alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
30 апрель

30 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 245 көн кала.



ЮНЕСКО — Бөтендөнья джаз көне (, , ).

Вьетнам — Азат итү, Берләшү яки Җиңү көне (, ).
  Гөрҗистан — Хәрби көчләр көне (, ). 
  Конго Демократик Республикасы — Мәгариф бәйрәме ().
  Мексика — Бала көне (, ).
  Пакьстан — Җаннарын Ватаннарына биргәннәр көне (, ). 
  Парагвай — Укытучылар көне ().
  Таиланд — Кулланучылар хокукларын яклау көне (, ).

Бөтендөнья ветеринария көне (), айның соңгы шимбәсендә билгеләнә
  АКШ — Намуслылык көне ().
  Иран — Фарсы култыгы милли көне  (, , )
  Колумбия — Вальената халык музыкасы һәм җырлары бәйрәме  (, ).
  Перу — Психологлар көне ().
  Россия — Россия янгыннардан саклау һәм сүндерү хезмәте көне (, ).
  Украина — Дәүләт чикләрләрне саклаучылар көне ().
  Уругвай — Авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре көне ().
  Швеция — Патша туган көне (, ), тәхеттәге Карл XVI Густав хакына (1946).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1237 —  шәһәренә нигез ташы салына.
 1722 — «New England Courant» газетасында беренче тапкыр "бильярд" уены турында язылган.
 1803 —  дән Луизиананы сатып ала.
 1854 — дә беренче тимер юлы ачыла.
 1934 — дә яңа Конституция кабул ителә.
 1964 — Минзәлә совхоз-техникумы оештырыла.
 1975 —  илбасарларының тулы җиңелүе белән Вьетнам сугышы тәмамлана.
 1988 — да узган «Евровидение 1988» бәйгесендә 20 яшьлек Селин Дион җиңү яулый.

1777 — Карл Фридрих Гаусс, алман математигы.
 1812 — Василий Басов, 
 1834 — Александр Чебышёв-Дмитриев, 
 1856 — Вениамин, 
 1863 — Николай Иорданский, 
 1879 — Лев Карпов, инкыйлабчы, Бондюг химия заводы директоры (1915-1918 елларда).  
 1883 — Ярослав Гашек, чех язучысы.
 1890 — Геза Лакатош, 
 1893 — Йоахим фон Риббентроп,  чит ил эшләре министры.
 1896 — Иван Аджинджал, 
 1902 — Хуан Ансельмо, 
 1908 — Александра Николаева, 
 1908 — Алексей Чулков, 
 1917 — Әнвәр Галиханов, 
 1925 — Морат Рәхимкулов, 
 1928 — Әнвәр Фәезов, 
 1931 — Әхмәт Галиев, 
 1949 — Антониу Гутерреш, БМО Генераль сәркатибе (2017).
 1957 — Нурзидә Әбдрәшитова, 
 1962 — Алимҗан Рафиков, 
 1972 — Айдар Хәбетдинов, тарих галиме, профессор.
 1974 — Андрей Губин, 
 1974 — Михаил Тюфяков, 
 1975 — Дмитрий Кондратьев, 
 1976 — Илназ Заһитов, 
 1977 — Артур Хәмидуллин, 
 1980 — Алия Арсланова, татар язучысы, журналисты.
 1980 — Андрей Недорост,
 1983 — Елена Левченко, 
 1986 — Тим Кеннеди, 
 2000 — Тимур Богуславский,

1632 — Сигизмунд III, Польша һәм Швеция патшасы, Бөек Литва кенәзе.
 1739 — Киcәнбикә Байрасова, 
 1933 — Анна де Ноай, 
 1937 — Никифор, 
 1945 — Адольф Гитлер, Өченче рейх юлбашчысы.
 1961 — Шәфигулла Бикчурин, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.
 1966 — Шиһаб Әхмәров, 
 1980 — Иван Башкиров, 
 1985 — Ильяс Абдуллаев, 
 1999 — Ирек Диндаров, журналист, язучы.
 2010 — Роберт Баемов, башкорт язучысы, әдәбият галиме.
 2012 — Шәүкәт Вәлиев, журналист.
 2016 — Һарольд Крото, 
 2019 — Дагун Омаев, 
 2021 — Надир Дәүләт, 
 2021 — Рафаил Бакиров,
 2022 — Зиннәтулла Гыйззәтуллин, Спас районында Бөек Ватан сугышының соңгы ветераны.
 2023 — Вячеслав Зайцев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
30 апрель
Христофор Колумб

Христофо́р Колу́мб (, , ; 1451 елның көзе, Генуя (бер фараз буенча) — 1506, 20 май, Вальядолид, Испания) — испан диңгезчесе һәм сәяхәтчесе. 1492 елда Европа колонизаторлары өчен Американы «ачу» белән танылган.

Колумб рәсми рәвештә беренче булып Атлантик океанны корабта кичә һәм европалылар арасында беренче булып Кариб диңгезедә була. Ул Багама архипелагының үзәк өлешен тәшкил иткән барлык Зур Антиль утрауларын ача. Шулай ук Кече Антиль утрауларының да бер өлешен (Доминик утравыннан алып Виргиния утрауларына кадәр), Тринидадны һәм Кариб диңгезендәге күпсанлы вак утрауларны ачуга ирешә.

Колумб Америка ярларына барлыгы 4 сәяхәт кыла:
 Беренче сәяхәт (3 август, 1492 — 15 март, 1493).
 Икенче сәяхәт (25 сентябрь, 1493 — 11 июнь, 1496).
 Өченче сәяхәт (30 май, 1498 — 25 ноябрь 1500).
 Дүртенче сәяхәт (9 май, 1502  — ноябрь, 1504).

Тарих 
1493 ел
 4 гыйнвар — Христофор Колумб Европадан Америкага юл башлады.
 25 сентябрь — Колумб Америкага икенче сәяхәтен башлый.

Шулай ук карагыз 

География белән бәйле шәхесләр
Диңгезчеләр
PT Sans

PT Sans (ПТ Санс) – ПараТайп компаниясе җитештергән ирекле рәвештә таратылган санак шрифты. Татар телендә язып була.

Шрифтлар ПараТайп компаниясенең ачык кулланучы шрифты лицензиясе буенча таратыла.

Максаты 
ПТ Санс гарнитурасы, күп милләтле илнең шрифтка булган ихтыяҗларын канәгатьләндерү максаты белән һәр кем ирешә алган ачык кулланучы лицензиясенә ия русия шрифтлары комплектын эшләү проектының бер өлеше булып тора. Бу хәреф, рәсми һәм эш язышуларына ярдәмче гына булып калмый, милли язуларның һәм мәдәни аралашу үсешенә мөмкинлек бирәчәк. Шрифтлар, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Европа телләре белән эшләү өчен кирәкле билгеләрнең стандарт җыелмасыннан һәм шулай ук стандарт кирилл әлифбасы комплектыннан тыш, Россия Федерациясенең титуллы телләре әлифбаларының барлык билләренә ия булу сөземтәсендә уникаль һәм хәзерге заман санак аша аралашу мөхитенең хәрби чарасы булып тора.

20B9—20CF диапазонында рәсми булмаган сум (рубль) билгесе бар.

Искәрмәләр 

Шрифтлар
Конституция

Конститу́ция () — дәүләтнең төп кануны, иң югары юридик көчкә ия булган норматив-хокукый акт. Конституция дәүләтләрдә һәм федератив дәүләтләрнең административ берәмлекләрдә бар.

Конституцияләр язылган һәм язылмаган була алалар.

Язылган конституцияләр — бердәм төп кануннар һәм актлар җыентыгы (күпчелек илләрдә бар). Шулай ук язылган конституцияләр берничә конституцион кануннарны берләштерә алалар (мәсәлән, Испания конституциясе, Финляндия конституциясе).

Язылмаган конституцияләр төрле кануннарны тәшкил итәләр (Бөекбритания конституциясе).

Гадәттәгечә, конституция кабул итү хокукы халыкка референдум ярдәмендә бирелә. Ләкин бу хокук шулай ук ил башлыгына (Иран конституциясе, Әфганстан конституциясе), канун чыгару органына (Италия конституциясе) бирелә ала.

