alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Дагстан

Дагстан Җөмһүрияте (Дагстан, , , , дарг. Дагъистанес Республика, , , ) —  эчендә җөмһүрият (дәүләт), Россия Федерациясенең субъекты. 1921 елның 20 гыйнварында барлыкка килә. Башкаласы — Махачкала шәһәре.

Көнъякта Азәрбайҗан белән, көнъяк-көнбатышта Гөрҗистан белән, көнбатышта Чеченстан белән, төнъякта Калмык Җөмһүрияте бедән һәм төнъяк-көнбатышта Ыстаурапол крае белән чиктәш.

Җәгърафия. Табигать 

Дагстанның бик зур туристик потенциалы бар. 30га якын тау түбәсенең биеклеге 4000 мдан артыграк, иң югары ноктасы – Базардүзү түбәсенең биеклеге 4466 м.

Дагстан Каспий диңгезенең көнбатышында урнашкан. Җөмһүриятнең көньягын Кавказ таулары алып тора, төньягында Каспий буе үзәнлеге башлана. Урта өлешеннән Терек һәм Сулак елгалары ага.

Таулар Дагстанның 25,5 мең км² мәйданын биләп тора, барлык территориянең уртача биеклеге 960 м тәшкил итә.

Халык 

Халык саны — 2 737,7 мең кеше (2010). Авыл халкы 57,6 % тәшкил итә, шәһәр халкы — 42,4 % (2009). Халык тыгызлыгы — 53,9 кеше/км² (2009). Дагстан хөкүмәтеннән алынган мәгълүмат буенча җөмһүриятенең тышында даими рәвештә 700 меңнән артык дагстанлы яши.

Дагстан халыклары телләре дүрт төп тел төркеменә карый.

Ышанучыларның 96 % — мөселманнар: шуларның төрле чыганаклар буенча 96-99 % — сөнниләр, 1-4 % — шигыйләр; 3% — христианнар (праваслау). Берникадәр яһүдиләр бар.

Туулар — 1000 кешегә 19,5 (Ингушетия һәм Чеченстаннан соң Әрәсәй Федерациясендә 3 урын). Бер хатын-кызга уртача балалар саны — 2,13.

Дагстанда туган танылган шәхесләр 
 Иван Әлиев (1892, Тимер-Хан-Шура — 1964, Волгоград), генерал-майор (1943).
 Бикә Колынчакова (1946), нугай язучысы, «Байтирәк» альманахының редакторы. Дагстанның халык язучысы (1994).
 Рәсүл Хәмзәтов —  мәшһүр авар совет шагыйре, язучы, публицист, сәясәт эшлеклесе.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 
Россия Федерациясе республикалары
1821 ел



Вакыйгалар 
 10 август — Миссури Америка Кушма Штатларына 24-нче штат булып керде.
 24 август — Испания Мексика бәйсезлеген таныды.
 15 сентябрь — Гватемала, Һондурас, Коста-Рика һәм Сальвадор үз бәйсезлеген игълан итәләр.

Туулар 

 30 октябрь — Федор Достоевский, рус язучысы.

Вафатлар 

 5 май — Наполеон I (Napoléon Bonaparte), француз императоры.

1821 ел
Еллар
6 май

6 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 239 көн кала.





Болгария — Кыюлык һәм болгар хәрби көчләре көне көне (, , ) яки Изге Георгий көне (, ).
  Ливан һәм  Сүрия — Милләт өчен җафа чиккәннәр көне (, , ).
  — Укытучылар көне ().

Халыкара диеталарны тотма көне (, ).
  — Юл хәрәкәте иминлеге көне (, , ).
  АКШ — Шәфкать туташлары көне (, ).
  Босния һәм Герцеговина,  Польша — Изге Георгий көне (, , ).
  Ватикан — Швейцар гвардиясе көне (, , , ).
  һәм төрки халыклар — Хыдырлез (, , , ).
  Чили — Кинезиология көне (, , ).
  Украина — Пехота көне (, , ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1840 — рәсми рәвештә беренче почта маркасы чыга («Кара пенни»).
 1937 —  янында зур алман дирижабле «Гинденбург» һәлакәте.
 1992 —  конституциясе кабул ителә.
 1994 — Ла-Манш бугазы аркылы төзелгән Евротоннельның танталы ачылышы.
 2001 — тарихта беренче тапкыр рим папасы (Иоанн Павел II) мәчеткә керә.

1788 — Дмитрий Княжевич,
 1821 — Эмилия Һаммаршельд,
 1853 — Филандер Чейз Нокс,
 1856 — Зигмунд Фрейд (Sigmund Freud), табиб, психиатр.
 1871 — Виктор Гриньяр,
 1889 — Любовь Попова,
 1899 — Мөнәвәр Шаһгадаев,
 1904 — Һәрри Мартинсон,
 1907 — Илья Векуа,
 1910 — Георгий Никольский,
 1925 — Рәүф Кутуев,
 1929 — Пол Лотербур,
 1931 — Валентина Грекова,
 1931 — Рәис Әсәев,
 1932 — Таһир Сәйфуллин,
 1941 — Гена Димитрова, 
 1941 — Ренат Харис, татар шагыйре.
 1943 — Мамия Аласания,
 1945 — Виссарион Гугушвили,
 1953 — Тони Блер (Tony Blair),  премьер-министры.
 1957 — Рәшит Кәлимуллин, Татарстан һәм Россия композиторлар берлеге рәисе.
 1959 — Тәлгать Шаһманов, 
 1960 — Сабирҗан Бәдретдин, татар журналисты, язучы, публицист.
 1961 — Альберт Ибраһимов, 
 1961 — Хафиз Хамматуллин, 
 1967 — Җәмилә Әхтәмова, татар шагыйрәсе, галимә.
 1968 — Алмас Әмиров,  театр артисты.
 1986 — Виктор Зварыкин, 
 1990 — Александр Карпухин,

1744 — Андерс Цельсий, швед астрономы, математигы һәм физигы.
 1859 — Александр фон Гумбольдт, алман фәлсәфәчесе.
 1913 — Елена Гуро, 
 1915 — Василий Энгельгардт, 
 1930 — Вениамин, 
 1946 — Нәҗип Нугаев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең танклар һөҗүменә каршы артиллерия туп төзүчесе, Советлар Берлеге каһарманы.
 1949 — Морис Метерлеңк,
 1952 — Мария Монтессори, 
 1952 — Мөхәммәт Гали, татар язучысы, татар әдәбияты белгече.
 1961 — Степан Бендиков, 
 1966 — Георгий Вахрушев, 
 1970 — Александр Горчилин, 
 1990 — Ирмтрауд Моргнер, 
 1992 — Марлен Дитрих, алман җырчысы һәм кино йолдызы.
 1998 — Пётр Чонкушов, 
 2000 — Рәшит Камаев, 
 2006 — Җиһандар Шакиров, 
 2007 — Лилия Хәйбуллина, 
 2008 — Алла Масевич, 
 2012 — Владимир Богоявленский, 
 2019 — Владимир Мизгайлов,

Сынамышлар 
 Май алтысында булса чык — ул ел кыярга тук.





Искәрмәләр  
 
 

Ел көннәре
6 май
Женева күле

Женева күле (Леман, фр. Lac Léman, Le Léman, Lac de Genève, алм. Genfersee) — зурлыгы буенча Үзәк Аурупаның икенче күле. Швейцария һәм Франция территорияләрендә урнаша.

Күлнең ярында Шильон кирмәне урнашкан.

Озынлыгы 73 км, киңлеге 14 км, мәйданы 582 км², иң зур тирәнлеге 310 м.

Франция күлләре
Швейцария күлләре
Экстремум

Экстремум - бирелгән күплектәге функциянең үсүе кимүгә алмашына торган яки кимүе үсүгә алмашына торган ноктасы. Бу нокталарны тиңдәшле рәвештә максимум ноктасы һәм минимум ноктасы дип атыйлар.

Билгеләмәләр
Әгәр  ноктасының ниндидер тирәлегендәге барлык  өчен  тигезсезлеге үтәлсә,  ноктасы  функциясенең минимум ноктасы дип атала.

Әгәр  ноктасының ниндидер тирәлегендәге барлык  өчен  тигезсезлеге үтәлсә,  ноктасы  функциясенең максимум ноктасы дип атала.

