alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Кашлык

Кашлык (Искәр, Сибир), Иртеш елгасының уң яры буендагы урта гасырлар (XIV — XVI гасырлар) шәһәре (хәрәбәләре бүгенге Тубыл шәһәре янәшәсендә). XV гасыр азакларыннан Себер ханлыгы башкаласы. Иң куәтле үсеш чоры XVI гасырның беренче яртысына туры килә. 1582 елда атаман Ермак сугышчылары тарфыннан яулап алына һәм җимерелә.

Шәһәр тарихы 

Искәр каласы монгол явына кадәр үк барлыкка килгән. Шәһәрнең территориясендә төрле кабиләләр һәм халыклар яшәгән. Элек бу җир «Кашлык» дип, шулай ук «Себер» дип аталган.
XIII гасыр башына Искәр инде шактый зур җирлеккә әйләнгән.

Искәр XV гасыр ахыры- XVI гасыр башында Себер ханлыгының башкаласы булган.

Беренче тапкыр шәһәрне 1367 елда абыйлы-энеле Франциска һәм Доминик Пиццигани картасында телгә алалар. Искәр әлеге картада Sebur исеме астында сурәтләнгән була. 8 елдан соң шул ук исем астында Каталония атласында күрсәтелә.

1495 елда Мөхәммәт Тайбуга (Мәхмүт) үзенең дошманнарын тар-мар итеп, башкаласын Чимги-Турадан Кашлыкка күчерә.

1582 елның 26 октябрендә, Чуваш борыны янындагы сугышта Себер гаскәрләре җиңелгәннән соң, шәһәр Ермак кулында кала.

Искәрмәләр 
Себер ханлыгы

Әдәбият 

 Белич И. В. Мавзолеи мусульманских святых в районе Искера. // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 1997, № 1.

Сылтамалар 
 Экспедиция Ермака («Вестник Омского государственного педагогического университета»)
 С. В. Рассказов Историко-географические особенности заселения и хозяйственного освоения юга Западной Сибири
Калым

Калым — төрки сүз. Кияү тарафыннан кәләшнең ата-анасына яки туганнарына бирелә торган түләү (мал, акча) мәгънәсендә. Исламлашкан халыкларда калым түләү йоласы ислами мәһәр белән өлешчә туры килә. Төп аерма шунда: калым кәләшнең үзенә бирелми, аның ата-анасына яки туганнарына тапшырыла һәм аларның милкенә әйләнә. Моңардан тыш, калым никахның алшарты буларак түләнә, мәһәр исә никахтан соң бирелә.
Татар мәдәнияте
АКШ доллары

Америка Кушма Штатларының доллары () — АКШ акча берәмлеге, дөньяның төп резерв акча берәмлекләренең берсе. 1 доллар = 100 цент. Гадәттә $ яки USD дип билгеләнә. Акча эмиссиясен башкару АКШ федерал резерв системасы () хокукы, ул АКШта үзәк банк вазифаларын үти.

Шулай ук АКШ доллары башка илләрдә дә акча берәмлеге булып йөри (мәсәлән, Маршал утраулары, Сальвадор).

Номиналлар 
1861 елдан башлап чыгарылган банкнотлар канунлы түләү ысулы булып санала.

Ирекле әйләнүдә түбәндәге номиналлы банкнотлар йөри:
 1 доллар;
 2 доллар (һәрвакыт чыгарылмый);
 5 доллар;
 10 доллар;
 20 доллар;
 50 доллар;
 100 доллар;
һәм түбәндәге номиналлы монеталар:
 1 цент (пенни) ;
 5 цент (никел) ;
 10 цент (дайм) ;
 25 цент (квотер) ;
 50 центов (халф) ;
 1 доллар.

Шулай ук $500, $1000, $5000, $10 000, $100 000 номиналлы банкноталар бар. Ләкин алар бик сирәк кулланыла, һәм күбесе күптән чыгарылмый.

Тышкы күренеш 
Банкноталарда АКШ дәүләт эшлеклеләре фотосурәтләре урын ала:
 Илнең 1 нче президенты Джордж Вашингтон () — $1 банкнотасында.
 3 нче президент Томас Джефферсон () — $2 банкнотасында.
 16 нчы президент Авраам Линкольн () — $5 банкнотасында.
 АКШ нигезләүчеләрнең берсе, беренче финанслар министры Александр Гамильтон () — $10 банкнотасында.
 7 нче президент Эндрю Джексон () — $20 банкнотасында.
 18 нче президент Улисс Грант () — $50 банкнотасында.
 Галим һәм публицист Бенджамин Франклин () — $100 банкнотасында.

Шулай ук карагыз 
 Доллар

Сылтамалар 
    

АКШ икътисады
Акча берәмлекләре
Гренландия

Гренла́ндия (, ) — Атлантик һәм Төньяк Боз океаннар тарафыннан юылучы утрау, дөньяның иң зур утравы. Дания дәүләтенә, аның Гренландия административ берәмлегенә керә. Утрау мәйданы — 2 130 800 км².

Гренландиянең көнбатышында урнашкан Нуук шәһәре — утрауның иң зур торак пункты (2009 елда халык саны — 15 105 кеше).

Утрауда диңгезле, субарктик һәм арктик климатлары хасил итә. Утрауда еш куәтле җил белән циклоннар булалар. Гыйнвар аенда уртача температура −7 °C (көньякта), −36 °C (төньякта), июль аенда 10 °C (көньякта) һәм 3 °C (төньякта).

Гренландия утраулары
Бискай култыгы

Биска́й култыгы (, , , , ) — Пиреней ярымутравыннан төньякта урнашкан Атлантик океан өлеше. Испания һәм Франция ярларын юа, Галисиядән Бретаньга кадәр сузыла.

Култык исеме Бискайя басклар провинциясеннән барлыкка килде. Испаниядә култыкны Кантабрий диңгезе (Mar Cantábrico) дип атыйлар.

Култык өчпочмак формасын хәтерләтә. Гомуми мәйданы 223 мең км², озынлыгы 400 км, уртача тирәнлеге 1715 м, иң тирән урыны — 4735 м.

Бискай култыгының коючы елгалары: Гаронна, Дордонь, Луара, Адур һәм Бидасоа.

Атлантик океан култыклары
Испания географиясе
Франция географиясе
Гарәп язуы

Гарәп язуы (әлифбасы) — дөньяда киң таралган язуларның берсе, язу юллары уңнан сулга бара.

Таралышы 

Беренче нәүбәттә ул — гарәп телле халыкларның милли әлифбасы. Бу тел 22 илдә (Алжир, Бәхрәйн, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре, Иордания, Гыйрак, Кувәйт, Лөбнан, Ливия, Марокко, Мисыр, Оман, Сүрия, Судан, Согуд Гарәбстаны, Тунис һ.б.) рәсми дәүләт теле булып санала.

Төп гарәп илләреннән тыш, гарәп әлифбасы фарсы телле Иранда, урду телле Пакьстанда, пушту һәм дари телле Әфганстанда, өлешчә Һиндстанда милли әлифба буларак кабул ителгән.

Шулай ук ислам дине киң таралган илләрдә актив кулланышта йөри.

Тарихы 

XX гасырның утызынчы елларына кадәр, латыйн графикасына алыштырганчы дагы төрки халыкларның һәм  милли язулары да шушы әлифбага нигезләнгән иде.

Төп хәрефләре

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Әлифбалар
Ислам
62-нче армия

62-нче армия (62 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләренең эчендә оператив хәрби берләшмә  (бөтен гаскәр армиясе).

Төп мәкалә Сталинград сугышы

1942 елның 2 сентябрендә генерал Ф. Паулюсның 6-нчы армиясе Сталинград янына килеп җитә. Аңа генераллар Василий Чуйков (1900-1982) һәм М.С. Шумилов (1895-1975) җитәкчелегендәге 62-нче һәм 64-нче армияләргә каршы тора.

Хәрәкәттәге армия

Тарих 
62-нче армия – 1942 елның 10 июлендә оештырылган.
1943 елның апрелендә 62-нче гаскәре батырлыгы һәм ныклыгы өчен 8-нче Гвардия гаскәре исеменә ия булган.  Украинаның уң ягын азат итү операциясендә, Висла-Одер операциясендә катнашкан.