Конституциянең башка кануннардан аермасы 
Конституция:
 Хокук чыганагы.
 Иң югары юридик көчкә ия.
 Дәүләт идарә итү формасын һәм югары органнар системасын билгели.
 Стабильлык белән аерыла.
 Кануннар өчен нигез булып тора.
 Кабул итү һәм үзгәртү эшләре катлаулырак.

Беренче конституция 
Гыйракта казулар вакытында (1877 ел) иң беренче юридик документ табылды. Шумер патшасы Уруинимгина вакытында эшләнгән документ шәһәрдә торучыларга аерым хокуклар биргән.

Моны да карагыз 

 Татарстан конституциясе
 Россия конституциясе
 АКШ конституциясе

Конституцион хокук
Кануннар
Мирсәй Әмир

Мирсәй Әмир (тулы исеме Мирсаяф Мәсәлим улы Әмиров) — татар язучысы, драматург, прозаик, публицист, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге иясе.

Тормыш юлы 
1907 елның 6 гыйнварында Башкортстанның Мәләвез районы Җиргән авылында игенче гаиләсендә туа. Яшьли ятим калып, башта туганнан-туган абыйсы гаиләсендә, аннары балалар йортында һәм Эстәрлетамак шәһәрендәге җидееллык үрнәк-тәҗрибә мәктәбе интернатында тәрбияләнә. 1925 елда Яңа Карамалы вулыс башкарма комитеты хезмәткәре, бер үк вакыт та авыл комсомол ячәйкәсе секретаре вазифаларын башкара. Башкортстандагы «Яшь юксыл» гәзитенең селькоры да була. 1926 елда Казандагы сәнгать техникумына укырга керә. Ике ел укыганнан соң «Кызыл яшьләр» газетасы һәм «Авыл яшьләре» журналы редакциясенә җаваплы сәркатип булып күчә.

1929—1931 елларда Мирсәй Әмир Кызыл Армия сафында хезмәт итә, аннан кайткач, берникадәр вакыт «Чаян» журналында әдәби хезмәткәр, аннары 1934 елга кадәр Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият бүлегендә мөхәррир булып эшли.

1934—1936 елларда югары уку йортына керергә теләүчеләр өчен марксизм-ленинизм институты каршында оештырылган хәзерлек курсында укый. 1937 елда Мәскәүдә Максим Горький исемендәге әдәбият институтында читтән торып укый башлый. Сугыш чорында Мирсәй Әмир Татарстан радиокомитетында редактор булып эшли, 1943 ел башында ул Төньяк-көнбатыш фронтка китә, өч ай чамасы «Ватан өчен» исемле татарча фронт газетасы редакциясендә эшли. 1937, 1961—1968 елларда Татарстан Язучылар берлеге рәисе вазифасын башкара.

Мирсәй Әмир 1980 елның 1 июнендә вафат булган.

Иҗат 
Кайбер әсәрләре исемлеге:
 «Безнең авыл кешесе» (1933)
 «Агыйдел» (1935)
 «Тагын да зуррак бәйрәмгә кадәр!» (?)
 «Йөрәк уты» (?)
 «Киез итек вакыйгасы» (1942)
 «Дуслар» (1942)
 «Җавап хаты» (1942)
 «Миңлекамал» (1943)
 "Саф күңел" (1959)

Хәтер 
 Казанның Совет районы Киндерле бистәсендәге, Салават шәһәренең Юпитер микрорайонындагы, туган ягы ― Мәләвез районы Җиргән авылындагы урамнарга исеме бирелгән.

Искәрмәләр 

Мирсәй Әмир
Һиҗри тәкъвим

Һиҗри тәкъвим ( әт-тәқвимүл-һиҗри) — Ислам динендә кулланылган ай тәкъвиме. Исәп Һиҗрәттән, ягъни Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәккәдән Мәдинәгә күчүеннән (Милади тәкъвимендә 622 елның 16 июле), башлана. 

Ел 12 айдан һәм якынча 354 көннән тора. Шул сәбәпле Ислам бәйрәмнәре Милади тәкъвименә карата үзгәрәләр. 

Ай тәкъвиме буенча тәүлек кояш бату вакытында башлана.

Ай исемнәре 
 Мөхәррәм ()
 Сәфәр ()
 Рабигыль-әүвәл ()
 Рабигыль-ахыр ()
 Җөмадиәл-әүвәл ()
 Җөмадиәл-ахыр ()
 Рәҗәп ()
 Шәгъбан ()
 Рамазан ()
 Шәүвәл ()
 Зөлкагдә ()
 Зөлхиҗҗә ()

Сылтамалар 
 http://www.hijracalendar.com/

Һиҗри
Тәкъвим
Вашингтон (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Вашингтон (мәгънәләр) битен карагыз.
Вашингто́н (ингл.Washington) – АКШ төньяк-көнбатышында урнашкан штат. АКШга 42нче штат буларак керде. Башкала – Олимпия шәһәре, иң зур шәһәр – Сиәтл. Халык саны – якынча 5,9 млн кеше (2000 ел). Этник состав (иң зур этник төркемнәр): алманнар – 18,7 %, инглизләр – 12 %, ирландлылар – 11,4 %, норвегиялеләр – 6,2 %, мексикалылар – 5,6 %. Рәсми атама – «Һәрвакыт яшел штат».
Сиэтл

Сиэ́тл (ингл. Seattle, шулай ук Сиэттл, Сиетл) – АКШ төньяк-көнбатышның һәм Вашингтон штатның иң зур шәһәре. Эре диңгез порты. Пьюджет култыклары системасы, Вашингтон күле һәм Тын океан янында урнаша.

Халык саны

Сылтамалар 
 Рәсми сайтта рус төркеме 

АКШ шәһәрләре
Флорида (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Флорида (мәгънәләр) битен карагыз.
Флори́да (ингл. Florida, исп. Florida – чәчәк атучы) – АКШ штаты. Башкаласы Таллахасси. Алабама һәм Джорджия штатлары белән чиктәш. Флорида ярымутравында Мексика култыгы һәм Атлантик океаны арасында урнаша. Мәйданы – 170 451 км². Халык саны (2000) – 15 982 378 кеше. Иң зур шәһәрләр – Майами, Тампа, Орландо, Джексонвиль.

Тарихы
Америкага европалар килү астына Флоридада тимка, калса һәм семин халыклары яшәүне. Испан конкистадор Хуан Понсе де Леон, ярымутрауга 1513 елда килеп, Флориданы испан короллеге җирләренә кушты һәм аңа испанча la tierra florida (чәчәк аткан җир) исемен бирде. 1564 елда ярымутрауда беренче шәһәр - Сан-Августин (хәзерге вакытта Сент-Огастин) салына. 1763 елдагы Париж тынычлык килешүе буенча Британия Флориданы Гаванага алмаштырды.

Ләкин АКШ Азатлык сугышыннан соң Флориданы Испанияга кайтарды.

1819 елда Испания Флориданы АКШ-ка сатты. 1845 елда Флорида илнең 27 штаты дип булды.

Истәлекле урыннар 
Флориданың көньягында урнашкан Эверглейдс милли паркы Кушма Штатларның көньяк-көнчыгышында урнашкан якланган паркларның иң зуры.

Шәһәрләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Кире бәйләнеш

Кире бәйләнеш (рус.обратная связь, ингл. Feedback) – берәр системаның функцияләү нәтиҗәсенең бу системаның функцияләвенә бәйләнеше булган параметрларга йогынты ясавына китерүче процесс. Башкача әйткәндә, системаның керү урынына чыгу сигналына (я энергиясенә) пропорциональ (яки гомуми очракта аның функциясе булган) сигнал (я энергия) бирелә. Бу еш кына системаның функцияләвенә йогынты ясар өчен юри эшләнә.
Уңай һәм тискәре кире бәйләнеш бар. Тискәре кире бәйләнеш керү сигналын чыгу сигналы үзгәрешенә каршылык күрсәтерелек итеп үзгәртә. Бу системаны параметрларның очраклы үзгәрүенә тотрыклырак итә. Уңай кире бәйләнеш, киресенчә, чыгу сигналы үзгәрүен көчәйтә. Көчле уңай кире бәйләнеше булган системалар тотрыксызлык тенденциясен күрсәтәләр. Аларда вакыт узу белән кимеми торган дулкынланулар пәйда була, яки система генератор була башлый. (Бу радиотехникада генератор схемасын төзегәндә кулланыла).

