alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Нәҗип Мадьяров

Нәҗип Гәрәй улы Мадьяров — татар шагыйре, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Бөек Ватан сугышы һәм хезмәт ветераны, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

Биография 
Нәҗип Мадьяров 1928 елның 3 мартында Әтнә районының Кызыл Утар авылында туган. Хезмәт юлын ул 1943 елда туган авылында җидееллык мәктәп тәмамлаганнан соң гади колхозчы булып башлый, аннан соң колхозда хисапчы була. 1950-1953 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1957 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты факультетына китерә. 1960 елда ул читтән торып уку бүлегенә күчә, 1963 елга кадәр Кызыл юл районында район исемен йөрткән газетада, аннан соң «Коммунизмга» дигән яңгыравык исем йөрткән Арча район газетасында хәбәрче, авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире булып эшли.

1965 елда Нәҗип Мадьяров «Хезмәт» газетасына җибәрелә. Шушында ул унбиш ел дәвамында авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, редактор урынбасары булып эшли. Аның райондашларыбыз турындагы төпле, җылы мәкаләләре өлкән буын вәкилләре күңелендә әле дә якты истәлек булып саклана. Хезмәттәшләренә һәм, гомумән, кешеләргә игътибарлылыгы, җаваплылыгы, төгәллеге белән шәхес буларак та үзе турында якты истәлекләр калдырды.

1991 елда Нәҗип Мадьяровка Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелде.

Нәҗип Мадьяров гомеренең соңгы чорын Чаллы шәһәрендә яшәде һәм әдәби иҗатка багышлады. Аның гомер юлы шушында 2002 елның 15 апрелендә өзелде. Туган авылында җирләнде.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Яр Чаллы язучылары

Моны да карагыз 

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Судан

Суда́н (гарәпчә السودان‎‎, ингл. Sudan), тулы исем — Судан Җөмһүрияте (гарәпчә جمهورية السودان‎‎ (Җөмһүриййат ас-Судан), ингл. Republic of Sudan) — Төньяк-көнчыгыш Африкада урнашкан Африканың иң зур дәүләте. Төньякта Мисыр белән, төньяк-көнбатышта Ливия белән, көнбатышта Чад белән, көньяк-көнбатышта Үзәк Африка Җөмһүрияте һәм Демократик Конго Җөмһүрияте белән, көньякта һәм көньяк-көнчыгышта Уганда һәм Кения белән, көнчыгышта исә Эритрея һәм Хәбәшстан белән чиктәш. Төньяк-көнчыгышта Кызыл диңгез сулары белән юыла. Башкаласы — Хартум шәһәре.

Диннәр 
2020 елның сентябрендә Судан конституциясе динне дәүләттән аера, илне дөньяви дип игълан итә. Ил халкының (44,9 млн кеше, 2021 елга) 97 % ы ― Мәлики мәзһәбе сөнни мөселманнары, аз санда шигый мөселманнар бар. 3 % ы ― җирле диннәргә ышанучылар, христианнар. Суданда суфичылык тарикатьләренең (Әнсар, Хәтмия һ. б.) йогынтысы зур.
 Суданда ислам

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Федератив дәүләтләр
1849 ел



Вакыйгалар 
 4 март — Яңа Австрия конституциясе кабул ителә.

Туулар 

 29 июнь — Сергей Витте, Россия дәүләт эшлеклесе.

Вафатлар 

 25 сентябрь — Иоганн Штраус, Австрия композиторы.

1849 ел
Еллар
1789 ел



Вакыйгалар 
 4 март — Нью-Йоркта беренче АКШ конгрессы ачылды.

Туулар

Вафатлар 

1789 ел
Еллар
Афзал Шамов

Афзал Шамов, тулы исеме Афзалетдин Шиһабетдин улы Шамов (1901 елның 4 марты — 1990 елның 19 гыйнвары) — танылган татар язучысы, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге рәисе.

Тормыш юлы һәм иҗаты 
Язучы 1901 елның 4 мартында элекке Казан губернасының Зөя өязе (хәзерге Татарстанның Яшел Үзән районы) Татар Танае авылында хәлле крестьян гаиләсендә туган. Мәктәп чорында аны шул чорның күренекле педагогы Фатих Сәйфи-Уфалы укыта һәм кечкенә Афзалда әдәбиятка мәхәббәт тәрбияли.

Казанның Касыймия мәдрәсәсендә белем алган Афзал Шамов 1922-1925 елларда Казан дәүләт университеты рабфагында укый. 1926 елда Беренче Мәскәү университетының әдәбият һәм сәнгать факультетына укырга керә, беррәттән РСФСР Мәгариф комиссариаты каршындагы Төрки халыклар бүлегенең укый-яза белмәүне бетерү комиссиясе әгъзасы вазыйфасын башкара.

Афзал Шамов — татар әдәбиятында, иң беренче чиратта, оригиналь проза әсәрләре: хикәяләр һәм повестьлар авторы буларак танылган язучы. Аның егерменче еллар татар авылы тормышына багышланган "Рәүфә" (1926), гражданнар сугышы чоры героикасына бәйле "Днепр буенда" (1927), "Бер мәхәббәт турында" (1933), совет тормышы шартларында гаилә кору һәм башка әхлакый мәсьәләләрне яктырткан "Ана" (1933), "Госпитальдә" (1938), "Туйда" (1938) кебек повесть һәм хикәяләре егерменче-утызынчы еллардагы татар әдәбиятының сәнгатьчә югары дәрәҗәдә эшләнгән матур үрнәкләре булып саналалар. Ул язган хикәяләр рус, венгер, казак, чуаш, башкорт һәм башка телләргә тәрҗемә ителәләр.

Афзал Шамов — әдәби тәрҗемә остасы. Мәсәлән, Александр Пушкинның "Капитанская дочка" ("Капитан кызы", 1936), Николай Гогольнең "Старосветские помещики" ("Борынгы алпавытлар", 1939), Николай Островскийның "Как закалялась сталь" ("Корыч ничек чыныкты", 1936), Жүл Вернның "Дети капитана Гранта" ("Капитан Грант балалары", 1938), Лев Толстойның "Воскресение" ("Яңадан туу", 1950) романы белән "Хаҗи Морат" (1953) повесте һ.б. бар.

Бөек Ватан сугышы чорындагы шәхси батырлыклары һәм әдәби иҗат өлкәсендәге хезмәтләре өчен А. Шамов Кызыл Йолдыз (1944), Хезмәт Кызыл Байрагы (1957), Октябрь Революциясе (1971) орденнары һәм уннан артык медаль белән бүләкләнгән.

Афзалетдин Шамов 1990 елның 19 гыйнварында вафат була.

Гаилә хәле 
Хатыны Гадилә Насыйрова.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Язучының тулы биографиясе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Тәрҗемәчеләр
Иҗади берлекләр рәисләре
Аварлар

Ава́рлар () — Дагыстан халыклары арасыннан иң күпсанлысы.
Дагыстанның таулы өлешенең зур өлешен биләп торалар, шулай ук тигез районнарда да яшиләр (Буйнакск, Хасавюрт районнары һ.б.) Дагыстаннан тыш, Чичәнстанда, Калмыкиядә һәм Россиянең башка субъектларында да яшиләр. Аварлар шулай ук Азәрбайҗанда (1999 елгы мәгълүмат буенча 50.9 мең кеше) яшиләр.

Россия халыклары
Дагстан халыклары
Кавказ халыклары
Аварлар
Азәрбайҗан халыклары
Әнәс Камал

Әнәс Галиәсгар улы Камалетдинов — мәшһүр татар драматургы һәм театр эшлеклесе, Галиәсгар Камал улы.

Биография 

Әнәс Камал 1908 елның 5 мартында (иске стиль буенча 20 февральдә) Казан шәһәрендә Галиәсгар Камал гаиләсендә туа.

1921-1926 елларда яшүсмер егетнең халык авыз иҗаты әсәрләренә ияреп язган беренче пьесалары ("Хуҗа Насретдин әфәнде", "Чегән егете белән качкан мулла кызы Хәмидә", "Җизнәкәй" һ.б.) Казанның бистә клублары сәхнәләрендә уйналып йөри, ә 1927 елда иҗат иткән "Биш меңле Гайнетдин" исемле ике пәрдәле комедиясе 1928 елда аерым китап булып басылып чыга. Шул ук елны Казан сәнгатьләр техникумына укырга керә.
1931-1935 елларда Беренче районара колхоз-совхоз театрының режиссеры, артисты, автор-язучысы, администраторы-директоры булып эшли.
1935 елдан 1955 елга кадәр Казанның Матбугат йортында техник һәм әдәби хезмәткәр: "Совет әдәбияты" журналы редакциясендә — әдәби хезмәткәр, Татарстан китап нәшриятында — редактор һәм Татарстан Язучылар союзында әдәби консультант вазифаларын башкара.