Сылтамалар
A. H. Колмогоров редакциясендә "Алгебра һәм анализ башлангычлары"

Математик анализ
Төшенчәләр
7 май

7 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 238 көн кала.





— Дьенбьенфу бәрелешендә җиңү көне (, ).
  Казакстан — Ватанны саклаучы көне (, ).
  — Матбагачылык, тел һәм китап кайтуы көне (, ).

Бөтендөнья БИДС ятимнәре көне (, ). 
  АКШ — „Иң уңган бул“ көне (, ).
  /  — Һамбург порты көне, 1189 елдан (, ). 
 , ,  Россия — Радио көне (, , , ).
  Бангладеш — Инженерлар көне (, ).
  / Аймара халкы (ru) — Аҗира көне ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1663 — да иң борынгы инглиз театры Друри-Лейн ачыла.
 1744 — Елизавета Петровна ндә үлем җәзасын юкка чыгара.
 1904 — ндә литва телендә латин әлифбасын куллану рөхсәт ителә.
 1946 — ның да киләчәктә «Sony» дигән исем астында билгеле булачак ширкәт ачыла.
 2008 — нең өченче президенты Дмитрий Медведев инаугурациясе.

1763 — Юзеф Понятовский, Франция маршалы.
 1812 — Роберт Браунинг, 
 1833 — Иоганн Брамс, алман композиторы.
 1840 — Петр Чайковский, рус композиторы.
 1851 — Юлиус Бутс, 
 1861 — Рабиндранат Тагор,  язучысы.
 1867 — Владыслав Реймонт, 
 1871 — Җула Карои, 
 1880 — Әзим Әзимзадә, 
 1892 — Йосип Броз Тито, 
 1896 — Павел Александров, 
 1903 — Николай Заболоцкий, 
 1908 — Рәшит Ваһапов, татар җырчысы, ның халык артисты.
 1910 — Владислав Цюпак, 
 1927 — Элизабет Сёдерстрём, 
 1929 — Түләпбиргән Каепбиргәнов, 
 1930 — Миңневәли Галиев, 
 1931 — Рәйсә Галимуллина, 
 1933 — Гыйндулла Сафиуллин, 
 1936 — Ват Кореши, 
 1937 — Рәмзи Вәлиев, тарихчы.
 1939 — Сидни Олтмен, 
 1951 — Альберт Нәдершин, 
 1957 — Зөһрә Шәрифуллина, 
 1962 — Рамил Гарифуллин, Россия публицисты һәм язучысы, психолог һәм психотерапевт; телевидение алып баручысы.
 1965 — Стас Владимиров, 
 1983 — Александр Легков,  спортчысы,  2014 Кышкы Олимпия уеннары көмеш һәм бронза медале .
 1986 — Евгений Воронов, 
 1987 — Айгөл Миңнуллина, драма актрисасы, Камал театры артисты.
 1987 — Светлана Куделич, 
 1990 — Илья Шикшин, 
 2003 — Данил Садриев,

1682 — Фёдор III, ның патшасы.
 1825 — Антонио Сальери, австрияле композитор.
 1879 — Шарль де Костер, француз язучысы.
 1920 — Владимир Добровольский, 
 1928 — Александр Спендиаров, 
 1938 — Исраил Вейцер, 
 1940 — Николай Некрасов, 
 1942 — Александр Антонов, 
 1945 — Фроим Симхович,
 1949 — Сергей Абакумов, 
 1955 — Александр Кирзимов, генерал-майор (1941).
 1966 — Госман Йосыпов,
 1984 — Габдрахман Зарифов,
 1991 — Павел Аксёнов, 
 1992 — Дмитрий Варфоломеев, 
 1993 — Мөхәммәтдин Гайнетдинов, Советлар Берлеге каһарманы.
 1998 — Аллан Кормак, 
 1999 — Гомәр Бәширов, татар язучысы, фольклорчы.
 2001 — Маргарета Крок, 
 2003 — Рәшидә Җиһаншина, Татар академия театрының танылган сәхнә остасы, җәмәгать эшлеклесе.
 2004 — Исмәгыйль Әхияруллин, 
 2007 — Исмәгыйль Әхияруллин, 
 2011 — Виллард Бойл, 
 2011 — Шәүкәт Галиев, татар язучысы, балалар шагыйре.
 2013 — Әхсән Баян, татар әдибе, шагыйрь, прозаик һәм драматург.
 2017 — Рәис Гаетов, 
 2020 — Евгений Щеголев,





Искәрмәләр  
 
 

Ел көннәре
7 май
Инаугурация

Инаугурация яки инавгурация — вазыйфага керү тантанасы. Инаугурация сүзе латин inauguro сүзеннән алынган. Күбесенчә, әлеге гадәт монархларны тәхеткә утырту тантанасыннан алынган.

Татарстан 

Дәүләт башлыклары
Ритуаллар
1840 ел



Вакыйгалар 
 
 6 май — рәсми рәвештә беренче почта маркасы чыга («Кара пенни»).

Туулар 

 2 апрель — Эмиль Золя, француз язучысы-реалист.
5 апрель — Габделкәрим Апанаев, сәүдәгәр.
 7 май — Петр Чайковский, рус композиторы.

Вафатлар 

 27 май — Никколо Паганини, итальян скрипачы, композитор.

1840 ел
Еллар
8 май

8 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 237 көн кала.



— Икенче бөтендөнья сугышы дәвамында тормышларын югалтканнарны искә алу һәм татулашу заманы (, ). (8-9 май).

Америка, Европа — Европада Җиңү көне (, , , ).
  Чехия — Җиңү / Азат ителү көне (, ).
  — Ветераннар көне (, ).
  — Хәтер һәм татулашу көне, 2015 дан ().
  — Әти-әниләр көне, 1930/1956/1970 (, ).
  — Мигель Идальго-и-Костилья туган көне, 1753/1869 (, ).
  — Илне саклаучылар көне, 2001 (, , ).

Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай хәрәкәте көне, 1922/1934/1946/1948 (, ).
 Бөтендөнья күкәйлекләр яман шеше белән көрәш көне, 2013 елдан бирле (, ).
 Халыкара ишәк көне (, ).
 :
  Миссисипи штаты / Лоундес округы / Коламбус каласы — Коллыкның юкка чыгарылуы көне, 1865 тән бирле ().
  — Һарри Труман көне ().
  /  Брюссель башкала төбәге — Ирис бәйрәме, 2003 елдан бирле (, , ).
  /  /  Корнуолл / Хельстон — Язның бәйрәм көне бию бәйрәме, кимендә 1790 елдан бирле ().
  — Илкүләм туризм көне () һәм Пластика сәнгатьләре артистлары көне (, )
  — Стипендиат көне ().
  Никарагуа — Куапа'да Изге Ана күренүе көне, 1980  ().
  — Парагвайлы химия галимнәре көне, 1938 ().
  — Китапханәләр һәм китапханәчеләр көне, 1985 ().
  /  Орлеан — Жанна д’Арк гаскәре тарафыннан шәһәрне инглизләрдән азат итү көне, 1429 ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1713 —  башкаласы дән ка күчә.
 1962 —  башкаласы да соңгы троллейбуслар йөрүдән туктады.

