alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Теоретик физика

Теоретик физика — табигать кануннарын танып белү өчен төрле математик модельләр һәм абстракцияләр кулланучы фән. Шул рәвешчә, теоретик физика тәҗрибәдән килеп чыкмый, ә табигатьне өйрәнүнең аерым бер ысулы булып тора. 

Теоретик физика үзе ясаган нәтиҗәләрнең тәҗрибә белән туры килүен таләп итә.

Искәрмәләр 

Теоретик физика

de:Physik#Theoretische Physik
Катык

Каты́к (, , , , , ) — сөттән ясалучы эчемлек, төрки халыкларда һәм Болгариядә таралган.

Кайнатылган сөтне әчетеп эшләнә. Кайнатылганда сөт парга әйләнгәнгә күрә катыкның майлылыгы югары була (мәсәлән, кефир белән чагыштырганда).

Еш кына төс кертер өчен чөгендер, чия яисә карлыган суы кушыла. Катыкны сөзү нәтиҗәсендә сөзмә дип аталучы продукт килеп чыга.

Шулай ук карагыз 
 Кефир
 Әйрән
 Кымыз

Татар ризыклары
Сөт ризыклары
Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны

Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны (ингл. Harry Potter and the Prisoner of Azkaban) — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең өченче китабы.

Китап чыгуы 
Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы китабыннан соң дәвамы чыкканчы ике ел кирәк булса, әлеге китап бер ел эчендә язылган.

Сюжет

Кызыклы фактлар 
 Китап сюжеты буенча Лаванда Браун үз йорт куяны үлеме турында 16 октябрь көнне белә, ә киләсе көнне Хогвартста Хэллоуин бәйрәме үтте. Ләкин, мәгълүм булганча, Хэллоуин 31 октябрь көнне бәйрәм ителә.
 Джоан Роулинг үзе әйткәнчә, китап язганда, иң яратканы булып Ремус Люпин характерын сурәтләү булды.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Гарри Поттер
Бавырсак

Бавырса́к () — татар милли ризыгы. Камыр кисәкләрен кайнаган майда кыздырып әзерләнә.

Әзерләү ысулы 
Савытка йомырка сыталар, сөт салалар, май, шикәр комы, тоз, азрак чүпрә өстиләр (күп вакытта чүпрә салмыйлар да). Шул катнашманы шикәре, тозы һәм чүпрәсе эреп беткәнче яхшылап болгаталар. Аннары он кушып, токмач камырыннан йомшаграк итеп камыр басалар. Камырны 100—150 г лы кисәкләргә бүләләр дә бармак калынлыгында баусыман тәгәрәтәләр һәм урман чикләвеге кадәр итеп турыйлар. Кайнап торган майга салалар, болгата-болгата, кызарганчы пешерәләр.

Әзер бавырсакны тишекле зур чүмечтә сөзәләр, мае агып беткәч, өстенә шикәр оны сибергә була. Бавырсакны чәй янына чыгаралар. Аны катык һәм сөт белән дә ашарга була. Ул юлга алу өчен дә әйбәт.

1 кг югары сортлы онга: 10 йомырка, 130—140 г сөт, 30—35 г шикәр комы, 30 г сары май, 5 г чүпрә, тол, пешерү өчен 180—200 г май.

Бавырлы бавырсак 
Әче камыр куялар. Баскан вакытта пешереп ит тарткычтан чыгарган бавыр өстиләр. Камырны 1 —1,5 сәгать кабарталар. Камыр өлгергәч, кисәкләргә бүлеп, баусыман итеп тәгәрәтәләр һәм кузы чикләвегеннән кечерәк итеп турыйлар.

Әзер бавырсакны кайнап торган майда пешерәләр һәм табынга катык белән чыгаралар.

600—6S0 г югары сортлы онга: 6—8 йомырка, 150 г сөт, 30 г шикәр, 30 г сары май, 5 г чүпрә, тоз, 400 г пешкән бавыр, пешерү өчен 200—250 г май.

Чыганаклар 
 Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Сылтамалар 
 Бавырсак пешерү серләре

Моны да карагыз 
 Чәкчәк

Татар ризыклары
Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны (фильм)

Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны () — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең өченче китабы буенча фәнтәзи жанрында төшерелгән фильм. Фильм режиссёры — Альфонсо Куарон. 

Актерлар составы шул ук калды диярлек, фәкать Альбус Дамблдорны вафат булган Ричард Һаррис урынына Майкл Гэмбон уйный. Фильмга музыканы шулай ук Джон Уильямс язды.

MPAA оешмасыннан фильм PG рейтингын алды. Яшь буенча чикләү: 12 елдан.

Актёрлар

Бүләкләр 
 Британ Академиясе бүләге.

Кызыклы фактлар 
 Фильм режиссеры Стивен Спилберг булырга мөмкин иде.
 Люпин ролен Эван МакГрегор уйнарга мөмкин иде.
 Дөньяда фильм  җыйды.
 Шушы фильмда Дадли бер сүз дә әйтми, роле буенча ул көлә генә.
 Альбус Дамблдор ролен Йен МакКеллен уйнарга мөмкин иде.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Гарри Поттер
АКШ фильмнары
Бөекбритания фильмнары

ja:ハリー・ポッターとアズカバンの囚人#映画
Кириллица

Кирилл әлифбасы, яки кири́ллица — кириллик әлифба. Күп славян телләренең әлифбалары нигезендә кирилл әлифбасы ята. Шулай ук Россия һәм элекке СССР җирләрендә яшәүче күпчелек төрки һәм фин-угор халыкларының әлифбалары кирилл әлифбасына нигезләнгән.

Кириллица азбукасы 

Кириллик азбукасының беренче составы безгә билгеле түгел, «классик» искеславян кириллицасы 43 хәрефтән тора.

Кириллица хәрефләренең үз исемнәре бар, алар төрле уртак славян исемнәреннән алынганнар. Кириллицаның төп билгеләре:

Искәрмәләр 

Кирилл әлифбасы
Юань

Юа́нь (кыт. 元 — «түгәрәк акча, объект») — Кытай акча берәмлеге.

Кытай телендә юань дип теләсә нинди акча берәмлеген атыйлар, мәсәлән, АКШ доллары — мэй юань (美元).

Сылтамалар 
 Юань жэньминьби (Банкноталар) 1953-2019   
 Юань сертификаты (FEC) 1980-1994   

Азия акча берәмлекләре
Кытай икътисады
Гасыр

Гасыр (йөзъеллык) — 100 елга тиң булган вакытны үлчәү берәмлеге. Ун гасыр меңъеллыкны тәшкил итә.

 
Вакыт үлчәү берәмлекләре
Кәшмир

Кашми́р (Кашмири: कॅशीर, کٔشِیر; Догри: कश्मीर;Ладакхи: ཀཤམིར; Балти: کشمیر; Годжри: کشمیر; Пунчи/Чибхали: کشمیر; Шина: کشمیر; Уйгыр теле: كەشمىر ; Деванагари: कश्मीर) — Пакьстан һәм Һиндстан арасында бәхәсле булган регион. Регион өчен көрәш нәтиҗәсендә күп кенә канлы бәрелешләр булган.
1901 елда халык санын алу буенча Җамму һәм Кәшмир штаты халкының 74%-ы Мөселманнар, 24%-ы Һинд дине тарафдарлары, 0,89%-ы Сикхлар, 1,21%-ы Буддачылык дине тарафдарлары булган.  

Һиндстан географиясе
Урду

У́рду (урду اردو) — Пакьстанда рәсми телләрнең берсе, һинд-аурупа телләренә карый. Хиндустани теленең функциональ стиле. Сөйләм тел дәрәҗәсендә хинди теле белән үзара аңлаеш бар. Шулай ук Һиндстанда 22 рәсми телнең берсе. Барлыгы урду телендә якынча 100 млн кеше сөйләшә дип исәпләнә. Килеп чыгышы XIII гасырга карый.

Лексика 
Урду лексикасы һинд лексикасына нигезләнә, шул ук вакытта хинди күбрәк санскрит сүзләрен тәшкил итсә, урдуга фарсы һәм гарәп телләре зур йогынты ясыйлар.

