alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Клоакалылар

Клоакалылар () — имезүчеләрнең примитив ассыйныфы. Үз эчендә имезүчеләр белән сөйрәлүчеләр сыйфатларын берләштерәләр.

Бүгенге көндә Австралия, Тасмания һәм Яңа Гвинеядә генә яшиләр. Әлеге ассыйныф вәкилләренең күпчелеге инде юкка чыккан булып санала.

Үзенчәлекләр 
Башка имезүчеләрдән аеручы билгеләр:
 Күкәй салып үрчиләр, күкәйләре зур түгел.
 Эчәклек һәм сидек-җенес синусы тышка мөстәкыйль тишемнәр белән ачылмый, ул клоакага кушыла.
 Имчәкләре юк, сөт бизләре корсак ягының аерым бизле өлешендә күп санлы тишемнәр белән ачыла, балалары сөтне шуннан ялый.
 Алгы очлыклар поясы сөйрәлүчеләрнеке белән охшаш.
 Тән температурасы гадәттә түбән (26 °С — 34 °С).
 Фәкать ехиднаның гына корсагында тире җыерчасыннан ясалган сумка бар. Сөт бизләре монда ачыла, ләкин алар үрчү вакытына гына формалаша.
 Йомшак иреннәре юк, казналыклары мөгезматдәдән торган томшык белән капланган.

Искәрмәләр
Плаценталылар

Плаценталылар  ( яки  — Eutheria) — имезүчеләрнең иң таралган төре. Әлеге когорта иң югары үсеш алган булып санала. Төп үзенчәлекле билгесе — балаларның чагыштырмача оешкан, формалашкан хәлдә тууы.

Сумкалылар Австралия һәм Көньяк Америкада таралган булса, плаценталылар вәкилләре барлык кыйтгаларда да бар.

Классификация 
Плаценталылар дүрт төп төргә бүленә:
 Афротерияләр
 Xenarthra
 Лавразиотерияләр
 Euarchontoglires
Сөйрәлүчеләр

Сөйрәлүчеләр яки рептилияләр (лат. Reptilia) — умырткалы хайваннарның сыйныфы. Дөньяда аларның 8734 төре билгеле.

Сыйныф мезозой чорында чәчәк аткан. Соңрак күп төрләре юкка чыккан. Хәзерге сөйрәлүчеләрнең бабалары динозаврлар булган дип санала.

Сөйрәлүчеләрнең үз-үзләрен тотышы катлаулы булу баш миенең яхшырак үсеш алуына бәйле. Ул соры ми матдәсеннән торган кабык башлангычыннан һәм яхшы үсеш алган кечкенә мидән тора. Сөйрәлүчеләрдән примитиврак булган хайваннардан төп аермасы — мие кабыгы булуы.

Сөйрәлүчеләр — коры җирдә яшәүгә чынлап җайлашкан беренче төркем умырткалылар, аларның үрчүе һәм үсеше коры җирдә уза. Аларның кайберләре, мәсәлән, крокодил, диңгез ташбакасы, диңгез еланы кабат суда яшәүгә күчкән, ләкин үрчегәндә, күкәй салу өчен, ярга чыгалар. Җир-су хайваннары белән чагыштырганда, сөйрәлүчеләр хәрәкәтчәнрәк, активрак һәм тайга урманнарыннан алын чүлләргә, тропикларга кадәр төрле яшәү тирәлекләренә җайлашканнар. Моңа аларның мөгезматдәдән торган тәңкәләр белән канланган һәм кибүдән саклаучы коры тиресе, тиз хәрәкәтләнүгә җайлашкан очлыклары, бармак очларында төрле өслекләрдән шуышырга мөмкинлек бирүче тырнаклары булышлык итә. Шулай ук аларның очлыклары озын, вак күзәнәкле үпкә бар, моның хисабына газлар алмашы камилрәк. Аларның кеше һәм имезүче хайваннар бөеренә бик тә охшаган бөер бар.

Классификация 
Гернетологлар сөйрәлүчеләрнең 8 мең төрен исәнлиләр һәм аларны дүрт отрядка кертәләр: 
 Томшыкбашлылар (гаттерияләр)
 Ташбакалар (ташбакалар)
 Тәңкәлеләр (еланнар, кәлтәләр, нар)
 Крокодиллар (крокодиллар, аллигаторлар)

Күнчелек вәкилләре, даими тән температурасы булмаганлыктан, җылырак климатлы илләрдә тереклек итәләр. Татарстанда барысы 8 төр: ташбакаларның 1 төре һәм тәңкәлеләрнең 7 төре очрый.

Чыганаклар 
 Рәхимов И.И., Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. Казан, Мәгариф, 2007.
Җир-су хайваннары

Җир-су хайваннары яки амфи́бияләр () — умырткалы хайваннар сыйныфы, аларның коры җирдә яшәүче иң гади төзелешле төркеме. Төрле чыганаклар буенча амфбияләрнең 4500 — 6400 төре бар. 

Тереклек циклының дәрәҗәсенә карап, аларның күпчелеге суда яки коры җирдә яши. Яшәү вакытында гадәттә җир-су хайваннары метаморфоз кичерә, ягъни суда яшәүче личинка булудан сулык буйларында тереклек итүчегә әйләнә. Шул рәвешле, саңак белән сулау үпкә белән сулауга алышына, кан әйләнеше системасы үзгәрә, очлыклар барлыкка килә, сизү органнары системасы үзгәрә.

Классификация 
Амфбияләр өч төркемгә бүленә: 
 Койрыксызлар (гөберле бакалар, үлән бакалары)
 Койрыклылар (тритоннар, саламандралар)
 Аяксызлар (селәүчәннәр)

Искәрмәләр
Ольга Санфирова

Ольга Александровна Санфирова (1917 елның 2 мае, Самар, Россия Империясе — 1944 елның 13 декабре Гродно, Беларус ССР) — 46 нчы гвардия төнге бомбардировщиклар авиациясе полкының (4 нче һава армиясенең 325 нче төнге бомбардировщиклар авиациясе дивизиясе, 2 нче Беларус фронты) эскадрилья командиры, гвардия капитаны.

Тормыш юлы 
Ольга Санфирова 1917 елның 2 маенда Самар шәһәрендә эшче гаиләсендә туа. Керәшен татары. Мәскәү өлкәсенең Коломна шәһәрендә аэроклубны тәмамлый. Үзбәкстан башкаласы Ташкәнт шәһәрендә яши һәм эшли.

1941 елның декабреннән Кызыл Армиядә. Батайск хәрби авиация пилотлар мәктәбен тәмамлый. 1942 елның маеннан гамәлдәге армиядә. 1942 елдан СБКФ әгъзасы.

46 нчы гвардия төнге бомбардировщиклар авиациясе полкының (4 нче һава армиясенең 325 нче төнге бомбардировщиклар авиациясе дивизиясе, 2 нче Беларус фронты) эскадрилья командиры Ольга Санфирова дошманның җанлы көчләрен һәм ныгытмаларын юк итү өчен, 875 очу сәгатьле 630 төнге сугышчан очыш ясый. Төньяк Кавказны саклауда һәм азат итүдә, Яңарусия-Таман, Керчь-Эльтиген, Кырым, Белорус һөҗүм операцияләрендә катнаша. Дошман контроле астындагы территориягә 77 тонна бомба ташлый.

