alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Колмак

Колмак (лат. Húmulus) — киндерчәләр гаиләлегеннән чәчәкле үсемлекләр ыругы.

Төрләр 
Бу ыругка түбәндәге төрләр керә:
 Гади Колмак(H. Lupulus) - Рәсәйнең урта зонадарында дымлы куаклыкларда үсә.
 Япон Колмагы(H. Scandens) Япониядә, Кытайда, Русиянең Ерак Көнчыгышында очрый.

Төзелеш 

 Икеөйле үләнчел үсемлек.
 Сабагы озын, өскә таба сәгать теле уңаена үрелеп үсә.
 Яфраклары капма-каршы урнашкан, өч япле.
 Ата чәчәклекләр катлаулы себерке формасында.
 Ана чәчәклекләр күркәсыман, җимеш янында лупулинлы бизләр бар.
 Җимеше - спиральгә чорналган яралгылы чикләвек.

Химик составы 
Төп актив матдәләре: хумулин, ачылыклар, полифеноль кушылмалар, эфир майлары.

Кулланылу

Медицинада 
Йомшак тынычландыру үзлегенә ия. Валокордин, Ново-Пассит, Корваодин, Седавиь, Уролессан һ. б. дарулар составына керә.

Биологик актив өстәлмәләр составына керә.

Составында фитоэстроген (эстроген - хатын-кыз гормоны) - 8-перилнарингинин бар.

Җитештерүдә 

Сыра ясауда ис һәм тәм керткеч буларак.

Бүтән өлкәләрдә 
Салатлар ясаганда.

Декоратив үсемлек буларак.

Искәрмәләр 

Киндерчәләр
Дәвалану үсемлекләре
Гади колмак

Гади колмак (лат. Humulus lupulus) — киндерчәләр төркеменә кергән үсемлекләр.

Төзелеш 

 Икеөйле үләнчел үсемлек.
 Сабагы озын, өскә таба сәгать теле уңаена үрелеп үсә.
 Яфраклары капма-каршы урнашкан, өч япле.
 Ата чәчәклекләр катлаулы себерке формасында.
 Ана чәчәклекләр күркәсыман, җимеш янында лупулинлы бизләр бар.
 Җимеше - спиральгә чорналган яралгылы чикләвек.

Химик составы 
Төп актив матдәләре: хумулин, ачылыклар, полифеноль кушылмалар, эфир майлары.

Кулланылу

Медицинада 
Йомшак тынычландыру үзлегенә ия. Вадокордин, Ново-Пассит, Корваодин, Седавиь, Уролессан һ. б. дарулар составына керә.

Биологик актив өстәлмәләр составына керә.

Составында фитоэстроген (эстроген - хатын-кыз гормоны) - 8-перилнарингинин бар.

Җитештерүдә 

Сыра ясауда ис һәм тәм керткеч буларак.

Бүтән өлкәләрдә 
Салатлар ясаганда.

Декоратив үсемлек буларак.

Искәрмәләр 

Киндерчәләр
Африка флорасы
Ауразия флорасы
Төньяк Америка флорасы
Япон Колмагы

Япон колмагы Колмак ыругыннан берьеллык үләнчел үсемлек.

Төзелеше

Яфраклары тирән уемтыклы.
Күркәсыман чәчәклекләре һәм лупулинлы бизләре юк.

Куллану

Декоратив үсемлек буларак.

Фотосурәтләр

Искәрмәләр 

Киндерчәләр
Розачәчәклеләр

Розачәчәклеләр (лат. Rosáles) — икеөлешле үсемлекләр тәртибе. Анда 9 гаиләлек керә, иң танылганы: Розасыманнар.

Гаиләлекләр

Искәрмәләр 

Розачәчәклеләр
Суфичылык

Суфичылык (яки тәсаввүф, ) — Исламдагы хәрәкәт, бер агым.

Татарлар арасында суфилык 
Татарларга 1552 елга кадәр Әхмәт Йәсәви тәрикатенең йогынтысы зур була. Кол Гали, шәех Кол Шәриф - «ясәви» тәрикатеннән булалар. 1552 елдан Мөхәммәд шәех Нәкышбәнднең тәрикате тарала. Габдерәхим Утыз Имәни, Курсави, Мәрҗани - Нәкышбәндия тәрикатеннән булалар.
Шәех Мөхәммәд Нәкышбәнд Бохара шәһәрендә күмелгән (хәзерге Үзбәкстан). Нәкышбәндия тәрикате - шулай ук дөньяда иң таралган тәрикатьләрдән санала.

Төркиядә яшәүче шәех Мәхмүд Остагосманоглу әл-Уфи Нәкышбәндия тәрикатенең мәшһүр шәехләреннән берсе булып тора.

Суфичылык теориясе күп гасырлар дәвамында эшкәртелә бара. XII гасырда Мөхәммәд Газалиның дини реформаларыннан соң, суфичылык ортодоксаль ислам тарафыннан таныла. Суфичылык идеологиясе Көнчыгышның мәшһүр шагыйрьләре Руми, Хафиз, Җами, Газали һ. б. иҗатында да урын ала. XIX-XX гасырларда исламны үзгәртеп корырга тырышучылар, суфичылыкны тәнкыйть итеп, суфиларның хокукларын киметү эшен башлыйлар. Мондый гамәлләр бигрәк тә XX гасырның 20 нче елларында Төркиядә эшкә җигелә. Элеккеге СССРда суфичылыкка урын калмый, әлбәттә. Хәзерге заманда суфичылык Пакистанда җирлек таба әле. Суфичылык — социаль һәм рухи яктан караганда, әлбәттә тискәре күренеш. Ул кешенең җәмгыять эшендә катнашуын чикли, шәхесне бар нәрсәгә риза, күндәм, һичнинди идеалсыз, максатсыз җан иясенә әверелдерә.

Моны да карагыз 
 Үвәйс әл-Карани
 Мансур Хәлляҗ
 Тарикать
 Яңа суфичылык

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Сылтамалар 

Суфичылык
Тел

Бу сүзнең башка мәгънәләре дә бар: Тел (мәгънәләр) 
Тел – кешеләргә үзара аңлашу, фикерләү, уй-фикер казанышларын беркетү өчен хезмәт итә торган һәм, гадәттә, һәр халыкта үзгә, үзенчә була торган сүзләр һәм грамматик чаралар системасы. 

Бүтән аралашу формаларыннан аермалы буларак, тел хәрефләрне бер-берсе белән берләштереп, яңа мәгълүмат белдерергә мөмкин.

Язу 

Кешеләрнең аралашу телендә хәрефләр буларак сүзләр һәм кул ишарәләре кулланыла. Шулай ук тел сакланып калу өчен язма рәвештә дә бирелергә һәм сакланырга мөмкин. Ишарәләр һәм интонациялар шулай ук мәгълүмат җиткерү өчен кулланыла, әмма аларны язма формага әйләндереп булмый. Кайбер ясалма, уйлап чыгарылган аралашу телләре тулысынча визуаль ишарәләрдән тора.

Телләр 

Дөньяда барлыгы 3-6 мең тел бар дип исәпләнә. Татар теле - Төрки телләр гайләсенә керә. Үзенең 6,8 миллионлап сөйләшүчесе белән, 100 иң киң кулланылган телләр исемлегенә керә.

Телләр дөньясында, төрара яки төрэче биологик көндәшлек (ингл.) һәм дәүләтара мөнәсәбәтләр дөньясындагы империализм дип аталган феноменнары кебек үк, телләрара көндәшлек һәм лингвистик империализм (ингл.) феноменнары күзәтелә.

Аралашу телләреннән тыш, кешеләр шулай ук эсперанто, идо, интерлингва, клингон, ложбан телләре, программалау телләре һәм төрле математик формаль телләр сыман ясалма телләрне дә кулланалар. 

"Баланың берәр телне яхшы үзләштерүе фәкать еш һәм озак вакыт дәвамында башкалар аның белән бу телдә аралашкан һәм аның бу телдә җавап бирүе көтелгән вазгыятьләрдә һәм мохитләрдә булуы аркасында гына мөмкин".