Техника
Джорджия

Джо́рджия (ингл. Georgia [ˈdʒɔrdʒə]) – Америка Кушма Штатларның көньяк-көнчыгышында урнашкан штат. 1788 елда Кушма Штатлары конституциясен имзалаган дүртенче штат. Башкала һәм иң зур шәһәр – Атланта. Халык саны – 8 186 453 кеше (2000).

1724 — Төньяк Америкадагы Джорджия британ колониясенә нигез салу.

Джорджия рәсми атамалары – « штаты» һәм «Көньяк импер штаты».

Төньякта Джорджия Теннесси һәм Төньяк Каролина штатлары белән, көнчыгышта Көньяк Каролина һәм Атлантик океан белән, көньякта Флорида, ә көнбатышта исә Алабама белән чиктәш.

Шәһәрләр

Сылтамалар 
 http://www.georgia.gov һәм http://www.state.ga.us/ 
 Georgia Information Locator

АКШ конфедератив штатлары
Рихард Вагнер

Вильге́льм Ри́хард Ва́гнер (; 22 май, 1813, Лейпциг — 13 февраль, 1883, Венеция) — алман композиторы, дирижер, драматург (үз операларының либреттолары авторы), фәлсәфәче. Опера музыкасының иң бөек реформаторларыннан берсе. Европа мәдәниятенә зур тәэсир ясый. Вагнер мистицизмының XX гасыр алман милләтчелегенә (шул исәптән национал-социализмга да) йогынтысы зур.

Тормыш юлы 
Вагнер түрә булып дәүләткә хезмәт иткән Карл Фридрих Вагнер (1770—1813) гаиләсендә туа. Актер булган үги әтисе Людвиг Гейер тәэсирендә яшь Вагнер 1828 елда бер кантордан музыка дәресләре ала башлый. 1831 елдан башлап Лейпциг университетында музыка өйрәнә. Дан казанганчыга кадәр авыр тормыш кичерә. Аның «Риенци, трибуннар арасында иң соңгысы» операсы 1842 елда Дрезденда уңышка ирешә. 1864 елда Мюнхенга күчә. 1876 елның 13-17 августында Нибелунг боҗрасы тетралогиясе премьерасы. 1883 елда йөрәк өянәгеннән вафат була.

Искәрмәләр 

Алмания композиторлары
Сурия

Сурия () — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.

Географиясе 

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испания муниципалитетлары
Барселона провинциясе муниципалитетлары
Әлифба буенча торак пунктлар
Миссисипи (штат)

Бу мәкалә АКШ штатына багышланган. Миссисипи сүзенең башка мәгънәләр бар: Миссисипи.
Миссиси́пи (ингл. Mississippi) – АКШ көньягында урнашкан штат. 20нче штат. Халык саны 2,8 млн кеше (АКШда 31нче урын; 2000 ел). Башкала һәм иң зур шәһәр – Джексон. Рәсми атама – «Магнолия штаты» (ингл. Magnolia State), рәсми булмаган атама – «Кунакчанлык штаты».

Географик мәгълүмат 
Миссисипи 125 546 км² мәйданын ала. Төньякта штат Теннесси белән, көньякта Алабама белән, көньяк-көнбатышта Луизиана белән, төньяк-көнбатышта Арканзас белән чиктәш. Көньякта Миссисипи Мексика култыгы сулары белән юыла. Үз исемен штат аның көнбатыш чиге буенча аккан елгадан алды.

Тарих 
Миссисипи территориясе АКШна 1817 елның 10 декабрендә егерменче штат буларак кабул ителде.

Чыганаклар 
 Рус Википедиясе

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Мәүлид бәйрәме

Мәүлидин-Нәби (гар. مَوْلِدُ آلنَبِيِّ‎‎) – Мөхәммәд пәйгамбәрнең туу көнен бәйрәм итү (Кайсыбер мөселманнар бәйрәм итүгә каршы). Раббигыль-әүвәл аеның 11 көнендә билгеләнә. Бәйрәм бер ай дәвам итә. Кайсыбер мөселман илләрендә бөек бәйрәм буларак үткәрелә. Бәйрәм Казанда да билгеләнә.

Бәйрәмнең дәвамы – 12 раббигыль-әүвәл (Мөхәммәд пәйгамбәр вафат булган көн).

Бәйрәм тарихы 
Беренче мәртәбә бәйрәм XII гасырда Сүриядә билгеләнде.

Бәйрәм көннәре 
 2009 ел – 9 март.
 2010 ел – 25 февраль.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Ватаным Татарстан: Бәрәкәтле бәйрәм
 Азатлык радиосы: Татарстанда Мәүлидне бәйрәм итәләр (2009 ел)
 Кәеф ничек: Мәскәүдә кичәсе
 Video Дагестанда Мәүлид

Ислам бәйрәмнәре
Луизиана (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Луизиана (мәгънәләр) битен карагыз.
Луизиа́на (ингл. Louisiana; фр. Louisiane; исп. Luisiana) – АКШ көньягында урнашкан штат. Берлеккә кергән 18нче штат. Башкаласы – Батон-Руж шәһәре, иң зур шәһәр – Яңа Орлеан. Гомуми мәйданы 134 182 км² (АКШда 31 урын). Халык саны 4,469 млн кеше (22 урын). Рәсми атама – пеликаннар штаты. Француз патшасы Людовик XIV исеме буенча штатка андый исем куштылар.

Көнбатышта Луизиана Техас белән, төньякта Арканзас белән, көнчыгышта Миссисипи белән чиктәш. Көньякта штат территориясе Мексика култыгы белән чикләнгән.

Кызыклы фактлар 
 Луизиана штатында Бритни Спирс туган.
 Штат халкының 5 %-ының туган теле – француз теле.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт  
 Луизиана тарихы
Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари

Габдерәхим Утыз Имәни – татар шагыйре, фикер иясе.

Биография
Утыз Имәни 1754 елда хәзерге Татарстанның Чирмешән районы Яңа Кади авылында крестьян гаиләсендә туа. Аның әтисе, Госман бине Сәрмәки, чыгышы белән хәзерге Лениногорск районының Тимәш авылы кешесе, ә әнисе  (кайбер мәгълүматларга караганда, аның исеме Гафифә булган) Утыз Имән авылы кызы булып, өйләнешкәннән соң алар Тимәш авылында яши башлыйлар. Ләкин Габдерәхим туганчы ук Госман үлеп китә. Ярдәмчесез калган яшь хатын янәдән үзенең туган авылы Утыз Имәнгә кайта. Һәм шунда, әтисе йортында, бала таба. Берничә елдан соң, ул үзе дә дөнья куя. Шулай итеп, Габдерәхим, сабый чагында ук, ата-анадан ятим калып, туган тиешле бер җиңгәсе кулында тәрбияләнә. 
 Вильдан мулла мәдрәсәсенә йөри.
 Ырынбур Каргалысына китә, анда Вәлид бине Мөхәммәд әл-Әмин мәдрәсәсендә белем ала.
 1788 елда, гаилә белән, Урта Азия шәһәрләренә гыйлем өстәргә чыгып китә.
1898 елда Кашшафетдин әс-Сөлеки шагыйрьнең шигырьләрен туплап,  Казанда Кәримовлар матбагасында “Китабы мөһиммәт әз-заман” дигән җыентык чыгарган.
 
2011 елны Гай шәһәре районара прокуратурасы (Ырынбур өлкәсе) мәхкәмәдән Габдрәхим Утыз-Имәни язган «Җәваһир әл-Бәян» әсәрен экстремистик әдәбият исемлегенә кертерүне таләп иткән.

Хәтер 
 2016 елда Яр Чаллыда Мәләкәс аръягы бистәсендә төзелгән мәчеткә исеме бирелгән.
 2022 елда Лениногорск районы Тимәш авылында (әтисенең ватаны, шагыйрь биредә гомеренең соңгы елларын үткәргән) Габдерәхим Утыз Имәни исемендәге тарихи-мәдәни комплекс ачылган.
 2023 елда Казанда Дубравная урамында  Габдерәхим Утыз Имәни исемендәге «Ал Таң» мәчете ачылган.

