alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tajmirio

Tajmirio, oficie la Tajmira (Dolgan-Neneca) Aŭtonoma Distrikto ) estis aŭtonoma distrikto en Rusio. Ĝi situis ene de la Krasnojarska regiono, sed estis aparta subjekto de Rusia Federacio. Ekde la 1-a de januaro 2007 ĝi fariĝis Tajmira distrikto de la Krasnojarska regiono. La administrativa centro de la distrikto estis la urbo Dudinka.

Kvankam la urbo Norilsk situis ene de la Tajmira Aŭtonoma Distrikto, administrative ĝi ne apartenis al la distrikto, sed al la Krasnojarska regiono mem.

Famaj loĝantoj 
 Ogdo Aksjonova, la unua profesia dolgana poetino (1936—1995) 

 
Administraj unuoj malfonditaj en 2006
Tomsk

Tomsk (ruse Томск) estas urbo en Rusio, la ĉefurbo de Tomska provinco. La urbo situas en Okcidenta Siberio ĉe la rivero Tomj (Томь), 60 kilometrojn de ĝia enfluejo en riveron Obj (Обь), kaj sur bordoj de la rivero Uŝajka (Ушайка) (enfluaĵo de ka rivero Tomj).

En la jaro 1959 la urbo havis 249 mil loĝantojn.

En 2005 la urbo havis 512,6 mil loĝantojn kaj estis la 34-e plej granda urbo de Rusio.

Kodo de OKATO de la urbo (en la jaro 2005) estas 69401.

La urbo estis fondita en 1604.

Ĝi havas statuson de urbo ekde la jaro 1782.

La interurba telefona kodo estas 3822; la enurbaj telefonnumeroj estas sesciferaj (en 2020).

Diferenco de la loka kaj moskva tempoj estas 4 horoj (en la jaro 2005).

La urbo antaŭe havis la nomon "Tomskij ostrog" (Томский острог).

Klimato 
La klimato estas severa, kontinenta. Mezuma temperaturo estas −1,3 °C. La plej malalta temperaturo estis registrita en januaro 1969: −55 °C.

Edukado 

Tomska Ŝtata Universitato, fondita en 1878, estis la unua en Siberio. Ekde tiam en Tomsk aperis ankaŭ aliaj superaj lernejoj. En 2003 pli ol 83 mil tomskanoj (ĉirkaŭ kvinono de la urbanoj!) estis studentoj.

Ligna arkitekturo 
En Tomsk konserviĝis multaj specimenoj de ligna arkitekturo (en la strato Sovetskaja ekzemple). Bedaŭrinde, la lignaj konstruaĵoj de jaro al jaro iĝas malpli multaj.

Sporto 
Tomsko havas bonan tradicion en volejbalo, basketbalo, ŝakoj. En la jaro 2005 la loka piedpilka teamo "Tomj" (Томь) eniris la superan ligon de la rusia ĉampionato.

Gravuloj
 Tatiana Proskouriakoff

Esperanto en Tomsk 
La nun funkcianta Tomska Esperanto-Klubo estis fondita en Tomsk la 19an de majo 1979. La unua prezidanto estis Aleksandro Shlafer. La nuna prezidanto, Aleksej Birjulin, estas unu el la 19 fondintoj de la klubo.

Eksteraj ligiloj 
 Oficiala paĝo de la urbestraro 
 Fotoj de la 400-jariĝo de la urbo
 Ligna arkitekturo en Tomsk 
 Tomsk City Site
  (blogaĵo pri vojaĝo al la urbo)

Referencoj 

Urboj de Tomska provinco
Terminaro de goo

Ĉefa paĝo - Ses Reguloj de Goo - Historio de Goo

Atari
Atari-Goo
Kategorioj kaj Gradoj
 Kompensi avantaĝon
Ko
Libero
Okulo
 Malreala
 Reala
Ŝtono
Ŝtonaro
 Ŝtonaro/Ŝtongrupo
 Formacio
Teritorio
 Privata
 Publika
 Landlima retuŝo
Vivo kaj Morto
 Mortinta ŝtonaro
 Vivanta ŝtonaro
 Seki (kunekzisto)
 Specialaj Seki-situacioj

Eksteraj ligiloj 
Ĉi tiuj havas terminarajn proponojn; eble indas uzi ilin por plibonigi ĉi tiun artikolon.
 Japana Esperantista Go-Asocio
 Esperanta Go-Terminaro de MORI Hitoŝi (kodo Shift_JIS)
 Esperanta Goa Terminaro de edse
 e-go-listo retpoŝtlisto 

Goo
Loknomscienco

Loknomscienco (aŭ toponimio ) estas la studo de la loknomoj kiel montoj, valoj, riveroj, dezertoj, arbaroj, landoj, urboj, vilaĝoj, stratoj, placoj ktp. La loknomscienco havas tre proksimajn rilatojn kun geografio kaj lingvoscienco. Ĝi studas ankaŭ la devenon kaj leĝkonformecon de loknomoj.

Adresa funkcio de geografiaj nomoj estas tre grava kaj necesa por homa socio. Nomo estas “popola poeta ornamo” de la lando. Ili rakontas pri karaktero de la popolo, ĝia historio, pri ĝiaj inklinoj kaj specifikeco de vivmaniero. 

Ĉiu loknomo portas varian informon: historian, geografian, lingvan. Ĝi estas atestanto de historiaj kondiĉoj de l’ epokoj, kiam ili aperis, formiĝis kaj disvastiĝis tra la landoj kaj regionoj. Laŭ loknomoj oni juĝas pri iamaj elmigradoj de l’ popoloj, pri kontaktoj inter diversaj nacioj, pri iamaj areoj de etnoj kaj lingvoj. 

Ĉiu nomo havas aŭ havis konkretan enhavon, sed ofte ili estas perditaj. Kian sencon portas la nomoj: Skandinavio, Volgo, Kaŭkazo, Berlino, Sicilio ? Ne ĉiu homo povas respondi, eĉ bone komprenanta lingvajn nuancojn. Loknomo estas lingva kategorio, pro tio ĝi subiĝas al la leĝoj de lingvoj. 

Nomoj naskiĝas, ŝanĝas formon kaj elparolon, kaj mortas, simile al vivestuloj. Daŭro de la vivo de loknomoj estas tute diversa. Ĉe unuj ĝi estas dekjaroj, ĉe aliaj - multaj jarcentoj. Jerusalemo, Jordano, Egipto, Romo, Samarkando vivas ĝis hodiaŭ, malgraŭ ilia multjaraĝo. Aliflanke - Asirio, Babilonio, Trojo, Kartago, Fenicio estas konataj nur laŭ historiaj dokumentoj. Ofte malaperas ne nur loknomoj, sed ankaŭ iliaj kreantoj, tutaj popoloj kaj lingvoj.

Referencoj

Vidu ankaŭ
Speco de Loknomoj
Klasifiko de Loknomoj
 Loknomo
 Akvonomo 
 Montonomo
 Landnomoj 
 Esperantigo de loknomoj

 
Lingvo
Geografio
Purepeĉa lingvo

La purepeĉa lingvo, ankaŭ nomata taraska aŭ miĉoakana, nomata p'orhépecha (*AFI: []) de siaj parolantoj, estas lingvo de indiĝena popolo de la okcidento de Meksiko, la purepeĉoj aŭ taraskoj. Ĝi estas izolita lingvo kun tri dialektaj variantoj: tiu de la laga regiono, de la centra kaj de la montara. Laŭ 12a Ĝenerala Censo de Loĝantaro kaj Loĝejo de 2000 ekzistas ĉirkaŭ 121 409 parolantoj de la lingvo en 22 komunumoj kaj nur 10- 25% el ili estas unulingvanoj.

De 1980 komenciĝis movado de apogo fare de la Akademio de la Lingvo Purepeĉa (P'urhe Uandakueri Juramukua) por la fortigo kaj disvastigo de ĉi tiu lingvo.

La purepeĉa estas nuntempe literatura lingvo pro la granda disvastigo kiun havis la Regionaj Konkursoj de Fabelo en Lingvoj Indiĝenaj kunordigitaj de la Ĝenerala Direktoraro de Popularaj Kulturoj kaj Indiĝenoj kaj la ŝtatoj de Hidalgo, Querétaro, Michoacán kaj Estado de México, kiuj fortigis ankaŭ la literaturan karakteron de la lingvoj naŭatla, otomia kaj mazahua.