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Һиндстан телләре
Пакьстан телләре
Һинд-арий телләре
Серблар

Серблар яки Сырблар (серб. Срби) — нигездә Көньяк Аурупада яшәүче халык. Гомуми саннары 12-13 млн кеше. Яшәү илләре — Сербия, Монтенегро, Хорватия, Босния һәм Герцеговина. Диннәре — православие. Телләре — серб теле.

Искәрмәләр 

Аурупа халыклары
Славян телләре
Көньяк славяннар
Украин теле

Украин теле () — көнчыгыш славян телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны 45 млн кеше. Шулардан 37 млн өчен украин теле — туган теле. Белорус һәм рус телләренә якын.

Күбесенчә Украинада таралган, шулай ук Россиядә, Беларустә, Казакъстанда, Ләхстанда, Словакиядә, Романиядә, Молдовада, Маҗарстанда, Сербиядә, Канадада, АКШта, Австралиядә зур украин җәмгыятьләре бар.

Украин теле да һәм  Кырым Җөмһүриятендә () рәсми тел хәләтенә ия.

Украин теленең сүзлеге нигезендә борынгы славяннар лексик фонды тора, Киев Русе һәм соңрактагы чорларында килеп чыккан сүзләр: гарний «матур», «яхшы»; мрія «хыял»; щоденний «көн саен», діяти «эшләү» .

Украин теленең сөйләмнәре өч төркемгә бүленә: көньяк-көнбатыш  (шул исәптән Волыния, Галиция, Карпатлар сөйләме), төньяк һәм бүгенге әдәби телнең нигезе —  көньяк-көнчыгыш сөйләме.

XVIII  гасыр ахырында заманча украин теле формалаша. Украин әдәби теленә нигез салучы — Иван Котляревский булып санала. Тарас Шевченконың иҗаты әдәби телнең кагыйдәләрен үстерүгә  зур өлеш кертә.

Язуы кирил әлифбасы нигезендә.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Славян телләре
Көнчыгыш славян телләре
Бахытҗан Канапьянов

Бахытҗан Канапьянов () — казакъ шагыйре, тәрҗемәче.

Казакъ шагыйрьләре
Львов

{{ТП/ВМ
 |халәт = шәһәр
 |татар исеме = Илбау
 |чын исем = Львів
 |ил = Украина
 |герб = Coat of arms of Lviv.svg
 |байрак = Lviv flag.svg
 |герб киңлеге = 
 |байрак киңлеге = 
| lat_deg = 49 | lat_min = 50 | lat_sec = 22
| lon_deg = 24 | lon_min = 1 | lon_sec = 58
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |ЯндексХарита = 
 |ил харитасы зурлыгы = 
 |төбәк харитасы зурлыгы = 
 |район харитасы зурлыгы = 
 |төбәк төре = 
 |төбәк = Львов өлкәсе
 |төбәк җәдвәлдә = 
 |район төре = 
 |район = 
 |район җәдвәлдә = 
 |җәмгыять төре = 
 |җәмгыять = 
 |җәмгыять таблицада = 
 |ил харитасы =
 |төбәк харитасы = 
 |район харитасы =
 |эчке бүленеш = 
 |башлык төре = 
 |башлык = Андрей Садовый
 |нигезләү датасы = XIII гасыр
 |беренче телгә алу = 1256 ел
 |элеккеге исемнәр = Лемберг
 |халәт = 
 |мәйдан = 182,01
 |биеклек төре = 
 |ТП мәркәзе биеклеге =
 |климат = 
 |рәсми тел = 
  |халык саны =  734 000   |исәп елы = 2010
  |халык тыгызлыгы = 
  |агломерация = 
  |милли состав = украиннар, руслар, поляклар, еврейлар, әрмәннәр
  |дини состав = 
  |этнохороним = 
 |сәгать кушагы = 
 |DST = 
 |телефон коды = 32
 |почта индексы = 79000
 |почта индекслары = 
 |автомобил коды = 
 |Commons-та төркем = 
 |сайт = http://www.city-adm.lviv.ua
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 | add1n                   = 
 | add1                    = 
 | add2n = Бүләкләр
 | add2  =  
 | add3n                   = 
 | add3                    = 
 }}Львов яки Илбау ( - Львив, , , , ,  — Лемберик ) — Украинаның көнбатышында урнашкан шәhәр. Халык саны 734 000 кеше (2010). Көнбатыш Украинаның һәм Галициянең рәсми булмаган башкаласы булып санала.

 География 
 Географик урнашуы 
Львов Полтва елгасында, Польша белән чигеннән 70 км ераклыкта урнашкан. 

 Климат 

 Тарих 
Львов XIII гасырның уртасында Галич кенәзе Даниил Романович тарафыннан нигезләнә. Алтын Урда вакытында татарлар шәһәрне Илбау''' дип йөрткәннәр.

Урта гасырлар вакытында мөһим сәүдә үзәге булып торган. 1349—1772 елларда — Речь Посполитая составында.

Австро-Венгрия хакимлеге вакытында (1772—1918) — поляк һәм украин милли-азатлык хәрәкәтләренең үзәге. Австро-Венгрия таркалудан соң (октябрь 1918 — июль 1919) — Көнбатыш Украина Халык Республикасының башкаласы. Икенче бөтендөнья сугышына кадәр Польша составында булган, 1939 елда, Молотов һәм Риббентроп килешүе нигезендә ССРБ составына керә.

1991 елдан — Украина составында.

Халык 

Милли состав (2001): украиннар — 88,1%, руслар — 8,9%, поляклар — 0,9%, белоруслар — 0,4%, яһудләр — 0,3%.

Кардәш шәһәрләр 
  Баня-Лука, Босния һәм Герцеговина
  Будапешт, Венгрия
  Виннипег, Канада
  Вроцлав, Польша
  Грозный, Россия
  Жешув, Польша
  Краков, Польша
  Кутаиси, Гөрҗистан
  Луҗ, Польша
  Люблин, Польша
  Нови-Сад, Сербия
  Пшемысль, Польша
  Ришон-ле-Цион, Исраил
  Рочдейл, Бөекбритания
  Сәмарканд, Үзбәкстан
  Санкт-Петербург, Россия
  Фрайбург, Алмания

Шәхесләр 
 Юрий Игнатьев (1947), физик.
 Арыслан Әхмәтов (1948), галим.
 Стефания Туркевич (1898—1977), композитор, педагог, пианистка, музыка белгече.

Искәрмәләр 

Львов
Украина өлкә үзәкләре
Черкассы

Черкассы (укр. Черкаси) — Украинада урнашкан шәhәр, Черкассы өлкәсенең һәм Черкассы районының административ үзәге. Черкассы Үзәк Украинаның региональ үзәге булып тора.

Искәрмәләр 

Черкассы өлкәсе шәһәрләре
Украина өлкә үзәкләре
Чернигов

Черни́гов () — Көнчыгыш Украинаның тарихи мәркәзе, Чернигов өлкәсе административ үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

География 
Шәһәр Украинаның төньягында урнашкан.

Климат 
 Кардәш шәһәрләр 
  Мемминген, Алмания
  Тарнобжег, Польша
  Петах-Тиква, Исраил
  Габрово, Болгария
  Градец-Кралове, Чехия
  Огре, Латвия
  Прилеп, Македония
  Детройт, АКШ
  Һомел, Беларус
 Фото 

 Искәрмәләр 

Чернигов өлкәсе шәһәрләре
Борынгы рус шәһәрләре
Ужгород

У́жгород (, , , , ) — Украинада урнашкан шәhәр, Карпаты арты өлкәсенең һәм Ужгород районының административ үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси мәркәзләренең берсе.

География 
Шәһәр Уж елгасында, Карпаты таулары алдында, Словакия белән чиге янында, Киевтан 785 километр көнбатышрак урнашкан.

