alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Viktor Çernomırdin

Çernomırdin Viktor Stepanoviç (Urısça: Виктор Степанович Черномырдин, 1938—2010), däwlät eşleklese.

1957. yıldan Orsk näft eşkertü zavodında, 1973.tän Orenburg gaz eşkertü zavodı direktorı. 1978. yıldan KPSS Üzäk Komitätendä; 1982.dän Sovet Berlege gaz sänäğäte ministre urınbasarı, 1985.tän – ministre.

1989.dan "Gazprom" Däwlät gaz konsernı idaräse räise. 1992-1994. yıllarda Räsäy Föderasísı Ministerlär Şurası räise. "Räsäy Föderasísı däwlät xakimiäte organnarı belän Tatarstan Cömhüriäte däwlät xakimiäte organnarı arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamäne äzeläwdä qatnaşa häm aña qul quya. 1994-1998. yıllarda Räsäy Föderasísı Xökümäte räise. 200000. yıldan RF Föderal Cıínı Däwlät Duması deputatı. 2001.dän RFnıñ Ukrainadağı wäqälätle wäkile.

Сәясәтчеләр
СБКФ ҮК әгъзалары
Астероидлар

Астероидлар — Кояш системасына кергән чагыштырмача зур түгел космик җисемнәр. Астероидлар Кояш тирәли әйләнәләр, формалары симметрик түгел, диаметрлары 1дән алып 1000 км кадәр була, атмосферасыз, ләкин иярченнәре булырга мөмкин. Астероид тау токымыннан яки металлдан тора. Кече планеталарның күбесенең орбиталары Марс белән Юпитер орбиталары арасындагы астероидлар кушагында ята.

Астрономнар, кояш системасында бәләкәй астероидлар йөзләрчә миллионнан арта, дип исәпли. Диаметры бер чакрымнан артканнары 30 меңгә якын. Аларның берничә  меңенең орбитасы Җир орбитасы белән кисешә. Еш кына алар Җиргә бик якын килә.

1968 елда диаметры бер километрлы “Икар” астероиды, мәсәлән, Җирдән 6,36 миллион чакрым ераклыктан очып үтте. Әгәр ул безнең планета белән бәрелешсә, берничә атом бомбасына тиң көчле шартлау булыр  иде.
“1991 ВА” астероиды  (диаметры 9 метр) 1991 елның 17 гыйнварында Җирдән нибары 170 мең чакрым ераклыкта үтеп китте. Әгәр ул 1,5 сәгатькә соңлаган булса, Җиргә бәрелгән булыр иде.

Дөнья галимнәре шундый нәтиҗә ясый: уртача 500 мең елга бер тапкыр Җир гигант астероид белән бәрелешә. Билгеле, монысы глобаль катастрофага китерәчәк. Җирдәге тереклеккә зур зыян китермәгән астероидлар уртача 300 елга бер тапкыр “кунак булып” килә икән.

Әлеге вакытта Җирдә космик җисемнәр төшү нәтиҗәсендә барлыкка килгән 160 кратер бар. Русиянең Себер киңлекләрендә әйләнәсе 100 чакрымлы “Попигай” кратеры билгеле. Бу кратер якынча 36 миллион ел элек 5 чакрым диаметрлы астероид төшүдән барлыкка килгән.

Чыганаклар
 Су астында калабызмы, әллә... // Кызыл таң, 19.11.2010 
 Апофис: 2029, 2036, әллә 2068 елдамы?..

Кояш системасы
Астероидлар
Çıñğız xan

Çıñğız xan (Temüçin, Temücin) (1155. yıl tiräse-1227), Mongol imperiäsenä nigez saluçı, anıñ berençe böyek xanı (1206 yıldan), cihangir.

Mongol häm Törki qäbilälär östennän xakimlek itü öçen barğan suğıçlarında (1183-1204) küp köndäşlären, ıruğ häm qäbilä berläşmäse başlıqların (Merkitlär qäbiläse citäkçese Tolhol bäk, Naymannar berläşmäse başlığı Tayan xan h.b.) ciñä. Tönyaq-Könçığış Mongoliä häm Bayqal küle tiräsendäge irken qır-dalalarda yäşäwçe qäbilä berläşmäläreneñ barısın da üzenä buysındıruğa ireşä. 1206 yılda Monğol aqsöyäkläre qorıltayında şul qäbilä beläşmäläreneñ "Böyek Xanı" dip iğlan itelä ("çıñğız" ataması Törkiçä "diñgez-tengiz" töşençäsenä täñgäl "böyek" mäğnäsen añlata dip uylanıla). Çıñğız xan eçke säyäsättä däwlät tözeleşen üzäkläterüne alğa sörä. İmperidäge eçke xoquq-tärtiplärne ğädäti qäğidälärne qanunlaştırıp (q. Yasa), xärbi-idärä reformnar ütkärä.

1209 yılda Tangutlar däwläte Si-Sia cirenä höcüm yasıy häm anıñ ğäskären tar-mar itä. 1211 yılda Tönyaq Qıtay bilämälärrenä basıp kerä häm 1215 yılda Xanbalıqnı yawlap ala. 1219-1221 yıllarda Urta Aziä däwlälären basıp ala. 1226-1227 yıllarda tangutlarnıñ si-Sia däwläten tämam üzenä buysındıruğa ireşä. Şul däwlätneñ başqalasın qamaw waqıtında kinät wafat bula.

Сәясәтчеләр
Vasili Blajennıy Çirkäwe

Vasil Blajennıy Çirkäwe (Yar buyı Poqraw soborı (cämiğ çirkäwe)), Mäskäwdäge Urıs dini miğmarlığınıñ mäşhür istälege.

1555-1561 yıllarda Barma häm İvan Postnik tarafınnan Qazan Xanlığın yawlap alu istälege itep tözelä. Çirkäw tiräsen äyländerep alğan yabıq tübäle galere urtasına çatır tübä astındağı olı ğıybadätxanä binası tiräli üzara eçke yullar belän totaşqan 8 keçeräk çirkäw urnaştırılğan. Bizäklärneñ güzällege häm baylığı belän ayırılıp tora. 1588 yılda Çirkäwgä Vasili Blajennıy altare östälä, 1670 yıllarda 8 qırlı çañ manarası tözelä.

Vasili Blajennıy Qolşärif mäçete ürnägendä eşlänelgän dip faraz qılına. 1930dan 1992 yılğa qädär Däwlät tarix muzeyı filialı urnaşa. Xäzer üz wazifasın üti.

Мәскәүнең истәлекле урыннары
Мәскәү чиркәүләре
Dividend

Dividend (Latinça: dividendum – bülenergä tieşle äyber), salımnar tülänep, citeşterüne üsterügä, rezervlarnı tulılandıruğa isäp-xısap yasalıp, kredit häm obligatsiälärneñ protsentları qaytarılıp, idarä apparatı xezmätkärläreneñ xezmätenä tüläw ğämälgä aşırılğannan soñ, här yılnı Aktsionerlıq cämğiät tabışınıñ äğzalar arasında aktsiälär sanına turı kiterep bülenä torğan öleşe. 

Ğädi aktsiälär dividendınııñ küläme Aktsionerlıq cämğiätneñ finans xälenä bäyle, ä östenlekle aktsiälärgä tieşle dividend alarnıñ nominal' bäyäsennän protsent räweşendä bilgelänä.

Monı da qarağız 

 aktsiä

Sıltamalar 
Статья 2 федерального закона «О рынке ценных бумаг» от 22.04.1996 N 39-ФЗ в редакции 28 декабря 2002. В предыдущей редакции допускался выпуск акций на предъявителя.
 ПОЛОЖЕНИЕ ПО БУХГАЛТЕРСКОМУ УЧЁТУ «УЧЁТ ФИНАНСОВЫХ ВЛОЖЕНИЙ» ПБУ 19/02
 Банки и небанковские кредитные организации и их операции: Учебник. Под.ред. Е. Ф. Жукова. М:Вузовский учебник, 2004.—491с. ISBN 5-9558-0011-5, гл.1.4. Эволюция банковских операций.

АкчаИкътисадКыйммәтле кәгазьләрВатандашлар хокукы
Lenino-Kokuşkino

Lenino-Kokuşkino (xalıqta Apaqay) awılı, Piträç Rayonında, rayon üzägennän 10 km tönyaqtaraq, Mişä yılğası basseyndağı Üşnä suı buyında. Qazan Xanlığı däwerennän Yañasala ataması belän mäğlüm. 1989. yılda 2270 keşe (Tatarlar - 63 %, Urıslar - 34%), 2000. yılda 2703 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, terlekçelek, qoşçılıq; ikmäk zavodı. Urta mäktäp, muzıka mäktäbe, hönär litseye. Mäçet. 1887-1888. yıllarda Vladimir İlyiç Ulyanov-Lenin sörgendä bulğan awıl, muzey-yortı bar.

