alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Blog

Blog (Блог). Tulı iseme – web blog, web saytlarnıñ ayırım ber töre. Blogtağı yazmalar xronologik tärtiptä tözelä. Bloglar, ğädättä, dönya xällärenä bağışlanğan fikerlärne tuplıy häm qatnaşuçılarğa yazmalarnı, şärexlärne qaldırırğa mömkinçelek birä. Küpmeder däräcädä, tözeleşe buyınça, blog elektron köndälekkä oxşaş, läkin ğädäti köndäleklärdän ayırmalı bularaq anda video, audio häm vizual' mäğlümatlarnı urnaştırırğa bula. Bloglarnı totuçı keşelär blogger dip atala. 

Soñğı yıllarda blog ayıruça kiñ taralış taptı. Mäsälän Technorati bloglarnı ezläw caylanması 2007 yılnıñ mayında 71 million blognı üz eçenä alğan.

Tarix 

Washington Post gäzite fikerençä, berençe blog Tim Berners-Lee tarafınnan 1992 yılda yañalıqlar turında bäxäsläşü maqsatı belän oyıştırılğan bulğan. Läkin 1996 yılda ğına bu tör web saytlar kiñ populyarlıq qazana. 

1999 yılda San Frantsisko şähärendä berençe blog portalı Blogger eşli başlıy. Soñınnan Bloggernı Google satıp ala

«Apple bloglarğa qarşı» xökem qararı näticäsendä Amerika Xakime bloggerlar jurnalistlar kebek mäğlümät çığanaqların faş itmäw xoquqına iä dip qarar çığara.

Blog törläre

Media törläre buyınça 

 Video roliklarnı tuplağan blog – vlog 
 Internet sıltamalrnı tuplağan blog – linklog
 Fotolar blogı – photoblog
 Sänğät turında fiker alışu blogları – artlog

Faydalanılğan cihaz buyınça 
Käräzle telefonnar öçen maxsus eşlängän bloglar moblog dip atala

Janr buyınça 
Bloglar ayırım temalarğa bağışlanğan bulırğa mömkin. Şul isäptän 
 säyäxätçelär blogı - travel blog
 moda blogı- fashion blog
 xıyallar blogı- dream blog
 säyäsätçelär blogı – political blog h.b.

Bloglarnı ezläw caylanması 
Töp programmalar:
 Technorati, 
 Feedster

Bloglar häm başqa media 

Bloglar kiñ taralğan sayın, keşelär alarnı mäğlümat alu öçen dä faydalana başlıylar. Küp kenä dönya gäzitläre üzläreneñ web saytlarında bloglarnı alıp baralar, alar küpmeder külämdä uquçılar belän aralaşu çarası bulıp tora. Şul uq waqıtta qayber häwäskär blogçılar üzlären traditsion media çaralarınnan ayırım kürä.

Bloglarnıñ möhim çağılışı – keçe tellärdä söyläşüçelärne berläşterü. Mäsälän, blogdar yärdämendä siräk oçrıy torğan Gaelic /Galık/ telendä söyläşüçelär xätta Qazaqstanda da tabıldı.

Şäxeslär

Blognı alıp barunı küp kenä tanılğan artist, jurnalist, eşmäkärlär, fiker iäläre kiräk dip taba. 

Mäsälän, soñğı arada AQŞta Whole Foods şirkäte citäkçese John Mackeynıñ bloglarda artıq mäğlümatnı bastıru arasında kilep tuğan wäzğiät kiñ diskussiälänä.

Sıltamalar 

What a blog site

Blogger, İñ popular bloglar saytı

Livejournal, Rusiädä iñ tınlğan bloglar saytı

Klik Surat - Online Blog Generator 

Сайтлар
Интернет
Дьюк университеты

Дьюк университеты — АКШның Төньяк Каролина штатының Дарем шәһәрендә урнашкан хосусый университет. Дьюк университеты нигез 1838 елда салына. АКШның иң яхшы 15 университет исемлегенә керә.

Дьюк университетының девизы - “Eruditio et Religio.” (латинча: Белем һәм ышану).

Сылтамалар 

 Дьюк университеты

АКШ югары уку йортлары
Çikləwek Watuçı

Çikläwek Watuçı (Щелкунчик, The Nutcracker) - ike akttan torğan äkiäti balet. Pötr Çaykovskiy tarafınnan 1891-1892 yıllarda icat itelä häm E.T.A. Hoffmannıñ «Çikläwek watuçı häm tıçqan patşası» isemle äkiätenä nigezlängän.

Könbatış illärendä bu balet iñ danlıqlı baletlarınıñ berse bularaq sanala, säm ğädättä, Raştua bäyrämendä säxnäläşterelä.

Baletnıñ premyerası 1892 yılnıñ 18 dekäberendä Mariin teatrında ütä. Lev İvanov belän Marius Petipa – baletmeyster, Riccardo Drigo – dirijor wazıyfaların başqaralar.

Baletnıñ dönyaküläm şöhrät qazanuın ğadättä Mixail Barışnikov eşkärtüe belän bäylilär. Ul berençe tapqır 1976 yılda Kennedy Centerda quyıla.

Balet 

 Uvertüra

Berençe akt 
 Raştua çırşısın bizäw häm yaqtırtu säxnäse
 Marş
 Keçe Ğalop
 Drosselmeysternıñ uile häm büläklär öläşüe
 Däw äti säxnäse häm biüe
 Qunaqlar taralaşuı 
 Suğış
 Qışqı çırşı urmanı
 Qar börtelkäre biyüe

İkençe akt 
 Kereş
 Klara belän Patşa ulınıñ kilüe
 Divertissement
- Şokolat (İspan biüe)
- Kofe (Ğäräp biüe)
- Çäy (Qıtay biüe)
- Trepak (Rus biüe)
- Fleyta biüe
- Ginger Ana häm anıñ balaları
 Çäçäklär wälsı
 Pas de deux: Adagio (Şikärle sliva häm anıñ kavalerı)
- Berençe variatsiä
- İkençe variatsiä
 Final Vals häm Apofeoz

Әлифба буенча балетлар
Петр Чайковский
Pötr İlyiç Çaykovskiy

Pötr İlyiċ Ċaykovski (Rusċa Пётр Ильич Чайковский) - romantik ċorga qaragan rus kompozitorı. 

Ċaykovski dönyakülәm ṡöhrәt qazana. Biograf yazuċı Anthony Holden assızıqlawınċa, Ċaykovskiga qәdәr rus muzıkası xalıq cırlarınnan hәm kapella yañgırawlarınnan torgan. Ṡulay uq Ċaykovski berenċe tapqır ċit il tıñlawċısın rus muzıkası belәn tanıṡtıra. Mәsәlәn, Mixail Glinka üz tormıṡında berdәnber tapqır ċit il konsertın Parijda birә.

Tormıṡı 
Pötr Ċaykovski 1840 yılnıñ 7 mayında xәzerġe Udmurtia respublikasınıñ Votkinsk ṡәhәrendә dönyaġa kilә. Ətise – İlya Petroviċ ṡaxta injenerı, әnise – fransuz tamırınnan bulġan Aleksandra Andreyevna Assier. Ċaykovski öyendә pianino tawıṡı tuqtamaġan. Pötr berenċe muzıka dәreslәren 5 yәṡendә baṡlıy. Öċ yıl eċendә ul notalarnı uqıtuċısı dәrәcәsendә uqıy alırday yuġarılıqqa kütәrelә.

1850 yılda Ċaykovski Sankt-Peterburgnıñ Xoquq mәktәbenә kerergә dip әzerlek klassların ala baṡlıy. 1858 yılġa xәtle ul ṡul mәktәpne tәmamlıy. Ṡunnan soñ ul Yustitsiә Ministrlıġına bilgelәnә. Bu eṡne ul öċ yıl dәwamında alıp bara.

1862 yılda Ċaykovski Anton Rubinstein qulı astında muzıka dәreslәren ala baṡlıy. 

1891 yılda Ċaykovski konsertları belәn AQṠnı qolaċlıy. Carnegie Hall aċılu tantanasında ul Slavonic March әsәren baṡqara. 

1893 yılda Ċaykovskiġa Cambridge universitetınıñ Muzıka fәnnәre doktorı dәrәcәse birelә. 

Kompozitor 1893 yılda dönya quya.