Климат

Халык 
2001 елда үткәрелгән җанисәп буенча төп этник төркемнәр:
 украиннар — 77,8 %
 руслар — 9,6 %
 маҗарлар — 6,9 %
 словаклар — 2,2 %
 чегәннәр — 1,5 %

Кардәш шәһәрләр 
   Дармштадт, Германия 
  Корваллис, АКШ  
  Ньиредьхаза, Маҗарстан  
  Ческа-Липа, Чехия  
  Бекешчаба, Маҗарстан  
  Михаловце, Словакия  
  Орёл, Россия  
  Хорсенс, Дания  
  Ярослав, Польша  
  Мәскәү, Россия  
  Кошице, Словакия  
  Каяни, Финляндия  
  Сату-Маре, Румыния  
  Кросно, Польша  
  Пула, Хорватия  
  Йиглава, Чехия 
  Трогир, Хорватия 
  Шарошпатак, Маҗарстан 

Украина өлкә үзәкләре
Житомир

Жито́мир () — Украина төньягында урнашкан шәhәр, Житомир өлкәсе һәм районы административ өлкәсе. Житомир — Украинаның иң борынгы тарихи һәм мәдәни үзәкләренең берсе. Халык саны — 271 348 кеше (2009).

Туганнар 
 Сергей Павлович Королев, ракета төзелеше һәм космонавтика өлкәсендә совет галиме.
 Леся Украинка, украин язучысы, тәрҗемәче, мәдәният эшлеклесе.
 Владимир Короленко, украин һәм поляк чыгышлы язучы, журналист, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе.
 , украин шагыйре, археолог һәм сәяси эшлеклесе, Александр Олесьның улы.
 , украин язучысы, чыгышы белән Житомирщинадан; 1945 елдан Львовта эшли.
 , немец чыгышлы украин совет пианисты.
 , поляк композиторы һәм пианист.

Шәхесләр 
 Борис Железнов (1927), КФУ профессоры. 

Украина өлкә үзәкләре
Борынгы рус шәһәрләре
Акмәсҗит

Акмәсҗит яки Симферополь (, , ) — Кырымда урнашкан шәһәр. Кырым Җөмһүриятенең идарә, сәнәгый, мәдәни, фәнни үзәге. Кырым ярымутравының үзәгендә урнаша. Кырымтатар Милли Мәҗлесенең урнаштыру урыны. Әүвәл заманда Aкмәчет урынында скиф мәркәзе, скиф Неаполе, Алтын Урданың Кирмәнчек шәhәре булган.

Кырым ярымутравында тагы Акмәчет исемле авыл бар, шуңа күрә рәсми чыганакта Симферополь Акмәсҗит дип йөртелә, ләкин татарча матбугатта Акмәчет атамасы ешрак кулланыла.

География 
Акмәсҗит Кырым ярымутравында, Салгир елгасында урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллары төене.

Сәгать поясы

Тарих 
Алтын Урда чорында татарлар Кирмәнчек шәһәрен салалар, соңрак биредә ак мәчет төзелә һәм Кырым ханлыгы чорында кирмән Акмәчет дип йөртелә башлаган.

Кырым ханлыгы вакытында Бакчасарай ил башкаласы статусына ия булган, ләкин Акмәсҗит шәһәрендә калга (дәүләттә ханнан соң икенче башлык) йорты урнашкан булган.

1781 елда Кырым ханлыгы Россия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда урыслар Акмәчет исемен Симферопольгә үзгәртәләр.

Павел I шәһәргә татар исемен Акмәчет кайтара, ләкин Павел I не үтергәннән соң урыслар яңадан шәһәргә Симферополь исемен бирәләр.

1944 елда Акмәчет шәһәреннән кырым татарлары сөргенлеккә җибәрелә.

1945 елда Симферополь Кырым Мохтари Җөмһүриятенең башкаласы статусын югалта.

1954 елда Кырым өлкәсе Украинага тапшырыла.

2014 елда Кырым кризисы һәм Кырым статусы турында референдумнан соң Кырым Акмәсҗит башкаласы белән Россия Федерациясенә кире кайтарыла.

Хәзер Акмәчет шәһәрендә Кырымтатар Милли Мәҗлесе урнаша.

Климат 
 Уртача еллык температура — +10,8 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 4,4 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 74 %

Халык 

Милли состав (2001): урыслар — 66,7%, украиннар — 21,3%, кырымтатарлар — 7,0%, беларуслар — 1,1%.

Административ бүленеш 
 Киев районы
 Тимер юл районы
 Үзәк районы

Мәдәният 
 Кырымтатар академия музыкаль драма театры

Күренекле кешеләр 
 Измаил Фирдәүс, кырымтатарлардан беренче РКП (б) әгъзасы, сәясәтче.
 Шамил Аләдинов

Искәрмәләр 

Кырым шәһәрләре
Россия субъектлары башкалалары
Жак Оффенбах

Жак Оффенба́х (фр. Jacques Offenbach; 1819 елның 20 июне, Кельн — 1880 елның 5 октябре, Париж) — француз композиторы, музыкант, француз опереттасына нигез салучыларның берсе.

Франция композиторлары
Донецк

Донецк (,  [Донэцьк]) — Украина көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Донецк өлкеседә күп татарлар яши. Донецк hәм Донецк өлкәсенең үзәк мәчете — Әхәт Җәми.

География 
Шәһәр Донбасс үзәгендә, Азак диңгезеннән 95 километр төньяграк урнашкан. Шәһәр аша дүрт елга ага: Кальмиус, Бахмутка, Асмоловка һәм Черепашкина.

Климат

Тарих 
Шәһәр уэльслы Җон Юз тарафыннан металлургия заводы янындагы бистә буларак Юзовка исеме астында нигезләнгән. 1917 елда Юзовкага шәһәр статусы бирелгән.

1919—1925 елларда — губерна үзәге.

1924 елда шәһәргә Сталино исеме кушылган. 1932 елдан өлкә үзәге булып тора. 1961 елда исеме Донецк итеп үзгәртелгән.

Эчке бүленеш 

Донецк 9 районына бүленә:
 █ Будённый районы
 █ Ворошилов районы
 █ Калинин районы
 █ Киев районы
 █ Киров районы
 █ Куйбышев районы
 █ Ленин районы
 █ Петров районы
 █ Пролетариат районы

Татар матбугаты 
1930—1939 елларда шәһәрдә татар телле «Donʙass eşcese» («Донбасс эшчесе») гәҗите нәшер ителгән.

Спорт 
 «Шахтёр» футбол клубы
 «Донбасс» хоккей клубы

Моны да карагыз 
 Донецк өлкәсе
 Донбасс

Сылтамалар  
 Борис Бахтєєв. Невідомі татари
 Донецкте Джума джами ачылды

Искәрмәләр 

Украина шәһәрләре
Украина өлкә үзәкләре
Донецк
Одесса

Әдис яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География 
Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих 
XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда руслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Руслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман шәһәр исеме бирелгән.

Климат

Халык 

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, руслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш 
 Киев районы
 Малиновский районы
 Диңгез буе районы
 Суворов районы

Шәһәрдә туганнар 
 Анна Ахматова — рус шагыйрәсе.
 Родион Малиновский — совет хәрби эшлеклесе.
 Леонид Утёсов (чын исеме — Лазар Вайсбейн) — совет артисты.
 Георгий Ковтун — хореограф.

Искәрмәләр 

Одесса
Украина өлкә үзәкләре
Днипро

Днипро яки Днепр шәһәре,  элек Днепропетровск (, 1776—1797; 1802—1926 елларда Екатеринослав; 1797—1802 елларда - Новороссийск, 2016 елга кадәр - Днепропетровск) — Украинада урнашкан шәhәр, Днепр өлкәсе башкаласы. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

18-19 гасырда Яңароссиянең башкаласы.

География 
Шәһәр Украинаның үзәгендә, Днепр елгасының ике ярларында урнашкан.

Климат

Тарих 
Шәһәр 1783 елда Екатерионслав буларак нигезләнә.

1796 елда Павел I указы буенча шәһәргә Новоросийск исеме кушыла, әмма 1802 елда шәһәргә иске исем кайтарыла.

1789 елдан — Екатеринослав  (1803 елдан — Екатеринослав губерасы) үзәге.

Халык 

Милли состав (2001): украиннар — 79,4 %, руслар — 17,6 %, белоруслар — 0,8 %.

