alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
24 ноябрь

24 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 37 көн кала.





(Элек  Заир) — Инкыйлаб көне.
  — Фән мәдәнияте көне.
  — 2013, аналар көне 
  — Байрак көне.
  — Укытучылар көне.

,  Ассам штаты — Lachit Divas.
 Латин Америкасы — Приматлар гopуpлыгы көне.

1642 — Голландияле Абель Тасман Австралия янында урнашкан утрауны ача.
 1961 — ның Генераль Ассамблеясе атом коралын тыю турындагы декларацияне кабул итә.

1632 — Бенедикт Спиноза, Голландия фәлсәфәчесе. 
 1729 — Александр Суворов,  гаскәр башлыгы, рус милли каһарманы.
 1784 — Закари Тейлор, 
 1804 — Виктор Вишневский, 
 1851 — Петр Назимов, 
 1864 — Анри де Тулуз-Лотрек, француз нәкышчесе һәм графигы.
 1864 — Иннокентий, 
 1869 — Габдулла Нәҗметдинев, 
 1870 — Лев Карташёв, 
 1877 — Яков Окуневский, 
 1887 — Витаутас Вилейшис, 
 1887 — Эрих фон Манштейн, алман дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.
 1888 — Дейл Карнеги, АКШ лекторы, мәшһүр китаплар авторы.
 1903 — Михаил Гаврилов, 
 1907 — Иоел Малкин, 
 1909 — Виктор Ермилов, 
 1911 — Александр Васильченко,  очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1911 — Салих Батыев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
 1923 — Анастасия Грекова, 
 1923 — Әхмәд Шашкин, 
 1924 — Вәҗиһә Сәмәдова, 
 1924 — Петр Попов, 
 1925 — Симон ван дер Мер, 
 1926 — Ли Җыңдао, 
 1928 — Иосиф Дядькин, 
 1936 — Анатолий Дударев, 
 1937 — Асланбәк Хасбулатов,
 1938 — Вәгыйз Хәмәев,
 1946 — Матвей Романов,
 1950 — Мөхәммәт Закиров, татар шагыйре.
 1950 — Сергей Колесов, 
 1960 — Искәндәр Галимов,
 1963 — Илдар Шәймәрданов,
 1975 — Сергей Кикин,
 1979 — Физалия Гыйниятуллина,
 1980 — Бранко Радивоевич,
 1991 — Руслан Нуретдинов, Үзбәкстан спортчысы (авыр атлет).
 1996 — Теа Луиза Стьернесунн,

1870 — Граф Лотреамон, француз язучысы, шагыйрь.
 1899 — Габдулла әт-Тәгыйши, солдат, сәясәт һәм дин эшлеклесе.
 1904 — Иван Вишневский,
 1926 — Леонид Красин,
 1939 — Зинаида Юсупова, Юсупов нәселеннән соңгы кенәзбикә. 
 1958 — Роберт Сесил, британияле юрист, Милләтләр Лигасының актив хезмәткәре һәм идеологы. 
 1959 — Степан Эрьзя, сынчы. 
 1973 — Николай Камов, 
 1984 — Николай Намёткин, 
 1989 — Әсгать Мирзаһитов, язучы, драматург.
 1989 — Гали Надрюков, татар артисты.
 1991 — Фредди Меркьюри, 
 1992 — Фәйзулла Солтанов, 
 1995 — Борис Ерофеев, 
 1998 — Алексей Малышев, 
 2002 — Михаил Девятаев, Кызыл Армия хәрби очучысы.
 2003 — Сәйфетдин Газизи, 
 2004 — Трофим Горинов, 
 2005 — Валентина Близнова,
 2013 — Валерий Сальников,
 2014 — Георгий Садовников,
 2019 — Людмила Вербицкая,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
24 ноябрь
Дейл Карнеги

Дейл Бре́кенридж Ка́рнеги (ингл. Dale Breckenridge Carnegey, 1922 елдан соң — Carnegie; 1888 елның 24 ноябре — 1955 елның 1 ноябре) — АКШ язучысы, педагог. Ул конфликтсыз һәм уңышлы аралашу концепциясен төзи. Шушы темага күп лекцияләр укый. Аның китаплары бүген дә популяр.

Шулай ук карагыз 

АКШ язучылары
Myspace

MySpace — интернетта иң популяр социаль челтәрләрнең берсе.

Социаль челтәрләр
Дәрҗия Аппакова

Дәрҗия Аппакова, тулы исеме Дәрҗия Сәйфулла кызы Аппакова (Дарья Семеновна, 1898 елның 2 марты — 1948 елның 28 мае) — татар язучысы, талантлы прозаик һәм драматург.

Дәрҗия Аппакова 1898 елның 2 мартында Татарстанның Түбән Кама районы Байгол авылында туа. 13 яшендә Казанга килеп, керәшен татарлары өчен ачылган укучылар мәктәбендә укый, аны тәмамлагач, берничә ел Казанда һәм туган авылында балалар укыта. 1922–1923 елларда Казан Зур театры каршындагы студиядә махсус белем алып чыккач берникадәр вакыт хәрби труппада артистка, аннары комсомол өлкә комитетында инструктор булып эшли. 1928–1943 елларда ул Урта Азиядә яши, укытучылык эше белән шөгыльләнә. 1943 елда Казанга әйләнеп кайта, гомеренең соңгы көннәренә кадәр язучылык эшен дәвам итә.

Дәрҗия Аппакова әдәбиятка журналистика аша килеп керә һәм татар балалар әдәбиятына шактый өлеш керткән прозаик һәм драматург булып әверелә. 1932–1940 елларда төрле милләт халыкларының үткәндәге һәм шул чор тормышын чагылдырган хикәя, повесть, романнары басылып чыга. Аеруча «Кечкенә Бануның тарихы» повесте популяр була, ул тиз арада татар, рус, үзбәк һәм инглиз телләрендә басыла, яратып укыла.