Ṡәxsi tormıṡ 

Ozaq yıllar dәwamında Çaykovski icatın öyrәnüçelәr anıñ gomoseksual sıyfatların tikşerep kildelәr. Bu ezlәnülәr Sovet xökümәte waqıtında ber çiktәn ikençe çikkә taypıla. Lәkin, nәrsә genә bulsa da, 1870nçe yıllar tirәsendә Çaykovski ğailә qoru telәge belәn yana başlıy. 

Ozaq yıllar buyınça Çaykovskiğa emotsianal yaqtan zur terәk bulıp Nadejda fon Mek tora. Bu xatın belәn ul berqayçan da oçraşmasa da, anıñ patornatı hәm finans yәrdәme belәn dönya kürә. Alarnıñ küpsanlı xatları Çaykovskineñ şәxsi tormışı turında bay mәğlümatnı açıqlıy.

Töp әsәrlәr 

 Romeo hәm Julliet
 Könbatıṡ Sonata
 1812 yıl Uvertürası
 Slaw Marṡı
 Ċiklәwek Watuċı (The Nutcracker)
 Yevgeni Onegin
 Berenċe Pianino Konsertı
 İolanta

Композиторлар
Amerika student atamaları

Amerika student atamaları. Dönyanıñ başqa illärennän ayırmalı bularaq, AQŞta baqalawriat studentların, uqu yılına qarap dürt törgä bülälär.

 Freshmen /uqıla: Freşmen/ (tärcemä, Yaña Keşe) – berençe kurs studentları
 Sophmore /uqıla: Sofmor/ – ikençe kurs studentları
 Junior /uqıla: Cunior/ (tärcemä, Yäş keşe) –öçençe kurs studentları
 Senior (tärcemä, Olı Keşe) – soñğı (dürtençe) kurs studentları

АКШ югары уку йортлары
The Wall Street Journal

The Wall Street Journal Dow Jones & Company tarafınnan New York şähärendä näşer itelä torğan häm AQŞ tormışında ähämiätle urın totqan köndälek basma. Aziä häm Awropa bülekçäläre belän bergä 2 million nösxä bulıp çığa, 931,000 keşe gäcitne online yazdırıp uqıy.

Journal kübesençä iğtibarın AQŞ häm xalıqara biznes häm finans yañalıqları häm mäsäläre buyınça yaza. Gäcitneñ iseme New Yorknıñ töp finans üzäge – Wall Street uramı arqasında birelgän. Gäzit 33 Pulitzer bülägenä iä.

2007 yılnıñ 31 yüldä, ozaqqa suzılğan awır söyläşülärdän soñ, dönyanıñ iñ bay media-mağnatlarınıñ berse, Rupert Murdoch, The Wall Street Journal gäziten $5 milliardqa satıp alu turında Bancroft ğäiläse belän kileşügä ireşte.

Sıltama 

The Wall Street Journal basması

Гәҗитләр
Xevsureti

Xevsureti (Görceçä: ხევსურეთი) ul Könçığış Görcestanda (Gruziädä) tarixi ölkä, Olı Qawqaz sırtınıñ ike bitläwendä urnaşqan. Xevsureti ul Görceçä üzännär ile digän süz häm berençe tapqır 15. yözdä oçrí.

Geografiä 
Xevsureti Ardoti, Şatili, Arxoti häm Aragvi yılğaları üzännärendä, Mtsxeta-Mtianeti ölkäseneñ Duşeti rayonına kerä, Çeçniä belän çikläşä. Xevsureti mäydanı 1050 km², qışqı xalıq sanı 3200 keşe. İñ zur awılar Barisaxo häm Şatili.

Etnografiä 

Başta Xevsureti, kürşendäge Pşavi belän, Pxovi iseme aldında yöri. Urta Ğasırlarda monda Görce patşalarğa qarşı Pxovi fetnäläre urın ala, läkin Pxovlar ciñelä. Şundí fetnälär näticäsendä Pxovida feodal sisteması urnaşılmí häm tawlılar tik ğädät buyınça yäşilär. Berniçä yıldan soñ tawlılar Xristianlıqnı qabul itälär. Patşağa ğına buysınıp, alar çiklärne saqlílar häm üzidärä itälär. 

20. yözdä dä Xevsurlar köbä kiep yörilär, kiemne tärelär belän bizälälär. Xevsurlarnıñ suğışçanlığı Xevsuruli ğäskär biüendä urın alğan.
 
Xevsurlar dinendä Görce Ortodoks Xristianlığı belän mäcüsilek quşılması sizelä. İzge urınnar jvari ("tärä"), xati (“ikona”) yä salotsavi-gä (“ğibädätxanä”) bülänälär. Din yolaları Sovet çorında da üzgärmilär. Läkin 1950. yıllarda Xevsurlarnı tawlardan küçerälär, küp awıllar buş qala. Soñğı yegerme yıl däwamında Xevsureti xalıq sanı kimi.

Yolalar 

Başqa taw ölkälärendä kebek, Xevsureti dä küp yolalar saqlana. Görce tele dä Urta Ğasırlar çorındağı Görceçägä oxşaş. Qan üçe 20. ğasırğa qädär saqlanğan. Muzıka da Urta Ğsırlar muzıkasına oxşaş. 

Xevsuretidä küp qälğä tözelgän, çönki borınğıdan alar Çeçen häm Kist tawlılarğa qarşı suğışalar. Şundí bäreleşlär Görce şağire Vaja-Pşavelanıñ Aluda Ketelauri poemasında yazıp alğan. İñ tanılğan Xaxmati, Axieli, Lebaiskari, Mutso, Şatili qälğäläre häm Gudani häm Anatori täreläre. 

Encyclopædia Britannica 1911. yılda yazğança, Xevsurlar arasında küp qızıq yola tapqan. Balanı tuu waqıtında xatın ayırım alaçıqta bula, ä ire yanında mıltıqtan ata. Tuudan soñ bala tabuçı ber ay alaçıqta yäşi, şunnan soñ bu alaçıqnı yanıp beterälär. Sc’orproba - tağın ber qızıqlı yola. Tuyğa qädär yäş par tön buyı bergä yatap alar, üz arasında qılıçnı urnaştırıp. Censi mönäsäbätlär kilep çıqsa, yegetne çäzalap üterälär.

Päräwäzdä 
 Legends of Khevsureti 
 Folk Art of Georgia - Broken
 Central Caucasian religious systems and social ideology... by Kevin Tuite and Paata Bukhrashvili 
 Mountain regions of Georgia 
 The country of Black Shields
 Expedition to Khevsureti (in Georgian) 

Гөрҗистан тарихы
Xosusıy universitet

Xosusıy universitet – däwlät qaramağınnan azat bulğan yuğarı uqu yortı. Xosusıy universitetlar Bangladeş, Qıtay, İndstan, Yapunstan, Miksikä, Portugaliä, AQŞta kiñ taralış tapqan. Xosusıy universitetlarda uqu öçen tüläw däwlät universitetlarına qarağanda şaqtıy zur.

Qayçaqta xosusıy universitetlar qısqa waqıt eçendä akademik däräcä alırğa mömkinçelek birä. Mäsälän, öç yıllıq programmanı ike yılda tämamlap bula. Bu toraq, uqu çığımanrın kimetergä mömkinçelek birä.

AQŞta iñ aldınğı universitetlarnıñ kübese - xosusıy universitet. Şul isäptän, Ürmäle göl ligası äğzaları.

Югары уку йортлары
Бизе

Бизе — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы  гминаcында урнашкан авыл.

Климаты 
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

Искәрмәләр

Әдәбият 
 «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
 Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Польша торак пунктлары
Әлифба буенча торак пунктлар
Куявия-Диңгез буе воеводалыгы торак пунктлары
Attila (opera)

Attila (Атилла). Cuzeppe Verdi tarafınnan icat itelgän opera. Zaxarias Wernernıñ Attila, König der Hunnen ("Attila, Hunnar Patşası") äsäreña nigezlängän. Operanıñ premyerası Teatro La Feniçeta 1846 yılnıñ 17 martında ütä.

Eçtälek 
Opera prolog häm öç aqttan tora.
Cimerelgän Aquileia /Akilia/ şähärendä, Attila häm anıñ ciñelmäs urdası suğış äsirlärenen xatın-qız bulularına şaqqatalar. Alarnıñ liderı Odabella, nişläp Hun xatınnarı ğädättä öydä utıralar dip sorıy. Attila, bu xatınnıñ batırlığına soqlana häm teläsä nindi üteneçen başkaraçağın äy‏tä. Qız Attiladan, atasın ütergäne öçen üç alır öçen qılıç sorıy.