Хәрәкәттәге армияда

Командирлар 
Сәргаскәрләр:
 Василий Чуйков

ССРБ Кораллы көчләре
Бөек Ватан сугышы
Япон теле

Япон теле (үзатамасы 日本語, ниһоңго) — японнарның теле, Япониянең де-факто дәүләт теле. 140 миллионга якын кеше япон телендә ирекле аралаша, 125 млн кеше өчен исә ул туган тел (дөньяда 9 нчы урын).

Башка телләр арасында япон теленең аналогы юк, иң якын булу сәбәпле аны Алтай телләренә кертәләр.

Япон теле — идеография һәм иҗек фонографиясен берләштергән оригиналь язулы агглютинатив тел.

Татар телендә япон сүзләре белән тәңгәл килә торган сүзләр бар. Мәсәлән, ки - кием, асай - сай, катай - каты, курой - кара (төс), шулай ук табэру - ашау сүзе татарча таба сүзенә охшаш.

Япон телендә хатын-кыз һәм ир кешеләрнең сөйләшүләре аерыла, шулай ук ихтирамлылык дәрәҗәләренә карата төрле сүзләр бар.

Таралу җәгърафиясе 
Японтеллеләрнең күпчелеге Япон архипелагында яши. Элек Япония яулаган җирләрдә дә япон теле кулланыла (Корея, Тайвань, Кытай өлеше). Төньяк һәм Көньяк Америкада япон эмигрантлары әлеге телдә аралаша. Шулай ук телне Азия һәм Океанлык мәктәпләрендә өйрәнәләр. Япон теле Палау дәүләтенең Ангаур штатында Палау теле (һәм бигрәк тә аның асаба диалекты) һәм Инглиз теле белән беррәттән рәсми тел булып тора.
Аниме дип аталган жанр тәэсирендә бөтен дөньяда япон теле зур популярлык яулады һәм актив рәвештә өйрәнелә.

Шивәләр (диалектлар) 
Япониянең җәгърафи үзенчәләкләр сәбәпле япон теленең дистәләп шивәсе бар. Алар сүзлек составы, морфология, кайбер очракларда сөйләм буенча аерыла. Иң киң таралган диалектлар арасында каңсай-бең (関西弁), тоһоку-бең (東北弁) һәм каңто-бең (関東弁) кебек диалектларны атап була.

Һәр япон стандарт япон телен белә, ләкин ерак диалектлар вәкилләре бер-берсен аңламаска мөмкин.

Язу 
Япон телендә патшазадә Сётоку Тайси реформаларыннан соң Кытай теленнән иероглифлар кулланыла. Озак вакыт эчендә бары тик бер иероглиф өстәлгән булган. Шулай ук сүзгә өстәлгән кушымчаларны, бәйлекләрне, һ.б. күрсәтү өчен хирагана иҗек әлифбасы кулланыла (бер билге ахыргы "н" иҗек булып тормый). Чит телләрдән кергән сүзләр һәм исемнәр өчен катакана иҗек әлифбасы кулланыла. Япон теленең катакана язуы Япон телендә кулланылып, шулай ук Рюкю, Айну, Тайвань Хоккиен теле өчен кулланыла һәм Палау теле өчен элек кулланылган булган.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
 Алтай телләре
 Япония

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Русча-японча, японча-русча онлайн сүзлек 
 Япон теле дәресләре 
 Япончылар өчен файдалы сылтамалар җыентыгы 

Япония телләре
Имам Мөслим

Имам Мөслим яки Мөслим ибнел-Хәҗҗәҗ (гарәп. أبو الحسين مسلم بن الحجاج القشيري النيشابوري‎‎), (һ. 204—261 еллар, милади 821 — 875 еллар) — мәшһүр ислам эшлеклесе, танылган хәдисләр җыентыгы - Мөслим Сәхихе (Әс-Сәхих) авторы. Тулы исеме - Әбу әл-Хөсәен Мөслим ибн әл-Хәҗҗәҗ ибн Мөслим ибн Вард әл-Кушәйри ән-Нишәбури.

Тормыш юлы 

Мөслим ибнел-Хәҗҗәҗ һ. 204 елда Нисабур (Нишапур) шәһәрендә туа. Аның әтисе хәдисләр тапшыручы (равий) була, шуңа күрә Мөслим кечкенәдән хәдисләр өйрәнә башлый. Хиҗаз, Сүрия һәм Мисырда белем ала. Аннары Багдадта хәдисләрне өйрәнүне дәвам итә. Аның укытучылары арасында Бухари, Габдулла ибн Мәсләмә әл-Канәби, Хармала ибн Яхъя Сахиб Шафигый, Әхмәд ибн Йоныс кебек мөхәддисләр була. Мөслим ибн Хәҗҗәҗ шулай ук равий да була. Аңардан Әбү Авана Йакуб ибн Исхак әл-Асфараини, Тирмизи, Әхмәд бин Хәнбәл хәдис белемен алалар.

Имам Мөслим һ. 261 елның 2 рәҗәбендә туган шәһәрендә вафат була.

Хезмәтләре 

 «әс-Сәхих». Җыентыкның тулы исеме - «әл-Мүснәд әс-Сәхих»
 «ат-Табагат»
 «әл-Асма вә-л-куна»
 «әт-Тамйиз»
 «әл-Мунфаридатү-л-вихдан»
 «Суалятү-л-имам Ахмад»
 «Авхами-л-мүхәддисин»
 «Авлади-с-сәхабә»
 «Афради-ш-шамиййин»
 «ал-Агран»
 «Машайих Малик»
 «Машайих Шоба».
 «Машайиху-с-Саури»
 «әл-Мухадрамин»
 «әл-Интифа би унуби-с-сиба»

Мөслимнең язган күп хезмәтләре арасында иң мәшһүре булып «әс-Сәхих» хәдисләр җыентыгы тора. Әлеге җыентык имам Бухари җыентыгы белән берлектә исламның иң абруйлы китапларыннан санала (әлеге ике җыентыкны «Сәхихәйн», ягъни "Ике сәхих" дип атыйлар). Әс-Сәхих Кутубус-Ситтага керә.

Мөслим Сәхихендә 300 000 хәдис арасыннан үзенең ысулы нигезендә сайлаган 3033 кабатланмаучы хәдисне җыя. Кабатланучы хәдисләр белән бергә җыентыкта 7275 хәдис. Хәдисләр җыентыкта билгеле бер темалар буенча бүленгәннәр: барлыгы 52 бүлек. Имам хәдисләрнең иснәденә һәм аларның сүзгә-сүз тапшырылуына зур игътибар биргән.

Шулай ук карагыз 
 Имам әл-Бохари
 Хәдис

Сылтамалар 
 Кыскача биография 
 Ислам энциклопедик сүзлеге
Казансу

Казансу (я Казан елгасы) — Иделнең сул кушылыгы. Арча районының Казанбаш авылы янында башлана. Казан шәһәре үтә узып, Иделгә кушыла. Озынлыгы — 140 км, бассейнның мәйданы — 2600 км². Төп кушылдыклары: Ия, Аты, Кешмәш, Верезинка, Каменка елгалары. 1978 елдан Татарстанның табигать истәлеге.

Куйбышев сусаклагычы ясаганнан соң елга киңәйтелгән, ә тамак урыны берничә километрга көньяк кырыйга күчкән.

Сыйфатлама 

Елганың озынлыгы 140 км, бассейн мәйданы — 1 200 км²

Кушылдыклар 
Ия, Бирәзә, Аты, Красная, Шимяковка, Сула, Солонка, Сухая; Кесмәс, Каменка, Киндерле, Нөксә, Косинка, Болак.

Галерея 

Татарстан елгалары
Казан елгалары
Яшьләрнең Кышкы Олимпия уеннары

Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары

Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары
Казый

Казый - гарәп телендә хәл кылучы, карар чыгарганда соңгы сүзне әйтүче мәгънәсендә.

Шәригать 
Шәригать буенча каза (җәза) бирүче. Казый – халык судьясы. Алар билгеле бер җирлектә шаригать кануннары буенча төрле низагларны хәл иткәннәр.

Спортта 

Спортта да казыйлар бар - хоккей, футбол hәм башка спорт уеннарында.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Ислам вазыйфалары
Спорт
Хоккей
Янәсәй телләре

Енисей телләре — берничә гасыр элек үзәк Себердә Енисей елгасы буенда таралган булган, бүгенге көндә үлеп бетә язган телләр гаиләсе.

Билгеле Енисей халыклары — ариннар, ассаннар, кетлар, коттлар, пумпоколлар һәм юглар.