Әнәс Камал 1978 елның 18 мартында Казанда вафат булды.

Иҗаты 
Әнәс Камалның "Туй" (1939), "Буран" (1943), "Сәлам хат" (1947), "Юллар" (1950), "Март бураннары" (1955) кебек күп пәрдәле һәм берәр пәрдәле дистәләгән драма һәм комедияләре бар.

Ул шулай ук Татар дәүләт курчак театры өчен Г.Тукайның мәшһүр поэмасы нигезендә "Кисекбаш" (1951) исемле комедия яза. Атаклы рус балалар язучысы А.Гайдарның "Школа" ("Мәктәп") дигән повестен һәм башка язучыларның әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә.

Шулай ук карагыз 

Тудыка — ике туган сеңел, ике туган эне ()

Искәрмәләр 

Татар драматурглары
.et

.et — Хәбәшстанның югары дәрәҗәле милли домены.

et
Хәбәшстан

sv:Toppdomän#E
.eu

.eu — Европа Берлегенең югары дәрәҗәле милли домены.

eu
Европа берлеге

sv:Toppdomän#E
.fi

.fi — Финляндиянең югары дәрәҗәле милли домены.

fi
Финляндия
.fj

.fj — Фиджиның югары дәрәҗәле милли домены.

fj
Фиджи

sv:Toppdomän#F
.fk

.fk — Фолкленд утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

fk
Фолкленд утраулары

sv:Toppdomän#F
.fm

.fm — Микронезия Федератив Штатларының югары дәрәҗәле милли домены.

fm
Микронезия Федератив Штатлары
.fo

.fo — Фарер утрауларының

dm:.:fo gjmt apmgj

fo djmt lg tv

jdmjaya югары дәрәҗәле милли домены.

fo
Фарер утраулары

sv:Toppdomän#F
.fr

.fr — Франциянең югары дәрәҗәле милли домены.

fr
Франция

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#F
.ga

.ga — Габонның югары дәрәҗәле милли домены.

ga
Габон

sv:Toppdomän#G
.gd

.gd — Гренаданың югары дәрәҗәле милли домены.

gd
Гренада

sv:Toppdomän#G
.ge

.ge — Гөрҗистанның югары дәрәҗәле милли домены, 1992 елда кертелә.

ge
Гөрҗистан
.gf

.gf — Француз Гвианасының югары дәрәҗәле милли домены.

gf
Француз Гвианасы

sv:Toppdomän#G
.gg

.gg — Гернсиның югары дәрәҗәле милли домены.

gg
Гернси

sv:Toppdomän#G
.gh

.gh — Гананың югары дәрәҗәле милли домены.

gh
Гана

sv:Toppdomän#G
.gi

.gi — Гибралтарның югары дәрәҗәле милли домены.

Тышкы сылтамалар 
 IANA сайтында .gi домены буенча  whois мәгълүматы

gi Гибралтар

sv:Toppdomän#G
.gl

.gl — Гренландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

gl Гренландия

sv:Toppdomän#G
.gm

.gm — Гамбиянең югары дәрәҗәле милли домены.

gm
Гамбия

sv:Toppdomän#G
.gn

.gn — Гвинеянең югары дәрәҗәле милли домены.

gn
Гвинея

sv:Toppdomän#G
.gp

.gp — Гваделупаның югары дәрәҗәле милли домены.

gp
Гваделупа

sv:Toppdomän#G
Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты

Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты (ТДГПУ, рус. Татарский государственный гуманитарно-педагогический университет) — Россиянең иң борынгы университетларның берсе. 2011 елдан башлап Казан (Идел буе) федераль университетының бер өлеше булып тора.

Факультетларда көндезге һәм читтән торып уку бүлекләрендә 14 меңнән артык студент белем ала.

Тарих 

Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты Россиянең иң өлкән югары уку йортларының берсе булган Казан дәүләт педагогика университеты базасында ачыла. Педуниверситетның башлангычы – 1876 елда Мәскәү һәм Санкт-Петербургдан соң ачылган Казан укытучылар институты. Шуннан соң аның исеме үзгәреп тора:
 Казан укытучылар институты (1918 ел);
 Көнчыгыш педагогика институты (1922 ел);
 Татар педагогика институты (1931 ел);
 Казан дәүләт педагогика институты (1934 ел);
 Казан дәүләт педагогика университеты (1994 ел);
 Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты (2005 ел).

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Казан университетлары
Исемендә татар булган объектлар
Педагогика юнәлешле югары уку йортлары
Кызыл диңгез

Кызы́л диңге́з (гарәпчә البحر الأحمر‎‎ Bahr el-Ahmar, ивр. ים סוף‎ Yam Suf, фр. mer Rouge) — Һиндстан океанының эчке диңгезе. Гарәбстан ярымутравы һәм Африка арасында урнашкан. Иң җылы һәм тозлы диңгезләрнең берсе.

Шәһәрләр

Туризм 

Манзара

Әлифба буенча диңгезләр
2010 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2010 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

Апрель 
 10 апрель — Лех Качинский, Польша президенты.
 23 апрель — Айрат Арсланов, татар артисты, нәфис сүз остасы.

Март 
 10 март – Шәйх Тантави, Ислам галиме.
 13 март – Мансур Хәсәнов, әдәбият галиме, Татар энциклопедиясе институты директоры.
 22 март – Валентина Толкунова, рус җырчысы

Февраль 
 5 февраль — Галимҗан Хөсәенов – футболчы, СССР чемпионы (1937 – 2010).
 16 февраль — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
 17 февраль — Харис Якупов, татар рәссамы.

Гыйнвар

Май 
 3 май — Питер О’Доннелл, инглиз язучысы, сценарист.
 18 май — Илдар Мәннанов, татар каһарманы, милли хәрәкәт әгъзасы.
 28 май — Фатыйма Вәлифф, Австралия татарлары милли-мәдәни хәрәкәте әгъзасы.

Июнь 
 1 июнь — Андрей Вознесенский, рус шагыйре, рәссам, архитектор.
 12 июнь — Фуат Мансуров, танылган татар дирижеры.

Июль 
 26 июль — Ләбибә Ихсанова, татар язучысы.

Август

Сентябрь

Октябрь 
 9 октябрь — Фәридә Кудашева, татар җырчысы, Татарстан һәм Башкортстанның халык артисты.
 11 октябрь — Миркасыйм Госманов, татар галиме, язучы, тарихчы.

Ноябрь

Декабрь 
 28 декабрь — Рафаил Фатыйхов, татар артисты.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 2009 елда вафатлар исемлеге
 2011 елда вафатлар исемлеге

Вафатлар исемлеге

ca:2010#Necrològiques
en:Lists of deaths by year#2010
uk:2010#Померли
Иман (Ислам)

Има́н (Ислам диненә караган мәгънәдә) — Ислам теологиясендә, Ислам тәгълиматының дөреслегенә ышануны аңлатучы төшенчә. Исламча дини иманның нигезе - Бердәнбер Аллаһыга ышану.

Бөтен Илчеләрнең һәм Рәсүлләрнең төп бурычлары нәкъ Бердәнбер Аллаһыга ышануга чакыру булган.

Иманның нигезләре
 
 Аллаһыга, Аның исемнәренә һәм сыйфатларына ышану.
 Фәрештәләргә ышану.
 Аллаһының Китапларына (Коръән, Библия, һ.б.) ышану.
 Пәйгамбәрләргә ышану.
 Кыямәт көненә ышану.
 Язмышка ышану.

Алар кыскача иман нигезләрендә язылган.

Иманны тулы аңлау өчен тагын түбәндәгеләрне дә карап үтәргә кирәк:
 Иманны котылгысыз үлем алдыннан кабул итеп булмый.
 Иманның бер шартларын үтәп, башкаларын кире кагып булмый.
 Иманның бөтен шартларын кабул итеп, аларның барсын да бертигез үтәү мәҗбүри.