Эчке бүленеш 

 Амур-Түбәнднепр районы
 Индустриаль район
 Самар районы
 Собор районы
 Үзәк район
 Чечеливка районы
 Шевченко районы
 Яңа Кодак районы

Кардәш шәһәрләр 
  Улан-Удэ, Россия
  Екатеринбург, Россия
  Красноярск, Россия
  Самар, Россия
  Сиань, Кытай 
  Далянь, Кытай
  Щецин, Польша 
  Вилнүс, Литва
  Герцлия, Исраил 
  Дюрам регионы, Канада 
  Жилина, Словакия 
  Кутаиси, Грузия
  Сәләник, Греция
  Ташкәнт, Үзбәкстан
  Гәнҗә, Азәрбайҗан

Шәхесләр 
 Лия Ахеджакова, РФ халык артисты.
 Григорий Каминский (1895—1938), инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

Моны да карагыз 
 Днипро метрополитены

Искәрмәләр 

Днипро
Астана

Астана ( ; 1961 елга кадәр — Акмолинск, 1961—1992 — Целиноград, 1992—1998 — Акмола, 1998-2019 — Астана — «башкала», 2019 елдан — 2022 елның 17 сентябренә кадәр —Нур-Солтан, 2022 елның 17 сентябреннән ― Астана) — Казакъстан җɵᴍһүриятенең башкаласы (1997 елның 10 декабреннән). Шәһәрнең халык исәбе 1 350 228 кеше тәшкил итә (2022), халык саны буенча Казакъстанның икенче шәһәре (Алматыдан соң). 2017 елның июнендә Астана миллионер-шәһәр статыcына җитә.

Илнең төньягында урнашкан, шәһәр 4 районга бүленгән.

Шәһәрнең мәйданы 722 км² тәшкил итә. Шәһәр даладагы тигезлектә урнашкан. Нур-Солтан шәһәре Ишем елгасы ике ярында тора.

Тарих

1830 елда Акмола шәһәре (русча Акмолинск) рус казаклары форпосты буларак нигезләнә. Форпост тирәсендәге торак урынына Бородино бәрелешендә катнашкан пaлкаyник Федор Кузьма улы Шубин нигез сала.

1854-1868 елларда Акмола Себер Кыргызлары Өлкәсендә керә.

1868 елда Акмола өлкәсе нигезләнә.

1961 елда төньяк Казакъстанда чирәмне үзләштерү бөтенсоюз үзәге буларак Целиноград дигән яңа атама бирелә.

1979 елда Төньяк Казакъстанда алман автономиясен булдыруга каршы чыгулар уза, нәтиҗәдә проект тормышка ашмый.

1992 елда шәһәргә беренче тарихи исем Акмола кире кайтарыла, Акмола татарча Ак кабер дип тәрҗемә ителә, чөнки шәһәрдән 20 км ераклыкта урнашкан Тайтүбә үрендә Абылай-ханның тарафдары танылган җирле кыпчак Нияз-би күмелгән. Акмола - Аккабер тәрҗемәсе булганга күрә 1998 елда шәһәргә Астана (тәрҗемәсе башкала) исеме бирелә.

1994 елда РК Югары Шурасы, ә 1997 елда Нурсолтан Назарбаев Алматыдан Астанага башкаланы күчерү турында ахыргы карар кабул итә.

1998 елда Астанага аерым икътисади зона статыcы бирелә, бөтен илдән шәһәрне төзүгә бик күп акча сарыф ителә.

2017 елда Астанада Expo 2017 халыкара күргәзмәсе уздырыла.

2019 елның 20 мартында Нурсолтан Назарбаев президент вазифасыннан киткәннән соң Казакъстан парламенты, президент вазифаларын вакытлыча башкаручы Касыйм-Юмарт Тукаев (каз. Қасым-Жомарт Тоқаев) тәкъдимен хуплап, шәһәргә Нур-Солтан исемен бирү турында канунны кабул итә, 

2022 елның 17 сентябреннән шәһәргә кире Астана атамасы кайтарыла. Казакъста Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев Конституциягә төзәтмәләр кертү (шул исәптән, башкалага элеккеге Астана исемен кире кайтару, дәүләт башлыгы вәкаләтләре вакытын җиде еллык чор белән чикләү һәм яңадан сайлану хокукы бирелмәү) турындагы законга имза куйган.

Күренешләре

Кардәш шәһәрләр

Шәһәрдә туган танылган шәхесләр

Казакълар

Татарлар, башкортлар 
 Әкрам Галимов (1892-1913), язучы, мөгаллим.

Искәрмәләр 

Миллионлы шәһәрләр
Казакъстан шәһәрләре
Азия башкалалары
Нур-Солтан
Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Алматы

Алматы ( — «алмалы», ) — Казакъстан Республикасының иң эре шәһәре. Халык саны 1,4 млн кеше. Илнең икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе. Казакъстанда халык саны бер миллионнан артык булган бердәнбер шәһәре. 1997 елга кадәр Казакъстанның башкаласы булып тора.

Тянь-Шань тау итәге янында урнашкан шәһәр.

Тарих 
X-XIV гасырларда хәзерге Алма-Ата җирләрендә берничә кечкенә шәһәр булган, шуларның берсе "Алмату" дип аталган. Шул шәһәр Бөек Ефәк юлында булган. 13нче гасырда шәһәр үз тәңкәләрен суккан.
Бүгенге Алматыны Россия  гаскәрләре 1854 елның 4 февралендә Верный (Тугрылыклы) исеме белән хәрби ныгытма буларак салганнар.

1867 елда Верный — Төркистан генерал-губернаторлыкның Җидесу өлкәсенең үзәге.

1867 елның июлендә Җидесу казак гаскәре оештырылган.

1887 елның 28 маенда бик көчле җир тетрәү булган, 1798 йорт җимерелгән.

Татарлар шәһәргә нигезләү башыннан Верный шәһәренә толмач булып, сәүдә эшләре өчен килгәннәр. Верный шәһәрендә Татарка (Татар шәһәрлеге) өлеше килеп чыккан, ул әлегә дә саклана. Татарлар Алматыда беренче мәчетне салганнар.

1897 елда шәһәрдә 5,3% кеше татарча сөйләшкән (урысча — 63,8 %, уйгырча — 8,6 %, казакъча — 8,2 %, сартча (хәзерге үзбәкләр составындагы халык) — 6,9 %, кытайча — 5,3 %).

1918 елда Совет хакимияте урнаштырылган.

1921 елда шәһәргә яңа Алматы () исеме бирелә.

1927 елда Казакъстан башкаласы Кызыл-Урда шәһәреннән Алматыга күчерелгән.

1997 елда Казакъстан башкаласы Алматы шәһәреннән Астанага күчерелгән. Шулай итеп Алматы 70 ел дәвамында башкала вазифасын башкарган.

Спорт 
Тянь-Шань тау итәге янында дөньяның иң югары «Медеу» шугалагы (тимераякта шуу өчен боз мәйданы) урнаша.

2017 елда биредә 28нче Кышкы Универсиада үткәреләчәк.

Идарә-җир төзелеше 

Алматы шәһәре 8 районнан тора:
 Алатау
 Алмалы
 Әуезов
 Бостандык
 Җитесу
 Медеу
 Нәүрүзбай
 Төрексиб

Хакимият 
Шәһәр башлыгы - , урысча аким - мэр вазифасын башкара. Шәһәр әкиме (хакиме) Казакъстан президенты тарафыннан билгеләнә, шәһәр җыелышы (мәслихәт, казакъча маслихат) раслый, туры сайлау юк.

2008 елдан шәһәр әкиме - Ахметжан Есимов.

Шәһәрдә туган танылган кешеләр

Казакълар 
 Руслан Савденов, балет биючесе, Татарстанның атказанган артисты (2011)
 Бавырҗан Байбәк (19.03.1974), Алматы хакиме (2015, август), сәясәт фәннәре кандидаты.
 Булат Габитов, кинематографист, режиссер.

Татарлар, башкортлар 
 Кадрия Әмирова, балет биючесе, РФ атказанган артисты
 Александр Кирзимов (1897-1955), генерал-майор (1941).
 Ринат Исмәгыйлев, җәррах.
 Рәшит Ногманов (1954), совет һәм Казакъстан кинорежиссеры, сценарист, продюсер, актер, җәмәгать эшлеклесе.