1944 елның 13 декабрендә сугышчан бурычын үтәп кайтканда һәлак була. Машинаны Польшада, Населска районында очышлар вакытында ук яндырдылар. Ольга һәм Руфина Гашева (штурман), парашют белән сикереп, нейтраль полосага эләгәләр. Ольга Санфирова пехотага каршы минада шартлый. Белоруссиянең Гродно шәһәрендә туганнар каберлегендә җирләнгән.

Бүләкләр 

 ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 23 февралендәге «немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үтәгәне һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен» гвардия капитаны Санфирова Ольга Александровнага үлгәннән соң Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.
 Ленин ордены;
 Кызыл Байрак ордены;
 Александр Невский ордены;
 I нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
 «Кавказны саклаган өчен» медале.

Истәлек 

 Самар шәһәрендә һәм Беларуссиянең Гродно шәһәрендә урамнар аның исеме белән аталган.
 Самар шәһәренең Революцион һәм Аэродром урамнары киселешендә, Самар яшьләр йорты янындагы скверда һәйкәл урнаштырылган. Архитектор — Ю. И. Мусатов, скульптор — А. С. Головнин.
 Коломна шәһәрендә бюсты һәм аэроклуб бинасында мемориаль такта урнаштырылган.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Герой турында

Самар өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Мәгубә Сыртланова

Мәргубә Хөсәен кызы Сыртланова () — гвардиянең өлкән лейтенанты — очучы, Советлар Союзы Герое.

Тәрҗемәи хәл
Мәгубә Хөсәен кызы Сыртланова 1912 елның 15 июлендә Уфа губернасының (хәзер Башкортстан Республикасы), Бәләбәй шәһәрендә крестьян гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, ул 1929 елдан Ташкәнттә телеграфист булып эшли, аннары гражданнар авиациясенең Урта Азия идарәсендә һава линияләре технигы вазифасын башкара. Мәгубә Тбилисида аэроклуб һәм Үзәк планер мәктәбен тәмамлый.

1941 елның июленнән М.Сыртланова Совет армиясендә звено командиры булып санитар авиация отрядында оча. 1942 елның декабреннән ул Бөек Ватан сугышы фронтларында – 4 нче һава армиясенә караган 325 нче төнге бомбардировщиклар авиациясе дивизиясенең 46 нчы гвардия полкында эскадрилья командиры урынбасары була. Очучы 2 нче Белоруссия фронты авиациясе составында Кавказ (1942-43 еллар), Тамань ярымутравы (1943), Кырым (1944), Илбау-Сандомир (1944), Көнчыгыш Пруссия һәм Берлин (икесе дә 1945 ел) юнәлешендәге һөҗүм сугышларында катнаша. Гвардия өлкән лейтенанты М.Сыртланова 1945 елның маена кадәр 780 сугышчан очыш ясый һәм дошманның күп кенә гаскәри көчләрен һәм техникасын юк итә.

М.Сыртланова Ленин, ике Кызыл Байрак, II нче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә. 1946 елның 15 маенда аңа Советлар Союзы Герое исеме бирелә.
Сугыштан соң М.Сыртланова запаска чыга. Казан шәһәрендә яши, заводта эшли.
М.Х.Сыртланова 1971 елның 1 октябрендә вафат була.

Аның исеме Казан һәм Бәләбәй шәһәрләренең урамнарына, Казанның 52 нче мәктәбенә һәм Бәләбәйнең 2 нче мәктәбенә бирелгән. Бәләбәйдә М.Сыртланова музее ачылган, Благовещенск шәһәрендә (Башкортстан) Геройның бюсты куелган.

Шулай ук карагыз  
 «төнге сихерче»

Чыганаклар 
 Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2012 /Татарстан Респ. Милли к-ханәсе

Сылтамалар 
 Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Хатын-кыз авиаторлар
Абдуләхәт Аббасов

Габделхат Гомәр улы Габбасов (tat. lat Ğabdelxat Ğөmər ulı Ğabbasov; 30 сентябрь 1929 — 11 август 1996) — совет хәрби-диңгез эшлеклесе, контр-адмирал, Советлар Берлеге каһарманы.

Тәрҗемәи хәле 
Югары хәрби-диңгез укуханәсен (1954, Ленинград), Хәрби-диңгез академиясен (1968, Ленинград) тәмамлый. 1950 елдан Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Хәрби диңгез флотында. 1962—1983 елларда Төньяк флотта: атом су асты көймәсе, 1980 елдан хәрби чәст командиры. 1983—1988 елларда Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Хәрби диңгез флотының хәрби әзерлек үзәгендә бүлек җитәкчесе.

Ленин ордены, мидәлләр белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; 
 Булатов Н.Х. Йолдызлы йолдызлар. Казан, 2000; 
 Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. М., 1987. Т. 1.

Сылтамалар 
 Герой турында
 Татар энциклопедиясе 

Түбән Новгород өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Алимкәй Абдершин

Абдершин Алимкәй Абдулла улы (25.5.1911, хәзерге Мордва Республикасының Ковылкин районы Иске Аллагол авылы ― 26.5.1983, Мәскәү) ― Советлар Союзы Герое (10.1.1944), старшина (1944).

Тәрҗемәи хәле 
1933-35 елларда һәм 1941 нең июненнән Кызыл Армиядә. 1936 дан Мәскәү сәнәгать предприятиеләрендә эшли. 1943 тән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 38 нче армиянең 180 нче укчы дивизиянең автоматчылар ротасы отделениесе командиры (86 нчы укчы полк). Воронеж һәм 1 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Украина, Маҗарстан, Румыния һәм Чехословакияне азат итү сугышларында катнаша. 1943 нең 30 сентябрендә Днепрны кичкәндә батырлык күрсәтә. Сугыштан соң Мәскәүдә яши.

Бүләкләүләре 
Ленин, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Батырлар китабы — Книга Героев. Казан, 2000; Герои огненных лет. М., 1978. Кн. 3; Геройская быль. Саранск, 1985.
 Татар энциклопедиясе

Сылтама 
Герой турында

Искәрмәләр 

Мордовия Советлар Берлеге Каһарманнары
Шамил Габдрәшитов (1921)

Шамил Габдрәшитов, Шамил Монасыйп улы Габдрәшитов (1921 елның 19 мае, РСФСР, Ырынбур ― 1944 елның 4 мае, СССР, РСФСР, Кырым АССР, Севастополь) ― хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).

Тәрҗемәи хәле 
Шагыйрь Шәмсетдин Зәкинең оныгы Галимәнең улы. Ырынбур хәрби авиация укуханәсен тәмамлый (1941). 1943 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 402 нче кырыпбетерүчеләр авиация полкының эскадрилья командиры урынбасары (8 нче һава армиясенең 265 нче истребительләр авиация дивизиясе). 4 нче Украина фронты гаскәрләре составында Әдис, Акъяр, Новороссийскины һәм Кырым ярымутравын азат итү сугышларында катнаша. 160 тан артык сугышчан очыш ясый, 17 һава сугышында катнаша, дошманның 12 самолётын юк итә. Кырымны азат итү сугышында һәлак була. 23 кенә яшендә батырларча һәлак булган бу каһарманга Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә. Ул яшәгән Ырынбур шәһәренең бер урамы Шамил Әбдрәшитов исемен йөртә.