1828 — Жан Анри Дюнан, бөек филантроп, Халыкара Кызыл Хач хәрәкәтенә нигез салучы.
 1886 — Габдулла Кариев, артист.
 1895 — Эдмунд Уилсон, Америка язучысы, тәнкыйтьче.
 1898 — Алоизие Степинац, Хорватия кардиналы.
 1912 — Гариф Галимов, 
 1925 — Маһирә Хәйретдинова, гә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар.
 1926 — Дэвид Аттенборо, дөньядә иң танылган телевезион алып баручы һәм табигатьче.
 1930 — Мария Шубина, 
 1930 — Марсил Габдуллов, 
 1932 — Владимир Матросов, 
 1934 — Тамара Казанцева, геология галиме, профессор.
 1936 — Николай Миронов, 
 1939 — Валерий Кувакин, 
 1947 — Михаил Кузнецов, 
 1949 — Равил Рахмани, әдәбият галиме, мөхәррир.
 1950 — Евгений Колесников, 
 1951 — Араик Маргарян, 
 1959 — Азат Хөсәенов, 
 1960 — Ольга Белова, 
 1962 — Айрат Галимҗанов, 
 1962 — Наталья Молчанова, 
 1963 — Ринат Гыймранов, 
 1967 — Сергей Жуков, 
 1971 — Алексей Лопатин, палеонтология галиме.
 1973 — Радик Газизов, 
 1992 — Мийо Цакташ,

1794 — Антуан Лавуазье, француз химия галиме.
 1915 — Юлиан Закржевский, 
 1928 — Александр Цюрупа, 
 1941 — Дмитрий Боголепов, 
 1945 — Гафият Нигъмәтуллин, Кызыл Гаскәрнең өлкән политругы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1945 — Шакир Шамильский, татар театрына нигез салучыларның берсе, ТАССРның атказанган артисты.
 1953 — Александр Барсков, 
 1969 — Дмитрий Никитин, 
 1979 — Константин Чачава, 
 1979 — Тимофей Кавалеров, 
 1986 — Александр Астраханцев, 
 1988 — Роберт Хайнлайн, американ язучы-фантаст.
 1990 — Мидхәт Фәйзуллин, 
 2004 — Валерий Калугин, 
 2006 — Николай Зорин, 
 2018 — Сания Заһирова, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
8 май
1794 ел



Вакыйгалар 
 27 март — АКШ Конгрессы хәрби-диңгез флотын төзү турында карар кыла.
 25 июнь — Бөек француз инкыйлабы сәбәпле Россия империясендә француз тауарларын сату тыела.

Туулар

Вафатлар 

 8 май — Антуан Лавуазье, француз химия галиме.

Еллар
1794 ел
1770 ел



Вакыйгалар 
 31 март — Джеймс Кук (), Яңа Зеландия утрау икәнлеген аңлап, Австралиягә юл тота.
 20 апрель — Джеймс Кук Яңа Көньяк Велсны (Австралия) ача.
 21 август — Джеймс Кук Австралияне британ җире дип игълан итеп, аны Яңа Көньяк Велс дип атый.

Туулар 

 27 август —  Георг Һегель
 16 август —  Людвиг ван Бетховен

Вафатлар 

1770 ел
Еллар
Джеймс Барри

Дже́ймс Мэ́тью Ба́рри (ингл. James Matthew Barrie, 1860 елның 9 мае, Кирримьюр — 1937 19 июне, Лондон) — шотланд драматургы һәм прозаик, мәшһүр балалар әкияте «Питер Пэн» авторы.

Тормыш юлы 
Джеймс Мэтью Барри 1860 елның 9 маенда Шотландиядә (Кирримьюр) тегүче гаиләсендә туа (ул гаиләдә тугызынчы бала була). Эдинбург университетында укый. Аны тәмамлагач «Ноттингем Джорнэл» газетасы редакциясендә эшли.

Әдәби эшчәнлекне 1885 елда башлый.

1894 елда Барри яшь актриса Мэри Энселлга өйләнә.

1904 елда «Питер Пэн» сәхнәгә куела.

Джеймс Барри 1937 19 июнендә Лондонда вафат була.

Сылтамалар 
 Джеймс Барри биографиясе 

Бөекбритания язучы-фантастлары
Инглиз телле язучылар
Шотландия язучылары
Халыкара астрономия көне

Халыкара астрономия көне — ел саен алмашкан астрономия белән бәйле кешеләрнең профессиональ бәйрәме.

Бәйрәм беренче тапкыр 1973 елда Америка Кушма Штатларында билгеләнде.

Астрономия
Астрономия
Астрономия
Фаил Әхмәдиев

Фаил Әхмәдиев — техник фәннәр докторы, профессор.

Фаил Габделбәр улы Әхмәдиев 1950 елның 10 маенда Балтач районының Таузар авылында туган. 1967 елда Яңгул урта мәктәбен тәмамлый. Казан университетының механика-математика факультетында укый, аспирантурада белем ала. 1985 елда диссертация яклый һәм техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә ирешә. 1987 елдан — профессор. Аның фәнни һәм педагогик эшчәнлеге Казанның берничә уку йорты белән бәйле. 1972 елда ул Казан химия-технология институты укытучысы, 1975 елдан – Казан төзүче-инженерлар институтында эшли, 1985 елдан — шушында кафедра мөдире. Берара Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты проректоры.

Ф.Г.Әхмәдиевнең фәнни хезмәтләре гетеродин актив мохитлардагы технологик процессларны системалы анализлау һәм аларны оптималь-аппаратур формалаштыру мәсьәләләренә багышланган.

Күпьеллык нәтиҗәле фәнни-педагогик хезмәтләре өчен 1992 елда Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе исеменә лаек булды, 1994 елда Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе бирелде.

Ф.Г.Әхмәдиев киң һәм күпкырлы җәмәгать эшләре алып бара. 1996 елда ул Казан шәһәре хакимияте башлыгы урынбасары итеп сайланды һәм бу хезмәтне 2004 елга кадәр башкарды. Бу чор – Казан шәһәренә 1000 ел тулу алды чоры – зур социаль-мәдәни мәсьәләләрнең уңышлы хәл ителүе белән характерлы.

Ф.Г.Әхмәдиев республикабыз күләмендә билгеле спортчы, Россиянең спорт мастеры. Россия һәм Татарстан күләмендәге татарча милли көрәш чемпионат һәм ярышларында җиңүче һәм призер булды. Күп мәртәбә Балтач район сабан туйлары батыры һәм баш батыры. Милли көрәшне пропагандалауга, яшь көрәшчеләр тәрбияләүгә зур көч куя.

2003 елда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайланды.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар

Моны да карагыз  

Татар галимнәре
Техник фәннәр докторлары
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
ТФА академиклары
Клайв Льюис

Клайв Стейплз Льюис (ингл. Clive Staples Lewis, 1898 елның 29 ноябре — 1963 елның 22 ноябре) — күренекле инглиз һәм ирланд язучысы, галим һәм дин әһеле. Урта гасырлар әдәбияты һәм христиан апологетикасы буенча эшләре белән мәшһүр. Шулай ук фэнтэзи жанрында булган китаплары белән таныла.

Клайв Льюисның иң мәһүр иҗат җимеше — «Нарния хроникалары» китаплар сериясе.

Инглиз телле язучылар
Ирланд телле язучылар
Бөекбритания язучы-фантастлары
Ирландия язучы-фантастлары
XX гасыр язучылары
Днестр

Днестр, Турла (, , , ) — Көнчыгыш Аурупада урнашкан елга. Днестр төньяк-көнбатыштан көньяк көнчыгышка Украина, Молдавия территорияләрендә ага.

Озынлыгы — 1352 км, бассейн мәйданы — 72,1 тыс. км².

Кара диңгез бассейны
Чик буе елгалары
Молдавия елгалары
Украина елгалары
Днепр

Днепр, Үзе (, , бор. укр. Славута, , , кыпч. Узеу, , ) — Аурупаның елгасы. Pусия, Украина һәм Беларусия территорияләре буенча ага. Европаның Идел, Дунай һәм Уралдан соң озынлык буенча дүртенче елга.

Озынлыгы — 2201 км, бассейн мәйданы — 504 мең км².

Кушылдыклар 
 Вопь
 Сожь
 Березина

Кара диңгез бассейны
Смоленск өлкәсе елгалары
Украина елгалары
Беларусия елгалары
Чик буе елгалары
Фэнтези

Фэнтези, кайчак та фәнтәзи (ингл. fantasy — «фантазия») — мифологик һәм әкият мотивларын куллануга нигезләнгән фантастик әдәбияты төре. Хәзерге форматта XX гасырда формалашты.

Фәни фантастикадан аермалы буларак, фэнтези сурәтләнгән дөньяны һәм андагы вакыйгаларны фәнни яктан тасвирларга торышмый. Фэнтези дөньясында драконнар да, эльфлар да була ала.

Заманча фэнтези XX гасырның башында барлыкка килә башладылар: Эдвард Дансенинең «Эльфлар патшасы кызы», Клайв Льюисның «Нарния хроникалары», Джон Толкинның «Йөзекләр хуҗасы» һ.б.