1991. yılda 179 ha mäydanlı Lenino-Kokuşkino tabiği-tarixi tıyulığı oyıştırıla.
Xacitarxan

Xacitarxan (Actarxan), Urta Ğasırlar (13-16. yözlär) şähäre. İdelneñ uñ yağında, xäzerge Ästerxannan 12 km östäräk urnaşqan bula. Möhim säwdä yulları kiseşendä bulğanlıqtan tiz üsä, iqitisadı nığí. -1314. yözlärdä Altın Urdanıñ ere säyäsi häm säwdä üzäge. 1395. yılda Aqsaq Timer yawı waqıtında talana häm cimerelä. soñınnan qabat ternäklänä, 15. yöz urtalarınnan Ästerxan Xanlığı başqalası. 1547. yılda Qırım xanı Säxibgäräy, 1554-1556. yıllarda Urıs ğäskärläre tarafınnan qabat cimerelä, yandırıla. 1556. yılda, Ästerxan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğannan soñ, taşlandıq xälgä kilä.

Россия тарихы
Mamışbirde

Mamışbirde (Mämeşbirde) (?-1556), Qazan cirlärendä azatlıq suğışlarında (1552-1556) qatnaşawçı.

Çirmeş morzası belän Çuaş xatınınıñ balası.

1555. yılda ğäskäri berämlek tuplap, Bolın yağı belän Taw yağı Urıs basqınnarına qarşı köräş başlí. İdelneñ uñ yarındağı Sender tawında köräştäşläre belän Çalım qälğäsen tözi, şunda Urıs ğäskärläre qarşı suğışa. Üze Çıñğızxan näselennän bulmíça, üz yağına köräşergä Nuğay morzası Ğäli Äkrämne çaqıra. Alarnıñ berläşterelgän köçläre 1556. yılda İvan IV cibärgän ğäskär tarafınnan ciñelgäç, äsirlekkä elägä. Mäskäwgä kiterelä häm cäzalap üterelä.

Чирмеш шәхесләре
Татарстан тарихы
Mişätamaq

Mişätamaq, Tatar başkütäreçeläre qälğäse. Qazan cirlärendä azatlıq suğışları barışında (1552-1556) 1553. yılda Mişäneñ Çulmanğa qoyğan urınında tözelgän. Qazannan 60 km tübändäräk urnaşqan (Taşkirmän (?!)). 1556. yılda patşa ğäskärläre tarafınnan yawlana häm cimerelä.

Çığanaq

Monı da qara 
 Qazan cirlärendä azatlıq suğışları
 Çalım
 Üternäs

Татарстан тарихы
Fanagoria

Fanagoria, borınğı häm urta ğasırlar şähäre. Azaq diñgeze buyında uranşqan. B.e.q. VI ğasırnıñ ikençe yartılarında borınğı İoniäneñ Teos şähärennän küçep kilgän kolonistlar tarafınnan nigezlängän dip farazlana. B.e.q. V ğasırdan başlap Bospor patşalığı bilämäsenä kerä. IV ğasırda Fanagoria hunnar tarafınnan cimerelä. VII ğasırda – ul Böyek Bolğar däwläte başqalası, VII ğasır azaqlarınnnan – Xäzär qahanlığına buysındırıla. X ğasır axırlarında böcänäklär tarafınnan cimerelä häm elekke ähämiäten yuğalta.

Fanagoria xäkimnäre isemlege 
:en:Ernakh (469–503)
:en:Utigur (503–520)
Grod (520–528) - Vizantiyanın başqalası Konstantinopol'ğa säfär itep, Xristianlıqnı qabul itä, qaytuğa borınğı mäcüsi kultlarnı qısa başlıy. Grod'qa yaqın aqsöyäklar anı xan buludan töşerep üterälar ham urınına Keremi (Qırım) Hunnarı xäkime bulğan ulı Mugel'ni kiterälär
:en:Mugel häm :en:Khinialon (528–530) - Tarixi ezlänülär kürsätkänençä macar terminı Mugel astındağı qavem digännän kilä.
:en:Sinnion (c.551-?)
:en:Sandilch (c.551-581)
:en:Houdbaad (c. 581-c. 600)
:en:Organa (617–630)
:en:Gostun (2 yıl) - iske çirkäw slavança yazılğan Bolğar xannarnın isemlegennän (ingl.) tış berqayda süzgä alınmıy. 7 ğasır Vizantiyalı tarixçı Nikiû'dan İoan (ingl.) yazuları Qubrat'qa qadär :en:Organa xan bulğanın xäbär itkäç, Gostun iseme astında şul uq sonğısı turında yazılğan dip fiker tua. 
Qubrat (632–660)
Batbay (2 yıl)

Gallery

Şulay uq qarağız 

 Hun xäkimnäre isemlege

İskärmälär 

Россия тарихы
Batu xan

Batí xan (Batu xan, Sain xan) (1207 tiräse – 1256), Mongol imperiäseneñ ğäskär başlığı, cihangir, Altın Urda ilen nigezläwçe xan. Çıñğız xan onığı,Cüçi ulı.

Atası wafatınnan soñ olıs idaräçese (1227). Mongol imperiäse qorıltayı quşuınça İdel buyı Bolğarına, Rus kenäzleklärenä häm Könbatış Awrupa illärenä yawlar oyıştıra (q. İdel buyı Bolğar däwlätenä Monğol yawları). 1236 yılda İdel buyı Bolğarın, 1237-1240 yıllarda Rus kenäzleklären üzenä buysındıra, 1240-1242 yıllarda Pülşä, Macarstan, Çexiä häm Bolgariäne basıp ala. 1242-1256 yıllarda Cüçi olısınıñ Cäyek yılğasınnan alıp Könbatış çigenä qädärge bilämäläreneñ baş idaräçese. İdel tübän ağınında Altın Urda yaña başqalası Saray äl-Mäxrusä tözelgänçe Bolğar şähärendä torıp idarä itä. Üz bilämälärendä hönärçelekkä, kürşe il-mämläkätlär belän säwdä itügä, Tübän İdel buyında şähärlär tözeleşenä zur iğtibar birä. Saray äl-Mäxrusä şähäre tözeleşenä Bolğardan, Urta Aziädan, Qawqazdan ostalar kiterä.

Алтын Урда ханнары
İdel-Ural Legionı

İdel-Ural Legionı, (Идел-Урал Легионы) İkençe bötendönya suğışı barışında  xärbi köçlärendä Tatar, Başqort, Mari, Çuaş h.b. millät äsirlärennän tözelgän ğäskäri berämlek. `

Berence bülek 

Barlığı 7 batalyon tözelä. 1942 yılnıñ noyäberendä tuplanğan 825. batalyon 1943 yılnıñ fevralendä Belorus partizannarın qarşı suğışqa ozatıla; suğışçıları qoralları belän tulayın partizannarı yağına çığa. Bu batalyon keşeläre soñınnan Zaxarov häm Birülin   partizan brigadalarında hitlerçelärgä qarşı suğışalar. 826. batalyon (tözelüe 1943 yıl, ğinwar) 1943 yılnıñ martında Hollandiägä ozatıla häm 1944 yılnıñ 10 avgustında Fransuz partizannarı yağına çığa. 827. (1943, fevral) häm 828. (1943, iyün) batalyonnar Könbatış Ukrainağa – Kovpaknıñ partizan ğäskärenä qarşı suğışqa cibärelälär. Batalyonnar suğışçılarınıñ yaqınça yartısı partızannar yağına çıqqaç, başqaların ışanıçsız sanap, Bilgiä, Hollandiä häm Fransiä küçerälär. 829. batalyon (1943., avgust) suğış xäräkätlärendä qatnaşmıy diärlek häm 1944 yılnıñ avgustında taratıla. 830. häm 831. batalyonnar (1943 yılnıñ sentäber-oktäberendä tözelgännär) Pülşä cirendä urnaştırılalar. "İdel-Ural legionı" formal räweştä "İdel-Ural Törki-Tatasrlarnıñ köräş berlege" citäkçelek itä dip isäplänelsä dä, barlıq möhit komandir wazifaların Wermacht ofitserläre başqarğan. Legionda qatnaşqan soldatlar, Sovetlar Berlege tarafına kilgäç soñraq repressilänälär. Könbatış illärdä qalğan nigezdä Törkiägä häm Avstraliäğä kilälär.

Kollaboratsionism 
İdel-Ural legionina bäyläp bik yış "kollaboratsionism" turında yazalar. Bu sorawğa karata İskänder İlyasov'nıñ "Legion "Idel-Ural"" dip isemlängän kitabi basılıp cikti.

