede)
 Ĉapitro el Sensorteco en La Ondo de Esperanto (arkivigite)

Budapeŝtanoj
Hungaraj verkistoj
Nobel-premiitoj pri literaturo
Hungaraj judoj
Krenarĥeoto-Eocito

Krenarĥeotoj inkluzivas la mikrobojn (arĥeojn), kiuj povas vivi ĉe la plej altaj temperaturoj, kiujn vivaĵoj povas elteni - Ĝenerale ili kreskas bone inter 80 °C kaj 100 °C.

Metabole ili varias inter kemoorganotrofaj kaj kemolitoaŭtotrofaj. Povas esti anaeroboj, fakultativaj anaeroboj aŭ aeroboj, kaj multaj iamaniere uzas sulfuron por energia metabolo.

Kelkaj (ekz-e Sulfolobales) ankaŭ kreskas ĉe tre acidaj valoroj de pH (pH=1 aŭ =2).

Pyrobolus povas kreski ĉe 113 °C.

Arĥeoj
Konstelacio

Konstelacio aŭ stelaro aŭ stelfiguro estas aro da steloj kiuj rigardataj el la Tero formas grupon kaj figuron. La unuopaj steloj havas nenian fizikan rilaton unu al la alia, kaj troviĝas en malsamaj distancoj de la Tero. La termino estas uzata en astronomio kaj astrologio. Nuntempe la ĉielsfero (la plena solida angulo) estas dividita al 88 areoj, kun nomoj devenaj de tradiciaj astronomiaj kaj astrologiaj sistemoj. 

Jam en la 2-a jarcento la astronomo Ptolemeo priskribis 48 stelfigurojn, kiujn li nomis laŭ la Greka Mitologio. Pli poste Johann Bayer (1572–1625), Johannes Hevelius (1611–1687) kaj Nicolas Louis de Lacaille (1713–1762) difinis pliajn konstelaciojn, ĉefe videblajn sur la suda ĉielosfero.

Interalie, ankaŭ la ĉinoj havis sian apartan sistemon de konstelacioj.

La nuntempa oficiala divido de la ĉielo en 88 konstelaciojn estiĝis en 1922, kiam la Internacia Astronomia Unio priskribis kaj difinis la nunajn konstelaciojn. Dekdu el ili estas trairataj de la ekliptiko; ili konsistigas la zodiakon, kiu ludas gravan rolon en astrologio.

La 88 modernaj konstelacioj

Notoj

Eksteraj ligiloj 

 Astronomia terminaro  de AEK (nomoj de la konstelacioj en multaj lingvoj).

Astronomiaj objektoj
Katarismo

Katarismo estis mezepoka kristana kredo, kiu floris en la suda Francio en la 12-a jarcento. Ĝia plej furora branĉo estis albigensismo.

La nomo 
La adjektivo "katara" devenas el greka vorto, katharos, kiu signifas "pura". La Kataroj neniam uzis tiun nomon, sed tutsimple nomis sin mem la "bonaj homoj" aŭ "bonaj kristanoj" (okcitanlingve, bons òmes aŭ bons crestians, ĉar la plejparto el ili vivis en Langvedoko, kie oni parolis, kaj ankoraŭ parte parolas, tiun lingvon).

La kredoj 
Ili kredis, ke Jesuo estas Filo sole de Dio. Ili havis geajn pastrojn. La virinoj estis konsiderataj egalaj al la viroj antaŭ Dio kaj povis esti pastrinoj, prediki, kaj pardoni pekojn de gekredantoj.
La pastroj faris voton vivi laŭ la Vero, i.a. manĝi nek viandon, nek ovojn, nek lakton, vivi ĉaste, nenion individue posedi.

Ili rigardis la Roman eklezion nevera kristana eklezio. Interalie ili ne akceptis la Papon, nek Virgulinon Maria kiel Dipatrinon. Ili kredis, ke Jesuo ne naskiĝis kiel homo, ke li estas nur spirito. Ili ne akceptis la ritojn de la Roma eklezio.

Ili estis pacamantoj kaj rifuzis perforton.

La Roma eklezio komencis brulmortigi ilin ekde la jaro 1022 kaj daŭrigis 300 jarojn brulmortigante milojn da Kataroj, ĉar ili ne akceptis alian ol sian kredon vera.