Иманга карата кешеләр төркемнәре
Иманга карата кешеләр түбәндәге төркемнәргә бүленәләр:
 Мөселман — иман китереп инанган һәм аны теле белән әйткән кеше.
 Мөэмин — Аллаһы Тәгаләгә чын күңелдән ышанган, иманы аның фикерәлерен һәм гамәлләрен билгеләгән, аның тормыш мәгънәсенә әверелгән мөселманны билгеләү өчен кулланылган ислам төшенчәсе.
 Монафикъ — иман китермәүче, ләкин үзен мөэмин дип әйтүче кеше (икейөзле).
 Кәфер яки мөшрик — иман китермәүче һәм моның шулай икәнлеген кире какмаучы кеше.

Бернинди дингә карамаган имансыз кешеләр өчен Динсезлек мәкаләне карагыз.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз

 Иман (дин)
 Ислам теологиясы
 Исламның биш баганасы

Ислам төшенчәләре
Исламның биш баганасы
Адриан дивары

Адриан дивары (ингл. Hadrian's Wall, рус. Вал Адриана, Стена Адриана, лат. Vallum Hadriani) — 122 һәм 126 елларда Рим империясе тарафыннан төзелгән таш дивары. Адриан императоры тарафыннан җирләрне яклау максатыннан төзелде. Дивар озынлыгы — 117 км, киңлеге — 3 м, биеклеге — 5-6 м.

Антонин дивары төзелгәннән соң, Адриан дивары кирәклеге бетте, һәм ул әкреннәп җимерелде. Ләкин 209 елда Септимий Север императоры аны торгызырга әмер итте, һәм аның буенча Рим империясенең чикләрен билгеләргә кушты.

Пиктлар берничә тапкыр аңа хөҗүм иттеләр, һәм 385 елда римлылар аны калдырдылар. Бүгенге көндә аны әле кайбер җирләрдә күреп була.

Шулай ук карагыз 

 Антонин дивары

Рим Британиясе
Чикләр
7 март

7 март – Милади тәкъвимендә өченче айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 299 көн кала.





– Демократия көне ()..

Албания – Укытучылар көне (), 1867 елда  Корчaда (sq) албан телендә беренче белем бирүче мәктәп ачылган көне.
  /  /  – Рәсми Metallica көне ().
  – Бразилия диңгез пехотасы көне ().

1876 – Александр Белл телефонны патентлаштыра.
 1920 – Сүрия милли конгрессы Сүрия бәйсезлеген игълан итә.

1850 — Томаш Масарик, чех фәлсәфәчесе, / Чехословакиянең беренче президенты.
 1857 — Юлиус Вагнер-Яурегг, 
 1869 — Иван Ягодинский, 
 1884 — Марина Скибицкая, 
 1894 — Степан Бархударов, 
 1905 — Борис Поршнев, 
 1911 — Николай Байбаков, 
 1912 — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
 1913 — Шаһиморат Зәйни, драматург.
 1914 — Зәкәрия Хөсәенов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре танк командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1920 — Каюм Җәббаров, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре туп расчёты командиры, Дан орденының тулы кавалеры. 
 1924 — Борис Марков,
 1924 — Кобо Абе, япун язучысы. 
 1931 — Элимир Дистанов, 
 1935 — Алевтина Алаторцева, 
 1937 — Геннадий Рязанцев, 
 1938 — Альбер Ферт, 
 1938 — Девид Балтимор, 
 1940 — Виктор Филимонов, 
 1941 — Андрей Миронов, актер, РСФСР халык артисты (1980).
 1942 — Галина Софьина, 
 1947 — Мэлс Вафин, рәссам, педагог.
 1948 — Шамил Тарпищев, ССРБ һәм Россиянең атказанган тренеры.
 1949 — Римзил Вәли, татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе.
 1955 — Николай Кротов,
 1957 — Клавдия Новикова,
 1960 — Ренат Шәрибҗанов, музыкант һәм популяр җырлар авторы.
 1961 — Фәрит Хәнифов, 
 1966 — Булат Атнабаев, 
 1970 — Петра Меде, 
 1972 — Эдуард Кадыйрмәтов, 
 1980 — Валери Чепланова, 
 1980 — Светлана Шикшина, 
 1981 — Игорь Емелеев, 
 1983 — Вера Фролова, 
 1986 — Тивайн Макки, 
 1987 — Денис Галимҗанов,

1274 — «Изге» Фома Аквинлы (Thomas Aquinas), фәлсәфәче һәм дин әһеле.
 1611 — Богдан Бельский, 
 1803 — Прасковья Жемчугова, 
 1868 — Михаил Деларю, 
 1880 — Евграф Осокин, 
 1903 — Мирсалих Бикчурин, татар теленең Әлифба китабы авторы.
 1903 — Павел Ковалевский, 
 1935 — Виктор Боголюбов, 
 1939 — Глеб Братановский, 
 1944 — Александер Әхмәтович, 
 1953 — Букша Миколас, 
 1954 — Отто Дилс, 
 1955 — Таҗи Гыйззәт, 
 1965 — Луиза Маунтбеттен, 
 1988 — Рәис Габдерахманов, 
 1992 — Мансур Барбутлы, 
 1993 — Мидхәт Мөхәррәмов, 
 1994 — Михаил Воловик, шагыйрь, тәрҗемәче, инженер.
 1997 — Алтыморат Ораздурдыев, төркмән спортсмен-штангачы, дөнья чемпионы.
 1997 — Эдвард Миллс Парселл,
 1998 — Виталий Акцорин, 
 1999 — Стэнли Кубрик, АКШ кинорежиссёры, фотограф, продюсер.
 2003 — Якуб Зәнкиев, татар язучысы, Тукай бүләге иясе.
 2005 — Равил Үтәбай-Кәрими, шәркыять һәм исламият белгече.
 2008 — Борис Буров, 
 2015 — Зөфәр Гаянов, рәссам, педагог.
 2015 — Юрий Малышев,
 2017 — Олег Васильев, 
 2017 — Һанс Георг Демелт, 
 2018 — Морат Аджи,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
7 март
Шаһиморат Зәйни

Зәйни Әхмәт улы Шаһиморатов — татар драматургы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Биография 
Шаһиморат Зәйни 1913 елның 7 мартында хәзерге Ырынбур өлкәсенең Тук районы Кондызлытамак авылында мулла гаиләсендә туа. 1933 елда Ташкәнттә икееллык педагогика институтын һәм 1936 елда Казан театр техникумын тәмамлагач, Республика халык иҗаты йортында үзешчән сәнгать түгәрәкләрен оештыручы методист-режиссер булып эшли. Бөек Ватан сугышы башлану белән, ул сугышка китә һәм пулеметчылар взводы командиры ярдәмчесе, батальон парторгы сыйфатында Мәскәүне, Сталинградны саклау сугышларында катнаша, бөтен Аурупаны үтеп, Германия җирләренә кадәр барып җитә. Сугыштагы батырлыклары өчен орден, медальләр белән бүләкләнә.

Армиядән кайткач, Шаһиморат Зәйни җиде елга якын Халык иҗаты йорты директоры булып эшли, 1953 елдан фәкать иҗат эше белән генә шөгыльләнә. Беренче әсәрләре – “Шүрәле” драмбалладасы (1938) (русчага А. Бендецкий тәрҗемәсе), “Мәч-Мәчин” (1939), “Айтуган” (1941), “Кечкенә партизаннар” (1947), “Таң-Чулпан улы” (1956), “Бәхет кошы” (1956) – Курчак театры өчен язылган пьесалар була һәм алар Курчак театры сәхнәләрендә күп еллар уңыш белән баралар.

Илленче еллардан башлап драматург үзешчән театрлар, халык театрлары, профессиональ театрлар өчен дә пьесалар иҗат итә башлый. Шул чор әдәбиятының актуаль темаларына багышланган, әһәмиятле проблемалар куйган әсәрләре 1950-1960 елларда авторның нәтиҗәле эшчәнлеген дәлиллиләр. Аеруча популяр әсәрләре: “Хәзрәт үгетләргә килә” (1955), “Тугыз гашыйк” (1957), “Хәят” (1958), “Таң җыры”(1960), “Дәһшәтле минутлар” (1961), “Йөрәк давыллары” (1962), “Уеннан уймак” (1963) драмалары, җитмешенче елларда язылган “Гөмбәз асты серләре”, “Әй әшнәләр, әшнәләр!” комедияләре жанрлары ягыннан да төрле һәм кызыклы булып, театрларда куелып торалар.