Классификация 
 Ассан-котт төркеме
 ассан теле †
 котт теле †
 Арин-пумпокол төркеме
 арин теле †
 пумпокол теле †
 Кет-юг төркеме
 кет теле
 юг теле †
(† — үле тел)

Шулай ук карагыз 

Палеоазиат телләре
Енисей телләре
Мәкаль

Мәкаль - сөйләшкәндә сүзгә ямь һәм куәт бирү өчен, көнкүрештә күп сыналган дәлил яки шигъри бер мисал урынында әйтеп йөртелә торган, кыска, ләкин гомуми бер, тирән мәгънәне эченә алган төгәл җөмләле халык хикмәте әсәре.

Мәкаль кыска һәм тирән мәгънәле булганга, аны халык хикмәте дип атау барлык халык фольклорында бик таралган. Моннан ике мең ярым ел элек Аристотельнең мәкальләрне үзеннән күп мең еллар борынгы философларның әсәрләреннән калма өзекләр булып, шулар грекларга килеп җиткәннәр. Мәкальләр булмаса, борынгы халык хикмәтләре безгә килеп җитмәгән булыр иде. Бу фәлсәфә-хикмәт әсәрләре борынгы халыклар белән бергә югалган булыр иде дип әйткән сүзләрендә дә мәкальләргә карата иң борынгы халык хикмәте дигән караш ята...

Мәкаль нигездә сүзгә дәлил, тормышта кагыйдә, киңәш һәм шул ук вакыт телдә тапкыр әйтелгән гүзәл бер мисал булып тора.

«Мәкаль» сүзе безгә гарәпчәдән кергән. Аның мәгънәсе - тиешле урынында әйтелгән сүз.

Төрки халыкларның кайберләре аны борынгылар сүзе, кайберләре — аталар сүзе, картлар сүзе дип атыйлар, чувашларда ваттисем калани — картлардан калган сүз дип йөртәләр.

Татар халык мәкальләрен бөртекләп җыйган галим Н.Исәнбәт мәкальләрнең үзенчәлекле табигате турында шундый фикерләр әйтә: “Мәкальләр халкыбызның тарихын да, язмышын да, аның табигатькә, җәмгыятькә мөнәсәбәтләрен дә, рухи төзелеше ничек ясалып чыгуын да, ышануларын һәм яратмавын да, акылын-фигылен, характерын, милли зәвыгын, теләкләрен, әхлакый һәм башка сыйфатларын да чагылдыралар. Мәкальләр аша без татар халкының рухи йөзе, психологиясе турында кызыл җеп булып сузылып барган шактый кызыклы һәм эзлекле фикерләр ясый алабыз”. Шулай итеп, мәкальләр халык фикерен белдерәләр. Аларда халык бәяләмәсе, халык акылы күзәтүләре тупланган. Һәр мәкальдә үзен тудырган буыннар абруе тоемлана. Алар хәтердә мәңгегә сакланып калалар. Төрле рифма, ритмика һәм аһәңлелек мәкальләрне гомергә истә калдырырга ярдәм итә.

Мәкаль турында мәкальләр 
 Акыллы кеше мәкальсез сөйләмәс.
 Амбар төбендә икмәк бар, картлар сүзендә хикмәт бар.
 Аталар сүзе — акылның үзе.
 Атаңның сакал-мыегы кыек булса да, әйткән мәкале кыек түгел.
 Атаң сүзенә колак сал, мәкаль әйтсә язып ал.
 Әйтем — сүзнең бизәге, мәкаль — сүзнең җиләге.
 Картлар сүзен капчыкка сал, яшьләрнекен янчыкка сал.
 Олының сүзен оекка кыстыр.
 Картлар сүзен кар басмас.
 Мәкаль җыймыйм, акыл җыям.
 Мәкальне бабаң чыгармый, заман чыгара.
 Мәкаль сакалдан олырак.
 Мәкальсез сүз — тозсыз аш.
 Мыектан олы сакал бар, сүз төбендә мәкаль бар.
 Сүзнең тозы мәкаль.
 Сылтаусыз мәкаль дә әйтелми.
 Тоз ашның тәмен китерсә, мәкаль сүз ямен китерер.
 Хикмәт бабаңның сакалында түгел, мәкалендә.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 

 Нәкый Исәнбәт. Татар халык мәкальләре. 4 нче басма. — Яр Чаллы: «Идел-йорт», 2003. — 100 б.

Фольклор
Халык авыз иҗаты
Табышмак

Табышмаклар, – мәкальләр, әйтемнәр, сүз җилемнәре, теләкләр, сынамышлар белән бергә, – халыкның афористик иҗаты составына керәләр. Исеменнән үк аңлашылганча, алар тыңлаучылар алдына асылы читләтеп әйтү аша белдерелгән билгесез әйбер яки күренешне эзләп табу бурычын куялар.

Килеп чыгышы 
Табышмак, исеменнән күренгәчә, табу, тапмак фигыленнән алынган. Икенче төрле әйткәндә, табышмак бергәләшеп табыла торган әйбер. Бу сүз аның күмәк эчендә башкарылуын да, хәтта аны үзара ярышып, эзләп табу кызыклыгын да күрсәтеп тора. Ул, атама буларак, татар халкында бик нык таралган, табышмакларның үзләрендә дә еш очрый. Мәсәлән: Тап табышмак, табага ябышмак. (Коймак); Эче куыш, тышы таш, табышмагым орчык баш. (Манара) һ.б. Бу татарча сүз үзенең мәгънәсе белән дә, хәзерге табышмакларның халыкта тоткан урынына, уйнаган роленә дә бик туры килә.

Табышмаклар конкрет тормыш күренешләренә, еш кына материаль культурага бәйле булалар, шуңа карап тормышта кулланудан төшкән әйберләр белән бергә күп кенә табышмакларның үзләре дә онытылып, телдән төшә баралар. Яңалар туа тора, әмма шул ук вакытта кайбер иске табышмаклар яңа эчтәлек алып, яңа мәгънәгә күчерелеп саклана киләләр.

Табышмак жанрының барлыкка килүенә, бигрәк тә аның борынгы үрнәкләре тууга, берничә төрле башлангыч җирлек булган. Атап әйткәндә, тыю-табуның бер төре булган яшерен тел, мифологик ышанулар, шаманчылык һәм сихер-магия белән бәйләнешле сүзләр, бергә үрелеп, алмаш сүзләргә корылган текстлар буларак гәүдәләнгәннәр, һәм баштарак алар хуҗалык һәм башка төрле гамәли-практик ихтыяҗларны канәгатьләндерү өчен хезмәт иткән булсалар, соңыннан алар, мифологик ышанулардан һәм магик йолалардан аерылып, кешене сынау һәм аңа бәя бирү, зиһененә карап, сыналучыларның хаклымы-хаксызмы яки лаеклымы-лаексызмы икәнлеген билгеләү өчен кулланыла башлаган. Ә инде тагын да соңрак, кешенең тапкырлыгын, зирәклеген, фикер йөртү дәрәҗәсен сынау һәм җавап эзләү процессында, шулай ук халык төзегән үтә тапкыр текстлар мисалында теләсә кемдә шул сыйфатларны үстерү һәм дөньяга сәнгати караш тәрбияләү табышмак жанрының төп функциясе булып әверелә.

Файдаланылган әдәбият исемлеге 

 Татар фольклоры жанрлары / Фәнни ред. Х.Ш. Мәхмүтов, И.Н. Надиров. – Казан: 1978. – 138 б.

Фольклор
Халык авыз иҗаты

eo:Enigmo
et:Mõistatus
fr:Charade
lv:Mīkla
zh:燈謎
zh-yue:IQ題
Долган теле

Долган теле — долганнарның теле. Төрки телләргә керә. Якут теленең бер сөйләме буларак санала. Эвенк теле тәэсире астында үзгәрешкә дучар булган. Красноярск краеның Таймыр районының көньягында һәм көньяк-көнчыгышында таралган. Шулай ук Якутиянең Анабар олысында сөйләшүчеләр бар. Тулаем сөйләшүчеләр саны якынча 5 мең кеше.

Шулай ук карагыз 

Долган теле
Якут теле
Джордж Уокер Буш

Джордж Уокер Буш () — АКШ сәясәтчесе, республикан фиркасе әгъзасы, 43-нче АКШ президенты. Шулай ук 1995—2000 елларда Техас штаты губернаторы.

Ул Коннектикут штатының Нью-Хэйвен шәһәрендә 1946 елның 6 июлендә туган. АКШ-ның 41-нче президентның Джордж Герберт Уокер Бушның улы. Шулай ук Джордж Буш кече исеме белән танылган.