Roman (Rim) ilçese Ezio kilä häm imperiän bülü turında üz täqdimnären citkerä. Attila anı kire qağa. Säxnä sazlıq cirlegenä, Venetsiäneñ bulaçaq urınına küça. Attila haman Odabella turında uylana, läkin şähär tözeleşenä böten köçen quya.

Sıltamalar 
Libretto 

Опера
U.S. News & World Report

U.S. News & World Report AQŞnıñ atnalıq yañalıqlar basması. Başlıça United States News ismen yortä, soñınnan World Report basmasına kuşılu säbäple, isemen üzgärtä.

U.S. News & World Report Washington, D.C.'da urnaşqan. Töp köndäşläre - Time häm Newsweek basmaları.

1983 yıldan birle U.S. News & World Report Amerikanıñ iñ yaxşı kolledjlar ismelegen tözü belän mäşğül. Bu rankinglar Amerika yuğarı uqu yortlarına cibärelgän soraulıqlardan tozelä.

Журналлар
Sınlı Sänğät Muzeyı (Boston)

Sınlı Sänğät Muzeyı (inglizçä Museum of Fine Arts) -  şähärendä () urnaşqan nıñ iñ ere muzeylarınıñ berse. Muzey, Nyu Yorktağı Metropolitan muzeyınnan qala, kolleksiäse buyınça Amerikada ikençe urında.

Muzeyğa nigez 1870nçe yılda salına. Xäzerge urınına isä muzey 1909 yılda küçä. 2000 yılda muzeynı kiñäytü planı iğlan itelä. Yaña binalar 2010 yılda açılır dip kötelä.

Kolleksiä 
 Misır artefaktları, sınnar, sarkofaglar, häm zärkän eşlänmäläre
 Frantsuz impressionistları eşlänmäläre, şul isäptän Paul Gaughin, Manet, Renoir, Sisley, Monet, Degas, Van Gogh, Cézanne h.b.
 18nçe-19nçı ğasır Amerika sänğäte, şul isäptän John Singleton Copley, Winslow Homer, John Singer Sargent
 Morse kolleksiäse

Sıltamalar 
 Museum of Fine Arts'nıñ räsmi bite

Сынлы сәнгать
АКШ музейлары
İmpressionizm

İmpressionism19çı ğasırda barlıqqa kilgän sänğät ağımı. Başlıça İmpressionistlar dip Parista yäşägän räsem yasauçılarnı atıylar. Ağımnıñ iseme Claude Monet tarafınnan yazılğan Impression, Sunrise isemle kitabınan alına.

İmpressionistlarğa xas alımnar - utä kürenmäle pumala ezläre, açıq kompozitsiä, utqa basım yasau, xäräkät. Sınlı sänğät ölkäsendä impressionizm ağımınıñ barlıqqa kilüe, muzıkada häm ädäbiättä dä oxşaş ağımnarğa kiterä. 

Тасвирый сәнгать
The Economist

The Economist (Tatarça: "İqtisatçı", Urısça: "Экономист") - ingliz telendä çığa torğan säyäsi, iqtisadi häm xalıqara yañalıklarğa bägışlanğan atnalıq basma. Ul "The Economist Newspaper Ltd" şirkäte tarafınnan Londonda çığarıla. 2006. yıl sannarı buençä atnalıq tirajı - 1 million nösxägä yaqın. Şulay itep, "The Economist" dönyanıñ in popular basmalar rätenä kerä.

"The Economist"nıñ maqsatı - "alğarışqa iltä torğan intellektual'lek häm täräqqiätne totqarlıy torğan samimi dorfalıq arasında bulğan köndäşlektä katnaşu". Basmada kübesença iqtisat, säyäsät, eşmäkärlek, finanslar, fän, texnologiyä häm sänğätkä qarağan yazmalarnı tabıp bula. "The Economist" dönyanıñ aldınğı qaraşlı keşeläre, liderlar arasında tirän ixtiram qazana.

Basma xezmätkärläre "The Economist"nı gäzit dip atasa da, ul atnalıq surätta, jurnal formatında çığa. 
1928 yıldan birle "The Economist"nıñ xıyssäläreneñ yartısı "Financial Times" gäzite qulında. Qalğan yartısına bäysez keşelär xuca. Basma citäkçelegeneñ bäysezlege, Board of Trustees yärdämendä buldırıla.

Basmanıñ qızıqlı yağı - berniçä Fikerlär-Uylanular (Op-ed) rubrikalarınıñ buluında. Härber Fiker-Uy rubrikası aerım ber ölkägä bağışlana:
 Bagehot (Böekbritaniyä) - zamanında basmanıñ redaktorı bulıp eşlägän Walter Bagehot isemele şäxesneñ istäleğenä atalğan. 
 Charlemagne (Awrupa) - Franklar imperiyäsen oeştıruçı Charlemagne patşa istäleğenä atalğan.
 Lexington (AQŞ) - Amerika Azatlığına Suğış başlanğan Lexington, Massachusetts töbäğe iseme belän atalğan.
 Buttonwood (finanslar) - zamanında Wall Street eşmäkärläre cíılırğa yaratqan buttonwood ağaçı iseme.

"The Economist" basmasın dönyada Big Mac Index`ın bastıruçı bularaq ta belälär. Bu indeks, törle illärdä satıla torğan McDonalds Big Mac`nıñ bäyälären çağıştıru yulı beläñ waluta kursın täğaenlärgä mömkinçelek birä.

Redaktorlar 
 James Wilson 1843–1857 
 Richard Holt Hutton 1857–1861[5]
 Walter Bagehot, 1861–1877[6]
 Daniel Conner Lathbury, 1877–1881[7]
 R. H. I. Palgrave, 1877–1883
 Edward Johnstone, 1883–1907[8]
 F. W. Hirst, 1907–1916
 Hartley Withers, 1916–1921
 Sir Walter Layton, 1922–1938
 Geoffrey Crowther, 1938–1956
 Donald Tyerman, 1956–1965
 Sir Alastair Burnet, 1965–1974
 Andrew Knight, 1974–1986
 Rupert Pennant-Rea, 1986–1993
 Bill Emmott, 1993–2006
 John Micklethwait, 2006– xäzerge köndä

Sıltamalar 
The Economist basmasınıñ räsmi sähifäse

Журналлар
Räsäyneñ altın xäzinäse

Räsäyneñ altın xäzinäse, 1918 yılnıñ Mayında däwlät fondında bulğan altın, kömeş, platina häm qimmätle käğäzlär Mäskäw, Tambov, Samara  saqlağıçınnan Qazanğa küçerelä. Qazan baş kütärgän Çex-Slovak korpusı ğäskäri berämlekläre häm KomUçníñ Xalıq Armiäse qulına küçkäç, Räsäy xäzinä-altınnarı zur öleşen başta Samarağa (1918, August), annarı Ufağa, Öktäberdä Omsk şähärenä ozatalar. Xäzinäneñ küpme bulğanlığı täğäyen mäğlüm tügel, isäp-xisap käğäzläre saqlanmağan. 1919. yılnıñ May ayında admiral Kolçak ämere belän isäpkä alınğan baylıqnıñ nominal qimmäte 651 532 117 sum 86 tien täşkil itä. Kuytun kileşüe näticäsendä Çex-Slovak korpusı citäkçelege Sovet xökümätenä xäzinäneñ 409 625 870 sum 86 tienen qaytarıp birä. Xäzinä 1920 yılnıñ May ayında qabat Qazanğa qaytırıla, RSFSR Däwlät bankınıñ Qazan bülegenä salıp quyıla, annarı şul yılnıñ azaqlarında Mäskäwgä küçerelä.

Россия тарихы
Камил Мотыйгый

Камил Мотыйгый (Төхфәтуллин Камил Мотыйгулла улы, 1883-1941) - татар журналисты, җырчы (баритон), нәшир. 1883 елда Җаек шәһәрендә мулла, укытучы Мотыйгулла Төхфәтуллин гаиләсендә туа.

1905-1907 елларда "Әлгасрелҗәдид", "Уклар" журналларынының, "Фикер" гәҗитенең мөхәррире һәм нәшире. "Уралец" гәҗитенең нәшире. "Яңа тормыш" гәҗитен оештыручылардан.

1909-1917, 1925-1929 елларда концерт эшчәнлеген алып бара.