Шулай ук карагыз 

Тел өйрәнү
 Синхроник анализ
 Әлифба
 Язу
 Җөмләне аңлау

Тел төрләре һәм тел мөнәсәбәтләре
 Беренчел (яки Туган) тел
 Икенчел тел
 Эш теле
 Лингва-франка
 Мирас теле
 Үле тел
 Тел яңарышы

Сөйләнмәгән коммуникация төрләре
 Укуны аңлау
 Уку өчен уңайлылык
 Сызгыру теле
 Барабан (коммуникация) Барабан телләре
 Сүзле булмаган коммуникация
 Визуаль тел

Телнең эволюциясе
 Эволюцион лингвистика
 Биолингвистика
 Борыңгы кеше теле
 FOXP2 - тел коммуникацияләрен аңлау белән бәйле ген

Семиотика
 Символик лингвистик билгеләү
 Метакоммуникатив компетенция
 Музивизуаль тел

Дин һәм мифология
 Адәм теле
 Миф
 Логос
 Сүз

Уку-укыту һәм җәмгыяви сәясәт
 Әдәби тел
 Рәсми тел
 Стандарт тел
 Халыкара тел
 Тел укыту
 Тел мәктәбе
 Тел сәясәте
 Тел реформасы
 Лингвистик пуризм (протекционизм)
 Күптеллелек

Исемлекләр
 :Төркем:Телләр исемлекләре
 Ethnologue - телләрнең урыннар, халык һәм 
генетик үзенчәлекләре бәйлелеге исемлекләре
 Лингвистика фәненә кыскача аңлату
 Тел кагыйдәләрен белгеләүче оешмаларның исемлеге
 Телләр исемлекләре
 Рәсми телләр исемлеге

Төрлесе
 Тәрҗемә
 Икенчел тел
 Фонетик транскрипция
 Дислексия
 ISO 639 - телләр өчен 2- һәм 3-хәрефле идентификация кодлары

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Инглиз Википедиясе

Тышкы сылтамалар
Химик элемент

Кимьяви элемент яки химик элемент — корылма саны бертөрле булган атомнар күплеге. 

Бигеләмәдән чыгып, химик элементлар Д. И. Менделеевның периодик таблицасында билгеле бер урынны алып торуларын (тәртип номерына, исемгә һәм тамгага ия булуын) әйтеп була. Киң таралган хата булып, химик элементны протоннан һәм нейтроннар саны бөртөрле булган атомнар күплеге дип уйлау тора. Чынлыкта исә, корылма саны бөртерле булып, протоннар саны белән аерылган атомнар бер үк химик элемент булып саналалар (изотоплар).

Химик элементларның ирекле хәлдә яшәеш фомрасы булып гади матдә тора.

Табигатьтә таралу

Шулай ук карагыз 
 Менделеевның периодик таблицасы

Искәрмәләр
Рафаэль Сафин

Рафаэль Сафин — башкорт телендә иҗат иткән татар шагыйре, драматург.

Тәрҗемәи хәле 
Рафаэль Әхмәтсафа улы Сафин Башкортстанның Кыйгы районындагы Еланлы исемле татар авылында туып үсә. Уфага күчеп килгәч, 9нчы санлы мәктәп-интернатта, аннан соң музыка училищесында укый ул. Әмма шул елларда ук татар егете әдәби иҗатка да тартыла башлый һәм, училищены тәмамлауга ук, Мәскәүдәге Максим Горький исемендәге Әдәбият институтына укырга керә.

Уфага әйләнеп кайткач, Рафаэль Сафинның бар гомере әдәби иҗатка һәм журналистикага багышланды. 1956 елда аның «Тормыш кушуы» дип исемләнгән беренче җыентыгы дөнья күрә, аннан соң аның дистәләрчә китабы басылып чыкты. Төрле газеталарда һәм журналларда эшләде Рафаэль Сафин һәм Башкортстан Язучылар берлеге идарәсе рәисенең урынбасары вазыйфаларын да башкарды.

Рафаэль Сафин үзен оста драматург итеп тә танытты. Аның «Янбикә», «Тилекәй», «Газизәкәй балдыз», «Кыр казлары» дигән пьесалары буенча сәхнәләштерелгән спектакльләр озак еллар төрле театрларның репертуарыннан төшмәде.

Гаиләсе 
Хатыны — Гафури театры актрисасы, ССРБ халык артисты Гөлли Мөбәрәкова (1936—2019), улы Аяз, кызы.

Шулай ук карагыз 
 Милләттәшләр «Рафаэль Сафин»

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
 башкорт телендәге әсәрләре
 башка чыганаклар
 Уфада танылган татар шагыйре Рафаэль Сафинның җыентыгы чыкты
 Ак моң калдырып китте

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар драматурглары
Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Кычытканчалар

Кычытканчалар (лат. Urticaceae) — розачәчәклеләр тәртибенә керүче чәчәкле үсемлекләр.

Ыруглар 
Иң танылган ыруг — кычыткан.

60ка якын ыруг бар, шул исәптән:
 Aboriella
 Achudemia
 Archiboehmeria
 Astrothalamus
 Australina
 Boehmeria
 Cecropia
 Chamabainia
 Cypholophus
 Debregeasia
 Dendrocnide
 Didymodoxa
 Discocnide
 Droguetia
 Elatostema
 Forsskaolea
 Gesnouinia
 Gibbsia
 Girardinia
 Laportea
 Lecanthus
 Leucosyke
 Maoutia
 Meniscogyne
 Myriocarpa
 Nanocnide
 Neodistemon
 Neraudia
 Nothocnide
 Obetia
 Oreocnide
 Parietaria
 Pellionia
 Petelotiella
 Phenax
 Pilea
 Pipturus
 Poulzolzia
 Procris
 Rousselia
 Sarcochlamys
 Sarcopilea
 Soleirolia
 Touchardia
 Urera
 Кычыткан (Urtica)

Төзелеше 
Берьеллык һәм күпеллык үләннәр, сирәгрәк куакчыклар яки лианалар һәм бик сирәк агачлар.

Яфраклары, кагыйдә буларак, гади, гадәттә өч сеңерле, тешле-тешле. Гади формаларлда парлап, югарырак төзелешлеләрендә һәр парның бер яфрагы кечерәю исәбенә чиратлашып урнашкан.

Чәчәклекләр алкасыман, башлы, себерке формасында.

Искәрмәләр 

Розачәчәклеләр
Үсемлекләр гаиләләре
Азу

Азу — танылган татар милли ризыгы. Ул кыздырылган ит кисәкләре белән помидор, суган, бәрәңгене үз парында томалап пешерү рәвешендә әзерләнә. Иткә килгәндә, сыер, сарык, ат ите кулланырга мөмкин. Сарыктан пешерелгән азуга, гадәттә, кишер өстәлә.

Моны да карагыз 
 Өчпочмак
 Куырдак
 Рагу

Татар ризыклары
Иске бистә (Казан)

Иске бистә, Иске Татар бистәсе () — Казан шәһәренең Вахитов районының көньягында урнашкан тарихи бистә. Бистәнең үзәк урамы булып Тукай урамы тора.
 
Тарихи сәбәпләр аркасында 1917 елга кадәр Казан мигъмарият ягыннан ике нык аерылып торучы өлешкә бүленә. Бу бүленеш шәһәрнең ике төп милли мәдәниятенең (татарлар һәм руслар) үсеше белән бәйле була.

Бистәнең үзәге булып Печән базары һәм Печән базары мәчете (Нурулла мәчете) саналган. Бу мәркәз янында кунакханәләр (Болгар, Амур), сәүдә йортлары урнашкан.

Хәзерге вакытта Казанның тарихи мәркәз истәлекләре урынына яңа төссез йортларны төзү күзәтелә.

Бистәнең көньяк-көнбатышында татар эшчеләре һәм һөнәрчеләре яшәгән бистә — Яңа бистә урнашкан.

2016 елда Иске бистәне торгызу фонды оештырылган.

Моны да карагыз 
 Кораеш бистәсе - Иске бистәнең элгәресе.
 Җиһанша Усманов йорты
 Юнысовлар йорты

Галерея

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Казан тарихы
Казан бистәләре
Әтәс

Әтәс авылы — Татарстан Республикасы Актаныш районында, Шәбез елгасының башында урнашкан авыл. Авылда мәчет, гомуми мәктәп бар.

Халык

Милли состав
Авылда татарлар гына яши, 18-19 гасырда авыл халкы асаба башкортлар була.