Искәрмәләр 

АКШ президентлары
XXI гасыр сәясәтчеләре
Европеоид раса

Европеоид раса (шулай ук кавказ, кавказоид, Ауразия расасы) – Бөек географик ачышларына кадәр Аурупада, Көньяк-көнбатыш Азиядә, Төньяк Африкада һәм Төньяк Һиндстанда, ә аннан соң бөтен кыйтгаларда таралган раса.

Бу раса вәкилләренә аксыллык, качак саргыл төс хас, туры яисә дулкынланып торган йомшак чәч, озын борын, юка иреннәр, гадәттә куе сакал-мыек хас.

Чыганаклар 

 Сонин Н.И., Сапин М.Р. С63 Биология.Кеше. Ф.Г.Иштирәкова тәрҗемәсе - Казан:Мәгариф, 2002.

Расалар
Иван Бунин

Иван Алексей улы Бунин (рус. Иван Алексеевич Бунин, 1870 елның 10 (22) октябре, Воронеж  — 1953 елның 8 ноябре) — рус шагыйре, язучысы, академик (1909), Нобель бүләге лауреаты.

Лирик әсәрләрдә рус әдәбиятының классик традицияләрен күрсәткән, иң танылган әсәрләре: «Антоновские яблоки», «Деревня», 1910, «Суходол», 1911, «Господин из Сан-Франциско», 1915. Октябрь Революциясен танымаган һәм кискен тәнкыйтьләгән:  «Окаянные дни» (1918) .

Чыганаклар 
 Иван Бунин Әсәрләре Викиханәдә
 Захаров Н. В. Бунин Иван Алексеевич // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
 Ivan Bunin in Literary Encyclopedia (2008)

Рус язучылары
Россия империясе шагыйрьләре
Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы

Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы () — дөньяның беренче социалистик дәүләте.

1922 елдан соң 1991 елга кадәр — ССРБ составында республика, ССРБ республикалар арасынада мәйдан һәм халык саны буенча иң зур республика.

ССРБ таркалудан соң — яңадан мөстәкыйль дәүләт. БМО Иминлек Шурасында һәм башка халыкара оешмаларда ССРБ хокукларның дәвам иттерүче.

Тарих 
1917 елның 25 октябрьдә (7 ноябрьдә), Октябрь революциясе барышында Икенче Советлар Съезды карары нигезендә Россия Совет Республикасы игълан ителә.

1918 елның 12 мартында Россиянең башкаласы Петроградтан Мәскәүгә күчерелә.

1918 елның 19 июлендә РСФСР Конституциясе көченә керә; ул дәүләтнең яңа рәсми исемне беркетә — Россия Социалистик Федератив Совет Республикасы.

РСФСР-да ватандашлар сугышы 
Моны карагыз: Россия ватандашлар сугышы

Халыкара танылу 
РСФСРны Эстония, Финляндия, Латвия һәм Литва таныганнар.

ССРБ составында

1920-еллар

1930-еллар

1940-еллар

1950-еллар 
 1954 елда «Украина һәм Россия яңадан берләшүнең 300-еллыгы» истәлегенә Кырым өлкәсе Украин ССР составына тапшырыла.
 1956 елда Карел-Фин ССР-ы Карел АССР-га үзгәртеп корыла һәм РСФСР составына тапшырыла.
 Казакъ ССР белән чиктәш территояләрнең өлеше Казакъ ССР составына кертелгән.

1990-еллар

Административ бүленеше

Символика

Байрак

Герб

Искәрмәләр 

РСФСР
Колизей

Колизей () — Рим шәhәрендә урнашкан мәшһүр тарихи бина. Ул борынгырим амфитеатрларының иң зурысы. Элек Флавийлар амфитеатры дип аталган иде. Бина 8 ел төзелгән иде.Травертин белән бизәлгән.

Фотосурәтләр 

Борынгы Рим тарихы
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2010

Сигезенче Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2010 елда  Минскта (Белорусиядә) үткәрелде. Үткәрелү вакыты — 2010 елның 20 ноябре

Милли сайлаулар 
2010 елның февраленнән октябренә кадәр хәрбер катнашкан дәүләттә милли сайлау бәйгеләре узган. Милли сайлау бәйгеләренең финаллары киләсе көннәрдә узганнар:

  Латвия— 28 февраль
  Россия— 24—31 май
  Украина— 31 июль
  Мальта— 4 сентябрь
  Әрмәнстан— 5 сентябрь
  Белорусия— 10 сентябрь
  Грузия— 12 сентябрь
  Македония— 25 сентябрь
  Молдавия— 25 сентябрь (чыгышлар 19—20 сентябрьдә язылганнар)''
  Сербия— 26 сентябрь
 Литва — 26 сентябрь
  Бельгия— 1 октябрь
 Нидерландлар — 2 октябрь

Бәйге барышы 

Бәйгене былтыргы елларда җиңгән Ксения Ситник һәм Алексей Жигалкович ачканнар. Соңыннан сәхнәгә Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе]]нең барлык җиңүчеләре чыгып, бер "Попурри-микс" җырлаганнар.
Тавыш бирү вакытында Евгений Олейникның "Йолдызлык" җыры җырланган.

Катнашучылар

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сәхифәсе
 Бәйге турында
 

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Кыйсса

Кыйсса (гарәпчәдән — хикәя, тарихи вакыйга, риваять) — мөселман Шәрык халыклары фольклоры һәм әдәбиятындагы дастанга якын булган эпик, кайвакыт лироэпик жанр. Гарәп, фарсы һәм төрки телләрдә «кыйсса» атамасы белән хикайәт, повесть, әкият, риваять һ.б. жанрларны атыйлар.

Кыйссада, гадәттә, нинди дә булса гадәттән тыш, кызыклы, мавыктыргыч, драматик, гыйбрәтле вакыйгалар, хәлләр хикәяләнә, бәян ителә. Сюжет үстерелеше кайвакыт лирик кичерешләр, төрле уйланулар белән кушып бирелә. Кыйссада конфликт кискенлеге кайвакытта трагик характерда булуы белән аерылып тора.

Татар әдәбиятында кыйсса жанрындагы әсәрләр XIII гасырдан ук билгеле — Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» әсәре.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Татар әдәбияты
Эйфель манарасы

Э́йфель манарасы () — Парижның иң танылган архитектур истәлекле бинасы, бөтендөньяда Франция симоволы буларак танылган манара. Аны конструктор Густав Эйфель проекты буенча төзегәннәр. Үзе Эйфель аны 300 метрлы манара дип атаган иде.

Манара тарихында аны барлыгы 236 445 812 кеше зыярат итте. Ягъни Эйфель манарасы дөньяның иң популяр туристик объекты.

Манараны төзү процессы 1887 елның 28 гыйнварыннан 1889 елның 31 мартына кадәр дәвам иткән.
Эйфель каланчасы француз революциясенең 100 еллыгы хөрмәтенә сафка баскан, аны төзүдә 7 мең тоннадан артык тимер тотылган.

Төзелеп 20 ел үткәч, ул сүтелергә тиеш булган, әмма аны радио саклап калган. Яңа гына уйлап табылган радиотапшыргычның антеннасы каланчаның 300 метр биеклектәге очына беркетелгән. Франция басып алынгач, Парижга Гитлер килгән. Каланчага күтәрелмәкче булган, ләкин лифт эшләмәгән. Лифтлар эшләтү остасы механизмны хәрәкәтсез калдырган да, шәһәрдән чыгып качкан. Лифтны дүрт ел дәвамында беркем дә төзәтә алмаган. Парижны фашистлардан азат итүнең икенче көнендә үк мастер пәйда булган һәм лифтны эшләтеп җибәргән.

Фотосурәтләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 Рәсми сайт 

Манаралар
Париж
Франция истәлекле урыннары
Луара Айрапетян

Луара Айрапетян (әрм. Լուարա Հայրապետյան; ингл. Luara Hayrapetyan) — җырчы.

Биография 
1997 елның 29 сентябрендә Әстерханда туган.

Луара дүрт яшеннән вокал белән шөгыльләнә. Кече яшенә карамастан, ул берничә тапкыр халыкара һәм Бөтенроссия бәйгеләрендә җиңүгә ирешә.

2003 елда Волгоградта узган "Салават күпере" халыкара фестивалендә "Кечкенә ..." номинациясендә Гран-при яулый. 2006 елда Туапсе шәһәрендә узган Бөтенроссия җыр бәйгесендә шулай ук Гран-прига лаек була.