Бу әсәрләрнең күбесе үз вакытында Минзәлә драма театрында, хәзерге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәсендә куела. Шул ук вакытта Шаһиморат Зәйни рус һәм дөнья драматургиясенең күп кенә танылган әсәрләрен татарчага тәрҗемә итә, театрлар репертуарын баетуга, төрлеләндерүгә дистәдән артык тәрҗемә хезмәте белән дә өлеш кертә.

Ул 1963 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шаһиморат Зәйни 1980 елда вафат булды.

Искәрмәләр 

Татар драматурглары
Рафис Гыйззәтуллин

Рафис Әхәт улы Гыйззәтуллин — татар язучысы, журналист.

Ул 1955 елның 8 мартында Татарстанның Сарман районы Урта Кәшер авылында туа. Иске Кәшер урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, ул Казан дәүләт педагогика институтының тарих-филология факультетында укый.

Рафисның тормыш юлы, нигездә, Казан каласы белән бәйле. Армия хезмәтенең барлык авырлыкларын Свердловск, Ижау, Тук якларында узганнан соң, ул «Социалистик Татарстан» газетасында хәбәрче, бүлек мөдире, «Татар-информ» агентлыгында баш мөхәррир вазифаларын башкара.

Әле мәктәптә укыган елларында ук иҗат итә башлаган язучы буларак, ул «Ялкын», «Яшь ленинчы», «Казан утлары», Мәскәүдә чыгучы «Пионер» журналында, «Российская газета»да үзенең хикәя, шигырьләрен, публицистик язмаларын бастырып чыгара. 1994-97 елларда «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгында баш мөхәррир. 2002-04 тә ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институтында.

Рафис Гыйззәтуллинның хикәяләре кеше күңеленең эчке дөньясын ачып бирүгә нигезләнгән. Ул иҗат иткән хикәяләр аның «Очучы буласым килә», «Урман юлы», «Көтелмәгән сорау», «Кырау», «Багалмада кунакта», «Төнге яңгыр» исемле китапларына тупланган.

Сылтамалар 
 Белем.ру

Татар язучылары
Татар журналистлары
1876 ел



Вакыйгалар 
 7 март — Александр Белл телефонны патентлаштыра.
 22 март — Испания конституциясе кабул ителә.
 1 август — Колорадо Америка Кушма Штатларына 38-нче штат буларак керә.
 13 сентябрь — Казан Татар укытучылар мәктәбе ачыла.

Туулар 

 15 август — Һади Атласи, татар язучысы һәм тарихчысы. 
 21 октябрь — Степан Эрьзя, сынчы. 
 29 ноябрь — Йосыф Акчура, татар нәшире, язучы.
 25 декабрь — Мөхәммәт Гали Җиннаһ,  бәйсез Пакистан дәүләтен оештыручы.
 26 декабрь — Исхак Казаков, җәмәгать эшлеклесе, педагог, журналист.

Вафатлар 

 28 апрель — Томас Эйрд (Thomas Aird), шотланд шагыйре, публицист.

1876 ел
Еллар
1913 ел



Вакыйгалар 
 12 март — Австралиянең башкаласы Канберра була.
 18 октябрь — Уфада «Тормыш» гәзитенең беренче саны чыга. 
 22 октябрь — Питербурда «Ил» гәҗите чыга башлый.
 5 ноябрь — Бөекбритания белән Франция Госман империясенә сугыш игълан итә.

Туулар 

 5 гыйнвар — Петр Кирпичников, КХТИ ректоры.
 14 гыйнвар — Василий Халёв, Советлар Берлеге Каһарманы, танкист.
 17 гыйнвар — Касыйм Ситдыйков, Советлар Берлеге Каһарманы, капитан (пехота).
 20 гыйнвар — Рокыя Ибраһимова, баянчы.
 26 гыйнвар — Әминә Бикчәнтәева, татар шагыйрәсе, балалар язучысы.
 23 февраль — Нәгыймә Балтачиева, балет артисты, мөгаллимә (Петербург).
 7 март — Шаһиморат Зәйни, драматург.
 28 апрель — Мин Шабай, татар язучысы.
 5 май — Иосиф Григулевич, совет разведчигы, караим.
 15 июль — Сөббух Рәфыйков, татар шагыйре, язучы.
 23 июль — Мәсгуть Латыйпов, композитор.
 1 август — Михаил Симонов, очучы,  Советлар Берлеге каһарманы.
 4 сентябрь — Кэндзо Тангэ, япон архитекторы, Притцкер премиясе лауреаты.
 12 сентябрь — Хәерниса Сафина, язучы.
 14 сентябрь — Максим Дмитриев, Советлар Берлеге каһарманы, танкчы.
 23 сентябрь — Нияз Даутов, татар опера җырчысы.
 28 ноябрь — Абдрахман Кумысников, балет артисты, балетмейстер, педагог.
 3 декабрь — Гайшә Рахманкулова, беренче татар хатын-кыз профессиональ рәссам. 
 27 декабрь — Шиһап Нигъмәти, татар журналисты, публицист, «Азатлык» радиосы журналисты, мөдире.
 Исмәгыйль Шәфиев (1913-1943), татар шагыйре, лейтенант-танкист.

Вафатлар 

 15 апрель — Габдулла Тукай, бөек татар шагыйре.
 26 май — Габор Ба́линт (Bálint Gábor), төрки телләр белгече, татар фольклоры әсәрләрен җыючы һәм нәшер итүче маҗар.
 7 август — Әкрам Галимов, татар язучысы, шул ук вакытта казакъ шагыйре санала.
 10 август — Йоханнес Линнанкоски, фин язучысы.
 18 сентябрь — Хөсәен Туктаргазый, XX гасыр башы кырымтатар шагыйре.
 Ибраһим Башмаков, татар шагыйре.

1913 ел
Еллар
1955 ел



Вакыйгалар 
 2 июнь — Байкоңгыр космодромына нигез салына.
 17 июль — Калифорниядә беренче Диснейленд ачыла.
 27 август — 198 битле Гиннесс рекордлар китабының беренче басмасы дөнья күрә.

Туулар 

 30 гыйнвар — Айдар Фәйзрахманов, җырчы (лирик тенор), музыкант, дирижер.
 24 февраль — Стив Джобс, АКШ бае, Apple ширкәтен оештыручы. 
 7 март — Рафис Гыйззәтуллин, язучы, журналист.
 15 март — Җәүдәт Сөләйманов, КФУ профессоры, шагыйрь.
 24 март — Ринат Анимаев, рәссам.
 3 май — Римма Ратникова, публицист.
 1 июнь — Рифкать Миңнеханов, ЮХИДИ, Татарстан Фәннәр Академиясе башлыгы.
 3 июнь — Сергей Кузьмин, вице-адмирал, РФ Каһарманы.
 12 июнь — Әнвәр Измайлов, кырымтатар музыканты.  
 13 июнь — Зөлфирә Трегулова, музей директоры. 
 13 июнь — Зәйтүн Яркәев, театр артисты, телевидение режиссеры, алып баручы.
 1 июль — Мәсгудә Шәмсетдинова, татар композиторы.
 21 июль — Кирам Сатиев, баянчы.
 25 июль — Искәндәр Сәйфуллин, татар архитекторы.
 18 август — Татарстанның халык шагыйре, җыр текстлары авторы Наил Касыймов туа.
 28 октябрь — Билл Гейтс, Microsoft компаниясе нигезләүчесе.
 17 ноябрь — Сәлим Хазбиевич, имам, профессор, фән докторы.
 20 ноябрь — Нияз Вәлиев, татар шагыйре.
 5 декабрь — Рөстәм Сабитов, композитор.
 19 декабрь — Эльмира Закирова, татар журналисты.
 20 декабрь — Бинали Йылдырым, Төркия хөкүмәте башлыгы.
 билгесез — Наилә Әлмиева, музыковед, фольклорчы, этномузыколог, сәнгать белеме кандидаты, Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе.