Дин

Ислам 
 Алматы үзәк мәчете

Христианлык

Искәрмәләр 

Миллионлы шәһәрләр
Казакъстан шәһәрләре
Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Чимкәнт

Чимкент () — Казакъстанның көньягында урнашкан шәhәр. 2018 елның 19 июненә кадәр ― Көньяк Казакъстан өлкәсенең административ үзәге, 2018 елның 19 июненнән Көньяк Казакъстан өлкәсе (Төркестан өлкәсе) составыннан чыгарылып, республика буйсынуындагы шәһәр статусы ала. Халык саны 660,3 мең кеше (2013). XII гасырда нигезләнгән дип санала.

Халык

Кардәш шәһәрләр 
  Гроссето (Италия)
  Могилёв (Беларус)
  Паттайя (Таиланд)
  Ходжент (Таджикистан)
  Стивенедж (Англия)
  Байинь (Кытай)
  Ташкәнт (Үзбәкстан)
  Санкт-Петербург (Россия)
  Берлин (Германия)
  Самар (Россия)
  Үрүмчи (Кытай)
  Дүшәнбе (Таҗикстан)
  Мәскәү (Россия)
  Сәмәрканд (Үзбәкстан)
  Париж (Франция)
  Неаполь (Италия)
  Истанбул (Төркия)
  Әнкара (Төркия)
  Измир (Төркия)
  Анталья (Төркия)

Шәхесләр 
 Ренат Салаватов (1949), дирижёр, композитор. РФ атказанган, ТАССР һәм Казакъстанның халык артисты. Тукай премиясе иясе (2020).

Сылтамалар 

Казакъстан шәһәрләре
Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Байкоңгыр

Байкоңгыр () — Казакъстан Республикасының бер шәhәре. Рус телле чыганакларда Байкоңгыр космодромы урнашкан шәһәр Байконур дип, Байкоңгыр үзе исә Байконыр дип атала. Байкоңгыр космодромы белән берлектә Казакъстаннан Россия тарафыннан 2050 ел кадәр арендага алынган. Халык исәбе якынча 60 мең кеше тәшкил итә.

1995 елга кадәр Ле́нинск дип атала.

Казакъстан шәһәрләре
Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Павлодар

Павлодар () — Казакъстанда урнашкан шәһәр, Павлодар өлкәсенең административ үзәге. Астана шәһәреннән 450 км ераклыкта урнаша.

Шәһәр халкы саны — 353 930  кеше.

Мәдәният

Дин 
Ислам
 Ак мәчет (Павлодар)

Шәхесләр 
 Даниал Әхмәтов (, 1954), Казакъстан премьер-министры (2003—2007), Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе хакиме (2014). Фән докторы.
 Маһирә Шәмсетдинова (1890―1927), халык җырчысы, копмпозитор.

Искәрмәләр 

Казакъстан шәһәрләре
Павлодар өлкәсе торак пунктлары
Казакъстан өлкә үзәкләре
Павлодар
Казакъстан тәңкәсе

Казакъстан тәңкәсе (каз. Қазақстан теңгесі, Qazaqstan teńgesі) — Казакъстан милли акча берәмлеге. Акчада гадәттә теңге дип языла. 1993 елдан гамәлдә.

 тиң.

Азия акча берәмлекләре
Казакъстан икътисады
Караганда

Караганда () — Казакъстанда урнашкан шәһәр, Караганда өлкәсе үзәге. Казакъстанның сәнәгый, мәдәни һәм фәнни үзәкләренең берсе.

Зурлыгы буенча ул Алматы, Нурсолтан һәм Чимкент шәһәрләреннән соң дүртенче урында.

Унтугызынчы гасырда далада күмер табыла, тора-бара бирегә руслар килеп күмер табу белән шөгыльләнә башлаган, соңыннан аларга француз һәм инглиз эшкуарлары кушылган. Күмер табу киң җәелә башлагач, 1931 елда Караганды эшчеләр бистәсе төзелә.

1934 елның 10 февралендә Караганда шәһәр статусын ала. Биредә казах, рус, татар, украин, алман, кореялы, белорус, әзербайҗан, үзбәк, калмык, чәчән һәм башка милләтләрдән торучы ярты миллион кеше яши.

Җәй эсселеге һәм корылыгы белән аерылып торса, кышкы температура миныс 30 градуска кадәр җитә, көзләр гадәттә бик яңгырлы килә. Вакыт исә Мәскәү вакытыннан ике сәгатькә алда бара.

Караганды шәһәре үзенең шахталары һәм АЛЖИР, Карлаг дигән лагерьлары белән дә мәгълүм. Биредә А. Солженицын, Н.Заболоцкий, Л.Гумилев кебек күренекле шәхесләр тоткынлыкта булган.

Халык

Танылган шәхесләр

татарлар 
 Шамил Шаһидуллин - Казакъстан һәм Русиянең театр һәм кино артисты (1968-2011)
 Анатолий Юнысов (1934-1997), машина йөртүче,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1986).

башкалар 
 Әхмәт Кадыйров,  Чечня президенты (2003-2004).

Искәрмәләр 

Казакъстан өлкә үзәкләре
Караганды
Караганды өлкәсе торак пунктлары
Президент җөмһүрияте

Президент республикасы - дәүләт белән демократиягә корылган идарә итүнең бер төре. Президентның аеруча зур роль уйнавы һәм реаль дәүләт башлыгы булып торуы белән характерлана. Аның кулында ил һәм хакимият башлыгы вәкаләтләре була.

Президент республикалары 
Президент республикасы буларак АКШ, Латин Америкасының һәм Африканың күпчелек республикалары санала.

Дәүләт формалары
Эрцгерцог Франц-Фердинанд

Франц Фердинанд Карл Лю́двиг Йо́зеф фон Га́бсбург эрцге́рцог д’Э́сте (; 18 декабрь 1863 ел, Грац, Австро-Венгрия — 28 июнь 1914 ел, Сараево, Австро-Венгрия) — Австрияле эрцгерцог , 1896 елдан  Австро-Венгриянең тәхет варисы.

Франца Фердинандның үтерү (Сараево вакыйгасы) серб террористы Гаврило Принцип тарафыннан башкарыла һәм  Беренче бөтендөнья сугышы башлануының төп сәбәбе була.

Сылтамалар 

 Archduke Francis Ferdinand d'Este 
 Francis Ferdinand at Findagrave.com

Патшалар
Халыкара университетлар спорты федерациясе

Халыкара университетлар спорты федерациясе, ФИСУ (, ) — йөздән артык спорт оешмаларының хәрәкәтен координацияләгән һәм Кышкы һәм Җәйге Универсиадаларын уздырган оешма.

Шулай ук карагыз 
 Универсиада
 Җәйге Универсиада 2013

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Халыкара университетлар спорты федерациясе рәсми сайты 

Универсиада
Халыкара спорт федерацияләре
Каракалпакстан

Каракалпакста́н Республикасы (, ) — Үзбәкстанның төньяк-көнбатышында урнашкан автономияле республика. 1992 елның 9 гыйнварда Каракалпакстан АССРдан әверелеп оештырган.

Каракалпакстанның үз гербы, байрагы, гимны, конституциясе, хөкүмәте бар. Республиканың башлыгы — Жокаргы Кенес (Югары Киңәш) рәисе.
Каракалпакстан Республикасы пайтәxете — Нөкес каласы. Башка эре калалары — Хоҗәли, Конырат, Шимбай һәм Тәкыяташ.

Республика 16 районга бүленгән.

Халык 
Каракалпакстанда xалык санының 2020-елгы мәгълүматлары буенча 1,916,100 кеше соралып, 51,0 % авылларда, 49,0% шәһәрләрдә яшәгән.
Каракалпак, үзбәк, казакъ, төрекмән һәм башка халыклар тора.

Тарих 
1925 елда Каракалпак автономияле өлкәсе буларак РСФСР (Казакъ АССР) эчендә оештырган. 1930 елдан РСФСР туры карамагында. 1932 елдан — Каракалпакстан АССР. 1936 елдан Үзбәкстан ССР эчендә.