Икенче бөтендөнья сугышы
Татарлар
Palladiy (Kafarov)

Pötr İvanoviç Kafarov (Urısça: Пётр Иванович Кафаров; monxalıqtağı iseme – Palladiy Urısça – Палладий, 1817-1878) – Qıtaynı öyränüçe (sinolog), pravoslav ruxanie. 

Qıtay tele ierogliflarınıñ Kirill älifbasına transliteratsiäse avtorı.

Tärcemäi xäle 
 1840 yıldan Räsäyneñ Xanbalıqtagı ruxanilar missiäsendä eşli, 1848 yıldan missiäneñ başlığı. 

1840 häm 1849 yıllarda ğilmi eşlär belän Qazanda bula, Vasiliy Vasilyev belän bergä Buddizmğa qarağan kitapları universitet öçen tärcemä itä. Nikita Biçurin qulyazmaların, kitap häm xaritaların, üz xezmätläreneñ qayberlären Qazan Ruxanilar Akademiäse kitapxanäsenä tapşıra. 

Töp xezmäte bulğan 2 kisäktän torğan "Qıtayça-Urısça süzlek" ülemennän soñ 1888 yılda P. S. Popov tarafınnan tögällänep bastırıla.

Ädäbiät 
В. Е. Ларичев. Путешествие в страну восточных иноземцев. М. 1983.
Qazan bäklege

Qazan bäklege (ämirlege) — XIII—XIV ğasırlar çigendä barlıqqa kilgän däwlät.

Tarix 
XIII–XIV yözlär çigendä İdel buyı Bolğar däwläte tarqalu näticäsendä barlıqqa kilä.

Monğollardan Qazan tiräsenä qaçqan bolğar bäkläre nigez salğan dip farazlana (XIII yöz axırı qäber taşı saqlanğan). 1420 yıllarğa qädär Altın Urda sostavına kerä.

Administrativ üzäge — Qazan.

Töp xalqı bolğar-qıpçaq ıruları nigezendä oyışa, üzlären möselman häm Qazan tatarları dip atağan törki telle xalıq. Nigezdä, igençelek, terlekçelek belän şöğellänä; qoral, çülmäk yasaw, timer äyberlär eşläw, zärkänçelek, tire-kün eşkärtü h.b. alğa kitä (Qazanda, İske Qazanda, Çallıda h.b. şähärlärdä). Baltıyq buyı illäre häm rus kenäzlekläre belän säwdä alıp bara.

Töp dine — islam.

İñ yuğarı xakime — idarä itügä Altın Urda xannarınnan yarlıq alğan ämir (anıñ xakimiäte çiklängän bula).

1360 yıllardağı Altın Urdada täxet çualışları waqıtında cirle bäklärdä Qazan bäklegeneñ iqtisadi häm säyäsi bäysezlegen nığıtu omtılışı tua. Cirle dinastiä barlıqqa kilgän, dip farazlana. Altın Urdadağı üzara daimi tartqalaşular Altın Urda xannarı häm rus kenäzläre tarafınnan Qazan bäklegenä basımnı arttıra. 

1399 yılda Bolğar bäklegenä häm Qazan bäklegenä Mäskäw kenäze Yuriy Dmitriyeviç yaw belän kilä. XV yözneñ 1-nçe yartısında Qazanda Altın Urda xannarı isemnäre yazılğan aqçalar suğıla. 1422 dä Qazan bäklegendä xakimiätne Ğiäsetdin yawlap ala häm 1430 yıllar axırınaça (başqa mäğlümatlarğa qarağanda — 1444–45 kä qädär) üz qulında tota. 1437 yılda Biläw yanındağı suğışta Vasiliy II ne ciñgäç, Oluğ Möxämmäd İdel buyına basıp kerä, Qazan bäklegen buysındıra, Ğiäsetdinne bärep töşerä häm Qazan xanlığınıñ berençe xanı bula.

Ädäbiät 

 Худяков М. Очерки истории Казанского ханства. К., 1923
 Материалы по истории Татарии. К., 1948
 Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960
 Мухамадиев А.Г. Булгаро-татарская монетная система XII–XV вв. М., 1983
 История Казани. К., 1988. Кн. 1.

Sıltamalar 

 Tatarica onlayn-entsiklopediäse

Татарстан тарихы
Oluğ Möxämmäd

Oluğ Möxämmäd xan (ﺋوُﻟِوع ﻣوُﺣﻪﻣﻣﻪﺩ) (Möxämmät bulıp ta qullanıla; Oluğ - isem tügel, böyek mäğnäsendä) (1405 tiräse – 1445 (?)) - Altın Urda xanı (1419-1437). Qazan Xanlığına nigez saluçı bulıp sanala. Cäläletdin xannıñ ulı.

Tarix 

İdegäy morza häm Qäderbirde xan hälâkätennän soñ täxetkä utıra. Litva Böyek Kenäzeneñ Pskov (1426) häm Räzän (1427) şähärlärenä oyıştırğan yawlarında qatnaşa. 

1428 yılda Ğosmanlı imperiäse soltanı Murad II belän ilçelek mönäsäbätläre urnaştıra. 1437 yılda üzäk xakimiätne nığıtu säyäsätennän qänäğät bulmağan aqsöyäklär tarafınnan töxetennän quıla, täxetkä Keçe Möxämmäd utırtıla.

Oluğ Möxämmäd xan  üz tarafdarları belän Biläw (urısça: Белёв) şähärendä çigendä, şunda Mäskäw kenäze Vasiliy II tarafınnan cibärelgän zur ğäskärne ciñügä ireşä (q. Biläw yanındağı suğış). İdel buyında (ixtimal, Qazanda) töplänep nığıtuğa, 1439 yılda Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw oyıştıra, Mäskäwne qamap, anıñ tiräsendäge waq şähärçeklärne tuzdıra. 

1444 yılda Tübän Novgorod häm Murom şähärlären yawlap ala. 1445 yılda anıñ ulı Mäxmüd Suzdal şähäre yanında Vasiliy II ğäskären tar-mar itä (q. Suzdal' yanındağı suğış). 

1445 yılda Oluğ-Möxämmät Tübän Novgorodqa yawdan Qazanğa qaytqanda awırudan ülgän. (Urıslar buyınça Qazanda aqsöyäklär fetnäse waqıtında üterelgän dip uylanıla). Oluğ Möxämmäd xan iseme 1445  yıldan soñ Urıs yılyazmalarında telgä alınmıy.

Ädäbiät 
 Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
 Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Алтын Урда ханнары
Казан ханнары
Aleksandr Peske

Aleksandr İvanoviç Peske (1810-?), arxitektor, arxitektur akademigı (1841). 1836. yıldan Peterhof sarayı idaräseneñ arxitektorı. Qazandağı 1842. yılğı yanğınnan soñ, şähärne tözekländerü öçen 1843. yılda Tözeleş Komissiäsenä cibärelä,

1846-1856. yıllarda Qazan şähäre arxitektorı. Peske proyektı belän Qazan ruxanilar akademiäse (1848), Rodionovanıñ zatlı näsel qız balalar institutı (1845, avtordaş) h.b. binalar tözelä. Soñğı däwer Urıs Klassitsizmı häm Romantizmı tarafdarı.

Архитекторлар
Yar Çallı

Çallı yä ki Yar Çallı ul Tatarstannıñ ikençe şähär iseme. Şähär Çulman yılğasında, Qazannan 225km yıraqlığında Çığış yaqta, Tuqay idäräsendä urnaşılğan. Çallı ul Tatarstan sänäğäteneñ möxim üzäklärennän berse.

Taríx

1931. yılda şähär bulıp sanala başlí. 

1982.-1988. yıllarda şähär Brejnev itep atala.

Xalıq
2002. yılda yäşäwçe sanı 510 meñgä täşkil itkän ide.

Sänäğät
KAMAZ yökleklär eşlätmäse urnaşqan.
Etoumbi

ul Kongo Cömhüriätendäge Cuvette-Ouest wilâyäteneñ könyaq-könbatışta urnaşqan ber qala. Qalalılarnıñ küpçelege kürşe urmanda aw belän şöğellänälär.

Etoumbi – Ebola virusınıñ soñğı çığanaqlarınnan berse. Virus urmanda ülgän xaywannarnıñ ite aşaw näticäsendä keşelärgä küçte. 2003. yılda bu qalada virus taratıp cibärü näticäsendä 120 keşe wafat buldı. 2005. yılnıñ Mayında virusnıñ taratıp qabatlaw säbäple xäkimiät quarantin iğlan itte.