Бүләкләүләре 
Ленин, Кызыл Байрак, Александр Невский, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; Оренбуржцы в боях за родину. Челябинск, 1978; Герои твои, Херсонщина. Симферополь, 1980.
 Татар энциклопедиясе

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтама
Герой турында

Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Гали Әбдерәзәков



Сылтама 
Герой турында

Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Рамил Абдершин



Сылтама 
 Герой турында

Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Әнвәр Абдуллин



Сылтама 
Герой турында

Искәрмәләр 

Башкортстан Сәвитлар Берлеге Каһарманнары
Садыйк Әбелханов

Садыйк Фәхретдин улы Әбелханов (1915 елның 2 [15] мае, Семочки, Түбән Новгород губернасы, Россия империясе — 1943 елның 27 сентябре, Днепропетровск өлкәсе, Украин ССР) — Совет-Фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1944), сержант.

Тормыш юлы 
Садыйк Әбелханов 1915 елның 2 [15] маенда Түбән Новгород губернасы Семочки авылында эшче гаиләсендә туа (әтисе тимер юлда эшләгән). Милләте буенча татар. Колхозда эшли, аннан Ленинградка күчә, анда Клара Цеткин исемендәге тәмәке фабрикасында слесарь булып, ССРБ Элемтә министрлыгының хәрбиләштерелгән сак отрядында бүлек командиры булып эшли.

1938 елдан армия сафларында хезмәт итә. Совет-фин сугышында катнаша. «Маннергейм линиясе»н кичүдә катнашкан. Демобилизациядән соң Ленинградта яшәгән, Киров заводында эшләгән.

Бөек Ватан сугышы вакытында кабат Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафларына Горький өлкәсенең Кызыл Октябрь хәрби комиссариаты тарафыннан 1942 елның сентябрендә алына.

Фронтта 1942 елның октябреннән бирле була. Сталинградтан алып Днепрга кадәр хәрби юл уза.

1943 елның 27 сентябрьнең төнендә орудие наводчигы (1248 нче Запорожье танкка каршы-истребитель артиллерия полкы, 12 нче армия, 3 нче Украин фронты) сержант Әбелханов беренчеләрдән булып кичү юлы өлешенә ут ачкан немец самолётлары буенча ут ача.

Днепрны беренчеләрдән булып Губенское авылы тирәсендә (Вольнянский районы, Запорожье өлкәсе) кичә һәм бәрдергән катердагы мотористны коткара. 13 дошман контратакасын чагылдыруда катнаша. Һәлак булган орудие командирын алыштырып, шул сугышта һәлак була.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 19 мартындагы Указы белән немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен Садыйк Әбелхановка үлгәннән соң Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Днепропетровск өлкәсенең Солонян районы Войсковое авылында җирләнгән.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены

Хәтер 
Семочки авылында (Краснооктябрьский районы, Түбән Новгород өлкәсе) урам һәм мәктәп аның исемен йөртә.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Түбән Новгород өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Рем Абзалов



Тәрҗемәи хәле 
Казан университетында рабфакта укый. Казан авиация заводында профком рәисе булып эшли. 1939-40 елларда совет-фин сугышында катнаша. 1942 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 4 нче гвардияче армиянең 40 нчы гвардияче укчы дивизиясендә рота, батальон командиры. 3 нче Украина фронты гаскәрләре составында Украина, Молдавия, Маҗарстан, Румыния, Югославияне азат итү сугышларында катнаша. 1944 елның 1 декабрендә Дунапатай авылы тирәсендә (Маҗарстан) Дунайны кичкәндә батырлык күрсәтә. «Выстрел» Югары командирлар курсын тәмамлый (1946), Ташкәнт шәһәре хәрби комиссариатында эшли. Ленин, ике Кызыл Йолдыз ордены, медальләр белән бүләкләнә. Ташкәнттәге хәрби зиратының Каһарманнар аллеясендә күмелгән.

Әдәбият 
Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1; Березняк Н.Г. Герои Советского Союза - узбекистанцы. Ташкәнт, 1984.

Сылтамалар
Герой турында
Татар энциклопедиясе 
Үзбәк энциклопедиясе

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Апас районында туганнар
Фәхретдин Әбләзов



Сылтама 
Герой турында

Әстерхан өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Советлар Берлеге Каһарманнары
Фәйзулла Әһлетдинов

Фәйзулла Хаҗи улы Әһлетдинов (1915 елның 2 марты, Сасыкүл Казан губернасы, Россия империясе) — Хәсән күле янындагы сугышларда һәм Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге каһарманы (1943), сержант.

Тормыш юлы 
Фәйзулла Әһлетдинов 1915 елның 2 мартында Сасыкүл авылында (хәзер Азнакай районы, Татарстан) туа. Татар. Тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Башкортстанның Бакалы районы Куштирәк авылында эшли.

1936—1938 елларда Кызыл Армиядә. 1938 елда Хәсән күле янында Япон милитаристлары белән сугышта катнаша. 1939—1941 елларда Үзбәкстанның Мәргылан шәһәрендә укытучы булып эшли, 1941—1942 елларда Башкортстанның Туймазы районында Түбән Троицк Сукно фабрикасында бригадир булып эшли.

Кызыл Гаскәр сафларына 1942 елда яңадан Башкорт АССР Туймазы райвоенкоматы тарафыннан алына. 1943 елның 21 нче сентябреннән 22 нче сентябренә каршы төндә сержант Фәйзулла Әһлетдинов Днепр елгасының уң як ярында, Киевтан көньяктарак плацдармны разведкалау буенча җитәкчелек биремен үти. Ут астында ул бер төркем укчылар белән беренче булып уң як ярга чыгып, кул астындагыларны дошман гаскәрләренә каршы һөҗүмгә алып барган. Әһлетдинов дошман контратакларын чагылдырганда 12 гитлерчыны юк итә һәм яраланып, төп көчләр килгәнче үз бүлекчәсе белән җитәкчелек итүен дәвам итә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 23 октябрендәге Указы белән Фәйзулла Хаҗи улы Әһлетдиновка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале белән (№ 1998) Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Госпитальдә дәваланганнан соң, 1944 елның октябрендә Ф. Х. Әгълетдинов демобилизацияләнә. Өлкә партия мәктәбен тәмамлый. Туймазы райкомы инструкторы, Туймазы шәһәр янгын сагы политчасте начальнигы урынбасары, Туймазы районында көнкүреш хезмәте күрсәтү системасында инструктор булып эшли. 1988 елның 29 октябрендә вафат була, Башкортстанның Туймазы шәһәрендә җирләнә.

