alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Okcitanlingva literaturo

Dum la 8-a jarcento aperas la unuaj tekstoj en la okcitana, unu el la tiel nomataj malaltlatinaj formoj.

Unue okazis la ora aĝo de la okcitana kulturo kun la trobadoroj. De la 11-a ĝis la 13-a jarcento, ili produktis en Eŭropo tute novstilan poezion - la amkanton, simboligita de la Fin'amor. Tiun arton ili portis ĝis alta nivelo, tiel ke ĝi disradiis tra Eŭropo. Tia literaturo estis multfaceta, havis diversajn poeziajn formojn, filozofion kaj pensadon pri la lingvo mem. Tiuj trobadoroj laboris por aŭ parte mem estis princoj.

Oni ankaŭ ne forgesu mencii la longan poemon La Kanto de la Krucmilito, okcitanlingve "la Cansó de la Crosada", veran eposon pri la batalo de la Okcitanoj kontraŭ la nordfrancaj kaj katolikaj armeoj dum la 13-a jarcenta krucmilito, skribita de du aŭtoroj inter 1212 kaj 1219.

Malgraŭ la malapero de la okcitana lingvo el ĉiuj administraciaj kaj juraj tekstoj en la 16-a jarcento, la literaturo vigle postvivis, dank'al grupo da skribistoj kiuj aplikis la novajn stilojn kaj pensmanieron de la Renesanco al iliaj verkoj. Sed inter la 17-a kaj 19-a jarcento la literaturo travivis longan periodo da letargio, ĉar ĝi estis tute submetita al la potenco de franclingva literaturo.

En la 20-a jarcento renaskiĝis la literaturo interalie dank'al la kultura movado "Felibritge", kies celo estis revigligi la lingvon. La okcitana lingvo povas fieri pri Nobel-Premion de literaturo ricevita en 1904 de la provenca aŭtoro Frederic Mistral.

Ekde tiu tempo denove viglas la okcitanlingva literaturo en ĉiaj stiloj (romanoj, teatraĵoj, muziko, noveloj, poezio,...)

Aŭtoroj 
 Guilhèm d'Aquitània
 Joan BODON
 Peire Cardenal
 Pey de Garros
 Peire Godolin
 Rikardo la 1-a de Anglio (Rikardo Leonkora)
 Robert Lafont
 MARCABRUN
 Ramon de Miraval
 Frederic Mistral
 Max Roqueta
 Bernat de Ventadorn
 Peire VIDAL

Ligiloj 

Reta librejo de libroj en la provenca
Orienta medicino

Orienta medicino estas nomo por la tradicia medicino en Orientaj landoj. 

Nuntempe kelkaj metodoj el la Orienta medicino (ekz-e la akupunkturo) estas ankaŭ uzataj en la en Okcidentaj landoj, kvankam ili ne montris iun science mezureblan efikon.

Vidu ankaŭ
Ĉina tradicia medicino
Japana medicino
 Nguyễn Xuân Thu

alternativa medicino
Pitkarna insulo

Pitkarna insulo estas malgranda vulkana insulo en Pacifiko. Ĝi estas dua la plej granda insulo de Pitkarna insularo kaj la ununura, kie loĝas homoj.

La loĝantaro estas posteuloj de la ribelintoj sur la Bounty.

Referencoj 

Pitkarna Insularo
Chuck Smith

Chuck SMITH [ĉak smit] (naskiĝis la  en Hershey) estas usondevena Esperantisto.

Vivo kaj esperanta agado 
Smith esperantistiĝis en februaro de 2001 kaj fondis la Vikipedion en Esperanto en novembro de 2001. Li estis estrarano de la Usona Esperantista Junularo (USEJ) kaj Esperanto ĉe Interreto (E@I). Li ankaŭ estis reprezentanto de Universala Esperanto-Asocio (UEA) ĉe la Unuiĝintaj Nacioj.

De julio 2002 ĝis januaro 2003, li vojaĝis tra 14 landoj (Brazilo, Argentino, Britio, Francio, Germanio, Svedio, Ĉeĥio, Slovenio, Kroatio, Serbio, Turkio, Aŭstrio, Luksemburgo kaj Nederlando) partoprenante en multaj Esperanto-renkontiĝoj survoje. Dum tiu vojaĝo li en Ĉeĥio prelegis pri Vikipedio dum KAEST kaj sekve instigis Miroslav Malovec fondi la ĉeĥlingvan Vikipedion. Ekde januaro 2003 ĝis januaro 2004, li volontulis plentempe en la Centra Oficejo de la Tutmonda Esperantista Junulara Organizo en Roterdamo. De aprilo 2004 ĝis junio 2004, li estis plentempa oficisto de Esperanto Antaŭen en la Kalgaria Esperanto-Centro en Kalgario, Kanado.

Li estis estrarano pri informado de TEJO kaj la reprezentanto de TEJO ĉe UEA. En 2015 li loĝis en Berlino, Germanio, kie li laboris kiel iPhone-programisto kaj estas la prezidanto de la Esperanto-Junularo Berlin.

En novembro 2006, li lanĉis Eklaboru, retejon por serĉi laboron aŭ laboranton. En januaro 2007, li lanĉis Amikumu, interkonan retejon por trovi amikojn kaj alŝuti fotojn. Amikumu malaperis senkomente en julio 2008, Eklaboru estis en 2015 plu atingebla.

En 2015 li estris teamon kiu preparadis la angla-Esperantan kurson ĉe la lingvolerna retejo Duolingo, kie post unu jaro Esperanton eklernis pli ol 400 mil personoj. En decembro de la sama jaro li estis proklamita la Esperantisto de la jaro 2015 pro ampleksa diskonigado kaj utiligado de Esperanto en Interreto, precipe, pro la menciita pretigo kaj lanĉo de la Esperanto-kurso por anglalingvanoj ĉe Duolingo.

En 2016 Chuck kune kun Richard Delamore (prezentanta sin sub la kaŝnomo Evildea) rekreis la projekton Amikumu en la formo de samnoma poŝtelefona aplikaĵo, kiu ebligas al la uzantaro trovi proksimajn homoj surbaze de ilia lingvo.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 Intervjuo kun Chuck Smith en la Pola Radio la 28-an de aprilo 2002
 Transparent Language: Esperanto Blog verkata de Chuck Smith (angle)
 
 La jutuba kanalo de Chuck Smith: Amuzulo

Usonaj esperantistoj
Usonaj vikimedianoj
‎

Volontuloj de TEJO
Komitatanoj de TEJO
Estraranoj de TEJO
Estraranoj de E@I
Esperanto en Berlino
Naskiĝintoj en Usono
Naskiĝintoj la 24-an de junio
Jutubistoj
Paul Ebermann

Paul EBERMANN [paŭl Eberman] (naskiĝis la 4-an de majo 1981) estas germana esperantisto. Li studas matematikon kaj loĝas en Berlino.

Paŭlo eklernis Esperanton en 2001 kaj baldaŭ fariĝis aktivulo ĉe la Berlinaj Studentoj-Esperantistoj. De 2002 ĝis 2004 li organizis germanlingvan mentorprogramon por la Kurso de Esperanto, kiun li poste transdonis al Elisabeth Laika. De 2002 li laboras volontule en la Berlina oficejo de Germana Esperanto-Junularo (GEJ), de 2003 li estas ties oficiala ĉefo. En la sama jaro li fariĝis ano de la novo Interreta Komisiono de GEJ kaj estrarano de Esperanto-Junularo Brandenburgio-Berlino kaj de Esperanto-Junularo Berlino, regiona kaj loka subasocioj de GEJ. De 2005 li estas estrarano de GEJ, de 2006 ties vicprezidanto. Ekde majo ĝis septembro 2009 li servis kiel TEJO-volontulo en Roterdamo.