Läñkerlär 

  Congo's Ebola town is sealed off, BBC, 20. May 2005
 8 dead with Ebola-like symptoms in Congo , CNN, 12. May 2005
 Multimap: Map of Etoumbi 

Конго Җөмһүрияте шәһәрләре
Милләтчелек

Милләтчелек — милли мөнәсәбәтләр өлкәсендә хәрәкәт итә торган катлаулы күренеш. Бу күренешне төрлечә (шул исәптән берьяклы, хаталы) аңлату очраклары да булгалый. Зур совет энциклопедиясендә һәм философик энциклопедиядә — ул бер үк сүзләр һәм җөмләләр белән берьяклы гына аңлатыла.

Милләтчелек — «буржуаз һәм вак буржуаз идеология, сәясәт, шулай ук милли мәсьәләдәге психология. ...Милләтчелек өчен теге яки бу милләтне башка милләтләрдән өстен кую хас» . Кайбер авторлар «милләтчелек», «милләтче» дигән тамгаларны кешеләр үз милләтләре турында ниндидер кайгыртучанлык күрсәтеп гамәл иткәндә дә кулланалар.

Аянычлысы шул: татар милләте вәкилләренең милли мәдәниятне үстерүгә, аны төзекләндерүгә, камилләштерүгә юнәлдерелгән эшчәнлеге рус милләте («старший брат») вәкилләре тарафыннан «милләтчелек» дип бәяләнә. Моны рус милләте кешеләренең аңында гасырлар дәвамында державачылык принципларының, гомумән, милли мәсьәләне хәл итү эшендә урнашкан державачыл фикерләү ысулының шәкелләнүе белән аңлатырга кирәк.

«Милләтләрнең үзбилгеләнү» принцибының соңгы елларда «ул концепция модадан чыкты инде» дигән карашларның фәнни матбугатта ешрак чагыла башлавы шул ук сәбәп белән аңлатыла.

Билгеле, бу — теоретик проблема гына түгел, аның практик әһәмияте дә гаять зур. Әгәр дә күпмилләтле федератив дәүләт үз структурасындагы милли берәмлекләргә киң планда һәм үзләре төзегән программалар буенча үсәргә, камилләшергә мөмкинлек бирә икән, ул шушы берәмлекләрнең зур таяныч булачагына ышана ала. Әгәр дә бу өлкәдәге мөмкинлекләр киселә икән, күпмилләтле дәүләт үзе көчсезләнә дигән сүз, чөнки милләтләр бергә оеша алмаса, аларның һәркайсы үз ягын каерачак. Димәк, эчке каршылыклар куера, үзәк көчсезләнә бара.

Моны да карагыз
 Ватанпәрвәрлек
 Ватандашлык
 Шовинизм
 Татарлык
 Космополитизм
Милли тел

Әдәбият 
Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Искәрмәләр 

Милләтчелек
Сәясәт
Социология
Җәмгыять
Лондон

Лондон () — Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Патшалыгы башкаласы, Британ утрауларының иң зур шәһәре. Халык саны — 7 556 900 кеше, метрополияне исәпләгәндә — 12 300 000—13 945 000. Халык саны буенча дөньяда шәһәр 21 нче урында урнаша. Мегаполис мәйданы 1706,8 км² тәшкил итә. Шәһәр башлыгы — Борис Джонсон, 2016 елның 6 маеннан — Садыйк Хан.

Лондон Бөекбританиянең сәяси, икътисади һәм мәдәни тормышында алдынгы позицияне били. Шәһәрдә Хитроу халыкара һава аланы урнаша. Шәһәр аша гринвич меридианы үтә.

Лондонда куп спектрлы милләтләр яшәгән шәһәре. Зур Лондонда 300 телләрдә сөйләшәләр. Милли статистика офисы мәгълүматы буенча 2014 елда Лондоннын халкы - 8,538,689, Европа Берләшмәсенең халык саны буенча иң эре муниципалитет, һәм Бөек Британиянең 12.5 % халкы. Лондон каласы халык саны буенча Европа Белешмәсендә икенче урында тора, Париждан соң (конвертация 9,787,426 кеше). Зур Лондон 13,879,757 халкы белән Европа Берләшмәсендә иң эре конвертация. 1831 - 1925 елларда Лондон халык саны буенча дөньяда иң эре шәһәр булды.

Тарихы
Лондон тарихы б.э.к. 43 елда римлылар тарафыннан Londinium исемле колония төзүеннән башлана. Хәзерге вакытта Лондонның тарихи һәм административ үзәге Вестминстер дип атала. Эш мәркәзе исә Сити дип йөртелә.
Темза елгасы ярында, римляннар белән якынча 43 елда Ондим дип нигезләнгән, ике гасыр вакытында ул эре туплавык пункты. Лондоннын борынгы ядросы Лондон Сити 2,9 км2 мәйданында урнашкан һәм 2011 елда анда 7,375 кеше яшәгән. 19 гасырдан бирле Лондон термины - борынгы үзәк уратып алган метрополияләр исеме. Бу конкуренциянең зур өлеше Зур Лондон (мәйданы - 1572 км2), Англиянең регионы; Лондон мэры һәм Лондон Ассамблеясы белән идарә ителә.

Лондонда туган күренекле шәхесләр 
 Томас Мор, Англия язучысы-утопияче.
 Һелен Миррен, инглиз кино актрисасы (Чизуик бистәсендә туган).

Истәлекле урыннар
Лондонда дүрт бөтендөнья мирасы объектлары бар:
"Тауэр; 
Патшабикә ботаник бакчалары; 
Вестминистр графлыгы: Вестминстер сарае, Вестминстер аббатлыгы һәм Изге Маргарита чиркәве индерә; 
Гринвич (Гринвич Патшабикә Обсерваториясе беренче 0° Гринвич меридианы үткән урын).

Башка истәлекле урыннар Букингем Сарае, Лондон күзе, Пикадилли мәйданы, Изге Павел Соборы, Тауэр күпере, Трафальгар мәйданы, Шар биек йорты,Британ Музее, Милли Галлерея, Вест Энд театрлары, Тит Модерн һәм Британ китапханәсе.[45] Лондон метрополитен дөньяның беренче булып төзелде.

Моны да кара 
 Лондон килешүләре, Лондон конвенцияләре.

Искәрмәләр 

Лондон
Европа башкалалары
Aleksandr Butlerov

Butlerov Aleksandr Mixayloviç (rusça: Александр Михайлович Бутлеров) (, Çistay — , Butlerovka), ximik-organik, Peterburg FAneñ xaqıyqıy äğzası (1874). N.N. Zininneñ şäkerte. Fänni mäktäpkä nigez saluçı häm citäkläwçe.

Tormış yulı 

Başlanğıç belem Topornin xosusıy mäktäbendä, soñraq 1-nçe Qazan gimnaziäsendä alğan.

1844-1849 yıllarda Qazan Universitetınıñ Tabiğät fännäre bülegeneñ studentı bulıp uqıy.

1849-1868. yıllarda Qazan Universitätendä prafisır (1857), 1860-1863.tä rektor. 1868.dän Pitırbur universitäte prafisırı.

Xäzerge organik ximiäneñ nigeze bulğan organik quşılmalarnıñ ximik tözeleş teoriäsen täqdim itä häm dälilli. Berençe bulıp izometriä küreneşen añlata, izobutilennı polimerlaştırunı ğämälgä aşıra, küp kenä organik quşılmalarnı sintezli. Xezmätläre organik ximiä, awıl xucalığınıñ umartaçılıq, çäçäk üsterü h.b. ölkälärgä qarıy. Urıs fizika häm ximiä cämğiäteneñ ximiä bülege räise (1872-1882).

1978. yılda ğälimneñ tuuına 150 yıl tulu uñayı belän Qazanda häykäle açıla (skulptorı Y.G. Orexov, miğmarları V.A. Peterburjtsev häm V.A. Stepanov).

Şulay uq: Butlerov reaktsiäse.

Ädäbiät 

    А. М. Бутлеров. 1828—1928: Сборник статей. — Л., 1929.
    Гумилевский Л. И. Бутлеров. — М.: Молодая гвардия, 1951. — 336 с. — (ЖЗЛ).
    Быков Г. В. Александр Михайлович Бутлеров. — М., 1961.
    Быков Г. В. История классической теории химического строения. — М., 1960.
    Марковников В. В. Московская речь о Бутлерове // Труды института истории естествознания и техники. — 1956. — Т. 12. — С. 135—181.
    Мельников Н. М. Об исследованиях А. М. Бутлерова фауны местного края // В кн.: Торжественное публичное заседание Совета Императорского Казанского университета, посвященное памяти его покойного почётного члена, академика А. М. Бутлерова, 5 февраля 1887 г. Казань, 1887. — С. 62—67.
    Письма русских химиков к А. М. Бутлерову // Научное наследство. — Т. 4. — М., 1961.