Гаиләсе 
Хатыны Зарифә, кызы Рәисә, уллары Дәүләт (опера җырчысы, театр факультетын тәмамлаган), Рәфкат, Хәмит (опера җырчысы; Хәмитнең хатыны Хөснурый, кызы Надия).

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Милләттәшләр «Камил Мотыйгый»

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Татар җырчылары
Габдулла Тукай
Säğit Rämiev

Rämiev Säğit Lotfulla ulı (1880-1926), kürenekle şağir. 1906-1907. yıllarda Tañ yoldızı gäzeteneñ cawaplı möxärrire, Tawış gäzeten, Tañ mäcmuğası jurnalın oyıştıruçılarnıñ berse. Ğabdulla tuqaynıñ fikerdäşe. Rämiev icatınıñ nigezen romantik lirika täşkil itä. Tatar poeziäsenä söyläm tele intonasiälären kertä, milli şiğer tözeleşen yaña çaralar belän bayıta. İcatı: Tañ waqıtı, Sin, Min, Keşe, Minutlar isemle şiğerlär yañaça yazıla. Qayber şiğerläre Tatar poeziäse taríxında berençe tapqır Urıs telenä tärcemä itelä häm basıla. Lev Tolstoy, Anton Çexov icatınnan Tatar telenä tärcemälär. '

Saylanma äsärlär (1962), Tañ waqıtı (1980) isemle cíıntıqlar.
Шагыйрьләр
Därdemänd

Därdemänd (Rämiev Möxämmätzakir Möxämmäsadíq ulı) (1859-1921), kürenekle şağir, altın priiskaları xucası. Därdemänd poeziäsenä fälsäfi tiränlek, obrazlılıq, tel-surätläw çaralarında näfislek, neçkä lirizm häm psixologizm xas: Qorab, Büzlärem mana almadım, Bez, Xäyät, Widağ, Quandı il, qanat qaqtı mäläklär.... tatar poeziäsenä zur yoğıntı yasıy. 

Abıysı Şakir Rämiev belän bergäläp Waqıt gäzeten, Şura jurnalın näşer itä, 1909-1918 Waqıt basmaxanäsen tota. 1. Däwlät Duması deputatı (1906).

Därdemänd (1929), Saylanma äsärlär (1959), İsä cillär (1980) cıyıntıqları.

Monı da qara
Rämievlär

Шагыйрьләр
Nobel büläge

Nobel büläge (Нобель бүләге) — fänneñ meditsina häm fiziologiä, fizika, ximiä, ädäbiät häm solıx ölkälärendä birelä torğan dönyanıñ iñ möhim büläge. Ekonomika ölkäsendäge büläk 1968 yılda Şvetsiä üzäk bankı tarafınnan Alfred Nobel istälegenä bağışlap birelä. Berençe tapqır Nobel büläge 1901. yılda birelä başlıy. Nobel Solıx büläge küp belgeçlär tarafınnan säysi yaktan yoğıntığa birelgän dip täñqitlänä. Solıx bülägennän qala, Nobel büläkläre Stockholm şähärendä yıl sayın 10. Dekäberdä, Alfred Nobelneñ ülgän könendä tapşırıla. Härber büläk aluçı, ğädät buyınça, cıyılğan qunaqlar aldında leksiä belän çığış yasarğa tieş.

Alfred Nobelneñ wasiäte 

Nobel üzeneñ baylığınıñ 94%, yäğni 31 Şved kronasın, fondqa tapşıra. Nobel'neñ qaldırğan wasiäte tübändägedän ğibärät:

Büläkläw tärtibe 

Tieşle komitetlar Nobel büläge laureatların Öktäber ayında iğlan itä. Şunnan soñ, bülaklär tantanalı räweştä 10. Dekäberdä tapşırıla. Sönğı yıllarda banket Stockholm Şähär Sarayında ütä.

Büläk maksimum öç laureatqa birelä ala. Härber büläk altın medaldän, diplom häm aqçadan tora. Xäzerge waqıtta aqçalata büläkneñ zurlığı - $1 million çaması.

Matematika buläge 

Alfred Nobelneñ büläkne matemtiklarğa birmäw mäs'äläse buyınça törle fikerlär yöri. Nobel wasiäte praktik açışlar turında süz yörtä, ä matematika isä, praktik fännär rätenä kermi. İkençe säbäbe - 20. yöz başında Şvetsiädä inde matematika ölkäsendä zur bülakneñ buluı. Şulay uq, legenda räweşendä, Nobel xatınınıñ ber matematik belän bulğan mäxäbbäte atalsa da, bu legenda çınğa aşuı mömkin tügel, çönki Nobel berqayçan da öylänmägän bulğan.

Qızıqlı mäğlümätlär

Nobel bülägen ike tapqır aluçılar 

 Maria Skłodowska-Curie: Fizika 1903, radionurlanış açışı öçen; Ximiä 1911, çista radiumnı ayırğan öçen
 Linus Pauling: Ximiä 1954, hibrid orbital teoriä öçen; Solıx 1962, atom-töş sınawlarnı tuqtatu öçen alıp barğan köräşe öçen;
 John Bardeen: Fizika 1956, tranzistornı uylap tabu; Fizika 1972, ütäütkäröçänlek teoriäse (BCS teoriäse) öçen; 
 Frederick Sanger: Ximiä 1958, insulin molekulasının strukturasın açqan öçen; Ximiä 1980, virus nukleotidın tärtipkä kertü öçen.

Ğäilä büläkläre 
Tarixta Curie ğäiläse biş Nobel bülägen alğan:

 Maria Skłodowska-Curie, Fizika 1903 häm Ximiä 1911
 Xäläl cefete Pierre Curie, Fizika 1903
 Qızları Irène Joliot-Curie, Ximiä 1935
 Kiäwläre Frederic Joliot-Curie, Ximiä 1935

İskärmälär

Sıltamalar 
 Nobel büläge (ingl)
 Norwegiä Nobel Institutı (ingl)
Qol Ğäli

Qol Ğali (yaqınça 1183-1236), Bolğar-Tatar şäğire, Tatar yazma ädäbiätenä nigez saluçı, mäşhür Qıyssai Yosıf (1233) liro-epik poemasınıñ avtorı. Äsärneñ süjete Yosıf päyğämbär turında Täwrättä häm Qor'ändä bäyän itelgän qıyssadan alınğan. Äsär küp kenä ğomumkeşelek problemaların çağıldıra: yaxşılıq häm ğädellek yawız köçlär belän köräşe, keşelärneñ yaqtığa-bäxetkä, äxlaqi saflıqqa, kamillekkä omtılış h.b.

Poema Tatar xalqınıñ äxlağın tärbiäläwgä, añarda humanizm sıyfatların üsterügä, ädäbi teleneñ formalaşuına zur yoğıntısı yasağan. Tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä äsärneñ 200-dän artıq qulyazma nösxäläre häm küçermäläre tabıla. Kitap räweşendäge berençe basması şağir Utız İmäni äzerlägän fänni tekst 1839 yılda Qazanda dönya kürä (naşire - Räxmätulla Ämirxanov). Äsärneñ Qazanda çıqqan basmaları 80-nän artıp kitä, alar arasında F. Fasiev äzerlägän cıyılma tänqidi-fänni basması 1983 yılda näşer itelä.

Шагыйрьләр
Идел буе Болгары
Mongol tele

Mongol tele. Bu termin Mongolíanıñ Mongolları tele wä barça Mongol törkeme telläre añlata. Monnan tış "Mongol tele" terminı belän şulay uq borınğı ğomumi Mongol tele häm iske yazu Mongol tele añlana.

Mongol tele tar mäğnädä 
Mongollarnıñ, töp MR xalqınıñ wä Eçke Mongolíanıñ wä törle Qıtay regionlarında yäşi torğan ayırım törkemnärneñ tele. Töp dialekt buyınça yış xalxa*mongol yä ğadi xalxa atala.
Xalxa teleneñ ädäbiät normı häm MNR däwlät tele xälät bar. Anda söyläşüçelär sanı 2.3 mill. keş. çaması(1995). Xalxa dialektı mongol tele dialektlar üzäk törkemenä kerä. Anıñ beländer berättän könçığış da könbatış gruppları şulay uq ayırılalar. Dialektlar arasındağı ayırımlıklarnıñ nigezdä fonetik täbiğäte bar.

Mongolía milli tele bularak ul Mongol xalıq révolütsiyäsennän (1921) soñ xalxa dialektı buyınça tözelä başladı. 1943nçe yıldan birle anıñ kirillik älifba buyınçağı yazuwı bar.

