alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
17 май

17 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 228 көн кала.



— Бөтендөнья мәгълүмати җәмгыять көне (, ).

— Хәрби диңгез көчләре (флот) көне (, ).
  — Илкүләм һомофобия каршы көрәш көне ().
  — Азат ителү көне (, ).
  — Җир реформасы көне / Крестьяннар көне (, , Enough reasons to celebrate the Peasant’s Day in Granma).
  — Янгын сүндерүче һәм коткаручы көне (, , ).
  Науру — Конституция көне (, ).
  Норвегия — Конституция көне (, ) һәм Балалар көне (, )..

Бөтендөнья гипертония көне (, ).
 Халыкара һомофобия, трансфобия и бифобиягә каршы көрәш көне (, ).
 Халыкара кабаттан куллану көне (, ).
 Американ кыйтгалары бухгалтерлары көне (, ).
 'Интернет көне (, ).
  /  d — Галисияча әдәбияты көне (, , ).
  — Профессиональ укуханәләр студентлары көне (, ).
  Россия — Сәнәгый альпинизм көне ().ДЕНЬ ПРОМЫШЛЕННОГО АЛЬПИНИЗМА В НОВОСИБИРСКЕ
  Франция /  — Муллык периоды тәмамлануы мөрәсиме'' (, ).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1497 — Васко да Гама Һиндстан ярларына барып җитә.
 1900 — Икенче инглиз-бур сугышы: Мафекинг камалышы тәмам.
 1916 — дөньяда беренче булып,  җәйге вакытка күчә.
 1928 — ның  каласында  IX Олимпия уеннары башлана.
 1983 —  һәм  арасында тынычлык килешүе имзалана.
 1995 — Жак Ширак  президенты вазыйфаларына кереште.
 2000 —  премьер-министры булып Михаил Касьянов билгеләнә.

1802 — Константин Семякин, 
 1858 — Николай Сазонов, 
 1864 — Владимир Бургсдорф, 
 1873 — Анри Барбюс, француз язучысы, журналист һәм халыкара коммунистик хәрәкәтнең сәяси эшлеклесе.
 1873 — Николай Бауман, Россия революционеры, РСДРПның большевистик бүлеге эшлеклесе.
 1886 — Владимир Талалаев, 
 1891 — Елена Степанова, 
 1897 — Одд Һассел, 
 1898 — Алексей Панфилов, 
 1900 — Руһаллаһ Хомейни,  сәясәтчесе, аятолла.
 1915 — Галия Имашева, 
 1918 — Биргит Нильссон, 
 1921 — Зоя Исаева, 
 1925 — Веселин Җуранович, Югославия дәүләт эшлеклесе.
 1929 — Шамил Мостаев,  дәүләт эшлеклесе,  Югары шурасы президиумы рәисе.
 1930 — Алексей Алёхин, 
 1946 — Удо Линденберг, алман рок-җырчысы.
 1947 — Владимир Вуйтек, 
 1950 — Рөстәм Әхмәтов, 
 1953 — Касыйм-Җумарт Тукаев, 
 1956 — Юрий Пахомов, 
 1957 — Илдус Илешев, 
 1960 — Олег Строкин, 
 1975 — Гизо Җеладзе, 
 1980 — Мартин Цибак, 
 1989 — Радик Юлъякшин, популяр эстрада җырчысы.
 1991 — Артур Нигъмәтуллин, 
 1993 — Виктор Гәрәев,

1510 — Сандро Боттичелли, 
 1727 — Екатерина I,  һәм  патшабикәсе.
 1829 — Җон Җей, 
 1838 — Рене Калье, Африкада йөргән француз сәяхәтчесе.
 1895 — Иван Журавлев, 
 1919 — Софья Кривая, 
 1959 — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы.
 1960 — Жюль Сюпервьель, 
 1964 — Отто Куусинен,  сәясәт эшлеклесе, язучы, марксизм теоретигы.
 1974 — Нурлыгаян Байтирәков, 
 1983 — Михаил Белдер, 
 1984 — Борис Смирнов, 
 1992 — Җәннәт Җәбгу-Скибневска, Польша хәрбие.
 2001 — Ринат Бариев, 
 2008 — Хәсән Толымбаев, 
 2014 — Җеральд Эделман, иммунолог, нейробиолог, Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1972).





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр  
 

Ел көннәре
17 май
1727 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 17 май — Екатерина I, Россия патшабикәсе.

Еллар
Айрат Хәмидуллин (1956)

Бу Казан рәссам-педагогы турында мәкалә, Әлмәт архитекторы турында биредән укыгыз.

Айрат Габдулла улы Хәмидуллин — пост-импрессионизм стиленда иҗат итүче танылган рәссам, күренекле педагог.
Татарстан (1996), РФ (2002) рәссамнар берлекләре әгъзасы.

Тәрҗемәи хәле 
Айрат Хәмидуллин  1956 елның 20 гыйнварында Казан шәһәрендә туган. Кечкенә чактан ук рәсем ясарга яраткан. Рәсем мәктәбен бетергәч, Казан сынлы сәнгать училищесына укырга керә. Училищены кызыл диплом белән бетергәннән соң, Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт рәсем институтына укырга керә. Уку вакытында музейларда пост-импрессионист эшләреннән күп копияләр ясый. Шушы стиль белән мавыгып китә.

Хезмәт юлы 
1986 елдан башлап Казан сынлы сәнгать училищесында укыта.

Иҗаты  
Суриков исемендәге институтта уку вакытында музейларда пост-импрессионист эшләреннән копияләр ясый (Поль Сезанның "Арлекин һәм Пьерро" һәм "Армудлар һәм шәфталу"). Шушы стиль белән мавыгып китә.

Рәссамның иҗатында табигать күренешләре, натюрмортлар һәм башка жанр композицияләре чагылыш таба. Аның «Иске Казан урамнары» сериясе күргәзмәгә килүчеләрне аеруча сокландыра.

Рәссам Айрат Хәмидуллин 1996 елдан бирле Татарстан рәссамнар берлеге әгъзасы, 2002 елда исә Pəcəй рәссамнар берлегенә кабул ителә.

Аның рәсемнәре  Pəcəй, Татарстан Республикасы, Америка, Алмания, Франция музейларында һәм шәхси коллекцияләрдә саклана.

Остазлары 
Валерий Борис улы Скуридин, Раиса Ивановна Лебедева, Михаил Михаил улы Курилко-Рюмин.

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Юлия Андреева.  Тишина летних улиц — мастерская художника (об Айрате Хамидуллине). «Казань»,  2022, № 7, стр. 86-93.

Сылтамалар 
 Шәхси бите
 Казан Сынлы Сәнгать Училищесы сайтында мәгълүмат 

Татар рәссамнары
Татарстан рәссамнары
Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Николай Катанов

Николай Федор улы Катанов — күренекле төрки халыклар белгече.

Тормыш юлы һәм эшчәнлеге 
Николай Катанов 1862 елның 6(18) маенда Енисей кушылдыгы Абаканның сул ярында урнашкан Аскиз авылыннан 17 км ераклыктагы Изюм дигән даладагы җирдә хакас гаиләсендә туа. 1869-1876 елларда ул Аскиздагы училищеда укый, ә 1876 елда Красноярскидагы гимназиягә укырга керә, аны 1884 елда алтын медаль белән тәмамлый. 1884-1888 елларда ул – Санкт-Петербург университетының көнчыгыш факультеты студенты. 1888-1892 елларда Катанов Фәннәр академиясенең Себердә, Монголиядә, Кытай Төркестанында үткәргән фәнни экспедициясендә катнаша, төрки халыкларның тормыш-көнкүрешен гореф-гадәтләрен, телен, авыз иҗатын өйрәнә. 1893 елның ахырында ул төрки-татар теле магистры дәрәҗәсенә имтихан бирә һәм Казан университетының төрки-татар теле кафедрасына гадәттән тыш профессор итеп билгеләнә. 1894 елның 29 гыйнварында ул “Төрки-татар кабиләләренә этнографик күзәтү” дигән кереш лекциясен укый.

1903 елда Н. Катанов “Урянхай телен фәнни тикшерү тәҗрибәсе” дигән темага докторлык диссертациясен яклый. 1907 елда Казан университеты аңа, диссертация якламыйча гына, икенче докторлык дәрәҗәсе бирү турында карар чыгара. 1911 елда Катанов Казан рухани академиясенә эшкә күчә, анда ул татар теле укыта. 1917 елгы инкыйлабыннан соң Катановның эшчәнлеге Казан университетында үтә.