Referenco

Vidu ankaŭ 
 :Kategorio:Kulturo de Meksiko

Indiana lingvaro de Mezameriko
Tibetobirma lingvaro

La tibetobirma lingvaro formas lingvan familion en Sud-Azio. La grupo enhavas ĉirkaŭ 350 lingvojn, parolatajn en Centra, Orienta kaj Suda Azio, ekzemple en Birmo (Mjanmao), Tibeto, Tajlando, Butano, Nepalo, Barato kaj Pakistano. La tuta nombro de parolantoj estas ĉirkaŭ 70 milionoj.

Etnografio > Etno > Ĉinotibeta familio > Tibetobirma grupo

Etnoj
BHOTIOJ

 Nomo: [f] Bhotias; [r] bhotija 
 Popolo, ĉefloĝantoj de Butano (1 miliono, 1991). Loĝas ankaŭ en Nepalo (110 mil) kaj Hindio (90 mil). 
 Lingvo: de ĉino-tibeta familio. 
 Kredantoj: precipe budhistoj, en Hindio - hinduistoj. 

BIRMANOJ, Mjanmanoj

 Nomoj: [m] mjanma; [f] Birmans; [r] mjanma, birmanci
 Popolo, ĉefloĝantoj de Mjanmao (pli ol 30 milionoj). Loĝas ankaŭ en Hindio, Kamboĝo, Laoso k.a. Prauloj de birmanoj venis de Tibeto kaj asimilis lokaj mon-kmerajn tribojn. Totala kvanto: 30,28 milionoj (1987). 
 Lingvo: birma. 
 Kredantoj: precipe budhistoj. 

ĤANOJ

 Nomoj: [f] Hani; [r] ĥani 
 Grupo de popoloj en Ĉinio (pli ol 1,3 milionoj) kaj la landoj Hindoĉinio. Totala kvanto: 1,48 milionoj (1992). 
 Lingvoj: lolo-birmaj. 

IZUOJ

 Nomo: [m] ij; [f] Izu; [r] iczu 
 Popolo en la sudo de Ĉinio; 6,9 milionoj (1992). 
 Lingvo: de ĉino-tibeta familio. 
 Kredantoj: daosistoj, konfuceanoj, parto de tradiciaj konfesoj. 

KAĈAROJ

 Nomo: [m] boro, dimasa; [f] Katchars; [r] kaĉari
 Popolo en Hindio (ŝtato Asamo), 1 milionoj (1992). 
 Lingvo: de tibeto-birma grupo. precipe hinduistoj. 

KAĈINANOJ

 Nomo: [m] ĉĵinpo; [f] Kachin; [r] kaĉin, czinpo 
 Popolo en Mjanmao (675 mil, nacia regiono Kaĉino) kaj Ĉinio, malgrandaj grupoj - en Tajlando, Laoso kaj en sudoriento de Hindio. Totala kvanto: 810 mil (1992). 
 Lingvo: kaĉina. 
 Konservas tradiciajn konfesojn, estas ankaŭ budhistoj kaj kristanoj (baptistoj). 

KARENOJ

 Nomo: [m] pgĥanjo; [f] Karens; [r] kareni
 Popolo en Mjanmao kaj okcidento de Tajlando; 3,7 milionoj, inter ili en Mjanmao pli ol 3,5 milionoj (1992). 
 Lingvo: de sino-tibeta familio. 
 Kredantoj: precipe budhistoj, estas ankaŭ kristanoj (baptistoj). 

MANIPURANOJ

 Nomoj: [m] mejthej; [f] Manipuri, Meithei; [r] manipuri 
 Popolo en Hindio, ĉefloĝantoj de ŝtato Manipuro; 1,4 milionoj (1992). 
 Lingvo: manipura. 
 Kredantoj: precipe hinduistoj, estas ankaŭ kristanoj (protestantoj) kaj muzulmanoj-sunaistoj. 

NAGAOJ

 Nomoj: [f] Naga; [r] naga 
 Grupo de popoloj en Hindio, ĉefloĝantoj de ŝtato Nagalando. Loĝas ankaŭ en ŝtatoj Manipuro kaj Asamo kaj najbaraj regionoj de Mjanmao. Totala kvanto: 1,12 mil (1992). 
 Lingvo: nagaa. 
 Kredantoj: parto estas kristanoj, la restaj nagaoj estas anoj de tradiciaj religioj. 

ŜERPOJ

 Nomoj: [m] ŝerpa; [f] Sherpas; [r] ŝerpi
 Popolo en oriento de Nepalo (100 mil, 1992) kaj en najbaraj regionoj de Hindio (15 mil). 
 Lingvo: ŝerpa. 
 Kredantoj: budhistoj. 

TIBETANOJ

 Nomoj: [m] pjoba; [f] Tibetains; [r] tibetci
 Popolo en sudokcidento de Ĉinio (Tibeto kaj najbaraj regionoj; 4,75 milionoj). Loĝas ankaŭ en Hindio kaj Butano. Totala kvanto: 4,83 milionoj (1992). 
 Lingvo: tibeta. 
 Kredantoj: budhistoj.

Vidu ankaŭ
 Tangutoj
Tunguza lingvaro



Norda tunguza grupo 
Evenkoj

 Nomoj: [m] oroĉon; [f] Evenks; [r] эвенки (malnova - тунгусы)
 Popolo en Krasnojarska kaj aliaj regionoj de Siberio. Entute en Rusia Federacio 29,9 mil (1992). Loĝas ankaŭ en Ĉinio (35 mil, 1992).
 Lingvo: evenka.
 Kredantoj: adeptoj de tradiciaj konfesoj, ortodoksuloj.

Evenoj

 Nomoj: [m] even; [f] Evenes; [r] эвены (malnova - ламуты)
 Popolo en Jakutio, Magadana provinco, Kamĉatka provinco kaj Ĥabarovska regiono. Kvanto: 17,0 mil (1992).
 Lingvo: evena.

Oroĉenoj

Negidaloj

Solonoj

Manegiroj

Sudorienta tunguza grupo 
Nanajoj

 Nomoj: [m] nani; [f] Nanais; [r] nanajci (malnova - goldoj)
 Popolo, ĉefe en Ĥabarovska regiono (Rusia Federacio), 12 mil (1992). Totala kvanto: 17 mil
 Lingvo: nanaja.

Akanoj

Biraroj

Kileoj

Samagiroj

Orokoj

Ulĉoj

Oroĉoj

Udegoj

Sudokcidenta tunguza grupo 
Manĉuroj

 Nomoj: [m] manĉĵu njalma; [f] Manchous; [r] manĉĵuri
 Popolo, ĉefloĝantoj de nordorienta Ĉinio, 10 mln (1992).
 Lingvo: manĉura.
 Kredantoj: budhistoj kaj daosistoj, konfuceanoj.

Ŝibeoj

Jurĉenoj

Vidu ankaŭ 
 Eŭrazia Stepo
Tempintervalo

Por mezuri la tempodaŭron oni uzas ĝiajn partojn, intervalojn de diversaj grandoj. Oni nomas ilin ankaŭ tempunuoj. La deveno de tri konataj unuoj de tempo -  la jaro, la monato, kaj la tago estas enradikigita el la naturaj cikloj, kiun observis antikvaj popoloj. La septaga semajno ŝajne devenas de sud-okcidenta Azio (t.n. Mezoriento).  Versajne de la antikvaj loĝantoj de Sumero kaj Babilonio devenas metodo kalkuli tempopartojn per 12-oblaj nombroj: dividi tagon je 24 horoj, horon - je 60 minutoj, minuton - je 60 sekundoj. 