Mongol telläre törkeme 
Xalxa-mongol belän mongol yazuwı tele mongol telläre törkemenä kerälär. Bu törkem kiläçäk törkemnärgä bülenä: Tönyaq-Mongol telläre: burât, qalmıq, ordos, xamnígan, oyrat; Könyaq-Mongol telläre: dagur, şira-yugur, dongxiang, baoan, tu; mogol tele Äfgänstanda ayırımça bula. Bu tellär ber-bersenä bik yaqın.

Üz tözüwe buyınça, bolar agglütinativ tellär flektivlek elementläre belän bula. Küpçelek tellärdä (qalmıqtan häm burâttan başqa) şäxessez fiğil törlänüe sífatlı. Monnan tış morfologiä sferasında alarda süz alıştıruı häm süz eşäwe arasındağı ayırma yuq. Mäsälän, kileş formaları ber süzneke yaña süzlär kebek bula häm tağın ber tapqır kileş buyınça törlänä alalar. İälek almaşlıqları urınında ayırım affíkslar bar: şäxesle dä şäxessez. Predikativ affíkslar buluı, isemlär fiğil kebek törlänä alalar, dip täesir qaldıra. Süz törläre yomşaq ayırıla. Bolar: isem, fiğil dä üzgärmäüçe kicäkçälär. İsem dä sífat küpçelek tere tellärdä häm yazu tellärendä morfologikça tügel ä sintaksís funktsiäse belän genä ayırılalar.

Sintaksísta spetsial bilgelänüçe aldında bilgeläwçe urını, cömlä axırında fiğil urını da bilgelänüçe wä bilgeläwçe kileş yä san buyınça kileşterü yuqlığı bula.

Mongol tele
Mongol telläre
Bella Äxmädullina

Bella Äxät qızı Äxmädullina (Белла Әхәт кызы Әхмәдуллина) – tanılğan sovet şağiräse, XX yözneñ ikençe yartışında iñ zur yazuçılarnıñ berse. Rusiä yazuçılar berdämlege, Rus PEN-üzäge, A.Puşkin is. Sınlı Sänğät muzeye dusları berlege äğzası. Amerika sänğät häm ädäbiät akademiäse layıqlı äğzası.

Tormış yulı 
Bella Äxmädullina 1937 yılnıñ 10 aprelendä Mäskäwdä dönyağa kilä. Atası milläte buyınça tatar, anası – İtaliä çığışınnan bulğan. Mäktäp yıllarında uq şiğer yazu belän qızıqsına başlıy. 1960nçe yılda Ädäbiät institutın tämamlıy.

1964 yılda “Живет такой парень” (Şundıy yeget yäşi) filmında jurnalist rolendä uynıy.

Berençe şiğer cıyıntığı – “Qıllar” (Струны) 1962 yılda dönya kürä. Annan soñ “Yalqınsınu” (Озноб, 1968), “Muzıka däresläre” (Уроки музыки, 1970), “Şiğerlär” (Стихи, 1975), “Qarlı buran” (Метель, 1977), “Şäm” (Свеча, 1977), “Ser” (Тайна, 1983), “Baqça” (Сад, 1989). Soñğısı öçen avtorğa Sovet Berdämlege däwlät premiäse birelä.

Bella Äxmädullina icatında Görci teması zur urın alıp tora. Äxmädullina bertörkem görci şağirläreneñ äsärlären tärcemä itä.

Bella Äxmädullina qäläme astınnan berniçä zamandaşı - tanılğan şağirlärgä bağışlanğan istäleklär, A.Puşkin, M. Lermontov turında esselar çığa.

Büläklär 
 Sovet Berdämlege däwlät premiäse laureatı(1989)
 “Znamya”fondı laureatı (1993)
 “Nosside” laureatı (İtaliä, 1994)
 Triumf premiäse laureatı (1994)
 A.Tepfer fondınıñ Puşkin premiäse laureatı (1994)
 Rusiä Federatsiäse Prezidentı premiäse laureatı (2004)
 Xalıqlar duslıǧı ordenı (1984)
 III däräcä Watan aldındağı xezmätlär öçen orden laureatı (1997)
 II däräcä Watan aldındağı xezmätlär öçen orden laureatı (2007)

Татар шәхесләре
Рус телле язучылар
Белла Әхмәдуллина

Белла Әхәт кызы Әхмәдуллина (1937 елның 10 апреле — 2010 елның 29 ноябре) — күренекле Россия шагыйрәсе, язучы һәм тәрҗемәче. 1988 елдан Рус ПЕН-үзәге әгъзасы. Совет хакимияте чорында Белла Әхмәдуллина исеме тыелган иде.

Әтисе милләте буенча татар. 2007 елда Казанга булган соңгы сәфәре вакытында шагыйрә гомер буе үзенең татар булганын тоеп яшәгәнен белдерде.

Ул 2010 елның 29 ноябрендә вафат була.

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар тәрҗемәчеләре
Татар язучылары
Рус телле язучылар
Рус телле шагыйрьләр
ПЕН-үзәк әгъзалары
London School of Economics

London School of Economics, LSE (London iqtisad häm säyäsät beleme mäktäbe) – 1895. yılda barlıqqa kilgän maxsus yuğarı belem birü yortı. Ul London Universitetı kollejları sistemasına kerä häm üniversitet däräcäsendä belem birä (BA, MA/MS, PhD). Bu mäktäb üzen dönyanıñ iсtimaği fännär ölkäsendä äydäp baruçı institut dip atıy.

"The Guardian" gäzite işäpläwençä, LSE Böyekbritaniädä Oksford universitetınnan qala ikençe yuğarı uqu yortı sanala.

LSE'da uqıp çıqqan Tatarstanlılar: Oskar Prokopyev - Qazan şähäre xakimiate başlığı urınbasarı, şähär xakimiate finans idaräseneñ başlığı  .

Sıltamalar 

 LSE'nıñ räsmi säxıfäse

Çığanaqlar 

Бөекбритания югары уку йортлары
Икътисад фәне
Лондон
Robert Niğmätullin

Robert İskändär ulı Niğmatulin (Роберт Искәндәр улы Нигмәтулин) – tanılğan tatar ğälime, Rusiä Fännär Akademiäse şäräfle äğzase (akademik).

Fizika-matematika fännäre doktorı. Lenin komsomolı premiäse iäse. 1983nçe yılda gaz-sıyıqça matdälärendäge dulqınlı dinamika ölkäsendäge xezmätläre öçen Sovet Berdämlege däwlät premiäse belän büläklänä. 2000 yılda Dan ordenına layıq bula. 200 artıq fänni yazmalar avtorı, şularnıñ sigeze – kitaplar, 21 avtorlıq turındağı tanıqlıqqa (patent) iä.

RFAneñ P. Şirşov isemendäge okeanologiä institutı direktorı.

Sıltamalar

 P.Şirşov is. Okeanologiä institutınıñ räsmi bite

Tatar akademikları
Räşid Sönniev

Räşid Ğäli ulı Sönniev (Рәшит Гали улы Сөнниев) – tanılğan Räsäy ğälime, cämğiät eşleklese. Tatar millätennän. Üzbäk Sotsialist Cömhüriäteneñ Taşkent şähärendä 1943 yılnıñ 1çe martında dönyağa kilä. Räşid Sönniev – Rusiä Fännär Akademiäseneñ şäräfle äğzası.

2017 yılda Clarivate Analytics şirkäte astrofizik Räşit Sünäyevne Nobel bülägen birelergä mömkin ğalimnär isemlegenä kertkän.

Tormış yulı
Räşid Sönniev Mäskäw fizika-texnika institutın häm Mäskäw däwlät universitetın tämamlıy. Fizika-matematika fännäre doktorı (1973), MFTI porfessorı (1974). Ul Rusiä Fännär Akademiäseneñ yuğarı energiä  bülegen citäkli, Ğäläm tikşerenüläre institutınıñ äydäp baruçı fän xezmätkäre. Şulay uq, Maks Plank Astrofizika institutı direktorı (Garhing, Almaniä).

Ya. Zeldoviç belän xezmättäşlekltä ‘’Sönniev-Zeldoviç effektı’’ isemle teoriä avtorı. Bu teoriä nigezendä, Ğälämdä relikt nurlanışı elektronnar tä'sire astında waqıt ütü belän tarala.