Шулай ук карагыз 
 Кизләү мәдрәсәсе

Чыганаклар
 Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари китабы (Татарстан Китап Нәшрияты, Казан, 1986).

Искәрмәләр

Сылтамалар
 Габдерәхим Утыз Имәнинең иҗаты

Татар шагыйрьләре
Татар галимнәре
Россия империясе шагыйрьләре
Габдерәхим Утыз Имәни
Техас (штат)

Техас (ингл. Texas) – АКШның көньягында урнашкан штат. АКШда мәйданы буенча Аляскадан соң, халык саны буенча Калифорниядән соң 2 урында. Штатның башкаласы – Остин шәһәре.

Штат исеме испан «tejas» сүзеннән килә, ә ул, үз чиратында, индиан телләрендәге «táysha» – «дус» сүзеннән килә. Штат аббревиатурасы – TX. Штатның рәсми атамасы – «Ялгыз йолдыз штаты».

Техас көнбатышта Нью-Мексико белән, төньякта Оклахома белән, көнчыгышта Луизиана һәм Арканзас белән чиктәш. Техасның көньяк-көнбатыш чиге АКШ һәм Мексиканы аерган Рио-Гранда елгасы буенча уза. Көньяк-көнчыгышта Техас Мексика култыгы белән юыла.

АКШ конфедератив штатлары
27 май

27 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 218 көн кала.







— Аналар көне (, ).
  Нигерия — Балалар көне ().
  — Туган телләр көне (, ).
  Россия — Бөтенрусия китапханәләр көне (, ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1703 —  шәһәренә нигез салына.
 1920 — Владимир Ленин, Михаил Калинин һәм Авель Енукидзе  оештыру турындагы декретка кул куялар.
 2010 — ТАССР туксанъеллыгына багышланган тантаналы чаралар узган.

1332 — Ибн Халдун, гарәп мөселман фәлсәфәчесе, тарихчы.
 1848 — Никифор, 
 1879 — Константин Лепилов, 
 1888 — Луи Дюрей, француз композиторы.
 1889 — Лев Каминский,
 1890 — Константин Иванов, чуаш мәгърифәтчесе, шагыйрь.
 1896 — Маркис Салихов, 
 1897 — Җон Кокрофт, 
 1915 — Владимир Болдырев, 
 1915 — Кирил Ильяшенко, 
 1920 — Николай Лайне, 
 1920 — Тамара Петрова, 
 1922 — Валентин Ежков, 
 1922 — Кристофер Ли, 
 1923 — Һенри Киссинҗер, 
 1926 — Миләүшә Мортазина, 
 1931 — Владимир Алмазов, 
 1933 — Руслан Васильевский, 
 1937 — Люция Каламкарова, 
 1943 — Наил Сибгатуллин, 
 1951 — Әхәт Мушинский, 
 1951 — Радик Ильясов, 
 1955 — Александр Бондарь, 
 1958 — Николай Беляев, 
 1959 — Донна Стрикленд, 
 1959 — Ранис Газизов, 
 1960 — Владимир Сушков, Саранск шәһәренең башлыгы.
 1961 — Марат Кабаев,
 1963 — Илдар Гарифуллин,
 1964 — Сергей Арсланов,
 1966 — Майя Ишморатова,
 1967 — Илдус Габдрахманов, Татарстанның халык артисты (2014).
 1972 — Максим Соколов, 
 1980 — Рудольф Һуна, 
 1983 — Игорь Лебеденко, 
 1984 — Ирек Кашапов, 
 1985 — Павел Евтушенко, 
 1989 — Татьяна Журавлёва,

1606 — Ялган Дмитрий I, 
 1840 — Никколо Паганини, итальян скрипачы, композитор.
 1910 — Роберт Кох, 
 1956 — Сәмәд Вургун, 
 1963 — Иван Лосев, 
 1964 — Җаваһарлал Неру, Һиндстан сәяси эшлеклесе.
 1970 — Василий Алексеев, 
 1987 — Җон Һовард Нортроп, 
 1988 — Эрнст Руска, 
 1990 — Мөхтәр Назаргалиев, 
 1993 — Илфак Смаков, башкорт җырчысы.
 1996 — Климент Русаков, Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.
 1996 — Отар Анджапаридзе, 
 1998 — Лазарь Сарьян, композитор.
 2005 — Әбүзәр Айдамиров, 
 2005 — Вениамин Григорьев, 
 2010 — Александра Беспалова, 
 2010 — Әмин Тәрҗеманов, 
 2013 — Юнона Карева, Казан Зур театры актрисасы, педагог.
 2018 — Азамат Хәлилов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
27 май
Оклахома (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Оклахома (мәгънәләр) битен карагыз.
Оклахо́ма (ингл. Oklahoma) – АКШ көньяк үзәгендә урнашкан штат. Халык саны – 3,451 млн кеше (АКШда 27нче урын; 2000 ел). Башкала һәм иң зур шәһәр – Оклахома-сити. Көнчыгышта штат Арканзас һәм Миссури белән, көньякта Техас, көнбатышта Нью-Мексико белән, төньякта исә Колорадо һәм Канзас штатлары белән чиктәш.

Шәһәрләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Оклахома
Рамил Юныс

Рамил Юныс (Рамил хәзрәт Юныс, Рамил хәзрәт) — татар-мөселман рухание. 2005-2012 елларда Кол Шәриф мәчете имам-хатыйбы. 2002-2005 елларда Түбән Кама җәмигъ мәчете имам-мөхтәсибе. 2018 елдан Казанның Иске Таш мәчетенең (Тугызынчы мәчет) икенче имамы.

Биография 
1986 елда урта мәктәпне көмеш медаль белән тәмамлый.
1986 — 1992 елларда Туполев исемендәге КДТУда белем ала. 1992 — 1997 елларда Мәдинә шәһәрендә Ислам университетында укый. Шулай ук авыл хуҗалыгы академиясенең икътисад бүлеген тәмамлап икътисадчы дипломын да ала.

Вазифалары 
2002-2005 елларда Түбән Кама җәмигъ мәчете имам-хатибы, шәһәр мөхтәсибе.

2005-2012 елларда Кол Шәриф мәчетенең имам-хатыйбы вазифасын үти.

2018 елдан Казанның Яңа Татар бистәсендәге Иске Таш мәчетенең (Тугызынчы мәчет) икенче имамы.

Гаилә хәле 
Өйләнгән, ике кыз баласы бар.

Сылтамалар 
 Рамил Юныс: кризисның да файдасы бар
 Рамил хәзрәт Юныс: "Үткәнгә кире кайту юк"

Искәрмәләр 

Татарстан имамнары
Диләрә Зөбәерова

Диләрә Зөбәерова (Диләрә Гази кызы Зөбәерова)- татар журналисты, язучысы, Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).

Тәрҗемәи хәле. 
1930 елның 6 гыйнварында Татарстан АССРның Минзәлә өязе  (1930 елның 10 августыннан Сарман районы) Күтәмәле авылында рухани гаиләсендә туа. Күтәмәледә башлангыч, Иске Кәшердә җидееллык белем ала.

1948 елда Алабуга педагогия училищесын, 1952 елда Казан педагогика институтының татар филологиясе бүлеген кызыл диплом белән тәмамлый.

1952-1955 елларда Татарстан китап нәшриятында яшьләр-балалар әдәбияты мөхәрририятендә мөхәррир.

1955-1959 елларда төрле районнарда укытучы, район мәгариф бүлеге инспекторы, район гәҗитләрендә тәрҗемәче, әдәби хезмәткәр.

1960-1962 елларда "Социалистик Татарстан" гәҗитендә бүлек мөдире урынбасары. 1962-1985 елларда "Азат хатын"да бүлек мөдире.

ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы (1966).

ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1971).