Eksteraj ligiloj 
 Sinprezento

Germanaj esperantistoj
Esperanto en Berlino
Volontuloj de TEJO
Cifereca

Cifereca aŭ "diĝita" sistemo estas sistemo, kiu funkcias pere de malkontinuaj grandoj, kiujn oni povas prezenti per finia nombro da bazaj signoj, kio matematike ekvivalentas al prezentado per ciferoj. La nocio komplementa al cifereca estas analoga.

Cifereca datumprezento kaj cifereca funkciado estas multege uzataj en komputiloj, optika disko kaj ĝenerale en moderna tekniko.

Lingva noto 
Sinonimo de cifereca estas diĝita, tamen kelkaj fontoj rekomendas la vorton cifereca. La vorto digitala neniel estas sinonimo, sed rilatas al la vegetaĵo digitalo. Diĝita transskibas la anglan digital (cifera), kiu devenas el digit (cifero), dum "cifereca" imitas la rusan цифровой (cifrovoj), kiu devenas el цифра (cifra, 'cifero') — kaj simile en Esperanto cifereca devenas el cifero.

Oni iam preferas uzi la vorton bito, kiu indikas duuman ciferon, kaj estas do alia maniero apliki la saman metaforon. Ekz-e bitlibro estas maniero nomi ciferecan libron. La ideo estas unu sama; tamen bit- pli oportunas por la uzo prefikseca (ĉar ĝi estas mallonga), dum cifereca pli proksime esprimas la internacian metaforon (digital, cyfrowy ktp).

Oni nepre ne esprimu la koncepton cifereca per numera aŭ nombra, kiuj maltrafas la ideon: per si mem nombro ne neprigas ideon pri malkontinuo, la matematikaj nombroj estas elementoj de kontinuo (dum ilia prezento per ciferoj ne formas kontinuon). Kaj numera estas tute malkonvena, ĉar neniel temas pri vicmontraj numeroj.

Cifereca kodado 
Oni uzas diversajn kodadajn manierojn. Ekz.
Por reela nombro - glitpunkto, fikspunkta nombroprezento
Por tekstoj - signokodo (ekz. Unikodo, ASCII)
Por sono - pulskoda modulado
Por koloro - RGB

Referencoj

Vidu ankaŭ 
Ciferecaj rajtoj

Cifereca teknologio
Komputiko
Analoga

La adjektivo analoga havas plurajn signifojn.

Botaniko 
En botaniko nomiĝas analogaj tiaj kreskaĵopartoj en diversaj organismoj, kiuj havas similan formon kaj rolon, sed kiuj povas esti tute ne homologaj (t. e. kies loko en la disvolviĝa kaj struktura skemo de la planto estas la sama). Ekzemple ĉiuj pikiloj estas analogaj, sed ili povas esti homologaj je folioj, dornoj (ĉe rozujoj), je branĉetoj (ĉe prunelarbo), je glumoj, ktp. Inverse, organoj homologaj povas preni en la evoluo de diversaj specioj tute malsamajn aspektojn kaj ludi tute malsamajn rolojn.

Tekniko 
En tekniko (Elektrotekniko, Elektroniko k. a.) nomiĝas analoga tia grando, kiu estas esprimata aŭ funkcias pere de kontinue ŝanĝeblaj kvantoj. La malo de analoga estas cifereca.

Analogeco 
Analogeco estas parta simileco en la uzmaniero aŭ destino de malsamspecaj aferoj. Komparu kun analogio

Vidu ankaŭ 

 analogio
 cifereca

Komputiko
Botaniko
Filozofio
Robert De Niro

Robert DE NIRO (naskiĝis la 17-an de aŭgusto 1943 en Novjorko, do nun -jara) estas usona aktoro.

La filo de artistoj – la patrino estis pentristino kaj la patro estis pentristo, skulptisto kaj poeto - jam kiel 10-jarulo staris sur la scenejo de teatro: kiel leono en la teatraĵo The wizard of Oz. En la jaro 1963 li unuafoje aperis en filmo: The wedding party estis la titolo. Internacian famon li gajnis per la filmo Mean streets; per ĝi ankaŭ komenciĝis plurjara sukcesoplena laboro kune kun la reĝisoro Martin Scorsese.

Sian unuan Akademian Premion Robert de Niro gajnis en la jaro 1974, pro la plej bona epizoda rolo en la filmo The Godfather, Part II, direktita de Francis Ford Coppola. Dua Oskaro sekvis en 1981, pro Raging Bull, en kiu li transprenis la rolon de la boksisto Jake La Motta.

Rimarkinde estas, ke Robert de Niro ĉiam ege intense preparas siajn rolojn. Por Taxi driver li akiris la licencon por ŝofori taksion, por New York, New York li lernis ludi saksofonon, kaj por Raging bull li dum unu jaro ĉiutage trejnis bokson, krome li ene de tri monatoj peziĝis je 30 kilogramoj por konvinke prezenti sin kiel la boksisto maljuniĝanta.

Robert De Niro kun Jane Rosenthal en 1989 fondis la filmproduktan firmaon Tribeca Productions, en la urbokvartalo Tribeca de Malalta Manhatano, centra parto de la urbego Novjorko, per kiu ili sekve produktis filmojn.

Filmaro

Televido

Produktoro

Dokumentfilmoj

Teatro

Eksteraj ligiloj 

  ()
 Informo ĉe imdb.com (angla)
 kompleta filmaro
  (recenzo pri lia filmo)
 
 
 
 
 
 
 

Usonaj aktoroj
Usonaj voĉaktoroj
Usonaj reĝisoroj
Usonaj kinproduktoroj
Akademia Premio por plej bona aktoro
Premio Ora Globo
Usonaj katolikoj
Internacia Fonetika Asocio

La Internacia Fonetika Asocio (IFA; ; IPA) estas organizaĵo kiu akcelas la sciencan studon de fonetiko kaj la diversajn praktikajn uzojn de tiu scienco. La plej granda kontribuo de la IFA estas la Internacia Fonetika Alfabeto--norma ortografio por la fonetika alskribo de ĉiuj lingvoj. La mallongigon IFA (angle IPA) oni uzas kaj por la Asocio kaj por la Alfabeto. La Asocio ankaŭ publikigas la Journal of the International Phonetic Association (Ĵurnalo de la Internacia Fonetika Asocio).

Historio
En 1886, en Parizo, grupeto de lingvinstruistoj kreis asocion por akceli la uzadon de fonetika skribo en lernejoj por helpi infanojn akiri pli bone la elparolojn de fremdaj lingvoj kaj ankaŭ por plifaciligi legan instruadon por infanoj. La grupo, kies estro estis Paul Passy, unue nomiĝis Dhi Fonètik Tîtcerz' Asóciécon (la FTA). Dum januaro 1889, la nomo de la Asocio ŝanĝiĝis al L'Association Phonétique des Professeurs de Langues Vivantes (AP), kaj fine, en 1897, al L'Association Phonétique Internationale (API) -- esperante, la Internacia Fonetika Asocio (IFA).

Ĉirkaŭ 1914 la organizaĵo havis sian plej grandan anaron kaj influon inter instruistoj, kiam estis 1751 IFA-anoj loĝantaj en 40 landoj. La Unua mondmilito kaj la sekvantaj okazoj severe disrompis la Asocion, kaj la Ĵurnalo ne republikiĝis ĝis la jaro 1922.

Evoluo de la Alfabeto
La unua celo de la grupo estis krei fonetikan simbolaron al kiu diferencaj artikulacioj povis apliki, tiel ĉiu lingvo havus alfabeton  speciale taŭgan por priskribi la sonojn de la lingvo. Fine ili decidis ke universala alfabeto, kun la samaj simboloj uzataj kiel la samaj sonoj en malsamaj lingvoj estus la idealo, kaj la evoluo de la Internacia Fonetika Alfabeto rapide progresis ĝis la komenciĝo de la 20-a jarcento. Ekde tiam, la Alfabeto ŝanĝiĝis multfoje, kun aldonoj kaj elprenoj kiujn necesigis la scienco de fonetiko.