1943–1948 елларда Дәрҗия Аппакова төп игътибарын балалар драматургиясенә юнәлтә — «Тапкыр егет» (1943), «Шүрәле» (1944), «Бишек җыры» (1946), «Илдус» (1947) исемле пьесаларын иҗат итә.

1945 елда татар фольклоры мотивларына нигезләнеп язылган «Тапкыр егет» пьесасы Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куела. Ул шулай ук, русчага тәрҗемә ителеп, Казанның Яшь тамашачылар театры сәхнәсендә дә уңыш белән бара.
Дәрҗия Аппакова — 1935 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Дәрҗия Аппакова 1948 елда, 50 яшендә вафат була.

Сылтамалар 
 Татар язучылары — Дәрҗия Аппакова
 Бөтендөнья татар телендә белем бирүче укытучылар интернет-җыены

Татар язучылары
Татар драматурглары
Балалар язучылары
Duslar.ru

Duslar.ru — татар халкының иң популяр социаль челтәрләре санала. Бүгенгесе көндә бөтен җир шары буйлап 90 меңләп татарны берләштерә.

Сайт аудиториясе 
 duslar.ru аудиториясе  @ alexa.com
 duslar.ru аудиториясе @ hypestat.com

Социаль челтәрләр
Татар сайтлары
Ибраһим Абдуллин

Ибраһим Әхмәтвәли улы Абдуллин (,  — , ) — татар—башкорт язучысы, драматург, публицист, әдәби тәнкыйтьче, Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. Татар һәм башкорт телләрендә иҗат иткән.

Ул Шаран районының Зирекле авылында туып үсә. 1957 елда Мәскәүдә Максим Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый. Бөек Ватан сугышында катнаша. 1945—1952 елларда «Совет Башкортстаны» газетасының үз хәбәрчесе булып эшли. 1946 елда аның «Ул Уралдан иде» дип аталган тәүге хикәяләр җыентыгы дөнья күрә. Аннан соң аның бер-бер артлы проза китаплары басыла башлый. Зур күләмле әсәрләреннән «Хуш, Рим». «Тол хатыннар еламый», «Кош юлыннан барам» (сугыш каһарманы Гази Заһитов турында) дигән романнары укучыларның сөюен яулады. Бу китаплар рус телендә дә басылып чыкты.

Драматургия өлкәсенә килгәндә, аның «Тиле яшьлек», «Их, Өфе кызлары», «Яратам, яратам», «Җыр булып кайтырмын», «Айсылуның айлы кичләре», «Төшләр озын булмый», «Күңелләргә пәрдә кормагыз», «Бер мәхәббәт язмышы» (реж. Ш.Мортазина) дигән пьесалары Башкортстан, Татарстан һәм башка төбәкләр театрларында сәхнәләштерелеп, озак еллар репертуардан төшмәде.

Әдипнең шигырьләренә язылган «Үз ягыма кайтсам», «Агыйделдә боз китә», «Яратам, яратам», «Баҗалар», «Зөлфия» һәм башка бик күп исемдәге җырлар әле булса эфирда яңгырый һәм җырчылар репертуарына кертелә.

Ибраһим Абдуллин 2005 елның 9 июлендә 85 яшендә вафат булды. Уфаның мөселман зиратында җирләнгән.

Шулай ук карагыз 
Р.Нигъмәти. “Девон” турында тагын бер тапкыр.Октябрь, 1948 ел, 7 сан.

Б.Бикбай.Драматург И. Абдуллин. Уфа, 1958 ел.

Ә.Зәйнуллин. Бер мәхәббәт язмышы. Ағиҙел, 1962 ел. 1 сан.

Р.Ишморатов, А.Әхмәдуллин. Легендар герой хакында спектакль. Социалистик Татарстан.1962 елның 10 июль саны.

Г.Рамазанов.Беспокойная память. Литературная Россия, 1977 ел, 11 февраль саны.

Б.Рафиков.Эшләми калган көнем бик сирәк.Ағиҙел,1980 ел, 9 сан.

М. Гайнуллин, Г. Хөсәенов. Совет Башкортстаны язучылары. Уфа, 1988 ел, 22 бит.

Әдәбият 
 Әнвәр Сөләйманов. Үз театрын булдырган әдип. «Мәдәни Җомга», 2020 ел, 18 сентябрь, 18нче бит.

Сылтамалар 
 Башкортстанда танылган язучы Ибраһим Абдуллинны искә алалар 
 Татар электрон китапханәсе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Татар драматурглары
Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Кәрим Әмири

Кәрим Әмири (тулы исеме Кәрим Хөсәен улы Әмиров) — татар язучысы, шагыйрь һәм драматург.

Кәрим Әмири 1896 елда хәзерге Башкортстанның Тәтешле районы Бүл-Кайпан авылында туа. Мәдрәсәдә укыганнан соң, ул Уфа һәм Пенза губерналарындагы авылларда балалар укыта. 1918 елда Казанга килеп, укытучылык эшен дәвам иттерә, бер үк вакытта матбугат органнарында (“Эш”, “Кызыл Армия”, “Татарстан” газеталарында) корректор һәм әдәби хезмәткәр булып эшли.

Кәрим Әмири әдәбият мәйданында 1913 елдан күренә башлый. Беренче шигыре шул елларда Ырынбурда чыгып килүче «Шура» журналында басыла. 1919 елда аерым китабы дөнья күрә. Шул еллардан башлап Кәрим Әмиринең шигырьләре, поэмалары, хикәяләре һәм драма әсәрләре басыла башлый.

Октябрь революциясеннән сон, гражданнар сугышы һәм НЭП чорларында, аеруча актив эшли: газеталарда һәм журналларда аның бер-бер артлы шигырьләре һәм поэмалары («Даһи» (1918), «Ике дус» (1919), «Идел буенда». (1919), «Шәрык сәхрәсе» (1920), «Сулган чәчәк» (1921), «Ачлык көннәрендә»» (1921), «Бабай» (1922) һ. б.) басылып чыга.

