alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Çeçen İçkeriä Cömhüriäte

Çeçen İçkeriä Cömhüriäte yäki İçkeriä Qawqazda Çeçennär ilendä urnaşılğan tanılmağan däwlät. Çeçennär üzläre üz ilen Noxçiyn Respublika İçreria itep atıylar. İçkeriä süze Çeçen yäşäw cireneñ Törki iseme. İçkeriä Könyaqta Görcistan, Çığış yaqta Dağstan, Batış yaqtan İnguşetiä wä Tönyaq Osetiä belän çiktäş.

Tarix 

1991. yılda Cäwxär Dudayev prezident wazıyfasın başqaru waqıtında Çeçen Şurası üz cömhüriätne möstäqil dip íğlan itkän wä möstäqillekne Taliban ğına tanığan. İnguşlar isä Çeçennärdän ayırılıp, ayırım cömhüriät iğlan itkännär.

1994. yılnıñ Dekäber ayında Räsäy prezidentı Boris Yeltsin, cirmay belän bay bulğan İçkeriäneñ Könyağın basıp alu öçen, 40 000 ğäskär cibärä, “Berençe Çeçen Suğışı” başlana. Suğış Urıs niäte buyınça qısqa bulırğa tieşie, ämma çınlıqta bik qanlı 13-aylı suğışqa äwerelgän. Keşelär belän tulı Çeçen başqlası raketlar belän bombılarğa kümderelgän. Berençe Suğış waqıtında Urıslar 100 meñnän artıq Çeçen keşesen ütergännär. Urıs cirbasarları dä 10-35 meñ çaması ülgännär, kübese çerep kümelmiçä Çeçen cirendä qalğannar.

1996. yılnıñ Äpril ayında urıslar raket cibärep, Cäwxär Dudayew prezidentın üterälär. August ayında 2-yaqlı şartnämä tözep urıslar üz ğäskärlärne Çeçen cirennän çığalalar.

1997. yılnıñ Ğinwar ayında Çeçen xärbiläre başı Aslan Masxadow prezident bulıp saylana. Urıs xäkimiäte İçkeriädäge xällärne bozarğa tırışa.

1999. yılda İçkeriä Şäriğät buyınça yäşi başlıy.

Säyäsät 

1997. yılda xalıqara cämğiätläre küzätüendä torğan İçkeriä prezidentı saylawında 4-yıllıq wazıyfağa Aslan Masxadov saylana. 2001. yılda, suğış waqıtında yaña saylaw uzdırırğa mömkin bulmaw säbäple, Aslan Masxadov üz wazıyfasın tağın ber yılğa ozınaytqan. Soñğı waqıt İçkeriä başqalasın qaldırıp, Çeçen ğäskärläre qaramağında bulğan İçkeriäneñ Könyaq tawlı töbäklärenä kitkän. Prezident Aslan Masxadow räsmi qararlarnı çığarıp tora. İçkeriä xäkimiäteneñ Awrupı wä Ğäräp illärendä üz wäqälätläre bar. İlneñ zur öleşe Urıs ğäskäre basıp alğan.

2003. yılda Räsäy Federatsiäse xäkimiäte İçkeriä cirendä “qurçaq” xäkimiäten yasap mataşa häm İçkeriä ciren Çeçen Respublikası itep atıy başlıy. Mäskäw Gudermesle Waxxabit bulmağan möfti Äxmät Qadıyrownı Çeçen prezidentlığına utırtalar.

2004. yılda 1. Mayda Çeçen separatist ğäskärläre Äxmät Qadıyrovnı şartlatıp, uñışlı ütergännär. Şul uq 2004. yılda Urıs xäkimiäte yaña “qurçaq” prezidäntne - Alu Alxanovnı - utırta.

2004. yılda Beslan şähärendä höcümennän soñ Çeçen separatist xäkimiäteneñ abruyı töşä.

Läñkerlär 
 İçkeriä xäkimiäteneñ Tışqı Elemtälär wäziräteneñ säxifäse 
 ChechenPress.info – İçkeriäneñ räsmi matbuğat çarası
 KavkazCenter.info  – Yañalıq xezmäte (İnglizçä, Törekçä, Urısça)

Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Танылмаган дәүләтләр
Mixail Xudäkov

Mixail Georgieviç Xudäkov 1894 yılnıñ 3 sentäberdä Malmıj şähärendä säwdägär ğäiläsendä tua. 

Töp belemen Qazannıñ 1 gimnaziäsendä ala. 1913 yılda Qazan Üniversitäteneñ «Tarix wä Tel» bülemenä uqırğa kerep, 1918 yılda tamamlıy.

Uqudan soñ Ğığış Mäğärif İnstitütendä eşli, Tatarstannıñ qazış xaritasın yasí, Bolğar belän Bilär şähärläreneñ xäräbälärene öyränä. «Tatarlar buyınça fänni cämğiätne» oyıştıra. 1920 yıllarda anıñ fänni qızıqsınu Tatarlarnıñ däwlätçelek tarixı taba qarıy başlıy. Şul çorda dönya kürgän tarixi äsärläre:
1921 – «Böyek Şähär Xäräbäläre»
1922 – «İdel buyında Möslim mädäniäteneñ 1000 yıllığı»
1923 – «Qazan xanlığı tarixınıñ taswirı»
1924 – «Qazan Tatarlarınıñ miğmari sänğäte»

1925 yılda Leningrad şähärenä kitep Saltıkov-Çedrin isemle Íctimaği kitäpxänädä eşli başlıy. 1931 yılda Mätdi Mädäniät Akademisına eşlärgä küçep, İdeldäge Möslim mädäniäten öyränüen däwam itä. 1936 yılda ğälimgä tarix fäne buyınça doktor däräcäse birelä.

Ğömümän isä ğälim qäläme astınnan 120dän artıq fänni eş çıqtı.

1936 yılnıñ sentäber ayında ul “xalıq doşmanı” buluında ğäyeplänep qulğa alına. 1936 yılnıñ Dekäber ayında anı atıp üterälär.

Tatar cämägätçelege Mixail Xudákov ğälimenä çiksez xörmät belän qarıy.

Çığanaq
Tatarstan jurnalı, 8/2004
Тарихчылар
Татар тарихы
ISO 3166

ISO 3166 ul illär, bäyle cirlär wä alarnıñ büleneşlär isemnäreneñ qısqartmalarnı berketä torğan standard.

 ISO 3166-1 – illär wä bäyle cirlär isemnär qısqartmaları, berençe näşri itelü 1974. yılda buldı
 ISO 3166-1 2-xärefle illärneñ 2-xärefle atamaları
 ISO 3166-1 3-xärefle illärneñ 3-xärefle atamaları
 ISO 3166-1 sanlı illärneñ 3-sanlı atamaları
 ISO 3166-2 illärneñ wä bäyle cirlärneñ büleneşe.
 :en:ISO 3166-2:2000-06-21 Xäbär I-1
 :en:ISO 3166-2:2002-05-21 Xäbär I-2
 :en:ISO 3166-2:2002-08-20 Xäbär I-3
 :en:ISO 3166-2:2002-12-10 Xäbär I-4
 :en:ISO 3166-2:2003-09-05 Xäbär I-5
 :en:ISO 3166-2:2004-03-08 Xäbär I-6
 ISO 3166-3 standardı ISO 3166-1 standardağı atamalarnıñ almaştırularnı berketä, berençe näşri itelü 1988. yılda buldı

ISO standardları
ISO 3166-1

ISO 3166-1 ul ISO 3166 standardnıñ öleşe bulıp, illärneñ wä bäyle cirlärneñ kodlarnı berketä. Bu tezmäneñ ISO tarafınnan berençe märtäbä näşri buluı 1974. yılda uzdı.

Monı da qara 
 Däwlätlär isemlege

ISO standardları

sv:ISO 3166#ISO 3166-1-koder
Abdulla Aliş

Ğabdullacan Aliş Ğäbdelbarí ulı — tatar yazuçısı, balalar öçen äkiätlär icat itkän, Musa Cälilneñ köräştäş dustı bulğan.

Bilgele, anıñ tuğan yağı matur tabiğät qoçağı, üzeneñ irken bolınnarı, közğedäy yaltırap yatqan külläre, şawlı urmannarı belän ädipneñ zäwığı һäm neçkä xisläre formalaşuda ezsez qalmağan. Kitap dönyasına ul bik keçkenädän tartıla.

1908 yılnıñ 15. Sentäberendä elekke Qazan gubernasınıñ Spas öyäze (xäzerge Tatarstannıñ Spas Rayonı) Köyek awılında tua. 1944 yılnıñ 25. Avgustında Natsistlar Alişnıñ başın kisep üterälär.