Иҗаты. 
Диләрә Гази кызы Зөбәерова үзенең бөтен аңлы гомерен татар журналистикасына һәм әдәбиятына хезмәт итүгә багышлаган романтик җанлы каләм остасы була. Нәшрият, район һәм республика газеталары редакцияләрендә беренче журналистлык чыныгуы алганнан соң, ул егерме өч елга якын (1962–1985) «Азат хатын» (хәз. «Сөембикә») журналы редакциясендә мөхәррир, бүлек мөдире булып эшләде, һәрчак юлда, кешеләр арасында булу, киң хәбәрдарлык аңа журналистлык эшендә һәм әдәби иҗаты өчен бай тормыш материалы тупларга мөмкинлек бирде. Аның әдәби иҗат мирасы – хикәяләре, нәсерләре, очерклары, «Дустым авазы», «Куш өянке шаһит», «Кыр чәчәге» исемле повестьлары, «Халкым хаклы» (1990) дигән җыентыгына кергән публицистик язмалары үз заманы чынбарлыгын, бигрәк тә яшьләр тормышын оптимистик, романтик рухта гәүдәләндерүе белән үзенчәлекле була.

Диләрә Зөбәерова 2000 елда вафат була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин), 1 нче китап: Чаллы, 2000.

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар язучылары
Татар журналистлары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
1909 ел



Вакыйгалар 
 11 апрель — Тел-Әвив шәһәре нигезләнә.
 27 август — Фатиха Аитова мәктәбе ачыла.
 6 декабрь — Сарытау университеты ачыла.

Туулар 

 9 гыйнвар — Фатих Кәрим, шагыйрь (1909-1945).
 10 гыйнвар — Галимә Ибраһимова, Татарстанның халык, Русиянең атказанаган артисты (1909-1984).
 9 февраль — Фуат Халитов, ССРБ халык артисты.
 2 март — Әмирхан Еники, мәшһүр язучы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 6 март — Нурулла Фазлаев, Советлар Берлеге Каһарманы.
 15 май — Галия Измайлова (1909-1983) — Татарстан АССР халык комиссары (1938-1943).
 14 август — Байназар Әлменов, рәссам, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 5 октябрь — Бәдрүш Мокамай, фронтовик шагыйрь.
 1 август — Мирза Таһиров, Татарстан АССР атказанган укытучысы.
 14 август — Байназар Әлменов, рәссам, Татарстан АССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 25 октябрь — Гали Надрюков, татар театры артисты.
 9 декабрь — Галимә Ибраһимова актриса, ТАССРның халык артисты (1957), РСФСРның атказанган артисты (1971).
 11 декабрь — Габдулла Шамуков, татар театры артисты, тәрҗемәче, ТАССР-ның халык артисты, БАССР-ның атказанган артисты, РСФСР, ССРБ халык артисты.

Вафатлар 

 10 апрель — Алджернон Чарльз Суинберн (ингл. Algernon Charles Swinburne), инглиз шагыйре.
 26 октябрь — Ито Хиробуми, япон дәүләт эшлеклесе.
 28 ноябрь (11 декабрь) — Пётр Лесгафт, педагог һәм табиб.

1909 ел
Еллар
Нью-Мексико

Нью-Ме́ксико (ингл. New Mexico; исп. Nuevo México) – АКШ көньяк-көнбатышында урнашкан штат. Башкаласы – Санта-Фе шәһәре.
Аризона

Бу терминның башка аңламнары да бар, Аризона (мәгънәләр) битен карагыз.

Аризо́на () – АКШка кергән 48нче штат. Илнең көньяк-көнбатышында урнашкан. Юта, Колорадо һәм Нью-Мексико белән бергә «дүрт почмак штатларына» керә. Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Финикс (Phoenix).

2005 елда штат халкының саны якынча 5 939 292 кеше (АКШда 20нче урын).

Көньякта штат Калифорния һәм Невада белән, төньякта – Юта һәм Колорадо белән, көнчыгышта Нью-Мексико белән, ә көньякта Мексика белән чиктәш.

Сылтамалар
Калифорния (штат)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, Калифорния (мәгънәләр) битен карагыз.
Калифо́рния (, ХФӘ: [ˌkʰælɪ̈ˈfɔɹnɪə]) – АКШның штаты. Илнең көнбатыш ярында урнашкан. Тын океанга чыга. Төньякта Орегон, көнчыгышта Невада, көньяк-көнчыгышта Аризона, ә көньякта Мексика белән чиктәш. Калифорния – АКШның 31нче штаты, ул 1850 елның 9 сентябрендә оешкан. Аңа кадәр Калифорния Испания һәм Мексика тарафыннан идарә ителгән.

Халык саны буенча Калифорния – АКШның иң күпсанлы штат (2000 ел җанисәбе буенча, һәм 2008 ел буенча). Мәйданы буенча Калифорния өченче (Әләскә һәм Техастан соң). Башкаласы – Сакраменто шәһәре, иң зур шәһәр – Лос-Анджелес. Башка зур шәһәрләр: Сан-Франциско, Сан-Диего, Сан-Хосе. ТМП күләме буенча Калифорния АКШта беренче урынны ала. Штатның рәсми атамасы – «Алтын штат».

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
Лос-Анджелес

Лос-Анджелес () — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.

Тарихы 

Лос-Анджелес шәһәре  елда нигезләнгән.

Халык саны

Географиясе 

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 

Калифорния шәһәрләре
Әлифба буенча торак пунктлар
АКШ шәһәрләре
Невада (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Невада (мәгънәләр) битен карагыз.

Нева́да (ингл. State of Nevada, IPA: /nɨˈvæːdə/) – АКШның көнбатышында урнашкан штат. Штат башкаласы – Карсон-Сити шәһәре, иң зур шәһәр – Лас-Вегас. Рәсми атама – «Көмеш штат». Аны шулай ук «Сугышларда туган штат» дип йөртәләр, чөнки АКШга ул Граждан сугышы вакытында керде.

Төньякта штат Орегон һәм Айдахо белән, көнбатышта Калифорния белән, көньяк-көнчыгышта Аризона белән, көнчыгышта исә Юта чиктәш.

Шәһәрләр
Васил Маликов

Васил Малик улы Маликов (19 октябрь 1924, Иске Кормаш, Татарстан – 11 октябрь 1992, Казан, Татарстан) – танылган рәссам, сынчы, Казандагы Мулланур Вахитов һәм Муса Җәлил һәйкәлләре авторы. Муса Җәлил премиясе, Тукай премиясе лауреаты.

Тормыш юлы

Васил Маликов 1924 елның 19 октябрендә Татарстанның Актаныш районы Иске Кормаш авылында туа.

Ул, 1942 елда Казанда һөнәр училищесын тәмамлаганнан соң, сугышта катнаша. 1948–1953 елларда Казан сәнгать училищесында укый. Училищеда уку елларында ук Садри Ахун җитәкчелегендә сыннар ясау (скульптура) белән шөгыльләнә башлый. Васил Маликовның Казанда Үзәк ял паркы каршындагы монументы шәһәрнең күрке булып тора. Соңгы елларда Васил Маликов үзенең бөтен осталыгын портрет жанрында күрсәтә. Мулланур Вахитов, Муса Җәлил һәм башка милли каһарманнарга эшләнгән һәйкәлләр шуның ачык мисалы. Ул үзенең сыннарында замандашларының характерын бай һәм дөрес итеп ача. Рәссамның берничә әсәре фронт истәлекләренә бәйле рәвештә бирелгән. «Хәтереңдәме, иптәш?», «Соңгысы» кебек хезмәтләре аның иҗади кызыксынуының күпкырлы булуына ышандыра. «Соңгысы» әсәре 1980 елда республиканың Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Рәссамга иҗаттагы уңышлары өчен Муса Җәлил премиясе, РСФСРның атказанган, Татарстанның халык рәссамы дигән исем бирелә.

В. Маликов 1992 елның 11 октябрендә Казан шәһәрендә вафат булды.

Искәрмәләр 

Татар сынчылары
Татарстан скульпторлары
Татар рәссамнары
Тукай премиясе лауреатлары
Җәлил премиясе лауреатлары
Титан

Титан – Менделеевнын периодик системасынын 4 группа элементы. Атом номеры – 22, атом массасы – 47,90. Элементның атом массасы 47,867(1). Ti символы белән билгеләнә. Гади матдә титан — ныклы җиңел металл, көмеш ак төстә. Коррозиягә нык чыдамлы. Титан — актив металл. Ул көмеш-ак төстә, тыгыз, ныклы һәм җиңел. Ул тимердән ике тапкыр җиңелрәк, ә ныклыгы буенча бик күп металларны уздыра.