Яшь драматург Кәрим Әмиринең болгар-татар шагыйре Кол Галинең “Кыйссаи Йосыф” әсәренең сюжетына нигезләнеп язылган “Йосыф белән Зөләйха” трагедиясе 1922 елда Татар дәүләт театры сәхнәсендә уйнала һәм театр тәнкыйтьчеләре тарафыннан уңай бәяләнә. Үз чорының тискәре күренешләрен фаш иткән “Печән базары” (1925), “Казан кызы” (1925) һәм 1905 елдагы революцион көрәшне сүрәтләгән “Пайтәхет җәлладлары” (1925) пьессалары да 1925-1928 елларда театр сәхнәләрендә күп тапкырлар куела. Кәрим Әмиринең тагын “Таң вакыты” һәм авылларда күмәкләшү елларын тасвирлаган “Зәңгәр күл” исемле пьесалары бар.

Шул ук егерменче, еллар ахырында әдип гражданнар сугышы чорында Уралда беренче коммуналар төзү, ак бандаларга каршы көрәш вакыйгалары тырткан «Урал баласы» (1929) исемле повестен һәм балалар өчен «Завод мәктәбендә», «Фабрик баласы», «Югалган малай» кебек хикәяләрен иҗат итә.

1929—1932 елларда Уралда һәм Кузбасста татар эшчеләре өчен чыгып килгән газеталарда хезмәт итә.

Утызынчы еллардан башлап әдип, нигездә, балалар өчен яза. Аның «Музыкант» исемле озын хикәясе һәм «Ак кәҗә» исемле әкият-поэмасы аерым китап булып басылып чыга. Бөек Ватан сугышы вакытында «Көрәш җырлары» дигән шигырьләр җыентыгы дөнья күрә.

1939 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Кәрим Әмири 1962 елның 28 гыйнварында Казанда вафат була.

Сылтамалар 
 Татар язучылары — Кәрим Әмири
 Татар электрон китапханә

Татар язучылары
Татар драматурглары
В кругу друзей

в Кругу Друзей () — рустелле, тулысынча бушлай булган социаль челтәр (эллеккеге исеме Одноклассники. KM.RU дип аталган),сыйныфташларны һәм беркурсташларны,яңа һәм иске дусларны табу өчен кулланыла. КМ онлайн ширкәтенә керә, портал хуҗасы KM.RU.

2009 елның июленә әлеге сәхифәдә 5 млн кулланучы исәпләнә.

Социаль челтәрләр
Россия сайтлары
Шәһәр тибындагы бистә

Шәһәр тибындагы бистә (кыскача ш.т.б., ) — СССР вакытында чыгарып ясалган җирлек төре. Халык исәбе буенча шәһәр һәм авыл арасында.

Шәһәр тибындагы бистәләрдә халыкның төп өлеше (85 % тан) авыл хуҗалыгыдан тыш өлкәләрендә эшли. Советлар вакытында поселокның халык исәбе 3 мең кешедән башланды (шәһәрнең — 12 мең кешедән).

«Шәһәр тибындагы бистә» атамасы белән «эшчеләр бистәсе» атамасы да куллана. Болар атамалар мәгънәсе бик якын. Әмма шәһәр тибындагы бистә — география атамасы, ә эшчеләр бистәсе (э.б.) — идарә-хуҗалык төшенчәсе.

2008 елның 1 гыйнварына Россиядә 1361 шәһәр тибындагы бистә бар. Халык исәбе буенча (2010) Россиядә иң зур шәһәр тибындагы  бистәсе - Ставрополь краендагы Горячеводский (36 965 кеше).

Постсовет пространствосында

Азәрбайҗан 
2011 елда Азәрбайҗандә (шул исәптә Таулы Карабах Республикасы котроле астындагы территорияләрдә) 256 шәһәр тибындагы бистә () булган.

Әрмәнстан 
1990-елларда барлык шәһәр тибындагы бистәләр () авылларга яки шәһәрләргә үзгәртеп корылганнар.

Белорусия 
2008 елда Белорусиядә 94 шәһәр тибындагы бистә () булган.

Грузия 
2011 елда Грузиядә 50 шәһәр тибындагы бистә () булган, шул исәптә Төньяк Осетиядә һәм Абхазиядә — 8 шәһәр тибындагы бистә.

Казакъстан 
2010 елда Казакъстанда 55 шәһәр тибындагы бистә () булган.

Кыргызстан 
2010 елда Кыргызстанда 55 шәһәр тибындагы бистә () булган.

Латвия 
1990—1993 елларда барлык шәһәр тибындагы бистәләр () авылларга яки шәһәрләргә үзгәртеп корылганнар.

Молдавия 
1990-елларның башында барлык шәһәр тибындагы бистәләр авылларга яки шәһәрләргә үзгәртеп корылганнар. (чыгарма: Днестр буе Молдован Җөмһүрияте территориясе.

Таҗикстан 
2011 елда Таҗикстанда 57 шәһәр тибындагы бистә булган.

Төркмәнстан 
2012 елда Төркмәнстанда 78 шәһәр тибындагы бистә булган.

Үзбәкстан 
Моны карагыз: Үзбәкстан шәһәр тибындагы бистәләре

Украина 
2009 елда Украинада 855 шәһәр тибындагы бистә булган. 2001 елның җанисәбе буенча иң зур ШТБ — Харковь өлкәсендәге Ковшаровка (20 729 кеше).

Эстония 
2006 елда Эстониядә 10 шәһәр тибындагы бистә булган.

Моны да карагыз 
 Россия шәһәр тибындагы бистәләренең исемлеге

Торак пункт
Илләр буенча исемлекләр
Исемлекләр:Икътисад
Кузебай Герд

Кузебай Герд (Кузьма Павлович Герд-Чайников, 2.01.1898, Зур Докя авылы,  Нократ губернасы,  — 1.11.1937, Сандармох, / Карел АССР, ) — күренекле удмурт шагыйре.