Бүләкләр 

 1943 — «Алтын Йолдыз» медале;
 1943 — Ленин ордены;
 1985 — I дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Хәмит Әһлиуллин



Сылтама
 Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Сәлим Айткулов



Сылтама
Герой турында

Казакъстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Казакъстанда туганнар
Азиз Акҗигитов



Сылтама 
 Герой турында
 З. Фәйзи. Мачали каһарманы

Пенза өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Мәхмүт Актуганов



Тәрҗемәи хәле 
1942 елның августыннан Кызыл армиядә; сентябрьдән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 61 нче армиянең 77 нче укчылар дивизиясе 221 нче укчылар полкында танкка каршы атучы мылтыкны төзәүче. Үзәк, Көнбатыш, 1 нче Беларус фронтлары гаскәрләре составында Курск сугышында (1943), Украина, Беларус, Польшане азат итү сугышларында катнаша. 1943 елның 28 сентябрендә Һомел өлкәсенең Комарин районы Брагинск посёлогы өчен барган сугышта һәм Днепрны кичкәндә батырлык күрсәтә. Хәрби укуханә тәмамлый (1956). Сугыштан соң Совет армиясендә җитәкче вазифалар башкара. 1969 елдан истигъфада.

Ленин ордены, медальләр белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Геройлар китабы - Книга героев. Казан, 2000; 
 Навечно в сердце народном. Минск, 1984; 
 Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1985. Кн. 3.

Сылтамалар 
Герой турында
Татар энциклопедиясе

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Ибнеәмин Альбетков



Тәрҗемәи хәле 
1939 елдан Кызыл Армиядә. Ярославль хәрби пехота укуханәсен (1941), М.В. Фрунзе исемендәге Хәрби әкәдимияне (1948, Мәскәү) тәмамлый. 1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында, батальон командиры (121 нче укчы дивизиянең 383 нче укчы полкы). Үзәк, Воронеж, 1 нче һәм 4 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Харкауга һөҗүм операциясендә (1942), Курск сугышында (1943), Украина, Польша, Чехословакияне азат итүдә катнаша. 1943 елның 26 сентябрендә батальоны белән Днепрны кичүне оештыра, плацдармны саклау һәм киңәйтү сугышына уңышлы җитәкчелек итә. Сугыштан соң Совет Армиясендә җитәкче вазифалар башкара. 1959 елдан запаста, Мәскәүдә эшли.

Ленин, Кызыл Байрак, Александр Невский, ике Кызыл Йолдыз орденнары, мидәлләр белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; 
 Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1.

Сылтамалар
Герой турында
Татар энциклопедиясе

Үзбәкстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Закир Әсфәндияров

Закир Әсфәндияров 1938 елда армия сафларына алына. 1941 елның сентябрендә сугышка китә. Мәскәүне саклауда, Курск канкоешында, Карпаттагы алышларда катнаша. Аның сугыш юллары Киев, Львов, Житомир, Сандомир шәһәрләре аша үтә. Үзенең артиллериясе белән дошманның танкларын, пушка, бронетранспортерларын, ут нокталарын күпләп юк итә. 1944 елның 1 июлендә Закир Лотфрахман улы Советлар Союзы Герое исеменә лаек була. Сугыштан соң Казах­станның Балхаш шәһәрендә мастер булып эшли, шәһәрнең шәрәфле шәхесе була.

Сылтама
Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Фазылҗан Әхмәлетдинов



Сылтама
Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Зәйнетдин Әхмәтҗанов

Зәйнетдин Низаметдин улы Әхмәтҗанов (1897 елның 9 (21) сентябре, Ялгызкаен — 1990 елның 30 гыйнвары, Уфа, Башкортстан, ССРБ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944), Бөек Ватан сугышында катнашучы, 1 нче Украин фронтының 1 нче гвардия танк армиясенең 11 нче гвардия танк армиясенең 134 нче гвардия сапёр батальоны сапёры, гвардия ефрейторы.

Тормыш юлы 
Зәйнетдин Әхмәтҗанов 1897 елның 9 (21) сентябрендә Ялгызкаен авылында (хәзер — Башкортстанның Гафури районы) туа. Милләте буенча татар. Башлангыч белем ала. 1944 елдан  ВКП(б) әгъзасы. 1919—1921 еллардагы ватандашлар сугышында катнаша. 1921—1929 елларда әтисенең хуҗалыгында игенчелек белән шөгыльләнә, 1930 елдан 1941 елга кадәр Гафури районының «Кызыл яр» колхозында бригадир, аннан склад мөдире булып эшли.

1942 елның гыйнварында Башкорт АССРның Гафури районының хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына.

1944 елның 19 июлендә, Львов өлкәсенең Сокаль шәһәре тирәсендә Көнбатыш Буг елгасын кичкәндә, 134 нче гвардия сапёр батальоны (1 нче Украин фронты, 1 нче гвардия танк армиясе, 11 нче гвардия танк корпусы) гвардия ефрейторы Зәйнетдин Әхмәтҗанов артиллерия атуы һәм һавадан бомбардировка астында тәгәрмәчле транспорт өчен кичү урынын урнаштыру эшен бер минутка да туктатмый. Фидакарь хезмәте ярдәмендә үзенең взвод сапёрларын алып китә, бу үз очракта ротаның хәрби бурычын вакытыннан алда үтәргә ярдәм итә.

1944 елның 23 июлендә Сан елгасы аша күпер төзегәндә, Высоцкий авылы янында Әхмәтҗанов дошман урнашкан сул ярга күчә, урман материалына инженер разведка ясый. 2 сәгать дәвамында автоматлардан һәм дошманның миномётларыннан ату шартларында, суда эшләгән вакытта күпернең күчәрләрен урнаштыра.

Зәйнетдин Әхмәтҗанов Польшаның Көнбатыш Макув шәһәре тирәсендә Висла елгасын кичкәндә аерылып тора. 1944 елның 30 июлендә ике көймәдән торган паромда рульчы сыйфатында ул артиллерия коралларын күчерә һәм өч тәүлек дәвамында паромда кала.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 23 сентябрендәге Указы белән Зәйнетдин Әхмәтҗановка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң туган авылына кайта һәм 1945 елдан 1960 елга кадәр Ленин исемендәге колхозда эшли. 1981 елдан Уфа шәһәрендә яши. 1990 елның 30 гыйнварында вафат була, Уфада җирләнә.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы (1944 елның 23 сентябре):
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985 елның 6 апреле);
 II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945 елның 13 феврале);
 Кызыл Йолдыз ордены (1945 елның 29 мае);
 «Батырлык өчен» медале (1944 елның 14 феврале);
 «Сугышчан хезмәтләре өчен» медале (1943 елның 10 октябре).

Хәтер 

 Ялгызкаендагы урта мәктәптә Зәйнетдин Әхмәтҗанов музее ачылган.
 Уфада Зәйнетдин Әхмәтҗанов яшәгән йортта мемориаль такта куелган.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Хәсән Әхтәмов



Сылтама
Герой турында

Искәрмәләр 

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Касыйм Әхмиров

Касыйм Әхмиров, Әхмә́ров  (1923-1951) — Советлар Союзы Герое (17.10.1943), өлкән лейтенант (1946).

Тәрҗемәи хәле
Әхмиров Касыйм Шабан улы 1923 елда, Сарытау өлкәсенең Дергачи районы Алтата авылында туган. Милләте буенча татар. 1937 елда гаиләсе Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең бер совхозына күченеп китә. Совхозда хисапчы, ягулык салучы, тракторчы булып эшли. 1941 елда 7 сыйныф тәмамлый.