Мәдәният

Каракалпак язучылары, шагыйрьләре 
 Көнхуҗа
 Үтәш
 Әҗинияз
 Бердах
 Сәйфелгабит Мәҗитов
 Аяпбиргән Мусаев

Административ бүленеш 
 Амудәрья районы
 Беруни районы
 Шымбай районы
 Элеккала районы
 Кегейли районы
 Муйнак районы
 Нөкес районы
 Канлыкүл районы
 Коңырат районы
 Караүзәк районы
 Шоманай районы
 Тахтакүпер районы
 Хоҗейли районы
 Нөкес шәһәре

Моны да карагыз 
 Каракалпакстан АССР

Тышкы сылтамалар 
 http://sovminrk.gov.uz/
Таҗиклар

Таҗиклар (,  [tɔːd͡ʒɪ'k]) — фарсы — таҗик континуумы диалектларында сөйләшүче һәм Әфганстанда, Таҗикстанда, Үзбәкстанда һәм Пакьстанда яшәүче иран халкы. Гомум саны якынча 40 млн.

Таҗиклар
Иран халыклары
Флоренция

Флоренция — Италиянең Тоскана төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

Географиясе 

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 

 Cтатистика милли институты
 Cтатистика милли институты 

Әлифба буенча торак пунктлар
Италия коммуналары
Тоскана төбәге шәһәрләре
Флоренция
Алман империясе

Алман империясе () — 1871—1918 елларда Үзәк Аурупада урнашкан дәүләт. 1918 елда рәсми исемен Бөек алман империясенә үзгәрткәннәр. Кайбер вакытларда аны "Икенче рейх" дип атыйлар.

Тарих
1870 елда Франсия-Пруссия сугышы (1870-1871) башланган. Пруссия канцлеры Отто фон Бисмарк һәм Вилһелм I сугыш нәтиҗәсендә Франциянең кодрәтен юкка чыгарып Алманияне берләштерергә өметләнгәннәр. Франция императоры Наполеон III исә Алманиянең берләшүенә каршы төшкән һәм Аурупадагы Франция гегемонлыгын саклап калмакчы булган. Төньяк Алмания берлеге гаскәрләре тулы җиңүгә ирешкәннәр. 1871 елның 18 гыйнварда Версаль сараенда Бисмарк һәм Вилһелм I Алман империясен игълан иткәннәр. Империягә Төньяк Алмания берлегенә кермәгән дәүләтләр дә бик тиз кушылган. Австрия бәйсез дәүләт булып калган. Французлар тарафыннан түләнгән 5 миллиард франк микъдарындагы репарацияләр алман икътисадының какшамас фундаментына әйләнгән.

Вилһелм Iның үлеменнән соң (1888) тәхеткә үләр дәрәҗәдә авыру булган Фридрих III тәхеткә утырган. Ул 99 көн генә хакимлек иткән. Фридрихның үлеменнән соң тәхеткә аның улы Вилһелм II утырган. Алман империясе Африка һәм Азиядә колонияләргә ия булды (Того, Камерун, Төньяк-Көнбатыш Африка, Чиңдау порты), Англия һәм Франциягә каршы Австрия һәм Россия белән хәрби иттфак төзелгән, армия ва флот саны күбәйтерлгән. 1918 елның 9 ноябрьдә Алман империясендә инкыйлаб башланган; аның нәтиҗәсендә монархия бәреп төшерелгән һәм Вилһелм Нидерландларга качып киткән.

Административ бүленеш 

Алман империясе берлек дәүләте (bundesstaaten) дигән берәмлекләргә бүленгән:
 Кыйраллыклар:
  Пруссия
  Саксония
  Бавария
  Вюртемберг
 Ирекле Һанза шәһәрләре:
  Һамбург
  Лүбек
  Бремен
Бөек һерцоглыклар:
  Баден
  Гессен һәм Рейн
  Мекленбург-Шверин
  Мекленбург-Стрелиц
  Ольденбург
  Саксен-Веймар-Эйзенах (1877 елдан Саксония Бөек һерцоглыгы, киләчәк Тюрингиянең өлеше).
 Һерцоглыклар:
  Анһалт
  Брауншвейг (1884—1913 елларда император тарфыннан билгеләнгән регент тарафыннан  идарә ителгән)
  Саксен-Альтенбург (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
  Саксен-Кобург-Гота (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
  Саксен-Мейнинген (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
  Саксен-Лауэнбург (1865—1876 елларда Пруссия белән униядә, 1876 елдан Пруссия өлеше)
 Кенәзлекләр:
  Вальдек
  Липпе
  Кече линия Рөйссы (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
  Өлкән линия Рөйссы (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
  Шаумбург-Липпе
  Шварцбург-Зондерсхаузен (1909 елдан Шварцбург-Рудольштадт белән униядә, киләчәк Тюрингиянең өлеше)
  Шварцбург-Рудольштадт (1909 елдан Шварцбург-Зондерсхаузен белән униядә, киләчәк Тюрингиянең өлеше)

Алман империясе
Монотеизм

Монотеи́зм (бер Ходайга ышану,  — бер,  — Ходай) — Ходайның берлеге турында дини тәгълимат. Гадәттә монотеизм политеизмга (күпаллалык) каршы куела.

Диннәр 
Беренче чиратта монотеистик диннәр дип түбәндәге диннәрне һәм исемнәре атыйлар:
 Ислам
 Христианлык
 Иудаизм

Шулай да, Сабийчелек, Зороастризм, Бахаи, Сикх һәм Һинд диннәрендә дә монотеизм тәгълиматы күзәтелә.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Монотеизм
Дин
Дин фәлсәфәсе
Rodovid

Родовод - интернеттагы теләгән һәр кеше гаиләләр һәм кешеләр турында мәгълүмат өсти алган ачык күптелле шәҗәрә проекты.

Доменның исеме (rodovid)  транслитерациясе буенча атала.

Үсеш динамикасы 
2007 елның 3 декабрендә проекттагы язмалар саны 100 меңнән артып китә. 2009 елның гыйнварында Родоводда 187 500 язма була. 2010 елның 25 августында - 390 мең.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 http://rodovid.org
 http://ru.rodovid.org
 http://en.rodovid.org
 http://engine.rodovid.org/wk/Add_your_language, http://engine.rodovid.org/wk/RdLanguageTt.php (Татар телендә Родовод проекты).

Сайтлар
Халык

Халык — күп мәгънәле төшенчә.

Халык буларак, беренче чиратта, кешеләрнең уртак телгә, мәдәнияткә, территориягә, дингә, уртак тарихка һ.б. ия булган бер иҗтимагый төркемен атыйлар. Гадәттә, бу үзлекләр арасыннан халыкның үзбилгеләнүендә тел аеруча зур урынны билгели.

Шулай ук карагыз 
 Этнос
 Милләт
 Дөнья халыклары исемлеге
 Иҗтимагый аң

Социология
Халыклар
Халык
Oi!

Oi! — 1970нче елларда Англиядә панк-роктан аерылып чыккан музыкаль жанр. Үзенең максаты итеп панк-рокны эшче яшләр тирәлегенә кире кайтаруны куя.

Үзенчәлекләре 
Oi! панк-рок белән чагыштырганда салмаграк шул ук вакытта агрессиврак яңгырый. Текстлары дәүләткә карата дошманлык, полиция белән көрәш, футбол, хулиганлык турында.

Тарихы 
Җитмешенче елларда урам панкларының коммерциягә "сатылган" панк идеалларына җавап буларак барлыкка килә.

Төркемнәр 

Панк-рок
Oi! җырлаучы төркемнәр



#
4 Promille
4-Skins
69-й Калибр

A 
Abrasive Wheels
Accion Por El Cambio
Adeptos Vehementes
Agent Bulldogg
The Alcobastards
Analogs
Angelic Upstarts
Anti-Heroes
Area de combate
A.C.A.B.

oten
Blitz
The Blood
Bolchoï
Böhse Onkelz
Brainwash
Brigada Flores Magon
Brigada Oi!
Brixton Cats
Broilers
Bruisers
Bukaneros
Bystreet
The Banned
The Bubbles
The Burial
The Business

C
Camera Silens
Cock Sparrer
Cockney Rejects
Collabos
Combat 84
Condemned 84
Criminal Class
Crux
Curasbun Oi!

D
Davova Psychoza
Deadline
Decibelios
Demob
Dick Spikie
Dirty Sounds
Dissidents

E
Ejected
Estandarte Oi!