Халык саны 
1795 — 208
1834 — 400
1859 — 560
1897 — 565
1906 — 736
1913 — 644
1920 — 527
1926 — 441
1938 — 395
1949 — 259
1958 — 251
1970 — 259
1979 — 248
1989 — 198
2010 — 194
Россия империясе законына ярашлы, 1-4нче ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына  исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр.
1795 елда 28 йортта 208 асаба башкорт яши. 1816 елда 50 йортта — 285, 1834 елда 69 йортта 400 башкорт, шуларның 7се ике хатын белән яши. 1848 елда 73 йортта — 442 башкорт теркәлә. 1859 елда 275 башкорт ир-аты исәпләнә; 1870 елда йортта — 609 башкорт; 1902 елда 127 йортта — 339 башкорт. 1906 елда 151 йортта — 736 кеше була.

Икътисад 
Халык терлекчелек, бакчачылык, умартачылык белән шөгыльләнә. 2008 елдан Әтәстә урнашкан «Игенче» авыл хуҗалыгы кооперативы таркала һәм аның урынында «Әнәк» агрофирмасының «Әтәс» бүлекчәсе барлыкка килә. Авыл халкының күпчелеге шунда эшли.

Авылда өч кибет бар.

Тарих 
Әтәс — Шәбез елгасы каршындагы Байлар волостеның (1866 елда Семиостров волосы) составындагы Калмаш түбәсендәге. Еней волосында Әтәс авылы Куразово дип атала. XVII гасырда нигезләнгән. Кантоннар чорында 11нче башкорт кантоны, Ырынбур губернасы Минзәлә өязенә керә. 1865 елда бу өяз Уфа губернасы составында була.

ХХ гасыр башында мәчет (1831 елдан билгеле), тегермән, хуҗалык магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 елдан Татар АССР-ның Минзәлә кантоны, 1930 елдан — Актаныш районы, 1935 елдан — Калинин районы, 1959 елдан — Актаныш районы, 1963 елдан — Минзәлә районы, 1965 елдан — янә Актаныш районы составына керә[1].
1920 елга кадәр авыл Уфа губернасы Минзәлә өязенең Семиостров волостенә керә. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында, 1930 елдан Актаныш районында. 1935 елда Калинин районына кертелә, ләкин ул 1959 елда ул район бетерелгәч, Актанышка кире кушыла.

Шәхесләр 
 Азат Хөсәенов (1959), музыкант, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.

Әдәбият
 Списки населенных пункт Российской империи по сведениям 1870 года. Том 45. Уфимская губерния. — СПб., 1877.
 Полный алфавитный список всех населенных мест Уфимской губернии . — Уфа, 1906.
 Муратов Ф. Хужин И. "АКтаныш — туган җирем". — Казан, 2003 (беренче басма)
 Татар энциклопедиясе, 1 том. Казан, 2008

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар Энциклопедиясе Институты сайты
Кыстыбый

Кыстыбый (шулай ук якмыш, җакмыш, кыстрымбый) — камырдан һәм эчтән торган татар милли ризыгы. Хәзерге вакытта бәрәңге измәсе белән пешерү алымы иң популяр. Борыңгы вакытларда камырга ботка яки рагу тутырганнар. Кайнаган май белән сөртергә мөмкин.

Башкорт кухнясында да таралган.

Кыстыбый әзерләү

Бәрәңге кыстыбые 
Бик каты итмичә генә, төче камыр басалар да, бераз тапкач, 75 граммлы кисәкләргә бүлеп, юка гына итеп җәяләр. Җәемнәрне кырган табада май сөртмичә генә башта бер, аннан икенче ягын пешереп алалар. Суынмасын яки катып китмәсен өчен берсе өстенә берсен оеп, тастымал белән каплап куялар. Чөнки суынса, урталай бөккәндә сына.

Кыстыбый эченә салу өчен бәрәңге пешереп, кайнар килеш төяләр. Кайнар сөткә сары май салып болгаталар. Майда кыздырылган суган белән дә болгатырга була.

Әзер җәемнең уртасына бәрәңге боламыгы ягып, тиз генә икенче ягы белән каплыйлар. Кыстыбыйны канат белән йөртелгән сары май белән майлап, табынга кайнар килеш бирәләр.

Бер кыстыбыйга: 75 г. төче камыр, 100 г. бәрәңге, 20 г. суган, 20 г. сөт, эченә салырга вә тышын майларга 20 г. атлан май кирәк.

Тары кыстыбые 
Тары ярмасыннан сөт белән йомшак кына ботка пешерәләр, май салын болгаталар.

Камырын вә кыстыбыен үзен нәкъ бәрәңге кыстыбый шикелле әзерлиләр.

Бер кыстыбыйга: 75 г. төче камыр, 150 г. тары боткасы, эченә салырга вә тышын майларга 20 г. атлан май кирәк.

Киндер орлыгы кыстыбые 
Киптерелгән киндер орлыгын төеп илиләр, киндер орлыгына аның ⅓ кадәр бәрәңге боламыгы, сөт өсте, май кушып яхшылап болгаталар. Аны алдан әзерләнгән җәемнең яртысына ягып, икенче яртысы белән каплыйлар, майлап 10 минут мичтә тоталар.

Бер кыстыбыйга: 75 г. төче камыр, 120 г. киндер орлыгы, эченә салырга вә тышын майларга 20 г. атлан май кирәк.

Мәк кыстыбые 
Мәкне илиләр дә, кайнар суга салып бүрттерәләр, аннары иләктә саркыталар, килегә салып төяләр. Төйгән мәккә берәз каймак, шикәр комы өстәп болгаталар һәм пешкән камырга ягын кысып, майлап куялар.

Бер кыстыбыйга: 75 г. төче камыр, 80-100 г. төйгән мәк, 20 г. шикәр комы, 20 г. каймак, эченә салырга вә тышын майларга 20 г. атлан май кирәк.

Татар ризыклары
Хәбра Рахман

Хәбра Рахман (чын исеме Хәбибрахман Габдрахман улы Габдрахманов) — татар шагыйре, язучы.

Ул 1914 елның 26 ноябрендә Татарстанның Балтач районы Яңгул авылында ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Аңа сигез яшь тулганда әти-әнисе үлә, сеңелләре һәм энесе аның кулына кала. Туганнарын туйдыру өчен Хәбра авыл баена эшкә яллана. Ятимнәрне нужадан һәм ач үлемнән балалар йорты коткарып кала.

Җиде сыйныф белем алгач, Саба районының Курсабаш авылы мәктәбендә укыта башлый. 1931 елда Казанга килә, Татрабфакта, аны тәмамлагач Казан педагогия институтында укый. 1936—1938 елларда Алабуга педагогия училищесында укыта.

1938 елның ахырында Хәбра Рахман Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. Ул атаклы Халхин-Гол сугышларында катнаша, «Батырлык өчен» медале белән бүләкләнә. Хәрби хезмәттән кабат Алабугага кайта, педагогия училищесында, китапханә техникумында татар теле һәм әдәбияты укыта, 1940—1941 елларда район газетасының мөхәррире була.

Бөек Ватан сугышы башлану белән фронтка китә, сугышның башлангыч чорындагы канкойгыч, күп югалтулы авыр сугыш операцияләрендә катнаша. Калинин фронтында шундый бәрелешләрнең берсендә авыр яралана һәм 1942 елның ноябрендә үлә. Аның җәсаден Калинин өлкәсенең Максатиха станциясе янында җирлиләр.

Хәбра Рахманның әдәби эшчәнлеге узган гасырның утызынчы елларында башлана. Беренче шигырьләре һәм хикәяләре «Ялчы» газетасы битләрендә дөнья күрә. Казан педагогия институтында уку елларында сәләтле язучы булып формалаша. Аның көннең актуаль темаларына язылган шигырьләре, хикәяләре һәм очерклары өлкә газета-журналларында еш басыла. 1937 елда «Чәчәк ява» исемле беренче җыентыгы басылып чыга.

Халхин-Голда япон самурайларына каршы сугышларның тәэсире астында Хәбибрахман Рахман совет солдатларының героик көрәшенә багышлап «Сугышта» дигән очерк яза. Ул «Совет әдәбияты» журналының 1940 елгы 5-6 саннарында басыла. «Шомырт чәчәкләре» повесте тәмамланмыйча кала. Язучы Дибәҗә Каюмова аның тормышына багышлап язган повестен шуның өчен дә «Өзелгән шомырт чәчәкләре» дип атады. «Хәбра исән булса, татар поэзиясенә күп нәрсә бирер иде», дип язды олы шагыйребез Сибгат Хәким.

Хәбра Рахман турындагы, аның тормышы һәм иҗаты турында күп мәгълүмат-истәлекләр Яңгул авылы мәктәбе музеенда тупланды.