İskärmälär 

Химиклар
Qazannıñ yawlap alınuı

Qazannı yawlap alu - Yawız İvan citäklägän urıs ğäskäre Şahğäli ğäskäre qatnaşında Qazan şähären basıp alu, Qazan xanlığına Rusiä patşalığı yawlarınıñ soñğı etabı, 1545-1552. yıllardağı yawlarnıñ näticäse.

1552 yılnıñ 22 avgust (gregorian 2 sentäber) - 2 oktäber (gregorian 13 oktäber) arasında Qazan qamalışta bula.

Qamawçı Urıs ğäskäriläre yağında barlığı 150 meñ çaması suğışçan köç: ere cilbiläwçe feodal atlıları (şul isäptän Şahğälineñ Tatar atlıları), Strelets (uqçılar) polkları. Şähärne saqlawçılar yağında Yapança bäk atlıları, Yädegär Möxämmäd xan belän kilgän Nuğay atlıları häm şähär xalqı (barlığı 33 meñ çaması).

Mäskäwlelär 22-23 avgustta Qazan diwarlarına yaqın uq kilälär, 29 avgustta şähärne tupqa tota başlıylar. Qamalışta qalğannarğa şähär tışınnan yärdäm itep toruçı Yapança atlı ğäskär 30 avgust belän 6 sentäber aralarında tar-mar itelä.

2 oktäberdä Atalıq häm Nuğay qapqaları yanında Qazan Kirmäne diwarları şartlatıla, Urıs suğışçıları şähärgä bärep kerä, Yädigär Möxämmät xan häm Zäynäş morza äsir itelälär. Şähärne saqlawçılardan keçeräk ber törkem Urıs polkları belän qaharmannarça suğışa-suğışa qamalıştan çığıp qotıla. Şähär xalqınıñ küpçelegen urıs suğışçıları qırıp-üterep beterä, öleşçä äsir itä. Şähär tulısınça talana, yandırıla.

Татарстан тарихы
Әлифба буенча бәрелешләр
Россия бәрелешләре
Lev Gumilöv

Gumilóv Lev Nikolayeviç (Urısça: Гумилёв Лев Николаевич , Liev Nikolaievitch Ghumiljov) (1912-1992), taríxçı, georgraf, Törki xalıqlar taríxı belgeçe, taríx fännäre (1967) häm geografik fännäre (1974) doktorı. Şäğir Nikolay Gumilóv häm şağirä Anna Axmatova ulı.

Repressiälär çorında berniçä tapqır qulğa alına (1935, 1938-1943, 1949-1956). 1956-1967. yıllarda Leningradta Däwlät Ermitajı kitapxanäsendä eşli. 1967-1986.da Leningrad universitäte qarşındağı Geografiä fänni-tikşerenü institutında ölkän fänni xezmätkär. Awrasíada yäşäwçe Törki, Mongol, Slaván h.b. xalıqlar taríxına qarağan xezmätlär autorı. Keşeleneñ häm ayırım etnoslar biososial asılın bilgeläwdä fänni yünäleşne nigezläwçe. 2005. yılda Qazanda häykäl açılğan.

ССРБ географлары
ССРБ тарихчылары
ССРБ этнографлары
ССРБ шагыйрьләре
Төрки халыклар белгечләре
XX гасыр фәлсәфәчеләре
Рус шагыйрьләре
Сталин репрессияләре корбаннары
Тарих фәннәре докторлары
География фәннәре докторлары
Nağaybäklär

Nağaybäklär (üzatama), Keräşen Tatarlarnıñ etnografik törkeme. 1926. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu möğlümatları buyınça 11,2 meñ keşe. 2002. yılda 9,6 meñ keşe isäplängän. Başlíça Çiläbä ölkäseneñ Nağaybäk häm Çibärkül rayonnarında yäşilär. Tatar telendä söyläşälär. Keräşen yazuı qullanalar. Xristianlıqnı (Ortodoks Xristianlığın) totalar. Nağaybäk atamasınıñ kilep çığışı açıqlanmağan. Nuğaylar etnonimına bäyläp añlatu yäki tatarlaşqan Fin-Uğırlar dip farazlawlar da bar. Típik Nağaybäk Nuğayğa yäki Qazaqqa oxşaş.

1729. yıldan başlap "Öfä yağı Keräşennäre" räweşendä Çulman artyağınıñ köçığışnda (Qazan daruğası, Öfä öyäze) 25 awıl xalqın täşkil itüläre mäğlüm. 18-19. yözlärdä Öfä, Orenburg häm başqa guberna çiklärendä Kazaklar xezmäten ütägännär. Mädäniät, ğäref-gädätlärendä Qazan töbäge keräşennäre belän oxşaş sífatlar küp, üzençelekläre ir-at kiem-salımda häm cırlarında çağıla.

2002. yıldağı xalıq sanıp aluı barışında Nağaybäklär Tatarlardan ayırım Tatarça söyläşäwçe etnos bulıp yörgännär. Tatar íctímağí oyışmalar qarşı bulğan da, Nağaybäklär üze qarşı bulmağan.

Törle faktlar
1812.dä Nağaybäklär alayı Napoléon qarşı suğışqannar. Parisnı basıp aluında qatnaşqannar. Üzenä qaytqaç, üzeneñ ber awılın Parij dip atqannar.

Татарлар
Mäxmüd xan

Mäxmüd xan (Urıs yılyazmalarında Махмутек (Maxmutek)) (?-1467), Qazan xanı (1445-1465), Oluğ Möxämmäd xannıñ ölkän ulı. Qazan Xanlığına nigez saluçılarnıñ berse. Atası belän bergä Böyek Mäskäw kenäzlegenä qarşı yaw-höcümnärdä qatnaşa. 1445 yılda Suzdal' yanındağı suğışta Böyek Kenäz Vasiliy II ğäskären tar-mar itä häm Vasili II-ne äsirlekkä ala. Urıs däwlätenä yasaq salına. Atası wafatınnan soñ Qazan täxetenä utıra. 1446 yılnıñ dekäberendä Vasili II-neñ Mäskäw töxetennän kenäz Dmitri Şemäkanı töşerü suğışında qatnaşa. Suzdal yanındağı suğıştan soñ tözelgän kileşüneñ ütälüen tä'min itär öçen 1448 Mäskäw kenäzlegenä yaw belän bara, şunıñ ber näticäse bularaq Mäxmüd xan waqıtında Qasıym xanlığı bula.

Татарстан тарихы
Qasıym xan

Qasıym xan (?-1469), Qasıym xanlığınıñ berençe idaräçese (1450 yıllardan), Oluğ Möxämmäd xannıñ ulı. Biläw yanındağı suğış (1437) häm Suzdal' yanındağı suğışlarda (1445) qatnaşa. Suzdal yanı suğışınnan soñ tözelgän solıx kileşüe ütäleşenä küzätçelek itü öçen bertuğanı Yaqub belän Mäskäwgä Böyek Kenäz Vasiliy II sarayına cibärelä, şunda xezmättä qala. 1449 yılda Paxra yılğası yanında Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw belän barğan Olı Urda xanı Säyed Äxmäd ğäskären tar-mar itä. 1447-1453 yıllarda, kenäz Vasiliy II yağında torıp, Mäskäw täxete öçen köräşkän Dmitri Şemäkağa qarşı suğışa. 1452 yıl tiräsendä Vasiliy II aña näsel bilämäse sıyfatında Räzan kenäzlege belän çiktäş elekke Mişär yortı cirlären häm Gorodets Meşçorskiy qalasın birä. Şul cirlektä Qasıym xanlığı barlıqqa kilä. Qazan täxete öçen köräştä qatnaşa.

Monı da qara
Qasıym xan mäçete
Mäxmüd xan

Касыйм ханнары
Саин Булат хан

Симеон Бикбулатович (; чукынганчы Саин Булат хан; ?—1616) — Касыйм ханы (1568—1573), Әхмәд хан оныгының улы. 1575 елда Россия Бөек кенәзе (Явыз Иван урынында, патша).

Иван IV тарафыннан Касыйм тәхетенә утыртыла. Касыйм ханлыгы атлы гаскәре белән Ливон сугышында (1558—1583) катнаша.

1573 елда чукынып Симеон исемен ала.

1575 елда Иван IV аны, «Россиянең бөек кенәзе» дип атап, вакытлыча үз урынына идарәче итеп калдыра.

1576 елда Иван IV Симеон Бикбулатовичка Тверь белән Торжок шәһәрләре җирләрен удел (биләмә) итеп бирә, аны «Тверьнең бөек кенәзе» дип игълан итә.