Биография 
Җиде яшендә әтисез кала. Матди авырлыкларга карамастан әнисе аны башлангыч мәктәпкә бирә. Башлангыч мәктәптән соң ул Вавож авылы мәктәбендә белем ала.

1912 елның августында ул Кукарск укытучылар семинариясенә укырга керә. 1916 елның маенда ул семинарияне уңышлы тәмамлый. Аннары Малмыж өязе Зур Уча авылында укытучы була.

1918 елда Михаил Худяков оештырган Малмыж тарих җәмгыятенең актив катнашучысы булып китә. Удмурт фольклорын һәм этнографиясен өйрәнүдән тыш ул шулай ук мари халкының риваятьләрен туплау белән дә шөгыльләнә.

1920 елның сентябрь аенда ул удмурт телендә «Муш» («Бал корты») дип аталучы балалар өчен беренче журнал чыгара башлый.

1921 елның гыйнварында ул туган авылына кайта һәм укытучы булып эшли башлый. Шул ук елны аны Ижау шәһәренә халык мәгарифе бүлегенең мәктәпкәчә белем бирү мөдире буларак чакырып алалар.
 
1922 елда ул «Крезьчи» дип аталучы беренче шигырь җыентыгын бастыра. Ул үз эченә 1915 — 1921 елларда язылган шигырьләрне ала. Шул ук елның көзендә ул җирле идарә тәкъдиме буенча Мәскәүгә В.Я.Брюсов ис. Югары әдәби-сәнгать институтына укырга китә.

1925 елда ул институтны тәмамлый. Башта аспирантурага керә, аннары аннан китәргә һәи туган ягына кайтырга мәҗбүр була.

1927 елда аның «Сяськаяськись музъем» һәм 1931 елда «Лёгетъёс» исемле шигырь җыентыклары басыла.

1920-еллар ахырында Гердны милләтчелектә һәм советлар хөкүмәтенә каршы булуда гаепләүләр башлана. 1932 елның 13 май көнендә Ижауда да ул кулга алына. 1933 елның нояберендә атып-үтерелүгә хөкем чыгарыла, 10 елга хәзмәт лагерларына җибәрүгә алмаштырыла һәм Соловецки утрауларындагы ГУЛАГ лагеренә сөргенгә җибәрелә. 1937 елның 14 октябрь көнне Ленинград өлкәсе НКВД бүлекчәсенең махсус шурасы белән атып-үтерелүгә хөкем ителә, дөнья белән 1 ноябрендә Карел АССРның Медвежьегорск районы Сандармох ызанында хушлаша.

Сылтамалар
 Герд, Кузебай. Люкам сочинениос : куать томен ; [Т.] 1 : Кылбуръёс, поэмаос / Куӟебай Герд ; [люказ, азькыл гожтӥз но валэктонъёс сётӥз Ф. К. Ермаков]. — Ижевск : Удмуртия, 2001. — 351 с. (Әсәрләр җыентыгы: беренче том: Шигырьләр, поэмалар) — ISBN 5-7659-0055-0
 Герд, Кузебай. Люкам сочинениос : куать томен ; [Т.] 2 : : Нылпиослы кылбуръёс, поэма, веросъёс; мӧйыослы кылбуръёс, поэмаос / Куӟебай Герд ; [люказ, азькылъёс гожтӥз но валэктонъёс сётӥз Ф. К. Ермаков]. — Ижевск : Удмуртия, 2002. — 238 с. (Әсәрләр җыентыгы: икенче том: балаларга шигырьләре, хикәяләр, поэмалар; борынгы шигырьләр, поэмалар) — ISBN 5-7659-0106-9
 Герд, Кузебай. Люкам сочинениос : куать томен ; [Т.] 3 : Веросъёс, повесть, пьесаос, статьяос, научной ужъёс, гожтэтъёс / Куӟебай Герд ; люказ, азькыл гожтӥз но валэктонъёс сётӥз Ф. К. Ермаков. — Ижевск : Удмуртия, 2004. — 326 с. (Әсәрләр җыентыгы:  өченче том:Хикәяләр, повестьлар, пьесалар, фәнни хезмәтләр, хатлар.)- ISBN 5-7659-0243-Х

Искәрмәләр 

Удмурт шагыйрьләре
Удмурт милләтле шагыйрьләр
Россия империясе шагыйрьләре
ССРБ шагыйрьләре
Удмурт язучылары
Җанлы Көндәлек

Җанлы көндәлек, ҖК () — онлайн көндәлекләрне (блогларны) Интернетта урнаштыру өчен блог-платформа, аны шулай ук бу платформада аерым бер блог («көндәлек») итеп тә карарга мөмкин. Блогларның гади бер хезмәт күрсәтүләре: мәкаләләр, язмалар урнаштыру, шул мәкаләләргә карата фикерләр, сораулар калдыру; шулай ук өстәмә функцияләр дә бар, шуларның күбесе бушлай итеп барлык кулланучыларга да кулланырга мөмкин. Соңгы вакытка кадәр бушлай блогларда җәҗбүри реклама булмавы белән аерылып тора.

Сылтамалар 
 Рәсми сәхифә
 LiveJournal төзелеше
 Eugene Gorny. Russian LiveJournal: National specifics in the development of a virtual community  
  livejournal серверы ярдәмендә эшләү алымнары 
 ҖК сәхифәсенә карата файдалы сылтамалар
 "Җанлы Көндәлек" белән эшләү хезмәткәрләре

Искәрмәләр 

Социаль челтәрләр
АКШ сайтлары
My Opera

My Opera —  Opera браузерын кулланучылар җәмгыять үзәге. Әлеге төркемгә көн саен 7 500 кулланучы теркәлә, барлыгы бергә әлеге сәхифәдә  5 млн кулланучы. Кулланучыларга ярдәм күрсәтүдән тыш, бу чын социаль челтәр дип тә әйтергә мөмкин , монда блог, фоторәсемнәр  урнаштыруны үз өченә ала. Һәрвакыт  «Атна кулланучысы» /«Member of the Week» билгеләнә.