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Шәриф Хөсәенов

Шәриф Нургали улы Хөсәенов — татар язучысы, драматургы, һөнәре буенча табип-терапевт.

Тәрҗемәи хәл
Ул 1929 елның 26 ноябрендә Татарстанның Буа районы Өчмунча авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туган. Башлангыч белемне — туган авылында, җиде сыйныфны — күрше Килдураз авылында һәм 1947 елда Буа шәһәренең Мулланур Вахитов исемендәге урта мәктәбен тәмамлагач, Казанга килеп, медицина институтының дәвалау–профилактика факультетына укырга керә. 1953 елда институтны тәмамлап, табип булып эшли башлый. 1960—1962 елларда Мәскәүдә СССР Язучылар берлеге каршындагы Югары әдәби курсларда укый. Укуын тәмамлап кайтканнан соң — Казан шәһәренең 2нче номерлы поликлиникада участок табибы хезмәтендә.

Язучы—драматург буларак, Шәриф Хөсәенов киң катлау укучыга һәм тамашачыга үзенең «Профессор кияве» (1952) исемле комедиясе белән таныла. Бу әсәр пьесалар буенча уздырылган республика конкурсында икенче премиягә лаек була һәм шул ук елны Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела башлый. Драматургның шуннан соң иҗат иткән драма әсәрләреннән «Зөбәйдә — адәм баласы» (1961) трагикомедиясе һәм «Әниемнең ак күлмәге» (беренче исеме «Әни килде», 1968) драмасы тагы да зуррак уңыш казана. Әдипнең «Бирнәле кыз» (1954), «Егерме ел үткәч» (1962) исемле кечкенә күләмле песалары да үз вакытында төрле театр сәхнәләрендә уйнала.

Шәриф Хөсәенов драма һәм комедияләре композицион яктан оста корылган булуы, образларның кискен фикри каршылыклар, конфликтлы ситуацияләр аша ачылуы һәм алынган проблемаларның заман рухында, сәнгатьчә үтемле хәл ителүе белән характерлы.

Шәриф Хөсәенов «Мәхәббәт сагышы» (1964) исемле  һәм юмористик, сатирик хикәяләр авторы буларак та билгеле.

Әдәби хезмәтләре өчен Шәриф Хөсәенов 1979 елда «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнде. Аңа шулай ук Татарстанның атказанган табибы дигән мактаулы исеме бирелде.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Әдәби мирас сайты
 Язучы биографиясе

Шулай ук карагыз  

Татар язучылары
Татар драматурглары
Терапевтлар
Язучы-табиблар
Татарстанның атказанган табиблары
Камил Мостафин

Камил Мостафин — татар шагыйре, математик, физика-математика фәннәре кандидаты, СССР Дәүләт премиясе лауреаты.

Тәрҗемәи хәл
Камил Әхмәди улы Мостафин 1932 елның 26 ноябрендә Яшел Үзән шәһәрендә туа. Урта белем алганнан соң, 1951—1956 елларда Казан дәүләт университетының физмат бүлегендә укый. Шуннан соң бер ел — Мәскәүдә, 1957 елдан бирле Чиләбе шәһәрендә үз белгечлеге буенча  фәнни тикшеренү институтында гыйльми хезмәткәр булып эшли. Атом-төш зарядларына математик модель ясаучы танылган белгеч булып санала.

Иҗади эшчәнлеге
Камил Мостафинның «Вокзалда» дигән беренче шигыре 1956 елда «Татарстан яшьләре» газетасында дөнья күрә. Шуннан бирле төрле газета–журналларда аның шигъри әсәрләре даими басылып килә. 1966 елда — “Җыр сафка чакыра” дигән беренче җыентыгы, аннары бер-бер артлы “Һәркемнең үз йолдызы”, “Горур ташлар”, “Урман баласы”, Чиләбедә рус телендә “Ключ”, “Июньские ночи» һәм «Сто первое чудо» дигән китаплары һ. б. әсәрләре дөнья күрде.

Хезмәт һәм фән өлкәсендә ирешкән уңышлары өчен Камил Мостафин Хезмәт Кызыл Байрагы (1981), «Почет Билгесе» (1976) орденнары һәм ике медаль белән бүләкләнгән.

Чыганаклар
 Бөтенрусия техник физика Фәнни-тикшеренү институты сайты 

Татар шагыйрьләре
Татар галимнәре
ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Физика-математика фәннәре кандидатлары
Чиләбе өлкәсе язучылары
Математиклар
Мөхәммәдьяр

Мөхәммәдьяр — Казан ханлыгы чоры күренекле татар шагыйре.

Тәрҗемәи хәле 
Мөхәммәдьярның туган елы якынча XV йөз азагына  — 1497 елга туры килә. Аның тормыш юлы Казан белән бәйле. Рухани, хаҗи  гаиләсеннән. Автор «Төхфәи мэрдан» ахырында үз атының  «Мәхмүд хаҗи углы фәкыйрь Мөхәммәдьяр» булуын искәртә. Ике урында шагыйрь үзен «Ярмөхәммәд» дип тә атый. Әсәрләреннән бу әдипнең шактый укымышлы булуы, гарәп, фарсы, төрки телләрен яхшы белүе аңлашыла.

Мөхәммәдьяр 1542 елда иҗат ителгән «Нуры содур» поэмасында «Мөхәммәд Әмин хан каберендә» «моҗавир» (сакчы) булып торуын әйтеп китә. Әдип «Төхфәи мэрдан» әсәрендә үзенең күп мәшәкатьләргә, авырлыкларга дучар булуын да яза: «Чик-дем әмма рәнҗ вә мәшәккать бихисаб»,— ди ул.

Аның гомер юлы да фаҗигале өзелә: Мөхәммәдьяр Казан делегациясе составында тылмач булып Мәскәүгә килә. Аны 1549 елның җәендә Явыз Иван гаскәрләре Мөрәм тирәсендә вәхшиләрчә үтерә. Әмма шагыйрь үзе үлсә дә, аның ялкынлы сүзләре, әсәрләре исән калган.

Иҗат 
Безгә Мөхәммәдьярның өч әсәре — «Төхфәи мэрдан» («Егетләр  бүләге», 1540), «Нуры содур» («Күкрәкләр нуры», 1542) поэмалары һәм «Нәсыйхәт» шигыре мәгълүм.

«Нәсыйхәт» әсәре (ул 24 бәеттән гыйбарәт) тәүге мәртәбә 1842 елда М. Иванов хрестоматиясендә басылып чыккан. «Нәсыйхәт» дип аталган бу шигырьнең  эчтәлеге символик характерда. Бер былбыл «күңел багына» очып киләКүңел бакчасына очып кергән кош андагы тигәнәккә, чүпкә шакката. Рәйхан гөлен күрә дә, зарлана, күңел багын чистартырга куша, аннары кешеләрне Коръән, хәдис сүзләрен тотарга өнди. )
           Кайсы гына әсәрен алсаң да, бер фикер уздырыла: кеше һәрвакыт үзенең күңелен чиста, саф, пакь  тотарга тиеш. Игелеклелек, юмартлык, намуслылык кебек сыйфатлар кеше белән яши. Үзара мөнәсәбәтләрдә кеше һәрвакыт яхшы яктан гына ачылырга тиеш. Һәрвакыт кешелеклелек –– гуманизм өстен булырга тиеш.. «Нәсыйхәт»нең төп мәгънәсе шунда: кеше үзенең күңелен пакь, нурлы, «тугры юлда» тотарга бурычлы.

Мөхәммәдьяр поэмалары әхлакый-фәлсәфи мәсьәләләрне үзәккә куюлары, лиро-эпик табигатьләре белән бер-берсенә охшаш. Һәр икесендә дә, куелган мәсьәләләргә иллюстрация рәвешендә, төрле шигъри хикәятләр китерелә.  Хәтта сюжетлы өлешләрендә бердәй ситуацияләр дә очрый. Хикәятләрнең мәгънәсе: игелекле эш-гамәлләр һич тә юкка чыкмый, ә бәлки артыгы белән кире үзеңә кайта.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар һәм чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
 Әсәрләре 
 Нуры содур
 Өйрәнелү тарихы 

Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгы
Җидесу

Җидесу (, )  — Урта Азиядәге тарихи һәм географик өлкә. Үз атамасын Балхаш күленә коючы елгалардан алган. Төньяктан Балхаш күле, көньяктан Тянь-Шань сыртлары, көньяк-көнчыгышта Җидесу Алатавы белән чикләнгән. Исем Или, Каратал, Биен, Аксу, Лепси, Баскан, Сарканд елгалары буенча.