1942 елның 23 мартында Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә алына. Кече лейтенантлар курсын тәмамлый (1942). 1942 елның июленнән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 383 нче укчылар полкы взводы командиры (60 нчы армиянең 121 нче укчылар дивизиясе). Воронеж, Үзәк, 1 нче һәм 4 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Курск шәһәрен (1943), Украина, Беларус, Польша һәм Чехословакияне азат итү сугышларында катнаша. 1943 нең 4 сентябрендә Чумаково авылы (Конотоп шәһәреннән көнчыгыштарак) янында барган сугышта батырлык күрсәтә. Сугыштан соң ССРБ Оборона министрлыгының офицерлар составы белемен күтәрү курсларын тәмамлый (1945). 1946 дан запаста.

Демобилизацияләнүдән соң Үзбәкстан ССР Шәһрисәбз каласының консерв заводында урнаша. 1951 елны Амур өлкәсендә, җиләк-җимеш төягән эшелонны озата барганда һәлак була.

Бүләкләүләре
Ленин, Кызыл Байрак, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

Сылтама
 Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
 Герой турында

Сарытау өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Гыйльфан Батыршин



Тәрҗемәи хәле
Г. Батыршин 1914 елның 1 гыйнварында Данбаста туа. Хәсән күлендә барган сугышларда күрсәткән батырлыгы өчен аңа 1938 елның 25 октябрендә Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

1941 елда хәрби академиядә укуын төгәлләгәч, фронтка китә. Бөек Ватан сугышы елларында Г.Батыршин Сталинградны фашистлардан яклап сугыша, башка хәрби хәрәкәтләрдә катнаша. Сугышчан батырлыклары өчен Г.Батыршин Ленин, II дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

1947 елның августында Г.Батыршинга Токиодагы хәрби процесста шаһит сыйфатында чыгыш ясарга туры килә. Анда Хәсән күле янында япон илбасарларына мөнәсәбәтле эш карала. 11 декабрьдә совет вәкилләре Токиодан Владивастукка оча. Берникадәр вакыттан соң радист бу шәһәргә төшеп утыру өчен урын әзерләүләрен сорап радиограмма җибәрә. Әмма шул вакытта шартлау яңгырый, самолет яна башлый һәм биеклеген югалтып, диңгезгә егылып төшә. Советлар Союзы Герое Г.Батыршинның гомере фаҗигале рәвештә өзелә.

Г.Батыршин сугышка кадәр Казанда заводта эшли. Казанның Мәскәү районында яшәүчеләр Советлар Союзы Герое истәлегенә урамнарның берсенә аның исемен бирә.

2005 елда Казанда Бөек Җиңүнең 60 еллыгы уңаеннан Батыршин урамында Советлар Союзы Герое Гыйльфан Батыршин хөрмәтенә Истәлек билгесе куела.

Шулай ук карагыз

Сылтама
Герой турында
 Казанда Советлар Союзы Герое Гыйльфан Батыршинны искә алалар 

Советлар Берлеге Каһарманнары
Миңнулла Бәдретдинов

1943 елның августында Кызыл Армия частьлары Днепрны кичәргә әзерләнә. Миңнулла хезмәт иткән 78нче гвардия укчылар полкында кичүне оештыру өчен штурм отряды төзелә. Ул өч төркемгә бүленә. Шуларның берсенең командиры итеп гвардия сержанты Миңнулла Бәдретдинов тәгаенләнә. Отряд командиры өлкән лейтенант Зевахин өч төркемгә дә Днепрны кичеп чыккач җыелу урынын аңлата. Елганы немецлар көтмәгән урында кичәләр. Ләкин дошман сизеп кала һәм яктырткыч ракеталар очыра, ут ача. Елга өстенә су баганалары күтәрелә. Отряд аз югалтулар белән Днепрны кичә. Уң як ярга чыгу белән өч төркем дә, “Ура” кычкырып, төнге һөҗүмне башлый һәм дошманның беренче траншеясына бәреп керә. Дошманның аптырап калуыннан файдаланып, безнең сугышчылар икенче траншеяны да басып ала. Һушына килгән фашистлар утны көчәйтә. Өченче траншеяга якынлашканда Миңнулла, граната ташлап, үз төркемен атакага күтәрә. Траншеяга сикереп төшүгә Миңнулла озын чандыр немец солдаты алдына туры килә, аны каскасы белән дөмектерүгә, ике фашистны күреп кала, аларны да юк итә. Ә инде дүртенчесенә өлгерә алмый кала. Немец граната ыргыта. Һәм ул һәлак була. Гвардеецлар өченче траншеядан да дошманны бәреп чыгара һәм Днепрның уң ярындагы калкулык безнекеләр кулында була. Хәзер инде төп көчләргә елга аша чыгу тәэмин ителә.

Шушы сугышта батырлык күрсәткән өчен СССР Югары Советы Президиумының 1944 елның 19 мартындагы указы нигезендә Миңнулла Бәдретдиновка һәлак булганнан соң Советлар Союзы Герое исеме бирелә”.

Герой мәңгелеккә Днепрның уң як ярында кала. Ул Украинаның Вовниг авылындагы туганнар каберлегендә җирләнгән. Һәлак булган солдатлар истәлегенә анда һәйкәл куелган.

Сылтама
Герой турында
 Якташларының горурлыгы // Кызыл таң, 10.05.2014 - Өзелгән гомерләр эзеннән.

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Әхмәтрәшит Аширбеков



Сылтама
Герой турында

Төмән өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Әкрам Вәлиев



Тәрҗемәи хәле 
Вәлиев Әкрам Искәндәр улы 1924 елның 18 апрелендә Илбәк авылында туа. 1934-1935 елларда Уфа балалар йортында тәрбияләнә. 7 сыйныфны тәмамлый, аннары Себергә күчеп китә.

1941 елда Кызыл Армиягә алынганчы Бүрәт-Монгол АССР приискында клуб мөдире булып эшли. 1942 елның мартыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 341 нче укчы полкта бүлекчә командиры (10-нчы гвардияче армиянең 119-нчы гвардияче укчы дивизиясе). Көнбатыш, 2 нче Балтыйк буе һәм Ленинград фронтлары гаскәрләре составында Смоленск операциясендә (1943), Ленинград блокадасын өзүдә, Балтыйк буен азат итүдә катнаша. 1944 елның 4 августында Айвиексте елгасын (Латвия ССР) кичкәндә батырлык күрсәтә. 1946 елдан туган авылында колхозда эшли.

Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары, мидәлләр белән бүләкләнә.

Хәтер 
Туган авылында һәм Азнакай шәһәренең Геройлар Аллеясында аның бюстлары куелган.  Туган авылында да, Азнакай шәһәрендә дә аның хөрмәтенә аталган урамнар бар. 2014 елда Илбәктәге һәйкәл тулысынча район, авыл җитәкчелеге ярдәме белән яңартыла. Шулай уҡ Улан-Удэның Җиңү проспектында Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булган Бурятия сугышчылары истәлегенә  куелган Мемориалда Әкрам Искәндәр улы Вәлиев портреты урын алачак

Әдәбият 
 Ханин Л. Герои Советского Союза - сыны Татарии. Казань, 1963; 
 Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1.