Тарих 

Җәмгыять үзәге 2001 елның август аенда барлыкка килә, сәхифә дип карасак, ул Opera браузеры буенча ярдәмлек кенә булып тора. Сәхифәне беренче яңарту 2001 ел 11 сентябрь һәм 15 декабрь 2003 ел көннәрендә күзәтелә. Кулланучыларга бу яңартулар нәтиҗәсендә яңа мөмкинчелекләр дә ачыла.

2005 елның сентябрендә сәхифәнең өлеше тагын да киңәя төшә.  Фотоальбом, блоглар, сәхифәдә үз төркемеңне ясау һәм 300 МБ кирәкле эш тирәлеге. Блогларның яңарышы MMS хатлар барлыкка килү белән бәйле.

2006 елда   Opera Software серверында җиһазларны алмаштыру була һәм 26 октябрдә яңа сәхифәнең  бета-тикшерү башлана..

Сылтамалар
 Opera Widgets —  Opera һәм Opera Mobile браузерлары өчен  виджетлар җыентыгы
 Opera Labs  —  Opera браузерының яңартулар турындагы рәсми блогы
 Dev.Opera — төзүчеләр өчен сәхифә
 Opera Portal  — башлангыч бит.

Искәрмәләр 

Социаль челтәрләр
Энергия

Эне́ргия — материянең төрле хәрәкәт формаларының үлчәме булган скаляр физик зурлык.

Энергия төрләре 
Механикада потенциаль һәм кинетик энергия төшенчәләре кертелә. Аларның суммасы тулы энергияне тәшкил итә.

Кырларның барлык төрләре энергиягә ия. Кырга карап берничә энергия төре бар: электрик, гравитацион, төш энергиясе һ.б.

Термодинамика эчке энергияне һәм башка термодинамик потенциалларны карап үтә.

Шулай ук карагыз

ЭнергияХаләт функцияләре
Сызгыра торган ук

Сызгыра торган ук дип борынгы төркиләр кулланган ук төре атала. Ул чыгарган тавышы белән дошманнарны куркытып пошаманга салыр өчен һәм гаскәргә кая хәрәкәт итәргә кирәклекне белдерер өчен кулланылган. Тавыш чыгарсын өчен укның очлыгында куыш ясала торган булган. Тарих буенча сызгыра торган укларны беренче булып Мөде хан куллана. Алар шулай ук күпмедер вакыт дәвамында Госманлы дәүләте гаскәрләрендә хәрәкәт юнәлешен күрсәтү өчен кулланыла торган була. 

Утсыз кораллар
Борынгы сугыш кораллары
Мөде хан

Мөде хан (шулай ук Моду яки Маодун (, пиньинь: Mòdú chānyú; т.: б.э.к. 234 ел - үл. б.э.к. 174 ел) - хунну империясенә нигез салучы һәм б.э.к. 209 елдан алып б.э.к. 174 елга кадәр аның идарәчесе (шаньюй). Сызгыра торган укларны беренче булып гамәлгә кертүче буларак билгеле. 

Кайбер галимнәр аны угыз төркиләрендәге һәм уйгурлардагы мифик шәхес Угыз хан белән тәңгәлләштерәләр. 

Хунну
Шамил Бикчурин

Шамил Бикчурин (тулы исеме Шамил Мотыйгулла улы Бикчурин) — татар язучысы, драматург.

Шамил Бикчурин 1928 елның 3 гыйнварында Татарстанның Әлмәт районы Миңлебай авылында крестьян гаиләсендә туа. Авылда һәм Әлмәттә укып ун класс белем алганнан соң, 1945 елда Казанга килә, ике ел Татар театр училищесында укый, аннары беркадәр вакыт Әлмәт дәүләт драма театрында актер булып эшли. 1948-1952 елларда хәрби авиация частьларында хезмәт итә. Армиядән кайткач, Шамил Бикчурин туган ягында нефть чыгаручылар арасында эшли, газета редакциясе эшендә катнаша: бүлек мөдире вазифаларын үти. 1965-1967 елларда Мәскәүдә СССР Язучылар берлеге каршындагы Югары әдәби курсларда укый.

Алтмышынчы елларның икенче яртысында басылган «Кайнар чишмә» исемле докүменталь повесте һәм «Могҗиза тудыручылар» дигән очерклар китабыннан соң, Ш. Бикчурин, үзенең нефтьчеләр тормышына һәм хезмәтенә бәйле бай тәҗрибәсен бер фокуска туплап, киң планлы роман язарга керешә. Төрле милли традицияләрдә тәрбияләнгән төрле холыклы, төрле язмышлы кешеләрнең хезмәт эчендә, уртак максатларга ирешү юлында ничек бердәм, интернаңиональ коллектив булып оешуын жанлы, тормышчан вакыйгалар һәм образлар аша сүрәтләгән бу әсәр — «Каты токым» романы — «Казан утлары» журналында басылып чыгу белән (1972 ел, № 5—7), әдәби җәмәгатьчелекнең дә, укучыларның да игътибарын үзенә җәлеп итә. 1974 елда роман татар һәм рус телләрендә аерым китап булып басылып чыга, ә 1976 елда Чехословакиянең Братислава шәһәре нәшриятында словак телендә дөнья күрә. Ул шулай ук украин теленә дә тәрҗемә ителгән (Киев, «Днипро» нәшрияты, 1979). Ш. Бикчурин бу романы өчен 1976 елда ВЦСПС Президиумы һәм СССР Язучылар берлеге идарәсе уздырган хәзерге совет эшчеләр сыйныфын чагылдырган әсәрләр конкурсында премиягә лаек була.