Җамбыл Җабай улы (, (28 февраль 1846, Җамбыл тавы, Җамбыл өлкәсе-22 июнь 1945, Алматы) – казакъ халык шигъриятендә танылган шәхес, шигырь әйтеп сөйләүче үзенчәлекле оратор, җырау, җырчы.

Мохтар Әвәзов буенча Җидесу җире казакъ халкының  сәнгать тормышында зур роль уйный, ул "сәнгать Җидесуда биеклеккә күтәрелгән", “казакъ халкында үсеш алган халык авыз сәнгате XIX гасырдан бирле башка җирләрдә кими бара, ул хәзер Җидесуда һәм көньяк төбәкләрдә тупланган”. дип яза.

Моңа тарихи сәбәпләр бар иде. Беренчедән, Россия империясе колониаль кулы бу җиргә нык җитмәгән. Икенчедән, бу махсус гореф-гадәтле төбәк. Җидесуда бөек Абай Кунабаев, Биржан, Шашубай кебек шагыйрьләр яшәгән.

Искәрмәләр 

Казакъстан географиясе
Кыргызстан географиясе
Кытай географиясе
Тарихи өлкәләр
Кош теле

Кош теле — татар милли ризыгы. Озынча камыр кисәкләрен майда кыздырып әзерләнә. Суынгач уылган шикәр комы белән сибелә. Әзерләү өчен кирәкле әйберләр: он, йомырка, сөт, шикәр, май, тоз. 

Татар ризыклары
Казылык

Казылык - каклаган ат яки сыер итеннән әзерләнгән татар милли ризыгы. Шулай ук башка төрки халыкларда да бар (мәсәлән, , ).

Казылык әзерләү 
Казылык әзерләү өчен яңа суйган ат яисә симез сыер итенең корсак өлешен һәм сөяксез җирен алалар (яңа суйган терлек ите тоз белән борычны яхшырак сеңдерә).

Итне ваклап турагач, күбрәк итеп тоз, кара борыч сибеп болгаталар да, ышкып тозын-борычын сеңдерәләр. Аннары итне эмальле кастрюльгә салып, тастымал белән каплыйлар һәм 15 сәгатьтән алып тәүлек ярымга кадәр салкында тоталар.

Ат яки сыер эчәген салкын суда яхшылап юалар, эчке ягын әйләндереп, лайласын кыралар һәм, өч-дүрт кат әйбәтләп югач, кире әйләндереп, эчәкнең бер башын җеп белән бәйлиләр.

Тураган әзер ит белән майны аралаштырып, эчәккә тыгызлап тутыралар. Казылык әзерләү өчен алынган итнең чама белән 30 проценты май булырга тиеш. Ит бик майлы булса, артык мае аксын өчен, эчәкне берничә җирдән энә белән тишәләр. Итне тутырып бетергәч, эчәкнең ачык башын бәйлиләр дә берничә көнгә кояшлы һәм җилле урынга эләләр. Аннары, өлгертеп җиткерү өчен, 2 — 2,5 айга салкынча караңгы урынга элеп куялар.

Әзер казылык 4—5 ай сакланырга мөмкин, аны чи килеш тә, пешереп тә ашыйлар.

Пешергәндә казылыкны бөтен килеш кастрюльгә җылы суга салып, сүрән утка куялар. Кайнап чыккач, берничә җирдән энә белән тишәләр һәм 1,5 сәгать чамасы пешерәләр. Пешкән казылыкны кайнар көе дә, суытып та ашыйлар.

Казылыкны (кайнар көе һәм салкын килеш) өстәлгә колбаса кебек үк, ләкин мае һәм формасы саклансын өчен, калынрак итеп турап куялар.

Ат итеннән казылык (икенче ысул) 
Симез ат итенең корсак өлешен 2 см киңлегендә, 7—8 см озынлыгында турыйлар да, тоз белән борыч сибеп, яхшылап болгаталар һәм 2—3 көнгә салкынга куялар.

Аннары итне чистарткан сыер эчәгенә тыгызлап тутыралар да, эчәкнең баш-башларын яхшылап бәйләгәч, яңадан салкынга (кышын 5—6 көнгә кар астына) куялар. Шулай әзерләгән казылыкны чормага яисә башка караңгы урынга элеп, 2 — 3 ай буена какланганчы тоталар.

Пешкән (кайнар) казылык 
Сыер яисә ат итенең майлы йомшак җирен алып (корсак ите әйбәтрәк) урман чикләвеге зурлыгында турыйлар яисә эре тишекле ит тарткычтан чыгаралар, тоз, борыч сибеп яхшылап болгаталар да 1,5 — 2 тәүлек салкында тоталар. Аннары иткә вак кына тураган башлы суган я сарымсак өстиләр һәм тагын болгаталар. Итне чистарткан, юган сыер эчәгенә тутыралар һәм, баш-башларын бәйләп, тозлы җылы суга салып, лавр яфрагы һәм 2—3 төймәгән кара борыч өстәп пешерәләр.

Казылыкны табынга кайнар көе бирәләр, кирәк булса, пешергәч, бөтен килеш табага салып, духовкага куеп кызартып алырга мөмкин. Сарык итеннән дә казылыкны шулай ук әзерлиләр, тик эчәкне түгәрәкләп бәйлиләр һәм пешкән казылыкны духовкада майда кыздыралар.

Татар ризыклары
Кыргый ат

Кыргый ат (Equus ferus) — атлар ыругына керүче хайван. Йорт атының нәсел башы.

Астөрләр 
 Йорт аты (E. f. caballus)
 Тарпан (E. f. ferus)
 Пржевальский аты (E. f. przewalskii)
 Equus ferus silvestris

Тарпаннар әле XVIII—XIX гасырларда Идел, Җаек, Тын елгалары буйларында яшәгән. Аларның юкка чыгуы дала җирләрен игеннәр өчен үзләштерү сәбәпле булган дип исәпләнелә. Соңгы тарпан 1918 елда Полтава губернасында үлгән. Аның калдыклары төрле музейларда саклана.

Атлар
Юкка чыгып баручы төрләр‎
Казан дәүләт консерваториясе

Нәҗип Гаяз улы Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе (академия) — Казанның югары музыкаль уку йорты. 1945 елда нигез салынган. 2001 елда уку йортына Нәҗип Җиһанов исеме бирелгән.

Ректорлар 
 1945―1988 ― Нәҗип Гаяз улы Җиһанов
 1988―2021 ― Рубин Кәбир улы Абдуллин
 2021 елның 1 июненнән ректор  ―  Вадим Роберт улы Дулат-Алиев

Тарих 
Казан дәүләт консерваториясе Идел буе һәм Урал республикалары халыклары арасыннан югары дәрәҗәле музыкантлар (педагоглар, башкаручылар, композиторлар, музыка белгечләре) әзерләр өчен барлыкка китерелә. Аның беренче ректоры татар мәдәнияте һәм сәнгате эшлеклесе Нәҗип Җиһанов (1911 - 1988) була.

1990 елда консерватория нәшер итү хокукына ия була һәм фәнни, укыту һәм нота басмалары чыгара башлый. 1997 елда консерваториядә опера студиясе ачыла.

Югары уку йортында 8 факультет һәм егерме кафедра бар. Шулай ук өч еллык аспирантура да бар.

Танылган шәкертләр
 Олег Лундстрем
 Әнвәр Бакиров
 Алмаз Монасыйпов
 Ренат Еникиев 
 София Губайдулина
 Илһам Шакиров 
 Мәхмүт Нигъмәтҗанов
 Мәсгудә Шәмсетдинова
 Галина Казанцева
 Ренат Ибраһимов
 Рафаэль Билялов
 Фәридә Салитова
 Айрат Ишморатов
 Земфира Сәйдәшева
 Лилия Сәрвәрова
 Наилә Әлмиева
 Алсу Фәйзуллина

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 http://www.kazanconservatoire.ru/ 
 http://www.kazan1000.ru/rus/conservatory/kazan.htm
 http://moyakazan.narod.ru/abitura10.html
 http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.217/index.php

Казан югары уку йортлары
Нәҗип Җиһанов хөрмәтенә аталган объектлар
Казан дәүләт консерваториясе
Хайваннар

Хайваннар (лат. Animalia яки Metazoa) — хәзерге вакытта биологик патшалык буларак каралган организмнар төркеме. Төркем инде Аристотель тарафыннан аерылган иде.