Сылтамалар 
 Герой турында
 http://tatarile.org/maglumat/шәхес/вәлиев-әкрам-искәндәр-улы

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Евгений Бикбов



Тәрҗемәи хәле 
1929-1936 елларда туган авылы колхозында, 1938-1942 елларда Эчке эшләр халык комиссарлыгының Нагайбәк районы бүлекчәсендә эшли. 1936 елдан Кызыл Армиядә. Хәсән күле янында япон гаскәрләренә каршы сугышта катнаша (1938). 1942 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 25 нче гвардияче танк бригадасы автоматчыларының моторлаштырылган батальонында бүлекчә (отделение) командиры (11 нче гвардияче армиянең 2 нче гвардияче танк корпусы). 3 нче Белоруссия фронты гаскәрләре составында Беларус (1944) һәм Көнчыгыш-Пруссия (1945) һөҗүм операцияләрендә катнаша. 1944 елның 30 июнендә Черневки авылы янында Березина елгасын кичкәндә (БССР, Минск өлкәсе Борисовский районы) батырлык күрсәтә: Бикбов командалыгындагы солдатлар каршы як ярда яна торган күпергә кереп, өч дзотны басып алалар, кул сугышы белән дошманның күп көчен юкка чыгарып, батальонга елга аша кичеп чыгарга булышлык итәләр. 1945-1947 елларда Нагайбәк районы милисәсе бүлегендә участок милисәнире, 1954 тән Югары Урал урман хуҗалыгының Арсин урманчылыгында эшли.

Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары, мидәлләр, ССРБның Югары Шурасы Президиумы Мактау грамотасы белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Челябинская область: Энцикл. Челябинск, 2003. Т. 1; 
 Хакимов М.С., Сафаров М.А. Татары: Воины. Труженики. Патриоты. М., 2006.

Сылтамалар 
 Герой турында
 http://tatarile.org/maglumat/шәхес/бикбов-евгений-архипович

Советлар Берлеге Каһарманнары
Хәмзә Богданов



Сылтама 
Герой турында

Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Гыймазетдин Вәҗетдинов

Гыймазетдин Вәҗетдинов 1907 елда ТР Мөслим районы Исәнсеф авылында туа. 5 классны тәмамлаганнан соң, колхозда эшли. 1929 елда Совет Армиясенә алына. 1938 елда кече лейтенантлар мәктәбен тәмамлый. 1939-1940 елларда Совет-фин сугышында катнаша.

1940 елның февралендә Төньяк-Көнбатыш фронтының 7 армиясе, 86 нчы укчы дивизиясенең 330 нчы укчы полкы рота командиры кече лейтенант Г.Вәҗетдинов сугышчан дуслары белән дошманның Выборгский районында ныгытылган тылына Фин култыгы бозы буйлап походка кузгала.

1940 елның 8 мартында совет сугышчылары һөҗүме вакытында дошман белән каты бәрелешләр була. Рота командиры үзе пулеметтан ут ачып, дошманның 2 пулемет ноктасын юк итә, шул рәвешле хәрби бурычны үтәүгә үзеннән зур өлеш кертә. Әлеге сугышта Гыймазетдин Вәҗетдинов һәлак була. Аңа үлгәннән соң, 1940 елның 21 мартында Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Г.Вәҗетдинов Ленин ордены белән бүләкләнгән.

Сылтама
 Мөслим районы рәсми-мәгълүмати сайты
Герой турында

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Абдулла Вәлиев

Абдулла Хәби улы (Хәбибулла улы) Вәлиев (1922 ел, Бакай — 1944 елның 24 гыйнвары) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең кызылармеецы, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).

Тормыш юлы 
Абдулла Вәлиев 1922 елда Бакай авылында (хәзер — Башкортстанның Кушнаренко районы) туа. Милләте буенча татар. Башлангыч белем ала, колхозда эшли. 1941 елның сентябрендә Вәлиев Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. 1942 елның гыйнварыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында.

1943 елның июленә кызылармеец Абдулла Вәлиев Үзәк фронтның 60 нчы армиясенең 1031 нче укчылар дивизиясе 1 нче укчылар полкының 1 нче укчылар батальонының танкка каршы мылтыгын исәпләүнең беренче номеры була. Курск дугасындагы сугышларда һәм Днепр өчен көрәштә аерылып тора.

1943 елның 13 июлендә Курск өлкәсенең Троснянск районында 257,0 биеклектән Вәлиев үз взводы составында танкка каршы мылтык һәм гранатлар ярдәмендә өч дошман һөҗүмен чагылдыра. Күп санлы өстенлеккә карамастан, немец бүлекчәләре биеклекне ала алмыйлар, 300гә якын солдатны һәм 3 офицерны югалталар. Вәлиев сугышта ике тапкыр яралана, әмма ныгытма килмичә, сугыш кырларыннан китми. Алдагы сугышларда Вәлиев үзенең танкка каршы мылтыгыннан 4 пулемёт һәм 17 дошман солдатын юк итә. 24-25 сентябрь төнендә Вәлиев төркем составында Днепр аша Украин ССРның Чернигов өлкәсенең Рыбный Промысел авылы тирәсеннән юл ала. Төркем плацдармны яулап ала һәм 12 дошман контратакасын чагылдырып, 42 сәгать дәвамында аны тотып тора ала. Шул сугышта Вәлиев 2 пулемёт һәм 9 немец солдатын юк итә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 17 октябрендәге Указы белән кызылармеец Абдулла Вәлиев Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек була.

1944 елның 24 гыйнварында сугышта һәлак була, Ленинград өлкәсенең Гатчина районының Туганицы авылында җирләнә.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы (1943 елның 17 октябре):
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены

Хәтер 
Бакай авылында Вәлиевка һәйкәл куелган, аның исеме белән мәктәп аталган.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Салих Вәлиев

Салих Шәйбәк улы Вәлиев (1912 елның 22 октябре, Иске Гомәр, Уфа өязе, Уфа губернасы, РСФСР — 1970 елның 12 октябре, Уфа, БАССР, РСФСР) —  Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең өлкән лейтенанты, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).

Тормыш юлы 
Салих Вәлиев 1912 елның 22 октябрендә Иске Гомәр авылында туган (хәзер — Башкортстанның Кушнаренко районы). Милләте буенча татар. 1923 елда башлангыч мәктәпне, 1937 елда тракторчылар һәм комбайнчылар курсын тәмамлый.

1940 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәрләренә Башкорт АССРның Балакатай районы хәрби комиссариаты тарафыннан чакырыла. Совет-фин сугышында катнаша.

1941 елның июленнән — Бөек Ватан сугышы фронтларында. 1942 елда кече лейтенантлар курсын тәмамлый. 1943 елның сентябренә кече лейтенант Салих Вәлиев Воронеж фронтының 40 нчы армиясенең 957 нче укчы полкының 2 нче укчылар батальонының укчылар взводы белән җитәкчелек итә. Днепр өчен көрәштә катнаша.