N. Şakura belän berlektä R. Sönniev matdälärneñ qara tişekkä töşüe häm ikele sistemanıñ (ber yoldız qara tişek yäki neytron yoldız bulğanda) köçle rentgen nurlanışı astında barlıqqa kilgän akkretsion disklar modelen eşli.

Räşid Sönniev Mir orbital kompleksına kergän “Kvant” module tözegän häm anıñ belän idarä itkän  törkemne citäkli. Bu modul yärdämendä 1987 yılda berençe tapqır ör-yaña yoldıznıñ rentgen nurlanışı yazıla. Xäzerge waqıtta R. Sönniev bülege ‘’Spectrum-X-Gamma’’ isemle xalıqara astrofizika proyektın äzerläwdä qatnaşa. Ber ük waqıtta ul Garhingta Awropa kosmik agentlığınıñ ESA Planck kosmik appartın Ğälämgä cibärü eksperimentları östendä eş alıp bara.

Büläklär
Bruno Rossi Prizı (1998)
Royal Astrnomical Society’nıñ altın medale (1995)
Bruce medale (2000)
Rusiä däwlät premiäse (2000), 1990-1998 yıllarda Granat astrofizika observatoriyäsendä alıp barılğan qara tişeklär häm neytron yoldızlarnı rentgen häm gamma nurlanış yrdämendä öyränülär öçen
 RFAneñ A. Fridman premiäse (2002)
 Heineman Prize (2003)

Физиклар
Mäskäü fizika-texnika institutı
Tatar akademikları
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Rusiä Fännär Akademiäse

Räsäy Fännär Akademiäse (Россия Фәннәр Академиясе) – Räsäyneñ milli fännär akademiäse. Qısqaça - RFA. RFA eçenä Rusiäneñ törle töbäklärendä urnaşqan küpsanlı fän oyışmaları kerä. 2005 yılda RFAdä 500 yaqın tulı äğza bulğan. Akademiäneñ bäs ofisı Mäskäwdä.

RFA 9 fänni tarmaqtan tora, 13 cirle bülekkä bülengän. RFAdä küptörle kiñäş organnarı, komissiälär urın alğan.

Sıltamalar 

 - Rusiä Fännär Akademiäseneñ räsmi säxifäse

Россия Фәннәр Академиясе
Фәннәр Академиясе

.
Фәннәр академиясе  - фәннәргә багышланган милли академия яки башка гыйльми җәмәгать. Беренче фәнни академияләр XVII гасырда Европа илләрендә барлыкка килә. Бүгенге көндә дөньяның күп илләрдәге милли фәнни академияләр (АКШ, Бөекбритания, Италия, Кытай, Франция һәм б.) фәнни ассоциацияләр, клублар һәм берлекләр мәсләгенә нигезләнеп оештырылган, фән өлкәсендә хезмәттәшлекләре аркылы дипломатиядә зур роль уйныйлар.

Төрләр 
 дәүләт катнашлыгы буенча: дәүләтнеке һәм дәүләткә карамаганнары
 эшчәнлек территориясе буенча: халыкара, региональ, милли (аерым ил), субмилли, локаль
 эшчәнлек тармагы буенча: күп яки аерым тармаклы
 вәкиллек буенча: шәхси, коллектив, катнаш
 әгъзалык буенча: сайлаулы, түләүле, катнаш

Үрнәкләр
 Россия - Россия фәннәр академиясе (дәүләтнеке, илкүләм, күп тармаклы, катнаш вәкиллек, сайлаулы әгъзалык)
 Татарстан - Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе (дәүләтнеке, төбәкнеке, күп тармаклы, катнаш вәкиллек, сайлаулы әгъзалык)

Шулай ук карагыз 
 Милли академия

Искәрмәләр
Renad Säğdiev

Renad Zinnur ulı Säğdiev (Ренад Зиннур улы Сәгъдиев) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, ximiä fännäre doktorı, RFA akademigı (1997), Xalıqara tomografiä üzäge direktorı (1993dan başlap). Tanılğan ğälim, şulay uq RFA akademigı Roald Säğdievneñ bertuğan enese.

Tormış yulı
Renad Säğdiev dönyağa Qazanda 1941nçe yılnıñ 13nçe dekaberendä kilä. 1965nçe yılda Novosibirsk däwlät universitetın tämamlıy. 1965-1983nçe yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ Seber bülegeneñ Ximiä kinetikası häm yanu institutında stajor, fänni xezmätkär, laboratoriä citäkçese. 1983-1993 yıllarda şunda uq direktor urınbasarı. 
1993nçe yılda Renad Säğdiev Xalıqara tomografiä üzägen oyıştıra häm anıñ direktor wazifaların başqara. Bu üzäk Seber xalqınıñ sälamätlegen saqlayda zur eş quya, şulay uq bu üzäk Rusiäneñ ximiädä magnit küreneslären öyränüce töp fänni berläsmäse.
RFAneñ Seber bülege direktorı urınbasarı. 

Renad Säğdiev Rusiädä ximiä fizikası ölkäsendä iñ zur ğälimnärneñ berse, “Химическая физика”, “Сообщения по кинетики и анализу” basmalarınıñ redkollegiä äğzası. Mäskäw däwlät, Rostov däwlät, İrkutsk däwlät universitetlarınıñ layıqlı professorı.

Büläklär
 Lenin premiäse (1986)
 Rusiä däwlät premiäse (1994)
 Dan ordenı

Sıltamalar
 RFA‘neñ Xalıqara tomografiä üzäge räsmi säxifase

Tatar akademikları
Roald Säğdiev

Roald Zinnur ulı Säğdiev (Роальд Зиннур улы Сәгъдиев) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, fizika-matematika fännäre doktorı, RFA akademigı (1968). Tanılğan ğälim, şulay uq RFA akademigı Renad Säğdievneñ bertuğan enese. Roald Säğdiev elekkege AQŞ prezidentı Dwayt Eyzenhauernıñ onıqasına öylängän.

Tormış yulı
Roald Säğdiev dönyağa Mäskäwdä 1932nçe yılnıñ 26. dekaberendä kilä. 1955nçe yılda Mäskäw däwlät universitetınıñ fizika fakultetın tämamlıy. 1956-1961nçe yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ Atom energiäse institutında (xäzer Kurçatov institutı) eşli.

1968nçe yılda, utız biş yäşendä Roald Säğdiev SSSRnıñ iñ yäş akademigı bula. Şulay uq ul Sovet ilennän berdänber Vatikan fännär akademiäse akademigı däräcäsenä ireşä. 1961-1970nçe yıllarda Atom-tös fizika institutında laboratoriä citäkçese (Novosibirsk).

1970-1973nçe yıllarda SSSR Fännär akademiäseneñ Yuğarı temperaturalar institutında eşli. Roald Säğdiev zamança plazma fizikasıñ öyränüçe aldınğı ğälim. Anıñ Kurçatov institutında başqarğan esse plazma häm idarä itelä torğan termo-töş sintez ölkäsendäge açışları xalıqara däräcädä tanıla.

1973-1988nçe yıllarda Roald Säğdiev SSSR Fännär Akademiäseneñ Ğäläm tikşerenüläre institutında direktor. Bu waqıtta ul unikal fänni programmalar (“Kosmos”, “Prognoz”, “İnterkosmos”, “Meteor”, “Apollon” h.b.) östenedä eşli.

1987-1991nçe yıllarda SSSR Yuğarı Sovetı deputatı itep saylana.

1985-1988nçe yıllarda Roald Säğdiev yuğarı dairälärdä ütkarelgän Jeneva, Waşington häm Mäskäw oçraşularında SSSR citakçese M. Gorbaçev kiñaşçese bula.

1989dan xäzergäçä Merilend universitetı professorı (AQŞ).