Лжедмитрий I Мәскәү тәхетенә утыргач (1606) Симеон Бикбулатович Стефан исеме астында Кирилл-Белоозеро монастырена мәҗбүри рәвештә монахлыкка озатыла.

Касыйм ханнары
Россия патшалары
Mişär yortı

Mişär yortı (Urıs yılyazmalardında – Мишарский юрт\Mişarskiy yurt), Altın Urdanıñ Mäskäw, Tübän Novgorod häm Rázan kenäzlekläre çigendäge yarım möstäqil ölkäse. İdel buyı Bolğarı belän Mordwa ile zamannarınnan Möselmanlıqqa küçä başlağan cirle Törkilär häm Mordwalarnı berläştergän, 1298. yılda Şirinnär ıruğınnan çıqqan Xösäyen ulı Möxämmäd nigezlägän dip faraz qılına. Üzäge – Mişär qalası (Urıs yılyazmalarında – Gorodok-Meşçórski. Mişär yortı bilämäse 1393. yılda Tuqtamış xan tarafınnan Mäskäw kenäzlegenä birelä. Suzdal yanındağı suğışta ciñelüdän soñ Böyek Kenäz Vasili II ul bilämäne Tatarlarğa qaytatırğa mäcbür bula. Bu cirdä Qasím xanlığı oyıştırıla.

Русия тарихы
Qazan yılyazmaçısı

Qazan yılyazmaçısı (ul da Qazan taríxı, Qazan patşalığı taríxı; Urısça: Казанский летописец, Казанская история, История о Казанском царстве), taríxí-publisistik yazma istälek. Urıs telendä yazılğan. Qazan xanlığınıñ oyışuınnan alıp 1552. yılğa qädärge waqíğalar bäyän itelä. Äsär Qazanda xan sarayında ozaq yıllar yäşägän äsi Urıs keşese Ioan Glazatí (İvan Zur Küzlär) tarafınnan 1564-1566. yıllarda yazılğan dip farazlana. Autor Qazan xanlığı taríxın belgän, qayber Tatarça yazma istäleklär häm riwayät-xikäyätlär belän tanış bulğan. Yılyazmada xatalar da oçrí. Íslam qabul itkän dip uylanıla. Yazmanıñ öç variantı saqlana: 1584-1590. yıllardağı, 1610. yıl tiräsendäge häm 17. yözdäge küçermäläre. Berençe märtäbä 1790. yılda Sankt-Peterburgta näşär itelä.

Татарстан тарихы
Yomışlı Tatarlar

Yomışlı Tatarlar (Urısça: Служилые татары), 14-18. yözlärdä Rus däwläte xezmätendä tatarlar qatlawı. Berençe törkemne Altın Urdadan köçep utırğan Törki-Tatar aqsöyäkläre täşkil itä. Qazan xanlığın yawlap alğannan soñ (1552) elekke yasaqlılar isäbenä tulılana. Räsäydä alartılmaç, ilçelek h.b. wazífalarnı ütilär, şulay uq çik buyı saqçıları bulıp xezmät itälär, Räsäy alıp barğan yaw-suğışlarda (Livon suğışında h.b) qatnaşalar. Şul xezmätläre öçen Räsäy patşaları alarğa cir bilämäläre bülep birä, aşlıq belän yäki aqçalata xezmät xaqı tüli. Säwdä yäki kösepçelek belän şöğellägandä, Yomışlı Tatarlar qayber östenleklärdän faydalanalar. 18. yöz başında Yomışlı Tatarlar däwlät krästiännäre qatlawına küçerelä.

Россия тарихы
Татарстан тарихы
Köz

Köz - cäy belän qış arasında bulğan yıl fasılı. Tabiği köz 22 Sentäber yäki 23 Sentäber könne urın alğan kön-tön tigezlege tiräsendä bula. Sentäber, oktäber, noyäberne köz ayları dip ataw ğädätkä kergän.

Tatarstanda 
Klimatik sezon bularaq, cılı könnär betkäç häm urtaçaq täwleklek temperatura 10 °C-tan kimegän könnän temperaturanıñ 0 °C-tan tübän töşüe häm qar cirgä yatu belän köz tämamlana. Hawanıñ utraça aylıq temperaturası Sentäberdä 10-12 °C (köndez 25 °C-qa qädär, tönlä – 10 °C), Öktäberdä 2-4 °C (köndez 20 °C-qa qädär häm tönlä -27 °C). Yañğırlı häm bolıtlı könnär ozaqqa suzıluçan. İñ yañğırlı köz (134 mm) 1919 yılda, iñ qorı köz 3,3 mm 1961 yılda bulğan. Hawada qıraw – 10-29, tufraqta 3-18 Sentäberlärdä küzätelä. Köçle cille häm tomanlı könnär arta bara.

Көз
Мерәләр

Мерәләр (рус чыганакларда меря) — фин-угыр кабиләсе, хәзерге Владимир, Ярославль, Иваново өлкәләрендә, Мәскәү һәм Тверь өлкәләрнең көнчыгышында, Вологда өлкәсенең көньягында һәм Кострома өлкәсенең көнбатышында яшәгәннәр. Идел белән Ука елгалары аралыгында 1-нче меңъеллык дәверендә яшәгәннәр. VI гасырның Византия тарихчысы Иордан хезмәтләрендә телгә алына. Игенчелек, терлекчелек һәм аучылык белән шөгыльләнгәннәр. IX гасырда Идел буйлап сәүдә итүләре мәгълүм. Рус елъязмаларында аерым халык буларак соңгы тапкыр 907 елда телгә алыналар. 1-нче һәм 2-нче меңъеллыклары чигендә көнчыгыш славяннар белән кушылып, ассимиляцияләнеп беткәннәр дип фараз ителә.

Рус телендә гади сөйләмле, диалектизм дип йөртелүче сүзләр арасында меря теленнән бик күп сүзләр бар.

Моны да карагыз 
 Мурома
 Мещёралар

Искәрмәләр 

Русия тарихы
Юкка чыккан халыклар
Фин-угыр халыклары
Дәрвиш Гали хан

Дәрвиш Гали хан (?-1558 тирәсе), Әстерхан ханы (1537—39, 1554 — 56) Әхмәд ханның оныгы. Нугай морзасы Исмәгыйльгә һәм рус гаскәри көчләренә таянып тәхеткә утыра. Ямгырчы хан Рус дәүләте белән сугышта җиңелгән була.

Тарихы 
1555 елда Йосыф морза ярдәмендә Дәрвиш Гали хан аның калдык көчләрен тар-мар итә. Шул ук елда Исмәгыйль морза белән сугышта җиңелә, Хаҗитарханнан куыла. ләкин Иван IV ярдәмeнә тaянып тәхeтeн кирe кайтaрып aлугa ирeшә. Сoңрaq Мәскәү яклы аксөякләре бeлән көрәшә бaшлый, Хaҗитaрхaндa төрeк гaрнизoнын урнaштырa. 

1556 елда рус гаскәрләре ханлык башкаласы Хaҗитaрхaнны яулап aлгaч тa бeрникадәр вакыт руслaргa кaршы көрәшә. Сoңыннaн Азак шәhәрeнә кaчa, aннaн Мәккәгә китә.

Әстерхан ханнары
İbrahim xan

İbrahim xan (?-1479) — 1467 yıldan  xanı, Mäxmüd xannıñ ulı. Täxetkä abısı Xälil xan wafatınnan soñ utıra, anıñ xatını Nursoltanğa öylänä. 1467-1469, 1478 yıllarda Böyek Mäskäw kenäzlege belän suğışlar alıp bara. Böyek kenäz İvan III belän solıx kileşüe tözi. Kileşü buyınça barlıq Urıs äsirläre irekkä cibärelä, däwlätara mönäsäbätlärdä ber-bereneñ eşenä tıqşınmaw şartları quyıla. Ulları - İlham, Möxämmät-Ämin häm Ğabdel-Latıyf Qazan xannarı bulalar.

Казан ханнары
Татарстан тарихы
Ütämeşgäräy

Ütämeşgäräy xan (1546-1566), Qazan xanı (1549-1551), Safagäräy belän Söyembikäneñ ulı. Atası wafatınnan soñ xan dip iğlan telä, faktik idaräçe anası bula. Mäskäw yaqlı Qazan aqsöyäkläre tarafınnan täxettän quıla häm anası Söyembikä belän bergä İvan IV qaramağına totqın itep ozatıla. 1553. yılnıñ Ğínwarında çuqındırıla, Aleksander isemen ala.