Этимология 
Титаннар – борынгы грек мифологиясендә – баһадирлар, Уран һәм Гея балалары.

Ятмалары 
Титанның зур ятмалары Көньяк Африка Республикасы, Рәсәй, Украина, Канада, АКШ, Кытай, Норвегия, Швеция, Мисыр, Австралия, Һиндстан, Көньяк Корея, Казакъстан территорияларында бар; сибелмә чыганаклары Бразилия, Һиндстан, АКШ, Сьерра-Леоне, Австралия  территорияләрендә урнашкан. БДБ илдәрендә титан рудаларының запаслары буенча Рәсәй Федерациясе (58,5 %) һәм Украина (40,2 %) алгы рәтләрдә тора. Рәсәйдә иң эре титан чыгару урыны — Ярегское.

Металлик титанны күп сәнәгать тармакларында куллану аны ныклыгы корыч ныклыгына якын булуында, шул ук вакытта ул корычтан 45 % -ка җиңел. Титан алюминийдан 60 %-ка авыррак, әмма ул ныклыгы буенча якынча ике тапкырга өстенрәк.

Физиологик үзенчәлеге 
Титан физиологик яктан инерт дип санала, шуның аркасында протезлауда организм тукымалары белән турыдан-туры бәйле металл буларак файдаланыла. Илләмәгәр титан тузаны канцероген булуы мөмкин. Титан, әйтелүенчә, шулай ук стоматологиядә кулланыла. Титанны куллануның үзенчәлеге ныклыкта гына түгел, ә металлның сөякләргә дә ялгана алуы, бу исә тешнең ныклыгын тәэмин итү мөмкинлеген бирә.

Тарих 
Бу элементны диоксид рәвешендә ике галим – У. Грегор һәм М. Клапрот ачалар. Оксидны металлга әйләндерү ул галимнәрдә килеп чыкмый. Металлик титан беренче тапкыр 1825 елда Берцелиус тарафыннан чыгарыла, чиста хәлдә 1925 елда голландияле А. ван Аркел һәм И. де Бур тарафыннан алына. 1940 елда Люксембург егете Вильгельм Кролль тетрахлоридтан металл титанны торгызуның гади магниетермик ысулын патентлаганчы, Титан сәнәгать кулланышын тапмаган.

Әдәбият 
 Титан// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Сылтамалар 
 Титан//Большая российская энциклопедия
 Титан на Webelements
 Титан в Популярной библиотеке химических элементов
 Титан и его сплавы

Искәрмәләр 

Химик элементлар
Металлар
Орегон

Орего́н (ингл. Oregon) – АКШ төньяк-көнбатышында урнашкан штат. Тынокеан штаты. Халык саны – 3,641 млн кеше (АКШ штатлары арасында 28нче урын; 2005 ел күрсәткече). Башкаласы – Сейлем, иң зур шәһәр – Портленд. Башка зур шәһәрләр – Юджин, Грешам, Бивертон, Медфорд, Корваллис, Спрингфилд, Астория.

Рәсми атамасы – «Бобрлар штаты» (Beaver State).

Мәйданы 254,772 мең км² (штатлар арасында тугызынчы урын). Төньякта ул Вашингтон штаты белән, көнчыгышта Айдахо белән, көньякта исә Невада һәм Калифорния штатлары белән чиктәш. Көнбатышта территориясе Тын океан сулары белән юыла. Төп елгалар – Колумбия, Уилламетт, Снейк, Дешутс.

Сылтамалар 
 Орегон турында мәгълүмат
Көньяк Каролина

Көньяк Кароли́на (ингл. South Carolina, ()) – АКШ көньяк-көнчыгышында урнашкан штат. Башкаласы Колумбия шәһәре. Рәсми атама «Кыска буйлы пальмалар штаты».

Климат

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Рәсми сайт 
 Рәсми туризм сайты 
 Саннар һәм фактлар

Шулай ук карагыз
Вашингтон (мәгънәләр)

Вашингтон:
 Вашингтон (башкала) – шәһәр, АКШ башкаласы (Колумбия федераль округында урнаша).
 Вашингтон (Пенсильвания) – Пенсильвания штатында урнашкан шәһәр.
 Вашингтон (Төньяк Каролина) – Төньяк Каролина штатында урнашкан шәһәр.
 Вашингтон (штат) – АКШ штаты.
 Вашингтон (утрау) – Мичиган күлендә урнашкан утрау.
 Вашингтон (тау) – төрле таулар исемнәре.

Шәхесләр 
 Джордж Вашингтон – беренче АКШ президенты.

Округлар 
31 округ исеме:
 Вашингтон – Айдахо
 Вашингтон – Айова
 Вашингтон – Алабама
 Вашингтон – Арканзас
 Вашингтон – Вермонт
 Вашингтон – Виргиния
 Вашингтон – Висконсин
 Вашингтон – Джорджия
 Вашингтон – Иллинойс
 Вашингтон – Индиана
 Вашингтон – Канзас
 Вашингтон – Кентукки
 Вашингтон – Колорадо
 Вашингтон  – Луизиана
 Вашингтон – Миннесота
 Вашингтон – Миссисипи
 Вашингтон – Миссури
 Вашингтон – Мэн
 Вашингтон – Мэриленд
 Вашингтон – Небраска
 Вашингтон – Нью-Йорк
 Вашингтон – Огайо
 Вашингтон – Оклахома
 Вашингтон – Орегон
 Вашингтон – Пенсильвания
 Вашингтон – Род-Айленд
 Вашингтон – Төньяк Каролина
 Вашингтон – Теннесси
 Вашингтон – Техас
 Вашингтон – Флорида
 Вашингтон – Юта
Арканзас

Арканза́с (ингл. Arkansas) – АКШ көньягында урнашкан штат. Халык саны 2,673 млн кеше (АКШ штатлары арасында 33-е урын; 2000 ел күрсәткечләре). Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Литл-Рок. Башка зур шәһәрләр.

Рәсми атама – «Табигый штат» (Natural State).

Мәйданы 137,8 мең км² (Штатлар арасында 29нчы урын). Көньякта штат Луизиана белән, көнбатышта Техас һәм Оклахома белән, көнчыгышта Теннесси һәм Миссисипи белән, ә төньякта Миссури белән чиктәш.
Болгар (мәгънәләр)

Болгар — күп мәгънәле сүз.

Топоним 
 Болгар — тарихи шәһәр.
 Болгар — шәһәр, Спас районы үзәге.
 Болгар — Лениногорск районы авылы.
 Болгар — Спас районы авылы.
 Болгар — Түбән Кама районы авылы.
 Болгар — БР Чакмагыш районы авылы.
 Болгар — Мари Ил Мари-Төрек районы авылы.
 Болгар-1 — Әлмәт районы авылы.
 Болгар-2 — Әлмәт районы авылы.

Моны да карагыз 
 Кызыл Болгар
 Кызыл Болгар (Чистай районы)
 Кызыл Болгар (Биектау районы)
 Яңа Болгар

Шулай ук карагыз 
 Идел буе Болгары — тарихи дәүләт.
 Болгар ислам академиясе
 Болгар музей-тыюлыгы 
 «Болгар» бию театры 
 «Болгар» номерлары
 Болгар радиосы
 Болгар мәчете
 Болгар урамы
Мичиган (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Мичиган (мәгънәләр) битен карагыз.

Мичига́н (ингл. Michigan [ˈmɪʃɨɡən]) – АКШ төньягында урнашкан штат. Берлек составына кергән 26нчы штат. Башкаласы – Лэнсинг. Иң зур шәһәр – Детройт; башка зур шәһәрләр – Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор.

Халык саны – 9,94 млн кеше (АКШда 8нче урын; 2000 ел күрсәткече). Рәсми атамалар –
 The Great Lakes State (Бөек күлләр штаты);
 The Wolverine State ( штаты);
 The Automotive State (автомобилләр штаты);

Мичиган мәйданы 250,7 мең км² (АКШда 11нче урын), шул мәйданнын 41,3 % – су. Төньякта һәм көнчыгышта Канада белән, көньякта Огайо һәм Индиана штатлары белән, көнбатышта Висконсин штаты белән, төньякта су аркылы Иллинойс һәм Миннесота штатлары белән чиктәш.