Сүз сәнгатенә килү юлы театр училищесыннан һәм актерлык хезмәтеннән башлану табигый рәвештә Шамил Бикчуринны сәхнә әдәбияты белән кавыштыра. 1961 елда язучы “Тальян моңы”  исемле музыкаль комедиясен яза. Нефтьчеләр белән авыл эшчәннәре арасындагы эчкерсез дуслыкны, кызыклы мөнәсәбәтләрне чагылдырган бу әсәр Әлмәт татар дәүләт театрында һәм Муса Бәлил исемендәге Татар Дәүләт опера һәм балет театрында уйнала. “Бергә, гомергә” исемле комедиясе дә Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куелып (1964), тамашачылар һәм тәнкыйтьчеләр игътибарын җәлеп итә.

Әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен Шамил Бикчурин 1978 елда “Почет Билгесе” ордены белән бүләкләнә.

Ул 1962 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шулай ук карагыз  
 Шамил Бикчурин премиясе

Сылтамалар 
 Әдипләр.Narod.ru

Татар язучылары
Татар драматурглары
Равил Шәрәфиев

Равил Шиһап улы Шәрәфиев — Камал театры актеры, Русиянең (1988) һәм Татарстанның (1978) халык артисты, Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның М. Җәлил исемендәге бүләге лауреаты (1978).

1938 елның 5 апрелендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылында туа. 1961 елда Мәскәүнең Щепкин исемендә­ге Югары театр училищесын (татар студиясе) тәмамлый. Аннары татар академия театрында эшли башлый.

Рольләре

Театрда

Фильмнарда 
 «Беренче театр»
 «Бөркетләр»
 «Югалту»

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1978 ― Татарстан АССР халык артисты 
 1988 ― РСФСР халык артисты
 1992 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе
 2019 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале
 2023 ― «Дуслык» ордены ― театр сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткәне, күпьеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Камал театры сайты
 «Сагынмасам да, оныта алмыйм»
 Балачак хатирәләре
 Равил Шәрәфиев: «Тизлек яратканга җәяү йөрим»
 Равил Шәрәфиев, Хәлим Җәләл, Рәшит Сабиров катнашында «Чаткылар» пьесасыннан өзек

Шулай ук карагыз 

Камал театры актерлары
Тукай премиясе лауреатлары
РСФСР халык артистлары
ТАССР халык артистлары
Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Тәтеш

Тәтеш (, , ) — Татарстанның Тәтеш районы үзәге.

Халык саны 11 596 кешене тәшкил итә (2010).

География 
Шәһәр Казаннан 180 км, Сембердән 90 км ераклыкта, Идел елгасының уң ярында тора.

Тарих 
Тәтеш Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле. Застава буларак 1574 һәм 1578 еллар арасында (икенче мәгълүмат буенча, 1555 һәм 1557 еллар арасында) нигезләнә.

1781 елдан — Казан  Тәтеш өязе үзәге, 1796—1802 елларда — өяз үзәге булмаган шәһәр, 1802 елдан — Казан губернасы Тәтеш өязе үзәге.

1920—1927 елларда — ТАССРның Тәтеш кантуны үзәге, 1930 елдан Тәтеш районы үзәге булып тора.

Халык 

Төп милләтләр: 
 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 20,6%, урыслар — 61,9%, чуашлар — 11,6%, мордва — 5,1%.
 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 25,7%, урыслар — 54,3%, чуашлар — 13,2%, мордва — 5,4%.

Шәһәрдә туган күренекле шәхесләр 
 Михаил Куприянов (1903-1991), ССРБ халык рәссамы.
 Николай Денисов (1910-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Ильяс Фәйзуллин, рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
 Аркадий Никитич (Никитович) Воробьев — совет авыр атлеты, галим, язучы.

Икътисад 
Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре: сөт комбинаты, ит комбинаты, ашлык продуктлары комбинаты, балык эшкәртү заводы, сыра кайнатү заводы. Комбиазык заводы, механика заводы (Казат вертолёт заводының филиалы),  фабрикасы, кирпеч заводы.

Мәгариф 
 Тәтеш педагогика көллияте (2015 елдан Тәтеш гражданнарны яклау көллияте)
 Тәтеш авыл хуҗалыгы техникумы

Мәдәният 
 Төбәк тарихы музее
 Тәтеш II шәһәрчеге

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Уфа дәүләт «Нур» татар театры

Уфа дәүләт «Нур» татар театры () — Уфа шәһәрендә эшләүче татар театры.

Баш режиссер (2020 елның 1 сентябреннән) — Азат Җиһаншин, БР атказанган артисты, Ш. Бабич исемендәге яшьләр премиясе лауреаты.

Тарих 
Уфада татар театрына нигезне 1912 елда «Сәйяр» труппасы актрисасы Сәхибҗамал Гыйззәтуллинна-Волжская сала. Уфада бу театр 1918 елга кадәр эшли.

Мидхәт Шакиров заманында Уфада «Нур» исемен үзешчән татар театр төркеме йөртә. Аның үз почмагы булмый, артистлар бер баракта урын алып тора. 1989 елда, Мәскәү басымы белән Уфа шәһәр башкарма комитеты дәүләтнеке булмаган театр-студия терки. Ул бер төркем активистлар тырышлыгы белән эшләп китә. 1991 елда Миргазямов һәм Филиппов имзалары белән студиягә дәүләт статусы бирелә, шулай итеп Уфа дәүләт «Нур» татар театры пәйда була.
Бу карарның бина төзү турындагы өлеше 1994 елда үтәлә башлый.

Тукай һәйкәле 
2019 елның 18 апрелендә театр каршындагы мәйданда бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга һәйкәл ачылды.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт
 Уфа «Нур» татар театры сәнгать елын башлый

Искәрмәләр 

Татар театрлары
Башкортстан театрлары
Уфа театрлары
«Нур» театры
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре (ингл. Harry Potter and the Deathly Hallows) — Джоан Роулингның Гарри Поттер турында романнар сериясенең соңгы, җиденче китабы.

Роман чыгуы 
Джоан Роулинг бу китапны 2007 елның 11 гыйнварында Эдинбург каласында язып бетерде. Роман дөньяга 2007 елның 21 июлендә чыгачак дип игълан ителде. Ләкин бу датага биш көн кала, интернетта шушы китапның фотога төшерелгән һәм копия ясалган сәхифәләре чыкты . Билгеле булганча, бу DeepDiscount.com интернет-кибете 1200 данә китапны алдан сатып җибәрүе нәтиҗәсендә булды.