Казан ханнары
Татарстан тарихы
Yan Netsislav Boduen de Kurtene

Yan Netsislav Boduen de Kurtene (Poläkçä Jan Niecisław Baudouin de Courtenay, Urıslarda İvan Aleksandroviç; 1845-1929), tel ğälime, Krakov Fännär Akademiäseneñ xaqıyqıy äğzası (1897), Qazan lingvistika mäktäbe nigzez saluçı. Qazan (1876-1883), Tartu (Derpt) (1883-1893), Krakov (1893-1899), Pitırbur (1900-1918), Warşaw (1918. yıldan) universitetları professorı. Fonem teoriäsen nigezlägän, ğomumi tel beleme üseşenä zur öleş kertkän ğälim.

Шәхесләр:Русия империясе
Тел белгечләре
Alıp

Alıp 
Törki häm Xäzär qağanlıqlarında, İdel buyı Bolğarında xärbi xezmättäge aqsöyäk qatlam titulı.
Törki-Tatar xalıq awaz icatında batır, pählewan. Qayber oçraqta ayırım şäxeslärneñ isem däräcäsenä quşımta (Almış, Alıp iltäbär h.b.). Alıp toponimnarda da oçrıy; Tatar häm Çuaş folklorında Alıp batır çabata qaqqaç ür-tawlar xasil buluı da surätlänä ("Alıp tawları").

Alpawıt
Татар мифологиясеЧуаш мифологиясе
Alpawıt

Alpawıt (Alpağıt), borınğı Törki atama, batır mäğnäsendäge "alıp" süzenä nisbätle.

6-13. yözlärdäge törki däwlätlärendä ğäskäri berämlek (alay) başlığınıñ xärbi titulı.

Qazan häm Qasím xanlıqlarda yuğarı däräcäle xärbi, ğäskär başlığı. 16. yöz axırı – 17. yöz başınnan ere cirbiläwçelär qatlamı ataması.

Татарстан тарихы
Русия тарихы
Ästerxan xanlığı

Ästerxan xanlığı (Xacítarxan xanlığı), Altın Urdanıñ tarqalu çorında barlıqqa kilgän feodal Tatar däwlätlärennän berse. 1460. yıllarda oyışa Berençe, oyıştıruçı xan - Mäxmüd xan. Üzäge – Xacítarxan şähäre. Bilämäse İdelneñ tübän ağımınıñ uñ tarafındağı dala-qırlar, Qaspí Diñgezeneñ tönyaq-könbatış öleşe, könbatışta – Qırım xanlığına çiktäş cirlär kergän. 

Töp xalqı – Ästerxan Tatarları belän Nuğaylar. Şöğelläre – küçmä terlekçelek (Nuğaylar), hönärçelek, igen igü, säwdä (Tatarlar). Rusiä, Qazan, Qırım xanlıqları belän urta Asía, Qawqaz artyağı illäre arasındağı tranzit säwdägä Ästerxan xanlığı säwdägärläre aradaşlıq itä. Xanlıqnıñ küçmä feodal qatlamın xan, soltan, bäk häm morzalar täşkil itkän, xalqınıñ qalğan küpçelege – qara xalıq. Däwlät dine – Íslam.

1530. yıllarda Ästerxan xanlığı kürşe Nuğay Urdası häm Qırım xannarı belän berlektä Urıs kenäzläre cirlärenä yaw çabuda, üzara köräş-bäreleşlärdä dä qatnaşa. 1552. yılda Qazan xanlığı cimerelgännän soñ, Ästerxan xanlığında Mäskäw yoğıntısında bulğan keşelär işäyä. Şular häm Nuğay bäkläre yärdämendä Urıs ğäskäre 1554. yılda Xacítarxannı yawlap ala, xan täxetenä üz tarafdarları Därwiş Ğäli utırta. Qırım xanı yaw belän belän yanağan soñ, 1555. yılda Därwiş Ğäli Mäskäw xakimiätenä qarşı çığa. Ämma 1556. yılda urıs uqçıları häm Kazakları qabat höcüm oyıştırıp, Xacítarxannı basıp alalar, xanlıq Rus däwlätenä buysındırıla.

Әстерхан ханлыгы
Ästerxannıñ Mäxmüd

Mäxmüd xan (?-1470. yıllar tiräse), Ästerxan xanlığına nigez saluıñ, Keçe Möxämmäd xannıñ ulı. Äxmäd xan belän üzara Olı Urda täxete öçen barğan köräş\bäreleşlärdän soñ Xacítarxanğa qaça häm möstäqil Ästerxan xanlığın nigezli (1460. yıllar). Nuğay Urdası häm Olı Urda belän duslıq mönäsäbätläre urnaştıra. Üz isemennän aqça suqtıra.

Mäxmüd xan xatı 
15. yöz Törki-Tatar yazma istälege. Mäxmüd ämere belän 1466. yılnıñ 10. Äprilendä Törkiä soltanı Fatih Mehmetkä yullanğan. Xatta 2 däwlät arasında diplomatik mönäsäbätlär yañartu kiräklege, 
İstambulğa ilçelär cibärelgänlege bäyän itelä.
Yamğurçı

Yamğurçı xan (?-1555), Ästerxan xanı (1540-yıllardan). Nuğay morzaları yärädämendä täxetkä utırta. 1554. yılda Urıs basqınnarğa qarşı suğışlarda Xacítarxan şähäre yanında ciñelä häm Terek yılğası artyağına qaçarğa mäcbür itelä. 1555. yılda Nuğaylar belän bäreleştä hälâq bula.

Әстерхан ханнары
Россия тарихы
Илтәбәр

Илтәбәр, хөкемдарлык дәрәҗәсе, идарәче бәк титулы. Урта гасырлар төрки феодаль дәүләтләрендә кулланышта була. Беренче тапкыр Күлтәгингә куелган һәйкәлташта (732) телгә алына. Хәзәр каһанлыгында илтәбәр каһанга буйсынган ил хакиме титулы. Идел буе Болгарында – дәүләт идарәчесе.

Шулай ук карагыз 

Төрки тарих Титуллар Дәүләт башлыклары
Äyyüb xan

Äyyüb xan (?-1117), Qıpçaqlar berläşmäse idaräçese, Kenäz Yuri Dolgorukineñ qaynatası. Kenäz Andrey Bogolúskineñ babası. Kiev kenäze Vladimir Monomax belän suğışuı mäğlüm. Soñınnan Kiev kenäzläre belän bergä İdel buyı Bolğarına yaw çapqan.

Русия тарихы
Үкәк

Үкәк, урта гасырдагы (XIII—XIV гасырлар) Алтын Урда шәһәре. Хәзерге Сарытау шәһәре янәшәсендә, Увековка елгасы тамагында урнашкан булган, XIV гасыр башларында мөһим сәүдә һәм сәясәт үзәге. Үкәктә акча сугу йорты булуы мәгълүм. 

1395 елда Аксак Тимер гаскәрләре тарафыннан җимерелә. Сарай, мәчет, йорт, һөнәрче остаханәләре калдыклары сакланган.

Татарстан тарихы
Алтын Урда
Näft

Näft, neft, qaramay, cir mayı — üzenä bertörle isle, qarasu töstäge maysıman yanuçan sıyıqlıq. Ul sudan ciñelräk häm suda eremi. 

Neftneñ nigezdä uglevodorodlar qatnaşması buluın täcribädän bik ansat kürergä mömkin. Ägär neftne 26 nçı räsemdäge kebek priborda cılıtsaq, bez anıñ ayırım matdälärgä xas bulğança bilgele ber temperaturada quılmawın, bälki temperaturanıñ kiñ interwalında quıluın kürerbez. Başta, äkren cılıtqanda, kübesençä molekulyar massası keçkenä, ä qaynaw temperaturası tübän bulğan matdälär quıla, annan soñ, temperatura kütärelä başlağaç, molekulyar massası zurraq bulğan matdälär quıla. 

Neftneñ sostavı bertörle tügel. Läkin alarnıñ här-qaysı öç törle uglevodorodlardan — parafinnardan (kübesençä normal' tözeleşle), tsikloparafinnardan (naftennar) häm aromatik uglevodorodlardan tora. Bu uglevodorodlarnıñ miqdari çağıştırması törle yatmalarda törleçä. Mäsälän, Manğışlaq nefte çikle uglevodorodlarğa bay bulsa, Baqu rayonındağı neft tsikloparafinnarğa bay. 

Neft sostavında, uglevodorodlardan tış, az ğına miqdarda bulsa da kislorod, azot, kükert häm başqa elementlarnı eçenä alğan organiq quşılmalar da bar. Sumala häm asfalt matdäläre kebek yuğarı molekulyar tözeleşle quşılmalar da kerä. Neft şundıy yözlärçä quşılmalardan tora.