Безнең планетада тереклек итүчеләр арасында 1,5—2 млн төр хайван исәпләнә.

Аларны зоология (грекча «зоон»— хайван һәм «логос» — фән; тәгълимат) фәне өйрәнә. Хайваннарның үзләренә генә хас билгеләре бар: бу — гетеротроф туклану, нык күзәнәк стенкасы булмау, күзәнәкләрдә центриольләр булу, матдәләр алмашының үзенә бертөрле үзенчәлекләре, хәрәкәтчәнлек, чикләнгән үсү һ. б.

Бу билгеләрнең кайберләре, мәсәлән, күзәнәкчел төзелешле булу һәм туклануга, сулау, үсү, үсеш һәм үрчүгә сәләтлелек хайваннарга гына түгел, бәлки үсемлекләргә, гөмбәләргә, бактерияләргә дә хас.
Хайваннарның башка билгеләре үсемлекләрдә булмый. Боларга, мәсәлән, гетеротроф туклану һәм актив хәрәкәтләнү керә. Барлык хайваннарга хас булганча, әзер органик матдәләр белән туклану гөмбәләрдә, күпчелек бактерияләрдә һәм паразит үсемлекләрдә генә күзәтелә. Актив хәрәкәтләнү — күпчелек хайваннарга хас билге.
Үсемлекләрдән, гөмбәләр һәм бактерияләрдән аермалы буларак, күпчелек хайваннарның органнар системалары — аш кайнату, сулыш, нерв системасы һ.б. бар.

Барлык хайваннар өчен тәннең төгәл симметрияле булуы хас. Күбесендә, мәсәлән май коңгызында, елга кысласында, бака һәм бүредә, тәннең уң һәм сул якларында бер үк төрле парлы органнар урнаша. Мондый хайваннарның тәне аша уйда хайванны көзгедәгечә чагы­лыш тапкан ике яртыга бүлә торган бер генә яссылык үткәрергә мөмкин. Парлы органнары симметрияле урнашкан хайваннар — ике яклы симметриялеләр, ә тән симметриясе ике яклы симметрия дип атала. Ике яклы симметриялелек актив хәрәкәтләнүче барлык хайваннарга хас.

Аз хәрәкәтләнүчән яки утрак тереклек рәвеше алып баручы хайваннарның тән симметриясе башкача һәм тышкы күренеше белән үсемлек чәчәгенә, шар, чатырга охшаш, мәсәлән, болытсыманнар һәм эчәккуышлылар. Аларның тәне аша уйда берничә яссылык үткәрергә мөмкин, аларның һәркайсы хайванны көзгедәгечә бер-берсенә охшаш ике яртыга бүлә. Бу яссылыкларның кисешү сызыклары кисешү үзәгеннән нурлар булып тарала. Моны нурлы симметрия дип атыйлар. Мондый төзелеш аз хәрә­кәтләнүчән яки берегеп яшәүче хайваннарга табышын эләктереп алырга һәм теләсә кайсы яктан куркыныч якынлашуын сизәргә мөмкинлек бирә.
Озын тарихи үсеш процессында хай­ваннарда гаять төрле яшәү шартларына һәм туклану характерына җайлашулар барлыкка килгән. Хайваннар дөньясының күптөрлелеге күбрәк шуның белән аңлатыла.

Хәзерге вакытта зоологлар хайваннар патшалыгын ике аспатшалыкка —  Беркүзәнәклеләргә һәм  Күпкүзәнәклеләргә бүләләр.

Шулай ук карагыз 

 Йорт хайваннары
 Зоология
 Биология

Сылтамалар 

Эукариотлар
Патшалыклар (биология)
Куйбышев сусаклагычы

Куйбышев сусаклагычы — Идел елгасының урта өлешендә, Сембер һәм Самара өлкәләрендә һәм бер өлеше Татарстанда урнашкан сусаклагыч. Компартия һәм дәүләт эшлеклесе В.В. Куйбышев хөрмәтенә аталган.

Иделдә В.И. Ленин исемендәге Идел ГЭСы буасы төзелгәннән соң барлыкка килә. 1955–1957 елларда су белән тулды. Яр буеның гомуми озынлыгы — 2604 км, Татарстанда — 1392 км; мәйданы — 6,15 мең км² (шушың 51 % Татарстанда); су күләме — 57,3 км³; озынлыгы — 510 км; иң киң урыны — 27 км; уртача тирәнлеге — 8 м, буа янында — 41 м, Казан янында 16–18 м. Кораблар йөрешле, суы сугару өчен һәм су белән тәэмин итүдә кулланыла, балык тотыла.

Татарстан сусаклагычлары
Эукариотлар

Эукариотлар яки төшлеләр (лат. Eucaryota) — тере организмнарның бер өспатшалыгы. Эукариотларның төп үзенчәлеге — күзәнәк составында төш булу.

Төшлеләргә бактериялардан һәм архейлардан кала барлык организмнар керә.

Патшалыклар 
 Хайваннар
 Үсемлекләр
 Гөмбәләр
 Иң гади төзелешлеләр

Күзәнәк төзелеше 
 Төшчек
 Төш
 Рибосома
 Везикула
 Кытыршы эндоплазматик челтәр
 Гольджи аппараты
 Күзәнәк тышчасы
 Шома эндоплазматик челтәр
 Метахондрия
 Вакуоль
 Гиалоплазма
 Лизосома
 Центриоль

Үсемлек күзәнәкләрендә шулай ук хлорофилл бөртекләре дә бар.

Күзәнәк органоидлары төзелеше буенча 3 төргә бүленә:

Икемембаналылар: төш, метахондрия, пластидлар(хролопластлар, хромопластлар, лейкопластлар, һ.б.);

Бермембаналылар: эндоплазматик челтәр, Гольджи аппараты, лизосомалар, вакуоль;

Мембранасызлар: рибосома, центриоль.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз 
 Төшсезләр

 
Цитология
Доменнар (биология)
Атлар

Атлар (лат. Equus) — Атсыманнар гаиләлегенә керүче бердәнбер ыруг.

Төрләр 
Атлар ыругына җиде төр керә:
 Кыргый ат (Equus ferus)
 Кианг (Equus kiang)
 Колан (Equus hemionus)
 Ишәк (Equus asinus)
 Тау Зебрасы (Equus zebra)
 Чүл Зебрасы (Equus grevyi)
 Тигезлек Зебрасы (Equus quagga)

Шулай ук карагыз
Атсыманнар

Атсыманнар (лат. Equidae) — тактояклы имезүче хайваннар гаиләлеге. Үзенә бер исән һәм берничә үлеп беткән ыругны берләштерә.

Ыруглар 

 Хәзерге вакытта исән ыруглар:
 Атлар

 Үлеп беткән ыруглар:
 Гиракотерий
 Орогиппус
 Мезогиппус
 Гиппарион

Имезүчеләр гаиләлекләре
Тактояклылар
Ишәк

Йорт ишәге (лат. Equus asinus asinus) — Африка ишәгенең (Equus asinus) кулга ияләштерелгән астөре. Кешелек тарихында зур роль уйнаган.

Кулга ияләштерү 

Ишәкләр атлар белән чагыштырганда күпкә иртәрәк кулга ияләштерелгәннәр. Б. э. к. 4000 ел элек Нил дельтасы буенда кулга ияләштерелгән ишәкләрне кулланганнар.

Йорт хайваннары
Атлар
Механика

Меха́ника ( — машина ясау осталыгы) — җисемнәрнең механик хәрәкәтен өйрәнүче фән. Механика өч бүлеккә бүленә:
 Кинематика — җисемнәрнең хәрәкәтен аларның хәрәкәт итү сәбәпләреннән башка карый.
Динамика — материаль җисемнәрнең көчләр тәэсир итүе астындагы хәрәкәтләрен һәм аларның үзара яки тирә-яктагы җисемнәр белән тәэсир итүен өйрәнә.

 Статика — жисемнәрнең көчләр тәэсирендә тикторыш халәтен өйрәнә.

Өйрәнү шартлары буенча механика 4кә бүленә:

 Классик механика(зур(x>>h җисемнәрнең кечкенә (v<<c) тизлек белән хәрәкәте.)