Шулай ук карагыз 

 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2009
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Әрмәнстан

Сылтамалар 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең рәсми сайты

1997 ел
Әстерханда туганнар
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
Мәшһүр балалар
Әрмәнстан җырчылары
Билл Клинтон

Би́лл Кли́нтон (; тулы исеме Уи́льям Дже́фферсон Кли́нтон, ; 1946 елның 19 августында, Хоуп (Hope), Арканзас штатында туган) — АКШ сәясәтчесе, Демократик фиркадан АКШның 42 нче президенты (1993—2001). Шулай ук ике тапкыр Арканзас штаты губернаторы булып сайланган иде. «Time» журналының «Ел кешесе».

Уильям Джефферсон Блайт III 1946 елның 19 августында АКШның Арканзас штаты Хоуп шәһәрендә туа. Балачагында тәрбия белән күбесенчә дәү әтисе һәм дәү әнисе — Элдридж һәм Эдит Кэссиди шөгыльләнде. 15 яшендә Билл отчим фамилиясен ала. Мәктәпне тәмамлагач, Билл Вашингтонның Джорджтаун университетында, Оксфордның Университет көллиятендә, Йель университетында укый. Гаиләсендә күп акча булмау сәбәпле, Билл укыганда өч эштә эшли, югары стипендияне ала. Йель университетында ул Һиллари Родэм белән таныша, 1975 елның 11 октябрендә аңа өйләнә.

1978 елда Арканзас штатының губернаторын сайлауларда җиңү яулый. 11 ел эчендә ул штатның дәрәҗәсен күтәрә, популяр булып китә. 1991 елның 3 октябрендә үзен президент намзәтенә тәкъдим итә, сайлауларда җиңү яулый. Аның инаугурациясе 1993 елның 20 гыйнварында була. 1996 елда икенче тапкыр АКШ президенты булып сайлана.

TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

Кызыклы фактлар 
 «Челси» футбол клубы җанатары, кызын клуб хөрмәтенә атый.

Искәрмәләр 

АКШ демократлары
АКШ президентлары
XX гасыр сәясәтчеләре
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2004

Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2004 — Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең икенчесе. Ул 2004 елда Лиллехаммерда узган.

Сылтамалар 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең рәсми сайты
 ESCKaz.com сайтында балалар өчен Евровидение

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2006

Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2006 — Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесенең дүртенчесе. 2006 елның 2 декабрендә Бүкрәштә узган.

Бәйгедә Россиядән булган Толмачевлар бертуганнар җиңү яулаганнар.

Катнашучылар исемлеге

Тавыш бирү таблицасы

Сылтамалар 
 http://www.junioreurovision.tv/
 http://www.esckaz.com/

Искәрмәләр 

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Португалия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Португалия ике тапкыр катнашты. Иң яхшы нәтиҗә - 2006 елда, иң начары - 2007 елда булды. 2008 елдан бәйгедә катнашмый.

Катнашучылар

Сылтамалар 
 Информация о конкурсе ESCKAZ.com
Джон Кеннеди

Джон Фицдже́ральд «Джек» Ке́ннеди (, шулай ук JFK; 1917 елның 29 мае — 1963 елның 22 ноябре) — АКШ сәясәтчесе, АКШның 35 нче президенты (1961 — 1963. Кеннеди — АКШның беренче католик президенты, XX гасырда туган беренче президент. Кеннединың икеелык президентлыгы вакытында Кариб кризисы, негрларның хокуклары киңәю, Аполлон космик программа башлану кебек вакыйгалар була.

Гарвард университетында укый. Икенче бөтендөнья сугышында катнаша, бөтен гомеренә җәрәһәт ала.

1947 елдан 1953 елга кадәр — АКШ конгрессы әгъзасы. Аннары Сенатка уза. 1960 елның ноябреннән — АКШның 35 нче президенты. Ике ел эчендә күп кенә җитди адымнар ясый, реформалар үткәрә.

1963 елның 22 ноябрендә Даллас шәһәрендә билгесез кеше тарафыннан ату нәтиҗәсендә вафат була. Полиция җинаятьче дип уйлаган Ли Харви Освальд шулай ук үтерелә. Аның үлеме турында һаман ачыклык юк.

АКШ демократлары
АКШ президентлары
XX гасыр сәясәтчеләре
«Тылсымлы микрофон» дуэты

«Тылсымлы микрофон» дуэты - 2010 нчы елда Рәсәйдән Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашкан дуэт. Ул Александ Лазиннан һәм Елизавета Дроздтан  тора.

Александр Лазин

Елизавета Дрозд

Шулай ук карагыз 

Русия җырчылары
Мәшһүр балалар
Елизавета Дрозд

Елизавета Дрозд (1999 елның 18 сентябре, , , ) — Балалар өчен Евровидение 2010 җыр бәйгесендә  исеменнән чыгыш ясаган "Тылсымлы микрофон" дуэтның җырчысы.

Биографиясе
Унтугызынчы лицейның 4 "А" сыйныфын яхшы бетерде. Шулай ук 15 нче балалар сәнгать мәктәбендә 3 нче сыйныфны яхшы бетерде.

Музыкаль бәйгеләрдә катнашу

Шулай ук карагыз 

 http://www.lazindrozd.ru/: Елизаветаның биографиясе (рус.)
 YouTube:2010 елгы Балалар өчен Евровидение бәйгесендә чыгышы
 Саша Лазин & Лиза Дрозд дуэты — Вконтакте сәхифәсе
Джордж Герберт Уокер Буш

Джордж Ге́рберт Уо́кер Буш (, 1924 елның 12 июнендә, Милтон, Массачусетс, АКШ — 2018 елның 30 ноябре, Хьюстон, Техас, АКШ) — АКШ сәясәтчесе, АКШның 41 нче президенты (1989—1993), Рональд Рейган президентлыгы вакытында вице-президент (1981—1989), сенатор, дипломат, Үзәк күзләү идарәсе мөдире.

Искәрмәләр 

АКШ президентлары
АКШ вице-президентлары
XX гасыр сәясәтчеләре
Лесото

Лесото рәсми рәвештә Лесото Патшалыгы - ул тирәли тулысынча Көньяк Африка Җөмһүрияте булган анклав иле. Лесото мәйданы 30000 км²-дан (11 583 кв. миль) артык һәм халык саны якынча 2 миллион. Аның башкаласы һәм иң зур шәһәре Масеру. Рәсми телләр булып сесото һәм инглиз теле тора.
Лесото Берләшкән Милләтләр Оешмасы, Милләтләр Дуслыгы, Африка Берлеге һәм Көньяк Африка Үсеш Җәмәгате әгъзасы булып тора. Лесото исемен якынча "Сото җире" дип тәрҗемә итәргә була.

Диннәр 
Лесото Конституциясе дин тоту иреген яклый, хөкүмәт тарафыннан әлеге хокук киң һәм тулаем саклана.

Бәяләүләр буенча, Лесото халкының 95 % ы ― христианнар  (католиклар ― 49,1 %, протестантлар ― 18,2 %,  ― 15,4 %, англикан чиркәве тарафдарлары ― 5,3 %, башка христианнар ― 1,8 %). Христиан булмаган (Ислам, җирле традицион, яһүд, Һинд һ. б.) диннәр тарафдарлары ил халкының 1,5 % ын, бернинди дин тотмаучылар 3,5 % ын тәшкил итә .
 Лесотода ислам

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Конституцион монархияләр
Унитар дәүләтләр
Лесото
Тугра

Тугра - шәхси билге. Тугралар төрек солтаннарыннан тарала башлый. Алар аны купшы композиция итеп ясаганнар. Бу ул вакытта ук гади генә тамга булмый, анда Коръән аятьләре, төрле гыйбарәләр дә языла. Ул бөтен кешедә түгел, ә аеруча бай, зур шәхесләрдә генә булган. Татарлар туграны мөһерләрдә XIX гасырда гына куллана башлый. Шиһабетдин Мәрҗәнинең үз туграсы була, Каюм Насыйриның да тугра стилендә ясалган металл мөһере бар музейда.

Моны да карагыз 
 Нәҗип Исмәгыйлев 

Төрки халыклар
Кече Барханчак

Кече Барханчак () — Ставрополь краеның Ипатово районында урнашкан татар авылы. 2008 елда 1230 кеше яши. Кече Барханчак Кече Барханчак авыл җирлегенең (Мало-Барханчакский сельсовет) үзәге (барлыгы дүрт авыл).