Вафатлар 

 11 гыйнвар — Гомәр Ипчи, кырымтатар язучысы.
 19 март — Леонид Говоров, ССРБ маршалы.
 18 апрель — Альберт Эйнштейн, алман физик-теоретигы.
 7 май — Александр Кирзимов, генерал-майор (1941).
 10 август — Гариф Багданов, педагог һәм тәрҗемәче.
 5 октябрь — Николай Фешин, рәссам.
 1 ноябрь — Дейл Карнеги, АКШ язучысы, педагог.

1955 ел
Еллар
Кандаһар (фильм, 2010)

«Кандаһа́р» () — Россия фильмы. Фильмда сурәтләнгән фактлар чынбарлыкта булган вакыйгаларга нигезләнгән, ләкин күп фактлар дөрес күрсәтелми. Мәсәлән, экипажның күпчелеге татар булганын.

Актёрлары

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 "Кандаhар" каһарманнары "Азатлык"ны тыңлаган

Россия фильмнары
Чиркәсләр

Черке́слар (үз аталышы: адыгэ) — адыгэ халыкларының бер төре, нигездә Карачай-Черкес Җөмһүриятендә яшиләр. Саннары якынча 61 мең кеше. Кабарда һәм адыгэлар кебек үк үзләрен борынгыдан «адыгэ» дип атап йөртәләр. Шулай ук Якын Көнчыгыш илләрендә дә яшиләр. Монда алар XIX гасыр урталарында күчәргә мәҗбүр булалар. Черкес атамасы белән анда барлык адыгэлар, абхазлар һәм кайчак башка халыклар да берләштерелә.

Моны да карагыз 
 «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.

Россия халыклары
Адыгэ халыклары

es:Cherquesos
et:Tšerkessid
lt:Čerkesai
os:Черкесаг адæм
Кабардалар

Кабардалар () — Русия Федерациясе һәм Якын Көнчыгышта яшәүче адыг халкы. Русиядә, башлыча, Кабарда-Балкар Республикасында, шулай ук Краснодар һәм Ставрополь крайларында, Карачай-Чиркәс Республикасында, Адыгея Республикасында һәм Төньяк Осетия-Аланиядә яши.

Кабарда-Балкариядә 2021 елгы Бөтенрусия җанисәп мәглүмәтләре буенча, җөмһүрият халкының 60%-н тәшкил итә.  сөйләшәләр.

Искәрмәләр 
Россия халыклары
Адыгэ халыклары
Адыгэлар

Адыгэлар (үз аталышы — адыгэ) — Россиядә (132 мең кеше) яшәүче халык, Адыгеянең һәм Краснодар төбәгенең төп халкы.

Моны да карагыз 
 «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.

Россия халыклары
Адыгэ халыклары
Әлифба буенча халыклар

fr:Adyguéens
he:צ'רקסים
hi:चरकस लोग
it:Adighè
kbd:Адыгэхэр
os:Адыгаг адæм
uk:Адиги
Исмәгыйль Гаспринский

Исмагыйль Мостафа улы Гаспралы (Гаспринский) (кыр.-тат. İsmail Mustafa oğlu Gaspıralı (Gasprinskiy); 8 (21) март, 1851 — 11 (24) сентябрь 1914) — интеллектуал, мәгърифәтче, нәшир, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе, педагог, әдип.

Биография 

Исмәгыйль Гаспринский 1851 елның 8 мартында Кырымдагы Олы Сала авылында (бүгенге исеме Синапное) патша прапорщигы Мостафа Гаспринский (Гаспралы) белән Фатыйма-Солтан Тимер-Гази-кызы (Кантакузова) гаиләсендә туа. Бабасы Гаспра авылында туганы өчен үзенә Гаспринский фамилиясен алган. Башлангыч белемне Бакчасарайда мәдрәсәдә ала, Aкмәчеттә рус гимназиясендә укый. Атасының зур тырышлыгы нәтиҗәсендә, Мәскәүнең хәрби гимназиясенә укырга керә. Биредә ул нәшир Михаил Катковның улы белән дуслаша, еш кына аларның өендә була. Исмәгыйль рус мәдәниятен өйрәнә, Катковның славянофил карашлары белән таныша. Әмма ул бу уй-фикерләрне “киресенчә” кабул итә: төркиләрне берләштерү нияте белән яши башлый.
 1868-1871 елларда ул Бакчасарайдагы “Зынҗырлы” мәдрәсәсендә укыта.
 1871-1873 елларда Парижда яши, рус язучысы И.С.Тургеневның сәркатибе була. 
 1873-1875 елларда Истанбулда яши. И. Гаспринский Европа һәм Төркиядәге конституцион идеяләр, иҗтимагый тормыш белән таныша, үз милләтен дә көнбатыш цивилизациясенә якынайту теләге яңадан көчәя төшә. 
 И. Гаспринский Кырымга кайта, 1878-1883 елларда Бакчасарай шәһәренең башлыгы булып эшли.

И. Гаспринский бөтен төрки дөньясына мәшһүр мәгърифәтче булып таныла. Ул татар-төрки мәктәпләре өчен дәреслекләр яза, уку-укыту программалары төзи. Аның бу программасы “Ысулы җәдит” дип атала һәм бераздан җәдитчелек хәрәкәте бөтен төрки-татар дөньясына тарала. Җәдит мәктәпләрендә һәм мәдрәсәләрендә дини һәм дөньяви фәннәр бергә укытыла.

Бер үк вакытта Гаспралы китап нәшер итү белән дә шөгыльләнә.

Гаспралы эшчәнлегенең йөзек кашы, әлбәттә, ул чыгарган “Тәрҗеман” гәҗите (1883-1918). Бу гәҗит бөтен дөньядагы төрки халыклар арасында күп тарала һәм аларның мәгърифәтен, мәдәниятен, әдәбиятын җанландыруда зур роль уйный.

Гаспралы – мөселман “Иттифак” партиясенең Бөтенроссия съездын оештыручыларның берсе. Аның Россия мөселманнары турында язган китаплары да бар. 1887 елда И. Гаспралының беренче әдәби әсәре - «Франкистан мәктүпләре» романы басыла. «Франкистан мәктүпләре», «Дар-әл-Рәхәт мөселманнары», «Африка мәктүпләре»,  «Хатыннар өлкәсе» әсәрләрен берләштергән «Мулла-Габбас» роман-эпопеясы бар.

1905 елда «Көн туды» романы басыла.
 
1910 елда,сәяси-иҗтимагый эшчәнлеген һәм мәдәният, мәгърифәт өлкәсендәге хезмәтләрен  югары бәяләп, "Revue du monde musulman" («Мөселман дөньясына күзәтү») журналы (Франция) И. Гаспралыны Нобель премиясенә тәкъдим итә.

И. Гаспралы 1914 елның 11 (24) сентябрендә вафат була.

Хәтер 
 2001 елда  Казанның Вахит районында, Пеләтән бистәсендә урнашкан Кече Мещан урамына исеме бирелгән.

Тышкы сылтамалар

Искәрмәләр 

Кырым татарлары
1851 елда туганнар
1914 елда вафатлар
Мәдрәсә тәмамлаучылар
Азат Вергазов

Азат Вергазов — татар язучысы, телевидение мөхәррире, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Азат Вергазов 1932 елның 8 мартында хәзерге Пенза өлкәсенең Неверкин районы Кырнавар авылында туа. 1937 елда гаиләләре белән Яшел Үзән районы Олы Карагуҗа авылына күчеп киләләр. Шунда ул урта белем ала. 1949–1951 елларда Казан педагогика институтында укый. Аннары әрмедә хезмәт итә. 1954–1974 елларда мәгариф өлкәсендә эшли. 1974 елның көзеннән — Казан телевидение студиясенең әдәби-драматик тапшырулар редакциясендә өлкән мөхәррир. Соңгы елларда ул Яшел Үзән шәһәрендәге 1нче татар гимназиясендә эшли.

Азат Вергазовның беренче хикәяләре көндәлек матбугатта 60нчы еллар ахырында күренә башлый. Укучыларга ул үзенең «Дулкыннар ни сөйли?», «Ташу»(«Нәзер»), «Уяну» исемле повестьлары аша билгеле.

Сылтамалар 
 Азат Вергазов «Татар язучылары» сайтында

Татар язучылары
Реваль Закиров

Реваль Закиров 1941 елның 8 мартында Балтач авылында туган. Илдус Закировның энесе.