Hodiaŭ la sekundo estas ĉefunuo por mezuro energiŝanĝojn en atomo kaj ĝi estis adoptita kiel fundamenta tempunuo. Jen la tabulo de la ĉefaj kaj derivitaj, de la sciencaj kaj ĉiutagaj tempunuoj:

 Erao
 Jarmilo 
 Jarcento
 Jardeko

 Jaro 
 Gregoria Jaro - 365,2425 suntagoj
 Julia Jaro - 365,25 suntagoj
 Tropika Jaro - 365, 2421 suntagoj
 Luna Jaro - 354,36 suntagoj
 Semestro - duono de la jaro
 Trimestro - kvarono de la jaro 

 Monato
 Kalendara Monato - 30 suntagoj 10 h 29 m 4 s
 Sinoda Monato - 29,5305 suntagoj

 Semajno - 7 tagoj

 Tago 
 Suntago - 24 h 03 m 56,5554 s
 Astra Tago - 23 h 56 m 04,0905 s
 Diurno (= Tagnokto)
 Dekado - 10 suntagoj

 Horo - mallonge h, 60 minutoj aŭ 3600 sekundoj
 Minuto - mallonge m, 60 sekundoj
 Sekundo - mallonge s, fundamenta tempunuo

Vidu ankaŭ:
Vikiarbo > Universo > Abstrakta Mondo > Tempo > Tempintervalo

Intervaloj
Tagoj en historio



Vidu ankaŭ 
 Tago
 Festa kaj feria tago

Almanako
Teodoro de Mopsuestio

Teodoro de Mopsuestio (, 350–428) estas grava kristana pensinto de la 5-a jarcento. Li venis de Antioĥio, Sirio kaj estis episkopo de Mopsuestio, Kilikio en Anatolio (392-428).

Vivo 
Teodoro estis studento de Diodoro de Tarso. La plej fama el liaj studentoj estis Nestorio, kiu fondis la herezon nestorianismon. Nestorianoj nomas Teodoron "la Interpretanto" ĉar ili sekvas lian interpreton de la Biblio. Teodoro estis amiko de Sankta Johano Krizostomo, kiu konvinkis lin sindoni al kristana filozofio. Kvankam li estas preskaŭ nekonata en nia tempo, li estis tre influa en sia tempo. 

En la jaro de lia morto (428), lia studento Nestorio fariĝis Patriarko de Konstantinopolo. 

Teodoro ne estis kondamnita kiel herezulo en sia tempo. Tio okazis en la jarcento posta kiam li fariĝis populara inter herezuloj.

Post morto 
Je 451 ĉe la Koncilio de Kalcedono, la Eklezio nomis lin "heroldo de la vero kaj doktoro de la Eklezio". Sed je 533 ĉe la Dua Koncilio de Konstantinopolo, la Eklezio kondamnis iujn el liaj verkoj kaj lian doktrinon pri la Enkarniĝo de Kristo kiel herezajn. En tiu tempo, Teodoro fariĝis aŭtoritato inter la herezuloj de nestorianismo kaj pelagianismo.

Verko 
Teodoro verkis libron (nune perditan) kontraŭ Origeno pri alegorio kaj historio. La multaj verkoj de Teodoro estas perditaj. Li batalis forte kontraŭ la herezoj de arianismo kaj apolinarianismo.

Biblia hermeneŭtiko 
Lia interpreto de la Biblio estis tre laŭvorta, ne-poezia, praktika, historia, logika, judismema kaj tre kontraŭ-alegoria. La signifo de biblia teksto estas ununura kaj estas la intencita signifo de la homa aŭtoro mem. Pro tio, Teodoro ofte legis judajn komentariojn por kompreni la Biblion. Laŭ Teodoro, ekzemple, la 22-a Psalmo ne estas antaŭdiro pri la morto de Kristo.

Laŭ katolikismo kaj ortodoksismo, biblia teksto povas havi multajn sencojn, ambaŭ laŭvorta kaj alegoria, inter aliaj; teksto povas havi sencon intencita de Dio sed ne intencita de la homa aŭtoro. En tio, tiuj sekvas Origenon de Aleksandrio. En tiu tempo, la teologoj de Antioĥio emis interpreti la Biblion laŭvorte kaj emfazi la homecon de Jesuo Kristo, dum tiuj de Aleksandrio emis interpreti alegorie kaj emfazi la diecon de Kristo.

Biblia kanono 
la Biblio de Teodoro ne enhavis la jenajn librojn: Ijob, Alta Kanto, Ezra, 1 Kroniko, 2 Kroniko, la apokrifo, Jakobo, 2 Petro, 2 Johano, 3 Johano, Judas kaj la Apokalipso.

Kristologio 
En reakcio kontraŭ arianismo, Teodoro emfazis la homecon de Kristo kaj lian liberan homan volon. Li vidis la homecon kaj diecon de Jesuo kiel apartajn kaj plenajn sed ankaŭ unuigitajn kiel "edzo kaj edzino", "animo kaj korpo". Liaj vortoj pri tio ne estas klare herezaj, ĉar eble li rigardis la du flankojn de Jesuo kiel naturojn (laŭ la ortodoksa kalcedona doktrino) kaj ne kiel personojn (nestorianismo), sed Nestorio kaj aliaj sekvintoj de Teodoro klare interpretis lin hereze. 

Kristanaj teologoj
Tojonaka

Tojonaka (豊中市; [tojonaka-ŝi], Hepburn/Kunrei: Toyonaka) estas urbo situanta en norda parto de Gubernio Osaka en Japanio.

Transporto

Fervojoj

Fervojo Hankyū:
Linio Hankyū-Takarazuka (ĉefa): Stacio Shōnai - Stacio Hattori-tenjin - Stacio Sone - Stacio Okamachi - Stacio Toyonaka - Stacio Hotarugaike
Fervojo Kita-Ōsaka Kyūkō:
Linio Kita-Ōsaka Kyūkō Namboku: Stacio Ryokuchi-kōen - Stacio Senri-Chūō
Osaka Rapida Fervojo:
Linio Osaka Unurelvojo (ĉefa): Stacio Flughaveno Osaka - Stacio Hotarugaike - Stacio Shibahara - Stacio Shōji - Stacio Senri-Chūō

Vojoj
Aŭtovojoj
Aŭtovojo Meishin
Aŭtovojo Chūgoku
Aŭtovojo de Hanshin
Naciaj vojoj:
Nacia vojo 171
Nacia vojo 176
Nacia vojo 423
Nacia vojo 479

Flughaveno
Internacia Flughaveno Osaka

Esperanto
En la urbo, proksime al Stacio Sone de Linio Hankyū-Takarazuka (ĉefa), troviĝas la oficejo de Kansaja Ligo de Esperanto-Grupoj (KLEG), la dua plej granda centro de la Esperanto-movado en Japanio.

Urboj de Gubernio Osaka
Topologio

Topologio en matematiko havas du signifojn. Ĝi estas:

 matematika strukturo, per kiu oni studas la nociojn de kontinueco, konekseco, kaj konverĝado; kaj
 tiu branĉo de matematiko, kiu okupiĝas pri tiuj ĉi nocioj.

Kiel matematika strukturo, topologio super aro X estas aro T da subaroj de X, kiu plenumas la jenajn kondiĉojn:

 Kaj X kaj la vakua aro troviĝas en T.
 La komunaĵo de iu ajn paro da aroj en T troviĝas en T.
 La kunaĵo de ajna kolekto da aroj en T troviĝas en T.

Tiujn arojn, kiuj troviĝas en T, oni nomas malfermitaj. La komplementojn de la malfermitaj aroj oni nomas fermitaj. La aron X kune kun topologio T super X oni nomas topologia spaco. Funkcion inter du topologiaj spacoj oni nomas kontinua se la inversa bildo de ĉiu malfermita aro estas malfermita.

Fakuloj
 Algebra topologio
 Peter Tait

 
Matematiko
Teoremo

Teoremo estas matematika aserto, kiun oni demonstras pere de aliaj jam akceptitaj asertoj. Por pruvi teoremon, oni uzas nociojn, aksiomojn, postulatojn, antaŭe pruvitajn teoremojn kaj lemojn (malpli gravajn teoremojn). Ĉiu branĉo de matematiko konsistas el aro da teoremoj pruvitaj unu post alia. 

En formulado de teoremo oni distingas kondiĉon kaj konkludon. Ekzemple: (a) "Se la sumo de ciferoj en nombro dividiĝas je 3, tiam mem la nombro dividiĝas je 3". (b) "Se en triangulo unu el anguloj estas orta, tiam la aliaj du anguloj estas akutaj". En ambaŭ ekzemploj, antaŭ la vorto tiam staras kondiĉo, kaj post ĝi - konkludo.