Казанда эшли башлау белән Н. Катанов Көнчыгышны өйрәнүче зур галим буларак таныла. Ул 28 ел дәвамында (1894-1922) Казан университетының Археология, тарих һәм этнография җәмгыятендә хакыйкый әгъза булып тора, шуның 16 елын (1898-1914) аның рәисе, ике ел (1896-1898) сәркатип була. Шулай ук “Җәмгыять” чыгара торган “Хәбәрләр”нең редакторы вазифасын да үти. Аның Көнчыгыш басмаларына библиографик, аннотацияле күзәтүләре җыентык һәм журналларда һәрдаим басылып тора. Ул “Җәмгыять”нең гомуми җыелышларында дистәләгән докладлар белән чыгыш ясый, “Хәбәрләр”дә 130 мәкалә бастыра; алар төрки халыкларның килеп чыгышы, теле, нумизматика, исламны өйрәнүгә багышланган. Ул җирле төбәкнең тарихи үткәне – борынгы Болгар дәүләте, Казан ханлыгы һәм Казан шәһәре буенча да шөгыльләнә. Ул археологик казынулар алып барганда табылган мөселман акчаларын, болгар эпиграфик һәйкәлләрен, материал культура әйберләрен өйрәнә.

Н. Катанов зур җәмәгать эше алып бара, педагогика, гыйлем, китап басу, редакторлык, тәрҗемә өлкәсендә зур эшчәнлек күрсәтә. Ул китап, музей белгече, библиограф һәм журналист, географ һәм сәяхәтче булган.

Н. Катанов хезмәтләре үзе исән вакытта ук олы бәягә лаек була һәм ул бик күп җәмгыятьләрнең хакыйкый әгъзасы була.

Н. Ф. Катанов 1922 елның 10 мартында Казан шәһәрендә вафат була.

Хәтер 
2005 елда Казанның Вахитов районындагы урамга Николай Катанов тыкрыгы исеме бирелгән.

Моны да карагыз 
 Катанов китапханәсе

Искәрмәләр 

Төрки халыклар белгечләре
Этнографлар
Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Николай Катанов
Халыкара музейлар көне

Халыкара музейлар көне — һәр ел, 18 май көнне билгеләнгән бәйрәм.

Бәйрәм бөтен дөньяда 1977 елдан бирле билгеләнә. Шул көнне күп музейлар үз экспозицияләрен бушлай күрсәтәләр.

Шулай ук карагыз 
 Музейлар төне
 Мәдәният эшмәкәре көне

Сылтамалар 

 Музейлар көне 

18 май
Халыкара көннәр
1888 ел



Вакыйгалар 
 Генрих Герц электромагнитик дулкыннарны ача.
 Беренче «Кодак» фотоаппараты чыкты.
 Хәзерге Чишмә районы үзәге — Чишмә станциясе беренче мәртәбә искә алына.
 15 ноябрь — Казанда шәһәр телефон челтәре эшли башлый.

Туулар 

 23 май — Нәгыймә Таҗдарова, татар артисты.
 27 май — Луи Дюрей, француз композиторы.
 10 октябрь — Заһидулла Яруллин, татар композиторы.
 22 ноябрь — Габделгазиз Монасыйпов, татар шагыйре, язучысы, милли азатлык хәрәкәте вәкиле.
 24 ноябрь — Дейл Карнеги, АКШ лекторы, мәшһүр китаплар авторы.
 2 декабрь — Измаил Фирдәвес, кырымтатар сәясәтчесе, ТАССР һәм Кырым АССР хөкүмәтләре әгъзасы.
 6 декабрь — Хикмәт Биккинин, укытучы һәм дипломат.
 29 декабрь — Шәһит Әхмәдиев, татар язучысы, журналист, күренекле җәмәгать эшлеклесе.

Вафатлар 

 14 апрель — Николай Миклухо-Маклай, танылган этнограф һәм сәяхәтче.

1888 ел
Еллар
1865 ел



Вакыйгалар 
 6 декабрь — АКШ-да коллык тыела.
 24 гыйнвар — Казан җәмәгать китапханәсе (хәзерге ТР Милли китапханәсе) ачыла.

Туулар 

 20 май — Шакир Мөхәммәдов, татар язучысы.
 20 июль — Сөләйман Сулькевич, генерал-лейтенант, татар.
 27 август — Чарлз Дауэс, АКШ вице-президенты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Вафатлар 

 10 апрель — Чокан Вәлиханов, беренче казакъ галиме-тарихчы, фольклорчы.
 12 ноябрь — Элизабет Гаскелл, инглиз язучысы.

1865 ел
Еллар
1872 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 16 июль — Руаль Амундсен, норвеж сәяхәтчесе.
 15 август — Шри Ауробиндо, һинд фәлсәфәчесе, шагыйрь.

Вафатлар 

 10 март — Җузеппе Маззини, Италия патриоты.
 4 июнь — Станислав Монюшко, поляк композиторы.
 18 июль — Бенито Хуарес,  Мексика президенты.
 23 октябрь — Теофиль Готье, француз язучысы, тәнкыйтьче.

1872 ел
Еллар
Галия Кайбицкая

Галия Мотыйгулла кызы Кайбицкая — танылган җырчы, ТАССР халык артисты.

Тәрҗемәи хәл
Галия Кайбицкая 1905 елның 21 маенда Җаек (Уральск) шәһәрендә мәшһүр татар мәгърифәтчесе М. Төхфәтуллин гаиләсендә туа. Гаиләнең бай традицияләре аның тормыш һәм иҗат юлын билгеләүдә зур роль уйный.

Әтисе - Мотыйгулла. Кече Кайбыч халкы ятим калган Мотыйгулланы үз исебенә мәдрәсәдә укыта, хаттә чит илдә Каһирәдә дини белем алырга мөмкинлек бирә. Кайтуышлый сеңлесе янына кереп, Җаекта (Уральск) шәһәрендә төпләнеп кала. Мотыйгулланың  алдынгы карашлары, белемле булуына сокланалар һәм дин хезмәтенә димлиләр.

Галиянең әнисе Гыйззеназ утыз елдан артык ире Мотыйгулла хәлфә салган мәдрәсәдә хатын-кызлар укыта. Ул татар дөңьясында беренче булып хатын- кызлар хорын оештыра. Кечкенә Галия шул хорның танылган башкаручысына әверелә. Заманында танылган җырчы - бертуган абыйсы Камил Мотыйгый сеңлесе Галиянең бу талантын күреп мактый, аңа шул юлны дәвам иттерергә киңәш бирә. Ниһаять, 15 яшьлек Галия Жаекта 1921 елларда Әдһәм Кайбицкий һәм Хәмит Төхбәтуллиннар тарафыннан оештырылган татар театр труппасы спектакльләрендә катнаша башлый.

1923 елда Галия Татар театр техникумына укырга керә. Шул ук вакытта татар драма театрында музыкаль спектакльләрдә катнаша башлый. Тирән белемгә омтылышы аны Көнчыгыш музыка техникумына китерә. Ул елларда татар театр мәдәниятенең күренекле эшлеклеләре – Кәрим Тинчурин, Салих Сәйдәшев, Солтан Габәши, Мирхәйдәр Фәйзи, Х. Әбҗәлилов, Ф. Ильская, Г. Болгарская һ.б. белән аралашу Г. Кайбицкаяның иҗади яктан үсүенә зур йогынты ясый.

1934 елда Г. Кайбицкая Мәскәү консерваториясе каршындагы Татар опера студиясенә укырга җибәрелә, 1939 елда ул әле яңа гына ачылган Татар опера театрының төп җырчысына әверелә, татар опера сәнгатенең үз традицияләрен булдыруда армый-талмый һәм илһамланып эшләгән кешеләрнең берсе була.

1940-50 елларда опера театры сәхнәсендә Г. Кайбицкая барлык татар опера һәм музыкаль комедияләрендә диярлек төп партияләрне, (мәсәлән, «Алтынчәч» операсында Алтынчәч, «Наёмщик»та Гөлйөзем, «Башмагым»да Сәрвәр, Галиябануны шул исемдәге операда, «Качкын»да Рәйханә, «Түләк» операсында Сусылу һ.б.) зур осталык белән башкара.