Ekzamenoj
La IFA disponigas ekzamenojn pri fonetiko ekde 1908, donante Atestojn de Kapableco pri la fonetiko de la angla, franca, aŭ germana lingvo.

Eksteraj ligiloj 
 oficiala retpaĝo de la IFA (angle) 
 IFA simbolaro (angle)

Fonetikointerlingvistiko
Krono

Krono havas plurajn signfojn laŭ la kunteksto:
 Krono (zoologio)
 Krono (ĉapelo)
 Krono (dio)
 Krono (valuto)
 Orkrono
 Krono (dento)

Vidu ankaŭ 
 Krongrupo, kolekto da specioj kun sama praulo.
 Kronviruso, viruso kiu aspektas kun krono kiam vidita per mikroskopo.
William Golding

William Gerald GOLDING (naskiĝis la 19-an de septembro, 1911, mortis la 19-an de junio, 1993) estis angla verkisto. 

William Golding naskiĝis en St. Columb Minor (Cornwall). Post studado en Oxford li dum pli ol 20 jaroj laboris kiel instruisto ĉe Bishop Wordsworth's School, poste li plene dediĉis sin al la verkado. En la jaro 1980 li gajnis la Premion Booker, 1983 sekvis la Premio Nobel de Literaturo kaj kvin jarojn poste li akiris la nobeltitolon Sir. Li mortis en Falmouth (Cornwall).

La verkaron de William Golding karakterizas profunda pesimismo kaj malfido al la homa naturo. En sia (ankaŭ filmigita en du versioj, en 1963 kaj 1990) romano Lord of the Flies de 1954, li priskribis aron da knaboj, kiu post avidadilakcidento retrovas sin sur neloĝata tropika insulo kaj kies deziro, fondi memstaran socion sen plenkreskuloj, droniĝas en teroro kaj (mem)detruo.

En 1955 li verkis laŭ li sian plej ŝatatan romanon, The Inheritors (La Heredantoj), priskribon pri kiel Homo sapiens venkis Neandertalon, la pli mildan kaj pli bonan version de la homo, laŭ Golding, en la batalo de ekzisto. Aliaj libroj, kiujn li verkis en posta periodo, ricevis malpli da atento. Lia verkaro estas diversa laŭ siaj temoj kaj stilo. Li ofte estas citite dirita ke homo kreas malbonon, same kiel abelo kreas mielon.

Listo de verkoj 
 Lord of the Flies (romano, 1954)
 The Inheritors (romano, 1955)
 Pincher Martin (romano, 1956)
 Free Fall (romano, 1959)
 The Spire (romano, 1964)
 The Pyramid (romano, 1967)
 Darkness Visible (romano, 1979)
 Close Quarters (romano, 1987)
 Fire Down Below (romano, 1989)

Anglaj verkistoj
Nobel-premiitoj pri literaturo
Krono (ĉapelo)

Krono estas surkapa ornamaĵo, kunplektaĵo, kiun oni metas ĉirkaŭ la kapon por ornamo aŭ kiel signo de honoro, ekzemple la gajnintoj de la antikvaj Olimpiaj ludoj ricevis laŭran kronon. Ĉe la antikvaj romianoj Cezaro portis tian dum procesioj.

Krono ankaŭ povas esti farita el metalo (tipe oro, kaj ofte dekorita per gemoj, perloj k.s.). Tiukaze, ĝi plejofte simbolas suverenecon, nobelecon aŭ reĝecon.
En la Biblio oni per dornoj kronis Jesuon "la suferanta reĝo de la homaro".

Pro la kutimo montri kronitan reĝkapon sur moneroj, la valuta ĉefunuo de pluraj landoj nomiĝas krono.

Laŭ Francisko Azorín krono estas Ornama rondaĵo por la kapo, ofte simbolo de altrangeco. Li indikas etimologion el la latina corona (krono). Kaj li aldonas la tiparon: imperia, reĝa, princa, duka, markiza, grafa, vizgrafa, barona, prezidanta, heroa mura.

Vidu ankaŭ 
 Civila krono
 Diademo
 Kasko
 Kronado
 Krono de Sankta Eduardo
 Tiaro

Proverbo 
Ekzistas proverboj pri krono en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Referencoj 

Kapvestoj
Hans Fallada

La germana verkisto Hans FALLADA [hans FAlada] naskiĝis je la 21-a de julio 1893 en Greifswald kaj mortis je la 5-a de februaro 1947 en Berlino. Lia reala nomo estis Rudolf DITZEN.

La vivo de la verkisto estas karakterizita de psikaj problemoj kaj alkoholmisuzo. Fininte la lernadon antaŭ la abiturienta ekzameno, li vivtenis sin per diversaj okupoj. La tempon de 1917 ĝis 1919 li pasigis ĉefe en hospitaloj por drogmaniuloj kaj en la 1920-aj jaroj li dufoje estis arestita pro defraŭdo. En la jaro 1929 li ediziĝis al Anna ISSEL, kies personeco fariĝis la modelo por la protagonistinoj de pluraj romanoj.

En la jaro 1932 Hans Fallada subite gajnis internacian famon: pro la socikritika romano Kleiner Mann, was nun?, temanta pri juna familio, kiu malgraŭ gravaj ekonomiaj problemoj majstris la vivon. Kuraĝigite de la sukceso, Fallada aĉetis bienon en Norda Germanio kaj daŭrigis la verkadon de similaj romanoj, sed li transiris al politike neŭtrala kaj amuza temaro, kiam la naziaj regantoj akre kritikis liajn verkojn.

En la jaro 1944 Hans Fallada eksedziĝis. Post lia provo mortigi la eksedzinon, oni denove kondukis lin al hospitalo por drogmaniuloj. Unu jaron poste li edziĝis al virino, kiu same kiel li luktis kontraŭ sia manio. En 1947 - la jaro de lia morto - finfine aperis nova socikritika romano de la aŭtoro. Postmorte (1950) eldoniĝis lia membiografia romano Der Trinker (= La drinkulo).

En 1911 li pasigis 8 semajnojn en la sanatorio Kastelo Harth.

Famaj verkoj 
 Der junge Godeschal (romano, 1920)
 Bauern, Bonzen und Bomben (romano, 1931)
 Kleiner Mann, was nun? (romano, 1932)
 Wer einmal aus dem Blechnapf frisst (romano, 1934)
 Wolf unter Wölfen (romano, 1937)
 Der ungeliebte Mann (romano, 1940)
 Damals bei uns daheim (membiografio, 1941)
 Jeder stirbt für sich allein (romano, 1947)
 Der Trinker (membiografio, eld. 1950)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.fallada.de
 http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/FalladaHans 
 http://www.wenzel-orf.de/html/fallada_katalog.html 
 http://www.dieterwunderlich.de/Hans_Fallada.htm 

Germanaj verkistoj
MP3

MP3, aŭ pli precize MPEG-1 Layer 3, estas perdiga son-kompaktiga algoritmo, kiu povas grandege redukti la kvanton de datumoj, kiuj estas bezonataj por reprodukti sonon, samtempe prezentante sufiĉe altan sonkvaliton al la aŭskultanto.

MP3-dosiero aŭ MP3-arkivo estas komputila dosiera sonregistraĵo farita per la MP3-algoritmo.

La MP3-a aranĝo estas ofte uzata en la Interreto por muziko kaj retradio. Nuntempe precipe en podkastado. MP3 estas la plej vaste konata aranĝo por sono, sed jam longe ekzistas pli novaj kaj pli altkvalitaj aranĝoj.

Historio 
La kodo MPEG-1/2, dua nivelo, estis kreita en projekto de Digital Audio Broadcasting kaj subtenata de instituto Fraunhofer pri integritaj cirkvitoj. Ĝin financis Eŭropa Unio kadre de esplor-programo EUREKA, sub la kodo EU-147.