Тарих 
Бу авылны Екатерина Икенче указы буенча 1788 елда Нократ һәм Казан губернасыннан килгән ясаклы һәм йомышлы татарлары нигез салган. 1942 елны авылны нацист гаскәре басып алган.

Дала туфрагы коры кебек булса да, биредә игенчелек һәм терлекчелек өчен киң мөмкинлекләр ачылган, Кече Барханчактагы чишмәләрдән тозлы су да, төче су да чыккан. Халык бодай иккән, куй, елкы, сыер малы асраган, умартачылык белән шөгыльләнгән, шәл бәйләгән, тегү теккән. Хәзер дә күпләр шушылар белән шөгыльләнә, әмма авылда эш булмаганлыктан, яшьләр эш эзләп, Ставропольгә, Мәскәүгә китә икән. Авылда, нигездә, карт-коры һәм урта яшьләрдәгеләр яши.

Халык 
2010 елгы җанисәпкә күрә авылда 1994 кеше яшәгән, татарлар исә халыкның 86.4% алып торалар. Кече Барханчак 270 хуҗалыктан торган зур гына авыл, анда урта мәктәп, мәдәният сарае бар, мәчет исә шул клубның бер ягына урнашкан. Авылда барлык йортлар да диярлек саманнан салынган, кирпеч белән тышланган, чөнки монда йортлар салырлык агач та, таш та юк икән.

Искәрмәләр 

 Фәүзия Бәйрәмова Дала уртасында татар авылы

Моны да карагыз 
Югары Барханчак

Ставрополь крае татар авыллары
Ипатово районы торак пунктлары
Югары Барханчак

Югары Барханчак () — Ставрополь краеның Ипатово районында урнашкан татар авылы.  Кече Барханчак авыл җирлегенә (Мало-Барханчакский сельсовет) керә.

Тарих 
Авылны 1863 елда төрекмән халкы нигезләгән.

Халык 
2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча 433 кеше яши. Татарлар - 35%, төрекмәннәр - 65%.

Ставрополь крае татар авыллары
Ипатово районы торак пунктлары
Эл Серрито

Эл Серрито (ингл. El Cerrito) — Колумбиянең Валье-дель-Каука вилаятендә урнашкан муниципалитет-шәһәр. Ул вилаятнең 42 муниципалитетларының берсе.

Муниципалитет һәм шәһәр исеме чыгышы белән испан теленнән. Татар телендә мәгънәсе — «кече тау».

1797 елда әлеге вилаять территориясендә урнашкан авылга нигез салына.

Колумбия шәһәрләре
Лезгиннар

Лезгиннар яки Ләзгиләр(үз аталышы: лезги, күплек санда лезгияр) — Кавказның җирле халыкларының берсе, борынгыдан бирле бүгенге Дагстан һәм Азәрбайҗан территорияләрендә яшиләр.

Саннары якынча 700 мең кеше. Тугандаш табасаран, агул, рутул, цахур һ.б. телләр белән беррәттән лезгин телләре төркеменә керүче лезгин телендә сөйләшәләр.

Тарихи ватаннарыннан тыш шулай ук Казакъстанда (20 мең), Кыргызстанда (14 мең), Төркиядә (25 мең) яшиләр.

Дагстан халыклары
Кавказ халыклары

xmf:ლეკეფი (ლეზგინეფი)
Лаклар

Лаклар (үз аталышы лак) — Дагстанның җирле халыкларының берсе. Лакларның Дагстанның Лак һәм Кули районнарында тыгыз булып яшиләр. Лакларның башкаласы — Кумук авылы.

Тарих 
Лакларның иң борынгы дәүләте булып Гумик кенәзлеге санала. Бу дәүләт турындагы беренче истәлекләр б.э. VI гасырына карый. Урта гасырларда эре сәүдә үзәге булып тора.

Телләре 
Төньяк-көнчыгыш Кавказ телләре төркеменә керүче лак телендә сөйләшәләр. Язуда 1928 елга кадәр гарәп әлифбасын, 1928 — 1938 елларда латин, аннары кирилл әлифбасын кулланалар.

Лак авыллары 

Дагстанның Лак районы: Кумук, Гуйми, Гущи, Чукна, Куба, Кукни, Чара, Ккуркли, Кума, Кунды, Палисма, Камахал, Ницовкра, Караша, Унчукатль, Хуна, Лахир, Хури, Хуты, Читтур, Кубра, Ури, Шовкра, Щара, Хурхи, Хурукра, Кулушац, Чуртах, Хулисма, Бурши, Шахува, Шуни, Мукар.

Дагстанның Кули районы: Кани, Вихли, Кули, Хайхи, Цыйши, Вачи, Кая, Сумбатль, Цушар, Цовкра-2, Хосрех, Цовкра-1.

Дагстанның Яңа Лак районы: Тухчар, Гамиях, Новочуртах, Дучи, Новокули, Новолакское, Чапаево.

Дагстанның башка районнары: Балхар, Уллучара, Кули, Цуликана, Аракул, Шадни, Шалиб, Советское.

Дагстан халыклары
Кавказ халыклары
Шәриф Хаҗитархани

Шәриф Хаҗитархани, Шәрифи — Казан ханлыгында иҗат иткән татар шагыйре.

Шагыйрь безгә, иң беренче чиратта, «Зафәрнамәи вилаяти  Казан» («Казан мәмләкәтенең җиңүе», «Казан вилаятенең җиңү язмасы») әсәре аша мәгълүм. 1550 елда иҗат ителгән бу әсәрнең ахырында автор үзен «Шәриф  Хаҗитархани» дип атый. Димәк, ул билгеле бер дәрәҗәдә Хаҗитархан (Әстерхан)  шәһәре белән дә бәйләнешле: әдип яисә анда туган, яисә шул калада яшәп алган. Кайбер галимнәр бу затның Мөхәммәдшәриф (Мөхәммәд Шәриф) исемле булуын да искәртәләр. Галим Марсель Әхмәтҗанов фикеренчә, Колшәриф белән «Зафәрнамәи вилаяти Казан» авторы — икесе бер үк зат.

Шәрифи әсәренең нигезенә Мәскәү патшасы Иван IVнең 1550 елның февралендә Казанга ясаган һөҗүменә мөнәсәбәтле вакыйга-хәлләр салынган. Казанлылар дошман яуларына каршы искиткеч ныклык күрсәтеп көрәшәләр. Шуның нәтиҗәсендә шәһәр ике атнага сузылган камалыштан котыла, һәм Иван IV, чигенеп, Мәскәүгә кайтып китәргә мәҗбүр була.

Әсәрдә Сафагәрәй, Бибарс (Бәйбарс), Мамай, Нургали, Килдебәк һәм башка тарихи затлар телгә алына. Казан мәмләкәте белән рус гаскәрләре арасындагы каты сугыш шактый җентекле тасвирлана, мәскәүлеләр тарафыннан туплар кулланылуы, аларның кешеләргә ничек тәэсир итүе сурәтләнә.

Галимнәр күрсәтүенчә, «Зафәрнамәи вилаяти Казан»ның бер нөсхәсе XVI йөзнең урталарында төрек солтаны Сөләйман Канунига  җибәрелә. Хәзер ул Төркиядә саклана.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгы
Габди

Габди — XVII һәм XVIII гасыр әдәбиятларын тоташтыручы, Мәүла Колыйдан алган шигъри эстафетаны үзеннән соң килгән әдипләргә, иң беренче чиратта, Габдессәламгә, Утыз Имәнигә җиткерүче шагыйрь. 

«Габди» — әдипнең тәхәллүсе. Аерым шигырьләрендә ул үзен «Мескен Габди» дип атый. 

Шагыйрьнең тормыш юлы хакында  мәгълүматлар бөтенләй юк диярлек. Шуңа күрә без аның кемлеге хакында әсәрләренә таянып кына фикер йөртәбез. Бер шигырендән аңлаганча, авторга 30 яшь тулган була. Шуңа  карап аның туган елы 1679 ел дип билгеләнә. Ә үлгән елы билгеле түгел. 

Әсәрләреннән Габдинең Казан белән бәйләнешле булуы аңлашыла: «Шәһрең булгай һәм Казан», «Шәһре — Казан, теле —  төрки» һ. б. 

Шагыйрь — үз чорының укымышлы, билгеле кешесе. 