Бүгенге көндә фэнтези жанры әдәбиятта гына түгел, ул шулай ук кинематографта, санак уеннарында да һ. б. бар.

Фантастика жанрлары
12 май

12 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның уникенче көне. Ел ахырына кадәр 233 көн кала.



— Халыкара үсемлекләр сәламәтлелеген саклау көне (, , , ).
 Халыкара шәфкать туташлары шурасы — Халыкара шәфкать туташы көне (, , , ).

— Фин милли кемлеге көне (, , ).

Халыкара фибромиалгия һәм хроник арганлык синдромы авырулары турында мәгълүмат тарату көне (, ).
 Халыкара математикада хатын-кызлар көне (, ).
  /  Серб республикасы (d) — Армия көне (, ).
  — Беренче дәшелгән Апостол Андрей көне (, ).
  — Экологик белем бирү көне ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1830 —  Җөмһүрияте төзелүе игълан ителә.
 1993 —   Европа Шурасына кабул ителә.

1160 — Ибн әл-Әсир, 
 1670 — Аугуст II Көчле, 
 1759 — Дмитрий Казинский,  дәүләт эшлеклесе,  губернаторы. 
 1815 — Виктор Григорович, 
 1818 — Борис Бересфорд, Казан университеты һәм башка уку йортларында чит телләр укытучысы.
 1830 — Алексей Саврасов, рәссам. 
 1868 — Леонид Савёлов, 
 1872 — Антон Корошец, 
 1879 — Михаил Тушнов, 
 1879 — Мөхәммәтҗан Танышбаев, казакъ сәяси һәм җәмәгать эшлеклесе. 
 1886 — Ольга Молчанова, 
 1895 — Вильям Җиок, 
 1904 — Вилис Лацис, 
 1907 — Васыйк Хангилдин, 
 1907 — Дементий Шмаринов, ССРБ халык рәссамы.  
 1907 — Кэтрин Һепбёрн, Оскар премиясенә 4 тапкыр лаек булган киноактриса.
 1910 — Дороти Һоҗкин, 
 1911 — Ширияздан Сарымсаков, татар театры режиссеры.
 1912 — Наум Мейман, 
 1912 — Чыңгыз Әхмәров, татар рәссамы. 
 1929 — Миңнебай Саттаров, 
 1930 — Әнвәр Әлимҗанов, 
 1931 — Владимир Бровиков, 
 1933 — Андрей Вознесенский, рус шагыйре, прозаик, рәссам, архитектор.
 1934 — Хәмит Зәйдуллин, 
 1938 — Аяз Мөтәлибов, / Азәрбайҗан ССР  коммунистлар фиркасе үзәк комитетының беренче сәркатибе,  президенты.
 1938 — Владимир Шимко, 
 1938 — Зоя Краснова, 
 1939 — Хатыйп Миңнегулов, татар әдәбият галиме, дәреслекләр авторы, тәнкыйтьче.
 1941 — Варис Хәсәнов, 
 1956 — Олег Эпштейн, 
 1967 — Айбулат Рәхмәтуллин, 
 1967 — Михаил Кийко, 
 1972 — Хулисса Вильянуэва, 
 1978 — Малин Акерман, 
 1981 — Ханна Ильд, 
 1983 — Алинә Кабаева, спорт эшлеклесе.
 2003 — Ленар Фәттахов,

1701 — Пётр Лопухин, 
 1838 — Анджей Снядецкий, поляк табибы, биолог, химияче.
 1859 — Сергей Аксаков, рус язучысы, дәүләт һәм җәмгыять эшлеклесе.
 1878 — Илья Борщов, 
 1884 — Бедржих Сметана (Bedřich Smetana), чех композиторы.
 1905 — Алексей Безобразов, 
 1918 — Вилһелм Радлов, тюрколог-галим.
 1935 — Юзеф Пилсудский, / Польша Җөмһүрияте сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
 1961 — Сергей Коричев, 
 1966 — Фёкла Беззубова, 
 1970 — Нелли Закс, 
 1972 — Антоний Буковецкий, 
 1981 — Леонид Соколов, 
 1982 — Зоя Базилевская, 
 1991 — Андрей Куторкин, 
 1992 — Гали Әбдерәзәков, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең сапёрлар батальоны сержанты, Советлар Берлеге каһарманы, зоотехник.
 1995 — Андрей Болтнев, 
 1996 — Фуат Таһиров, Татарстан Республикасының халык артисты, Татар дәүләт «Әкият» курчак театрын оештыручыларның берсе, язучы.
 2000 — Аделаида Авакян, 
 2009 — Роже Планшон, 
 2009 — Саҗидә Галимова, 
 2009 — Эрот Зарипов (70), татар рәссамы.
 2014 — Валентина Селивёрстова,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр  
 

Ел көннәре
12 май
1830 ел



Вакыйгалар 
 12 май — Эквадор Җөмһүрияте төзелүе игълан ителә.
 4 октябрь — Бельгия Нидерландлардан бәйсезлеген игълан итә.

Туулар

Вафатлар 

1830 ел
Еллар
Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы

Европа Шурасы  һәм Европа Берлеге Шурасы белән бутамагыз.

Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы (, ) — Европа Берлегенең әгъза илләре дәүләт яки хөкүмәт башлыкларыннан оешкан шурасы. Эш телләре буларак, Европа Берлегенең 24 рәсми теле (ru) кулланыла.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы рәсми сайты

Халыкара хокук
13 май

13 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 232 көн кала.







: 
 Коллыкны юк итү көне (, , 1888) хакына багышланган Прето Вельхо бәйрәме ().
 Зоотехниклар көне ()
 Автомобиль көне  ()
  /  /  Дорсет / Абботсбури — Чәчәкләр гирляндаларын ясау көне ().
  — Матбагачылык хезмәткәрләре көне ().
  Россия:
 Кара диңгез флоты көне (, ).
 Сакчы конвой хезмәте көне (, ).
  / Ротума (d) — Ротума көне (, ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1830 —  Бөек Колумбиядән чыгып үзен җөмһүрият булып игълан итә.
 1930 — соңгы сумкалы бүре үтерелә;  Казан коммуналь-төзелеш институты барлыкка килә. 
 1950 — «Формула-1» чемпионаты тарихында беренче ярыш уза.
 1992 —  Югары Радасы Кырым бәйсезлеге турындагы декларацияне кире какты.
 1998 —  атом коралын сыный.

1221 — Александр Невский, Новгород, Киев кенәзе, бөек Владимир кенәзе, рус гаскәр башлыгы.
 1844 — Габор Балинт, төрки телләр белгече, татар фольклоры әсәрләрен җыючы.
 1857 — Роналд Росс, 
 1860 — Алексей Альбицкий, 
 1875 — Антон Эйхенвальд, 
 1876 — Воислав Маринкович, 
 1882 — Жорж Брак, 
 1891 — Александр Куренков, 
 1891 — Солтан Габәши, композитор.
 1891 — София Стриенская, 
 1925 — Госман Латыйпов, 
 1929 — Мария Хализова, 
 1944 — Әман Түлиев, 
 1944 — Юрий Сергеев, 
 1946 — Таһир Якупов, татар җырчысы.
 1947 — Михаил Копьев, 
 1947 — Якуп Ибраһимов, 
 1950 — Лариса Борһанова, 
 1951 — Александр Якупов, 
 1955 — Тимур Зефиров, 
 1956 — Каталин Сили, 
 1960 — Миләүшә Таминдарова, хор җитәкчесе.
 1976 — Зөлфия Рәүфова, 
 1977 — Алексей Дудин, 
 1980 — Тимур Галләмов, 
 1981 — Ребекка Лильеберг, 
 1983 — Дмитрий Кудряшов, 
 1986 — Александр Рыбак, Норвегия җырчысы.
 1987 — Макар Бестужев, 
 1989 — Роман Әмирханов, 
 1993 — Ромелу Лукаку,