La projekto EU-147 aktivis de 1987 al 1994. En 1991 estis proponitaj du normoj: Musicam (konata kiel nivelo 2) kaj ASPEC (Adaptive Spectral Perceptual Entropy Coding, simila al MP3). Oni preferis Musicam, kiu estis pli simpla kaj fidinda.

Laborgrupo estrata de Karlheinz Brandenburg kaj Jürgen Herre kunigis la studojn pri Musicam kaj ASPEC kun iuj siaj ideoj kaj kreis MP3, kies celo estis per 128 kbit/s realigi la saman kvaliton kiel MP2 per 192 kbit/s.

Ambaŭ algoritmoj pretiĝis en 1992 sub la siglo MPEG-1, kiel unua evolufazo de projekto nomata MPEG, difinitaj kiel internacia normo kun la nomo ISO/IEC 11172-3 kaj publikigitaj en 1993. Lasta fazo de projekto MPEG finiĝis en 1994 per la krado de MPEG-2, difinita kiel internacia normo kun la nomo ISO/IEC 13818-3 kaj publikigita en 1995.

Patentoj 
La algoritmo estas patentigita en kelkaj landoj, kaj disvastigado (almenaŭ komerca) de ĝiaj realigoj (aparataj aŭ programaj) estas tie pagenda, tiel ke por aŭskulti aŭ krei MP3-dosierojn oni devas pagi — rekte aŭ nerekte. Oni supozas, ke en Usono al MP3 aplikeblas patentoj, kiuj validos ĝis la jaro 2017a.

Kvankam jam ekzistas pli bonaj perdaj algoritmoj, kiuj kreas dosierojn pli altkvalitajn sed malpli grandajn, kiel ekzemple Vorbis (senpaga kaj libera), MP3 plu restas la plej populara datenaranĝo, ĉar
 multaj konas nur MP3 (tial ili serĉas muzikon en MP3, sonludilojn por MP3, kodilojn por MP3, ktp, kaj nur malprobable renkontas aliajn aranĝojn);
 ekzistas multego da datenoj en MP3, kaj transkodi ilin el MP3 al alia perda aranĝo malbonigas ilian kvaliton (se necesas, restas aŭ uzi senperdan algoritmon kiel FLAC, aŭ trovi la originalon por transkodi ĝin);
 la plej malmultekostaj aparataj sonludiloj ofte subtenas nur MP3 (cetere, tiuj kiuj aĉetas sonludilon por MP3, ne zorgas pri tio, ke ĝi subtenas aliajn aranĝojn, des pli ke la fabrikanto reklamas ĝin kiel "MP3-ludilon");
 aĉetantoj de sonludiloj kaj muziko ne scias aŭ ne zorgas pri tio, ke ili ĉiufoje pagas pro MP3.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Vorbis

Eksteraj ligiloj 

 Instituto Fraunhofer
 Ĉefpaĝo de projekto LAME

MPEG
Komputiko
Perda datumkompaktigo
Dosiernomaj finaĵoj
Trovanto

Trovanto estas la reta katalogo de la Esperantomuzeo en Vieno kun ĉirkaŭ 35 000 listeroj (marto 2006). Ĝi estas la plej ampleksa, profesie farita kaj pro tio fidinda helpilo por trovi esperantajn printaĵojn (librojn kaj aliajn bibliografiajn unuojn) kaj periodaĵojn. Kvankam ĝi ne estas plena bibliografio de Esperanto, ĝi nuntempe praktike servas kiel tiucela precipa referenc-verko kaj kvazaŭa "nacia bibliografio" de Esperanto.

Krom libroj kaj gazetoj Trovanto ankaŭ registras manuskriptojn, flugfoliojn, aŭdvidajn kaj elektronikajn materialojn kaj mikrofiĉojn el la Kolekto pri Planlingvoj de la Esperanto-Muzeo. Ĝi ne nur notas la bibliografiajn datumojn de kolektivaj verkoj (ekzemple festlibroj k.a.), sed ankaŭ ties unuopajn artikolojn kaj kontribuojn.

Kiel kvazaŭa nacia bibliografio Trovanto estas la fakta precipa referenco pri verkoj de aŭtoroj en la esperanta Vikipedio en la rubriko "eksteraj ligiloj".

Eksteraj ligiloj  
 Trovanto  

Interretaj serĉiloj 
Biblioteka katalogo
Esperanto-muzeoj
Aŭstria Nacia Biblioteko
IEMV
Subĉiela ŝatokupo

Subĉiela ŝatokupo (aŭ subĉiela hobio) estas bonega metodo per kiu oni povas ĝui la bonajn vidindaĵojn de naturo, plibonigi sian korpon, kaj pasigi tempon kune kun amikoj kaj familianoj.

Agadojn oni povas fari ekzemple:

 bastonmarŝado
 geokaŝado
 kaŝkestludado
 kavernesplorado
 marŝado
 montgrimpado

Ŝatokupoj
Kaŝkestludado

Kaŝkestludado estas subĉiela hobio, kiu komenciĝis sur la stepo de Dartmoor, Anglio. La hobio estas origine konata angle kiel letterboxing (laŭvorte: litero- aŭ letero-kestado).

Kaŝkestludantoj kaŝas malgrandan veter-nepenetreblan keston en publike alirebla loko, kaj poste divastigas indikojn, kiujn oni povas uzi por trovi la keston.

Tradicie, la indikoj estas metataj en konatajn kaŝkestojn, sed ankaŭ en la Interreton.

La serĉanto uzas la indikojn, kutime kune kun kompaso, kaj navigas al la kaŝkesto.

La kesto enhavas art-stampon, kutime memmanfaritan, kaj gastlibron. La trovanto de la kaŝkesto ankaŭ havas personan memmanfaritan stampon kaj libron. Kiam iu trovas la kaŝkeston, la trovantoj reciproke interŝanĝas stampitajn bildojn. La gastlibro en la kesto registras vizitantojn, kaj la libro de la trovanto registras vizititajn kaŝkestojn.

Ekzistas Esperanto-tema kaŝkesto en la Preria Paco-Parko, Nebrasko, Usono. Vidu la retejon sube.

Oni diras, ke kaŝkestada intereso en Usono komenciiĝis per artikolo en la aprila 1998 numero de Smithsonian Magazine.

Rilataj TTT-ejoj 
 Letterboxing North America (angla)
 Artikolo de Smithsonian Magazine (angla)
 Esperanto Kaŝkesto  en Usono (Esperant-lingva)

Vidu ankaŭ 
 Geokaŝludado

Ludoj
Geokaŝado
Hospitality Club

Gastama Klubo () estas retpaĝa gastiga servo simila al Pasporta Servo (sed ne nur por esperantistoj) kie oni povas meti sian adreson por gastigi aliajn homojn tutmonde. Uzinte la servon, oni povas komenti pri la gastiganto kaj la gasto.

Vidu ankaŭ 
 CouchSurfing
 BeWelcome

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala esperanta retejo 

Gastigantaj servoj
Interreto
Ĉateŝke Toplice

Ĉateŝke Toplice troviĝas en la sudorienta parto de Slovenio proksimume al la bordo kun Kroatio.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.terme-catez.si

Regiono Posavska
Peter Ustinov

Peter USTINOV, plennome: Petrus Alexandrus VON USTINOV (naskiĝis la 16-an de aprilo 1921 en Londono, Britio, mortis la 28-an de marto 2004 en Genolier, Kantono Vaŭdo , Svislando) estis aktoro, reĝisoro, scenaristo, produktoro, verkisto kaj desegnisto. Krome li estis mondfederisto kaj ambasadoro por la organizaĵoj UNESCO kaj UNICEF.
Li denaske havis la britan ŝtatanecon kaj fine de la 1960-aj jaroj ankaŭ alprenis svisan civitanecon, sed krome ankaŭ havis rusajn, francajn, germanajn, italajn kaj etiopiajn familiajn radikojn.