Päräwezdä 
Ğabdulla Aliş äsärläre 

Татар шәхесләре
Татар язучылары
Zıncırlı mädräsäse

Zıncırlı mädräsäse (Qırımtatarça: Zıncırlı medrese, Зынджырлы медресе) Qırımnıñ Baqçasaray şähärendä urnaşqan. Zıncır süze Qırımtatar telendä "çılbır" digen süz. Zıncırlı mädräsäse qapqasındağı yazuda bu binanıñ 1500. yılnı (xicri buyınça 906. yıl) Miñlegäräy Xan (Meñli Geray Han) tarafınnan tözelgäne yaza. Tözelgän könnän başlap Qırımga sovetlar kergängä xätle eşlägän bu mädräsä ğilem üzäge buldı. Sovet çorında monda törle oyışmalar urnaşqan bulğan, 1995. yılda binada urnaşqan bulğan psix-nevroligik xastaxänä bütän cirgä küçerelep, binanı iske xälgä qaytaru protsessı başlağan. Mädräsäneñ tözeleşendä Miñlegäräy Xan üze qom taşıp qatnaşqan häm binağa kerer öçen tik ber genä qapqa yasağannan soñ bu qapqa östenä çılbır qağıp quyarğa quşqan. İşbu çılbır qapqanıñ urta tiräsenä xatle asılınıp töşkän bulğaç işektän iyelmiçe uzarğa mömkin tügel. Riwayätlär buyınça, Miñlegäräy Xanıñ bu turıda üzeneñ äytkän süze bar:
"Ğilem qarşısında kem bulsa da ielergä tieş." 
İsmäğil Gaspıralıda bu mädräsädä uqıtqan. Mädräsäne totar öçen tarixta häm xäzerge köndä yärdäm itüçelär bulğan. Bolar arasında Äbi patşa (45 sum 60 tien – Allah yulında xezmät öçen), Aleksander III (1890. yılnı 5000 sum, tözätü eşläre öçen) häm Törkiä Ministerlär kabinetı (2007. yılnı 2.75 million dollar, yañartu eşläre öçen).

Monı da qara
  Emel Vakfı , Törekçä
  Гульнара Абдулаева: "Сбережем национальную историю вместе", газета Avdet No. 40 от 08.10.07 , Urısça.
  Роза Аирчинская: "Зынджырлы медресе", Центр информации и документации крымских татар , Urısça.
  "Зынджырлы–медресе", газета "Ислам без границ" по материалам Центра информации и документации крымских татар, сайта "Этнография народов Крыма" и газеты "Полуостров".

Çığanaqlar

Россия мәдрәсәләре
Кырым
Ябылган уку йортлары
Россия мәдәни мирасы объектлары
Kulikovo suğışı

Kulikovo suğışı - 1380 yılnıñ 21. Sentäbrendä Urıslar belän Mamay ğäskärläre arasında Kulikovo qırında bulğan suğış. 14. yözneñ 60.-80. yılları Altın Urda eçke ızğış çorı bulğan. Ber fiker buyınça, Mamay xan belän Vladimir kenäze dä aldan ber-bese belän üzäk xakimiätkä qarşı berläşä, häm annarı alar arasında nizağ çığa. Kulikovo orışı – menä şuşı ike aradağı nizağ nigezendä bulğan suğış. Arxeologlar Kulikovo suğışı bulğan Tın yılğası yarlarında qazu eşläre alıp bardılar. Läkin alar anda bernindi zur suğış ezlären tapmadılar. Anda barı tik xäzerge könnärdä yasap quyılğan ber häykäl genä bar. Urıs tarixçıları fikere buyınça isä, bu suğış Rusiä däwlätçelege üseşendä iskitkeç zur röl uynıy.

Monı da qara 
 Altın Urda
 Л.Н. Гумилёв Эхо Куликовской битвы

Русия тарихы
Алтын Урда
Qıstıbí

Qıstıbí yä ki küzikmäk töçe qamırdan äzerlänä, anıñ eçenä töygän bäräñge, tarı botqası, töygän kinder orlığı, mäk w.b. salalar.

Bäräñge qıstıbíı 
Bik qatı itmiçä genä töçe qamır basalar da, beraz totqaç, 75är gramlı kisäklärgä bülep, yuqa ğına itep cäyälär, cäyemnärne qızğan tabada, may sörtmiçä genä, başta ber, annarı ikençe yağın äyländerep peşerep alalar, suınmasın wä qatıp kitmäsen öçen berse östenä bersen öyep, tastımal belän qaplap quyalar. Çönki suınsa, urtalay böklägändä sına.

Qıstıbí eçenä salu öçen, bäräñge peşerep qaynar kileş töyälär, qaynar söt, sarı may salıp bolğatalar. Mayda qızdırılğan suğan belän dä bolğatırğa bula.

Äzer cäyemneñ yartasına bäräñge bolamığı yağıp tiz genä ikençe yağı belän qaplílar. Qıstíbínı qanat belän eretelgän sarı may belän maylap, tabınğa qaynar kileş birälär.

 Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 100 g bäräñge, 20 g suğan, 20 g söt, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

Tarı qıstıbíı 
Tarı yarmasınnan söt belän yomşaq qına botqa peşerälär, may salıp bolğatalar.

Qamırın wä qıstıbíın üzen näq bäräñge qıstıbíı şikelle äzerlilär.

 Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 150 g tarı botqası, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

Kinder orlığı qıstıbíı 
Kipterelgän kinder orlığın töyep ililär, kinder orlığına anıñ öçtän bere qädär bäräñge bolamığı, söt öste, may quşıp yaxşılap bolğatalar. Anı aldan äzerlängän cäyemneñ yartısına yağıp, ikençe yartısı belän qaplílar, maylap, 10 minut miçtä totalar.

 Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 120 g kinder orlığı, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

Mäk qıstıbíı 
Mäkne ililär dä qaynar suğa salıp bürtterälär, annarı iläktä sarqıtalar, kilegä salıp töyälär. Töygän mäkkä beraz qaymaq, şikär qomı östäp bolğatalar wä peşkän qamırğa yağıp, qısıp, maylap quyalar.

 Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 80-100 g töygän mäk, 20 g şikär qomı, 20 g qaymaq, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

Татар ризыклары
Atlan may

Atlan may yä ki aq may yaña ayırtqan qaymaqtan yasıylar. peşkän qaymaq yä ki söt östennän yasalğan may iñ äybät bulıp isäplänä. Anı bäyräm tabınına quyalar.

Maynı quış eşle tar häm biek sawıtta – ğöbädä göbä tayağı belän yazalar. Qayçağında maynı kismäk yä isä çülmäktä dä yazalar. Yazğan maynı, äyräneñnän arındıru öçen, salqın suğa salalar, annarı qadaqlap (400 g), tügäräk yä ki ozınça yomarlap yasıylar.

Татар ризыклары
Майлар
Сөттән азык
Qatıq

Qatıq ul äçetelgän söt. Döres yasalğan qatıq qatı bulırğa tieş, läpeldätep torırğa, aña qadap quyılğan qalaq töşmäskä tieş.

Yasaw 
Ayırtılmağan sötne qaynatıp, +40 °C cılılığına tikle suıtalar, östenä ayırım sawıtta äybätläp bolğatqan oyıtqı (salqın qatıq) salalar. Annarı sötne bolğatalat wä selketmiçä genä sawıtnı cılı äyber belän törep quyalar. Bülmä cılı bulsa, 6-8 säğättän soñ qatıq äçep citä, annan su ayırıla, wä anı yartı täwlekkä salqın urınğa quyalar. 

Qatıqnı çögender yä isä çiä belän dä oyıtalar. Yuğan çögenderne peşerep, ärçilär wä waq qına itep turílar; çiäneñ başta töşen alalar, annarı qaşıq belän izälär. Çögender belän çiäne qaynar sötkä, oyıtqığa qädär salalar.

Qatıq tämlekär häm tuqlıqlıraq bulsın öçen, oyıtqı belän bergä sötkä ber yomrı qaymaq salırğa da bula.

 Külämnär: 1 l sötkä 100 g oyıtqı

Kiñäş: söt äçetergä quyu aldınnan qaynap çıqmasa, qatıq çıqmas, selägäyle närsä genä bulıp çığa. Bu döres bulıp çıqmağan qatıqnı Awrupıda “yoğurt” itep atílar.

Aşaw 
Qatıq äçeräk yä isä töçeräk bulırğa mömkin. Töçeräk qatıqnı üzen genä aşílar, äçeräkne isä aşqa salalar.

Qatıqnı sawıttan ber cirdän qalaq belän qayırıp alınsa wä şul cirdä cíıla torğan su tügep torılsa, qatıq tağın da qatıraq bula. Qatıq tabınğa píalalarda quyıla.