Рус һәм чит ил операларында бик тә катлаулы партияләрне башкаруы («Риголетто»да Джильда, «Травиата»да Виолетта, «Фауст»та Маргарита, «Патша кәләше»ндә Марфа, «Кар кызы»нда Кар кызы) җырчының зур таланты, осталыгы турында сөйли.
Сирәк очрый торган табигый сәләте, яңгыравыклы ягымлы тавышы белән Г.Кайбицкая башкару осталыгының зур биеклекләрен яулый, тыңлаучылар арасында киң таныла.

Г. Кайбицкая 1993 елның 16 маенда вафат була.

Гаиләсе 
 Беренче ире (1923 елдан) Ситдыйк Айдаров (1895-1938), драма артисты. Уллары Сәйяр Айдаров (1928-2014), сынчы-архитектор.
 Икенче ире Ильяс Әүхәдиев (1904-1968), дирижер, ТАССР халык артисты.

Хәтер 
1998 елның 21 маенда Олы Кайбычта музее ачылган.

Кайбыч районы Кече Кайбыч авылында Мотыйгулла Төхбәтуллин туып үскән нигез урнашкан урамга Галия Кайбицкая исеме бирелгән.

Шулай ук карагыз

Галерея

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Татар җырчылары
Шәхесләр:Кайбыч районы
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
ТАССР халык артистлары
Галия Кайбицкая
1851 ел



Вакыйгалар 
 21 май — Австралиядә беренче алтын табыла.
 28 август — Петербург һәм Мәскәү арасында туры тимер юл хәрәкәте ачыла.
 18 сентябрь — The New York Times газетасы нигезләнә.
 13 ноябрь — Лондон һәм Париж арасында телеграф хезмәте эшли башлый.

Туулар 

 16 март — Хаҗиәхмәт Ишбулатов.
 21 март — Исмәгыйль Гаспринский.

Вафатлар 

 19 июль — Томаш Зан, поляк шагыйре.
 16 август — Христиан Френ, көнчыгышны өйрәнүче, нумизмат.

1851 ел
Еллар
1635 ел



Вакыйгалар
 21 май — Франция Унөч еллык сугышта катнаша башлый.
 28 июнь — французлар Кариб диңгезендә Гваделупа колониясенә нигез салалар.

Туулар 

 18 июль — Роберт Гук, инглиз физигы, химик, математик, астроном.

Вафатлар 

Еллар
Монреаль

Монреаль(фр. Montréal [mɔ̃ʁeˈal], ингл. Montreal [mʌntriˈɑːl]) — Көньяк-Көнчыгыш Канадада урнашкан шәһәр.

Шәхесләр 

 Юбер Акен — Канада француз телле язучысы, сәяси эшлеклесе, публицисты, кинорежиссёры, редакторы.

Шулай ук карагыз 
 Сәләт-Монреаль

Монреаль
22 май

22 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме икенче көне. Ел ахырына кадәр 223 көн кала.



— Халыкара биотөрлелек көне (, , , , , , 1992/1993/2000).

АКШ — Милли диңгезчелек көне (, 1819/1933).
  Йәмән — Бердәм Җөмһүрияте төзелүе көне (, , 1990).

Бөтендөнья готлар көне (, , 2009).
  Польша — Хайван хаклары көне (, 1997).
  Франция /  Мартиника — Коллыкның юк ителүе көне (, 1848/1983).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1922 — Казанда Казан авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институты барлыкка килә.
 1960 — Көньяк Америкада Бөек Чили җир тетрәве фаҗигасе.
 1972 — Цейлон вилаяте яңа конституция буенча бәйсез Шри-Ланка җөмһүрияте итеп үзгәртелә.

1811 — Курманжан датка, 
 1813 — Рихард Вагнер (Richard Wagner), алман композиторы.
 1833 — Николай Леваковский, 
 1835 — Николай Чернеевский, 
 1859 — Артур Конан Дойль (Arthur Conan Doyle), мәшһүр инглиз язучысы.
 1866 — Александр Кизеветтер, 
 1879 — Симон Петлюра, сәяси һәм хәрби эшлеклесе, Украин Халык Республикасы башлыгы.
 1889 — Борис Климов, 
 1895 — Анна Чуева, 
 1906 — Никул Эркай, 
 1909 — Эмир Файк, 
 1911 — Николай Кошаев, 
 1912 — Һерберт Браун, 
 1915 — Гали Шәмсетдинов,  Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
 1921 — Камил Мостафин, 
 1922 — Николай Столяров, ике тапкыр  Советлар Берлеге Каһарманы, очучы.
 1922 — Николай Чунтонов, 
 1923 — Николай Кузнецов, сынлы сәнгать остасы.
 1923 — Рәисә Габдрахманова, 
 1927 — Җорҗ Ола, 
 1928 — Тамара Хлебникова, 
 1932 — Әнисә Жеравина, 
 1932 — Семён Шапиро, 
 1935 — Илдар Әхмәдиев, татар рәссамы.
 1937 — Владимир Кавардаков, 
 1937 — Геннадий Оноприенко, 
 1943 — Бетти Уильямс, 
 1947 — Нәзифә Кәримова, язучы, журналист.
 1947 — Фәрит Мөхәммәтшин, Татарстан сәясәтчесе.
 1954 — Николай Перов, 
 1954 — Шуҗи Накамура, 
 1965 — Фәнүзә Баһаветдинова, 
 1968 — Альберт Мәүликов, Татарстан таможнясы башлыгы.
 1970 — Наоми Кэмпбелл, 
 1972 — Ренат Шәмсетдинов, 
 1974 — Айрат Фазылҗанов, сәнгать остасы.
 1978 — Дмитрий Древке, 
 1983 — Ленур Зәйнуллин, 
 1986 — Татьяна Волосожар,   (элегрәк украин) тимераякта фигуралы шуучы, Олимпия чемпионы.
 1986 — Фәррух Дустов, 
 1987 — Владимир Гранат, 
 1987 — Новак Джокович, серб теннисчысы.
 1989 — Алексей Обмочаев,

337 — Бөек Константин, Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рим императоры, гаскәр башлыгы.
 1868 — Гавриил, 
 1885 — Виктор Гюго, француз язучысы.
 1904 — Алексей Фортунатов, 
 1928 — Иннокентий, 
 1938 — Александр Задовский, 
 1938 — Һербертс Маннс, 
 1942 — Леонтий Бубиков, 
 1964 — Мәдинә Сәлихмәт, 
 1975 — Ташхуҗа Хуҗаев, 
 1978 — Павел Михеев, 
 1981 — Рөстәм Хәлитов, 
 1983 — Альбер Клод, 
 1987 — Нәкыйп Сафин, Кызыл Гаскәрнең понтон күперләрен төзү взводы җитәкчесе, Советлар Берлеге каһарманы.
 1992 — Николай Суковатов, 
 2007 — Борис Бункин, 
 2007 — Фаяз Дунай, язучы, публицист.
 2011 — Джозеф Брукс, АКШ сценаристы, кинорежиссеры, продюсеры һәм композиторы.
 2014 — Елена Кононова, 
 2016 — Станислав Галиәкбәров,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр  
 

Ел көннәре
22 май
Айрат Мансур улы Фазылҗанов

Айрат Мансур улы Фазылҗанов — күренекле сәнгать остасы.

Айрат Фазылҗанов Мансур һәм Сәйдә Фазылҗановлар гаиләсендә 1974 елның 22 маенда Чита шәһәрендә туган. Әтисе хәрби кеше булганлыктан бу гаиләгә күп урыннарга күчеп йөрергә туры килә. 1974-1991 елларда алар Магадан өлкәсендә яшиләр, аннан соң Благовещенск шәһәренә киләләр. Айратка урта белем алганчы күп мәктәпләрдә укырга туры килә. Кечкенәдән биюгә омтылышы һәм сәләте ачыла. Әмма аның биюләре гади бию түгел, пластик хәрәкәтләрдән тора — ул аларны үзе үк эзләп таба, иҗат итә. Бала вакытыннан бию түгәрәкләренә йөрү аның сәләтен киңәйтә, тирәнәйтә. Бигрәк тә Благовещенсктагы «Мы» үрнәк ансамблендә, Казанга кайткач Айрат һәм Лилия Баһаветдиновлар җитәкчелегендә шөгыльләнү аның осталыгын камилләштерүгә уңай йогынты ясый.