Kiel aktoro li brilas ĉefe en malgrandaj roloj, sed ankaŭ en la rolo de la detektivo Hercule Poirot, la protagonisto de pluraj filmigitaj romanoj de Agatha Christie, li estas neforgesebla. La literaturaj verkoj de Peter Ustinov ĉefe temas pri generaciaj kaj etnaj konfliktoj.

Listo de verkoj 
 House of Regrets (dramo, 1943)
 The Love of Four Colonels (komedio, 1951)
 The Moment of Truth (dramo, 1953)
 Romanoff and Juliet (dramo, 1956)
 Photo Finish (dramo, 1962)
 God and the State Railways (rakontoj, 1966)
 Halfway up the Tree (komedio, 1967)
 Dear me (membiografio, 1978)
 Overheard (komedio, 1981)
 Beethoven's Tenth (komedio, 1983)
 The Old Man and Mr. Smith (romano, 1990)

Listo de filmoj 
 Quo vadis (Usono, 1951)
 We're no Angels (Usono, 1955)
 Lola Montez (Francio/Germanio, 1955)
 Spartacus (Usono, 1960)
 Topkapi (Usono, 1963)
 Logan's Run (Usono, 1976)
 Death on the Nile (Britio, 1977)
 Evil under the Sun (Britio, 1982)
 Appointment with Death (Usono, 1987)
 Lorenzo's Oil (Usono, 1992)

Listo de Premioj 
 Oskaro pro la plej bona epizoda rolo en Spartacus (1960)
 Oskaro pro la plej bona epizoda rolo en Topkapi (1964)

Britaj aktoroj
Svisaj aktoroj
Oskar-premiitoj
Johann Bayer

Johann Bayer [johan baje] (naskiĝis en 1572 en Rain (Bavario), mortis la  en Aŭgsburgo) estis germana juristo kaj astronomo.

Johann Bayer laboris kiel advokato en Augsburg kaj fervore dediĉis sin al la astronomio. Lia plej granda merito estas la publikaĵo Uranometria, omnium asterismorum continens schemata, nova methoda delineata, kiu liveris la unuajn uzeblajn stelmapojn. En ĝi Johann Bayer klasifikis la stelojn de ĉiu konata konstelacio laŭ ties heleco uzante grekajn literojn kaj la genitivon de la latina nomo de la konstelacio: ekz. Alpha Lyrae por la plej hela stelo de la Liro (latine:Lyra), Beta Lyrae por la dua plej hela, kaj tiel plu. Tia normaro iĝis konata kiel la nomaro de Bayer.

La stela atlaso Uranometria parte baziĝis sur la observoj de Tycho Brahe kaj estis la unua atlaso de la kompleta stelsfero. Ĝi enhavis 51 mapojn: po unu por la 48 ptolemeaj konstelacioj, unu kun 12 konstelacioj de la suda duonsfero kaj du superrigardaj mapoj por orientiĝi pri la videblo de konstelacioj je certaj tempo kaj loko.

Luna kratero estas nomita laŭ Bayer.

Germanaj astronomoj
Nikolaus Lenau

Nikolaus LENAU [NIkolaŭs lenaŭ] (naskiĝis la 13-an de aŭgusto 1802 en Csatád, tiutempe Hungario, nuntempe Lenauheim, Rumanio, mortis la 22-an de aŭgusto 1850 en Oberdöbling, nuntempe apartenanta al Vieno) estis aŭstra poeto. Lia reala nomo estis Nikolaus Franz NIEMBSCH, Edler von Strehlenau.La lirika verkaro respegulas la profundan melankolion de la aŭtoro, lian solecon kaj lian internan maltrankvilon. Priskriboj de aŭtunaj arbaroj, pintaj rokoj, vastaj stepoj estas oftaj motivoj. Al tiu ĉi animstato certe kontribuis spertoj kiel seniluziiga vojaĝo al Usono (1832-1833) kaj la longjara malfeliĉa amo al edziniĝinta virino. Siajn lastajn ses vivojarojn Nikolaus Lenau pasigis en frenezulejo.

Famaj verkoj 
 Gedichte (poemoj, 1832; pli ampleksa eldono: 1834)
 Faust (eposo, 1836)
 Savonarola (eposo, 1837)
 Neuere Gedichte (poemoj, 1838)
 Die Albingenser (eposo, 1842)
 Don Juan (dramfragmento, 1844)

En Esperanto aperis 
Kaneja kanto; Vintronokto / trad. Guido Holz
En: Übertragungen = Tra(nskon)dukoj. - Messkirch: Gmeiner, 1988. - p. 46-47

La poŝtiliono <poemo>; Der Postillon; Kanokantoj
<parto>; Schilflieder <parto> / Trad. Frieda Feichtinger, Ernst Werner. 
En: Austria antologio ; p. 46-51, kajeroj 1-4

La tri ciganoj <poemo>; Die drei Zigeuner / Nikolaus
Lenau (1802-1850). Trad. Frieda Feichtinger. -
En: Austria antologio; p. 2-3, kajeroj 11-15

Vana neniaĵo; La tri indianoj. -
En: Tutmonda sonoro / Eld.: Kálmán Kalocsay; p. 390-392, vol. 2

Vidu ankaŭ 
 7400 Lenau

Aŭstraj poetoj
Lineo

Lineo povas esti:

 La svedia naturisto Karolo Lineo (Linnaeus).
 Norda planto Lineo-kloŝo.
 Konduktiloj uzataj por porti elektran energion laŭ fiksita vojo (kontakta lineo, telefonlineo).
Conrad Ferdinand Meyer

Conrad Ferdinand MEYER [konrat FERdinant maje] (* la 11-an de oktobro 1825 en Zuriko, † la 28-an de novembro 1898 en Kilchberg apud Zuriko) estis svisa verkisto. Nevo lia estis la fama lingvisto Wilhelm Meyer-Lübke.

Vivo 
Li komencis studi juron, poste pentradon, sed ĉesigis ambaŭ karierojn pro psikaj problemoj. Pro heredaĵo finance sendependa li vojaĝis tra tuta Eŭropo, inspiriĝis de la franca kaj itala kulturoj, sed ĉefe entusiasmiĝis pri la germana literaturo, kiu fortigis lian deziron dediĉi sin plene al la verkado. De 1870 ĝis 1891 li verkis en densa sinsekvo baladojn, poemojn, eposojn kaj novelojn.

Famaj verkoj 
 Balladen (baladoj, 1867)
 Huttens letzte Tage (Eposo, 1871)
 Romanzen und Bilder (poemoj, 1871)
 Das Amulett (novelo, 1873)
 Georg Jenatsch (romano, 1876)
 Der Schuss von der Kanzel (novelo, 1877)
 Der Heilige (novelo, 1880)
 Plautus im Nonnenkloster (novelo, 1882)
 Gustav Adolfs Page (novelo, 1882)
 Die Versuchung des Pescara (novelo, 1887)
 Angela Borgia (novelo, 1891)

En Esperanto aperis 
 Plaŭto en la monakina klaŭstro (Plautus im Nonnenkloster), tradukis Fr. Uhlmann, en: Svisa Antologio, paĝoj 117-142.
 La blanka Alp-pinto; Praneĝa brilo; Kaŝtano nigraombra; Du veloj; Ripozantaj remiloj (poemoj); La Roma fontano (parto), tradukis Hilda Dresen, en: Svisa Antologio, paĝoj 330-332.
 La amuleto (Das Amulett), tradukis Reinhard Haupenthal, Saarbrücken: Iltis, 1987, 48 paĝoj, kun porteto de la aŭtoro (Jubilea Eldon-Serio 2, Beletro Tradukita; 14).
 Du veloj; Entiritaj remiloj; Sub la steloj; La piedoj en la fajro, tradukis Guido Holz, en: Übertragungen = Tra(nskon)dukoj, Messkirch: Gmeiner, 1988.
 Elektitaj poemoj, tradukis Willy Nüesch, Berno: Nüesch, 2005, 181 paĝoj.
 La lastaj tagoj de Hutten tradukis Willy Nüesch, Berno: Nüesch, 2005, Longa poemo en 71 ĉapitroj, dediĉita al Franz Wille kaj Eliza Wille.
 Anĝelmonto: poemo, tradukis Willy Nüesch, Berno: Nüesch, 2010, 74 paĝoj.