Akademiälär
 Rusiä Fännär Akademiäse akademigı
 AQŞ milli fännär akademiyäse akademigı
 Amerika Sänğat häm Fännär Akademiäse akademigı
 Şvetsiä Patşa Akademiäse akademigı
 Böyek Britaniä Astronomiä Cämğiäte äğzası
 Max Plank Cämğiäte (Almaniä) äğzası
 Xalıqara Astronomiä Akademiäse akademigı
 Macarstan Fännär akademiäse akademigı
 Çexiä Fännär Akademiäse akademigı
 Vatikan Fännär Akademiäse akademigı

Büläklär
 Lenin premiäse (1984) plazma fizikası ölkäsendäge eşläre öçen
 Sotsialist Xezmät Qaharmanı (1986)
 İke Lenin, Oktäber İnqıylabı häm Xezmät Qızıl Bayrağı ordennarı kavalerı
 Yıl keşese (Fransiä, 1988)
 Tate Medale (Amerika Fizika İnstitutı, 1991)
 Ettore Majorana premiäse (İtaliä, 1993)
 Leo Szilard premiäse (Amerika Fizika Cämğiäte, 1995)
 Maxwell premiäse (Amerika Fizika Cämğiäte, 2001)
 Carl Sagan Memorial Award (2003)

Sıltamalar

 Eisenhower İnstitutınıñ räsmi säxifäsendä Roald Säğdiev turında beleşmä 
 
Физиклар
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
İldar İbrahimov

İldar Ğabdulla ulı İbrahimov  (Илдар Габдулла улы Ибраһимов) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, texnika fännäre doktorı (1966), RFA akademigı (1997), RFAneñ V.A.Steklov is. İnstitutında kiñäşçe.

Tormış yulı
İldar İbrahimov 1932nçe yılda Leningrad şähärendä tua. 1956nçe yılda Leningrad universitetın tämamlıy. 1972nçe yılda İldar İbrahimov RFAneñ V.A.Steklov is. İnstitutında statistika metodları laboratoriäsen citäkli. Töp fänni eşläre matematika statistikası, oçraqlıq teoriäse alımnarına bağışlanğan.

1997nçe yıldan İldar İbrahimov Pitırbur däwlät universitetınıñ oçraqlıq teoriäse häm matematika statstikası kafedrasın citakli.

Büläklär
 Lenin premiäse (1970)
 Duslıq ordenı (2002)

Sıltamalar
 RFA‘neñ fänni üzäge räsmi säxifäse 

Tatar akademikları
Математиклар
Ривнер Ганиев

Ривнер Фазыл улы Ганиев  (Rivner Fazıl ulı Ğaniev) – танылган галим, фән эшлеклесе, техник фәннәр докторы (1968), Россия фәннәр академиясе академигы (1994), Россия фәннәр академиясенең Линияле булмаган дулкынлы механика һәм технология фәнни үзәге директоры (1987 елдан).

Ривнер Ганиев 1937нче елның 1 апрелендә Башкортостан АССРның Илеш районы Тәҗәй авылында туган. 1959нче елда Уфа авиация институтын тәмамлый.

Институттан соң яшь инженер “100нче почта тартмасы” дип йөртелгән ябык конструкторлык бюросында авиация двигательләре буенча конструктор-әзерләүче булып эшләп ала. СССР Фәннәр академиясенең Мәскәү машиналарны өйрәнү институты янындагы аспирантураны тәмамлагач, кандидатлык диссертациясе яклый, ике елдан – докторлыкны.

Төп фәнни эшләре резонанслы күренешләр теориясенә карый. Ривнер Фазыл улы сызма булмаган механика һәм машиналар эшләү юлында гаять зур галим. Аның тикшеренүләре машиналар һәм аппаратлар динамикасына, шул исәптән авиация, ракета-космик техникасына да кагыла. Ганиевны механикада яңа өлкәне булдыручы дип йөртәләр. Академик Ганиев җитәкләгән машиналарны өйрәнү институты галимнәренең тикшеренүләре нефть һәм газ конденсатын чыгару, эшкәртү һәм ташу кебек мөһим мәсьәләләрне үз эченә ала.

Ривнер Ганиев 300гә якын фәнни хезмәт авторы һәм 100дән артык патент иясе.

Хезмәтләре
 Проблемы механики в космической технологии. М., 1979
 Колебательные эффекты в многофазных средах и их использование в технологии. Киев, 1980
 Волновая технология и техника. М., 1993;
 Программные движения деформируемых управляемых конструкций. М., 1995

Сылтамалар
  RFA‘neñ fänni üzäge räsmi säxifäse 
 Алтын — җирдән, галим илдән чыга

Искәрмәләр 

Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Техник фәннәр докторлары
Татар галимнәре
Россиянең Александр Невский ордены кавалерлары
Marat Yunısov

Marat Sabir ulı Yunısov (Марат Сабир улы Юнысов, 1940) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, ximiä fännäre doktorı (1974), RFA akademigı (2003).

Tormış yulı

Marat Yunısov 1962nçe yılda Mäskäw däwlät universitetın tämamlıy, 1962-1990nçı yıllarda Üzbäk Sotsialist Cömüriäteneñ Fännär Akademiäsendä eşli. 1992nçe yıldan RFAneñ Ural bülekçäsendä Organik ximiä institutı direktorı urınbasarı.

Marat Yunısov bioorganik ximiä, tabiği häm fiziologik aktiv matdälärneñ ximiäse, alkoidlar ximiäse ölkälärendä zur belgeç. 180nnän artıq fänni xezmät avtorı.

15 avtorlıq sertifikatı, Eswiçrä, Fransiä häm AQŞ patentları iäse.

Xezmätläre
 Строение нового дидериснового алкалоида      зераконина и его N.      окиси. М., 1987
 Реакция мекоктониновых алкалоидов с 7,8      метилендиокиси группой Nа в жидком аммиаке. М., 1989
 Строение таласамина, таласимидина и      таласимина. М., 1991

Tatar akademikları
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Химиклар
Kamil Wäliev

Bu terminnıñ başqa añlatmaları da bar, alarnı qaraw öçen Вәлиев bitenä küçegez

Kamil Äxmät ulı Wäliev  (Камил Әхмәт улы Вәлиев) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, fizika-matematika fännäre doktorı, RFA akademigı, RFA’neñ Fizika-Texnologiä İnstitutı direktorı (1988. yıldan).

Tormış yulı
Kamil Wäliev 1931. yılnıñ 15. Ğínwarında Tatarstannıñ Mamadış rayonı Yuğarı Şandır awılında dönyağa kilä, Qazan Däwlät Universitetınıñ aspiranturasın tämamlí.

1953-1964. yıllarda Qazan Däwlät Pedagogika İnstitutında ölkan uqıtuçı, dosent, fizika kafedraşı çitäkçese. 1964. yılda Zelenograd şähärendä fänni institutnıñ laboratoriäsendä eşli. 1977-1983. yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ P.N.Lebedev is. Fizika İnstitutında mikroelektronika sektorı çitäkçese, 1984-1988. yıllarda şundä uq mikroelektronika laboratoriyäse çitäkçese, Fizika İnstitutı direktorı urınbasarı.

1988. yılda Kamil Wäliev SSSR Fännär Akademiäseneñ Fizika-Texnologiä Institutı direktorı, beryulı şul universitetta quant sanaqları  laboratoriäsen citäkli.

Kamil Wäliev SSSR häm soñınnan Räsäy elektronika sänäğäte üseşenä ın zur öleş kertkän şäxes, fänni mäktäb başlap cibarüçe.

Kamil Wäliev Tatarstan Fännär akademiäse şäräfle äğzäse.

Bülaklär

Lenin büläge (1974)
Yevgeni Zavoyski xalıqara büläge
Azärbaycan däwlät büläge
Öktäber Revolusiäse ordenı
İke tapqır Xezmät Qızıl Bayrağı ordenı
S.A.Lebedev büläge (2000)

Sıltamalar

RFA räsmi säxifasendä Kamil Väliev turında beleşmä

ССРБ физиклары
Россия физиклары
Татар шәхесләре
Физиклар
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale

Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale, elekke Altın Mönbär kinofestivale - Qazanda ürkärelä torğan kinofestival. Festival qısalarında konkursqa Möselman ruxın çagıldırgan filmnar täqdim itelä. Festivalne ütkärü fikereneñ avtorı "İslam dönyası" televideokompaniasennän Zawdi Mamirgov. Oyıştıruçılar arasında Räsäy möftiläre şurası häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı bar.

Tarix 
 I Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
5 - 11 sentäber 2005. yıl
 II Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
10 - 15 sentäber 2006. yıl 
 III Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
6 - 12 sentäber 2007. yıl

Tışqı sıltamalar 
Festivalnıñ räsmi web-säxifäse
Tatarstan Mädäniät ministırlığı räsmi web-säxifäsendä Altın Minbär

Татар мәдәнияте
Кинематограф
Әлифба буенча фестивальләр
Казан фестивальләре
III Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

III Altın Mönbär Xalıqara Möselman kinosı festivale 6-12 sentäber 2007. yıl könnärendä Qazanda ütkärelde. Çırattağı bu festivalneñ lozungı Mädäniätlär dialogı aşa dialog ädäbenä süzläre buldı. 14 Awrupadan, barlığı 46 törle ilden qatnaşuçı buldı. Açılış tantanasına  sponsorlığında maqtaulı qunaq bularak dönyaküläm tanılğan aktrisa  qatnaştı. III festivalda barlığı 75 film qatnaştı - 49 film bäyge qısalarında, 26 film bäygedän tış, filmnar Qazannıñ 3 kinoteatrında kürsatelde.