Por ĉiu teoremo, esprimita per vortordo "se … tiam", oni povas formuli inversan teoremon. Ekzemple, por la teoremo (a) ĝi aspektus tiel: "Se la nombro dividiĝas je 3, tiam la sumo de ciferoj en nombro ankaŭ dividiĝas je 3". Sed ne ĉiam okazas, ke por vera teoremo ankaŭ ĝia inversa teoremo estu vera. Por la teoremo (a) ankaŭ ĝia inversa teoremo estas vera, sed por la teoremo (b) - ne estas vera.

Lemo estas helpa aserto uzata por pruvi aliajn asertojn. La vorto devenas de la greka vorto kun la signifo "supozo". La terminon enkondukis geometroj de la antikva Grekujo; plejofte ĝi estis uzata en la verkoj de Arkimedo.

Vidu ankaŭ: Aksiomo kaj Formulo.

Matematiko
Transliterumaj sistemoj

Ekzistas centoj da transliterumaj sistemoj, uzataj por transliterumi tekstojn en unu alfabeto al alia, interalie:

Latin-alfabetigaj transliterumaj/transskribaj sistemoj 
 Cirila alfabeto
 ISO 9
 (Volapuka transskribo cirila)
 Ĉina skribo
 Hanyu Pinyin (ekz. xuānyán, "deklaro")
 Wade-Giles (ekz. hsüan1yan2)
 Greka alfabeto
 Latinigo de greka
Esperantigo de vortoj el greka fonto
 Hieroglifoj
 Transliterumado de egiptiaj hieroglifoj
 Japana skribo 
 Japana lingvo per latinaj literoj (Romaji)
 Latinliteriga transskribo de la japana lingvo (ekz. susi, "suŝio")
 Transskribo de la japana lingvo en Esperanton (ekz. suŝi )
Esperantigo de vortoj el japana fonto  (ekz. suŝio)
 Transskribado Hepburn (ekz. sushi)
 Korea alfabeto
 Latinliteriga transskribo de la korea lingvo (ekz. gimchi, "kimĉio")
 McCune-Reischauer (ekz. kimch'i)
 Sanskrito
 Internacia Alfabeto de Sanskrita Transliterigo
Esperantigo de vortoj el sanskrita fonto
 Tibeta skribo
 Transliterumado Wylie
 Yale-transskribo (el la orientaziaj lingvoj ĉina, kantona, korea kaj japana)

Baz-latinigaj transliterumaj sistemoj 
 Esperanto al Askio (Surogata skribosistemo)
 X-sistemo
 H-sistemo
 Internacia Fonetika Alfabeto al Askio
 SAMPA

Aliaj transliterumaj sistemoj el Esperanto 
 Transliterumo de Esperanto

Vidu ankaŭ 
 Transliterumo: Vidu la malsamecon kun transskribado.
 Tipo Ruby: Fonetika signo por ĉina skribo per kanao, bopomofo ktp.
 Esperantigo
Trillian

Komputiko > Interreto > Tujmesaĝilo > Trillian

Trillian estas programo por babili per kvin diversaj servoj:
AIM, ICQ, IRC, MSN, kaj YIM.  Ordinare, oni
bezonas apartajn programojn por babili per ĉiu el ili, sed Trillian
simpligas la taskon kaj ebligas babili per ĉiuj kvin samtempe.

Trillian ankaŭ estas bonega pri trajtoj kutime unikaj
al ĉiu retaĵo: "amiko-ikonoj" por AIM, "DCC-babilado" por IRC, avizoj
de novaj retpoŝtaĵoj por MSN (Hotmail) kaj Yahoo, k. s.

Trillian estas senpaga, sed donacoj de mono estas bonvenaj. Vindozo necesas.

La nomo Trillian venas de la nomo de rolulo en la angla scienc-fikcia romano La petveturista gvidlibro pri la Galaksio (The Hitchhiker's Guide to the Galaxy) de Douglas Adams.

Vidu ankaŭ 
 Listo de tujmesaĝantaj vikipediistoj

Eksteraj ligiloj 
 Retpaĝo de Trillian (angle)

Tujmesaĝiloj
Tut-Amerika Kongreso de Esperanto

La Tut-Amerika Kongreso de Esperanto (TAKE) komenciĝis kiel neregula renkontiĝo de amerikaj esperantistoj, kaj ekde la tria, ĝi okazas ĉiun trian jaron, kunvokita de la Amerika Komisiono de UEA, kaj organizita de la Loka Kongresa Komitato (LKK).

Ĝi celas plifortigi solidarecon inter la esperantistoj el Norda, Centra kaj Suda Amerikoj, progresigi la movadon kaj studi ĝiajn problemojn. La Kongreso intencas enhavi multnombrajn programerojn por ke en ĝi kunvenu diversaj fakaj aŭ ne fakaj samideanoj, kiuj interesiĝas konigi diversajn proprajn, grupajn kaj oficialajn agadojn de la esperanto-movado en la diversaj landoj de la Amerika Kontinento kaj de aliaj partoj de la mondo, kiuj iamaniere estas rilataj. Krom la laboraj partoj, la Kongreso enhavas ankaŭ multajn klerigajn kaj distrajn programerojn, kies celo estas eduki la partoprenantojn kaj diskonigi la kongresan landon inter la esperantistaro.

La kongresoj
 1978, 17 - 22 jul : Marilio, Brazilo (sub la nomo: Unua Latinamerika Kongreso de Esperanto); 420 partoprenantoj el 11 landoj.
 1980, 12 - 15 jul : San Luis, Argentino.
 1996, 12 - 17 feb : San-Joseo, Kostariko; 50 aliĝintoj el 17 landoj; la kongresa temo estis "Tut-Amerika Agado".
1999, 27 jan - 3 feb  : Bogoto, Kolombio; 76 aliĝintoj el 22 landoj (partoprenis 63 homoj el 12 landoj); la kongresa temo estis "Esperanto kaj la Tria Jarmilo".
2001, 15 - 21 apr  : Meksikurbo, Meksiko; 169 aliĝintoj el 29 landoj kaj 4 kontinentoj; la kongresa temo estis "Ameriko: Unu Kontinento, Diversaj Historioj".
 2004, 21 - 27 mar : Havano, Kubo; 178 partoprenintoj el 19 landoj; la kongresa temo estis: "Kia Esperanto-movado por Ameriko?".
 2008, 12 - 18 jul : Montrealo, Kanado; 222 aliĝintoj el 24 landoj (partoprenis 193); la kongresa temo estis "Ekosistemoj, lingvoj, kulturoj : diverseco por daŭripova evoluigo en la Amerikoj". 
 2011, 9 - 14 jul : San-Paŭlo, Brazilo; ĉ. 400 partoprenintoj; la kongresa temo estis: "Procezo de regiona integriĝo en la Amerika kontinento, la rolo de Esperanto".
 2018, 11 - 17 februaro : Havano, Kubo ; kun la temo “Lingvoj kaj kulturoj: edukado por daŭripova evoluo en la Amerikoj”.

Eksteraj ligiloj
4-a TAKE-99  : Detala raporto; Postkongresa bulteno 
5-a TAKE-01   : Kongresaj rezolucioj
 6-a TAKE-04  : Diversaj fotoj
 7-a TAKE-08  : Oficiala retejo
 8-a TAKE-11  : Oficiala retejo
 9-a TAKE-16  : Oficiala retejo
Tipo Ruby

Tipo Ruby (ankaŭ rubi) estas malgrandaj literoj uzataj por indiki la prononcon de ideogramoj en tipografio. Ili tipe aperas en la lingvoj kun ĉina skribo kiel la ĉina, japana, korea aŭ vjetnama. Ili estas tipe uzataj kiel elparola gvidilo por literoj relative malprecizaj. En horizontala teksto, ili ĝenerale troviĝas super la ideogramoj, sed en vertikala teksto ili troviĝas dekstre. Pro teknikaj kialoj (simile kiel esperanta surogata skribosistemo), kutima-grandecaj literoj povas esti metata ene en krampoj post la cela ĉina skribo.

Ekzemploj laŭ lingvo

La japana 
Jen ekzemplo de la fonetikaj japanaj karakteroj por Tokio:

{|
|

 Tipo ruby estus nomata "Furigana" aŭ "Yomigana" japane.
 Kanji estas la japana nomo de ĉina skribo.
 Hiragana (rondaj kanaoj) estas plej ofte uzataj por homaj kaj lokaj nomoj; kaj en mangaoj. 
 Bildolibroj por infanoj, ekzemple, uzus tipon ruby de Hiragana eĉ sur Katakana (strekaj kanaoj), kiu estas kutime lernotaj post Hiragana.
 Rōmaji estas uzataj por internacia celo, ekzemple en fervoja stacidomo.