Sekvantoj 
Multaj kataroj postvivis la krucmiliton, sed neniam plu reorganiziĝis kiel grupo. La ideoj de katarismo restis popularaj kaj reaperis en kelkaj herezoj aperitaj en la nordo de Italio kaj la sudo de Francio. Kelkaj el ili iĝis folkloraj kaj postvivis en popola religia sento kaj nerekte influis, ekzemple Spiritismon.

Ellen G. White, komencantino de adventismo, rigardis katarojn kiel antaŭloj de protestantismo kaj, ne rekte, de adventistoj, kvankam iliaj kredoj ŝajnas tro malsamaj al tiuj de adventistoj.

Fontoj 
 Anne Brenon:
 Les Archipels Cathares
 Les Femmes Cathares.
 Rene Weis:
 The Yellow Cross: The Story of the Last Cathars 1290-1329
 Stephen O'Shea:
 The Perfect Heresy: The Revolutionary Life and Death of the Medieval Cathars
 Zoe Oldenbourg:
 Massacre at Montsegur: A History of the Albigensian Crusade
 Philippe Contal:
 http://www.cathares.org

En Esperanto 
 André Cherpillod
 Katarismo kaj naskiĝo de Inkvizicio
 De mazdaismo ĝis katarismo: la "dualismaj" religioj / Du mazdéisme au catharisme: les religions "dualistes"

Vidu ankaŭ 
 Antinaskismo
 Gnostikismo

Eksteraj ligiloj 
 Aude, la lando de la kataroj
 Centro Cataro de Cataluña (en Español) 

Herezo
Krokodilo

Krokodilo estas unu el la tri genroj de arkosaŭraj reptilioj de la familio Crocodylidae (foje klasifikita anstataŭe kiel la subfamilio Crocodylinae). Oni ankaŭ uzas la terminon pli malprecize por ĉiuj membroj de la ordo Krokodiluloj, tio estas, ordo kiu enhavas kaj la verajn krokodilojn, kaj la aligatorojn, la kajmanojn (familio Aligatoredoj) kaj la gavialon (familio Gavialedoj). La plej konata estas la Nila krokodilo (Crocodilus niloticus).

Ĉiuj estas ĉasistoj duonakvaj de longeca konturo kaj ebeneca korpo, kapablaj kapti inter siaj fortegaj makzeloj ĉion ajn kiu moviĝas.

Ili loĝas en tropikaj kaj subtropikaj areoj de Afriko, Azio, Aŭstralio kaj Ameriko, tiel kiel en nombraj insuloj de Karibio, la Hinda Oceano kaj la Pacifika. Tio eblas ĉar tiu genro male al aliaj Krokodiluloj kiaj la Aligatoredoj, povas elpeli la troon de sala akvo mara tra glandoj de la okuloj, produktante tiele la fame konataj kiel krokodilaj larmoj. Tamen ili preferas la nesalan akvon.

Specioj laŭ alfabeta ordo laŭ la latina scienca nomo 
 Centramerika krokodilo, Crocodylus acutus
 Crocodylus anthropophagus formortinta
 Muzelfajna krokodilo, Crocodylus cataphractus aŭ Mecistops cataphractus
 Orinoka krokodilo, Crocodylus intermedius
 Aŭstralia krokodilo, Crocodylus johnstoni
 Filipina krokodilo, Crocodylus mindorensis
 Meksika krokodilo, Crocodylus moreletii
 Nila krokodilo, Crocodylus niloticus
 Okcidentafrika krokodilo, Crocodylus suchus
 Novgvinea krokodilo, Crocodylus novaeguineae
 Marĉa krokodilo, Crocodylus palustris ( vidu : Gir-Arbaro )
 Mara krokodilo, Crocodylus porosus
 Kuba krokodilo, Crocodylus rhombifer
 Siama krokodilo, Crocodylus siamensis

Aliaj signifoj 
En Esperantujo, krokodilo ankaŭ povas signifi "homo, kiu krokodilas" (do esperantisto parolante sian denaskan lingvon en Esperanta medio). Pli malofte ĝi ankaŭ povas signifi "ne-esperantisto", kvankam tiu uzo estas iom konfuziga.

Krokodiloj en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas la duan legaĵon de ties 49a ĉapitro al komentoj pri krokodiloj.

Viando 

La viando de krokodilo gustas iomete kiel kokaĵo.