1943 елның 23-24 сентябрендә Вәлиев үз төркемендә беренче булып Украин ССРның Киев өлкәсенең Балыко-Щучинка авылы тирәсендә Днепр аша уза. Төркем плацдармны ала һәм алдагы тәүлек эчендә тугыз дошман контратакасын җиңә. Сугышларда Вәлиев 30 дошман солдатын һәм офицерын шәхсән үзе юк иткән.

1943 елның 23 октябрендәге ССРБ Югары Шурасы Президиумы Указы белән кече лейтенант Салих Вәлиев Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале бирелеп, Советлар Союзы Каһарманы исеменә лаек була.

Сугыш беткәннән соң, өлкән лейтенант исемендә, Валеев запаска китә. Уфада яши һәм эшли. 1970 елның 12 октябрендә вафат була, Уфа мөселман зиратында җирләнә.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы (1943 елның 23 октябре):
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 II дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
 Кызыл Йолдыз ордены (1943 елның 11 октябре).

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Башкортстан Сəʙитлар Берлеге Каһарманнары
Ленин ордены кавалерлары
Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Совет-фин сугышында (1939-1940) катнашучылар
Гыйниятулла Гобәйдуллин

Чуашстан Республикасының Тукай авылында туган.

Балахна электр станциясендә һәм [[Горький автомобилләр заводы]]нда эшләгән. Хәрби хезмәттә Ерак көнчыгышта булган.
1941 елда үзе теләп сугышка киткән. 1942 елның февралендә өлкән сержант Гобәйдуллин җитәкләгән 6 разведчик засадага эләгә. Бәрелешнең беренче минутларында ук иптәшләре һәлак була, берүзе сугышып, фашистлар взводын җиңә. Үзе дә яралана, бер ел дәвалана. Хәрби училищеда тизләтелгән курслар узып, Ленинград фронтында сугыша. Берлинны штурмлауда катнаша.

Советлар Союзы Герое (1942).

Сугыштан соң ГАЗда эшли, заводның профсоюз комитеты рәисе була.

Сылтамалар

Герой турында

Чуашстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Бари Габдрахманов

Бари Гали улы Габдрахманов (1912-1944) – Советлар Берлеге каһарманы.

Тормыш юлы 
Бари Габдрахманов 1912 елның 25 маенда Кармыш авылында туган. Бөек Ватан сугышында 1941 елның октябреннән. 2нче Украина фронтында сугышкан. 1944 елның 15 гыйнварында 233нче гвардия артиллерия полкының орудие төбәүчесе кече сержант Бари Габдрахманов Кировоград өлкәсенең Грузское авылы янындагы бәрелештә дошманның бер танкын, ике штурм орудиесен һәм ике пулеметын сафтан чыгара.
Орудие коручысы белән икәү калып, соңгы снәрәт беткәнчегә кадәр ут алып бара, ә аннан соң автоматтан һитлерчыларны кыра.
Бу сугышта кече сержант Бари Гали улы Габдрахманов авыр яралана һәм 1944 елның 23 гыйнварында аның гомере өзелә.
Кировоград шәһәрендә Мәңгелек Дан Пантеонында җирләнгән.
 
Командованиенең сугышчан бурычларын үрнәк төстә башкарган, батырлык һәм каһарманлык күрсәткән өчен СССР Верховный Советы Президиумының 1944 елның 13 сентябрендәге Указы белән кече сержант Бари Гали улы Габдрахмановка, үлгәннән соң, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сылтамалар 
 Герой турында
 Бари Гали улы Габдрахманов 

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Фазулла Габдрәшитов

Фазулла Габдрәшитов, Фазулла Габдулла улы Габдрәши́тов (12 [25] октябрь 1903, Иске Кандра, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы, РИ — 5 апрель 1975, Бүздәк, БАССР, РСФСР, СССР) — Советлар Берлеге Каһарманы , Үзәк фронтның 61нче армия 7нче гвардия кавалерия корпусы 16нчы гвардия кавалерия дивизиясе 60нчы гвардия кавалерия полкының  2нче эскадроны пулеметчысы, гвардия рядовое.

Тәрҗемәи хәле 
1903 елның 12 (25) октбрендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге БР Туймазы районы) Иске Кандра авылында татар гаиләсендә туган. Туймазы кулланучылар җәмгыятенең әзерләүләр конторасында эшли. 1941 елның декабреннән Кызыл Армиядә. 1942 елның августыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 60-нчы гвардияче атлы гаскәр полкында (16-нчы атлы гаскәр дивизиясе, 61 нче армиянең 7 нче атлы гаскәр корпусы) станлы уксибәр төзәүчесе. Көньяк-Көнбатыш, Брянск, Үзәк, 1 нче һәм 2 нче Белоруссия, 1 нче һәм 3 нче Балтыйк буе фронтлары гаскәрләре составында Мәскәүне саклауда (1941-42), Биләүдән көньяктарак һәм көньяк-көнбатыштарак барган сугышларда (1942-1943), Чернигов-Припәт, Һомел-Речица (икесе дә - 1943), Калинковичи-Мозырь, Белоруссия, Рига (барысы да - 1944), Варшава-Познань, Көнчыгыш Померания һәм Берлин (барысы да - 1945) һөҗүм операцияләрендә катнаша. 1943 елда Нивки авылы янында (БССР, Һомел өлкәсе Брагин районы) Днепр елгасын кичкәндә батырлык күрсәтә: полкта беренче булып елганы кичә; полк бүлекчәләренә елганы кичүне тәэмин итә. Сугыштан соң Бүздәк районы кулланучылар җәмгыятенең әзерләүләр кантурында эшли.

Ленин ордены, медальләр белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Батырлар китабы - Книга Героев. Казань, 2000; 
 Славные сыны Башкирии. Уфа, 1966. Кн. 2. 
 Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1; 
 Герои Советского Союза: Краткий биогр. словарь. М., 1987. Т. 1.

Сылтамалар
Герой турында
http://tatarile.org/maglumat/шәхес/габдрәшитов-фәйзулла-габдулла-улы
 Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Искәрмәләр 

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Хәмит Гаделшин

Хәмит Габдулла улы Гаделшин (1923 ел ― 2000 ел), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).

Тәрҗемәи хәле 
Радиотелеграфчылар курсын (1941), сугыштан соң Ленинград хәрби укухансен һәм Ленинградтагы Советлар Берлеге Маршалы С.М. Будённый исемендәге Хәрби элемтә академиясен тәмамлый. 1941 елның августыннан Кызыл армиядә. 1941 елның октябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 1449-нчы аерым элемтә ротасының (46-нчы армиянең 31 нче укчы дивизиясе) өлкән радиотелеграфчысы. Кавказарты, Төньяк Кавказ, Дала, 2 нче һәм 3 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында ССРБ белән Төркия арасындагы дәүләт чикләрен һәм Кара Диңгез ярларын саклауда (1941-42), Зур Кавказ сыртының үзәк өлеше өчен барган бәрелешләрдә (1942), Кавказ һәм Днепр өчен барган сугышларда (1943), Уңъяк яр Украина, Румыния, Болгарияне азат итүдә (1944), Яссы-Кишинәү операциясендә, Дебрецен (икесе дә - 1944), Будапешт (1944-45), Вена һәм Прага (1945) һөҗүм оперцияләрендә катнаша. 1943 елның 27 сентябрендә Сошиновка авылы янында (Днепропетровск өлкәсе Югары Днепр районы) Днепрны кичкәндә батырлык күрсәтә. Сугыштан соң Совет армиясендә командирлык вазифаларын башкара (1969 га кадәр). Фрунзе (Бишкәк) шәһәрендә Фрунзе исемендәге һөнәр укуханәсендә хәрби җитәкче булып эшли.