F
Facecontrol

G
Garotos Podres
Give 'Em The Gun
Guttersnipe

H

I
Infa-Riot
Insulto
Iron Cross
It’s a can

J

K
KampfZone
Keine Engel
Kidnap
Kids of the streets
Klasse Kriminale
Komintern 43
Komintern Sect
Konflikt
Klowns
Kortatu

L
L’Infanterie Sauvage
La Souris Deglinguee
Loikaemie
Los Fastidios
The Last Resort

M
Marten’s
Mi San Dao
Mister X

N
Nabat
No One Else
No Orders!
Noheads
Non Servium
No more idols

O
Oi Polloi
Oi! Krivoy
Oi! Valcans
Oi!Buzz
Oi!The Arrase
Old Style Values
On File
The Oppressed

P
Paris Violence
Patriot
Perkele
Peter and the Test Tube Babies
Poblers United
Poebel und Gesocks
Prole
The Press
Protest
Prolligans

Q

R
Rabauken
R.A.S.
Reazione
Rebel Boys
Red Alert
Red card
Red checked trousers
Reich Orgasm
Restless
Rude Riot
The Redskins

S
Section 5
Sham 69
Snix
Squat tag banda
Splodgenessabounds
Stage Bottles
Stinx
Stomper 98
The Strike
Suburban Rebels

T
Thug Hostage
Tolbiac’s Toads
Toxpack
Toy Dolls
Traquenard
Trotskids

U
United We Stand
Unity of inferior
Ultimo Asalto

V
Vanilla Muffins
Verlorene Jungs
Voice of bois
Volxsturm

W
The Warriors
Warzone
Working Boys

X

Y
Youth Anthem

Z
Zona A

Панк-рок
Хардкор

Хардкор (Хардкор-панк; ингл. Hardcore) — 70нче елларда АКШта һәм Англияда панк-роктан аерылып чыккан музыкаль жанр.

Үзенчәлекләре 
Панк-рок белән чагыштырганда ритм тизрәк, ә композиция кыскарак (күп очракта бер минуттан аз). Күнекмәгән кеше җыр сүзләрен аңлап җитешмәскә мөмкин. Текстлары шәхси азатлык, анархия, сәясәт, тынычлык турында.

Мисал өчен җыр.

Төркемнәр 
 Black Flag
 Minor Threat
 Bad Brains
 Dead Kennedys
 The Exploited
 Пурген

Панк-рок
Роберт Эдвардс

Ро́берт Дже́ффри Э́двардс () — британ галиме, физиолог, 2010 елның физиология һәм медицина буенча Нобель бүләге иясе.

Роберт Эдвардс беренче күкәй күзәнәген 1968 елда аталандырган. Әлеге ысулны камилләштерү максаты белән ул гинеколог Патрик Септой белән хезмәттәшлек итә башлаган. Пыяла савытта яралган беренче бала, Луиза Джой Браун, 1978 елның 25 июлендә туган. Бүгенге көндә андый балалар саны инде 4 миллионга җиткән.

2013 елның 10 апрелендә 87 яшендә вафат була.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 2010 медицина Нобеле – ясалма аталандыру өчен

Бөекбритания физиологлары
Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Аш

Аш (, ) - күп регионнарда таралган сыек ашамлык. Составында 50% артык су тора (төрле ашларда төрле процент).

Хәзерге кебек ашлар 400-500 ел элек кенә барлыкка килгән, ләкин аларның төрләре 150гә җитә. Дөньяда ашларның саны бихисап.

Татар халкында токмач, чумар, умач, салма, пилмән һәм өйрә - иң танылган ашлардан санала.

Чыганаклар 
 Рус Википедиясеннән тәрҗемә булып тора.

Ашлар
Эрнест Хемингуэй

Эрнест Миллер Хемингуэй (ингл. Ernest Miller Hemingway; 1899 елның 21 июле — 1961 елның 2 июле) — АКШ язучысы, әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты (1954).

Шулай ук карагыз 

Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Пулитцер премиясе лауреатлары
АКШ язучылары
Үз-үзенә кул салучы язучылар
Инглиз телле язучылар
XX гасыр язучылары
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Майкл Смит

Майкл Смит (ингл. Michael Smith) — Канада биохимигы, химия буенча Нобель премиясе лауреаты (Кэри Муллис белән бергә).

Канада химиклары
Молекуляр биологлар
Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
XX гасыр биологлары
Пәхләвә

Пәхләвә () — катлаулы камырдан белән сиропта чикләвектән торган кондитер эшләнмәсе. Төрки кухняларында, мәсәлән, төрек, азәри, гарәп һәм болгар кухняларында таралган. Анда пәхләвә күбрәк Нәүрүз бәйрәмендә бирелә.

Моны да карагыз 
 Татар милли ризыклары
 Төрек милли ризыклары

Татар ризыклары
Таулы Карабах

Таулы́ Караба́х (, ) — Азәрбайҗан территориясендә урнашкан төбәк. 1992-2020 елларда зур өлеше танылмаган Таулы Карабах Республикасы тарафыннан контроль астында тотыла, ләкин Азәрбайҗан юрисдикциясенә күрә ул Азәрбайҗан җирендә урнашкан. 2020 елда булган бәрелешләр нәтиҗәсендә Азәрбайҗан Таулы Карабагның бер өлешен үзенә кайтара алды. 2023 елның 19 сентябрендә булган бәрелешләр нәтиҗәсендә коралланган канунсыз әрмән төркемнәре коралларын тапшырырга һәм Азәрбайҗан таләпләренә ризалашырга карар чыгаралар.

Атама 
Таулы Карабах заманча татар телендә Таулы Кара Бакча була. Баг төрки телләрдә зур бакча дигән сүз.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Кавказ Албаниясе
 Таулы Карабах Республикасы
 Карабах сугышы
 Таулы Карабахтагы хәрби бәрелешләр (2016)
 Карабах низагы

Азәрбайҗан 
Таулы Карабаг
Өлкә

Өлкә:
 Өлкә — дәүләтнең административ-территориаль бүленеш берәмлеге.
 Өлкә — ачык бәйләнешле күплек.

Шулай ук карагыз 
 Тарихи өлкә
 Тарихи-мәдәни өлкә
Call of Duty: World at War

Call of Duty: World at War (шулай ук эштәге исеме Call of Duty 5) — мультиплатформалы санак уены, атыш,  АКШ ширкәте булган Treyarch Компаниясе тарафыннан уйлап табыла һәм  Activision нигезендә тормышка ашырылып чыгарыла башлый.  Call of Duty - санак уенарының бишенче өлеше. Әлеге прооект 2007 елның 26 декабрендә хуплана.

Call of Duty: World at War уены  2008 елның 11 ноябрендә алты төп платформада  чыгарыла: PlayStation 2, PlayStation 3, Xbox 360, PC, Nintendo Wii һәм Nintendo DS. 19 ноябрьдә  Steam интернет-сервисы аша сатуга чыгарыла.

Уенның барышы Икенче бөтендөнья сугышы чорына туры килә һәм имештер  япон гаскәрләренең төп геройны тоткынлыкка алулары белән башлана. Берле уен кулланучыга ике якта хәрби хезмәтен үтәргә мөмкинлекчелек бирә, берсе аның америкалылар ягында японнарга каршы, ә икенчесе совет солдаты булып фашистларга каршы сугышу.
Үзенең беренче чыгарылышында ук әлеге уенның күчерелмәләренең сату күләме бер миллионнан артып китә, шуның белән ул бары  — FIFA 09 уеныннан гына калыша.

Миссияләр

Уеннның геройлары

Nazi Zombies 

Nazi Zombies яисә Nacht der Untoten (алм. — «үлеләр төне») — Бонуслы уен, берле компанияне үткәннән соң ачыла. Бер үзең генә дә, күпләп тә уйнарга мөмкин. Акчалар зомбиларны үтерү һәм алар кермәс өчен ясалган ватык тәрәзәләрне ясау өчен бирелә. Уен барлык уенчыларның вафатыннан соң  тәмәмлана.