Monı da qara 
 Äyrän
 Sözmä
 Qımız
 Söttän_azıq

Татар ризыклары
Сөттән азык
Äyrän

Äyrän – su belän sıyıqlanğan qatıq.

Aşaw 
Susawnı yaxşı basqanlıqtan, äyränne esse cäy könnärendä eçälär. Anı peşkän bäräñge, bäräñge bolamığı, tarı wä qaraboday botqası  belän birergä mömkin.

Yasaw 
Äyränne qatıqqa salqın çışmä suı yä ki şifalı su quşıp yasıylar. Telägän keşe aña şikär yä ki toz sala ala.

Berär sawıtqa salıp anı qaşıq belän äybätläp bolğatıp küpertälär dä bolğata-bolğata äkren genä salqın su östilär. Äyrän kübekle, töyersez bulırğa wä çemerdäp torırğa tieş.

Monı da qara 
 Qatıq
 Qımız
 Söttän_azıq

Татар ризыклары
Сөттән азык
Söt

Söt Tatar xalqı küp qullana. Anı qamırğa salalar, botqa peşerüdä qullanalar, annan qatıq, sözmä, atlan may yasıylar, çäygä salıp eçälär.

Monı da qara 
 Söttän_azıq

Татар ризыклары
Bäräñge täkäse

Bäräñge täkäse ul töçe qamırdan äzer länä torğan bökkän.

Bäräñgene borçaq zurlığında bik waq itep turıylar, toz belän uılğan qara borıç salıp yaxşılap bolğatalar. Bäräñgegä turalğan başlı suğan belän berär nindi tämlätkeç ülän salırğa mömkin. Töçe qamırdan uç töbe zurlığında bökkännär yasap miçkä tığalar. Peşkän täkälärne qaynar kileş urtağa yarıp, bäräñgene qanat belän eretelgän atlan may belän maylıylar.

Татар ризыклары
Bökkännär
Корт (ризык)

Корт — ул көрән төсенә хәтле шикәр салып пешерелгән һәм киптерелгән эремчектән ризык. Аны гөбәдия-бәлешләргә салалар, кортлы май ясыйлар, яки бер килеш татлы әйбер күк чәй белән ашыйлар.

Эремчеккә бераз су яки сөт салып, савыт төбенә утырырга бирмичә вакыт-вакыт болгатып торып, кайнаталар. Кызартуны тизләтү өчен савытны капкач белән ябалар. Су бетә торган саен, аны өсәп торасы, су эремчек астында гел бераз булырга тиеш, көя башламау өчен. Эремчек сары төскә керә башлагач аңа кирәкле балылыгына хәтле шикәр салып, капкачны алып куеп, гел болгатып торасы. Корт көрән төскә әверелгәч, аны калган су беткәнче кортып аласы.

Корт чәй өчен ясалса шикәрне күбрәк салырга була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 

Татар ризыклары
Сөт ризыклары
Eremçek

Eremçek ul söt aqsımı.

Sötne qaynawğa tikle cılıtıp, beraz qatıq salıp, qanatunı däwam itälär. Berazdan soñ söt erep eremçekkä äylänä. Anı suıtırğa quyalar. Suınğaç bik waq sözgeç arqılı sözep sudan ayıralar. Sötneñ ber literdän 250 gramğa yaqın eremçek çığa.

Eremçekne yaña söttän genä tügel, äçegän söttän dä, iskergän qatıqtan da yasıylar. Andıy çaqlarda eretäse äyberne qaynatırğa quyıp erüen kötälär.

Татар ризыклары
Сөттән азык
Sarkel

Sarkel (Şarkil) (xäzär telennän Aq yort digän süz) — Don yılğasınıñ sul yarında urnaşqan bulğan kirmän-şähär. Xäzerge waqıtta Tsimlän susaqlağıçı töbendä qalğan. 

Sarkel - urta ğasırlar (10-12 yözlär) Xäzär qälğäse.

Tarix

834-837 yıllarda Don buyında Sarkel kirmäne tözelä.

Xäzär qahanlığı xäkimnäre - qahan häm bäk üteneçe buyınça Feofil Vizantiä imperatorı Petrona Komatir citäkçelegendäge injenerlarnı cibärä, alar qatnaşında kirmän tözelä.

930 yıllarda Don yılğası buyında, Don häm İdelneñ ber-berenä yaqınayğan cirendä (yılğadan-yılğağa küçü yulı başında), Vizantiädän çaqırılğan injenerlär (Petrona Komatila citäkçeslegendä tözelü Qälğäneñ kirpeç diwarları ozınlığı 193,5 x 133,5 m, qalınlığı 3,75 m täşkil itkän. 

965 yılda Kiev kenäze Svätoslav I tarafınnan basıp alına, 12. yöz urtalarına qädär Urıs kenäzlege qälğäse bula. Urıs yılyazmalarında Belaya Veja (Белая Вежа) iseme belän yöri. Saqlanğan kirpeç dıwar, manara häm yort qaldıqları xäzer Tsimlän susaqlağıçı astında qalğan.

Сылтамалар 

   Артамонов М. И. Средневековое поселение на нижнем Дону. По материалам Северо-Кавказской экспедиции // Известия Государственной Академии истории материальной культуры. — 1935. Вып. 31.
    Труды Волго-Донской археологической экспедиции. Тт. 1-3. — М., 1958—1963.
    Плетнева С. А. Саркел и «шёлковый» путь. — Воронеж, 1996.

Юкка чыккан шәһәрләр
Төрки халыкларТатар тарихы
Yädegär Möxämmäd

Yädegär Möxämmäd xan (Yädkär, Yädegär) (1522 — 1565) — Qazan Xanlığınıñ soñğı xanı. 

Ästerxan xanı Qasıymnıñ ulı. 

1542-50. Mäskäw kenäzlegendä xärbi xezmättä, Urıs ğäskärläreneñ Qazanğa höcümendä qatnaşa (1550). 

1552 yılda Qol Şärif häm Çapqın bäk Otıç ulı tarafınnan Qazan täxetenä çaqırıla. 

Qazannı qamağan Urıs ğäskärlärenä qarşı köräşne oyıştıruçılarnıñ berse (1552., avgust-sentäber). Äsir töşä. 

1553 yılda Mäskäwdä Simeon Kasayeviç isemle belän çuqındırıla häm yort-cir bilämäläre belän tä'min itelä.

Татарстан тарихы
Safagäräy

Safagäräy xan (1510 tiräse – 1549) (Qırımça häm başqa tellärdä: Safa Giray), Qazan xanı (1524.-31., 1535.-46., 1546.-49.). Säxibgäräy xannıñ bertuğanı Möxämmätgäräy ulı. Bulat Şirin citäkçelegendäge qaraçı bäklär törkeme yärdämendä Qazan täxtenä utıra. Mäskäw kenäzlegenä berniçä höcüm oyıştıra (1536.-37., 1541.-42., 1548.). Qazan xalqı häm aqsöyäkläre tarafınnan 1531 häm 1546 yıllarda täxettän quıla. Qırım Xanlığı, soñraq Nuğay Urdası ğäskärläre yärdämendä qabat xan täxeten yawlawğa ireşä.

Татарстан тарихы
Gölsem Möxämmädi

Ömmegölsem Möxämmädi Daut qızı (Gölsem Möxämmädi'eva) 1903. yılnıñ 19 sentäberdä Ästerxan şähärendä tuıp, bala çağınnan uq Tatarça qämil tärbiä alğan, soñğa taba meditsina institütın tämamlap fännär nämzäte digän ğilmi däräcägä ireşkän Gölsem Möxämmädi ozın ğömer yulı turıdan-turı Ğälimcan İbrahimov şäxese häm anıñ icat biografiäse belän bäyle diärgä bula. Ul - klassik ädipneñ berençe xatını wä anıñ tarixi äsärlären Urıs telenä berençe tärcemä itüçe. 1930. yıllardağı repressiälärdän soñ, ul Qırımda, annan Urta Asiädä yäşi häm Qazanğa yänä 1977. yılda ğına qayta. Ğömereneñ yegerme-utız yılın Gölsem tulısınça Ğälimcan İbrahimovnıñ tormışın häm icatın öyränügä, anıñ turında istälekle äsärlär yazuğa bağışlıy. Uquçılar tarafınnan cılı qarşıy alınğan «Zur tormış» (1968), «Yäşlek könnäre» (1975), «Ezlänülär» (1987), «Olı yul» (1994) isemle istälekle kitaplar änä şul maqsatçıl icat omtılışınıñ bäräkätle näticäläre bulıp toralar. 

1988 yılnıñ 11 martında Gölsem xanum Qazanda wafat buldı.

Татар язучылары
Särwär Ömär

Särwär Ömär (Ömärev) Qırım Tatarlarınıñ milli xäräkäte başlanğıçında torğan.