La ĉina 
Jen ekzemplo de la fonetikaj ĉinaj karakteroj por Pekino:

 Hànzì estas la ĉina nomo de sia skribo.
 Bopomofo estas uzataj en Tajvano.
 Hanyu Pinyin (ĉinlingvaj kunmetitaj sonoj) estas la oficiala latiniga metodo en la Popola Respubliko Ĉinio.

La korea 

Jen ekzemplo de la fonetikaj ĉinaj karakteroj por Sud-Koreio.

 Hanja estas la korea nomo de ĉina skribo. 
 Hangeul estas la korea vorto por "korea alfabeto" (en Sud-Koreio; Chosŏn'gŭl en Nord-Koreio).
 La dokumento "Hunmin Jeongeum" uzas Hanja-n kaj malgrandajn Hangeul-on por tipo ruby dekstra-sube.
 Romaja signifas korean latinigatan sistemon.

La vjetnama 
Jen ekzemplo de la fonetikaj vjetnamaj karakteroj por Hanojo kaj chu nom:

 Quốc Ngữ estas nuna oficiala latinskribo en Vjetnamio.
 Hán tư estas la vjetnama nomo de ĉina skribo.
 Chữ nôm estas vjetnama skribo inventita per pruntado de la principoj kaj formoj de la ĉina skribo.

Vidu ankaŭ 
 Ĉina skribo
 Klasika ĉina lingvo
 Harakat: fonetika helpilo (diakritaj signoj) por legi la araban.
 Niqqud: fonetika helpilo (vokalaj punktetoj) por legi la hebrean.

Tipografio
Ĉina skribo
Japanaj skribsistemoj
Transliteruma sistemo
Tycho Brahe

Tycho BRAHE, nask. Tyge Ottesen Brahe, (14-a de decembro 1546 - 14-a de oktobro 1601) estas dana astronomo kaj astrologo. Li havis observatorion nomitan Uranienborg sur la insulo Ven en Sundo inter Danio kaj Svedio.

Li latinigis sian nomon per "Tycho" ĉirkaŭ la aĝo de 15. La vorto havas la signifon "Fortuno" en la greka, por helena diaĵo de prospero.

Tycho estis la supereminenta observa astronomo de la antaŭ-teleskopa periodo, kaj liaj observadoj de stelaj kaj planedaj pozicioj atingis senegalan precizecon por tiu tempo. Post lia morto, liaj registroj de la moviĝo de la planedo Marso ebligis al Keplero malkovri la leĝojn de planeda moviĝo, kiu liveris fortan subtenon por la heliocentra (suncentrita) teorio de la sunsistemo
de Koperniko. Tycho mem ne kredis tiun teorion, sed proponis kompromisan sistemon en kiu la planedoj krom la Tero rondiras ĉirkaŭ la Suno dum la Suno rondiras ĉirkaŭ la Tero. Tycho diris, ke se Tero rondirus Sunon, la homoj devus vidi, ke la steloj moviĝas sur la firmamento kvazaŭ la moviĝo de la Tero devigus. Li ne komprenis, ke la steloj estas tie malproksime, ke la homoj ne povus vidi tiajn moviĝojn.

Dum li estis studento, li perdis parton de sia nazo en duelo. Dum la cetero de sia vivo, li portis arĝentan anstataŭaĵon.

Ĉar li malkonsentis kun la nova reĝo de sia lando, li translokiĝis al Prago en 1599 kie li eklaboris por imperiestro Rudolfo la 2-a. Tie li konstruis novan observatorion kaj laboris ĝis sia morto.

La morto de la astronomo 

Lia tombo estas en la preĝejo preĝejo de Virgulino Maria antaŭ Týn - en Prago. En la jaro 2010 Jens Vellew de Aarhus Universitato en Danio organizis novan enketon pri la haroj kaj ostoj de la astronomo. En la jaro 1996 oni trovis hidrargon en lipharoj eltombigitaj en 1901. Oni supozis ankaŭ venenan influon aŭ murdon. Eble estis ankaŭ nur kuracilo kun hidrargo. En novembro de 2012 oni ekskludis la intencan venenadon.

Omaĝoj 
 En 1935, IAU decidis en lia honoro nomi lunan alfrapan krateron "Tycho", kiu estas sur la videbla flanko de la astro.
 "Tycho Brahe" estas kratero de la planedo Marso.
 1677 Tycho Brahe estas asteroido de la asteroida zono.
 Kopenhaga planetario nomiĝas omaĝe al li.

Referenco

Eksteraj ligiloj 

 NZZ 16-a novembro 2010 paĝo 24
 «De Brahe a Kepler: Itinerario de un giro cosmológico», (artículo). 
 spiegel - filmeto- en germana lingvo

Tycho

Danaj nobeloj
Danaj astronomoj
Danaj astrologoj
Danaj alkemiistoj
Danaj luteranoj
Kristanaj astrologoj
Danaj sciencaj verkistoj
Latinlingvaj verkistoj
Malkovrintoj de supernovaoj
Universitato Rostock
Terhistorio

La terhistorio estas branĉo de la naturhistorio, kiu koncernas la Teron.

Al ĝi apartenas diversaj esplorkampoj:

La senvivan naturon pritraktas geologio kaj ties subsciencoj. La devenon kaj evoluon de nia planedo kiel tutaĵo ene de ĝia kosma ĉirkaŭaĵo esploras la kosmologio kaj planedologio.

La evoluon de la teraj flaŭro kaj faŭno studas Paleozoologio kaj Paleobotaniko,
kiuj konservas iliajn restaĵojn pere de paleontologio.

Kiel la sciencistoj disdividas la historion de Tero montras geologia temposkemo.

Enkonduko 

Ĉio naskiĝas, evoluas kaj mortas en la universo, de la herboj kaj mikroorganismoj ĝis grandegaj astroj. Estis tempo, kiam la Tero ankoraŭ ne ekzistis. Ĝi kreiĝis kun la suno kaj la sunsistemo. Tio devis okazi antaŭ 5 miliardoj da jaroj. Sed la Tera surfaco troviĝas en kontinua evoluprocezo. Sciencistoj supozas, ke la plej malnovaj montoj sur la tersurfaco aperis antaŭ ĉirkaŭ 4,500 milionoj da jaroj. Surbaze de tio ili datas la ekeston de Tero je antaŭ 4,6 miliardoj da jaroj.

Ĝi kreiĝis de kosmaj gasoj kaj polvoj. Pro la centra gravito granda duonlikva inkandeska maso iĝis sferoforma. Dum tempodaŭro tiu ĉi pilko malvarmiĝis kaj ĝia surfaco kovriĝis per solida ŝelo.

La nuntempa Tero tre diferencas de la origina. En nia planedo okazadis eventoj, kiuj ŝanĝadis ĝin. Estas konate, ke komence ekzistis nur sola kontinento - Pangeo. Dum tempo ŝanĝiĝis la konturoj de la tera kaj la akva partoj. Tie, kie estis akvo, fariĝis tero aŭ apartaj kontinentoj, kaj kie estis tero, fariĝis oceanoj kaj maroj.

Pro la poioma malvarmiĝo, la tero kovriĝis per densaj vaporaj kaj gasaj nuboj. La sekva malaltiĝo de la temperaturo kaŭzis ekeston de akvo el vaporo. Komenciĝis senĉesaj pluvegoj, kio daŭris 100 mil jarojn. Malaltaj lokoj inter montoj - gigantaj truoj kaj malaltaĵoj pleniĝis per akvo. Tiel aperis oceanoj kaj maroj. Ĉio ĉi okazis antaŭ 3,800 milionoj da jaroj.

Sciencistoj kiuj datas la fazojn de la Ter-evoluo, disigas ĝian vivodaŭron je eraoj. Ĉi tiuj eraoj estas disigitaj je epokoj, kiuj estas siavice disigitaj je periodoj.

Vidu ankaŭ 
 Historio de la mondo
 Antaŭkambrio, Paleozoiko, Mezozoiko, Kenozoiko.

Geologio
Tero
Thomas Mann

Thomas MANN  (naskiĝis la  en Lübeck, mortis la  en Zuriko) estis germana verkisto de romanoj kaj noveloj. Li ricevis la Nobel-premion pri literaturo en 1929.