78 штат паркы, 19 рекреация даирәсе һәм дәүләт урманы белән Мичиганның теләсә-нинди штаттан да күбрәк парк һәм дәүләт урманы системасы бар.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Туризм сайты
Пенсилвания

Пенсильва́ния (ингл. Commonwealth of Pennsylvania) – АКШ штаты. Рәсми атама "Краеуголь таш штаты". Штат девизы – «Америка монда башлана». Халык саны – 12 281 054. Этник хәләт (2003 ел сорашторуы буенча): алманнар – 27,66 %, ирландлылар – 17,66 %, итальяннар – 12,82 %, инглизләр – 8,89 %, поляклар – 7,20 %.

Шулай ук карарга мөмкин 
 Пенсильвания алман теле

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Пенсилвания
Гавай (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Гавай (мәгънәләр) битен карагыз.

Гавай (ингл. Hawaii) – АКШтагы штат. Тын океанның уртасында Төньяк ярымшарда АКШның континенталь өлешеннән 3 700 км ераклыкта Һавай утрауларында урнашкан.

Халык саны – 1 288 198 кеше (2008), шул исәптән японнар (14%), американнар һәм аурупа чыгышлылар (23 %), метислар (13 %), филиппинлылар (14 %), китайлар (5 %), гавайлылар (10 %) һ.б. 

Шәһәр халкы якынча 70 %. 

Рәсми тел – инглиз теле; еш кына көндәлек тормышта милли телләр дә саклана, шул исәптән гавайча да. Башкала һәм иң зур шәһәр – Гонолулу. Оаху утравы икътисад ягыннан иң алга киткән утрау.

Гавай
Стокһольм

Стокһольм (швед. Stockholm) – Швециянең башкаласы һәм иң зур шәһәре. Мәларен күленең көнчыгыш ярында урнашкан. Халык саны 810 120 кеше (2009). Стокһольмда швед патшасының резиденциясе, Швеция хөкүмәте һәм риксдаг урнашканнар.

Унөченче гасырдан башлап Стокһольм илнең эре икътисади үзәге булып тора. Бүген бу Швециянең иң зур шәһәре, шулай ук ул үзидарәле.

Шәһәр олы бер күл – Меларен күле буена урнашкан, зур порт һәм тимер юл төене. Халкы 88 меңнән артык. Әгәр шәһәр тирә-юне халкын да кушсаң, 1,63 млн. кешегә җыела. Метрополитены бар. Арланда халыкара аэропорты белән дә билгеле. Шәһәр илнең төп икътисадый һәм мәдәни үзәге санала. Аңа 1252 елда ук нигез салганнар.

Шәһәр көнбатышның роман-готика архитектура истәлекләрен саклый.

Траспорт
1950 елдан шәһәрдә гомуми озынлыгы 105,7 км булган өч линиядә 100 станция исәпләнгән метрополитен эшли.

Шәһәрдә үзара бәйләнешсез тугызлы линиясе һәм шәһәр яны өч тимер юл транспорт системасы, аларның берсе тар колеялы (891 мм) бар. Шунысы кызык: бөтен транспорт маршрутының гомуми рельсовые нумерациясе бар (7, 12, 21, 22 — тугызлы; 10, 11, 13, 14, 17-19 — метр; 25-29, 35-37 — тимер юл маршрутлары). Моннан тыш, автобуслар һәм елга транспорты эшли.

Стокгольмда 3 аэропорт эшли. Аннан 42 км еракта Стокгольм-Арланда халыкара аланы урнашкан. Шулай ук шәһәр янында Рома аланы һәм каланан көньяктарак 95 км еракта урнашкан Скала аланы эшли.

Дин

Христианлык

Лютеранлык

Православие

Католиклык

Ислам 

 Стокгольм җәмигъ мәчете

Иудаизм

Сылтамалар 
 The City of Stockholm

Европа башкалалары
Швеция шәһәрләре
Хөтбә

Хөтбә (гарәп. خطبة‎‎) – Исламда Җомга намазы вакытында һәм бәйрәмнәрдә укылган вәгазь. Гадәттә, хөтбә Аллаһ тәгаләне һәм Мөхәммәд пәйгамбәрне искәртүдән башлана.

Намаз Вәгазь
Иллинойс (штат)

Бу терминның башка аңламнары да бар, Иллинойс (мәгънәләр) битен карагыз.
Иллино́йс (ингл. Illinois) – АКШ Урта көнбатышында урнашкан штат. Мәйданы – 150 мең км². Халык саны – 12,4 млн. кеше (2000) (халык саны буенча АКШда бишенче штат). Башкаласы – Спрингфилд шәһәре, иң зур шәһәр – Чикаго; башка эре шәһәрләр: Рокфорд, Пеория, Орора, Нейпервилл, Декейтер.

Рәсми атама – «Линкольн җире» (Land of Lincoln), шулай ук «Прерия штаты» (Prairie State). Рәсми девиз State sovereignty, national union («Штат бәйсезлеге, милли берлек»).

Штат төньякта Висконсин белән, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Индиана штаты белән, көньякта Кентукки штаты белән, ә көнбатышта Айова һәм Миссури штатлары белән чиктәш. Төньяк-көнчыгышта Мичиган күле белән чикләнгән.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Encyclopedia of Chicago (2005)
Урта көнбатыш

АКШ Урта Көнбатышы, Урта Көнбатыш – АКШ бүленгән дүрт географик төбәкнең берсе. Төбәк 12 штаттан тора: Иллинойс, Индиана, Айова, Канзас, Мичиган, Миннесота, Миссури (штат), Небраска, Төньяк Дакота, Огайо (штат), Көньяк Дакота һәм Висконсин.

Иң зур шәһәрләр

Искәрмәләр 

АКШ административ бүленеше
Долгопрудный

Долгопру́дный () – Русиянең Мәскәү өлкәсенд урнашкан шәһәр.

Халкы (2009) – 82,3 мең кеше (1938 – 8 мең, 1970 – 53 мең, 1991 – 71,1 мең, 2004 – 74 мең).

Долгопрудныйда Мәскәү физик-техник институты (дәүләт университеты) урнашкан.

География 
Шәһәр Клязьма елгасы буенда урнашкан; Мәскәүгә төньяктан терәлеп тора. Мәскәүнең Савёлов вокзалыннан төньякка таба 18 км ераклыкта урнашкан.

Тарих 
«Дирижаблестрой» исемендәге эшчеләр бистәсе 1914 елда нигезлнгән Долгие Пруды станциясе янында дирижабльләрне төзү буенча үзәге базасында нигезләнгән. 1935 елда бистәгә эшчеләр бистәсе статусы бирелә, ә 1938 елда аңа Долгопрудный исеме кушыла.

1957 елдан шәһәр статусын йөртә.

Халык 

Милли состав (2002): руслар — 82,1%, украиннар — 2,3%.

Шәхесләр 
 Таһирә Минһаҗетдинова (1952), опера җырчысы, Праһа халыкара консерваториясе профессоры.
 Ринат Курамшин (1965), рәссам, музей директоры, этнограф, җәмәгать эшлеклесе.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Долгопрудный
Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Фән шәһәрләре
Төньяк Каролина

Тө́ньяк Кароли́на (ингл. North Carolina [ˌnɔrθ kærəˈlaɪnə]) – АКШ көнчыгышында урнашкан штат. Башкаласы – Роли шәһәре. Халык саны – 8,049 млн (2000).
Рөстәм Кутуй

Рөстәм Кутуй — язучы һәм тәрҗемәче, заманча әдәбиятның күренекле остасы.

1936 елның 11 ноябрендә Казанда Гадел Кутуй гаиләсендә дөньяга килә. 1960 елда Казан дәүләт университетының филология бүлеген тәмамлагач, Татарстан китап нәшриятында эшли. Аннары Казан телевизион студиясенең әдәби-драма редакциясе мөхәррире була. 1964 елдан гомеренең соңгы көннәренә кадәр «Казан» журналының шигърият бүлегендә җитәкчелек иткән.