1958 елда Актаныш районының Пучы урта мәктәбен көмеш медаль белән тәмамлый һәм Казан авиация институтына укырга керә. 1964 елда институтны тәмамлагач Ижау шәһәренә җибәрелә, 1966 елга кадәр фәнни-тикшеренү институтында инженер-технолог булып эшли.

Р.Закиров 1966 елда Казанга кайта һәм технология һәм производствоны оештыру фәнни-тикшеренү институтында конструктор, инженер, фәнни-тикшеренү секторы нәчәлниге булып эшли. 1979 елда «Очу аппаратлары җитештерүче махсус средстволарны проектлаганда эксперимент элементларын типлаштыру» темасына диссертация яклый, техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.

Бүгенге көндә Казан техник университетының очу аппаратлары җитештерү технологиясе кафедрасында эшли, доцент. «СССРның уйлап табучысы» билгесенә, Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең (ВДНХ) көмеш медаленә лаек булган. Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

Галим, 60тан артык фәнни хезмәт авторы, алты патентка ия.

Р.Закиров велосипед спорты буенча СССРның спорт мастеры нормасын үтәгән. Команда составында һәм шәхси ярышларда берничә мәртәбә Татарстан һәм Россия чемпионы титулларын яулаган.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар галимнәре
Техник фәннәр кандидатлары
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Кавказ сугышы

Кавказ сугышы (1817—1864) — Россия империясенә Дагыстанның, Кубань буеның, Чичәнстанның һәм Кара диңгез ярының таулы районнарын кушуы белән бәйле кораллы низаг.

Кавказның көнбатышында каршылыкны абхазлар һәм адыгэ халыклары күрсәтә, көнчыгышта — Имам Шамил тарафыннан Чичәнстан һәм Дагыстан имамлыгына берләштерелгән тауда яшәүче халыклар.

Сугышта һәм сугыштан соң бик күп җирле халык һәлак була, Кавказ халыклары Төркиягә күчеп китәргә мәҗбүр булалар.

Сугышлар
Аурупа сугышлары
Имам Шамил

Шами́л (1797—1871) — Кавказ таулыларының җитәкчесе, 1834 елда Дагыстан белән Чичәнстан мөселманнарын Русиягә каршы сугышта җитәкләүче имам буларак игълан ителә. Дагыстанның көнбатышы һәм Чичәнстан, соңрак барлык черкес җирләре аның имамлыгына керә. 1859 елда Гуниб штурмы вакытында Александр Иванович Барятинский тарафыннан әсирлеккә алына. Әсирлек вакытында Калугада һәм Киевта яши. Мәккәгә хаҗ кылу нияте белән китә, шунда вафат була.

Искәрмәләр  

Чечен шәхесләре
Шәхесләр:Чечня
Elizabet Swonn



Film Navigatory

АКШ фильмнарыФильм персонажлары

ja:パイレーツ・オブ・カリビアンの登場人物#ブラックパール号
simple:Pirates of the Caribbean#Elizabeth Swann
Адыгэ халыклары

Русиядә һәм башка дәүләтләрдә (нигездә Якын Көнчыгышта) яшәүче халыклар төркеме (кабарда, чиркәсләр, адыгэлар). Русиядә гомум саннары якынча 800 мең тәшкил итә.

Моны да карагыз 
 «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.

Адыгэ халыклары
Абхаз-адыгэ халыклары
Халыклар

ar:أديغة
bg:Черкези
ca:Adigs
de:Tscherkessen
en:Adyghe people
et:Adõgeed
fr:Adyguéens (peuple)
he:צ'רקסים
it:Adighi
ko:아디게이인
mk:Черкези(народ)
nl:Tsjerkessen
sh:Adidži
sr:Адиџи
tr:Çerkes
uk:Адиги
Хартум

Харту́м ( al-Kharṭūm) — Судан башкаласы.

Шәһәрне нигезләү датасы — 1823 ел.

Халык саны

Кардәш шәһәрләр 
  Амман, Иордания.
  Каһирә (), Мисыр
  Истанбул, Төркия.
  Әнкара, Төркия.
  Санкт-Петербург, Россия
  Ухань, Кытай 
  Асмэра, Эритрея.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Әлифба буенча торак пунктлар
Судан шәһәрләре
Африка башкалалары
Африка шәһәрләре
Николай Баскаков

Николай Александр улы Баскаков (рус. Николай Александрович Баскаков) — төрки халыклар белгече, фәлсәфә фәннәре докторы.

Николай Баскаков нең Солевычегодск шәһәрендә туган. Ул 1929 елда Мәскәү университетын тәмамлый. Укыганда ук аның телләр өйрәнүгә сәләте зур булуы ачыклана. Николай Александрович үзенә төрки телләр өйрәнүне максат итеп куя. 1930-1931 елларда Н.Баскаков төрки телләрне өйрәнү өчен Каракалпак республикасында командировкада була. 1931 елдан яшь галим Мәскәүдәге Көнчыгыш халыклары университетында лингвистик комиссиядә эшли. 1937 елдан исә СССР Фәннәр академиясенең Тел белеме институтында хезмәт итә. Аның бу елларда төрки телләрнең тарихы, диалектологиясе, лексикографиясе буенча зур хезмәтләре дөнья күрә. Ул шулай ук каракалпак, нугай, алтай телләренең морфологиясе, синтаксисы буенча тикшерү алып бара.

Н. Баскаков төрки-рус теле сүзлекләре төзү өстендә күп эшләде. Төрки телләренең тарихын тикшерү өчен яңа классификация тәкъдим итте.

Николай Баскаков 1996 елда Мәскәүдә вафат булды.

Шулай ук карагыз 

Төрки халыклар белгечләре
1905 елда туганнар
Фәлсәфә фәннәре докторлары
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Җәйге Олимпия уеннары 2004

Афиннар 2004 (2004 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 2004) – 2004 елның 13 августыннан 29 августына кадәр Грециянең Афиннар шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Урын сайлау 
Афиналар Халыкара Олимпия Комитеты тарафыннан 1997 елның 5 сентябрендә Лозаннада узган сессиядә сайланган. Сайлауда Афиннардан башка Рум, Кейптаун, Стокһолм һәм Буйныс-Айрыс катнашкан.

Сылтамалар

Моны да карагыз 
 Олимпия уеннары
 <center>Сидней 2000  <<  >> Пекин 2008

Җәйге Олимпия уеннары
Греция тарихы
Греция мәдәнияте
2004 елгы җәйге Олимпия уеннары
Хәйдәр Җамал

Хәйдәр Җаһит улы Җамал (6 ноябрь, 1947, Мәскәү — 5 декабрь, 2016, Алматы) — мөселман фикер иясе, фәлсәфәче, политолог, шагыйрь һәм җәмәгать эшлеклесе. Россия Ислам комитеты рәисе. Хартум халыкара ислам конференциясенең даими әгъзасы. Россия Федерациясе Милли Ассамблеясенең депутаты.

Фәлсәфәчеләр
Россия фәлсәфәчеләре
Литосфера

Литосфе́ра ( — таш һәм σφαίρα — шар, сфера) — Җирнең каты тышчасы. Җир кайрысыннан һәм мантиянең өске өлешеннән тора. Астан астеносфера белән чикләнә.

Искәрмәләр 

Җир
Абхаз-адыгэ халыклары

Абхаз-адыгэ халыклары — тугандаш адыгэ һәм абхаз (кайчак аерым халык буларак саналучы абазиннар да шул исәптән) халыклары. Абхаз-адыгэ телләрендә сөйләшәләр.
Яшәү җирләре: Төньяк Кавказ һәм Кавказ арты, шулай ук төрле илләрдә диаспоралары бар. 
Бу төркемгә шулай ук Сочиның борынгы халкы булган (хәзерге вакытта юкка чыккан) убыхлар да керә. 

Кавказ халыклары
Абхазлар

Абхазлар () — абхаз-адыгэ халыкларының берсе, Абхазиянең төп халкы. Шулай ук Төркиядә, Россиядә, Гөрҗистанда, Якын Көнчыгыш илләрендә яшиләр.

Абхаз-адыгэ халыклары
Ньютон (берәмлек)

Ньютон (билгесе: Н, N) — үлчәү системасында көч үлчәү берәмлеге.Кабул ителгән халыкара атамасы - newton  (N).

Ньютон дигән атама Исаак Ньютон хөрмәтенә бирелгән.