Särwär üz çığışı belän Qırımnan ide. 1944 yılda Üzbäkstanğa sörelgän bulğan. 1991 yılda Qırımğa qaytqançı ul Üzbäkstannıñ tözeleş ministrı bulıp eşlägän. Qırımğa qaytqaç Särwär Qırımtatar Milli Mäclesen oyıştıru kömitäteneñ berençe räise bulğan.

2004 yılnıñ 23 sentäberenneñ tönendä Särwär Ömär wä anıñ xatını Aliä xanum pıçaq belän qadap üterelgän. Alarnıñ mäyetläre üz fatirlarında tabılğan.

Sıltamalar 
 Hürriyet.com.tr: Kırım'ın önemli ismi cinayete kurban
 Zaman.com.tr: Kırım Tatarları'nın önde gelenlerinden Ömerov ve eşi öldürüldü
 Avdet.org: Halqnıñ bütün küçlerini birleştirmek 
Татар шәхесләре
Сәясәтчеләр
Фән һәм тел (журнал)

«Фән һәм тел» журналы — төрле өлкә галимнәренә урын бирә торган, Казанда татарча чыга торган фәнни-хәбәри журнал. Беренче саны 1999 елның 25 мартында чыкты.

Татар телендә мәгълүмат мохитен киңәйтү максатыннан чыгарыла. Авторлар тарафыннан журналның концепциясе һәм стратегик юнәлешләре билгеләнгән: фәндә һәм мәгарифтә татар теленең потенциалын куллану, татар телендә фәнни мәгълүмат туплау, мәшһүр татар галимнәренең казанышларын популярлаштыру һәм әсәрләре белән татар халкын таныштыру һ.б.

Журналны оештыруда татар галиме Вагыйз Фәтхуллин роле аеруча әһәмиятле.

Рубрикалар 
 Тел, әдәбият һәм тарих
 Милли мәгариф
 Фән һәм гамәл
 Фәнгә кереш
 Җыеннардан хәбәр
 Китап киштәсе

Журналның даими авторлары арасында: Рифгать Әхмәтьянов, Марсель Әхмәтҗанов, Җәүдәт Сөләйманов, Дөрия Рамазанова, Наил Туктамышов, Галим Хисамиев, Абрик Камалов.

Сылтамалар 
 КДАТУ сайты: татар теле кабинеты  
 "Фәнни Татарстан" журналы (ТӘһСИ (ИЯЛИ) чыгара) 

Татарча журналлар
Татарстан журналлары
Фәнни журналлар
Alman tele

Alman tele (almança Deutsch [Doyç]) German telläre törkemenä kerä häm bügenge dönyada iñ kiñ qullanıla torğan tellärenä kerä. Awropa Berlegendä dä ul kiñ qullanıla häm räsmi telläre arasına kerä. Almança söyläşüçeläreneñ kübese Almania, Avstria, Lixtenstein illärendä yäşi. Alardan tış İswiçrä, Lüksimbur, İtaliänıñ Südtirol töbägendä, Çığış Bilgiä, Rumıniä töbäklärendä, Fransiäneñ Elzass häm Lorraine töbäklärendä dä Almança söyläşüçelär baytaq.

Tarix

Törkemläw 
Alman tele German telläre ğäiläseneñ Batış törkemenä kerep, Hind-Awrupı tellär ğäiläsenä kertelä.

Räsmi bulu

Cirle söylämnär

Sarıf 
Töp mäqälä: Alman teleneñ sarıfı

Yazu 
Almança yazu öçen Latinälif qullanıla. Latínäliftäge ğädäti 24 xäreftän tış, Almançada öç “umlaut” («ä», «ö», «ü») häm «ss» öçen maxsus «ß» bilgese qullanıla. Soñğı ğömerlärenä tikle Almança bastıru eşendä “qara xäreflär” wä Sütterlin qullanılğan. Latinälif xärefläreneñ bu törläre bügenge ğädäti şäkellärdän bik ayırıla häm alarnı uqu künekmägän keşegä şaqtıy awır.

İmlä 
Töp mäqälä: Alman imläse

Monı da qara 
 Umlaut, ß
 Almançanıñ ímla üzgäreşläre
 Alman xalqı

Päräwezdä 
 German 101 Learn German online (İnglizçä)
 Ethnologue.com tarafınnan Alman telenä küzätü
 Öyränüçelär öçen buşlay belem  (İnglizçä)
 Verein Deutsche Sprache (Almança)

Алман теле
Näqi İsänbät

Näqi Zakir Síracetdin ulı (Näqi İsänbät ataması belän tanılğan) 1900. yılnıñ 10. Ğínwarında Başqortstannıñ Salawat rayonı Malayaz awılında mulla ğäiläsendä tuğan.

Näqineñ tuğan awılı mäñge yäşel çırşılar, naratlar belän bizälgän Ural itägendä urnaşqan. Şunda ul başlanğıç belemne ala.

1910. yıldan Ufada «Xäsäniä» häm «Ğäliä» mädräsälärendä uqí.

Balaçaqta diqqät belän qat-qat uqılğan äsärlär anıñ zihenendä yaña matur uylar tudıra. Ozaqlamí Näqi üze dä şiğerlär yaza başlí. «Şüräle» isemle berençe şiğeren yazğanda, aña un ğına yäş bula. Ozaqlamí şäkertlär arasında anıñ şaqtí qalın şiğer däftäre tarala. Täwge şiğerlärenä Şäyexzadä Babiç üz fatíxasın birä. 1914—1916 yıllarda «Añ» häm «Söyembikä» jurnallarında poéma häm drama äsärläre basılıp çığa.

Näqi İsänbät mäktäplärdä uqıtuçı bulıp eşli häm xalıq awız ícatı belän mawığa. Unike yäşennän başlap, ul däftärenä mäqälälär, äytemnär, tabışmaqlar cía başlí. Ğömere buyı tuplağan xalıq awız ícatı äsärlären ayırım cíıntıqlar räweşendä bastırıp çığara («Tatar xalıq mäqäläläre» öç töplämdä, «Tabışmaqlar», «Balalar folklorı»).

Näqi İsänbät ul tel ğälime dä bulğan. Küp yıllar däwamında Tatar teleneñ frazéologí baylığın cínap süzlek itep bastırdı.

Anıñ «Uraqçı qız», «Bormalı su», «Harmunçı yeget», «Sin sazıñnı uynadıñ» kebek küp kenä şiğerläre cır bulıp yañğırí.

Näqi İsänbät küpsanlı drama äsärlärendä tege yäisä bu çorğa qarağan waqíğalar yaqtılığında xalıqnıñ taríxın, ğöref-ğädätlären tirännän sürätli: «Xuca Nasretdin», «Cirän Çiçän häm Qaraçäç sılu», «Mirkäy belän Aysılu», «Gölcamal», «Mullanur Waxítov», «Musa Cälil» äsärläre şundílar. Ul osta tärcemäçe bularaq ta tanıldı, Puşkin, Molier, Nizami, William Shakespeare äsärlären Tatarçağa tärcemä itte.

Tuğan ädäbiäte, mädäniäte häm sänğäte ölkäsendäge igelekle xezmätläre öçen Näqi İsänbätkä Ğ. Tuqay isemendäge Däwlät büläge häm Tatarstannıñ Xalıq yazuçısı digän isem birelde.

Tatar xalqınıñ ruxí tormışında, sänğät häm ädäbiätendä Näqi İsänbät ícatı kürenekle urın alıp tora.

Ölkän yazuçı Näqi İsänbät 1992. yılda Qazanda baqí dönyağa küçä.

Päräwezdä
Kitapxänädäge äserlär

1900 елда туганнар
:1992 елда вафатлар

Татар язучылары
Тел белгечләре
Тәрҗемәчеләр
Җагалдай

Җагалдай ханлыгы (; ) — Бөек Литва кенәзлеге эчендәге, хәзерге Курск һәм Белгород өлкәләрен алып торган, зур булмаган татар җирлеге. 

1428-1438 еллар аралыгында алтынурдалы Җагалдай тарафыннан нигезләнә. Ханлык 16 гасырга кадәр Литва кенәзлегенә буйсынган дәүләт буларак яши.

Территориясе һәм шәһәрләре
Ханлык Оскол, Донец елгаларының өске өлешләрен һәм көньяк Подесеньены алып торган.

Ханлык шәһәрләре: Мужеч, Милолюбь, Оскол (бүгенге Иске Оскол каласы), шулай ук, кайбер чыганакларда Җагалдай-кала (Еголдаева городища) турында сүзләр бар .