Bibliografioj 
 Eta krokodilo kaj la verda stelo, La / Le petit crocodile et l’étoile verte. Cécilia Guérin, Maximilien Guérin. Ilustraĵoj de C. Guérin. Paris: L’Harmattan, 2021. 63p. 22cm.  Dulingva: franca, E-o. Rakonto pri krokodilo vivanta en bestoĝardeno kaj kiu volis estis libera.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Saharaj inunditaj herbejoj
 Zambezaj inunditaj herbejoj
 Krokodilo Gena
 Ŝnapjo
 Krokodili - Esperanta idiotismo

Eksteraj ligiloj 

 Krokodiloj pli mirindas ol vi pensas, artikolo en la scienca blogo Scivolemo

Krokodiluloj
Krustacoj

Krustuloj (krustacoj, latine Crustacea) estas subfilumo de artropodoj kiun konsistigas la jenaj klasoj:

 "Remipedia"/Remipedoj
 "Cephalocarida"
 "Branchiopoda"/Brankiopodoj
 "Maxillopoda" /Maksilopodoj
 Malakostrakoj "Malacostraca", enhavas la superfamilion de Ermitokraboj

Lamarko 
Lamarko konsideris la krustulojn kiel sepa klaso de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj, polipoj, radiuloj, vermoj, insektoj kaj araknoidoj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la krustulojn kiel la unuaj kun spirado per brankoj, kun pli kompleksa cirkulado kun koro kaj vaskuloj kaj krusta haŭto (paĝo 123).

Referencoj 
Lamarko (Lamarck), Filozofio zoologia, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.

Vidu ankaŭ 

 marisko
 krilo
 salikoko
 omaro
 krabo
Kebeki-franca lingvo

La kebekia dialekto estas la franca lingvo parolata en Kebekio, la plej komuna dialekto de la kanadfranca. La plej neformalan stratparolan varianton oni nomas "joual", laŭ la malnova loka prononco de la vorto "cheval" (ĉevalo). Tiu dialekto plejparte devenas el prononcmaniero de okcidenta Francio, de kie plejparte devenas radikoj de kebekianoj. Ekde la foriro de kolonianoj, ĝi ne multe ŝanĝiĝis ĝis nun, krom eble pluraj aldonoj el la angla lingvo. 

En la neformala parolmaniero, formoj estas ofte ŝrumpitaj kompare kun formoj de la oficiala franca. Ekzemple:

La kebekia havas plurajn esprimojn kaj vortojn apartajn. Kiel:

La kebekiaj insultaĵoj devenas el la preĝeja vortlisto. Kiel:

La prononco ankaŭ iom malsimilas. En la kebekia lingvo, oni neniam prononcas /di/, /dy/, /ti/ aŭ /ty/, sed [d͡zi], [d͡zy], [t͡si] kaj [t͡sy]. Ekzemple, la franca frazo "Tu dis que le tirage dure" estos prononcata:
En la franca: [ty di kə lə tiʁaʒ dyʁ]
En la kebekia: [t͡sy d͡zi kə lə t͡siʁaʒ d͡zyːʁ].

En la familiara kebekia, oni ankaŭ konservas la pronomon antaŭ frazo inversita pro demando. Tiel, la frazo "Dis-tu?" fariĝas "Tu dis-tu?", en la kebekia.

La kebekia estis multe influita de la angla, kiu estis ekde nelonge la potenca lingvo. Do ankoraŭ estas uzata neoficiale la angla mezursistemo, kaj uzo de anglaj vortoj per la popolo, ĉefe pri veturo. Koresponde al la anglaj vortoj oni uzas malnovajn francajn mezurvortojn, ekzemple:

La kebekia dialekto estis la ĉiutaga lingvo de la plimulto de la kebekianoj dum jarcentoj. Tamen, la Katolika Eklezio, kiu kontrolis la instruadsistemon, multe helpis plivivigi pli puran version de la franca ĉe la plej altnivelaj sociaj klasoj. Poste, la kreo de la Office de la langue française (Ofico pri la franca lingvo) permesis al la kebekianoj "rekonektiĝi" al la francaj fontoj.

Hodiaŭ, la kebekia dialekto ankoraŭ vivas, sed ĝi pli kaj pli alproksimiĝas al la "internacia franclingvo". Oni ankaŭ notu, ke ĝi estas ĉefe parolata lingvo. Nur kelkaj aŭtoroj, kiel Michel Tremblay kun siaj verkoj kiel "Les Belles-Soeurs", provis verki en ĝi.

Vidu ankaŭ 
 Kanada franca lingvo
Akadia franca lingvo
 Kanado

Franca lingvo
Kebekio
 
K