1916 — Константин Бицютко, 
 1916 — Шолом Алейхем, идиш язучысы, юморист.
 1938 — Әкмал Икрамов, 
 1959 — Константин Быков, 
 1973 — Гали Закиров, 
 1974 — Хаҗиәхмәт Галимов (Хаҗи Бохарский), театр һәм кино актеры, режиссер (Уфа). 
 1977 — Муллаян Госманов, 
 1983 — Владимир Ткаченко, 
 1997 — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 2000 — Зәет Мәҗитов, татар шагыйре.
 2000 — Исмаил Сәйфуллаев, 
 2001 — Алексей Туполев, очкычлар инженеры, профессор, РФА академигы.
 2001 — Сергей Афанасьев, 
 2002 — Валерий Лобановский, ССРБ футболчысы, Динамо Киев футбол такымы остазы.
 2003 — Мәрфуга Шәйхиева, 
 2005 — Халидә Әхтәмова, 
 2007 — Михаил Фёдоров, 
 2008 — Ирена Сендлер, поляк каhарманы.
 2008 — Роберт Әхмәтҗанов, 
 2013 — Василий Ена, 
 2015 — Гайнан Сәетхуҗин (77), мәшһүр совет спортчысы, шоссе велоузышлары буенча 10 тапкыр ССРБ чемпионы.
 2016 — Марат Зәйнуллин, 
 2018 — Марго Киддер, Канада-АКШ кино актрисасы.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр  
 

Ел көннәре
13 май
Айрат Арсланов (артист)

Айрат Гәрәй улы Арсланов — артист, нәфис сүз остасы, эстрада режиссеры, ТАССР Һәм РСФСРның халык артисты, Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге иясе.

Айрат Арсланов 1928 елның 10 апрелендә Башкортстанның Бүздәк районы Ахун авылында туа. 1949 елда ул Татар дәүләт театр училищесының актерлык бүлеген, 1967 елда А.В. Луначарский исемендәге Мәскәү театр сәнгать институтының актерлык факультетын тәмамлый. 1948 елдан Татар радиосында диктор, 1956-61 елларда Татар академия театрында артист булып эшли. 1961-65 елларда Казан телевидение студиясендә актер һәм диктор, 1965тән Татар дәүләт филармониясе эстрада артисты һәм 1985 елдан режиссеры булды.

Айрат Арсланов 2010 елның 23 апрелендә Казанда вафат була.

Хәтер 
Казан шәһәр Думасының 2015 елның 4 мартындагы 24-41 санлы карары белән Казанның Салават күпере кече районындагы яңа формалашкан урамга Айрат Арсланов исеме бирелгән.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар артистлары
Татар журналистлары
РСФСР халык артистлары
ТАССР халык артистлары
Тукай премиясе лауреатлары‎
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Рафаэль Мостафин

Рафаэль Мостафин — күренекле әдип, тәнкыйтьче. 1996 елдан Татар ПЕН-үзәге әгъзасы

Татарстанның Баулы эшчеләр поселогында туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетында югары белем ала. Шунда ук аспирантура да тәмамлый. Хезмәт юлын укытучы булып башлый, 1963-1965 елларда – Татарстан Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе, ә 1965-1968 елларда “Казан утлары” журналының баш мөхәррире була. 1971 елда “Муса Җәлилнең Моабит чоры тормышы һәм иҗаты” дигән темага диссертация яклый. Шул мәсьәләгә карата аның рус һәм татар телләрендә “Эзләнү дәвам итә” (Г.Кашшаф белән бергә), “Муса Җәлил эзләре буйлап”, “Кечкенә Муса турында хикәяләр”, “Өзелгән җыр эзеннән” кебек китаплары басылып чыкты. Аның “Алга барышлый”, “Җаваплылык тойгысы” һ.б. тәнкыйть мәкаләләре җыентыклары, “Диңгез көндәлеге”, “Кабан күле серләре” кебек китаплары да бар.

2011 елның 14 апрелендә озакка сузылган авырудан соң, Казанда вафат булды.

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Әдәби тәнкыйтьчеләр
Филология фәннәре кандидатлары
ПЕН-үзәк әгъзалары
Бәйсез Дәүләтләр Берлеге

Бәйсез Дәүләтләр Берлеге яки БДБ (рус. Содружество Независимых Государств, СНГ) — бәйсез элекеге СССРга кергән илләр берлеге оешмасы.

Бәйсез Дәүләтләр Берлеге РСФСР, Белоруссия һәм Украина башлыклары тарафыннан 1991 елның 8 декабрендә Брест янында Вискули (Беловежье урманы) (Белоруссия) "Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсен оештыру турындагы килешү"гә (Беловежье урманы килешүе дип йөртелә) кул салу юлы белән нигезләнә.

Преамбуладан һәм 14 статьядан торган документта ныгытылуына, ССР Берлеге халыкара хокук һәм геосәяси чынбарлык субъекты буларак яшәвен туктата. Ләкин халыкларның тарихи берлеге, алар арасындагы бәйләнешләр нигезендә, ике яклы договорларны, демократик хокук дәүләт төзүгә ынтылышы, бер-береңне тану һәм дәүләт суверенитетын кадерләү нигезендә үзара мөнәсәбәтләрне үстерүгә ынтылышы исәпкә алып, чит Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсен оештырырга килешә.

Килешү 10 декабрьдә — Белоруссия һәм Украина Югары Советлары, ә 12 декабрьдә Россия Югары Советы тарафыннан ратификацияләнә. Россия парламенты документны күпчелекнең уңай тавышы белән ратификацияләде: «уңай» — 188 тавыш, «каршы» — 6 тавыш, «тыелып тора» — 7, нәтиҗәдә РСФСР Конституциясенең 104-се статьясы бозыла, чөнки Беловежа килешүе дәүләт корылышына тирәсендә булганлыктан һәм бу сәбәпле Конституциягә үзгәреш итергәнлектән аны ратификацияләү өчен атлы дәүләт органын — РСФСР-ның Халык депутатлары съездын җыю таләп ителә[4]. 1992 елның апрелендә Россия Халык депутатлары съезды Беловежа килешүен ратификацияләүдән өч тапкыр баш тарта, бу сәбәпле ул 1993 елның октябрендә куып өйләренә таратыла, ләкин документны ә ратификацияләмәде.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 БДБ башкарма комитеты рәсми сайты
 Берлек статистикасы

ССРБ таркалуы
Уильям Шекспир

Уи́льям Шекспи́р (ингл. William Shakespeare; 1564 елның 23 апреле — 1616 елның 23 апреле) — инглиз драматургы һәм шагыйре. Дөньяның иң мәшһүр драматургларның берсе, иң азында 17 кәмит, 10 хроника, 11 трагедия, 5 поэма авторы.

«Ромео һәм Джульетта», «Король Лир», «Ричард III», «Венеция сәүдәгәрләре», «Отелло», «Гамлет» кебек дөньякүләм танылган әсәрләрне язган. Аны еш кына иң мәшһүр инглиз язучысы дип атыйлар.

Тормыш юлы 
Уильям Шекспир Уорикшир графлыгында урнашкан Эйвондагы Стратфорд шәһәрендә 1564 елда дөньяга килә. Шекспир Стратфорд грамматик мәктәбендә укыды дип санала, кайбер галимнәр фикеренчә, ул патша Эдуарда VI мәктәбендә дә белем ала, ләкин бу фактларны хәзер дәлилләп булмый.

1582 елда Уильям аннан сигез яшькә өлкәнрәк булган Анна Хатауэйга өйләнә, 1583 елда аларда Сюзанна исемле кыз, ә 1585 елда Хемнет белән Джудит туа. Якынча 1587 елда Шекспир Лондон шәһәренә күчә.

1592 елда ул Лондон театр труппасына керә. 1612 елда гаиләсе яшәгән Стратфордка кире кайта. Аннан соң ул җитди авырган дип санала. 1616 елның 23 апрелендә драматург вафат була.