Айратның сабый һәм бала чагы, бигрәк тә җәйге чорларда Яңгул һәм Орда үтә, ул Балтач төбәген үзенең туган җире дип саный. Шушында әби-бабайлары йогынтысында татар теле, татар гореф-гадәтләре мохитына керә.

Казанда медицина институтында укыганда да, терапевт белгечлеге алып эшли башлагач та биюләр иҗат итүне, бию белән шөгыльләнүне ташламый. Аның таланты ачыла, киңәя, ул төрле конкурсларда катнаша башлый. 1977 елда татар студентларының Идел буе конкурсында Гран-при яулый, Самарда «Студенческая весна» Бөтенроссия конкурсында лауреат, Сочида «Надежды Европы» Халыкара конкурсында дипломант була. Шушында аның биюләрен күреп сокланган атаклы Мәхмүд Эсамбаев Айратны үзенең дәвамчысы итү максаты белән үз янында шөгыльләнергә чакыра. Табиблык эшен дә ташларга теләмәгән Айрат бу тәкъдимне кабул итә алмый, әмма останың фатыйхасын һәм биюләрдән аерылмаска дигән киңәшен күңеленең иң тирән җиренә салып куя.

А. Фазылҗанов үзе иҗат иткән биюләр белән төрле концертларда бөтен Россия буенча һәм чит илләрдә чыгышлар ясый, белгечләрнең иң югары бәясен ала. Ул иҗат иткән «Изге кош», «Тере сын», «Ялгыз өрәк», «Мөселман» һәм башка күп пластик биюләр ялгыз башкаручы театры буларак кабул ителә — бу исә аның балачак хыялы. Бер үк вакытта табиб буларак ул биюләрне кешеләрне дәвалауда куллану хыялы белән яши, теләге медицина фәнендә яңа юнәлеш — данстерапиягә нигез салу.

Бүгенге көндә А. Фазылҗанов Казан шәһәрендә яши, сәнгать һәм медицина белән шөгыльләнә. 2004 ел аның иҗатында яңа җиңүләр елы булды. Ул Россия кубогында соло номинациясендә һәм Бөтендөнья бию конвенциясе уздырган Европа кубогында бию-шоу номинациясендә җиңү яулады, Саранск шәһәрендә узган заман биюе фестивалендә «Мөселман» биюен башкарып Мордовия Республикасы Дәүләт Советы призына лаек булды.

Татар сәнгате
Сөембикә ханбикә

Сөембикә  — улы Үтәмеш-Гәрәй бәлигъ булмаган вакытта Казан ханлыгы патшабикәсе (1549-1551). Юсыф бәк кызы, Җангали, Сафа-Гәрәй, Шаһгали ханнары хатыны. Сөембикә — Ислам тарихында ил белән идарә иткән беренче мөселман хатын-кызларның берсе.

Туу һәм үлү даталары билгесез. 1551 елда ул казанлылар тарафыннан акча белән бергә Мәскәүгә озатыла. Бер ярым елдан соң үзе теләмәгән килеш Шаһгалига кияүгә чыга.

Сөембикә турында риваятьләр	
Бервакыт Мәскәү патшасы Явыз Иван Сөембикә ханбикәнең гүзәллеге турында ишетеп, аңа димчеләрен җибәрә. Горур ханбикә рус патшасына кияүгә чыгудан баш тарта. Явыз Иван үз теләгең белән чыкмасаң, мин сине яу чабып алам ди һәм ишле гаскәре белән Казанны камый. Сөембикә Казан халкын коткару өчен, рус падишаһына җиде көндә күкләргә тиеп торган җиде катлы биек манара төзесәң, кияүгә чыгам, ди. Җиденче көн тәмамлануга патшаның осталары манараны төзеп бетерә. Шул чагында Сөембикә манараның иң югары катына менеп, аска ташлана. Гүзәл ханбикә рус хөкемдары кулына төшәргә теләмичә, әнә шулай һәлак була. Халык горур кызы хөрмәтенә манараны Сөембикә исеме белән атап йөртә башлаган.

Башка бер риваятьтә манараны яраткан ире Сафагәрәй хөрмәтенә Сөембикә салдырган дип сөйләнә. Аның мәете манара янындагы таш төрбәгә салынган булган. Сөембикә иренең үле гәүдәсе янында еш булып, күз яшьләрен күп агызган. рус елъязмачысы Сөембикәнең ире кабере белән хушлашуын менә ничек сурәтли: “Кайгы баскан ханбикә ире төрбәсенә керде, каберне кочаклап, канлы яшьләр түгеп, елый башлады: Бөек ханым! Сөекле хатының һәм улың белән ниләр булганын белмисең! Явыз рус патшасы кулларына калдык. Аңа каршы торырга үземнең генә көч-гайрәтем җитмәде. Ярдәм итә алырлык беркем юк, сөекле ханым! Караңгы гүрләрдән чыгып, мине үзеңә ала, икебезгә бер кабер булсын!” ханбикә ире кабере янында шулай үксеп озак елаган, хәтта аны алырга килгән гаскәр башлыгы түзмәгән, төрбәгә җыелган бар халык күз яшьләрен агызган. Соңыннан Казан халкы гүзәл, акыллы, игелекле ханбикәсен канлы яшьләр түгеп Мәскәүгә зурлап озаткан.

Шулай ук карагыз 

 Сөембикә манарасы
 Казан ханнары
 «Сөембикә, яки Казан ханлыгының буйсынуы»
 «Сөембикә» операсы
 Сөембикә ханбикә һәйкәле (Касыйм)

Казан ханнары
Сөембикә ханбикә
23 май

23 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме өченче көне. Ел ахырына кадәр 222 көн кала.



— Халыкара акушер фистула тишекләрен юк итү көне (, , , , , , 2012).

Алмания — Конституция көне (, 1949).
  Бразилия — Конституция өстенлеген яклаган яшьләр көне (, 1932).
  Италия — Хокук көне (, 1992/2002).
  Мексика — Студентлар көне (, 1929).
  Ямайка — Хезмәт көне (, 1938/1961).

Бөтендөнья ташбакалар көне (, , , , , 2000).
 Бөтендөнья көрәш спорты көне (, , 1904).
  Азәрбайҗан — Экология һәм табигый ресурслар министрлыгы хезмәткәрләре көне (, 2007).
  Арумыннар (d) — Милли көн (, , 1991).
  — Геноцид, кешелеккә каршы һәм сугыш җинаятьләре өчен җәзасызлыкка каршылык көне <small>({{lang-en|EU Day Against Impunity for Genocide, Crimes Against Humanity and War Crimes}}, 1992/2016)</small>.
  Украина — Хәрби көчләренең диңгез пехотасы көне' (, 2014/2018).

 Киң вакытлы халыкара чаралар 

  
 1592 — Венециядә Джордано Бруно тоткарланды.
 1992 — Лиссабон протоколы.

  
 
 1707 — Карл Линней, швед галим, биология (һәм гомумән фән өлкәсендә) дөньясында бөек системалаштыручы.
 1857 — Александр Горбов, 
 1879 — Николай Горизонтов, 
 1888 — Нәгыймә Таҗдарова, татар артисты.
 1889 — Закир Аюханов, мәгърифәтче. 
 1891 — Пер Лагерквист, 
 1893 — Алексей Алексеев, 
 1898 — Сәет Булатов, театр эшлеклесе.
 1908 — Җон Бардин, 
 1914 — Иван Жуков, опера җырчысы (баритон). 
 1914 — Константин Бушуев, 
 1914 — Сергей Сперанский, 
 1915 — Бәкер Дәүләтов, татар Советлар Берлеге каһарманы, кавалерист-уксибәрче. 
 1921 — Гамил Афзал, шагыйрь.
 1921 — Георгий Натансон,
 1923 — Шамил Колбарисов, 
 1928 — Фәхрәзи Таһиров, 
 1930 — Виталий Вульф, 
 1930 — Ирныс Бәкиров, 
 1934 — Әхмәр Азнабаев, 
 1935 — Фасил Әхмәтов, композитор.
 1935 — Флора Әхмәтова-Урманче, фольклорчы.
 1937 — Нигъмәтулла Габдуллин, 
 1939 — Габделвахит Баһаветдинов, 
 1940 — Юрий Демин, 
 1947 — Данис Дусов, 
 1957 — Рәшит Низамов, 
 1957 — Хәбил Бикташев, дзюдо буенча ике тапкыр Европа чемпионы. 
 1963 — Земфира Мифтахетдинова, 
 1977 — Максим Егоров, 
 1980 — Дмитрий Бәдретдинов, 
 1982 — Алисә Айдарова, рәссам-сынчы.
 1987 — Илгиз Зәйниев, драматург, режиссер.
 1987 — Инал Гетигежев, 
 1989 — Александр Антонюк, 
 1991 — Лена Майер-Ландрут, алман җырчысы, Ослода узган халыкара Евровидение 2010 җыр бәйгесе җиңүчесе.