Рөстәм Кутуй Гадел Кутуй, Әмирхан Еники, Сибгат Хәким, Нури Арсланов, Салих Баттал, Әнвәр Давыдов, Равил Фәйзуллин һәм башка язучыларның әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итә.

2010 елның 7 гыйнварында озакка сузылган каты авырудан соң 74нче яшендә вафат була.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар
 Татарстанда язучы Рөстәм Кутуй вафат

Татар язучылары
Рус телле язучылар
Татар тәрҗемәчеләре
Державин премиясе лауреатлары
Делавэр (штат)

Де́лавэр () – АКШ штатларының берсе. «Беренче штат» буларак билгеле, чөнки 13 колониядән АКШ Конституциясен беренче булып ратификацияли. Бу вакыйга 1787 елның 7 декабрендә була.
Идел буе федераль округы

<noinclude>
Идел буе федераль округы () — Россия Европа өлешенең үзәгендә урнашкан административ-территориаль оештырма. РФ президентының 2000 елның 13 май карары нигезендә корыла.

Округның мәйданы бөтен Россия мәйданының 6,08 % алып тора.

2008 елның 1 гыйнварына Идел буе федераль округының халык саны — 30 млн. 241 мең 581 кеше (Россия халкының 21,3 %). Халыкның төп өлешен шәһәрлеләр тәшкил итә. Мәсәлән, Самар өлкәсендә бу күрсәткеч 80 %тан арта, ә гомумрусия күрсәткече — 73 % тирәсе.

Идел буе федераль округы сәнәгый җитештерүенең Россия икътисадындагы өлеше — 23,9 %, һәм бу иң зур күрсәткеч (икенче урында Үзәк федераль округ тора). 2005 елның икенче кварталында округның Россиядәге авыл хуҗалыгының тулаем продукция җитештерүендәге өлеше — 24,7 %. Идел буе федераль округына инвестицияләр кертүнең күләме бөтенрусия инвестицияләренең 15,3 % алып тора.

Президент вәкилләре 
 Сергей Кириенко — 2000 елның 18 маеннан 2005 елның 14 ноябренә кадәр
 Александр Коновалов — 2005 елның 14 ноябреннән 2008 елның 12 маена кадәр
 Григорий Рапота — 2008 елның 12 маеннан 2011 елның 14 декабрена кадәр
 Михаил Бабич — 2011 елның 14 декабреннән бирле

Милли состав 
 Руслар: 21 млн. 148 мең 120 кеше (67,88 %)
 Татарлар: 4 млн. 063 мең 720 кеше (13,04 %)
 Чуашлар: 1 млн. 417 мең 228 кеше (4,55 %)
 Башкортлар: 1 млн. 349 мең 633 кеше (4,33 %)
 Мордва: 655 мең 926 кеше (2,11 %)
 Арлар: 560 мең 764 кеше (1,8 %)
 Чирмешләр: 511 мең 919 кеше (1,64 %)
 Украиннар: 401 мең 614 кеше (1,29 %)
 Казакълар: 228 мең 016 кеше (0,73 %)
 Коми-пермяклар: 106 мең 643 кеше (0,34 %)
 Әрмәннәр: 105 мең 073 кеше (0,34 %)
 Беларуслар: 94 мең 158 кеше (0,30 %)
 Азәриләр: 84 мең 183 кеше (0,27 %)
 Милләтләрен күрсәтмәүчеләр — 78 мең 535 кеше (0,25 %)
 Алманнар: 71 мең 460 кеше (0,23 %)
 Яһүдиләр – 29 мең 618 кеше (0,09 %)

Округның составы

Республикалар 
 Башкортстан (1)
 Мари Ил (4)
 Мордовия (5)
 Татарстан (12)
 Удмуртия (13)
 Чуашия (2)

Край 
 Пермь крае (9)

Өлкәләр 
 Киров (3)
 Түбән Новгород (6)
 Ырынбур (7)
 Пенза (8)
 Самар (10)
 Сарытау (11)
 Сембер (14)

Эре шәһәрләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 РФ Президентының Идел буе федераль округындагы вәкиле
 Сусанин / Удмурт Республикасы (Удмуртия), Ижау һәм Идел буе хәбәрләре
Виргиния

Вирги́ния, шулай ук Вирджи́ния (ингл. Virginia, ) – АКШ көнчыгышында урнашкан штат. Дәүләткә кергән 10нчы штат. Халык саны – 7,2 млн кеше (АКШда 12нче урын; 2000 ел күрсәткече). Этник состав: афроамерикалылар – 19,6 %, алманнар – 11,7 %, америкалылар – 11,2 %, инглизләр – 11,1 %, ирландлылар – 9,8 %.

Башкаласы – Ричмонд, иң зур шәһәр – Вирджиния-Бич, башка зур шәһәрләр – Александрия, Линчберг, Норфолк, Ньюпорт-Ньюс, Портсмут, Хэмптон, Чисапик.

Штатның тулы рәсми исеме – Виргиния Дуслыгы (Commonwealth of Virginia).

Рәсми атамалар – «Иске доминион» (Old Dominion), «Президентлар анасы» (Mother of Presidents).

Штат мәйданы 110,86 мең км² (АКШда 35нче урын). Көнчыгышта штат Атлантик океаны белән юыла. Көньякта Төньяк Каролина һәм Теннесси штатлары белән, төньяк-көнчыгышта Мэриленд штаты белән, төньяк-көнбатышта Көнбатыш Виргиния белән, көнбатышта Кентукки штаты белән чиктәш.
Делавэр (мәгънәләр)

Делавэр:

 Делавэр (штат) – АКШ штаты.
 Делавэр (елга) – АКШ көнчыгышында елга.
 Делавэр (култык) – Атлантик океан култыгы.

Торак пунктлар 
 Делавэр-сити – Делавэр штатындагы шәһәр.
 Делавэр (Айова)
 Делавэр (Индиана)
 Делавэр (Нью-Йорк)
 Делавэр (Огайо)
 Делавэр (Оклахома)
 Делавэр (Онтарио)

АКШ округлары 
 Делавэр (округ, Айова)
 Делавэр (округ, Индиана)
 Делавэр (округ, Нью-Йорк)
 Делавэр (округ, Огайо)
 Делавэр (округ, Оклахома)
 Делавэр (округ, Пенсильвания)
Барлас Камалов

Барлас Камалов – язучы, журналист.

Тормыш юлы
Барлас Хәмит улы Камалов 1930 елның 17 гыйнварында Татарстанның Чистай шәһәрендә укытучы гаиләсендә туган.  Балалык һәм мәктәп еллары Буа районы авылларында уза. Буа шәһәренең М.Вахитов мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казан педагогика институтында, аннан аспирантурада укый.
Барлас Камалов үзенең иҗатын журналистикадан башлый. «Татарстан яшьләре» газетасының баш мөхәррире, «Социалистик Татарстан» газетасында бүлек мөдире, «Чаян» журналында әдәби хезмәткәр, Татарстан радиосында иҗтимагый-сәяси тапшырулар редакциясендә баш мөхәррир булып эшли.
Әдип Барлас Хәмит улы Камал – татар әдәбиятында иң актив язучыларның берсе иде. Ул иҗат иткән романнар, повестьлар, хикәя-очерклар аның утызга якын китапларына тупланган. Алар арасында «Сыналыр чак», «Күршеләр», «Йөрәк давыллары», «Өметең өзелмәсен», «Җир күчәре» китаплары укучылар тарафыннан аеруча җылы каршыланды. Барлас Камалов укучыларга публицист буларак та билгеле иде. 1990 елда язучының сайланма әсәрләре «Язмыш сәхифәләре» исеме белән аерым китап булып басылып чыкты.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Татар язучылары
1814 ел



Вакыйгалар 
 30 март — Парижга Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә. Наполеон сугышы тәмам.
 30 май — Париж янындагы Фантенбло сараенда 1814 елгы Париж солыхы имзалана.

Туулар 

 17 гыйнвар — Хәсән Әмирхан, дин эшлеклесе, мәгърифәтче, тарихчы, олуг фикер иясе (1814-1893).
 15 октябрь — Михаил Лермонтов, рус шагыйре.

Вафатлар 

1814 ел
Еллар