Svisaj verkistoj
Zurikanoj
Svisa Literaturo
Valso por amikoj

Muziko > Esperanto-Muziko > Kantoj > Valso por amikoj < Ĵomart Kaj Nataŝa

Valso por amikoj estas unu el la kantoj de Ĵomart kaj Nataŝa el la samnoma albumo. La albumo (1999) enhavas 12 kantojn.

Amu min
La ranetoj
Ĉio venas de l' nenio
Mi ĝuas
Malgranda miraklo
Pasero
Papago
Filineto
Mi perdis amikon
Mi sopiras
Fajrereto
Valso por amikoj

Ligiloj 
Ĵomart kaj Nataŝa - paĝaro de Ĵomart kaj Nataŝa

Kantoj
Gulivero (ludo)

ORIGINALA NOMO: Gulliver.
KREINTO: Juan A. del Castillo.
UNUA ELDONO: Ĉi tiu, 26-11-2002. 
LUDANTOJ: 2 aŭ pli.

LUDREGULOJ POR 2 LUDANTOJ

MATERIALO

Tiu de la klasika ŝakludo. Tamen, fakoj estu sufiĉe grandaj por ke kelkaj ludpecoj povu samtempe situi sur la sama fako. Krome, ĉiu ludanto bezonos po unu paperpecon kaj skribilon.

MALEGALOJ AL KLASIKA ŜAKLUDO

- Ludvicoj okazas samtempe. Ĉiu ludanto kaŝe notu la ordonojn por siaj ludpecoj. Poste, ambaŭ ludantoj montros siajn ordonojn.

- Iom, ies kaj iaj ajn ludpecoj rajtas situi sur la sama fako.

- Ludvico konsistas, aŭ el movo, aŭ el interŝanĝo.

- Ludpecaj valoroj: Reĝo = infinito, Damo = 4, Turo = 3, Ĉevalo/Kuriero = 2, Peono = 1.

- Poentoj taŭgas por movi, interŝanĝi aŭ por batali.

- MOVO: ĉiu ludanto rajtas movi en la sama ludvico unu aŭ kelkajn pecojn proprajn, kies tuta valoro ne sumu pli ol 5 poentoj. Reĝa movo malhelpas alian movon samludvice.

- INTERŜANĜO: eblas anstataŭigi unu aŭ kelkajn pecojn amikajn situantajn sur la sama fako, per unu aŭ kelkaj pecoj propraj jam kaptitaj. La tuta valoro de la enirantaj ludpecoj ne estu pli grandaj ol tiuj de la elirantaj.

- BATALO: se ĉiuj ludpecoj sur la sama fako estas amikaj, okazos nenio. Sed se ili apartenas al ambaŭ ludantoj, okazos batalo. Ĉiu ludanto sumu la tutan valoron de siaj pecoj tieaj.
Se ambaŭ sumoj egalus, okazus egaliĝo: tiuj pecoj ĵus alvenintaj en la batalan fakon devos retroiri en siajn respektivajn devenajn fakojn. Ĉiu peco rajtas retroiri po unu fojo en ĉiu ludvico. Peco devigata dufoje retroiri dum la sama ludvico, estu kaptita.
Se ne okazas egaliĝo, kiu pli sumis, tiu venkas la batalon. La venkitaj pecoj estu kaptitaj.

- Situacio sur la ludtabulo ne ŝanĝiĝas ĝis ĉiuj ordonoj estas plenumitaj. Tio ĉi signifas, ke ordono sendita al iu ludpeco ne estu influita de la ceteraj propraj samludvicaj ordonoj.

- Eblas ke ambaŭ partoprenantoj matu unu la alian samtempe. Se tio okazus, venkus tiu, kiu malpli da poentoj havas sur la tabulo.

KELKAJ SPECIALAJ AFEROJ RILATE AL REĜOJ KAJ PEONOJ

- Reĝo venkas iun ajn malamikan ludpecon kuŝantan kun li sur la sama fako, sendepende kiaj kaj kiom ili estas. Laŭ tio ĉi, amikaj ludpecoj akompanantaj sian Reĝon estas malvenkeblaj tie.

- Reĝo neniel estas defendata de amikaj ludpecoj kuŝantaj sur lia sama fako.

- Peonoj moviĝas kiel Reĝo, tio estas: antaŭen, malantaŭen kaj diagonale.

- Peonoj ne gradaltiĝas atinginte la lastan vicon.

- Peonoj ne kaptas "preterpasante" aliajn peonojn.

NOTMANIERO

D4:D5 > Peono sur D4 moviĝas en fakon D5.

D4(pD5,ĉF5) > Peono sur D4 moviĝas en fakon D5. Ĉevalo sur D4 iros en F5.

E5(p+k) = t > Interŝanĝo inter Peono kaj Kuriero sur E5 kaj Turo jam kaptit

Tabulludoj
Hans Werner Richter

La germana verkisto Hans Werner RICHTER [hans verner riĥter] naskiĝis je la 12-a de novembro 1908 en Bansin kaj mortis je la 23-a de marto 1993 en Munkeno.

Li estis grava reprezentanto de la germana literaturo post la Dua mondmilito. Lia verkaro konsistas el realismaj, foje satiraj romanoj, rakontoj, vojaĝraportoj kaj radiodramoj, krome li eldonis antologiojn kaj (1946/47) la ĵurnalon Der Ruf (= la voko). Li estis la fondinto kaj la estro de la Gruppe 47.

Famaj verkoj 
 Die Geschlagenen (romano, 1949)
 Sie fielen aus Gottes Hand (romano, 1951)
 Spuren im Sand (romano, 1953)
 Linus Fleck oder Der Verlust der Würde (1959)
 Karl Marx in Samarkand (vojaĝraporto, 1966)
 Blinder Alarm (rakontoj, 1970)
 Briefe an einen jungen Sozialisten (membiografio, 1974)
 Die Flucht nach Abanon (rakonto, 1980)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/RichterHansWerner

Richter, Hans Werner
Rügen

Rügen [rign] (, ,  aŭ , ,    Rygen, ) estas baltmara insulo kaj la plej granda insulo de Germanio.

Ekde 1936 la 2,5 kilometrojn longa ponto Rügendamm inter la urbo Stralsund kaj la vilaĝo Altefähr ligas la insulon kun la kontinento. En la jaro 2004 oni en la proksimeco ekkonstruis duan ponton, la tiel nomatan Rügenbrücke. Ĝi pretiĝis en oktobro 2007.

Pramŝipoj veturas de Sassnitz (Rügen) al Trelleborg (Svedio) kaj Klaipeda (Litovio).

Famaj banlokoj kaj pitoreskaj pejzaĝoj (ekz. la kretaj rokoj, kiuj jam inspiris la pentriston Caspar David Friedrich) ĉefe dum la someraj monatoj allogas aron da turistoj. Rügen estas po du fojojn jare grava etapo en migrado de gruoj (ekzemple, la 26-an de oktobro 2004 ili estis 40 mil tie).