  

 1836 — Эдвард Ливиңстон, 
 1842 — Хосе де Эспронседа-и-Дельгадо, испан шагыйре.
 1853 — Иакинф, 
 1906 — Һенрик Ибсен, норвег драматургы, шагыйре.
 1915 — Әхмәтҗан Биктимерев, язучы.
 1938 — Анатолий Рябов, 
 1952 — Кенва Мабуни, 
 1956 — Григорий Бройдо, 
 1959 — Орест Трахтенберг, 
 1963 — Әмин Зөбәеров, иҗатын Сәйяр труппасында башлаган актер. 
 1980 — Лариса Александровская, 
 1986 — Илдар Мәрхәбин, 
 1987 — Алексей Текучёв, 
 1994 — Анастасия Птицына, 
 2005 — Шамил Мөхәммәдьяров, 
 2006 — Хәвис Каюмов, 
 2009 — Виталий Лисиченко, 
 2010 — Фәрит Хөсәенов, татар опера җырчысы (тенор)''.
 2014 — Михаил Алексеев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
23 май
Фасил Әхмәтов

Фасил Әхмәт улы Әхмәтов (, 1935—1998) — күренекле совет татар композиторы, ТАССРның (1977) һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1981), РСФСРның М. Глинка исемендәге дәүләт бүләге (1975), Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе (1988).

Тәрҗемәи хәле 
Фасил Әхмәт улы Әхмәтов 1935 елның 23 маенда Татарстанның Тәкәнеш районы Салтык Ерыклы авылында туа. Аларның гаиләсе башта Тулбай авылына, аннары Саба урман хуҗалыгы поселогына күченә, Фасил кечкенәдән гармунда уйнарга өйрәнә.

1952 елда Ф. Әхмәтов Казан музыка училищесының баян бүлегенә укырга керә. Бер үк вакытта теория һәм композиция классына да йөри башлый.

1957—1962 елларда Ф. Әхмәтов Казан дәүләт консерваториясенең теоретик композиция бүлегендә профессор А. С. Леман классында укый. Консерваторияне тәмамлагач, ул — Татарстан радиосының музыкаль тапшырулар редакциясендә өлкән редактор. Аннары консерваториядә аспирантурада укый һәм шунда үзе дә дәресләр алып бара. 1975 елда аны Татарстан китап нәшриятына музыка редакторы итеп чакыралар.

1988 елда Ф. Әхмәтовка соңгы еллардагы әсәрләре, симфониясе һәм «Мин гармун булсам иде» исемле җырлар җыентыгы өчен Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге бирелә.

Татар музыка сәнгатен үстерүдәге зур хезмәтләре өчен, Ф. Әхмәтовка РСФСР һәм ТРның халык артисты, РСФСР һәм ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Ф. Әхмәтов 1998 елның 6 сентябрендә вафат була.

Иҗаты 
1970-елларда Фасил Әхмәтовның Аккошлар, Юатма син мине, Күңелдә ике яз кебек зур дан яулаган җырлары бастырыла һәм күренекле татар җырчылары тарафыннан башкарыла башлый.

Ф. Әхмәтнең халык арасында таныла башлавы аның консерваториядә укыган елларына туры килә. Бер-бер артлы радиодан, эстрададан аның җыр һәм романслары яңгырый башлый. Фортепьяно өчен язылган сонатинасы белгечләр тарафыннан татар музыкасында новаторлык әсәре дип билгеләнә. Аеруча композиторның беренче кыллы квартеты шөһрәт казана. Бу әсәр, бөтен дөньяга мәшһүр А. Бородин исемендәге кыллы квартет репертуарына кереп, безнең илдә генә түгел, чит илләрдә дә башкарыла.

Алга таба да Ф. Әхмәтов камера музыкасы өстендә күп, нәтиҗәле һәм уңышлы эшли.

Композитор төрле уен кораллары өчен музыка язып, үзен төп эшкә — симфоник музыка иҗат итүгә әзерли. Һәм, күп тә үтми, үзен бу жанрда бөтен илгә таныта. «Ф. Яруллин истәлегенә» багышланган симфоник поэмасы өчен Ф. Әхмәтов, Русиядә беренчеләрдән булып, РФнең М. Глинка исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Композитор бер-бер артлы «Адажио», «Казан симфониясе», «Фортепьяно һәм симфоник оркестр өчен концерт» кебек күләмле, катлаулы әсәрләр иҗат итә.

Искәрмәләр 

Татар композиторлары
Тукай премиясе лауреатлары
Фасил Әхмәтов
Флора Әхмәтова-Урманче

Флора Әхмәтова, Флора Ваһап (Габделваһаб) кызы Әхмәтова-Урманче (1935 елның 23 мае, ССРБ, РСФСР, Тубыл районы, Күкрәнде — 2007 елның 16 октябре, РФ, ТР, Казан) — фольклорчы галимә, филология фәннәре кандидаты, Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1989).

Тәрҗемәи хәл
1935 елның 23 маенда Себердә, Күкрәнде авылында, зыялы укытучы гаиләсендә туган. Әтисе ягыннан бабасы Туктабай – мулла. Әтисе Габделваһаб күпмедер вакыт рус мәктәбендә белем алган. Укуын Троицк шәһәрендә, 1915 елда ирләр өчен ачылган педагогик училищеда (дарелмөгаллиминдә) дәвам иткән. Габделваһаб ике тапкыр өйләнгән. Ике хатыннан унбер бала туган. Флора икенче хатыны Әтнәбикәдән туган. Тик аңа әти-әни тәрбиясендә үсәргә язмаган, биш яшь тулганда - әнисе, сигез яше тулганда әтисе вафат булган.

6 сыйныф кына тәмамлаган килеш Флора, 16 яшьлек абыйсына ияреп, җәһәннәм читенә, Об елгасы тамагына урнашкан, гомер-гомергә “мәхбүсләр каласы” дип тамгаланган Лабытнанги шәһәрчегенә китә. Әдиб абыйсы яңа гына Тубыл татар педагогия училищесын тәмамлаган. Сеңлесен үзе белән алып китеп, мәктәпкә урнаштырган.

Әмма Флорага рус мәктәбендә җиденче сыйныфны дәвам итү бик кыенга туры килә. Авылга кайта, башта 7 сыйныфны, аннан соң Тубыл татар педагогия училищесын тәмамлый. Соңрак Төмән педагогика институтында укый. Аннары  үзе сорап, Ханты-Манси җирләренә барып, мәктәпләрендә балалар укыта.

Себердә Әхмәтовлар гаиләсе булачак академик Диләрә Тумашева белән аралашып яши. Шушы хәл Флораның Казанга укырга килүендә хәлиткеч роль уйный. Кандидатлык диссертациясен яклагач, Ф.Әхмәтова Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында халык иҗатын өйрәнү белән шөгыльләнә башлый. Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек булган 12 томлык “Татар халык иҗаты” җыелмасында ул “Дастаннар” һәм “Бәетләр” томнары белән катнашты. Халык эпосы буенча соңрак та ике җитди тыентык әзерләп бастырды. Ул уннан артык китап, 300гә якын фәнни һәм популяр мәкаләләр авторы.

Атаклы рәссам Бакый Урманченың җәмәгате буларак, Флора ханымга сәнгать дөньясы да якыннан таныш. Флора тәрҗемәче һәм текстолог буларак та актив эш алып бара. Ул, иске әлифбадан хәзергегә күчереп, “Дәүре галәме”н һәм “Тәрҗемәи хәл”не (Рәшит казый Ибраһим), “Идегәй”не (Нигъмәт Хәким) матбугатта чыгарды.