 Квант механикасы(v<<c, x~h)

 Релятивистик механика(v~c, x>>h)

 Релятивистик квант механикасы(v~c, x~h)

Бу фән үз башлангычын берничә борынгы мәдәнияттән ала.

Механик системалар 
Механика өйрәнүче җисемнәр механик системалар дип атала. Механик система билгеле k санындагы иреклек дәрәҗәсенә ия һәм гомумиләштерелгән q1, … qk координаталары белән тасвирлана. Механиканың бурычы булып механик системаларны өйрәнү һәм аларның вакыт буенча эволюциясен билгеләү тора. 

Иң мөһим механик системалар булып түбәндәгеләр тора:
 материаль нокта
 гармоник осциллятор
 математик маятник
 абсолют каты җисем
 абсолют сыгылмалы җисем
 тоташ мохит?

Шулай ук карагыз 
 Классик механика
 Квант механикасы

Искәрмәләр 

Механика
Атом физикасы

Атом физикасы - атомнарны электроннар һәм төштән торучы изоляция эчендәге система буларак өйрәнүче фән. Беренче чиратта ул атомнарның электрон конфигурациясен һәм аның үзгәрү шартларын һәм сәбәпләрен өйрәнә.

Еш кына атом физикасы белән төш энергиясен һәм бомбасын бәйлиләр. Бу төш һәм атом сүзләренең синоним буларак кулланылуыннан килә. Ләкин физиклар атом физикасы белән төш физикасын аералар.

Искәрмәләр 

Атом физикасы
Хәйдәр Гайнетдинов

Хәйдәр Гайфетдин улы Гайнетдинов — татар шагыйре, язучы, тәрҗемәче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1983 елдан).

Ул 1952 елның 27 ноябрендә Татарстанның Зәй районы Дүрт Мунча авылында хезмәткәр гаиләсендә туган. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң (1970), бер ел колхозда эшли, аннары, Казанга килеп, 1971—1976 елларда Казан Дәүләт университетының татар филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1976 елның апреленнән бирле ул матбугат эшендә: «Ялкын» журналы редакциясендә җаваплы секретарь вазифаларын башкара.

Хәйдәр Гайнетдинов — әдәбиятка җитмешенче еллар башында килгән яңа буын татар шагыйрьләреннән берсе. Шигъри әсәрләре белән ул республика кљндәлек матбугатында 1974 елдан бирле катнаша, 1982 елда Татарстан китап нәшриятында лирик шигырьләре һәм бер поэмасы («Иске кара урман») тупланган «Ут теле» исемле тәүге җыентыгы дөнья күрә.

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Биофизика

Биофи́зика ( — тереклек,  — табигать) - физика һәм хәзерге биологиянең бер бүлеге. 

Тере табигатьнең молекулалардан һәм күзәнәкләрдән алып биосферага кадәр барлык баскычларының физик аспектларын һәм биологик системалардагы физик процессларны һәм биологик объектларга төрле физик факторларның тәэсирен өйрәнүче фән.

Биофизикада тере системаларны өйрәнү өчен күп төрле техникалар кулланыла. Алар арасына традицион техникалар белән беррәттән флюоресцент сурәт төшерү, электрон микроскоплар, рентгеноструктур анализ, төш-магнит резонансы спектроскопиясе, атом-көч микроскоплары һ.б. кебек заманча техникалар да керә.

Фәнни дисциплина буларак, биофизика XX гасырда биология, физика (матдәләр һәм физик кырлар хәрәкәтенең гомуми үзлекләрен һәм законнарын өйрәнә торган фән) һәм физик химия кушылуында барлыкка килде; физиология, биохимия һәм цитология белән тыгыз бәйләнгән. Биофизика физик методларны һәм төшенчәләрне организмның тереклек эшчәнлеге процессларын өйрәнүдә куллану нигезендә үсте. Ул бүген дә формалашуын дәвам иттерә. Б.ның өйрәнү объекты — бербөтен организмнар (хайваннар, үсемлекләр, микроорганизмнар), аерым әгъзалар, тукымалар һәм күзәнәкләр. Биофизика биологик объектның механик, электрик, магнитик, оптик һ.б. физик үзенчәлекләрен, әлеге факторларның организмнарга йогынтысын тикшерә. Моннан тыш, биофизика хайваннар организмында бара торган физик-химик процесслар турындагы мәгълүматларны да колачлый. Алары аерым дисциплина булып биофизик химиягә аерылды. Биофизика тикшеренүнең физик һәм физик-химик методларын куллана, соңыннан аларга математик анализ ясый. Әлеге методларга түбәндәгеләрне кертәләр: калориметрия, колориметрия,нефелометрия,ультрацентрифугалау, электрофорез, спектраль анализ, рентгеноструктур анализ, электрометрии методлар һ.б.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

Биофизика
Розачалар

Розасыманнар (лат. Rosáceae) — розачәчәклеләр тәртибенә керүче үсемлекләр гаиләлеге.

Ыруглар 

100 - 120 ыруг, алар эчендә 3000 - 4000 төр бар.

Вәкилләре 
Розасыманнар гаиләлегенә алма, груша, чия, слива, төче чия, шәфталу, абрикос, бадам, шомырт, миләш керә. Куаклы үсемлекләрдән кура җиләге, кара бөрлегән, ә үлән үсемлекләрдән каен җиләге киң таралган.

Ин киң таралганнары:
 
 
 
 
 
 
 , Гөлҗимеш яки Гөлчәчәк.

Тышкы төзелеше 
Розасыманнар тышкы күренешләре белән күп төрле. Органнарның төзелеше белән алар бер-берсеннән бик нык аерыла. Розасыманнарның күбесе туры сабаклы, буын аралары озын.

Чәчәк төзелеше 
Чәчәкләрнең формасы дөрес, чәчәк түшәкләре киң, кәсә рәвешендә. Аларның тирәлеге ике катлы, 5 кәсә яфракчыгыннан һәм 5 таҗ аерчасыннан тора. Үсемлекләрнең кубесендә яшел яфраксыман очлы биш үсентедән торучы кәсә аслыгы бар. Бу яфракчыклар кәсә астына терәлеп үк үсәләр. Күпчелек розасыманнарның чәчәгендә серкәчләр мул була, алар чәчәк түшәге кырыенда үсә.

Җимешләре
Розасыманнардан  төрле үсемлекләрнең җимешлекләр саны бертигез булмаска мөмкин. Чәчәкләрнең кайберләрендә алар күп була; алар яссы, кабарынкы яки бокалсыман чәчәк түшәгенең үзәк өлешендә урнашалар. Мондый очракларда һәр җимешлектән кечкенә аерым бер җимеш, ә бөтен чәчәктән −күп санлы чикләвекчекләр − коры җимешләр яисә күпләгән сусыл җимешләр барлыкка килә. 

Җимешлекләр күп булган чәчәкләрдә җимеш өлгерә барган саен чәчәк түшәге зураеп үсәргә һәм сусыл булып әверелергә мөмкин.

Шулай ук карагыз 

 Чәчәкләр
 Пасленчалар
 Кыяклылар

Искәрмәләр

Чыганаклар 
Корчагина В.А. Биология: Үсемлекләр, бактерияләр, гөмбәләр, лишайниклар:  Урта мәкт. 6-7 кл. өчен дәреслек / Русча 20 нче басмадан Шәрифуллин Ф.Ә., Абдульманова Е.Г., Әминов Ю.З. тәрҗ.- Казан: Мәгариф, 1993-280 б.: ил. 

© Издательство " Прсвещение" 1988 

© Татарчага тәрҗемә. Татарстан китап нәшрияты, 1989 

© Шәрифуллин Ф.Ә., Абдульманова Е.Г., Әминов Ю.З. тәрҗемә, 1993, үзгәрешләр белән. 
Розачәчәклеләр
Үсемлекләр
Икеөлешлеләр
Буза

Буза́ — озак кайнаткан сөт төсендәге баллы куе эчемлек, ул десерт итеп бирелә һәм кунакларга карата зур хөрмәт билгесе булып санала.

Әзерләү ысулы 
Бузаны ваклаган солы ярмасыннан, шулай ук “Геркулес”тан һәм талканнан да әзерләргә була.

Ваклаган солы ярмасын, салкын суда югач, 10—30 минут өстен каплап җылы суда тотарга. Бүрттергән ярманы сөзеп табага яки калайга салырга да өстеннән уклау белән тәгәрәтеп изәргә. Аннан соң ярманы, чиста калайга бушатып, мичкә киптерергә куярга. Шул рәвешле эшкәртелгән ярма буза әзерләүгә ярый. Ярманы бүрттереп киптергәч, он итеп тартырга кирәк.