Өч көннән соң Шекспир Стратфорд чиркәвендә җирләнә. Аның кабер астында түбәндәге эпитафия язылган:

Иҗат

Кызыклы фактлар 
 Уильям Шекспир хөрмәтенә Марс планетасында кратер аталган.
 Шекспир һәм Сервантес бер үк елда вафат булганнар.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 William Shakespeare - Digital Collection  
 The Internet Shakespeare Editions  

Инглиз шагыйрьләре
Инглиз язучылары
Юнан теле

Грек теле яки Юнан теле (ελληνικά [ɛliniˈka], ελληνική γλώσσα [ɛliniˈci ˈɣlɔsa], гарәп.يونان yunan) — һинд-аурупа телләре арасында иң борынгыларыннан. Юнан телләре төркеменең бердәнбер вәкиле. Сөйләшүчеләр саны якынча 15 млн кеше. Роман, герман, славян халыкларында грек теле, ләкин төрки телләрдә, гарәп телендә һәм башка көнчыгыш телләрендә юнан теле дип йөртелә. Язу системасы булып юнан әлифбасы тора, ул кимендә 3400 ел дәвамында язмаларны колачлый. Һомердан башлап борынгы юнан әлифбасы Европа канунында дәвам итүче әһәмияткә ия күп эшләрне кертә. Антик чорда юнан теле Урта Диңгез дөньясында иң киң сөйләшелә торган lingua franca булган.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Грек теле вариантлары
Болгария телләре
Греция мәдәнияте
Кипр телләре
Кабарда-Балкария

Кабарда-Балкар Республикасы (Кабарда-Балкария; каб.-черк. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; карач.-балк. Къабарты-Малкъар Республика) — Россия Федерациясенә керүче республика.

1921 елның 1 сентябрендә барлыкка килә. Башкаласы — Налчык шәһәре.

2018 елның 26 сентябрендә Юрий Коков урынына Республика Башлыгы () итеп Казбек Коков билгеләнде.

Географик мәгълүмат
Кабарда-Балкар республикасы Кавказның төньяк сөзәклегенең үзәк өлешендә урнашкан. Республика территориясе төп өч геоморфологик зонага бүленгән — тау, тау алды һәм тигезлекле. Тау һәм тау алды зоналары республика территориясенең зур өлешен алып тора. Тигезлек регионның төньяк-көнчыгышын өлешен алып тора.

Республиканың иң югары ноктасы (Россиянең да, Ауропаның да иң югары ноктасы) — Эльбрус (Мәңге Тау)  (5642 м).

Мәдәният

Дин 
 Кабарда-Балкар Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте

Мәгърифәт 
 Х. М. Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе республикалары
Әрмән теле

Әрмән теле ( — сүзгә-сүз «әрмәннәр теле») — гадәттә аерым бер төркемгә аерылучы һинд-аурупа телләр гаиләсенә керүче тел.

Барлыгы сөйләшүчеләр саны якынча 6,4 млн кеше. Әрмәнстанның дәүләт теле. Шулай ук Россиядә Ростов-Дон өлкәсендә (күбесенчә Ростов-Дон шәһәренең Нахичевань тарихи урынында һәм Ростов-Дон өлкәсенең Мясникован районында), Краснодар краенда һәм Ставрополь краенда сөйләшелә.

Әрмән теле тарихын өч дәвергә бүлеп була:

а) борынгы әрмән теле (грабар тили, 5 — 11 гасырлар); б) урта дәвер әрмән теле (11 — 17 гасырлар) в) хәзерге әрмән әдәби теле (17 гасырдан башлап). Ул күп диалектларга аерылыучы көнбатыш һәм көнчыгыш төркемгә ия. Әрмәнстан халкы көнчыгыш әрмән телендә сөйләшәләр. Әрмән телендә 6 сузык вә 30 тартык аваз бар. Грамматик җенес югалган, 7 килеш, төрләнешнең 8 тибы бар. Әрмән теле — нигездә агглютинатив тел.

Шулай ук карагыз 

Әрмән теле төркеме
Якут теле

Якут теле () яки саха теле — якутларның милли теле, ул рус теле белән беррәттән, Саха Республикасының (Якутия) рәсми телләренең берсе һәм төрки телләргә керә. Саха теле борынгы "Олонхо" эпосының теле, ул ЮНЕСКО тарафыннан кешелекнең сөйләм иҗаты һәм матди булмаган мирасы шедевры булып тора.

Туган телдә сөйләшүчеләр саны, 2010 елгы җанисәп буенча, Якутиядә яшәүче 450,140 кеше.

Якут теле башка төрки телләрдән аңлашылмаган лексик катлам булуы белән аерылып тора. Монгол теленнән борыңгы бурычлар, шулай ук ​​соңрак рус теленнән алынган кредитлар (Якутиягә Россиягә кергәннән соң Якутка үтеп кергән) белән бәйле бик күп сүзләр бар.

Әлифба 
Хәзерге Якут алфавиты 1938 елда кирилл алфавиты нигезендә эшләнгән. Анда, рус алфавиты хәрефләренә өстәп, өстәмә хәрефләр бар: ү, ө, ҥ, ҕ, һ. 1917-1938 елларда латин нигезендә алфавитның ике версиясе кулланылган.

Шулай ук карагыз 

Төрки телләр
Якут теле
Висла

Ви́сла (, ) — Польшаның иң озын һәм мөһим елгасы. Шулай ук Балтыйк диңгезнең иң озын һәм су күләме буенча икенче елга. Висла елгасы озынлыгы 1047 км, бассейн мәйданы — 198,5 мең км².

Көнбатыш Карпат тауларыннан башланып, Балтыйк диңгезенең Гдәнск култыгына дельта хасил итеп коя. Эре кушылдыклары: уң — Дунаец, Вислок, Сан, Көнбатыш Буг һ. б.; сул — Пилица, Брда. Висла башланган урыныннан 40 кмны тау арасыннан, Пшемша койганнан соң тигезлектән ага.

Висла— Пүлшәнең мөһим транспорт мәгистрәле. Кою урыныннан 940 километрда көймәләр йөрешле. Висла каналлар аркылы Неман, Днепр, Одра елгалары белән бәйләнгән. Висла буенда Варшава, Краков, Плоцк, Торун шәһәрләре, дельтасында Гдәнск шәһәре урнашкан.

Польша елгалары
Халыкара гаилә көне

Халыкара гаилә көне (ингл. International Day of Families, фр. Journée internationale des familles, рус. Международный день семей) — 1993 елдан 15 май көнне билгеләнгән бәйрәм.

БМО генераль ассамблеясе карары буенча билгеләнә.

БМО халыкара көннәре
Гаилә
15 май
1768 ел



Вакыйгалар 
 15 май — Франция Генуядан Корсиканы сатап ала.
 26 август — Джеймс Кук дөнья тирәли сәяхәтен башлый.

Туулар 

 4 сентябрь — Франсуа Рене де Шатобриан, француз язучысы, сәясәтче.
 Таҗетдин Ялчыгол, татар дин әһеле, тарихчы, язучы.

Вафатлар 

1768 ел
Еллар
Нургаяз Гарифьянов

Нургаяз Гарифьянов — күренекле татар физика галиме.

Н. Гарифьянов 1920 елның 15 маенда Татарстанның Балтач районы Чутай авылында дөньяга килә. 1938 елда Малмыж шәһәрендә урта мәктәп тәмамлый һәм Казан дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә. Укуын тәмамларга аңа Бөек Ватан сугышы комачаулый — 1943 елның көзендә ул армия сафларына алына. Аны элемтә училищесына укырга җибәрәләр. Булачак галим элемтә взводы командиры сыйфатында Украина, Молдавия, Румыния, Маҗарстан, Болгария җирләрен фашистлардан азат итүдә катнаша. Батырлыклары өчен ул Кызыл Йолдыз ордены, сугышчан медальләр белән бүләкләнә.

Сугыштан соң Н. Гарифьянов университетта укуын дәвам итә. 1949 елда университетны тәмамлый һәм СССР Фәннәр академиясенең Казан физика-техника фәнни тикшеренү институтының аспирантурасына керә. Аны тәмамлап 1953 елда кандидатлык диссертациясе яклый, әлеге институтта киң фәнни эш башлап җибәрә, үзенең фәнни мәктәбен булдыра. 1965 елда аңа диссертациясез, зур фәнни казанышлары өчен физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә. Фәнни эшчәнлегенең беренче көннәреннән гомеренең ахырына кадәр шушы институтта магнитлы радиоспектроскопия юнәлешендә фәнни тикшеренүләргә җитәкчелек итә.
Профессор Н. Гарифьянов йөздән артык зур фәнни хезмәт авторы. Ул дистәдән артык яшь галим хәзерләде. Аларның күбесе әле бүген дә остазларының эшен уңышлы дәвам итә. Ул парамагнит резонансы өлкәсендә СССРның иң күренекле белгече дип танылды.