Искәрмәләр 

Татар дәүләтләреАлтын УрдаЛитва тарихы
Тарихи дәүләтләр
Mordwa Qaratayı

Mordwa Qaratayı ul Tatarstannnıñ Kama Tamağı cirlegendä, cirlek üzägennän 20 km Könyaq-Batıştaraq, İdelneñ uñ quşıldağı Mordwasu yılğası buyında urnaşılğan ber awıl.

Taríx 

Awıl nigeze 16. yözneñ 2. yartısında salına dip uylanıla.

Xalqı 
Awıl yäşäwçeläreneñ bötenese diärlek Qaratay keşeläre – Tatar telendä söyläşäwçe Muqşı (bälki Erzä?).

Yäşäwçe xalqı sanı:
 1989 yılda – 120 keşe, 
 2000 yılda – 88 keşe. 

Xalıqnıñ töp şöğele bulara igençelek ilä terlekçelek. 

19. yözdä taş, izvest, alebaster, kükert çığaru käsepçelege belän mäğlüm.
Җофар

Җофа́р (Desmana moschata) - сукыр тычканнар гаиләлегеннән имезүче хайван. Идел, Дон һәм Урал елгалары бассейнында гына очрый. ТР территориясендә 1983 елга кадәр Идел алдының көньяк өлешендә күренә. Иж елгасы бассейнында сакланып калуы мөмкин. 

Гәүдәсе тыгыз, 20 см га кадәр озынлыкта. Авырлыгы 520 г га кадәр. Башы зур, хәрәкәтчән озын борын белән тәмамлана. Койрыгы 17-20 см озынлыкта, ике ягыннан кысылган, кабырчык һәм сирәк төк белән капланган, койрык төбендә исле майлы матдә бүлеп чыгаручы мускус бизләре урнашкан. Май тирене юешләнүдән саклый. Аяк бармаклары араларында киң йөзү ярылары бар; арткы аяклары алгыларыннан озынрак һәм көчлерәк. Йон капламы ефәксыман, куе, өске ягы кара-коңгырт, аскы ягы - көмешсыман соры төстә. Яртылаш суда тереклек итә. Өнен, чыгу юлларын су астында калдырып, текә ярларда куак тамырлары астына казый. Эңгер-меңгердә һәм төнлә активлык күрсәтә. Суда яшәүче умырткасызлар, вак балык, үсемлекләр белән туклана. Ана җофар елга бер тапкыр 1-5 бала китерә. 

ТРның Кызыл Китабына кертелгән.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 

 ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
 Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Сукыр тычканнар
Әлифба буенча хайваннар
Grünwald suğışı

Grünwald suğışı(1410, 15 İyül) - Almannarnıñ Teuton Ordenı ğäskärenä qarşı berläşkän Läx, Litua, Urıs häm Tatar xärbi köçläre şuğışı . 
Bügenge Pülşä cirlärendä urnaşqan Grünwald (Jalgiris - Žalgiris) belän Tannenberg (Stembark) awılları yanındağı bu suğışta Läx patşası Vladislaus II Jagiello (Läxçä: Władysław II Jagiełło, Lituança: Jogaila) häm Litva patşası Böyek Vytautas citäklägän ğäskäri köçlär arasındağı Altın Urda bäge Cäläletdin qaramındağı 2 meñ Tatar atlılar da qatnaşa.

Şuşı suğıştan soñ Teuton Ordenınıñ könçığışqa omtılışı tuqtatıla.

Tөркем:Lipka tatarları

Әлифба буенча бәрелешләр
Татарстан тарихы
Россия бәрелешләре
Ğälimcan İbrahim

Ğälimcan İbrahim (1887-1938) ul Tatar xalqın Törki xalıqlardan häm Tatar telen Törki teldän ayırıp yasaw tarafdarı ide. Monnan tış ul Sovet xäkimiäteneñ süzlärenä ışanıp, alar belän xezmättäşlek oyıştırğan keşe ide.

1912. yıldan başlap matbuğatta «Törkilärme, Tatarlarmı?» soraw belän zur bäxäs başlana. Ğälimcan İbrahim, tatarçı fikerendä torıp, “Yaña Tatar tele” buyınça xezmätlär yasıy başlıy. İsmäğil Gasprinski Törki xalıqlarnı ber urtaq tel belän ber zur millätkä berläşterergä tırışqan bulsa, Ğälimcan kiresençä, ayırım tellär-ädäbiätlär yasaw kiläklege fikerendä tora ide.

1915. yılnıñ közgedä Ğälimcan «Ğäliä» mädräsäseneñ mödir urınbasarı bulip eşli başlıy.

1917. yılnıñ közennän başlap “Tatarstan Ştatı”n yasaw Ğälimcannıñ töp qıyblası bula başlıy. Anıñ buyınça biş ayırım ştat buldılırğa tieş ide: Qazaqstan, Qawqaz, Türkestan, Tatarstan häm Qırım, imeş Törki bolay da biş cirle söylämgä bulengän ide.

1918. yılnıñ 7. Ğínwarında, Ğälimcan wä Stalin oyıştırğan, Sovet xäkimiäte belän xezmättäşlek alıp-baru şartları turında söyläşü uzdı. Ğälimcan yağınnan Murlanur Waxitov belän Manatov ide, Sovet yağınnan Lenin belän Stalin ide. Näticädä, Ğälimcan İbrahim Sovet xäkimiätenä Tatar xäräkätläre belän idärä itü mömkinlegen birde häm anıñ tere qatnaşuı belän İdel-Uralnıñ cirle idäräläre beterelgän ide. 1918. yınıñ 22. Martında Sovet xäkimiäte kiläçäktä “Tatar-Başqort Sovet Cömhüriäten oyıştıru turında” qarar çığara, anıñ başqalası Ufa bulırğa tieşie.

1927. yılğa tikle Ğälimcan Sovet xäkimiätenä xezmät itä, wä ğömereneñ soñğı 10 yılın Yalta şähärendä ütkärä. 1938. yılda wafat bula.

Monı da qara
 Gölsem Möxämmädi – Ğälimcannıñ xatını
 Ğälimcan İbrahim isemle Tel häm Adäbiät institüte

Тел белгечләре
1887 елда туганнар
1938 елда вафатлар
Cäläl äd-Din

Cäläl äd-Din yä Cäläletdin xan (farsı جلال الدین Cəlal əl-Din, Könbatışça: Jalal ad-Din, Läxçä: Dzielal Ed Dyn) (1380 tiräse – 1412) Altın Urda xanı (1411 yıldan). Tuqtamış xan ulı.

1409-1411  yıllarda Lituanıñ Böyek Kenäze Vitovt (Vytautas, Witold) belän bergä Teuton Ordenına qarşı yawda qatnaşa. Timer xannı quıp, Saray äl-Cädid täxetenä utıra. 1411 yıldan üz isemennän aqça suqtıra.

1405 yılda Grünwald suğışında Vitovt yağında qatnaşqan.

Cäläl äd-Din Litvağa kilgän waqıtınnan Böyek Litva kenäzlegendä tatarlar yäşi başlağannar, soñraq Reç Pospolita däwlätendä şul tatar cämğiäte Polşa-Litva tatarları yä Lipki tatarları dip yörtelä.

Ädäbiät 
 Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
 Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
 Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
 Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.
 Султанов Т.И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ, 2007. — 446 с. — ISBN 5-17-035804-0

Алтын Урда ханнары
Şihabetdin Märcani

Şihabetdin Märcani (1818-1889), iláhiät ğälime, tarixçı. Qazan öyäzeneñ Taşkiçü awılında, Boxara, Sämärqänd şähärläre mädräsälärendä belem ala. 1850. yıldan Qazannıñ Berençe Camiğ mäçete imamı, 1867.dä Qazan möxtäsibe itep bilgelänä. Ber ük waqıtta 1876-1884. yıllarda Qazanda Tatar uqıtuçılar mäktäbendä din-iman däräsläre alıp bara. Möselman ğälimnärennän berençe bularaq, Qazan Universitetı qarşındağı Arxeologiä, Tarix häm Etnografiä Cämğiäte äğzası itep saylana, anıñ eşendä aktiv qatnaşa. Ğilmi xezmätlärendä dini islaxçılıq häm mäğrifätçelek ideyaların yaqtırta. Märcani xezmätläre Tatarlarda yaña metodologiägä tayanğan tarix fäne nigez sala häm Möselman Şäreq illärendä mäğlüm fänni mäktäplär tradisiäsen däwam itterä.

30 tomnan artıq fundamental xezmätlär avtorı.
Şihabetdin Märcani Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Şihabetdin Märcani qabere

Татар шәхесләре
Галимнәр
Möxämmädyar

Möxämmäd-Yar ul Möxämmät-Ämin xan isemle Qazan xanınıñ 1502 yılda tuğan ulı ide. 