Filmnar

Bäygedäge filmnar 
Suvar Plaza häm Grand Cinema kinoteatrlarında.
- Ozın filmnar (16):
 Dilemma (Tatarstan, Räsäy)
 Grbavica (Büsnä häm Härsäk)
- Dokumental filmnar (12):
- Telereportaj (6):
- Qısqa filmnar (15):

Bäygedän tış filmnar 
Mir kinoteatrında.
- Ozın filmnar (11):
- Dokumental filmnar (10):
- Qısqa filmnar (5):

Jüri äğzaları 
Odelşa Agişev (Räsäy)
Safia Al-Amri (Misır)
Vasili Antipov (Räsäy)
Arvo Iho (Estoniä)
Radoslav Spasov (Räsäy)
İnal Şerip (Bilgiä)

Büläkkä layıq tabılğannar

Ğadäti büläklär

Mäxsus büläklär 
- Tatarstan Respublikası prezidentı büläge: 
- Töreksoy oyışması büläkläge:

Tışqı läñkerlär 
 МФМК "Золотой Минбар" (cache as retrieved on 10 Nov 2007 08:25:47 GMT).

Monı da qara
Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

Кинематограф
Казан фестивальләре
Dilemma (film)

Film iñ elek "Aritmi" iseme belän töşerelä başladı. Filmda Vertigo kompleksı, yañadan tuu häm näsellär arasındağı mönäsäbät temaları turında süz alıp barıla. Stsenariynı Aysılu Hafizova yazdı. III Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivalendäge bäyge qısalarında qatnaşqan bu film 20 oktyabr könne  Suvar Plazadağı Grand Cinema zalında tamaşaçılar aldına çıqtı. Filmnıñ büdjetı turında rejissör Ramil Töxfätullin 1 milyon dollardan 2.5 tapqır äzräk bulganın äytkäne belenä.

Çıganaqlar

Татарстанда кино
Татарстан фильмнары
II Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

II Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale 10-15 sentäber 2006. yıl könnärendä Qazanda ütkärelde. Bu festivalneñ lozungı Dini tatulıq häm säyäsi ädäplelek süzläre buldı. Festivalga qatnaşqan filmnar Suvar Plaza häm Grand Cinema kinoteatrlarında kürsätelde.

Filmnar

Bäygedäge filmnar 
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Telereportaj ():
- Qısqa filmnar ():

Bäygedän tış filmnar 
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Qısqa filmnar ():

Jüri äğzaları 
Vadim Ğäbderäşitov (Räsäy)
Fäyzä Kamal (Misır)
Federica Riccio (İtaliä)
Oqtay Mir-Qasım (Azärbaycan)
Färid Däwlätşin (Üzbäkstan)
Ovidio Salazar (Böyekbritaniä)
Sergey Lavrentyev (Räsäy)

Büläkkä layıq tabılğannar

Ğadäti büläklär

Mäxsus büläklär 
- Tatarstan Respublikası prezidentı büläge: "Ata-babalarnıñ sandığı" (Rej. Nurbäk Eğen)

Çıganaqlar

Tışqı läñkerlär 
 МФМК "Золотой Минбар" (cache as retrieved on 10 Nov 2007 08:25:47 GMT). 
 Tatarstan Mädäniät ministırlığı räsmi web-säxifäsendä Altın Minbär 2006

Monı da qara
Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

Кинематограф
Казан фестивальләре
Ramil Töxfätullin

Ramil Çıñğız ulı Töxfätullin (Töxfätulla) (2 oktäber 1966) - kinorejissör, teatr artistı häm türä. Tatarstan kinosınıñ iñ küp film töşergän rejissörı bularaq diqqät cälep itä.

Tormış yulı 
2 oktäber 1966. yılda Tatarstanda tuğan. 1982-1987 yıllarda Qazandağı teatr mäktäbendä uqıy. 1987-2007 yıllarda Ğaliäsğär Kamal teatrı akterı bularaq başqargan möxim rolläre belän tamaşaçılarnıñ küñelenä kerep qaldı. 
Ramil Töxfätullinnıñ yaqın dusları üz itep anı Ramay dip yörtälär. Şuña kürä ul 2000. yılda kino studiäsen başlap cibärgändä,anıñ isemen Ramay studiase dip quya. Ul şulay uq Tatarstan-Cinema kino sänğäten üsterü fondı prezidentı. 1 mart 2007 könne Tatarstan Respublikası Ministrlar Kabinetınıñ mädäniät häm Tatarstan xalıqlarınıñ tellären üsterü bülegeneñ citäkçese bularaq bilgelände.

Äsärläre

Rejissör bularaq 
 Upqın  (film, 2002)
 Zöläyxa (film, 2005)
 Yulçı (klip, başq.-Salawat Fätxetdinov, 2006) 
 Dilemma (2007)
 Ana bäyräme (2007) 
 Şüräle  (multfilm, planlaştırılgan: fevral 2008)

Uyınçı bularaq 
 Upqın (2002)
 Zöläyxa (2005)
 Dilemma (2007)

Çıganaqlar

Monı da qara
Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
  Рамиль Тухватуллин: "Злопыхатели начнут говорить, что у нас тут семейный бизнес"
  Отдел культуры и развития языков народов Республики Татарстан 

Татарстанның халык артистлары
Камал театры актерлары
Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Татар режиссёрлары
Тукай премиясе лауреатлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Казан университетын тәмамлаучылар
Upqın (film)

Upqın - kriminäl drama. Film real waqıyğalarğa nigezlänep eşlängän häm Eçke eşlär ministrlığı narkotiklarnıñ qanunsız äyläneşe belän köräşü idaräsenä bağışlana . Ul 2002 yılda Eçke eşlär ministrlığınıñ 200 yıllığına bağışlanğan bäygedä “İñ yaxşı ädäbi äsär” nominasiasendä berençe urın yawlıy.

Çıganaqlar

Татар телендәге фильмнар
Татарстан фильмнары
Zöläyxa (film)

Zöläyxa - tarixi film, Tatar ädäbiäte klassigı Ğayaz İsxaqínıñ "Zöläyxa" piesası buyınça quyıldı. Filmdağı waqıyğalar 19. yöz axırında bara. Süjetnıñ üzägendä ğädi ber tatar xatınınıñ faciğäle yazmış sürätlänä. Yaratqan irennän, balalarınnan ayırıp alıp, köçläp çit dindäge keşegä kiäwğä birelgäç, Zöläyxa yäşäwneñ mäğnäsen yuğaltıp, aqıldan şaşu däräcäsenä citä. Şuña qaramastan, yazmış bersennän berse qatlawlıraq sınawlar quya häm tarix tägärmäçe Zöläyxa kebek bik küplärne faciğäle çorlarğa alıp kerep kitä. Eçtälek buyınça kiñäşçelär: Räsäy möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin, Razil Wäliev häm Tufan Miñnullin. Piträç, Töläçe, Aqsubay, Çistay, Qazan häm Çuaşstanda kebek törle töbäklärdä töşerelgän bu filmda barlığı 150-dän artıq uyınçı qatnaştı. Kibetlärdä dä satılğan räsmi DVDlarnı Urısça häm İnglizçä subtitraları belän qaraw mömkinçelege dä bar. 
25 sentäbr 2003 yılında töşerelä başlagan film ber yıl eçendä tämamlandı häm 27. dekabr 2004 könne premyerası yasaldı. Büdjetı 6 milyon sumnan artıq bulğan Zöläyxa filmının räsmi täqdime 2 Mart 2006. yıl könne Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär "Tatmedia"  agentlığında  yasaldı.

Çığanaqlar

Monı da qara
 4th Berlin Asia-Pacific Film Festival
Salawat Fätxetdinov

Salawat Zäki ulı Fätxetdinov (1960) Tatar pop-cırçısı. Estradada xäzerge Tatar cırların osta başqaruçı. Tatarstannıñ xalıq artistı (1995).

Җырчылар
Татар поп музыкасы
Татар эстрадасы