Кампания 
  Һәрвакыт сакта (Атолл Макин, Тын океан) 17 август 1942 ел
  Каршылык (Ак яр буе ,  Пелелиу уторавы) 15 сентябрь 1944 ел
  Күчү (Аэродром, Пелелиу уторавы) 15 сентябрь 1944 ел
  Вендетта (Сталинград, CCCР) 17 сентябрь 1942 ел
  Алар җире (Зеелова биеклеге, Алмания) 18 апрель 1945 ел
  Яндыр аларны (Ак яр буе ,  Пелелиу уторавы) 15 сентябрь 1944 ел
  Тотылмас (Нокта, Пелелиу уторавы) 16 сентябрь 1944 ел
  Кан һәм тимер (Зеелова биеклеге, Алмания) 16 апрель 1945 ел
  Корыч йөзек (Панков, Алмания) 23 апрель 1945 ел
  Күчерү (Берлин, Алмания) 24 апрель 1945 ел
  Кара мәчеләр ( Окинава уторавы, Тын океан) 3 апрель 1945 ел
  Шартлар һәм яндыр (Хребет Уанна, Окинава) 14 май 1945 ел
  Cыну ноктасы (Сюри кирмәне, Окинава) 29 май 1945 ел
  Рейх үзәге (Рейхстаг-Берлин, Алмания) 30 апрель 1945 ел
  Бетү (Рейхстаг-Берлин, Алмания) 30 апрель 1945 ел
 Бонуслы уен — Nacht der Untoten
 Бонуслы уен — Verruckt
 Бонуслы уен — Shi-no-Numa
 Бонуслы уен — Der Riese

Уендагы күпкулланылышлы хариталар 
 Airfield
 Asylum
 Banzai
 Battery
 Breach
 Castle
 Cliffside
 Corrosion
 Courtyard
 Dome
 Downfall
 Hangar
 Knee Deep
 Makin
 Makin day
 Nightfire
 Outskirts
 Revolution
 Roundhouse
 Seelow
 Station
 Upheaval

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Берлекнең рәсми сәхифәсе
 Уенның рәсми сәхифәсе

Санак уеннары
Красноярск

Красноя́рск, Кызыл Яр — Көнчыгыш Себернең иң эре икътисади һәм мәдәни үзәкләрнең берсе, Красноярск крае административ үзәге. Шәһәр Енисей елгасының ике ярларында урнаша.

2019 елда Красноярскида 29нче Кышкы Универсиада үткәрелә.

2021 елның 21 маеннан ― Хезмәт даны шәһәре.

География 
Красноярск Енисей елгасының ике ярында, урманлы дала зонасында, Көнбатыш Себер тигезлеге, Урта Себер яссы таулыгы һәм Саян таулары тоташкан урынында урнашкан.

Климат 
 Уртача еллык температура — +1,6 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,3 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 68%
Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 1892 елда тәшкил ителгән — 36,9 °C, иң түбән 1921 елда (−41,9 °C).

Тарих 
Красноярск 1628 елда воевода Афанасий Дубенский тарафыннан Кызыл-җар (Кызыл яр) урочищесында Красноярский острог исеме астында нигезләнгән.

Шәһәр статусын Красноярск 1690 елда ала. Каланың тиз үсеше 1735 елда Себер тракты төзелешенә туры килә.

1708 елдан Себер губернасында, 1719 елдан Тубыл провинциясендә, 1724 елдан Енисей провинциясендә. 1764 елдан Иркутск губернасы, 1784 елдан Колыван наместниклыгының өяз шәһәре. 1796-1804 елларда Тубыл губернасы, 1804 елдан Тум губернасы составында. 1822 елдан — Енисей губернасы үзәге.

1856 елда Красноярскда 5 чиркәү, 1045 йорт һәм 144 лавка (кибет) булган.

Халык 

Милли состав (2010): руслар — 90,8%, украиннар — 1,7%, татарлар — 1,2%.

Шәһәрдә туган танылган кешеләр 
 Кристина Андреева — балет биючесе, Татарстанның атказанган артисты.
 Камил Тукаев (1961), театр һәм кино актеры, Россия Федерациясенең халык артисты (2022).

Шәһәрдә вафат танылган кешеләр 
 Роман Солнцев — язучы.

Эчке бүленеш 

 Тимер Юл районы
 Киров районы
 Ленин районы
 Октябрь районы
 Свердлов районы
 Совет районы
 Үзәк районы

Мәгариф 

Красноярскида 147 мәктәп, 22 ПТУ, 16 укуханә, 22 техникум, 29 югары уку йорт бар.

Югары уку йортлары 

Шуның өстәвенә, шәһәрдә башка югары уку йортларның филиаллары да эшлиләр.

Красноярск спорты 
 Енисей (футбол клубы, Красноярск) ‎
 Енисей хоккей клубы

Спорт чаралары киләчәктә
2019 Кышкы Универсиада Красноярскида узачак.

Кардәш шәһәрләр

Галерея

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 Красноярск Яндекс. Панорамаларда

Красноярск крае шәһәрләре
Россия субъектлары башкалалары
Хезмәт даны шәһәрләре
Татнет йолдызлары

Татнет йолдызлары () — Татарстан Республикасы массакүләм мәгълүмат чараларының веб-сәхифәләре бәйгесе. Республиканың региональ ММЧларның рус һәм татар телле ресурслар арасында ел саен үткәрелеп килә.

Максаты 
Конкурсның иң төп максаты булып Татарстан Республикасында һәм дөньяда татарлар күпләп җыелып яши торган урыннарда иҗат итү, аралашу, ял итү һәм професииональ эшчәнлек өчен яңа мохит буларак Интернет челтәре күтәрелүенә һәм үсешенә ярдәм итү тора, бу үз чиратында түбәндәгеләрне үз эченә ала:

 Интернет челтәрендә татар мәгълүмати тирәлеге формалаштыру һәм татар темаларын яктыртучы сайтларга ярдәм күрсәтү
 татар телен һәм мәдәниятын үстерүдә глобаль интернет челтәренең һәм мәгълүмат технологияләренең мөмкинлекләрен һәм ролен алга сөрү
 уңай җәмгыять фикерен формалаштыру һәм глобаль Интернет челтәрендә татар милли сегментын үстерүдә дәүләт хакимияте органнарын, татар бизнесын, татар җәмгыяте оешмаларын һәм бөтен дөньяда сибелеп яшәүче татарларны актив катнашырга чакыру
 Интернет челтәрендә татар телен файдалану өчен стимул бирү
 Татнетны киләчәктә үстерү максатыннан татар тематикасын яктыртучы сайт авторлары хезмәтен бәяләү
 Интернет челтәрендә Татарстан Республикасының һәм татар телендәге яисә татар этнокомпоненты булган иң яхшы мәгълүмати чыганакларны алга этәрүгә булышлык итү

Моны да кара 
 Татнет
 Белем җәүһәрләре

Искәрмәләр 

Татар интернеты
Интернет-бәйгеләр
Яңа вакыт

Яңа вакыт (яки яңа тарих) — кешелек тарихында Урта гасырлар һәм Иң яңа вакыт арасында урын алган чор.

«Яңа вакыт» төшенчәсе Европа тарих-фәлсәфә фәнендә  Яңарыш дәверендә барлыкка килә. Әлеге төшенчә тарихчылар тарафыннан хуплана, ләкин аның мәгънәсе ниндидер дәрәҗәдә шартлы булып кала — төрле халыклар бу чорга төрле вакытта кергән.

Яңа вакыт чикләре 
Төрле фикердә булган тарихчылар «Яңа вакыт» чикләрен төрлечә билгели. Россия һисториографиясендә гадәттә аны 1640 елда башланган инглиз инкыйлабы белән бәйлиләр. Шулай ук яңа вакыт башлану вакыйгалары дип Реформация (1517), 1492 елда испаннар тарафыннан Американы ачу, Константинополь җимерелүе (1453), һәм хәтта Бөек Француз инкыйлабы башлану вакыйгаларын атыйлар.

Яңа вакыт тәмамлану вакытын билгеләү тагын да кыенрак. Гадәттә, яңа вакыт Беренче бөтендөнья сугышы белән тәмамлана дип санала (1914—1918).

Яңа вакытның төп вакыйгалары 
 Инглиз инкыйлабы
 Француз инкыйлабы
 АКШ бәйсезлеге өчен сугыш
 Наполеон сугышлары
 Греция инкыйлабы
 Кырым сугышы
 Беренче бөтендөнья сугышы