Галим теоретик булу белән беррәттән киң колачлы экспериментатор да иде. Бу җәһәттән ул күп кенә очракларда нәтиҗәгә ирешүнең бөтенләй көтелмәгән, иң рациональ, туры юлларын таба белде. Галим таланты һәм экспериментатор интуициясе бу шәхестә гаҗәеп тирән кушылган иде. Физик буларак ул комплекслы кушылмалар химиясенең күп тармакларын үстерү һәм киңәйтүгә бәя биреп бетергесез зур өлеш кертте, физика фәненең иң актуаль юнәлешендә өйдәп баручы галим булды.

Н. С. Гарифьянов СССР Фәннәр академиясе Президиумы премиясе лауреаты.

Илле яше дә тулмаган килеш 1970 елның 14 мартында каты авырудан вафат булды.

1971 елда халык депутатларының Казан шәһәр Советы карары белән Казан шәһәренең бер урамына профессор Н.С.Гарифьянов исеме бирелде.

Татар галимнәре
ССРБ физиклары
Физика-математика фәннәре докторлары
Мәгъсүм Хуҗин

Мәгъсүм Хәмит улы Хуҗин — күренекле татар язучысы.

Ул 1930 елның 15 маенда Татарстанның Саба районы Тенеки авылында туган. Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. «Татарстан яшьләре» газетасында берничә ел эшләгәннән соң чирәм җирләрне үзләштерүдә катнаша. Саба районында чыга торган «Җиңү байрагы» газетасында һәм 1962-1965 елларда Арчага кушылган алты район өчен чыгарыла торган берләштерелгән газета редакциясендә җаваплы секретарь булып эшли.

Балтач районы кабат үз статусын алгач вакытлыча чыгудан туктап торган район газетасы «Хезмәт» исеме белән яңадан чыга башлый. Аның редакторы булып М. Хуҗин билгеләнә. Редактор газетага яңа коллектив туплый, редакция бинасын реставрацияли, киңәйтә. Монда ул үзен журналист кына түгел, булдыклы оештыручы, чын хуҗалык җитәкчесе итеп таныта. М. Хуҗин редактор булып эшләгән чорда «Хезмәт» газетасы район тормышының чын мәгънәсендә көзгесенә әверелде, аны әйдәп баручы трибуна булды. Хезмәт алдынгылары, аларның хезмәте һәм яшәеше, омтылыш-хыяллары газета битләрендә якты чагылыш тапты. Аның битләреннән иҗади тормыш сулышы бөркелеп тора иде.

Мәгъсүм Хуҗин 1969 елда Казанга «Чаян» журналының җаваплы секретаре итеп күчерелде һәм 1990 елга кадәр шушы хезмәттә булды.

Язучы буларак аның иҗат активлыгы нәкъ менә Казанда эшләү чорына туры килә. Язучының «Ерганак юл ала», «Өч каен ышыгы», «Курагай атлары», «Авылым урамнары», «Урманлы үр» һәм башка күп исемдәге китаплары бар.

Хуҗин кыска жанрда иң актив иҗат итүче язучыларның берсе иде. Хикәя остасы буларак 1997 елда аңа үзенең якташы Фатих Хөсни исемендәге премия бирелде.

Татар әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләре өчен 1986 елда Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелде.

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Радик Фәизов

Радик Хәбибрахман улы Фәизов — татар язучысы, хикәяче.

Радик Фәизов 1931 елның 15 маенда Арча районының Дусым авылында туган. 1950 елда Әтнә урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, бер ел үз авылларында башлангыч мәктәптә балалар укыта. 1951-1953 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә; армиядән кайткач, төрле җирләрдә саклык кассасы инспекторы, җир двигательләре монтажлаучы слесарь, пилорама мастеры һәм авиация заводында токарь булып эшли. 1957-1965 елларда ул Магнитогорски шәһәрендә яши һәм эшли: паравыз кочегары, машинист ярдәмчесе була.

1965 елдан башлап Р. Фәизов яңадан туган якларында. Арча районының “Коммунизмга” газетасы редакциясендә башта әдәби хезмәткәр, 1973 елдан җаваплы сәркатип булып эшли. 1970 елда, читтән торып укып, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый.

Радик Фәизов – нигездә хикәяче. Аның эшчеләр, тимер юлчылар тормышыннан алып язылган беренче хикәяләре алтмышынчы еллар башында көндәлек матбугат битләрендә, аннан “Беренче адымнар” исемле күмәк җыентыкта басыла. Хәзерге көндә ул – “Яшьлек юллары” (1967) повесте, “Тимер чәчәк”, “Бәхет”, “Дусларым”, “Юлда” исемле хикәя җыентыклары авторы. Аларның барысы да заман кешесенә, аның хезмәт процессындагы бай эчке дөньясын ачуга багышланган. Р. Фәизов балалалар маҗаралы һәм фантастик әсәрләр дә яза. 1983 елда әдипнең фантастик хикәяләре тупланган “Галәм кызы” исемле китабы басылып чыкты. Укучылар шулай ук аның “Чаян” журналында, көндәлек матбугатта әледән-әле басылып торган юмористик һәм сатирик хикәяләре белән танышлар.

Радик Фәизов тормышка актив мөнәсәбәттә яши. Республика матбугатында ул хезмәт алдынгылары, мәгариф маяклары турындагы очерклары һәм публицистик мәкаләләре белән даими катнашып килә. Журналистика өлкәсендәге уңышлары һәм җәмәгать эшчәнлеге өчен 1981 елда аңа Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем һәм 2001 елда Татарстан Язучылар берлегенең Фатих Хөсни исемендәге әдәби бүләге бирелә.

Ул 1980 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.

Радик Фәизов 2011 елда вафат була.

Шулай ук карагыз 

Татар язучылары
Габделхәй Сәмигуллин

Габделхәй Хәлил улы Сәмигуллин — татар биология галиме.

Габделхәй Сәмигуллин 1943 елның 15 маенда Татарстанның Балтач районы Иске Салавыч авылында туган. 1961 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлап Казан педагогия институтының табигать-география факультетына укырга керә. Армия сафларына алыну сәбәпле укуын өзеп торырга туры килә. Институтны 1969 елда гына тәмамлый. Эшкә аны Минзәлә районына җибәрәләр — ул Минзәлә педагогия училищесын оештырып ачып җибәрүдә актив катнаша. Монда 1977 елга кадәр эшли.

1977 елда Чаллыда яңа ачылган педагогия училищесына директор итеп билгеләнә.

1980 елда аның алдында яңа бурыч — Чаллыда Алабуга педагогия институтының филиалы оештырыла. Шушында эшләгәндә Казан дәүләт педагогия институты каршында аспирантурада укый һәм диссертация яклап биология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.

1991 елда Чаллыда педагогия институты ачыла һәм Г. Сәмигуллин шушында укыта башлый, институтның доценты була. Бер елдан соң Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгы приказы белән Чаллыдагы өзлексез педагогик белем бирү институтына ректор итеп билгеләнә. Бүген дә ул шушы хезмәтендә.

Г. Сәмигуллин республикабыз мәктәпләренә яшь кадрлар хәзерләү юнәлешендә гаять зур эш башкарды. Шул ук вакытта фәнни-методик эшен дә сүрелдермәде. Аның нәшер ителгән илледән артык хезмәте бар. «Балалар һәм яшүсмерләр физиологиясе» исемле хезмәте дәреслек буларак киң файдаланыла.

Татар галимнәре
Биология фәннәре кандидатлары
16 май

16 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 229 көн кала.



— Халыкара тынычлыкта тату яшәү көне (, , , , , ).
  — Халыкара яктылык көне (, , , , , ).

— Массакүләм күмүләр көне (, ).
  — Милли көн ().
  — Укытучылар көне (, ).

Халыкара целиакия көне (, ).
  — Себерүчеләр көне ().
  — Илкүләм микробиологлар һәм клиник химиклары көне (, ).
  — Чик сакчылары көне (, ) һәм Бөтендөнья иҗтимагый урыннарда кабак көне ().
  — Икмәк бәйрәме (, 1995).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1804 — Наполеон I император булып игълан ителә.
 1871 — Британ Колумбия колониясе ның алтынчы провинцисенә әйләнә.
 1929 — та беренче тапкыр Оскар премиясе тапшырыла.
 2009 — дә Евровидение 2009 җыр бәйгесе финалы уза.