Башка берәмлекләе белән бәйлелеге 
 1 Н = 105 дин.
 1 Н ≈ 0,10197162 кгс.
 1 Н = 10−3 стен.
 1 Н ≈ 8,262619 Fp.
 1 Н ≈ 0,224808943 lbf.
 1 Н ≈ 7,233013851 pdl.

Үлчәү системасы
СИ
Махатма Ганди

Мохандас Карамчанд «Махатма» Ганди (, 1869 елның 2 октябре, Порбандар, Гөҗәрат, Британия Һиндстаны — 1948 елның 30 гыйнвары, Нью-Дели, Һиндстан) — Һиндстанның Бөекбританиядән бәйсезлеге өчен көрәшкән җитәкчеләрнең берсе. Аның сатьяграха фәлсәфәсе (ягъни көч кулланмау) дөнья пацифистлары эшчәнлегенә зур йогынты ясады.

Биография

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Б. P. Амбедкар
 Джавахарлал Неру
 Индира Ганди
 Һиндстан милли конгресы
 Сатьяграха
 Ибрагим Ругова

Әлифба буенча шәхесләр

Пацифистлар
Һиндстан фәлсәфәчеләре
Һинд дине шәхесләре
Һиндстан сәясәтчеләре
Британия Һиндстаны

Британия Һиндстаны () — Ост-Һиндстанда булган Бөекбритания колонияләре өчен гомум исем.

Һиндстан тарихы
Британ империясе
АКШ Конгрессы

АКШ конгрессы (ингл. United States Congress) — ның федераль канун чыгару органы.

Хәләте АКШ Конституциясе белән расланган.

Конгресс ике палаталы: Сенат һәм Вәкилләр палатасы.

 шәһәренең капитолиендә урнаша.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 АКШ Сенаты рәсми сайты (ингл.)
9 март

9 март – Милади тәкъвимендә өченче айның тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 297 көн кала.





Белиз — Милли каһарманнар һәм изгелек кылучылар көне (), 2008 елга кадәр рәсми килеш Барон Блисс көне () буларак билгеләнә иде.
  — Укытучылар көне (, ).

Халыкара диджей көне ().
  /  Мадрид автоном җәмгыяте (es) /  Фуэнлабрада (es) — Тортилья көне ().
  — Поляк статистика хезмәте көне ().

1804 — Франция рәсми рәвештә Луизиананы АКШга бирде.
 1944 — Балкар халкын туган җирләреннән Казакъ һәм Кыргыз ССР җирләренә сөргенгә җибәрүгә юнәлгән чаралары төгәлләнә.
 1961 — Далай-лама Тибетның бәйсезлеген тануы соравы белән БМОга мөрәҗәгать итте.

1777 — Александр Орловский, 
 1814 — Тарас Шевченко, украин шагыйре.
 1865 — Николай Мещеряков, 
 1877 — Эмил Абдерһальден, 
 1883 — Камил Мотыгый, күренекле журналист, нәшир һәм җырчы (1883-1941).
 1885 — Тамара Карсавина, 
 1890 — Вячеслав Молотов, совет сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
 1895 — Хуҗи Мәрдиев, 
 1897 — Алексей Акманов, 
 1897 — Рене Мемең, 
 1905 — Николай Баскаков, төрки халыклар белгече.
 1922 — Леонид Замятин, 
 1923 — Анатолий Тякин, 
 1923 — Вальтер Кон, 
 1925 — Талип Нуркаев, Кызыл Гаскәр офицеры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1929 — Габделхәннан Сафа, Япония кино һәм телевидение актеры, теле- һәм радиоалыпбаручы. 
 1934 — Юрий Гагарин, беренче космонавт.
 1935 — Вил Мирзаянов, химик-галим.
 1936 — Лидия Дёмёльки, 
 1940 — Лариса Голубкина, 
 1940 — Юрий Солдатов, 
 1943 — Роберт Фишер, АКШ шахматчысы.
 1946 — Геннадий Егоров, 
 1947 — Рим Хәсәнов, композитор, Г.Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты.
 1952 — Лариса Дядькова, 
 1957 — Гүзәл Шакирова, 
 1959 — Такааки Каҗита, 
 1961 — Ирина Полякова, 
 1977 — Бернадетт Сель, 
 1979 — Ренат Биккинин, татар көрәшчесе,  һәм Европа чемпионы.
 1994 — Ләйлә Аджаметова,

1629 — Иван Одоевский, 
 1851 — Ганс Христиан Эрстед, данияле физика галиме.
 1863 — Павел Гесс, 
 1880 — Григорий Геннади, 
 1888 — I Вилһелм, 
 1896 — Ханна Матильда Тенгелин-Винге, 
 1897 — Җамалетдин Әфгани, ислам дине реформаторы.
 1916 — Антон Зальца, 
 1926 — Фатих Әмирхан, татар әдәбияты классигы.
 1929 — Зиновий Таланцев, сәүдәгәр, Казан губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
 1946 — Георгий Ветошников,
 1952 — Александра Коллонтай,
 1966 — Мөхәммәтша Бурангулов, шагыйрь, драматург, халык авыз иҗатын барлаучы.
 1966 — Галә Ходаяров, мөгаллим, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
 1967 — Евгений Кацура, 
 1969 — Нектарий, 
 1972 — Владимир Хвостов, 
 1974 — Өрл Сазерленд, 
 1977 — Әхмәтҗан Терегулов,
 1980 — Евгений Жуков, 
 1980 — Николай Боголюбов, 
 1981 — Макс Делбрүк, 
 1994 — Сергей Соловьёв, 
 1995 — Җәвад Тәрҗеманов, татар язучысы.
 2003 — Марк Зарецкий, 
 2006 — Августа Лаврухина, 
 2014 — Сөләйман Татлыев, азәри һәм совет дәүләт эшлеклесе.
 2015 — Иван Тараканов, 
 2015 — Мөхәммәт Сабиров, Татарстан Республикасының беренче премьер-министры.
 2018 — Әнәс Галиуллин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
9 март
Фоат Садриев

Фоат Миңлеәхмәт улы Садриев — язучы, мәшһүр татар драматургы, Г. Тукай, Р. Төхфәтуллин һәм С. Сөләйманова  исемендәге премияләр лауреаты, Татарстан Республикасының халык язучысы.

Тормыш юлы 
Фоат Садриев 1941 елның 10 мартында Татарстанның Мөслим районы Олы Чакмак авылында туа. Җидееллык мәктәпне үз авылында, урта мәктәпне күрше Шуган авылында тәмамлый. 1958-1960 елларда төрле эшләрдә эшли. 1965 елда ул Казан дәүләт университетының татар филологиясе факультетын тәмамлый. 1981-1982 елларда Мәскәүдә РСФСР Мәдәният министрлыгы каршындагы бер еллык Югары театр курсларында укый.

Мөслимдә чыгучы «Авыл утлары» район газетасы мөхәррире булып эшли.

Фоат Садриев – 1981 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. Хәзерге чорда Мөслимдә яши.

Гаиләсе 
Хатыны Сәйденур  (? ― 2023), һөнәре буенча укытучы.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Фоат Садриев Тукай премиясенә тәкъдим ителде
 Яшәү мәгънәсен эзләү
 Ренат Әюпов Русиянең атказанган артисты, ә Фоат Садриев Татарстанның халык язучысы булды

Татар язучылары
Татар драматурглары
1941 елда туганнар
10 мартта туганнар
Тукай премиясе лауреатлары‎
Татарстанның халык язучылары
Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Алсу Гайфуллина

Алсу Гайфуллина — татар шагыйрәсе.

1966 елның 10 мартында туа. 1981 елда Балтач урта мәктәбенең сигез сыйныфын тәмамлап Арча педагогия училищесына укырга керә. Аны 1985 елда уңышлы тәмамлый һәм укуын Казан дәүләт педагогия институтының география факультетында дәвам итә. Институтны тәмамлагач мәгариф хезмәткәрләренең белемен күтәрү институтында психология буенча белемен камилләштерә. Аның хезмәт юлы тулысы белән үзе укыган Балтач урта мәктәбендә балалар укытуга һәм тәрбияләүгә багышланган. Ул монда психолог булып эшләде. 1991 елдан — мәктәп директорының тәрбия эшләре буенча урынбасары.