Китап күп телләрдә чыккан, ләкин татар теленә тәрҗемә ителмәгән.

Кызыклы фактлар 
 Китапның сатуы башлангач, тәүлек эчендә 3 миллион данә китап сатылды.
 Тиз укучы Энн Джонс бу китапны бары тик 47 минут эчендә укып чыкты.
 Үзенең бер интервьюсында Роулинг тиздән Гарри Поттер турында тагын бер китап чыгарга мөмкин дип әйтте.

Моны да карагыз 
 Гарри Поттер турындагы романнар сериясе
 Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре (фильм)

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Автор сайты  

Гарри Поттер
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш

«Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш» () — Гарри Поттер турындагы җиденче китап буенча тешерелгән фильмның беренче өлеше.

Продюсерлар Дэвид Хейман һәм Дж. К. Роулинг сүзләре буенча Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре китабын ике өлешкә бүлү турындагы карар, аларга бик үк тәэсир итми . «Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш» киносын дөньякүләм күрсәтү 2010 елның 17 ноябренә булды .

Фильмның режиссеры Дэвид Йетс.

Актёрлар 
Баш ролләр

Хогвартста эшләүчеләр

Үлем ашаучылары

Уизли гаиләсе

Феникс Ордены

Тылсым Министырлыгының хезмәтчеләре

Магллар

Башка персонажлар

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Фильм трейлеры
 
 
 
 

Инглиз кинолары
Гарри Поттер
Бөекбритания фильмнары
АКШ фильмнары

es:Harry Potter y las Reliquias de la Muerte (desambiguación)
id:Harry Potter and the Deathly Hallows
ja:ハリー・ポッターと死の秘宝#映画
nl:Harry Potter en de Relieken van de Dood (film)
Болгар (Спас районы)

Болгар (, , ) — Татарстанның көньяк-көнбатышында, Иделнең сул як ярында (Куйбышев сусаклагычы) урнашкан, район буйсынуындагы шәһәр. Спас районы үзәге (1930). 1991 елга чаклы Куйбышев. Беренче тапкыр Ибн Фадлан кулъязмасында 10 гасырда телгә алынган. X-XII гасырларда Идел Болгары дәүләтенең башкаласы (соңрак Биләр), Идел-Урал буйларында Исламны кабул итү беренче урыны, XIII гасырда Алтын Урданың беренче башкаласы, Алтын Урданы нигез салу урыны.

Болгар шәһәрлеге читендә, борынгы һәйкәлләре янында "Болгар" аэродромы урнаша.

Чардаклы тимер юлы станциясеннән төньякка таба 71 км ераклыкта (Сембер — Уфа юнәлеше). Казанга кадәр — 140 км. Мәйдан — 8 км². Халык саны — 8,5 мең кеше (2015). Руслар — 83,4 %, татарлар — 12,9 %, чуашлар — 2,1 % (1989). Азык-төлек ширкәтләре, тегү фабрикасы бар.

Тарих 
Борынгы Болгарны нигез салу вакыты төгәл ачыкланмаган, Бөек Болгар иле таркалганнан соң Кубрат хан улы Котраг җитәкләгән болгарлар Идел буйларында VII-VIII гасырда килеп җиткән, болгарларда дәүләтчелек тәҗрибәсе булган инде һәм фаразлавынча нәкъ VII-VIII гасырда салынган. X гасырда Болгарда килгән Ибн Фадлан шәһәрдә өч төрки кабилә — болгарлар, ишкилләр, барсиллар яшәгәнен белдерә. 922 елда Идел Болгары илбашы Алмыш җитәкчелегендә Болгар шәһәре халкы Ислам динен кабул итә.

1236 елда Бату хан җитәкләгән татар-монгол гаскәре Болгар шәһәрен басып ала, Көнбатыш явыннан кайтканда Бату хан Болгар шәһәрен басып алынган бар җирләрнең башкаласы итеп сайлаган, нәкъ анда яңа дәүләт Алтын Урда нигез салынган. Соңрак Бату хан дәүләт башкаласын далаларга якынрак, көньякта күчерә һәм Сарай-Бату шәһәргә нигез сала.

Алтын Урдада чуалышлар вакытында Болгар шәһәре Аксак Тимер, соңрак ушкуйниклар тарафыннан басып талана. XV гасырда бик җимерелә һәм үз йогынтысын югалта, ил үзәге Казанга күчерелә.

Заманча Болгар тарихы Болгарлар авылыннан башлана. Революциягә кадәр Казан губернасының Спас өязе эчендә булган, советлар вакытында — ТАССР Куйбышев районында. Куйбышев сусаклагычы төзү вакытында Куйбышев шәһәре су астында калды. Шәһәр халкы һәм хакимияте 1953–1956 елларында Болгарлар авылына күчте. 1957 елда авылга Куйбышев исеме бирделәр һәм ул ТАССР Куйбышев районының үзәге булып чыкты. 1991 елда шәһәргә Болгар исеме бирделәр. 2010 елда шәһәрдә туристик үзәк төзү башланды.

Район үзәгеннән көнчыгышта Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы урнашкан. X–XII гасырларда биредә Идел-Чулмандагы Болгар дәүләте башкаласы урнаша. Болгар янында мәчетләр, мавзолейлар, мунчалар сакланган. Биредә торак, һөнәрчелек, сәүдә кварталлары да булган.