1788 — Фридрих Рюккерт, алман шагыйре, тәрҗемәче.
 1801 — Вильям Сьюард, 
 1874 — Роман Лурия, 
 1879 — Дионисий, 
 1882 — Элин Вагнер, 
 1883 — Җәлал Байяр,  Төркия президенты (1950-1960).
 1890 — Александр Карасс, 
 1903 — Пётр Гамкрелидзе, 
 1904 — Федор Бровко, 
 1910 — Джоомарт Боконбаев, кыргыз шагыйре.
 1912 — Виктор Федоров, 
 1921 — Ибраһим Дубин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең укчылар ротасы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1927 — Җәүдәт Вилкиев, КДПИ профессоры.
 1927 — Рөстәм Башкуров, татар әдәбияты белгече.
 1930 — Нина Данилова, 
 1934 — Айрат Хәлиуллин, 
 1935 — Хәсән Толымбаев, 
 1946 — Миңлегөл Сәгадәткирәева, 
 1946 — Рәфил Ханов, 
 1946 — Роза Камалетдинова, 
 1948 — Дамирә Кузаева, татар театры артисты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе, Татарстанның халык артисты.
 1950 — Йоһаннес Георг Беднорц, 
 1955 — Гөлсирә Шәфыйкова, 
 1955 — Ольга Корбут, 
 1957 — Гали Алтынбаев, 
 1957 — Юрий Шевчук,  җырчысы.
 1960 — Флүрә Мурзина, 
 1965 — Сергей Заһидуллин, 
 1966 — Айтуган Акманов, тарихчы, профессор.
 1972 — Анджей Дуда, 
 1973 — Гөлнара Кәшипова, драма актрисасы, Татарстанның атказанган артисты.
 1975 — Александр Пушной,  музыканты, җырчы.
 1975 — Вячеслав Сидоров, 
 1978 — Әсгать Рәхмәтуллин, 
 1984 — Дамир Сәмерханов, 
 1984 — Рөстәм Гайзуллин, 
 1987 — Елена Чалова, 
 1987 — Фәнил Гыйләҗев, 
 1987 — Хорди Фигерас Монтел, 
 1992 — Әюпхан Гаппаров,

1703 — Шарль Перро, француз язучысы. 
 1740 — Сәетбай Алкалин, 
 1830 — Жозеф Фурье, 
 1890 — Миһкел Веске, 
 1919 — Григорий Дормидонтов, 
 1937 — Яков Шкетан, мари журналисты, язучысы һәм драматургы.
 1938 — Солтанморат Абдусәләмов, 
 1941 — Борис Ивановский, 
 1943 — Әгъзам Камал, татар шагыйре.
 1978 — Исаак Оксман, 
 1978 — Михаил Томасов, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1979 — Геннадий Киселев, 
 1985 — Милица Нечкина, 
 1991 — Александр Петров, 
 1993 — Галия Кайбицкая, татар җырчысы.
 1994 — Бәшир Рәмиев, совет уйлап табучысы, беренче  санакларын («Стрела», «Урал-1») төзүче.
 1995 — Вәли Хаҗиев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең укчысы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1997 — Зиннәт Вәлиев, 
 2007 — Мәстүрә Сакаева, 
 2012 — Мария Биешу, 
 2013 — Һайнрих Рорер, 
 2014 — Расси Моди,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр  
 

Ел көннәре
16 май
Шарль Перро

Шарль Перро́ (фр. Charles Perrault; 1628 елның 12 гыйнвары — 1703 елның 16 мае) — мәшһүр француз язучысы-әкиятче, шагыйрь һәм тәнкыйтьче. 1671 елдан Француз академиясе әгъзасы.

Кайбер мәшһүр әкиятләре 
 «Көлбикә» (фр. Cendrillon)
 «Читекле мәче» (фр. Le Chat botté)
 «Кызыл Калфак» (фр. Le Petit Chaperon rouge)

 
Балалар язучылары
Франция язучылары
Илдар Халиков

Илдар Шәфкать улы Халиков (1967 елның 21 ноябрендә туган) — Татарстанның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2010 елның 22 апреленнән башлап 2017 елның 3 апреленә кадәр Татарстан премьер-министры вазифаларын башкарды.

Тормыш юлы 

Илдар Халиков укытучылар гаиләсендә туып үсә. Әтисе Шәфкать Рафикъ улы гомере буе мәгариф өлкәсендә эшләп, Татарстан республикасы атказанган укытучысы исеменә лаек була. Ә әнисе Лүзия Газиз кызы Әгерҗе шәһәренең 1 нче урта мәктәбендә математика укытучысы булып эшли. Татарстан Республикасы Президенты мактаулы грамоталары белән бүләкләнгән.

1985 елда мәктәпне тәмамлаганнан соң Илдар Халиков армия сафларына хезмәт итәргә алына. 1987 елда Казан Дәүләт Университетында укый башлый.

1993 — 1995 елларда Илдар Шәфкать улы алдынгы специалист буларак "Челны-банк" банкында озын яки кыска вакытка кредитлар бирү, депозитлар һәм кыйммәтле кәгазьләр бүлегенең вакытлыча идарәчесе вазифаларын башкара.
 
1995 — 1996 елларда - "КАМАЗ" ААҖендә Хокук идарәсе җитәкчесе урынбасары булып эшли.

1996 — 2003 елларда - финанслар буенча директор, икътисад һәм финанслар һәм "КАМАЗ"ның корпоратив стратегиясе буенча генераль директор урынбасары була.

2003 елның 14 августыннан 2005 елга кадәр Чаллы шәһәренең администрациясен җитәкли.

2006 елның 1 гыйнварында - Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге җитәкчесе, шәһәр мэры.

2010 елның 22 апреленнән - Татарстан Республикасы премьер-министры. 2017 елның 3 апрелендә үз теләге белән вазыйфасыннан киткән; шул ук елның 4 апреленнән "Татэнерго" ширкәте җитәкчесе итеп билгеләнгән.

Гаиләсе 
Илдар Халиков өйләнгән. Тормыш иптәше Гүзәл Илмир кызы Халикова белән балалары Тимурны (1998 елгы), Камиләне (2002 елгы) һәм Әминәне (2010 елгы) тәрбияләп үстерәләр.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2001 — РФ дәүләт премиясе 
 2005 — «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале
 2008 — Дуслык ордены (РФ)
 2014 — Почет ордены (РФ)
 2015 — Дуслык ордены (Татарстан)

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Татарстан сәясәтчеләре
Татар сәясәтчеләре
Татарстан хөкүмәте рәисләре
Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шәхесләр:КамАЗ
Почет ордены кавалерлары
Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Чаллы башлыклары
Мэрлар
Патагония

Патаго́ния — Көньяк Американың бер кисәге. Төгәл билгеләнгән чикләре юк, ләкин еш кына Аргентинадагы Рио-Колорадо һәм Чилидагы Био елгалары арасындагы территорияләрне Патагония дип атыйлар. Кайчак Патагониягә шулай ук Утлы җирне дә кертәләр. Көнбатышында Анд тауларының бер өлешен, көнчыгышта тигезлекле җирләрне үз эченә ала. «Патагония» атамасы patagón сүзеннән килеп чыккан. Бу сүз белән Магеллан экспедициясендәгеләр бу җирләрдә туып үскән озын буйлы халыкны атап йөрткәннәр. Аларның уртача буйлары 1,8 метр булган, испаннарныкы исә бары тик 1,55 м.

Климаты уртача, ярымчүлләргә хас. Еллык явмнар саны 150—300…600—700 мм га кадәр. Июльнең уртача температурасы 2°…8°, көнбатышта —5° ка кадәр, гыйнварның уртача температурасы +10…+20°. Көчле җилләр исеп торалар. Елгалары Анд тауларыннан башланып, Патагонияне тирән каньоннар белән кисеп үтәләр. Туфраклары соры һәм кәстәнә. Кыяклы үләннәр һәм куаклыклар үсәләр.

Карамай һәм табигый газ чыганклары бар.

Галерея

Көньяк Америка
Аргентина географиясе
Чили географиясе