Нефть
Kamil İsxaqov

İsxaqov Kamil Şamil ulı (1949), xakimiät-xucalıq eşleklese. Räsäyneñ toraq-kommunal xucalığı maqtawlı xezmätkäre (2000).

Qazannıñ Yaña Savin bistäsendä tua. Monter bulıp eşlägännän soñ QDUnıñ fizik fakultätenä uqırğa kerä. 1973. yıldan Qazanda komsomol häm Kommunist firqäse eşendä. 1980-1987. yıllarda Alhoritm Qazan Fännı-Uqıtu Üzäge berläşmäse direktorı urınbasarı, direktorı, 1987-1988.dä Qazan İsäpläw Texnikası häm Mäğlümat Fänni-Citeşterü berläşmäse general direktorı. 1989-1991.dä Qazan şähäre başqarma komitäte räise. 1991. yıldan Qazan şähäre xakimiäte başlığı häm 1993. yıldan Qazan şähäre xalıq deputatları Şurası räise. 1971-1975, 1991-1995. yıllarda Tatarstan Cömhüriäte Yuğarı Şurası deputatı, 1995-2005. yıllarda Tatarstan xalıq deputatı. 2005. 14. Nöyäberdän Räsäyneñ Yıraq Könçığış Föderal Okrugında Räsäy präzidente wäkile eşendä.
Сәясәтчеләр
Камил Исхаков

Исхаков Камил Шамил улы (1949 елның 8 февралендә Казанда туган) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе. Россиянең торак-коммуналь хуҗалыгы мактаулы хезмәткәре (2000). Казан шәһәренең шәрәфле ватандашы.

Биография 
Казанның Яңа Савин бистәсендә туа. Армиядән соң КДУ-ның физик факультетына укырга керә. 1973 елдан Казанда комсомол һәм партия эшендә.
 
1980—1987 елларда «Алгоритм» Казан фәнни-укыту үзәге берләшмәсе директоры урынбасары, 1987—1988 елларда Казан исәпләү техникасы һәм мәгълүмат фәнни-җитештерү берләшмәсе генераль директоры.

1989—1991 елларда Казан шәһәре башкарма комитеты рәисе. 1991 елдан Казан шәһәре хакимияте башлыгы һәм 1993 елдан Казан шәһәре халык депутатлары Советы рәисе. 1971—1975, 1991—1995 елларда Татарстан Республикасы Югары Советы депутаты, 1995—2005 елларда Татарстан халык депутаты.

2005 елның 14 ноябреннән 2007 елга кадәр Россияның Ерак Көнчыгыш Федераль округы Россия президенты вәкиле эшендә.

2008 елның 14 июненнән Согуд Гарәбстандагы Джидда шәһәрендә Ислам Конференциясе Оешмасында Россиянең вәкиле. 2016 елның ноябрендә Татарстан президентының ярдәмчесе итеп билгеләнгән.

2015 елдан — Болгар ислам академиясенең ректоры  һәм президенты.

2019 елдан — Казан җәмигъ мәчетен төзү эше белән җитәкчелек итә.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Казан башлыклары
Мэрлар
Татарстан сәясәтчеләре
XXI гасыр сәясәтчеләре
Казанның шәрәфле ватандашлары
«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Останкино манарасы

Останкино телеманарасы — ул Мәскәүдәге телевизион һәм радиотапшыру манарасы. Аның биеклеге — 540 м, Торонтодагы Си-Эн Тауэр манарасыннан соң дөньяда иң биек бина, ә Евразиядә иң биеге.

Манараның баш инженеры Николай Никитин, архитекторлары Л. Баталов белән Д. Бурдин. Манара 1963-1967 елларда төзелгән, шундый вакытларда дөньяның иң биек бинасы булган. Төзелештә күп инновация кулланылган, алардан корыч трослар кысылган киерелгән тимербетон. Шундый уйлап табу манараның корылышын гади һәм ышанычлы ясаган. Башка прогрессив фикерләрдән сай фундаментны атап була. Манараның тотрыклылыгын массив нигезе гарантияли: нигез массасы мачта массасыннан кат-кат арттыра.

Корылыш 
 Биеклек — 540 м.
 Фундамент белән авырлыгы — 51 400 т.
 Фунгамент тирәнлеге 4,6 м.
 Конуслы нигез 10 таянычка терәлә. Нигездәге уртача диаметр 60 метр.
 Манара кәүсәсенең боҗралы кисемнәре 149 аркан белән сыгылган.
 Бинаның гомуми күләме 70 000 куб метр.
 Бүлмәләрнең файдалы мәйданы — 15 000 кв. м
 Максималь исәп-хисапланган җил тизлекләредәге теоретик тайпылу 12 метр.
 Төп күзәтү мәданчыгы 337 метр биеклегендә урнашкан.
 Манарада 5 йөк һәм 4 пассажир ташу лифт

Ресторан 
«Седьмое небо» рестораны 328—334 м биеклегендә урнашкан һәм 3 кат ала. Боҗрасыман ресторан киңлеге 40 минут дәвамында бер тулы әйләнеш итә. Манараны төзелеп бетүенән соң күзәтү мәйданчыгына ресторан белән 10 миллион кеше килгән.

Янгын 
2000 елның 27 августында манарада көчле янгын бырлыкка килә. Янгын учагы 460 м биеклегендә булды, 3 кат тулысынча янып бетте. Янгын нәтиҗәсендә янгын сүндерүчеләр командиры Владимир Арсюков, лифтёр Светлана Лосева һәм слесарь-ремонтник Александр Шипилин һәлак булды.
Янгын вакытында зур температурадан тартучы тросларның күпчелеге өзелде, һәм белгечләр фикеләренчә манара таркалу куркынычы алдында торды. Соңрак тросларны торгызалар.

Моны да карагыз 
 Шухов манарасы
 Си-Эн Тауэр манарасы

Мәскәүнең истәлекле урыннары
Русия манаралары
Ostankino manarası

Ostankino telemanarası - ul Mäskäwdäge televizion häm radiotapşıru manarası. Anıñ beiklege - 540 m, Torontodağı CN Tower manarasınnan soñ dönyada iñ biek bina, ä Awrasiädä iñ biege.

Manaranıñ baş injenere Nikolay Nikitin, arxitektorları L. Batalov belän D. Burdin. Manara 1963-1967. yıllarda tözelgän, şundí waqıtlarda dönyanıñ iñ biek bínası bulğan. Tözeleştä küp innovasiä qullanılğan, alardan  qorıç troslar qısılğan kierelgän timerbeton. Şundí uylap tabu manara qorılışın ğädi häm ışanıçlı yasağan. Başqa progressiv fikerlärdän say fundamentnı atap bula. Manaranıñ totrıqlığın massiv nigeze garantiäli: nigez massası maçta massasınnan qat-qat arttıra. Bu telemanara Böyek Manaralar Bötendönya Föderasiäseneñ (World Federation of Great Towers) äğzası.

Qorılış
Bieklek - 540 	m. 
Fundament belän awırlığı - 51 400 t. 
Fundament tiränlege 4,6 m. 
Konuslı nigez 10 tayanıçqa terälä. Nigezdäge urtaça diameter 60 meter. 
Manara käwsäseneñ bocralı kisemnäre 149 arqan belän sığılğan. 
Bínanıñ ğomumí küläme 70 000 kub meter. 
Bülmälärneñ faydalı mäydanı - 15 000 q. m 
Maksimal isäp-xísaplanğan cil tizleklärendäge teoretik taypılu 12meter. 
Töp küzätü üydançığı 337 meter bieklegendä urnaşqan. 
Manarada 5 yök häm 4 passajir taşu lift.

Restoran
"Sedmoye nebo" restoranı 328-334 m bieklegendä urnaşqan häm 3 qat ala. Bocrasıman restoran kiñlege 40 minut däwamında ber tulı äyläneş itä. Manaranı tözelep betüennän soñ küzätü mäydançıq häm restoranğa 10 millionnan artıq keşe kilgän.

Yanğın
2000. Yılnıñ 27. Augustında manarada köçle yanğın barlıqqa kilä. Yanğın uçağı 460 m bieklegendä buldı, 3 qat tulısınça yanıp bette. Yanğın näticäsendä yanğın sünderüçelär komandire Vladimir Arsúkov, lifter Svetlana Loseva häm slesar-remontçı Aleksandr Şipilin hälâk buldı.
Ynağın waqıtında zur temperaturadan tartuçı troslarnıñ küpçelege özelde, häm belgeçlär fikerlärençä manara tarqalu qurqınıçı aldında tordı. Soñraq troslarnı torğızdılar.

Monı da qara
Şuxov manarası 
CN Tower manarası

Мәскәүнең истәлекле урыннары
Русия манаралары