Biografio 
Thomas Mann estis la frato de Heinrich Mann kaj la patro de la aŭtoroj Erika Mann, Golo Mann kaj Klaus Mann. Post la morto de sia patro en 1891, li kun la familio translokiĝis al Munkeno kie li renkontis kaj poste edzinigis (1905) Katja Pringsheim.
En la jaro 1929 li estis honorata per la Nobel-premio pri literaturo.
Kiam la nazioj gajnis la ŝtatan potencon en 1933, Thomas Mann decidis ekziliĝi en Svislando. En 1938, kiam Adolf Hitler aneksigis Aŭstrion, Mann eskapis al Princeton (Usono), kaj poste al Kalifornio.

Sep jarojn post la fino de la dua mondmilito li revenis al Eŭropo.

Verkoj 
 Buddenbrooks (1901)
 Tonio Kröger (1903)
 Tristan (1903)
 Königliche Hoheit (1909)
 Der Tod in Venedig (1912)
 Der Zauberberg (1924)
 Geschichten Jakobs (1933)
 Der junge Joseph (1934)
 Joseph in Ägypten (1936)
 Lotte in Weimar ("Lotte en Weimar", 1938)
 Doktor Faustus (1947)
 Der Erwählte (1951)
 Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull ("Konfesoj de sinŝajniganta Feliks Krull", 1954)
 Betrachtungen eines Unpolitischen (Konsideroj de nepolitikulo)
 Leiden und Größe Richard Wagners (Sufero kaj grando de Richard Wagner)

En Esperanto aperis 
 Tonio Kröger, tradukis Ŝiger Ujeki, Tokio: Zamenhof-klubo, 1977, 89+4 paĝoj.
 Lotte en Weimar (Lotte in Weimar), tradukis Karl Schulze, redaktis Ulrich Becker, Novjorko: Mondial (eldonejo), 2005, 445 paĝoj.
 La morto en Venecio (Der Tod in Venedig), tradukis Petro Buijnsters, Antverpeno: Flandra Esperanto-Ligo, 2006, 84 paĝoj.

Eksteraj ligiloj 
 ĉapitro el la romano "Konfesoj de la kavalira fripono Feliks Krull, en traduko de Martin Haase
 En katalogo de Mondial 
 En katalogo de UEA

 
Mann, Thomas
Nobel-premiitoj pri literaturo
Universitato de Lund
Eldonaĵoj de Mondial
Thorn

Thorn povas esti:

 nomo de la islanda/malnov-angla litero Þ
 la iama germana nomo de la pola urbo Toruń
 iama komunumo en Nederlando: Thorn (Limburgo), hodiaŭ parto de Maasgouw
 iama abatinejo tie: Kolegiato Thorn
Termo

En matematiko, termo estas produto de kelkaj faktoroj, inter kiuj ĉiu estas aŭ nombro, aŭ natura potenco de variablo. Ekzemple termoj estas 6b2c kaj 5x47c. La termo nomiĝas norma, se ĝia unua faktoro estas nombro, kaj la ceteraj faktoroj estas potencoj de diversaj variabloj. La nombra faktoro de la norma termo estas koeficiento kaj la sumo de la eksponentoj - grado aŭ ordo de la termo (por la unua ekzemplo ĝi egalas al 4, por la dua - 5).

Polinomo aŭ plurtermo estas la sumo de kelkaj termoj. Ekz. 7xy3+0,1ab estas polinomo. Polinomo, kiu enhavas nur unu variablon, nomiĝas unuvariabla polinomo. La ĝenerala aspekto de unuvariabla polinomo de n-a ordo estas:

Pn(x)=A0(xn)+A1(xn-1)+...+An-1x+An,

kie koeficientoj A0, A1, ...An-1, An estas reelaj aŭ kompleksaj nombroj, A0xn - ĉeftermo de polinomo, An - libera termo.

La radiko de unuvariabla polinomo estas tiu valoro de la variablo, por kiu konforma signifo de la polinomo egalas al 0. Tiamaniere x0 estas radiko de la polinomo Pn(x), se Pn(x0)=0.

Matematiko
Polinomoj
Trinidado kaj Tobago

La Respubliko de Trinidado kaj Tobago () estas nacio lokita en la suda Kariba Maro, apud la marbordo de Venezuelo. Ĝi estas arkipelaga ŝtato konsista el du ĉefaj insuloj, Trinidado kaj Tobabgo, kaj 21 pli malgrandaj insuloj, el kiuj la plej gravaj estas Chacachacre, Monos, Huevos, Gaspar Grande (aŭ Gasparee), Malgranda Tobago kaj St. Giles. La plej granda kaj plej loĝata insulo estas Trinidado, dum la insulo Tobago estas pli malgranda (303 kvadrataj kilometroj; proksimume 6 % de la tuta areo) kaj malpli multe loĝata (50 000 loĝantoj; 4 % de la loĝantaro).

Ĉefurbo Port-of-Spain (Haveno de Hispanio/Portospeno) estas iama kandidato por servi kiel estrejo de la Konstanta Sekretariejo de la Regiono de Libera Komerco de la Amerikoj.

Datumoj
 Landkodo: TT.
 E-nomo: Respubliko de Trinidado kaj Tobago.
 Nacia nomo: Republic of Trinidad and Tobago.
 Areo: 5.128 kv.km.
 Politika sistemo: respubliko.
 Ŝtatestro: prezidento Christine Kangaloo (2023).
 Ĉefurbo: Portospeno (127 mil).
 Loĝantaro: 1.305 mil (2005).
 Ŝtatlingvo: angla.
 Eksporto: nafto, kemiaĵoj, sukero.
 Pokapa MEP: 18.300 $ (2007).

Biogeografie la lando troviĝas en la Orinoka ekoprovinco de la Neotropika ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso ( WWF ) kaj de la Nacia Geografia Societo. Ĝi ampleksas la Sekajn arbarojn de Trinidado kaj Tobago.

Politiko

Ekstera politiko 
Trinidado kaj Tobago apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

Kulturo 
Sokao (angle Soca) estas muzikstilo, kiu ekestis komence de la 1970-aj jaroj en Trinidado kaj Tobago el la muzika ĝenro kalipso kaj enfluoj el soŭlo, funko kaj barataj muzikinstrumentoj.

Kalipso estas stilo de afrik-karibia muziko kiu originiĝis en Trinidado kaj Tobago dum la komenco al mezo de la 19a jarcento kaj finfine disvastiĝis al la cetero de la Karibiaj Antiloj kaj Venezuelo meze de la 20a jarcento. Ties ritmoj povas esti datitaj el la Kaiso de Okcidenta Afriko kaj la alveno de francaj plantejistoj kaj iliaj sklavoj el la Francaj Antiloj en la 18a jarcento. Kalipso ricevis afrikajn kaj francajn influojn, kaj iĝis iel voĉo de la popolo. Ĝi estis karakterizita per forta ritmo kaj harmonikaj voĉoj, kaj estis plej ofte kantata en franca kreola kaj kondukita de kantorakontisto

Famuloj naskitaj en Trinidado kaj Tobago 
 Vidiadhar Surajprasad Naipaul
 George Padmore
 Nicki Minaj

Eksteraj ligiloj 
ILGA 

 
Membroj de la Komunumo de Nacioj
Karibio
Administraj unuoj fonditaj en 1976
Tongo

Tongo estas Polinezia regno, en Pacifiko, oriente de Fiĝioj, kiu konsistas el 177 insuloj (39 loĝataj), dividitaj en tri ĉefajn arkipelagojn. Antaŭe nomata la Amikaj insuloj (Friendly Islands), Tongo nuntempe estas sendependareĝlando en la brita Komunumo de Nacioj.

Kun centro je 20° de suda latitudo kaj 179° de okcidenta longitudo, Tongo havas subtropikan, varman kaj humidan klimaton; la precipitaĵo atingas 2 000 mm ĉiujare. La insuloj Tongo havas amplekson de 747 km² kaj la ĉefurbo estas Nukualofo.