Yäştän ük Möxämmäd-Yarnı anıñ atası  uqırğa Persiägä cibärä. Möxämmäd-Yar anda Şäyex Ğäli iseme ilä yegerme yıl belem alıp, şağir bulıp zur uñışlarğa ireşep, kitaplarnı tuplap yäşi. Söyem-bikä yärdäme belän Qazanğa qaytqaç, şağir üz tuplağan zur kitapxänäne «äl-Möxämmädiä» mädräsäsenä büläk itä.

Möxämmäd-Yar Bolğardağı «äl-Xuma» digän süfilär cämğiätenä başlıq itep saylana.

1552 yılnıñ cäyendä il östenä oluğ facíğa yabırılğaç, Möxämmäd-Yar Bolğar däwläteneñ saqlap qalu öçen äwliäläe qäberenä ziärät qılu niäte belän Bolğarğa säfärgä çığa. Yulda Urıslar belän kilgän Severga Baskakov isemle Kazak atamı qorğan tozaqqa elägä. Şağirne qılıçlar belän turaqlap beterep üterälär.

Äsärlär
Bügenge köngä ike genä äsäre kilep citä:
 1540 – «Täxfä-i Märdän»
 1542 – «Nurı sodur»

Татар шагыйрьләре
Kärim Ämiri

Kärim Ämiri Xösäyen ulı 1893. yılnıñ 30 sentäberdä Başqortstannıñ xäzerge Täteşle cirendä Bül-Qaylan digän Tatar awılında tuğan. 

Mädräsä belemen alğannan soñ, ul Ufa wä Penza gouvernlarındağı Tatar awıllarında balalar uqıta. 1918. yılda, Qazanğa kilep, köndälek matbuğat redaksílarında eşli, 1929.-1932. yıllarda Uralda häm Seberdä matbuğatçı eşen däwam itterä. 

Ädäbi dairädä K.Ämirineñ iseme 1913. yılda işetelä başlí. Ícatınıñ ayıruça uñışlı çorı grajdannar suğışı häm NEP yıllarına turı kilä. Bu yıllarda ul ber-ber artlı şiğer häm poema cíıntıqların bastıra, säxnälärdä anıñ «Yosıf wä Zöläyxa», «Qazan qızı», «Paytäxet cälladları», «Peçän bazarı» kebek piesläre quyıla; balalar öçen «Ural balası» äsäre, «Zavod mäktäbendä», «Yuğalğan malay» isemle ozın xikäyäläre ayırım kitaplar bulıp çığa. Ğömümän, suğışqa qädär ädipneñ tezmä, çäçmä säxnä äsärläre tuplanğan ike unğa yaqın kitabı basıla. Suğıştan soñ isä «Pieslär» (1958) häm «Tañ waqıtı» (1969) isemle cíıntıqları dönya kürä. 

1962. yılnıñ 28 ğinwarında Kärim Ämiri Qazanda wafat bula.

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Velosipäd

bu Zamanalifta yazılğan mäqäläse

Velosipéd yäki Velosipäd (fr. vélocipède, lat. velox — tiz häm pes — ayaq) — transport çarası. 
Qazanda velosipädçelär öçen bik az şartlar tudırılğan. Berençel çaralar arasında:

- saqlanğan häm saqlanmağan velosipäd toraqların yasaw /qimmätkä töşmäster, beraz tüläwle bulsa, bötenläy kileren kürä alırbız

- Kimennän taríxí üzäktä velosipädçelär yulların ayıru. Pariş şähäreneñ här xarítasında yullar, uramnar, bínalar belän bergä velosipädçelär öçen maxsus yullar da kürsätelgän. 3 säğät eçendä Notre Dam de Paris, Elisée qırların, Latín Quartalın häm tağın berniçä urınnı niçek qarap bula mikän? velosipäd belän. Qazannıñ meñyıllığına niçä qunaq kiler, yullardağı xälne küzgä kiterä alasızmı? Bolay da irtänge häm kiçke säğätlärdä kiräkle cirgä waqıtında citü mömkin tügel iç! İkençe, läkin şunnan möhimlegen yuğaltmağan mäs'älä - velosipädçelär saqlığı mäs'äläse.

Oçasıñ kiläme? Oçıp kil! Velosipädçelär xäräkäte oyıştırabız shamil@bonbon.net

Транспорт чаралары
Toki Pona

Toki Pona ul Sonja Elen Kisa uylap çığarğan yasalma tel. Berençe mäl anıñ dönyağa çığuı 2001. yılnıñ cäyendä bulğan. Toki – tel, Pona – yaxşı.

Toki Pona iñ keçkenä tel wä Kisa anı tormışta qullanu öçen uñaylı itterep tırışqaníı. Niättä äz tırışu arqılı kiñ mäğnä birü ide. Näticä şundí: tel 14 awazdan wä 118 süzdän genä tora. Ul yärdämçel xalıqara tel bulu öçen tügel, Daoism fälsäfäse nigezendä genä uylap çığarılğan. Mäsälän miña salqın diü urınına, Toki Ponaça minem cılılıq tübän bula.

Yañğırış 

Toki Pona awazları sanı keçkenä. Alar Yapon telendägelärgä axşaş. İceklär tözeleşe buyınça tel CV(n) tellärenä kerä, yäğni icek tartıq belän suzıqtan tora. Törki teldä kük [c], [v], [f] awazları yuq.

   a   e   i   o   u    Toki Pona [u] tügäräk bula da bulí ala.
  ka  ke  ki  ko  ku    
  sa  se  si  so  su    
  ta  te      to  tu    [ti] icege [si] icegenä äwerelde.
  na  ne  ni  no  nu
  pa  pe  pi  po  pu
  ma  me  mi  mo  mu
  ja  je      jo  ju    [j] == IPA [j] (<y>). 
  la  le  li  lo  lu    [ji] icege [i] icegenä äwerelde.
  wa  we  wi            [wu] wä [wo] –› [u] wä [o].
          n             icek-axır

Süz eçendä icek-axırdağı n borınlı tartıqlar aldınnan tora almí. Tartıqsız iceklär süz aldında ğına bula'la. Sandhi tä'sire [np] icegen [mp] yä ki [mb] iceklärgä üzgärtä.

Ğädättä, basım berençe icekkä töşä.

Süzlek 

118-süzle Toki Pona süzlegenä ğadí tormışta oçrí torğan äybergärgä ğına bäyle süzlär kergän.
Bu süzlär İngliz, Tok Pisin, Fin, Görce, Dutç, Akadian Frans, Éspéranto, Xrowat, Qıtay tellärennän tuğannar.

Monı da qara: Toki Pona süzlege

Sannar 

Toki Pona süzlegendä «ber» (wan), «ike» (tu) wä «küp» (<i lang="tok">mute) öçen genä süz bar. “Sífır” öçen “yuq” mäğnäse belän <i lang="tok">ala süze qullanıla. luka (yäğni “qul”) süze “biş” öçen qullanıla (telneñ uylap çığaruçı anı xäzer qullanmí inde, ämma başqa söyläşüçelär isä qullanalar).

Ädäbiät 

Toki Pona ädäbiäte bügengä dini mätennär, şiğerlär wä qısqa xikäyälärdän tora. Anıñ belän 10-20 söyläşä torğan keşe bar, kübese Tönyaq Amerikada.

Päräwezdä 

 Toki Pona teleneñ räsmi säxifäse
 Räsmi bulmağan Toki Pona säxifäse, däresleklär wä mätennär
 Başqa räsmi bulmağan Toki Pona säxifäse , Toki Pona öçen ikençe ímla
 Programnar, tel centekläw, däresleklär, läñkerlär

Yasalma tellär
Tatarstan awıl xucalığı

Töbäk xalqı elek-elektän igençelek häm terlekçelek belän kön kürgän, İdel buyı Bolğar däwläte zamanında uq cirne saban belän sörgän, mal asrağan.

Taríx 

Awıl xucalıq produksísı (ikmäk, tire h.b.), eçke íxtíacnı qänäğätländerüdän tış, çitkä dä çığarılğan.

Ğasırlar däwamında ällä ni zur üzgäreşlär kiçermägän awıl xucalığı 1918. yıldan soñ üzgärtep qorıla: cirgä xosusí milek beterelä, kümäk xucalıqlar (igençelek şirkätläre, awıl xucalıq komunnarı, kolxoz/sovxozlar) oyışa başlí.

1929.-1937. yıllarda awıl xucalığında kümäkläşterü ütkärelä. 500 meñnän artıq awıl xucalığı urınına 3847 kolxoz häm 51 sovxoz oyışa. Awıl xucalığına 5 meñnän artığraq traktor häm 2 meñ çaması kombayn qaytarıla. İkençe Bötendönya suğışınnan soñ kolxozlarnı ereländerü säyäsäte başlana, íqtísadí artta qalğan kolxozlar cirlegendä yaña sovxozar tözelä.