Geografiaj elementoj
 Kabo Arkona

Historio 

En la Mezepoko en la insulo loĝis slavoj.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Bornholm
 Gotlando
 Saaremaa
 Alando

Eksteraj ligiloj 
 http://www.ruegen.de

Insuloj en Meklenburgo-Antaŭpomerio
Insuloj en la Balta maro
Insuloj alfabete ordigataj
Hiddensee

La Baltamara insulo Hiddensee  situas okcidente de la insulo Rügen en Germanio. Administre temas pri komunumo en la distrikto Antaŭpomerio-Rügen de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio, kiu apartenas la la komunumaro Amt West-Rügen de pluraj proksime kunlaborantaj najbaraj komunumoj. Fine de  la komunumo havis  loĝantojn.

Ĝia loĝantaro vivas ĉefe de la turismo, sed ankaŭ sciencaj institucioj (ekz. la birdoobservejo apartenanta al la Universitato de Greifswald) troviĝas sur la insulo.

Allogaj turismaj celoj estas la naturo, la plaĝoj kaj la muzeo pri la verkisto Gerhart Hauptmann, kiu pasigis parton de sia vivo sur la insulo kaj kies tombo estas tie. Por gardi la trankvilan etoson, oni klopodas teni Hiddensee sen aŭtoj: Nur tre malmultaj personoj (kuracisto, policisto) rajtas uzi aŭton tie.

Eksteraj ligiloj 
 oficiala insula retejo ()

Urboj de Meklenburgo-Antaŭpomerio
Distrikto Antaŭpomerio-Rügen
Insuloj en Meklenburgo-Antaŭpomerio
Kuraclokoj de Germanio
Insuloj en la Balta maro
Insuloj alfabete ordigataj
Luís Vaz de Camões

Luiz (aŭ Luís laŭ moderna portugala ortografio) VAZ de CAMÕES (naskiĝis en Lisbono ĉirkaŭ la jaro 1524; mortis en Lisbono la 10-an de junio 1580) estas konsiderata la plej grava portugala poeto kaj aŭtoro de la nacia epopeo.

Vivo 
Vaz de Camões devenas el nord-portugala familio el la urbo Chaves. Dum kelkaj jaroj li loĝis en Koimbro (Coimbra) kie li ĉeestis universitatajn lecionojn pri hom-sciencoj en la Monaĥejo de Santa Cruz kie estis onklo lia, kiu estis pastro. Li revenis al Lisbono, kaj tie li pasigis "boheman" vivon. En 1553, post kiam Camões estis arestita pro interbatiĝo, li foriris al Barato (tiam "Hindio"). Tie li restis en la urbo Goao, tiuepoke portugala kolonio, kie li skribis gravan parton da sia verkaro. Camões revenis al Portugalio en 1569, malriĉa kaj malsana, sed sukcesis en 1572 publikigi la verkon La Luzidoj, kiu poste fariĝis la portugala popola epopeo, danke al la influo de kelkaj amikoj sur la tiama reĝo Sebastiano la 1-a.

Literatur-historie lia verko staras inter klasikismo kaj baroko.

Ĉefverkoj 
 Os Lusíadas (La Luzidoj:1572)
 Rimas (Rimoj:1595)
 El-Rei Seleuco (Reĝo Seleŭko:1587)
 Auto de Filodemo (Aŭto de Filodemo:1587)
 Anfitriões (Gastigantoj:1587).

En Esperanto aperis 
 Luziadoj: III. kanto <parto> / Luiz Vaz de Camões. En: "Tutmonda sonoro": Kálmán Kalocsay; p. 314-319, vol. 1
 La luzidoj <parto> / Camões. El la portugala trad. Leopoldo Knoedt. En: Nova Esperanta Krestomatio. - p. 122-127
 La luzidoj / Camões. El la portugala lingvo trad. Leopoldo Knoedt. Antaŭparolo de Humphrey R. Tonkin. Enkonduko de Geraldo Mattos. Chapecó: Eld. Fonto 1980, 464 p.; ilustr., mapo

Memoro 
La Premio Camões, nomita laŭ Luís de Camões, estas la plej grava premio por literaturo en la portugala lingvo.

En Malnova Havano (Kubo) staras statuo de Luís Vaz de Camões.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 
 Luis Vaz de Camões 
 Los lusiadas (espanol)
 Komenco de Luziadoj  en traduko de Antoni Grabowski

Referencoj 

Portugalaj poetoj
Naskiĝintoj la 30-an de novembro
Karoline von Günderrode

La germana verkistino Karoline von GÜNDERRODE  naskiĝis je la 11-a de februaro 1780 en Karlsruhe. Je la 26-a de julio 1806 ŝi post malfeliĉa amrilato finis sian vivon per suicido.

La verkaro de Karoline von Günderrode konsistas el melankoliaj poemoj kaj sentoplenaj romantismaj dramoj. Ŝia amikino Bettina von Arnim en la jaro 1840 eldonis kolekton de leteroj titolitan Die Günderode.

Famaj verkoj:

 Gedichte und Phantasien (1804)
 Poetische Fragmente (1805)
 Udohla (dramo, 1805)
 Melete von Ion (1806)

Germanaj verkistoj
1780

1780 estis superjaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1780 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
Samara ricevis urban statuson.
Batajsk kaj Salair fonditaj.
Kokaku iĝis imperiestro de Japanio.
La 12-a de januaro Neue Zürcher Zeitung aperis la unua fojon.

Naskiĝoj 
11-a de februaro: Karoline von Günderode, germana verkistino (m. 1806)
1-a de junio: Carl von Clausewitz, prusa generalo (m. 1831)
15-a de junio: Theodor Baillet von Latour, aŭstra politikisto (m. 1848)

Mortoj 
29-a de novembro: Maria Teresia, imperiestrino de la Sankta Romia Imperio (n. 1717)
Eça de Queirós

José Maria DE EÇA DE QUEIRÓS (aŭ QUEIRÓZ laŭ la malnova portugala ortografio, naskiĝis en Póvoa de Varzim, en la 25-a de novembro 1845 kaj mortis en Parizo, en la 16-a de aŭgusto 1900), estis portugala verkisto. Li studis juron ĉe la Universitato de Coimbra kaj amikiĝis kun Antero de Quental, inter aliaj. Li partoprenis en la „Diskutoj de Kazino” kaj estis verkisto kiu apartenis al la tiel nomita generacio de la 1870-aj jaroj. Li estis rajtigita kiel diplomato kaj estis en Egiptio, Kubo, Londono (Britio), Parizo ktp.
 
Li studis juron ĉe la Universitato de Coimbra kaj amikiĝis kun Antero de Quental, inter aliaj. Li partoprenis en la "Diskutoj de Kazino" kaj estis verkisto kiu apartenis al la tiel nomita generacio de la 1870-aj jaroj. Li estis rajtigita kiel diplomato kaj estis en Egiptio, Kubo, Londono (Britio), Parizo ktp.

Elstaraj verkoj 
 1871: Uma campanha alegre (Ĝoja kampajno)
 1875-1876: O crime do padre Amaro (La krimo de la pastro Amaro, prie estas meksika filmo El crimen del padre Amaro)
 1878: O primo Basílio (La kuzo Basilio)
 1887: A relíquia (La reliko)
 1888: Os Maias (La [Familio] Maia-oj)
 1900: A correspondência de Fradique Mendes (La leteroj de Fradique Mendes)
 1901: A cidade e as serras (La urbo kaj la montaroj), bazita sur rakonto Civilização, tradukita en Esperanton (Civilizacio)
 1902: Contos (Noveloj)
 1903: Prosas bárbaras (Barbaraj prozoj)

Li tradukis la romanon de Henry Rider Haggard, La minoj de reĝo Salomono. Li estas taksita kiel la plej grava portugala romanisto el ĉiam.

En Esperanto
 Familio Maja (Unua ĉapitro). Trad. Gonçalo Neves. En Fonto 20. 2000, n-ro 231, p. 18-22.
 En la muelejo. Trad. José Dias Pinto. São Paulo: Associação Paulista, 2013.
 José Matias. Trad. José Dias Pinto. São Paulo: Associação Paulista, 2013.