Historio 
Estas la opinio de arkeologiistoj, ke la unuaj setlantoj venis al Tongo el la insuloj Santa Cruz dum popolmigrado komenciĝanta ĉirkaŭ 3000 a.K. el Sudorienta Azio tra Mikronezio. En Tongo la ĝis nun plej malnovaj trovaĵoj de tiu Lapita kulturo estis malkovritaj en formo de karakterizaj keramikaĵoj, datitaj je 800 ĝis 750 a.K. La homoj de tiu kulturo vivis, navigis, komercis, kaj militis inter la insuloj de la nuntempaj Samoo, Fiĝioj, kaj Tongo dum mil jaroj, antaŭ ol plua migrado komenciĝis, al Markizoj kaj Tahitio kaj sekve al aliaj insuloj de suda Pacifiko. Sur tiu bazo antropologiistoj nomas tiun regionon la lulilo de polinezia kulturo.

En la 12-a jarcento tonganoj kaj ilia ĉefulo, la Tu'i Tonga, estis konataj en tuta Pacifiko de Niue ĝis Tikopia. Kelkaj historiistoj parolas pri "tonga imperio", sed la tiama situacio estas pli bone priskibita kiel reto de marnavigantoj, ĉefuloj kaj aventurantoj. En la 15-a jarcento kaj sekve en la 17-a jarcento tribaj malpacoj pli kaj pli multe okazis inter la ĉefuloj. Je tiu tempo venis la unuaj kontaktoj kun eŭropanoj: en 1616 la nederlandaj esploristoj Willem Schouten kaj Jacob Le Maire, kiuj renkontis tonganon proksime al Niuatoputapu; en 1643 Abel Tasman, kiu komercis iomete kun la tonganoj; kaj en 1773-1777 tri vizitoj de James Cook. La unuaj kristanaj misiistoj alvenis ĉirkaŭ 1800.

La tribaj malpacoj finiĝis per la unuigo de Tongo de 1799 ĝis 1852 sub Siaosi Taufa'ahau TUPOU (post baptismo George TUPOU la 1-a). De lia edzino devenas nova reĝa linio Tu'i Kanakopulu. En 1875, per helpo de misiistino Shirley BAKER, Tongo fariĝis konstitucia monarkio. 

La 18-an de majo 1900 per traktato de amikeco Tongo fariĝis protektorato de Britio. Ĝi sendependiĝis la 4-an de junio 1970.

Meze de januaro 2022 okazis la erupcio de submara vulkano Hunga Tonga, kaj post kelkaj tagoj oni konfirmis la preskaŭ malaperon de la insulo kaj damaĝojn kaj rezultojn en diversaj landoj de la Pacifiko kaj ĉefe en la propra lando.

Etimologio 
La nomo Tonga en la tongana lingvo signifas "amikeco".

Geografio 
 Fonualei
 Late
 Niuafoo
 Tonga Fosego

Faŭno kaj flaŭro 
 Tonga nestamasulo

Ekonomio

Politiko

Ekstera politiko 
Tongo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

Vidu ankaŭ 
 la paĝon pri la Tuitonga imperio

 
Membroj de la Komunumo de Nacioj
Administraj unuoj fonditaj en 1970
Tabulludo

Tabulludoj estas ludoj, kiuj uzas tabulon kaj pecojn sur la tabulo. Ili kutime havas formalan neambiguan regularon kaj specifan celon kaj finkondiĉon (malkiel rolludoj, ekzemple). Iuj ludoj ne havas veran tabulon (ekzemple povus esti kaheloj metataj laŭvice sur la tablon), sed sufiĉe similas al aliaj tabulludoj, do estas konsiderataj kiel tabulludoj. Tabulludoj povas enhavi lotecajn pecojn: ekzemple, kartojn, ĵetkubojn ktp. Ili povas enhavi kaŝitajn informojn, kiujn scias ne ĉiuj (aŭ eĉ neniuj) ludantoj.

Ekzemploj 
Bela ekzemplo de alternativa tabulludo estas nova versio de la tabulludo Monopoly: "The Dispossessed Monopolist" (La senposeda monopolisto) dediĉita al la fenomeno de absoluta varigado. Ĝi celas kreskigi la konscion pri la fakto, ke paŝon post paŝo ĉiu homa rimedo fariĝas komerca, devas esti pagata kaj tial faras de ni modernajn sklavojn. La ludo komencas kie Monopolo finiĝas kutime: monopolisto posedas ĉion, okupas kaj varigadas rimedojn kiel akvo, privateco, milito, rifuĝintoj, amo, sekretoj, produktiveco, postvivado, justeco ktp. Aliaj ekzemploj de tabulludoj estas :

 La Legendoj el Andor
 Anserludo
 Arkham Horror
 Kalaho
 Oficira ŝako
 Parqués
 Veturpuzlo
 Bunta bastoneto

Vidu ankaŭ 
Kartludo
Listo de tabulludoj laŭ ĝenro
John Jefferys

Eksteraj ligiloj 
boardgamegeek.com, plej ampleksa angla retpaĝaro pri tabulludoj

Referencoj 

Ludoj
Tabulludoj
Taŭĵanting-parko

Taŭĵanting estas parko nove rekonstruita kaj plivastigita. Tie Jŭan-dinastio (1271-1368 p. K.) starigis la budhisman monaĥinejon Cibej, kaj en 1695 kortegano de Ĉing-dinastio konstruigis halon kun tri ĉambroj, kiun li nomis Taŭĵanting.

Kvankam en la parko ne troviĝas multe da historiaj restaĵoj kaj elegantaj konstruaĵoj, ĝia natura ĉarmo tamen superas tiun de aliaj parkoj. Enirinte tra ĝia norda pordo, oni povas vidi antaŭ la okuloj la iaman brikejon, kiu nun sin prezentas kiel sinsekvo da montetoj kovritaj de verdaj arboj. Post tiuj montetoj aperas vasta lago etendiĝanta orienten kaj okcidenten kaj ĉirkaŭprenanta kalabas-forman insulon.

Bela florbedo ornamas la nordan enirejon al la insulo. Laŭ montvojeto apud la florbedo oni povas supreniri ĝis la kiosko Ĝinĉiŭdum. Laŭdire, tie iam estis la Templo de Flor-feino. Preterpasinte la kioskon, oni sin trovas antaŭ alta altaro, kaj suririnte ĝin laŭ ŝtuparo, oni venas al la fama monaĥinejo Cibej, ombrata de antikvaj arboj.

Tiu monaĥinejo rekonstruita en la lastaj jaroj estas dispozicie kaj arkitekture simila al la originala. En ĝi konserviĝas nombro da valoraj historiaj objektoj. Antaŭ la pavilono Ŭenĉang estas ŝtona kolono kun sutro gravurita sur ĝi, kiu estis starigita en Ljaŭ-dinastio antaŭ 880 jaroj. Ankaŭ la difektita ŝtona kolono de Ĝin-dinastio jam restariĝis sur sia loko.

La eleganta domo Junhujloŭ sur la suda bordo de la okcidenta lago prezentas originalan stilon. Ĝi konstruiĝis en la regperiodo de la imperiestro Ĉjanlong de Ĉing-dinastio (1736-1795 p. K.), origine sur la orienta bordo de la lago Ĝongnanhaj, kaj translokiĝis en la parkon en la jaro 1954. La translokado de tiu antikva konstruaĵo estis senprecedenca en la historio de ĉina arkitekturo. Escepte de parto de la dekoracio, la domo estis rekonstruita tute el la originalaj materialoj.

Ĉinio
Parkoj
Tekstoredaktilo

Tekstoredaktilo estas kutime simpla peco de programaro por redakti (krei, modifi) tekston. Oni distingas inter ĝi kaj dokumentoredaktilo, ĉar ĝi ne kontrolas la aranĝon de dokumentoj aŭ aliajn funkciojn ofte uzatajn en surtabla tipografio. Operaciumoj kaj programadaj medioj ofte enhavas tiajn programojn. Ofte tekstoredaktilo estas uzata por redakti konfigurajn dosierojn por la operaciumo, aplikaĵoj kaj komputillingvajn fontodosierojn.

Iuj tekstoredaktiloj estas malgrandaj kaj simplaj, dum aliaj ofertas vastan kaj malsimplan kapablaron. Ekzemple, Uniks-similaj operaciumoj kutime havas la simplan programon vi, sed multaj ankaŭ havas la grandan kaj multkapablan Emakson. Microsoft-Vindozaj sistemoj uzas la tre simplan programon Notepad (Notbloko), sed multaj personoj(speciale programistoj) uzas pli kompletan programon kia TextPad (TekstBloko). Por la Makintoŝo ekzistas ĝia propra SimpleText (SimplaTeksto), kiu WorldText-on (MondoTeksto) anstataŭiĝis, kaj ankaŭ la HTML-redaktilo BBEdit.