Зур савытка әзер солы оны, ике стакан бодай оны, кайнап торган атланмай салып барысын да бергә яхшылап болгатырга. Аннары бик кайнар су салып камыр сыман булганчы тугларга. Шуннан соң савытны, җылысы саклансын өчен, әйбәтләп ябып 30 минут тотарга да массаны кайнаган су белән сыекларга.

Апара бүлмә температурасына кадәр суынгач, изгән чүпрә, бер стакан шикәр комы өстәп әчетергә. Күпереп менгән массаны кайнаган җылы су белән тагын сыекларга, әйбәтләп болгатырга һәм нечкә иләктән сөзәргә. Иләктә калган массага су салып тагын сөзәргә, шулай да бузаны артык сыеклатырга ярамый. Иләктә калган сыгынтыны ташлыйлар. Сөзгән бузага тагын бер-ике стакан шикәр комы өстәп болгатырга да әчесен өчен җылы урынга куярга. Әчкелтем булып күперә башлагач, буза әзер була. Эчәр алдыннан теләгән кешегә бузага шикәр комы өстәргә мөмкин. Бузаны салкын урында саклыйлар.

«Геркулес»тан да бузаны шулай ук әзерлиләр.

6—7 литр буза әзерләү өчен: 1 тартма «Геркулес» яки 1 кг солы ярмасы, 100 г атланмай, 25— 30 г чүпрә, 50 г бодай оны һәм 500 г шикәр комы.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Урысчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Татар ризыклары
Эчемлекләр
Австро-Венгрия империясе

А́встро-Маҗа́рстан (, 1868 елның 14 ноябреннән рәсми исеме — , рәсми булмаган тулы исеме —  (Австрия-Маҗарстан империясе), , ) — 1867—1918 елларында Үзәк Европада урнашкан монархия һәм күпмилләтле дәүләт.

Төньякта Австрия-Маҗарстан Саксония, Пруссия һәм Россия, көнчыгышта — Румыния һәм Россия, көньякта — Румыния, Сербия, Төркия, Монтенегро һәм Италия, көнбатышта — Италия, Швейцария, Лихтенштейн һәм Бавария белән чиктәш булды. (1871 елдан Саксония, Проссия һәм Бавария — Алман империясе составында). Австрия-Маҗарстан империясе Әдрән диңгез тарафыннан юылды.

Австрия-Маҗарстан хакимиятене Австрия императоры башкарды (ул Маҗарстан кыйралы титулына да ия булган). Император хакимиятене рәсми рәвештә Австрияда рейхстаг, Маҗарстанда сейм тарафыннан чикләнгән. Өч министрлык: тышкы эшләр, хәрби һәм диңгез, финанс — гомумимперия минстрлыклары булганнар. Башка министрлыклар Австриядә һәм Маҗарстанда бер-берсеннән мөстәкыйль эш йөрткәннәр. 1867 елның килешү нигезендә, Маҗарстан үз парламентына, министрлыкларга, сәяси һәм административ автономиясенә ия булды. Беренче бөтендөнья сугышында Австрия-Маҗарстан империясенең җиңелүе һәм милли-азатлык көрәшләре нәтиҗәсендә 1918 елның азагында ул таркалып китте. Аның урынында Австрия, Маҗарстан, Чехословакия дәүләтләре барлыкка килделәр, территориянең өлешләр исә Югославия, Румыния һәм Польша составына кертелгәннәр.

Административ бүленеш 
 Цислейтания (Австрия коронасы җирләре)
 Боһемия патшалыгы
 Далмация патшалыгы
 Галиция и Лодомерия патшалыгы
 Түбән Австрия эрцһерцоглыгы 
 Югары Австрия эрцһерцоглыгы 
 Буковина һерцоглыгы
 Каринтия һерцоглыгы
 Крайна һерцоглыгы
 Зальцбург герцоглыгы
 Югары һәм Түбән Силезия (Австрия Силезиясе) һерцоглыгы
 Штирия һерцоглыгы
 Моравия маркграфлыгы
 Тироль кенәз округы
 Форарльберг җире Австриянең Диңгез буе Горица һәм Градишка кенәз округы Триест шәһәре Истрия маркграфлыгы Транслейтания (Маҗар коронасы җирләре)
 Маҗарстан патшалыгы Хорватия һәм Славония патшалыгы Фиуме шәһәре''
 Босна һәм Һерцеговина(1908 елдан).

Моны да карагыз 
 Австрия
 Маҗарстан

Европа империяләре
Конфедерацияләр
Геофизика

Геофизика — физика ысуллары белән Җирнең төзелешен өйрәнүче фән. Фәннең кызыксыну өлкәсенә Җирнең формасы, аның гравитацион һәм магнит кырлары, Җирнең тулы буларак һәм аерым кисәкләренең динамикасы, Җирнең эчке төзелеше, тектоник плитәләр, магма җитештерелү, вулканизм һәм тауларның барлыкка килүе, суның әйләнеше (явым-төшемнәр), океаннарның барлык аспектлары, атмосфера, ионосфера, магнетосфера һәм Кояш белән Җир арасындагы мөнәсәбәтләр, Ай һәм башка планеталар белән бәйләнешле шуңа охшаш мәсьәләләр керә.

Геофизика
Русия сумы

Россия сумы () — Россия Федерациясенең акча берәмлеге.

ISO 4217 буенча Россия сумының коды — RUB. 1998 елдагы деноминациягә кадәр RUR коды кулланылышта була.

Россия, танылмаган Көньяк Осетия, Абхазия һәм өлешчә танылган ДХҖ, ЛХҖ республикалары территорияләрендә кулланыла.

10, 50, 100, 500, 1000, 5000 сумлык кәгазь акчалар, 1, 5, 10, 50 тиенлек һәм 1, 2, 5, 10 сумлык тәңкәләр рәвешендә була ала. 1 сум 100 тиенгә тигез.

1997 елдагы банкноталар

2017 елдагы банкноталар 

Россия икътисады
Акча берәмлекләре
Гидрология

Гидроло́гия (,  — су +  — өйрәнү сүзләреннән) — табигать суларын, аларның атмосфера һәм литосфера белән тәэсирен һәм шулай ук алардагы процессларны (парга әйләнү, туңу һ.б.) өйрәнүче фән.

Бүлекләре 
 Гидрохимия — табигать суларының химик үзлекләрен өйрәнә. 
 Гидробиология — судагы тереклекне һәм биологик процессларны өйрәнә.
 Гидрогеология — җир асты суларының килеп чыгышын, төзелешен һәм хәрәкәт кануннарын өйрәнә.
 Гидрометеорология — су өслеге һәм атмосфераның ас катлары арасындагы алмашыну процессларын өйрәнә. 
 Изотоп гидрологиясе — суның изотопик үзлекләрен өйрәнә.
 Океанология — океаннарның үзлекләрен өйрәнә.

Искәрмәләр 

Гидрология
Гидрофизика

Гидрофи́зика — гидрология һәм геофизика фәннәренең гидросфераның (Җирнең су катлавы) үзлекләрен һәм андагы процессларны өйрәнүче бер бүлеге. 

Гидрофизика түбәндәге мәсьәләләр белән эш итә:
 суның (барлык халәтләрендә) молекуляр төзелеше;
 су, боз һәм карның физик үзлекләре: җылы үткәрүчелеге, җылысыешлыгы, радиацион, электрик, радиоактив, акустик, механик (сыгылмалылык һ.б.);
 сулыкларда һәм су агымындагы күренешләр: динамик (агымнар, дулкыннар, су күтәрелеше һәм чигенеше һ.б.), термик (сулыкларның җылынуы һәм суынуы, парга әйләнү һәм конденсация, бозның һәм карның барлыкка килүе һәм эрүе), яктылыкның су катламында йотылуы һәм таралуы һ.б.

Искәрмәләр 

Гидрофизика
Квант физикасы

Квант физикасы — теоретик физиканың квант-механик һәм квант-кыр системаларын өйрәнүче бер бүлеге. Квант физикасының төп кануннары квант механикасы һәм кырның квант теориясе кысаларында өйрәнелә һәм физиканың башка өлкәләрендә кулланыла.

Искәрмәләр 

Квант физикасы