Бүләкләре 
Ленин ордены, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, медальләр белән бүләкләнә.

Әдәбият 
 Батырлар китабы - Книга Героев. Казань, 2000; 
 Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1; 
 Герои Советского Союза: Краткий биогр. словарь. М., 1987. Т. 1; 
 Славные сыны Башкирии. Уфа, 1966. Кн. 2.

Сылтамалар
Герой турында
http://tatarile.org/maglumat/шәхес/гаделшин-хәмит-габдулла-улы

Искәрмәләр 

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Вячеслав Гайнетдинов



Сылтама 
 Герой турында

Диңгез буе крае Советлар Берлеге Каһарманнары
Мөхәммәтдин Гайнетдинов

Гайнетди́нов Мөхәммәтдин (Дмитрий) Галентин улы (17.8.1921, Григорьевка, Верхотурье өязе, Екатеринбур губернасы, РСФСР — 7.5.1993, Төмән шәһәре), Советлар Берлеге Каһарманы (30.10.1943), старшина.

Тәрҗемәи хәл 
крестьян гаиләсендә туган. 7 сыйныфны бетергән.

1940 елдан Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафларында. Хәрәкәттәге армиягә 1943 елның февралендә алынган. 1943 елдан ВКП(б) әгъзасы.

43 нче укчылар полкының (106-нчы укчы төмәне, 65 нче гаскәр, Үзәк фронт) элемтә ротасы взвод командиры Мөхәммәтдин Гайнетдинов Днепр аша чыгу вакытында Лоев штб-ы  тирәсендә дошман уты астында елга аша кабельны үткәргән һәм моның белән 43 нче укчылар полкы штабының роталар белән элемтәсен тәэмин иткән.

 боерыкларны үрнәк булырлык итеп үтәү өчен һәм күрсәтелгән батырлык вә каһарманлык өчен старшина Мөхәммәтдин Гайнетдиновка Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән һәм Ленин ордены вә «Алтын Йолдыз» медале тапшырылган.

Сугыштан соң хәрби хезмәтне дәвам иткән. 1945 елда ул Харковь хәрби-сәяси укуханәсен, 1950 елда В.И.Ленин исемле хәрби-сәяси акдемиясенең ике курсны тәмамлаган. 1953 елдан запаста.

1958 елда Харковь дәүләт университетын тәмамлаган. Свердловск өлкәсенең Краснотурьинск һәм Качканар шәһәрләрендә эшләгән. 1993 елның 7 маенда Төмән шәһәрендә вафат булган.

Сылтама
Герой турында

Свердловск өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Нургали Галиев

Нургали Мөхәммәтгали улы Галиев (1914 елның 25 мае, Сарманай — 1977 елның 28 апреле, Ашхабад) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең кызылармеецы, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).

Тормыш юлы 
Нургали Галиев 1914 елның 25 маенда Сарманай авылында (хәзер — Ырынбур өлкәсенең Шарлык районы) крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. Кечкенәдән әти-әнисез кала, балалар йортында тәрбияләнә. Башлангыч белем ала. Төрекмәнстан ССРда яши, Мари өлкә су хуҗалыгы идарәсендә ташчы булып эшли, Солтан-Бентта плотина төзүдә катнаша. 

1941 елның октябрендә Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә Иолотань район хәрби комиссариаты тарафыннан хезмәт итәргә чакырыла. 

1942 елның мартыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында. Воронеж, Дала, 2 нче Украин фронтларында барган сугышларда катнаша. Воронеж оборонасында, Курск сугышында, Украин ССРны азат итүдә катнаша. 1943 елның сентябренә кызылармеец Нургали Галиев Дала фронтының 7 нче гвардия армиясенең 213 нче укчылар дивизиясенең 387 нче аерым сапёр батальонының сапёры була. Днепр өчен көрәш вакытында аерылып тора.

1943 елның 26-27 сентябрь төнендә Галиев үз бүлекчәсе составында Украинаның Полтава өлкәсе Кобеляк районы Переволочна авылы (хәзер — Светлогорское) тирәсендә Днепр аша совет частьләрен күчерүне оештыра, паромда причальный вазыйфасын башкара, йөзүчеләргә ярдәм итә. Пушкаларны күчерү башкарылганда, ярдан йөз метр ераклыкта паром дошман снаряды кыйпылчыклары белән бәрдерелә. Бу хәл сугыш әйберләре, кораллар һәм кешеләр белән тулган паромның батуына китерергә мөмкин булган. Галиев суга ташлана һәм бату мөмкинлеген кичектереп, паромны аркан ярдәмендә ярга таба алып бара. Паром кичүе җиде тәүлек дәвамында бара һәм бу вакыт эчендә Галиев алмашсыз үзенең хәрби постында була.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 26 октябрендәге «Днепр елгасын уңышлы кичү, Днепр елгасының көнбатыш ярында плацдармны ныгыту һәм киңәйтү» өчен кызылармеец Нургали Галиевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1944 елның кышында Кривой Рог астында Недайвода авылы янында сугышканда Галиев авыр яраланып, күрү сәләтен югалта, шуннан соң демобилизацияләнә. Төрекмәнстанга кайта. Мары шәһәрендә, аннары Ашхабадта яшәгән. 1977 елның 28 апрелендә вафат була.

Бүләкләр 

 Советлар Берлеге Каһарманы:
 «Алтын Йолдыз» медале
 Ленин ордены
 Кызыл Йолдыз ордены.

Искәрмәләр

Сылтамалар
Герой турында

Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Сәлимҗан Галимҗанов



Сылтама 
 Герой турында

Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Газинур Гафиятуллин

Газинур Гафиятуллин, Газинур Гафиятулла улы Гафиятуллин (1913―1944) ― Советлар Берлеге Каһарманы (1944, вафатыннан соң).

Тәрҗемәи хәле 
Газинур Гафиятуллин 1939 елда гаиләсен авылда калдырып, фин сугышына китә, аннан исән-сау кайта. 1941 елда фронтка китеп, тагын өч елга якын ут эчендә йөргәннән соң, 1944 елның 13 гыйнварында хәзерге Псков өлкәсе Овсище авылы өчен барган каты сугышта гитлерчыларның пулеметын күкрәге белән каплый.

Гаиләсе 
Хатыны Гыйльмурый Гафиятуллина  3 бала  (Сәмига, Мөдәрис, ?) белән тол кала. 103 яшендә Бөгелмәдә вафат була

Шулай ук карагыз

Сылтама
Герой турында

Искәрмәләр 

Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Амбразураны гәүдәсе белән каплаган сугышчылар