Татар шагыйрьләре
1966 елда туганнар
10 мартта туганнар
Хәлил (Казан ханы)

Хәлил хан (خلیل, tat. lat.  Xälil, ; 1467 елда үлә, Казан) — 1465-1467 елларда Казан ханы, Мәхмүт ханның улы һәм варисы. Хатыны Нур-Солтан. Балалары булмаган.

Хәлил хан әтисенең сәясәтен дәвам иттергән, Казан һәм башка шәһәрләре төзелеше дәвам итә.

Хәлил хан 1467 елда үлгәннән соң, аның энесе Ибраһим хан итеп игълан ителгән. Хәлил хан Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.

Әдәбиятта 
Рус елъязмаларында Хәлил исеме бөтенләй телгә алынмый. Ләкин аның исеме XVIнчы гасыр сәяхәтчесе Сигизмунд Герберштейнның «Записки о Московии» дигән хезмәтендә искә алына. Шулай ук Карл Фукс та үзенең 1817 елгы хезмәтендә, Казан ханнарының борынгы татарча исемлегеннән файдаланып, Хәлил исемен телгә ала. Һади Атласи исә үз хезмәтендә, югарыда язганымча, Мәхмүд ханның чын йөзен ачып бирә: «Мәхмүт хан белән Ибраһим хан арасында Хәлилнең булуында һич шөбһә юктыр», - дип белдерә һәм аның Олуг Мөхәммәд оныгы икәнен, өч ел чамасы ханлык итүе белән дә исбатлый. Шул ук мәгълүматны Шиһабетдин Мәрҗани хезмәтендә дә очратып була. Олуг галимнең саллы хезмәтендә: «Хәлил Тимер морзаның кызыннан туган углан», дигән юлларны укырга була. Яшь хан нугай морзасының кызына өйләнгән булган икән. Менә кайчан нугай фиркасе — тарафдарлары Казан тарафларына үтеп керә башлыйлар — Хәлил хан тәхеттә утырганда.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 
Хәлил хан Мәхмүд улы. 

Казан ханнары
Ибраһим (Казан ханы)

Ибраһим хан (ابراهیم, tat. lat. İbrahim; 1479 елда үлә, Казан) — 1467–1479 елларда Казан ханы, Хәлил ханның энесе һәм Мәхмүд ханның улы.

Хәлилнең үлеменнән соң Казан тәхетенә утыра һәм аның хатыны Нур-Солтанга өйләнә.

Хатыннары һәм балалары 
 Фатыйма-Шаһ-Солтан (فاتما شاه سلطان), балалары — Илһам, Мәлик-Таһир, Ходай-Кул (чукындырылгач Пётр Ибрагимович), 1487 елгы Казанны алудан соң, әсирләнәләр һәм Вологда белән Белоозерога сөреләләр;
 Нур-Солтан (نور سلطان), балалары — Мөхәммәт-Әмин, Габдел-Латыйф, Гәүһәршат.

Мәскәү дәүләте белән сугышлар

Беренче чор 
1467 елда Иван III, Касыймны (Ибраһимның абыйсы) Казан тәхетенә дәгъвачы итеп җибәреп, Казан ханлыгына каршы сугыш башлый. Бу нәмзат кайбер казанлыларда яклау таба.

1467 елда Ибраһим күпсанлы мәскәү гаскәрләрен Иделдәге елга сугышында җиңә. Оппозицион фирканең башында Габдел-Мөэмин (عبدال مومن) торган. Һөҗүм уңышсызлык белән тәмамлана, урысларның Идел аша чыгарга һәм татарлар белән сугышка керергә җөрьәт итмиләр. Ибраһим моңа җавап итеп кышын дошманының чик буе районнарына һөҗүм ясый.

1468 елда Иван III Түбән Новгород, Мөрәм, Кастрама, Гәречкә көчле гарнизоннар җибәрә һәм, Казан ханлыгын сугышка өтәрү өчен, аның җирләрендә, гади халыкка каршы аеруча мәрхәмәтсезлеге белән аерылып торган, һөҗүмнәр оештыра.

Ибраһим гаскәрләрен ике: Гәреч һәм Түбән Новгород-Мөрәм юнәлешләре буенча җибәрә. Беренче гаскәр уңышка ирешә: Кичмен шәһәрчеге һәм ике Кастрама өязе алына. Икенче гаскәр уңышсызлыкка очрый, урыслар җиңүгә ирешәләр. 1470 елда сугышның беренче чоры тәмамлана һәм 8 ел дәвамында вакытлыча солых булган.

Икенче чор 
Мәскәү тарафыннан өченче фронт — хлын фронты ачыла. Ушкуйчылар, көймәләрдә Вятка буенча Камага төшеп, үзәктә талаулар ясый башлыйлар. Җавап итеп, төньякка көчле гаскәрләр җибәрелә, алар Вятка ягының башкаласы — Хлыновны алалар һәм анда татар идарәсен урнаштыралар.
1478 елда рус гаскәре Идел буенда Казанга һөҗүм итмәкче, ләкин нәтиҗәсез чигенгән.

Шулай итеп, Мәскәү дәүләте берничә омтылышны кулланып Ибраһим хан идарә иткән Казан ханлыгын җиңә алмаган һәм чигенгән.

Мирас 
Ибраһим хан 1479 елда үлгән. 

Ибраһим үлгәннән соң аның хатыны Нур-Солтан Кырымга киткәч Бакчасарай шәһәрендә Кырым ханы Мәңгли-Гәрәйгә кияүгә чыккан. Шушы вакыйга Казан һәм Кырым ханлыклары арасында мөнәсәбәтләрне ныгыткан. Әнисе белән кече Казан тәхете мирасчысы Габдел-Латыйф да Кырымга киткән.

Ибраһим хан Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Казан ханнары
.gq

.gp – Экваториаль Гвинеянең югары дәрәҗәле милли домены.

gp
Экваториаль Гвинея

sv:Toppdomän#G
.gr

.gr – Грециянең югары дәрәҗәле милли домены.

gr
Греция

sv:Toppdomän#G
.gs

.gs – Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

gs
Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары

sv:Toppdomän#G
.gt

.gt – Гватемаланың югары дәрәҗәле милли домены.

gt
Гватемала

sv:Toppdomän#G
.gu

.gu – Гуамның югары дәрәҗәле милли домены.

gu
Гуам

sv:Toppdomän#G
.gw

.gw – Гвинея-Бисауның югары дәрәҗәле милли домены.

gw
Гвинея-Бисау

sv:Toppdomän#G
.gy

.gy – Гайананың югары дәрәҗәле милли домены.

gy
Гайана

sv:Toppdomän#G
.hk

.hk – Һоңкоңның югары дәрәҗәле милли домены.

hk
Һоңкоң

sv:Toppdomän#H
.hm

.hm – Херд һәм Макдоналд утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

hm
Херд һәм Макдоналд утраулары

sv:Toppdomän#H
.hn

.hn – Һондурасгың югары дәрәҗәле милли домены.

hn
Һондурас

sv:Toppdomän#H
.hr

.hr – Хорватиянең югары дәрәҗәле милли домены.

hr
Хорватия

sv:Toppdomän#H
.ht

.ht – Гаитиның югары дәрәҗәле милли домены.

ht
Гаити

sv:Toppdomän#H
.hu

.hu – Маҗарстанның югары дәрәҗәле милли домены.

hu
Маҗарстан

sv:Toppdomän#H
.id

.id – Индонезиянең югары дәрәҗәле милли домены.

id
Индонезия

sv:Toppdomän#I
.ie

.ie – Ирландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

ie
Ирландия

sv:Toppdomän#I
.il

.il – Исраилның югары дәрәҗәле милли домены. 1985 елның 24 октябрендә ачыла, ул шул ук елда төзелгән .us һәм .uk тан кала иң иске югары дәрәҗәле милли домен.

il
Исраил
.im

.im – Мэн утравының югары дәрәҗәле милли домены.

im
Мэн утравы

sv:Toppdomän#I
.in

.in – Һиндстанның югары дәрәҗәле милли домены.

in
Һиндстан

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#I
.io

.io – Һинд океанда Британ территорияләренең югары дәрәҗәле милли домены.

io
Һинд океанда Британ территорияләре

sv:Toppdomän#I
.iq

.iq – Гыйракның югары дәрәҗәле милли домены.

iq
Гыйрак

sv:Toppdomän#I
.ir

.ir – Иранның югары дәрәҗәле милли домены.

ir
Иран

sv:Toppdomän#I