Әдәбият 
 Ленар Җамалетдин. Себер кызы - милләтебез күрке. «Мәйдан», 2005 ел, 9 нчы сан.

Сылтамалар 
 Галимә, Тукай бүләге иясе, күренекле фольклорчы Флора Әхмәтова- Урманче вафат булды. 17 октябрь 2007. Наил Алан. Азатлык радиосы

Искәрмәләр =

Татар фольклорчылары
Филология фәннәре кандидатлары
Төмән дәүләт университетын тәмамлаучылар
Гвинея (регион)

Гвинея дип, регион буларак, Африканың Гвинея култыгы буенда ятучы җирләр атала. Ул култыкның төньягындагы урманлы, тропик җирләрне үз эченә ала һәм Сәхил белән кисешкән җирдә тәмамлана.

Африка регионнары
Сәхил

Сәхил () - Африканың төньякта Сахра чүле һәм көньякта Судан саванналары белән чикләнгән экоклиматик һәм биогеографик зона. Атлантик океаннан Кызыл диңгезгә кадәр сузылган. Сәхил Сенегал, Мавритания, Мали, Буркина Фасо, Нигер, Чад, Судан, Сомали, Эфиопия, Алжир һәм Эритрея дәүләтләренең территорияләренә керә.

Африка регионнары
Африка экотөбәкләре
Төньяк Африка флорасы
Сахра

Сахра () — Җирдәге иң зур чүл, Төньяк Африкада урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка якынча 4800 кмга һәм төньяктан көньякка 800 кмдан 1200 кмга кадәр сузылган. Мәйданы якынча 9 млн км² (Африка мәйданының 30%). Көнбатышта Сахра Атлантик океан сулары белән юыла, төньякта Атлас таулары белән чикләнгән, көнчыгышта Кызыл диңгез ярларына кадәр барып җитә, Сахрадан көньякта Сәхил зонасы (Сахра белән Судан саваннасы арасындагы арадаш зона) ята.

Сахара өлешчә берничә илнең биләмәләрен үз эченә ала: Алжир, Мисыр, Көнбатыш Сахара, Ливия, Мавритания, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунис һәм Чад.

Сахраның зур киңлекләрендә кешеләр яшәми; утрак тормыш оазислар һәм Нил һәм Нигер елгалары үзәнлекләре белән чикләнә.

Сахра составында берничә төбәкне аерып торалар: Тенере, Олы Көнбатыш Эрг, Оло Көнчыгыш Эрг, Танезруфт, Хамада-әл-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Гарәп, Алжир, Ливия, Нубия, Талак чүлләре.

Африка чүлләре
Регионнар
1842 ел



Вакыйгалар 
 9 август — Канада һәм АКШ арасында чикләр демаркациясе уза.

Туулар

Вафатлар 

 23 май — Хосе де Эспронседа-и-Дельгадо, испан шагыйре.

1842 ел
Еллар
1543 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 24 май — Николай Коперник, астроном һәм галим.

1543 ел
Еллар
Калмыкия

Калмыкия Республикасы (калмык. Хальмг Таңһч) — Россия Федерациясе эчендә булган республика. Көньяк федераль округына керә.

Башкаласы — Әлиста шәһәре.

Чиктәшлек 

Калмыкия Каспий буе түбәнлегенең көнбатыш өлешен, Ергени калулыгының (иң биек ноктасы 222 м) зур өлешен һәм Кума-Маныч иңкүлеген алып тора. Көньяк-көнчыгышта Каспий диңгезе сулары белән юыла.

Файдалы казылмалардан газ, нефть, ташкүмер, тоз, төрле төзелеш материаллары бар.

Климаты кискен континенталь, җәй эссе, коры; кыш суык, аз карлы.

Уртача температура гыйнварда -5°…-8° га кадәр, июльдә +23…+26°. Уртача еллык явым көньяк-көчыгышта 170—200 мм, төньяк-көнбатышта 300—400 мм. Җир өсте сулар аз. Каспий буе түбәнлеге һәм Кума-Манич иңкүлегендә сай тозлы күлләр (Сарпа, Состин, Маныч-Гудило һәм башкалар) бар. Каспий диңгезенең яр буе сазлы камышлык.

Туфраклар нигездә аксым кәстәнә балчыксыл һәм көрән балчыксыл.

Хайваннардан үр куяны, кимерүчеләр, бүре, төлке, көзән, сайгак, кошлардан чүл бөркете, тургай, дүдәк бар; күл вә елгаларда балыклар очрый. Калмыкия территориясендә Кара җирләр тыюлыгы бар.

Административ бүленеш

Шәһәрләр 
 Әлиста
 Городовиковск

Районнар 
 Городовиковск районы
 Ики-Бурул районы
 Кетченеры районы
 Лагань районы
 Кече Дербеты районы
 Октябрь районы
 Приютное районы
 Сарпа районы
 Целина районы
 Черноземельский районы
 Юста районы
 Яшалта районы
 Яшкүл районы

Мәдәният 
 «Тюльпан» — Калмык дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

Шулай ук карагыз  
 Калмык ханлыгы
 Калмык гаскәре
 Калмыкия Республикасы Дәүләт гимны

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе республикалары
25 май

25 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 220 көн кала.



ЮНЕСКО Африка көне/атнасы.
 Африканы азат итү көне.

Замбия — Африка көне.
  Иордания — Бәйсезлек көне.
  Судан — Инкыйлаб көне.
  Россия — Соңгы кыңгырау көне.

Тел белгече (филолог) көне.

Киң вакытлы халыкара чаралар

1994 — Хакассия беренче конституцияне кабул итә.

1821 — Николай Гулак, 
 1846 — Наем Фрашери, 
 1849 — Луиза Хаммарстрём, 
 1856 — Владимир Орлов, 
 1865 — Джон Мотт, протестант эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1865 — Питер Зееман, 
 1907 — Степан Бендиков, 
 1911 — Алимкәй Абдершин, 
 1912 — Бари Габдрахманов, Советлар Берлеге каһарманы, артиллерия кече сержанты.
 1912 — Евтихий Андреев, 
 1914 — Нургали Галиев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре сапёры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1914 — Фәррах Камалетдинов, 
 1921 — Җәк Стейнбергер, 
 1923 — Алексей Ильин, 
 1924 — Мария Заболотная, 
 1925 — Әлфия Айдарская, балет артисты.
 1925 — Иван Рыбалко, 
 1925 — Кәримә Нуруллина, артистка.
 1926 — Лира Гатауллина, 
 1927 — Григорий Штендер, 
 1927 — Миргазыян Юныс, татар язучысы.
 1928 — Сәгадәт Ибраһимов, 
 1929 — Мәсгуд Гайнетдин, әдәбиятчы-галим. 
 1930 — Николай Дементей, 
 1930 — Сәяс Гыйматдинов, 
 1931 — Мөкәрәмә Садыйкова, татар шагыйрәсе, драматург.
 1935 — Легия Мөхәммәтҗанова, 
 1947 — Флера Тарханова, шагыйрә, тәрҗемәче.
 1956 — Шамил Якупов, 
 1957 — Госман Исхакый, Татарстан Диния нәзараты җитәкчесе (1998-2010).
 1957 — Илгизәр Хәсәнов, 
 1957 — Рөстәм Зәкуан, язучы, Тукай премиясе (2018).
 1959 — Владимир Франц, чех рәссамы, композиторы.
 1962 — Владимир Воеводин, 
 1969 — Светлана Туразянова, 
 1971 — Марат Мостафин, 
 1972 — Бюрн Стенверс, 
 1976 — Гөлүсә Закирова, 
 1978 — Айрат Вәлиев, КДАУ ректоры.
 1981 — Туукка Мәнтүлә, 
 1982 — Илфир Якупов, театр директоры.
 1988 — Константин Майоров, 
 1989 — Вагыйф Җавадов, 
 1989 — Ринас Әхмәдиев, 
 1989 — Рүзәл Мөхәммәтшин, 
 1993 — Токтар Жангылышбай,

1866 — Николай Брашман,
 1903 — Мукими,
 1911 — Василий Ключевский, рус тарихчысы.
 1924 — Любовь Попова, 
 1926 — Симон Петлюра, украин сәяси һәм хәрби эшлеклесе.
 1942 — Зәки Котлин, генерал-майор.
 1959 — Вадим Кондаков,
 1969 — Борис Нимвицкий,
 1970 — Михаил Лукин, совет хәрби башлыгы.
 1972 — Аста Нильсен,
 1975 — Василий Бекасов,
 1977 — Евгения Гинзбург,
 1984 — Габдулла Әхмәтшин, язучы, драматург, тәрҗемәче.
 1986 — Михаил Ливанов, 
 1988 — Александра Николаева, 
 1990 — Галләм Морзаханов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 1991 — Бәян Гыйззәт, әдәбият һәм театр белгече.
 1992 — Андрей Ушаков, 
 1992 — Сәгъди Солтанов, 
 1997 — Александр Бурзянцев, рәссам.
 2003 — Карл Минскер, 
 2004 — Николай Черных, 
 2014 — Войцех Ярузельский, 
 2016 — Рәүф Игъламов, 
 2020 — Анатолий Белоножкин, 
 2020 — Стелла Писарева, КФУ тарихы музееның шәрәфле директоры, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1975).