 

Portugalaj verkistoj
Universitato de Koimbro
Fernando Pessoa

Fernando António Nogueira PESSOA (naskiĝis la  en Lisbono; mortis la ) estis portugala verkisto.

Post kiam lia patro mortis kaj lia patrino denove edziniĝis, li foriris al Sud-Afriko. Tie li vizitis plurajn lernejojn kaj ricevis anglalingvan edukon.

Pessoa revenis al Portugalio en 1905 kaj restis en Lisbono, kie li komencis intensan literaturan agadon. Subtenanto de "Renascença Portuguesa", li eksiĝis de ĝi en 1915, kune kun Mário de Sá-Carneiro, Almada Negreiros kaj aliaj; li strebis al renovigo de la portugallingva literaturo helpe de la kreado de la revuo "Orpheu", alportanta novajn ideojn kaj estetikajn konceptojn.

Danke al sia kapablo "aliuliĝi", li kreis diversajn heteronimojn (Alberto Caeiro, Álvaro de Campos, Ricardo Reis, Bernardo Soares ktp.), kaj subskribis la verkojn laŭ tiuj inventitaj personecoj apartenantaj al specifa heteronimo. Li kunlaboris al diversaj revuoj, publikigis en libro siajn poemojn verkitajn en la angla lingvo kaj en 1934 venkis en literatura konkurso subtenita de "Secretariado de Propaganda Nacional", kategorio B, per la verko Mensagem (Mesaĝo), kiun li publikigis en tiu jaro.

Li estas nuntempe konsiderata unu el la plej gravaj portugalaj poetoj, kune kun Luís Vaz de Camões

Verkaro

Tradukoj al Esperanto 
 Alberto Caeiro: "El la gardisto de brutaroj" (39a kanto). Trad. Roberto Passos Nogueira. En: Vojo kaj vorto. La Laguna: J. Régulo 1972. 110 p. [p. 81]
 Álvaro de Campos: "Origina peko". Trad. Roberto Passos Nogueira. En: Vojo kaj vorto. La Laguna: J. Régulo 1972. 110 p. [p. 82-83]
 Alberto Caeiro: "Kiam venos Printempo". Trad. Leopoldo Knoedt. En: Fonto 15, 1995: n-ro 171, p. 4.
 Fernando Pessoa (kiel Alberto Caeiro): "La gardisto de gregoj" (kantoj 1-8). Trad. Gonçalo Neves. En: Fonto 20, 2000: n-ro 232, p. 19-29.
 Fernando Pessoa: "Tabakistejo". Trad. Gonçalo Neves. En: Fonto 20, 2000: n-ro 231, p.12-17.
 Fernando Pessoa: "La tabakvendejo", trad. Hans-Georg Kaiser. 2004.
 Fernando Pessoa: Mesaĝo. Modernisma epopeo. Kun helptekstoj historiaj, mitologiaj kaj literaturaj.Trad. João José Santos. Lisbono: La Karavelo 2018. 126 p.
 Alberto Caeiro: La gardisto de gregoj. Trad. Gonçalo Neves. Chapecó: Fonto, 2015. 78 p.
 Alberto Caeiro (Fernando Pessoa): La gardisto de gregoj. Sensisma poemciklo tradukita de Gonçalo Neves el la portugala. Dua eldono, korektita, profunde reviziita, detale prinotita, kun ampleksaj antaŭparolo kaj tradukologia epilogo de la tradukinto, kaj riĉe ilustrita per desegnaĵoj kaj pentraĵoj de virtuozaj artistoj vivintaj kaj vivantaj. Espinho: Eldonejo Drako (bitlibro) 2019. 131 p.
 Fernando Pessoa: La anarkiisma bankiero. “Rezona rakonto” (aŭ, pli bone, dialoga eseo) tradukita de Gonçalo Neves. el la portugala. Ilustrita kaj komentita. Antaŭparolo de Manuela Parreira da Silva. Postparolo de José Antonio Llardent. Tradukologia epilogo de la tradukinto. Espinho: Eldonejo Drako (bitlibro). 2019. 116 p.

En Ido aperis 
 Alberto Caeiro: La gardero di trupi. Trad. Gonçalo Neves. Duesma, revizita edituro. Chapecó: Fonto, 2016. 85 p.

Portugalaj poetoj
GLAT-verkistoj
1580

En la jaro 1580 post Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Sepaj Francaj militoj pri religio finiĝis.
 Politika krizo en Portugalio. Regado de Konsilo de Regentoj de l' Regno de Portugalio. Antonio la 1-a (Portugalio) surtroniĝis, sed Filipo la 2-a (Hispanio) invadis Portugalion kaj iĝis reĝo.
 Gregoria kalendaro adoptita de katolika eklezio.

Unuaj dokumentaj mencioj 
 Hideaga (hodiaŭ vilaĝo en Rumanio).
 Surava kiel Surraguas (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).

Naskiĝoj 
 9-a de junio: Daniel Heinsius, nederlanda klerulo, poeto, filologo, latinisto, helenisto kaj profesoro pri la greka historio en la Universitato de Lejdeno (m. 1655)
 2-a de novembro: Marko Aŭrelio Severino, itala kuracisto, kirurgo, anatomo kaj profesoro pri medicino kaj kirurgio (m. 1656)
 Peire Godolin, okcitana verkisto (m. 1649)
 Melchior Franck, germana komponisto (m. 1639)
 ĉirkaŭ 1580: Gabrielo Bethlen reganto de Transilvanio m. 1629
 István Bethlen, duko de Transilvanio (m. 1658)
 Philipp Clüver, germana geografo (m. 1622)

Mortoj 
 10-a de junio: Luís Vaz de Camões, portugala poeto (n. 1524)
 30-a de aŭgusto: Emanuelo-Filiberto de Savojo, duko de Savojo (n. 1528)
 19-a de novembro: Jiří Melantrich, ĉeĥa libropresisto kaj eldonisto (n. 1511)
 Ruy López de Segura, hispana ŝakludisto.
La Kanto de la Krucmilito

La Kanto de la Krucmilito, okcitanlingve "la Cansó de la Crosada", estas monumento de la okcitana literaturo. Tiu longa poemo (pli ol 9500 versoj) estis skribita inter 1212 kaj 1219, kaj rakontas la tragedion, kiu okazis en Okcitanio de 1209 ĝis 1219 (fakte la krucmilito daŭris ĝis la 1230-aj jaroj).

Ĝi konsistas el du partoj malsimilaj :

La unua parto entenas 2749 versojn kaj 130 paragrafojn, kaj rakontas la eventojn ekde la komenco de la krucmilito kontraŭ la Kataroj far la francaj armeoj kaj la Papo en 1209 ĝis la grava batalo de Muret en 1213. Guilhèm de Tudèla estas la aŭtoro de tiu unua parto. Li estas kronikisto, kiu strebas al objektiveco kaj preciza priskribo de ĉiuj eventoj, neglektante neniun detalon. Li tamen subtenas la Francojn kaj krucmilitistojn.

La dua parto enhavas 6811 versojn kaj 83 paragrafojn, kaj rakontas la historion de la batalo de Muret (1213) ĝis alia grava batalo en Baziège en la jaro 1219. La aŭtoro de tiu ĉi dua parto, kiu ŝajne mem partoprenis tiun lastan batalon, restas ĝis nun nekonata. La anonima aŭtoro skribas en bela kaj pura okcitana lingvo, kaj faras el tiu poemo veran eposon, kie aperas klare siaj pasiaj sentoj kaj esprimforto.

Tiu "Kanto" estas pasia dolorhimno, lukto de tuta kulturo por siaj moralaj valoroj, penslibereco, toleremo, heredaĵo de la trobadoroj kaj de la Fin'amor.

Verkoj pri la Krucmilitoj
Kantoj