Габдинең безгә билгеле иҗат мирасы зур түгел: 60 тан артык кыска-кыска лирик шигырьләр. Жанр ягыннан алар төрле: хикмәт, робагый, мәдхия, мөнәҗәт һ. б. Бу шигырьләр «Тәгърифнамә» исеме астында  бирелгәннәр.

Габди дә, нәкъ Мәүла Колый кебек, үзенең  уй-кичерешләрен Ислам дине белән тыгыз бәйләнештә белдерә. Чор күренешләрен,  кешеләрнең холык-фигыльләрен, эш-гамәлләрен дә ул нәкъ әнә шул тәгълиматка, дини әхлакка таянып бәяли. 

Шагыйрь яшәгән чор — татар тормышының иң авыр, иң катлаулы еллары. Габди дә кыенлыкны күрә, җәбер-золымда яшәгән халыкка кызгану, теләктәшлек тойгысын белдерә, әмма сабыр итәргә, түзәргә чакыра. Шагыйрь өчен кешеләрнең үзара тату булып, килешеп яшәве мөһим.

Габди, үз элгәрләре Мөхәммәдьяр, Мәүла Колый традицияләрен дәвам итеп, кешеләрдә булырга тиешле матур әхлакый сыйфатларны,  күркәм эш-гамәлләрне тасвирлауга зур урын бирә. Кешене бизи торган сыйфатларның иң изгесе — «сәхилек», ягъни юмартлык, ди ул. 

Шагыйрь тәкәбберлек, масаю, хәрам мал  җыю, кешене рәнҗетү, саранлык кебек күренешләрне кискен тәнкыйтьләп, аларга тыйнаклык,  әдәплелек, юмартлык кебек матур сыйфатларны каршы куя.

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
Абилов Ш. Ш. XVIII йөз башы татар шагыйре Габди әсәрләре // Татар теле һәм әдәбияты.— Казан, 1977.— Кит. 6.— 89—98 б.

Абилов Ш. Ш. Поэзиябез тарихына яңа исем // Казан утлары.— 1978.— № 10.— 141—147 б.

Абилов Ш. Ш. Габди // Татар әдәбияты тарихы. Алты томда. 1 т. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1984.— 399—404 б.

Татар поэзиясе антологиясе. 1  к. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1992.— 188 б.

Татарская энциклопедия. В 5 т. Т. 2.— Казань: ИТЭ, 2005.— С. 7.

Татар шагыйрьләре
Осетия

Осе́тия (, яки Ир) — Кавказ тауларының төп сыртының ике ягында да урнашкан нигездә осетиннар яшәгән үзәк Кавказдагы өлкә. Бүгенге көндә бу өлкәнең Кавказ сыртыннан көньяктарак ятучы өлеше өлешчә танылган Көньяк Осетия Республикасы буларак, төньякта ятучы өлеше исә Россиягә керүче Төньяк Осетия — Алания буларак билгеле.

Гомум мәйданы якынча 11 900 км² тәшкил итә.

Регионнар
Осетия
Бибинур

Аяз Гыйләҗевнең «Җомга көн кич белән» әсәренә нигезләнеп татар һәм рус телләрендә төшерелгән нәфис фильм.

Төшерү төркеме 
 Режиссер: Юрий Фетинг
 Сценаричылар: Мансур Гыйләҗев, Юрий Фетинг
 Оператор: Максим Дроздов
 Продюсер: Светлана Бохараева
 Җитештерү: «Сабантуй» киностудиясе (Казан)

Дөнья күрү 
2010 елның 19 июнендә Мәскәүдә, Мәскәү Халыкара Кино Фестивалендә килгән.

Актёрлар

Сылтамалар
Буркина Фасо

Буркина́ Фасо́ ( ; 1984 елның августына кадәр — Югары Вольта) — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Төньякта Мали, көнчыгышта Нигер, көньяк-көнчыгышта Бенин, көньякта Того һәм Гана, көньяк-көнбатышта Кот-д'Ивуар белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк.

Ил исеме «намуслы кешеләр ватаны» дип тәрҗемә ителә. Башка тәрҗемә версиясе — «лаеклы кешеләр иле».

Дәүләт мәйданы — 274,2 мең км², халык саны — 15,75 млн кеше (2009). Башкаласы — Уагадугу шәһәре.

Административ-территориаль бүленеш 

Буркина Фасо 13 өлкәгә, 45 провинциягә, 301 департаментка бүленә.

Дин 
Буркина Фасо Конституциясе дин иреген күздә тота. Дәүләт сәясәте, гомумән алганда, дини йолаларның ирекле рәвештә үтәлүенә ярдәм итә. Ислам ― өстенлек итүче дин. Ил халкының (21 млн кеше, 2020 елга) 61,5 % ы ― мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, азчылыгы шигыйлар, әхмәдияләр), шулай ук  суфичылык тәрикате тарафдарлары,  бар. 2006 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, ил халкының 23 % ы ― христианнар (19 % ы католиклар, 4 % ы протестантлар). Халыкның 15 % ы җирле традицион диннәргә ышана.
 Буркина Фасода ислам

Искәрмәләр 

Африка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Буркина Фасо
Томас Эдисон

То́мас А́лва Э́дисон (; 1847 елның 11 феврале, Майлан, Огайо — 1931 елның 18 октябре, Вест Оранж, Нью-Джерси) — дөньякүләм танылган уйлап табучы, эшмәкәр. АКШта ул 1893 патент алган, бөтен башка илләр буенча якынча 3 мең патент. Эдисон телеграфны, телефонны, киноҗиһазларны камилләштергән, электроникага һәм күп кенә электро-җиһазларны уйлап чыгарган, фонографны ясаган. Шулай ук ул телефон сөйләшүе башында «алло» сүзен кулланырга тәкъдим иткән.

1928 елда ул АКШның иң югары бүләге — АКШ Конгрессы милли медале белән бүләкләнә.

Балачакта Томас Эдисон авырулы бала булган иде. Аңа 7 яшь булганда, гаиләсе белән Порт-Гурон-га күчкән. Юл вакытында скарлатина белән авырып киткән, нәтиҗәдә колаклары начар ишетә башлаган.

Мәктәптә Томас Эдисон авыр бала булып саналган. Укытучы аңа хәтта «аңгыра» дип әйткәне билгеле. Өч ай мәктәптә укыганнан соң, әнисе аны мәктәптән алып, үзе укыта башлады.

1860 елдан башлап, Томас сатучы булып эшли башлый. Аннары ул телеграфист буларак эшли, монда ул үз җиһазларын куллана башлый. 22 яшьтә ул үз ширкәтен нигезли, профессиональ рәвештә шөгыльләнә башлый.

Шулай ук карагыз 

АКШ уйлап табучылары
Европа

Европа (Аурупа, ) — Көнбатыш Евразия, Евразия кыйтгасында урнашкан дөнья кисәге. Азия белән Евразия кыйтгасын төзи. Европа мәйданы  км² һәм халык саны якынча  кеше.

Этимология 
Кыйтга аталышы кебек «Европа» () безгә грек мифологиясеннән кергән. Миф буенча, Европа финикия дәүләтенең патша кызы булган, аны Зевс урлаган һәм Крит утравына алып киткән.

Чикләр 

Борынгы греклар Европа белән Азия аерым кыйтгалар дип уйлаганнар иде. Аларның фикеренчә Азия белән Европа арасын Эгей һәм Кара диңгезләр аердылар. Европа зур кыйтганың кечкенә өлеше булуын белгәч, борынгы авторлар Европа чикләрен Дон елгасы белән аердылар

1720 елда Татищев исемле рус галиме Европаның Көнчыгыш чикләрен Уралга кадәр озынайтырга тәкъдим итте. Яңа чикләрне башта Россиядә, соңарак барлык Европада кабул иттеләр.

Хәзерге вакытта Европаның чикләре:
 Төньякта — Төньяк-Бозлы океан буенча;
 Көнбатышта — Атлантик океан буенча; 
 Көньякта — Урта, Эгей, Мәрмәр, Кара, Азак диңгезләре буенча; 
 Көнчыгышта — Уралның көнчыгыш яклары буенча, Эмба елгасыннан башлап Каспий диңгезенә кадәр, Кума һәм Маныч елгалары буйлап Донга кадәр уза.

Европага шулай ук якында яткан утраулар керә.

Географик мәгълүмат 

Европа Төньяк Боз океаны белән Атлантик океан юыла.

Утрау мәйданы ² артык. Ярымутраулар кыйтганың ¼ кисәген ала.