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
25 май
Миргазиян Юныс

''
Миргазиян Закир улы Юнысов (Миргазиян Мөхәммәтзакир улы Юнысов, 1927―2014) — күренекле татар язучысы, публицист, сынчы, диңгезче. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе, Рафаил Төхфәтуллин премиясе (1997) иясе.

Тормыш юлы 

Миргазиян Юныс 1927 елның 25 маенда Татарстанның Баулы районы Исергәп авылында крестьян гаиләсендә туа. Авыл мәктәбенең алты сыйныфын тәмамлаганнан соң, ике ел колхозда эшли. 1944 елда армиягә алына, хәрби авиация училищесын тәмамлагач эскадрильяда хезмәт итә. 1955 елда хәрби хезмәттән азат ителгәч, Мәскәү университетының филология факультетына читтән торып укырга керә. Шул ук вакытта Кара диңгез пароходчылыгында эшли башлый, чит илләргә йөри торган сәүдә кораблендә капитан ярдәмчесе вазифаларын башкара. 1968-1977 елларда диңгез транспорты фәнни-тикшеренү институтында гыйльми хезмәткәр, “Наука и религия” журналында бүлек мөдире булып эшли. 1977 елда яңадан диңгезгә әйләнеп кайта, сәүдә корабында йөзә. 1987 елда ул пенсиягә чыга.

Әдип әдәбиятка зур тормыш тәҗрибәсе туплап килгән прозаикларның берсе. Ул 60 нчы елларда иҗат итә башлый. Диңгезче хезмәтенә, чит илләрдә яшәүче халыкларның тормыш-көнкүрешенә, гореф-гадәтләренә бәйле кызыклы һәм гыйбрәтле вакыйгаларны тасвирлаган хикәя, очерклары һәм романтик рухлы «Занзибар зәңгәр болытлар арасында» исемле повесте белән ул укучыларның һәм әдәби җәмәгатьчелекнең игътибарын үзенә җәлеп итә.

Миргазиян Юныс татар әдәбиятында диңгезчелек (маринистика) жанрына нигез сала. Авторның шуннан соң язылган — «Дөнья гизү» трилогиясе, «Шәмдәлләрдә генә утлар яна» һ.б. әсәрләре укучылар тарафыннан җылы кабул ителә.

Язучы шулай ук агачны сырлап сыннар ясау белән дә шөгыльләнгән. Аның «Казан» милли-мәдәният үзәгендә оештырылган агач сыннар күргәзмәсе зур кызыксыну уятты.

Әдип 2014 елның 2 июнендә Мәскәүдә вафат була.

Шулай ук карагыз

Китаплары

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Диңгезчеләр
Тукай премиясе лауреатлары
Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Маринист язучылар
Мәскәү язучылары
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Кәримә Нуруллина

Кәримә Нуруллина — татар артисткасы.

Тормыш юлы 
 
Кәримә Нуруллина элеккеге Шөгер районының (хәзер Лениногорск районы) Урмышлы авылында туып үсә. Сугыш вакытында биш ел тимер юлда авыр эшләрдә эшли. Аннан соң ире Гата Нуруллин янына – Республика татар күчмә театрына эшкә урнаша һәм 1951 елдан 1980 елга кадәр лаеклы ялга киткәнче шунда артист булып эшли.

Кәримә ханым сәхнәдә үзен бик табигый яши торган, сәләтле артистка итеп таныта. Аңа төрледән-төрле характердагы ханымнар ролендә чыгыш ясарга туры килә. Алар арасында “Яшел эшләпә”дә Камилә, “Хәзрәт үгетләргә килә”дә Гайшә, “Әй, әшнәләр, әшнәләр”дә Диләфрүз, “Тугыз гашыйк”та Гөлбикә, “Өти балак”та Мәүлидә, “Нигез ташларын”нда Фәрдия, “Кыр казлары артыннан”да Зөлхия, “Сандугачлар килгән безгә”дә Җамал һәм башка бик күп образлар бар. Җамал образы бигрәк тә күңелләргә кереп калды. Аның гомер иткән авыру ире янына хастаханәгә хәл белергә килеп, ире янында иңгә-иң куеп утырудан ләззәт хисен татуы, нәкъ менә тормыштагыча, хәләл җефете Гата абыйның үзе белән утыргандай, күз алдыннан бер дә китми.

Тинчурин театры актерлары
Можга

Можга́, Мәжгә (, ) — Удмуртияда урнашкан шәһәр, Можга районының административ үзәге.

География 
Шәһәр Сюга һәм Сюгаилка елгалары кушылган урында, Ижаудан 81 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. Шәһәр аша Казан — Әгерҗе — Екатеринбург тимер юлы һәм Р320 (Алабуга — Ижау) автоюлы уза.

Этимология 
Шәһәр үз исемен күрше Можга авылыннан мираска алган, 1924 елга кадәр бу авыл Можга өязенең үзәге булган.

Тарих 

Можга 1835 елда "Сюгинский завод" исеме астында нигезләнгән. Аның барлыкка килүе Сюга елгасында Сюга пыяла заводы төзелеше белән бәйләнгән. 1859 елда завод бистәсендә 290 кеше яшәгән, Сюгаилка елгасында су тегермәне эшләгән. 1916 елда завод янында тимер юл станциясе барлыкка килгән. 
                      
1924 елдан "Красный" дип атала башлаган, шул ук елдан 1929 елга кадәр — Можга өязенең үзәге.
                                                                                                                          
1926 елда шәһәр статусы бирелгән.

1929 елдан соң Можга дип атала.

1963 елдан — республика буйсынуындагы шәһәр.

Халык

Милли состав

Мәгариф 
УдДУ филиалы, Можга педагогия көллияте, Можга ветеринария көллияте һ.б., 9 мәктәп.

Икътисад 
 «Дубитель» АҖ (дуплау экстратын җитештерү)
 «Свет» заводы (пыяладан һәм полиэтиленнан әйберләр ясау)
 «Можга-сыр» ААҖ — сырлар җитештерү
 «Можгинский лесокомбинат» ААҖ — мебель җитештерү

Галерея

Искәрмәләр 

Удмуртия шәһәрләре
Удмуртия район үзәкләре
26 май

26 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 219 көн кала.





Австралия — Гафу үтенү көне яки Сәламәтләнү көне ().
  Гайана — Бәйсезлек көне (, 1966).
  Грузия — Бәйсезлек көне (, 1918/1991).

АКШ — Кәгазь очкычлар көне ().
  Бразилия — Глаукома беләш көрәш көне () һәм Лотерея сатучылар көне ().
  Польша — Әниләр көне ().
  Сальвадор — Чистарту һәм чистартучылар көне (, 1972/1993).
  Россия — Эшмәкәрлек көне ().
  Уругвай — Милли китап көне (, 1816/1940).

Киң вакытлы халыкара чаралар

1947 — СССРда үлем җәзасы бетерелде (1950 елда торгызылды).
 1948 — КАҖдә апартеид сәясәте башлануы турында игълан ителде.
 1999 — Һиндстан һәм Пәкъстан арасында Каргиль сугышы башлана.