Famaj tekstoredaktiloj 
 ed
 edt
 edlin
 Emakso
 gedit
 Kwrite
 Notepad
 Notepad++
 pico
 qed
 Red
 sam
 SciTE
 teco
 vi
 Vim

Vidu ankaŭ 

 Dokumentoredaktilo

 
Teksto
Programaro
Triobla Krono

La Triobla Krono (aŭ Triple Crown en la angla;  [sankan]) konsistas el la gajno de la tri klasikaj ĉevalvetkuroj de trijaraĝaj ĉevaloj. Estas granda atingo por ĉevalo gajni ĉe ĉiuj tri vetkuroj, ĉar la ĉevalo devas montri flekseblecon kaj la forton dum la tuta vetkursezono. En la lastaj jaroj la gajno de la Triopla Krono fariĝis malofta okazo, ĉar la ĉevaloj nuntempe specialiĝas en iu distanco. Krom Usono, Japanio, la Triobla Krono ekzistas en Britio, Kanado, Germanio kaj aliaj landoj.

Japanio

Triobla Krono de Japana Ĉevalvetkuro-Asocio

Klasika Triobla Krono 
Satsuki Shō
Tokyo Yūshun
Kikka Shō

Ĉevalina Triobla Krono 
Ōka Shō
Yūshun Himba
Shūka Shō

Usono
En Usono temas pri jenaj ĉevalvetkuroj: Kentukia Ĉevalvetkuro, Vetaĵo Preakness, kaj Vetaĵo Belmont.

La ĉevaloj kiuj "gajnis la trioblan kronon":
1919: Sir Barton
1930: Gallant Fox
1935: Omaha
1937: War Admiral
1941: Whirlaway
1943: Count Fleet
1946: Assault
1948: Citation
1973: Secretariat
1977: Seattle Slew
1978: Affirmed

Sir Barton neniam estis nomita gajninto de la Triobla Krono pro tio ke la nomo ekaperis en la 1930-aj jaroj, post ĝia kariero.  Omaha estas filo de Gallant Fox, farante ĝin la nura gajninto de la Triobla Krono kiu generis gajninton.

Ĉevalvetkuro
Rajdado
Tigriso

Tigriso  ( [diĝla], , ) estas rivero en sudokcidenta Azio, kiu komenciĝas en Turkio ĉe la Lago Van. Tigriso tuŝas nordorientan bordon de Sirio kaj fluas tra la teritorio de Irako preskaŭ paralele kun Eŭfrato. En antikveco, la ambaŭ riveroj memstare alfluadis al Persa Golfo, sed hodiaŭ ili kuniĝas je distanco 160 km-ojn de la golfo kaj faras riveron Ŝatt al-Arab, arabaj literoj: شط العرب.

Tigriso, kun 1900 km longo, estas pli malgranda ol Eŭfrato, sed estas pli grava por komerco, ĉar ĝia kanalo pli profundas. De la antikveco, la loĝantoj de Mezopotamio, uzadis la akvojn de du riveroj por irigacio de varma, seka tero.

La fekunda regiono inter la du riveroj estis nomita Mezopotamio de antikvaj Grekoj. Tie prosperadis la fruaj civilizoj de Sumero, Akado, Babilonio, Asirio. Tigriso estis ĉefa rivero de Asirio. Antikva urbo Aŝuro, de kiu estis nomita la lando, troviĝis ĉe ĝia bordo, kiel la alia pompeca urbo Ninivo. Pli poste makedona generalo Seleŭko konstruis sian ĉefurbon - Seleŭkio ĉe la Tigriso. La gravaj modernaj urboj ĉe la rivero estas Bagdado, ĉefurbo de Irako kaj Mosulo, troviĝanta en Iraka Kurdistano.

Riveroj en Azio
Landlimaj riveroj
Thor Heyerdahl

Thor HEYERDAHL [tur HEJerdal] (naskiĝis la 6-an de oktobro 1914, mortis la 18-an de aprilo 2002) estis norvega antropologo.

Li famiĝis pro sia ekspedicio Kon-Tiki en 1947. Heyerdahl supozis, ke la loĝantoj de la Polineziaj Insuloj origine venis el Sudameriko, kaj per sia ekspedicio li pruvis, ke tiutempe almenaŭ ne ekzistis teknikaj obstakloj por trapasi la 8 000-kilometran distancon trans la Pacifika Oceano. Kune kun sia kvin-persona teamo li veturis al Sudameriko, konstruis primitivan floson el loke troveblaj materialoj por ekvojaĝi al Polinezio. La sola moderna ekipaĵo sur la floso estis radiotelegrafiiloj; nutraĵojn la teamo gajnis el la maro. La dokumenta filmo pri la ekspedicio gajnis Oskaron en 1952 kaj la libro Kon-Tiki estis tradukita al 67 lingvoj, ankaŭ al Esperanto:

Ekspedicio Kon-Tiki / Traduko de Carsten Brynildsen - Stokholmo, 1951.

Heyerdahl faris poste diversajn aliajn ekspediciojn, ekz. per la papirusa boato Ra II de Maroko trans la Atlantikan Oceanon al la insulo Barbado. Krome li estis fervora aganto por la naturprotekto. En la filmo "Pipi Ŝtrumpolonga sur la sep maroj" li ludis piraton.

Pri Esperanto 
Pri Esperanto, la antropologo esprimis sin favore plurfoje, interalie en la revuo "La Ponto"
(1951):

En alia cirkonstanco, Thor Heyerdahl diris:

En 1959, li ankaŭ apartenis al la Internacia Patrona Komitato por la celebrado de la centa datreveno de la naskiĝo de Zamenhof.

Notoj 

Norvegaj ateistoj
Norvegaj etnografoj
Norvegaj esploristoj
Norvegaj antropologoj
Norvegaj historiistoj
Norvegaj militistoj de la dua mondmilito‎
Antaŭkolumbaj transoceanaj kontaktoj
Grand-oficiroj de la Ordeno de Merito de la Itala Respubliko
The Star-Spangled Banner

"The Star-Spangled Banner" ("La Stelplena Standardo") estas la oficiala nacia himno de Usono. La tekston verkis Francis Scott Key je la 20-a de septembro, 1814, dum la defendado de Fortikaĵo McHenry. La Esperantan tradukon verkis William George Adams.

Usono
Naciaj simboloj de Usono
Usono
Tri Krucoj

Tri Krucoj (TŘI KŘÍŽE)

kiuj staras ĉe la pinto de unu el kelkaj montetoj, kiuj altiĝas super la urbo. Tiu ĉi loko estas 555 metrojn alta super marnivelo. Tri Krucoj estas lignaj, simplaj - kaj oni diras, ke ili aperis jam sur la malnovaj pentraĵoj aŭ gravuraĵoj ĉirkaŭ la jaro 1650. Oni eksplikas ekziston de ili pere de estinta religio-politika situacio post la batalo sur la Blanka Monto. Ĉi tiuj krucoj simboligas venkon de katolikoj super luteranoj (verŝajne). De tiu ĉi loko, kie la krucoj staras, estas belega vido el kelkaj direktoj - oni ne povas tion priskribi, oni devas tion propraokule vidi. Ekzemple interesa estas vido al baneja parto de la urbo, ankaŭ al la antaŭurbaj partoj kaj al la antaŭmontaro de Ercmontaro.

Karlovy Vary
Krucoj
Tenesio

Tenesio (angle, Tennessee [te-ne-SI]) fariĝis la 16-a ŝtato de Usono je la 1-a de junio 1796. Ties nomo derivas el tiu de la rivero Tenesio, siavice el la ĉeroka setlejo, Tanasi, kiu estis sur la Tenesia flanko de la Apalaĉaj Montoj.

Ties loĝantaro estis de 5 689 283 personoj (en 2000).

Ties plej granda urbo estas Nashville. Aliaj urboj estas jenaj:
 Memphis
 Clarksville (Tenesio)
 Nutbush
 Sevierville (Tenesio)

Bildaro

Eksteraj ligiloj
 tn.gov oficiala retejo de Tenesio en la angla