1991. yılda Tatarstanda 349 sovxoz, 740 kolxoz, 3 kolxozara şirkät, sänäğät şirkätläre häm oyışmalarında 58 yärdämçe xucalıq isäplänä.

Awıl xucalığında citeşterelgän azıq-tölekneñ bolar öleşenä töşkän küläme: börteklelär – 100%, bäräñge – 25%, yäşelçä – 66%, it – 66%, söt – 76,5%, yomırqa – 64%.

Awıl xucalığında 38,8 meñ traktor, 14,2 meñ börteklelärne uru kombaynı eşlägän.

2000. yılda Tatarstanda 4523,4 meñ h awıl xucalıq cirläre isäplänä, şul isäbennän 3493,4 meñ h sörüle cirlär, 990,8 meñ h tabíğí peçänlek häm kötüleklär. Awılda yäşäwçelärneñ yärdämçe xucalıqlarında 136,2 meñ h cir terkälgän.

1990. yıllarda başlanğan cir häm awıl reformılar näticäsendä küpçelek kolxoz/sovxozlar cirlegendä awıl xucalıq şirkätläreneñ yaña formıları (aksíoner cämğiätläre, kooperatiflar, kümäk wä fermer xucalıqları, törle berläşmälär) barlıqqa kilä. Awıl xucalığınıñ törle tarmaqlarında eşläwçelär yäki alar statusına yaqın toruçılar qulına 2,5 mln. h.'dan artığraq cir xosusí milek bularaq tapşırıla.

Cirlär 

2000. yılda Tatarstanda barlıq çäçülek cirlär 2991,4 meñ ğa, şunıñ 1543,6 meñ ğada börtekle kulturlar igelä, 1219,2 meñendä – terlek azığı, 111,8 meñendä – texnik kulturlar, 116,5 meñendä bäräñge belän yäşelçä üsterelä. Awıl xucalığında citeşterelgän barlıq produksínıñ 53% igençelekkä, 47% terlekçelekkä turı kilä.

İgençelek 

2001. yılda barlıq tör xucalıqlardan cíıp alınğan uñış: börteklelär – 6046,4 meñ t (urtaça uñış 36 s/h), bäräñge – 1314,1 meñ t (124 s/h), şikär çögendere 958,9 meñ t (198 s/h), yäşelçä – 234,3 meñ t (162 s/h) bulğan.

Terlekçelek 

2001. yılnıñ başına barlıq tör xucalıqlarda cämğısı 1194,6 meñ baş mögezle ere terlek, 749,6 meñ baş duñğız, 476,5 meñ baş sarıq häm käcä, şul isäbennän awıl xucalıq şirkätlärendä bu sannar şul uq täñgällektä 883 meñ, 651 meñ, 76,6 meñ täşkil itä. 2000. yılda Tatarstanda terlekçelek produktlarınnan itneñ 52%, sötneñ 37,4%, yomırqanıñ 42% şäxsi xucalıqlarda citeşterelä. Awıl xucalığı faydalanuındağı cirlärneñ 100 ğana isäplägändä, terlekçelek produksísı citeşterü buyınça Tatarstan İdel-Uralda berençe urında bara.

Şulay uq qarağız

İskärmälär 

Татарстан
Google

Google (NASDAQ: GOOG) — АКШ-да нигезләнгән эзләү системасы. Бүгенгә Интернетта кулланучы иң популяр эзләү системалары рәтенә керә һәм көн саен 200 миллионнан артык сорау эшкәртә.

Төрле сәхифәләрдән тыш, Google ширкәте төрле программалар һәм яңа төрле веб-кушымчалар чыгара.

Тарих 
Google машинасын 1996 елда Ларри Пейдж һәм Сергей Брин, Стэнфорд укучылары ачып җибәрә. 

1998 елның 7 сентябрендә Калифорниядә Google Inc. исемле ширкәт теркәлә.

Исемнең килеп чыгышы 
Google сүзе ул 10100 санын аңлата торган googol сүзе аркылы барлыкка килгән. Бу сүз эзләүче Google машинасының куәтен күрсәтергә тиеш була.

Моны да карагыз 
 Эзләү системасы
 Google Тәрҗемәче

Сылтамалар 
 Google
 Google News – яңалыклар һәм TТатарстан турында яңалыклар
 Froogle – товар эзләү машинасы
 Google төргәге  һәм Google төргәгендә татар өлеше 
 Gmail – хат хезмәте
 Blogger
 www.google.com search
 Google'ның рәсми блогы
 Google Татарча!

Искәрмәләр 

Эзләү системалары
АКШ сайтлары
Ximiä elementläre tezmäse, bilge buyınça

Äfrädlär tezeleşe: tösäwdä, isem buyınça, san buyınça

Auf dieser Seite bitte nur die empfohlene Schreibweise der IUPAC verwenden.

Химик элементлар
Wiki

Wiki (Вики) yäki wiki süze, Bötendönya päräwezendä häm korporativ çeltärlärdäge säxifälärne buldıru häm üzgärtü öçen qullanılğan ber texnologiä. 

Üzençälege – eçtälek östäw häm üzgärtü mömkinlegen här keşegä birä. İñ tanılğan qullanılış ürnäge – Wikipediä.

Ataması
Ataması andıy säxifä yasawında qullanılğan, eştäşlek programı belän bäyle.
Wiki (biek 'W' belän başlap) wä WikiWikiWeb süzläre belän qaywaqıt Portland Ölge Tuplamasın da atıylar, çönki ul iñ berençe wiki ide. Monda isä süz keçe w xärefe belän başlanğan atama turında bara. 

Wiki wiki süze Haway telennän kilgän, ul anda «tiz/bik tiz» añlata.

Qaywaqıt, biek xäreflärgä törle qaraş buluına säbäple, wiki urınına wikiwiki yä ki WikiWiki qullanıla.

Töp üzençälekläre

Bitlär wä tozätü eşe

Bitlärne yasaw wä bäyläw

Äğzälär eşen küzätü

Ezläw

Wiki-programnar

Tarixı

Wiki-cämğiät

Monı da qara 
 :b:ru:Вики
 :v:en:Portal:Wiki - :v:en:Portal:Wiki science
 :b:en:Subject:Wiki - :b:en:Category:Editing Wikitext

Päräwezdä 

 Wiki mömkinlekläre , İnglizçä
 Wikinsider
Колшәриф

Колшәриф — мәшһүр татар каһарманы, шагыйрь, дәүләт эшлеклесе, рухани, сәид.

Тарихи чыганакларда Колшәрифнең тәрбияле, укымышлы, затлы  нәселдән булуы искәртелә. 1546 елда, әтисе Мансур үлгәч, Казан руханиларының җитәкчесе итеп сайлана. Бу — Казан мәмләкәтенең катлаулы, каршылыклы, һәлакәт алды еллары. Колшәриф илдә иминлекне торгызырга, Казан белән Мәскәү арасындагы  мөнәсәбәтләрне тыныч, сәяси юл белән хәл итәргә омтыла. Әмма Явыз Иван хөкүмәте аның тәкъдимнәрен кире кага һәм Казанга каршы канкойгыч сугыш башлый. Башка чара калмагач, Колшәриф тә, бүтән ватандашлары белән берлектә, үз иленең, халкының бәйсезлеген саклап көрәшкә күтәрелә. Колшәриф һәм аның янындагы башка татар укымышлыларының батырларча һәлак булуын бу күренешләрнең шаһиты кенәз А. Курбский да билгеләп китәргә мәҗбүр була. Шулай итеп, 1552 елның 2 октябрендә, ил белән бергә, аның рухи остазы — Колшәрифнең дә гомере киселә.

Кызганычка Колшәрифнең бик аз әсәрләре генә сакланып калган.

Татарлар арасында гаять киң таралган, Октябрь инкыйлабына кадәр Казанда күп мәртәбәләр нәшер ителгән «Бакырган китабы» үзенең төзелеше  белән хрестоматияне хәтерләтә. Анда Сөләйман Бакырганый (Кол Сөләйман), Әхмәд Ясәви (Кол Әхмәд), Нәсими, Фәкыйри, Мискини, Икани һәм кайбер башка төрки  шагыйрьләрнең әсәрләре белән беррәттән, Колшәрифнең дә дүрт шигыре бар (барлыгы 35 бәет). Аларның барысы да төзелешләре, тышкы формалары белән газәл жанрында. Әмма шигырьләрнең берсен автор үзе «мөнәҗәт» дип атаган. 
Колшәриф әсәрләре дини-суфичыл характерда. Аларда лирик каһарманның Алланы мактавы, аңа тартылуы сурәтләнә. Автор үз укучыларын  «гафләт» (ваемсызлык) йокысыннан уянырга, күңелләрен пакьләргә, нәфескә  бирелмәскә, Алланы һәрчак күңелдә тотарга чакыра.