1053 — Владимир Мономах, Бөек Киев кенәзе, дәүләт эшлеклесе, гаскәр башлыгы һәм язучы.
 1566 — III Мәхмәт, 
 1856 — Николай Казин, 
 1862 — Рафаил Ризположенский, 
 1878 — Айсәдора Дункан, американ биючесе.
 1882 — Валериан Альбанов, 
 1886 — Стефания Вильчинская, 
 1886 — Юрий Ключников, 
 1887 — Солтанмәҗит Әфәндиев, 
 1894 — Вәли Хулуфлу, 
 1897 — Кыям Абрамов, ТАССР ХКШ рәисе (1930-1937). 
 1902 — Нектарий, 
 1904 — Тимербәк Дәүләтшин, татар тарихчысы, юрист.
 1907 — Лев Мазель, 
 1909 — Дмитрий Осипов, 
 1916 — Нина Соколова, 
 1930 — Габдерахман Вәзиров, 
 1936 — Марс Рәмиев, 
 1938 — Людмила Петрушевская, 
 1940 — Геннадий Зерцалов, 
 1940 — Рәшит Шамкаев, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты. 
 1942 — Баязит Галимов, 
 1942 — Памир Җәмалиев, 
 1946 — Ләйлә Исмәгыйлова, композитор.
 1949 — Марат Корбангалиев, 
 1950 — Александр Огородников, 
 1952 — Лилия Вәлиева, 
 1956 — Рәзинә Мөхияр, шагыйрә, галимә.
 1959 — Лилия Колмөхәмәтова, 
 1966 — Хелена Бонэм Картер (Helena Bonham Carter), инглиз актрисасы.
 1969 — Анжелика Варум, Россия эстрада җырчысы, актрисасы.
 1970 — Лилия Хәсәнова, 
 1972 — Марс Тукаев, 
 1973 — Магдалена Кожена, 
 1982 — Хәсән Кабзә, 
 1981 — Эда-Инес Этти, 
 1988 — Хуан Квадрадо, 
 1991 — Крис Мавинга, 
 1998 — Владимир Арзуманян, Әрмәнстан җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2010 җиңүчесе.

1512 — II Баязит, 
 1818 — Михаил Барклай де Толли, күренекле  гаскәр башлыгы, 1812 елгы Ватан сугышының каһарманы.
 1883 — Габделкадыйр Әлҗәзаири, 
 1897 — Бари Рәхмәт, шагыйрь.
 1913 — Габор Балинт, төрки телләр белгече, татар фольклоры әсәрләрен җыючы.
 1914 — Владимир Тихонов, 
 1919 — Дмитрий Корсаков, 
 1942 — Елена Убийвовк, 
 1956 — Мирҗәгъфәр Бәкиров, 
 1957 — Бари Рәхмәт, 
 1961 — Макар Лукин, 
 1962 — Матвей Попов, 
 1967 — Александр Кондратьев, язучы, шагыйрь.
 1976 — Мартин Һайдеггер, 
 1977 — Михаил Варенцов, 
 1978 — Елена Степанова, 
 1978 — Тамара Карсавина, 
 1981 — Иосиф Поляковский, 
 1983 — Алимкәй Абдершин, 
 1988 — Григорий Машанин, 
 1988 — Хәким Мөхетдинов, 
 1997 — Марат Мөлеков, милли азатлык хәрәкәтенең әйдәүчесе.
 2016 — Рөстәм Асанбаев, 
 2020 — Кенесбай Мусаев, 
 2021 — Ринат Солтанов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
26 май
Хелена Бонэм Картер

Хеле́на Бо́нэм Ка́ртер (ингл. Helena Bonham Carter, 1966 елның 26 маенда Лондонда туды) — инглиз актрисасы, Тим Бертонның рәсми булмаган хатыны. 1998 елда Оскар премиясен алды.

«Көрәш клубы» культ фильмында Марла Сиңер ролен башкара.

Сылтамалар

Сылтамалар 
 
 Биография 

АКШ актрисалары
АКШ кинематографы актрисалары
Бөекбритания актерлары
«Оскар» премиясе лауреатлары
Демократия

Демократия ( — «халык хакимлеге», δῆμος — «халык» һәм κράτος — «хакимлек») — дәүләтнең яки җәмгыятьнең сәяси системасы сәяси оешу төре. Демократиядә бердәнбер легитим хакимлек чыганагы — халык.

Демократия борынгы Греция шәһәре Афинада барлыкка килгән, ул без белгән демократиядән бик нык аерылып торган. б.э.к 6 гасырда демос белән аксөякләр арасындагы бәхәс демос файдасына бетә һәм шушы вакыттан бирле халык Афинада үзенең идарәчесен яшерен тавыш белән сайлый башлый. Беренче тапкыр «ватандаш», «демократия» дигән төшенчәләр дә шушы дәүләттә барлыкка килгән.

Демократия
Дәүләт формалары
Политология
Никколо Паганини

Никколо́ Пагани́ни (итал. Niccolò Paganini; 1782 елның 27 октябре, Генуя — 1840 елның 27 мае, Ницца) — итальян скрипкачысы һәм гитарачы-виртуоз, композитор.

XVIII—XIX гасырлар музыкаль тарихының иң күренекле шәхесләрнең берсе.

Сылтамалар 

XIX гасыр композиторлары
Италия композиторлары
Италия скрипкачылары
28 май

28 май — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 217 көн кала.





Азәрбайҗан — Җөмһүрият көне.
  Әрмәнстан — Җөмһүрият көне.



Киң вакытлы халыкара чаралар

1900 — Әфлисүн Җөмһүриятен Британ империясенә кушу.
 1964 — ны азат итү оешмасы нигезләнә.
 1998 —  атом коралын сыный.

1524 — II Сәлим, 
 1740 — Федот Шубин, 
 1764 — Эдвард Ливиңстон, 
 1786 — Луис Маклейн, 
 1854 — Иннокентий Канонников, 
 1884 — Эдвард Бенеш, Чехословакия дәүләт эшлеклесе.
 1905 — Нур Баян, татар шагыйре.
 1907 — Вәкил Тимерханов, 
 1912 — Патрик Вайт, 
 1914 — Хведер Ситта, 
 1917 — Александр Казаков, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 1923 — Карл Вайно, 
 1924 — Шәриф Биккол, шагыйрь, драматург, журналист.
 1931 — Юрий Узиков, 
 1932 — Николай Зеленов, 
 1936 — Фатих Урманче, фольклорчв-галим.
 1938 — Булат Сөләйманов, себертатар шагыйре. 
 1942 — Стәнли Прузинер, 
 1945 — Зарема Әхмәтҗанова, 
 1949 — Рәмзилә Хисаметдинова, шагыйрә.
 1954 — Николай Ишуткин, 
 1954 — Юрий Егоров, 
 1962 — Елена Сорочайкина, 
 1968 — Кайли Миноуг, Австралия җырчысы (сопрано), кино актрисасы.
 1976 — Алексей Козин, 
 1984 — Венера Гыймадиева, опера җырчысы (сопрано).
 1991 — Иделия Мөхәммәтҗанова, джаз җырчысы.
 Нурзадә Вәлиуллина,

1895 — Волтер Квинтин Гришам, 
 1904 — Иван Смирнов, 
 1916 — Иван Франко, украин язучысы.
 1923 — Павел Глезденёв, мари мәгърифәтчесе, литератор һәм этнограф.
 1948 — Дәрҗия Аппакова, татар язучысы, прозаик һәм драматург.
 1968 — Фёдор Охлопков, 
 1978 — Иван Золин, 
 1985 — Мәмәт Искәндәров, 
 1986 — Хәлил Тәхәев, 
 1990 — Игорь Возовик, ТАССР механизаторы, уйлап табучысы, мөгаллим.
 1994 — Вера Тульчинская, 
 1998 — Мидхәт Фәйзуллин, 
 2002 — Дамир Вәлиев, 
 2002 — Нәкый Батыршин, 
 2002 — Ростислав Юренев, 
 2003 — Илья Пригожин, 
 2007 — Тавил Хаҗиәхмәтов, рәссам, Татарстан Республикасы Дәүләт флагының сурәте авторы, Тукай бүләге иясе.
 2010 — Фатыйма Вәлифф,  татарлары милли-мәдәни хәрәкәте әгъзасы.
 2012 — Шәүкәт Биктимеров, күренекле татар артисты.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Ел көннәре
28 май