Урта биеклеге — , югары нокта — Эльбрус: , хәзерге вакыттагы түбән нокта — Каспий ягында төше: -.

Тарих

Халык

Тел

Дин

Европа татарлары

Европа дәүләтләре 
'' Төп мәкалә: Европа дәүләтләре

Европа территориясендә иң зур (Россия) һәм иң кечкенә (Ватикан) дәүләтләр урнашкан.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Европаның тарихи атласы  (инглизчә)

Дөнья кисәкләре
География
Бурунди

Буру́нди (), Буру́нди Җөмһүрияте (, ) — Үзәк Африкада урнашкан зур булмаган дәүләт, дөньяның иң фәкыйрь илләренең берсе. Төньякта Руанда, көнбатышта Конго Демократик Җөмһүрияте, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Танзания белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк. Көньяк-көнбатышта Танганьика күле белән чиктәш.

Бу төбәктә беренче яшәгән халык дип Тва пигмейлары фараз ителә.

Дәүләтнең бәйсезлеге 1962 елның 1 июлендә игълан ителде. Бәйсезлек көненнән соң илдә күп конфликтлар, граждан сугышы була. Соңгы елларда халыкара көчләрнең илдә булу сәбәпле дәүләттә чагыштырмача тынычлык хасил итә.

Илнең мәйданы 27 830 км² тәшкил итә. Чикләр озынлыгы — 974 км. Климат күбесенчә тропик. Уртача температура 20 °C.

Административ яктан дәүләт 17 провинциягә бүленә. Алар, үз чиратында, 117 коммунага бүленә.

Халык саны — 8 856 000 кеше. 80,9 % — хуту милләтеннән, 15,6 % — тутси, 1,6 % — лингала, 1,0 % — пигмейлар. Халык саны — 323,4 кеше/км². Шәһәрләрдә халыкның 10,0 %-ы яши.

Дин 
Ил халкының (11,8 млн кеше, 2020 елга) 90 % ын христианнар (католиклар – 62,1 %, протестантлар – 23,9 %) тәшкил итә. 2 – 5 % ы (305 мең кеше)  ― ислам тарафдарлары .
 Бурундида ислам

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Хөкүмәтнең рәсми сайты  
 Бурунди турында мәгълүматлар 

Африка дәүләтләре
Бельгиянең элекке колонияләре
Франсузтелле илләр
Унитар дәүләтләр
Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Җөмһүриятләр
Шерлок Холмс телесериалы

«Шерлок Холмс» () — BBC Wales өчен «Хартсвуд филмс» телеширкәте тарафыннан төшерелгән британ сериалы. Сюжет Артур Конан Дойльның әсәрләренә нигезләнгән, әмма вакыйгалар хәзерге вакытта бара.

Өч сериядән торган беренче сезон BBC One каналында 2010 елның 25 июленнән 8 августына кадәр күрсәтелде. Икенче сезон 2012 елда, ә өченче сезон 2014 елда чыкты. Фильм Лондонда һәм Кардиффта төшерелде. 2011 елда сериал BAFTA премиясенең "Иң яхшы драматик фильм" категориясендә җиңү яулап алды.

Синопсис 
Бу сериал детектив Шерлок Холмс һәм анын кәрдәше Җон Ватсон хакында бара. Ул Артур Конан Дойльнын әсәрләр нигезендә чыга. Вакыйга XIX гасырдан XXI-гә күчерелә. Шерлок Холмс фатирда бергә торучыны эзли һәм шул вакытта доктор Ватсон белән таныша. Ул беренче очрашу вакытында яңа дустына аның хакында сөйли: Афганистанда хезмәт иткән, аның яраланган аягы хакында. Алар Бейкер урамында 221Б Миссис Хадсон өйендә урнашалар. Шерлок һәм Ватсон Скотланд-Ярдка авыр эшләрнә ачырга булышалар.

Башкару

Авторлар

Актерлык составы һәм персонажлар

Серияләр 
 «Ал төсләрдәге этюд»
 «Сукыр банкчы» 
 «Зур уен» 
 «Белгравиядәге скандал» 
 «Баскервиль этләре» 
 «Рейхенбах шарлавыгы» 
 «Буш катафалк» 
 «Өчнең тамгасы» 
 «Аның соңгы вәгъдәсе»
 «Ямьсез ярәшкән кыз»
 «Алты Тэтчер»
 «Шерлок үлем хәлендә»
 «Соңгы проблема»

Сылтамалар 
 BBC One сайтында сериал сәхифәсе 
 «Беренче канал» сайтында сериал сәхифәсе 

Сериалның персонажларның сайтлары 
 «Дедукция фәне» исемле Шерлок Холмс сайты  
 Доктор Ватсон блогы 
 Молли Хупер блогы
 Конни Принсның сайты

Детектив телесериаллар
Шерлок Холмс турында фильмнар
Кавказ

Кавказ таулары (, , ,, , , , ) — Европа һәм Азия чикләрендә урнашкан таулар. Кара, Азак һәм Каспий диңгезләре арасында урнашкан.

Гадәттә Кавказ өч регионга бүленә: Кавказ яны, Төньяк Кавказ һәм Кавказ арты. Кавказ территориясе дүрт дәүләт арасында бүленгән: Россия, Әрмәнстан, Гөрҗистан (шул исәптән Абхазия һәм Көньяк Осетия) һәм Азәрбайҗан.

Этимология

Халык

Халыклар 

Кавказ халыклары телләре буенча 3 төп төркемгә бүленәләр:
 Кавказ тел гаиләсе халыклары:
 Картвель төркеме: грузиннар (мегреллар, сваннар, лазлар)
 Абхаз-адыгэ төркеме: абазиннар, абхазлар, адыгэлар (кабардиннар, чиркәсләр)
 Нах-дагстан төркеме:
 Нах телләре: ингушлар, чеченнар
 Дагстан телләре: аварлар, агуллар, арчиннар, андийлар, ахвахлар, багулаллар, ботлихлар, бежтиннар, будухлар, гинухлар, годобериннар, гунзиблар, даргиләр, дидойлар, каратиннар, крызлар, лаклар, ләзгиләр, рутуллар, табасараннар, тиндиннар, удиннар, хваршиннар, хиналуглар, цахурлар, чамалаллар һ.б.;
 Алтай телләре гаиләсе халыклар:
 Төрки телле халыклар: азәрбайҗаннар, балкарлар, карачайлар, комыклар, ногайлар һәм месхет төрекләре.
 Һинд-аурпа телләре гаиләсе халыклары:
 Иран тармагы: тау яһүдиләре, көрдләр, осетиннар, талышлар һәм татлар;
 Башкалар: әрмәннәр, греклар, руслар;

Дин 
Төп диннәр булып ислам (сөнни һәм шигый) һәм христианлык (православие һәм Әрмән апостол чиркәве) булып тора. Иудаизм (ашкеназлар, лахлухлар, тау яһүдиләре) һәм езидлык (көрдләрнең бер өлеше) динен тотучы халыклар да бар.

Кавказ
Европа таулар системалары
Мөхәммәт Закиров

Мөхәммәт Тәфтизани улы Закиров — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре, журналист.

Тәрҗемәи хәл 
Мөхәммәт Закиров Караидел районының Дәүләт исемле татар авылында туып үсә. Башкортстан дәүләт университетында белем ала. Аннан төрле елларда татар матбугат басмаларында һәм Башкортстан радиосында хезмәт сала.

Башкортстанның татар телендә чыгучы «Кызыл таң» газетасының әдәбият һәм сәнгать бүлегендә хезмәт итеп шуннан пенсиягә киткән иде.

Мөхәммәт Закировның алты китабы дөнья күрә: «Кылычка кунган сандугач», «Туган йорт» һ.б. 60 яшьлек юбилеена соңгысы нәшер ителгән иде. Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге дәүләт "Китап" нәшриятында аның "Туган йорт" исемле шигырьләр җыентыгы 2 мең данәдә басылып чыкты.

Әдәбият һәм туган якны өйрәнү өлкәсендәге уңышлары, иҗатындагы үзенчәлекле яңалыклар өчен, Караидел районының Гаян Локманов исемендәге премиясе һәм лауреат дипломы белән бүләкләнгән иде.

Сылтамалар 
 Уфада яшәүче татар шагыйре юбилеен билгеләп үтә 
 Уфада танылган татар шагыйре Мөхәммәт Закиров вафат

Татар шагыйрьләре
Шәхесләр:Башкортстан татарлары