Колшәрифнең янә бер әсәре мәгълүм. Ул 1899 елда Казанда аерым китап итеп тә нәшер ителә. «Кыйссаи Хөбби Хуҗа» дип исемләнгән бу дастанның төп каһарманнары тарихта билгеле затлар: Хәким ата Сөләйман, аның  хатыны Ганбәр һәм уллары Хөбби Хуҗа. Әүвәл дастанда Сөләйман һәм Ганбәр  тасвирлана, аларның изге эшләре сурәтләнә. Алга таба Хөбби Хуҗаның игелекле  эш-гамәлләре, могҗизалары гәүдәләнә.

Моны да карагыз 

 Кол-Шәриф мәчете
 Мөхәммәдьяр
 «Сөембикә, яки Казан ханлыгының буйсынуы»
 Газаватнамә

Чыганаклар 
 Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Татар каһарманнары
Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгыҖәзалап үтерелгән галимнәр
Maxsus İngliz tele

Maxsus İnglizçä (Special English) ul AQŞtağı Voice of America radíosınıñ könsayın tapşırularında qullanıla torğan İngliz teleneñ ber yasalma töre. Andağı yañalıqlar äkren uqıla, 1500 çaması süzdän torğan ğadí süznämä wä ğadí nöhü qullanıla.

İngliz tele ana tele bulmağan keşelär öçen, Maxsus İnglizçä bik añlaşıla. Ul şulay uq İzngliz telen belemen yaxşırtırğa mömkinlek birä. Qıtay sıman illärdä, İngliz telen öyränüçelär arasında Maxsus İnglizçä kübräk tarala bara.
Maxsus İnglizçäneñ berençe qullanu 1959. yılnıñ 19. Öktäberdä bulğan.

Monı da qara 
 Maxsus İnglizçädä Wikipedia

Päräwezdä 
 VOA Special English Word Book – Maxsus İnglizçäneñ süznämäse
Ramazan

Ramazan (Ğäräpçä: رمضان) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ tuğızınçı ay iseme. [Ramaðan] sıman äytü döresräk.

Ramazan ayı Uraza uzuı belän şäxri. Ramazan ayı tämamlanğaç, 1. Şäwäldä Uraza bäyräme başlana.

Şäxri könnär 
 1. Ramazan köne – Uraza başlana
 21. Ramazan köne – Qäder kiçese könnäre başlana
 26. Ramazan kiçe–27. Ramazan köne – Qäder kiçese bilgeläp ütelä

:Ramazan
Ğäbdennasıyr Qursawi

Qursawí Ğäbdennasír İbrahim ulı (1776.-1812.), mäğrifätçe, íslamiät ğälime, íslaxçı. Ğäbdelxaliq Qursawínıñ abísı. Malmıc öyäze Mäçkärä awılı mädräsäsendä häm "Mir-Arab" mädräsäsendä (Boxara) belem ala. 1794.-1808. yıllarda Qazan öyäzeneñ Yuğarı Qursa awılı mäçete ímam-xatíbı häm üze oyıştırğan mädräsädä mödärris. Tatarlarda  dini íslaxçılıqqa nigez saluçı, din ğilmenä qarağan xezmätlär autorı. Xacğa barğanda wafat bula, İstanbulda kümelä.

Татарстан тарихы
Ğäysä päyğämbär

Ğäysä (İsa), İslamda Möxämmät päyğämbärdän alda kilgän päyğämbär.

Ğaysa Mäsix (Jesus Christos) - Xristianlıqta Xoday häm Qotqaruçı, Çirkäwgä nigez saluçı häm anıñ Başlığı. 

Qor'ändä Allah'ğa yaqın toruçılarda. Anıñ aşa İncil iñderelgän. İslam dine öçlelek (Troitsa) täğlimatın tanımıy; Ğäysäneñ cismani ülemen inkär itä häm anı kükkä aşqan, axırzaman aldınnan yänä cirgä qaytaçaq dip faraz qıla.

İncil buyınça 33 yäşlek Ğäysä Mäsix Taw wäğäzen äytep, xristianlıqnıñ töp nigezlären taswirlağan, xalıqta zur dan qazanğan. Yähüd ruxaniları Ğäysä populärlığın kürep, aña qarşı köräş itä başlağan. Ğäysäneñ ber uquçısı qaznaçı Yähüd İskariot (İuda İskariot) Ğäysäne yähüd ruxanilarına 30 kömeş täñkädä satqan. Ğäysä Mäsix qulğa alınğan bulğan häm Rim imperiäseneñ Yähüd wiläyäte prokuratorı Pontiy Pilat xökemenä cibärelgän. Pontiy Pilat Ğäysäne üterügä qarşı bulğanğa qaramastan, Ğäysäne cäzalap üterügä cibärergä mäcbür bulğan. 

Xökem buyınça Ğäysä Mäsix İerusalim yanındağı Peläş tawında täregä qadaqlanğan bulğan, şunnan täre - xristianlıqnıñ simvolına äwerelgän.

Ислам
Христианлык
Küçüm

Küçüm xan (?-1598. tiräse), Seber xanı (1563.-1598.), Şäyban xan näsele warísı Mortaza ulı. 1554. yıldan Seber Xanlığı täxetenä menü öçen Yädegär bäk belän köräşä başlí. 1563.tä anı quğaç täxetkä utıra. 1573.tä Permgä ğäskär belän bara. 1582.-1585. yıllarda atama Yermak basqınnarına qarşı suğışa. Yermak hälâq bulğaç, Qaşlıq şähären qaytarıp ala. (1585.). Xanlıqnı nığıtu häm berläşterü yulında cirle aqsöyäklär qarşılığına oçrí. Säyet xan belän Qaraçı bäk citäkçelegendä Küçüm xanğa qarşı fetnä oyıştırıla. Küçüm xan üz urdasın İrteş buyı dala cirlärendä küçerergä mäcbür bula. Anda yaña xanlıq nigezlärgä omtıla, şuña ireşü öçen 1598. yılğa qädär Urıs voyevodalarına qarşı köräşä. Yermakqa qarşı alıp barğan suğış-bäreleşläre xaqında xalıq telendä küp riwayät-xikäyätlär saqlanıp qalğan.

Татарстан тарихы
Yura

Yura (Yuğra, Yoğra), Awrupnıñ tönyaq-könçığış öleşendä Xant häm Mansi qäbiläläre yäşägän taríxí töbäk. Äybär almaşıp säwdä itü töbäge. 10.-13. yözlärdä bu töbäk cirläre İdel buyı Bolğarı yoğıntısında bula. 1499.-1500. yıllarda Mäskäw kenäzlege tarafınnan yawlap alına.

Татарстан тарихы
Äbüsöğüd Äxtäm

Äbüsöğüd Äxtäm Ğäbdelxalik ulı kürenekle cämäğät-säyäsät eşleklese, xoquqçı.

Äbüsöğüd Äxtäm 1843 yılnıñ 7 oktäber könne tua.

XIX ğasırnıñ 60.-70. yıllarında Qazan universitetındä belem ala.

1880-yıllarda Bäläbäy cirlegendä idärä räise, soñınnan xoquq hönäre buyınça eşli.

1905 yılda ul Berençe Bötenräsäy möselmannar qorıltayın oyıştıruçılarnıñ aktíf äğzäse bula.

1906 yıldan - «İttifaq äl-Möslimin» firkäseneñ başı. Şul uq yılda ul firkäsennän 22 möselman bulğan Räsäyneñ Berençe Däwlät dumasına wäkil itep saylana.

1920. yıl tiräsendä wafat bula. Qayda wä qayçanı bilgele tügel.

Татар шәхесләре
Сәясәтчеләр
Farsı tele

Farsı tele şulay uq Parsi/Persian, Tacik wä Däri iseme belän dä tanış, wä anıñ belän söyläşüçelär üz telen Farsi itep atıy. Farsı süze, Ğäräpçädä [p] awazı bulmawına säbäple, Parsi süzennän ğäräpläşep çıqqan.

Tarix 
Tel Borınğı Farsı telennän çığara.

Cirle söylämnär 
Parsi teleneñ berniçä söyläme bar, wä iñ qullanıla torğan ul:
 Däri
 Tacik tele

Yazu 
Farsı telendä yazu öçen beraz üzgärtelgän Ğäräp älifbası qullanıla. Üzgärtmälärneñ nigeze ul dürt xäref östäw:

Bu ike xärefneñ yazılışı başqaçaraq:

Monı da qara 
 Wikipedia Parsı telendä

:Иранлы телләр
Әлифба буенча телләр һәм диалектлар