Истәлекләр 
 Болгар шәһәрлеге: 
 Җәмигъ мәчете
 Зур манара (заманча корылма)
 Көнчыгыш төрбә
 Төньяк төрбә
 Кече манара 
 Ак пулат
 Кара пулат
 Хан мунчасы
 Хан төрбәсе
 Кече шәһәрчек
 Габдрахман коесы
 Рабига күле
  чиркәве (1732), хәзерге вакытта — тарихи-археология музее
 Ак мәчет 
 Икмәк музее
 Һөнәрчелек музее

Галерея

Моны да карагыз 
 Болгар ислам академиясе

Сылтамалар 
 Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгының рәсми сайты

Татарстан шәһәрләре
Болгар
Татарстан район үзәкләре
Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә

Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә (ингл. Harry Potter and the Chamber of Secrets) — Гарри Поттер турында романнар сериясенең икенче китабы. Инглиз телендә китап 1998 елның 2 июлендә дөнья күрә.

Сюжет

Моны да карагыз 
 Гарри Поттер турындагы романнар сериясе
 Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә (фильм)

Гарри Поттер
Минск

Ми́нск (, 1939 елга кадәр — Менск) — Беларус башкаласы, Минск өлкәсенең һәм Минск районының админстратив үзәге (аларның эченә керми). Герой шәһәр. Беларусьның иң эре транспорт төене, сәяси, икътисади, мәдәни һәм фәнни үзәге. Шәһәр Свислочь елгасында урнашкан. Мәйданы — 308 км², халкы — 1 838,2 мең кеше (2010 ел).

География 
Минск Белорусия үзәгендә, Минск түбәнлегенең көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан.

Климат 
 Уртача еллык температура — +6,7 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 77%

Халык 

Милли состав (1999): беларуслар — 79,3%, руслар — 15,7%, украиннар — 2,4%, поляклар — 1,0%.
Милли состав (2009): беларуслар — 79,3%, руслар — 10,0%, украиннар — 1,5%, поляклар — 0,7%.

Эчке бүленеш 

Донецк 9 районына бүленә:
 █ Үзәк районы
 █ Совет районы
 █ Беренче Май районы
 █ Партизаннар районы
 █ Завод районы
 █ Ленин районы
 █ Октябрь районы
 █ Мәскәү районы
 █ Фрунзе районы

Кардәш шәһәрләр 
  Ноттингем, Бөекбритания 
  Сендай, Япония 
  Бангалор, Һиндстан 
  Лион, Франция 
  Белу-Оризонти, Бразилия
  Чанчунь, Кытай 
  Луҗ, Польша
  Бонн, Германия 
  Эйндховен, Нидерландлар
  Киев, Украина 
  Душанбе, Таҗикстан 
  Кишинәү, Молдавия
  Гавана, Куба
  Тегеран, Иран 
  Абу-Даби, БГӘ
  Әнкара, Төркия
  Тирасполь, Приднестровье
  Детройт, АКШ
  Новосибирск, Россия
Партнер шәһәрләр:
  Алма-Ата, Казакъстан
  Санкт-Петербург, Россия
  Бишкек, Кыргызстан
  Ирәван, Әрмәнстан
  Хошимин, Вьетнам
  Ханой, Вьетнам

Дин

Христианлык

Яһүд дине

Ислам 

 Минск җәмигъ мәчете

Шәһәрдә туган танылган шәхесләр 
 Катерина Андреева (1993-), журналисты, сәяси тоткын.
 Хәсән Канапацкий (1879–1953), татар милләтеннән беларус хәрби һәм милли эшлеклесе, полковник. 
 Павел Шеремет (1971-2016, Киев), тележурналист. Һөнәренә бәйле үтерелгән.

Сылтамалар 

Минск
Европа башкалалары
Беларус өлкә үзәкләре
Киндер

Киндер (лат. Cánnabis, рус. Конопля) — Киндерчәләр гаиләлегенә керүче берьеллык үсемлекләр ыругы.

Төрләр 

Бу ыругка түбәндәге төрләр кертелә иде:
 Чәчүле киндер (C. sativa)
 Һинд киндере(C. indica)
 Кыргый киндер(C. ruderalis)

Хәзер исә һинд киндере Чәчүле киндернең астөре итеп карала (C. sativa var. indica). Ә кыргый киндер исә чәчүле киндер атамасының синонимы булып санала.

Төзелеше 
Чәчүле киндернең төзелеше:

Киндер икеөйле берьеллык үләнчел үсемлек.

Тамыры туры, 1.5-2 метр тирәнлеккә житә.

Сабагы туры гадәттә 1.5 метр биеклектә, кайбер астөрләре 3-6 метрга җитә. Аскы өлешендә түгәрәк, өстә алтыпочмаклы, бизчел төкләр белән капланган.

Яфраклары 5-9 тешле-тешле озын яфракчыклардан тора.

Химик состав 
Орлыкларында 30-38% май бар, шулай ук аксым, аминокислоталар, углеводлар табылган.

Яфракларында һәм чәчәкләрендә психоактив матдәләр - каннабинол һәм каннабидол бар.

Кулланылу 
Чәчүле киндер сүс һәм май алу өчен, очсызлы кәгазь ясауда кулланыла.
Медицина практикасында (склерозны давалау, аппетит ачу, яман шеш һәм СПИД белән авыруларның хәлен яхшырту, авыртуларны басу өчен) һәм наркотик матдә буларак Киндер экстрактлары, чиста ТГК, киндер сумаласы (хәшиш) һәм башка препаратлар кулланыла.

Куллану тарихы 
Киндер бик бай тарихка ия.
Аның турында берене язма б. э. к. 2800 елга карый. Ул Кытайда табылган.

Россия территориясенә скифлар тарафыннан V гасырда кертелгән
Киндер патша Россиясендә һәм Советлар Берлегендә иң киң таралган культураларның берсе булган. Киндер сүсе, баулар, Европа илләренә күпләп сатылган.

1961 елда БМО конвенциясе нигезендә киндер һәм аның препаратлары наркотикларга тиңләнә.

Препаратлар 
Медицинада:
Savitex- табыйгый ТГК һәм КБД.

Маринол- ТГКның синтетик аналогы.

Тильден Экстракты.

Фитин - киндер орлыгыннан ясала.

Наркотик буларак:

Марихуана - киндернең киптерелгән яфраклары һәм чәчәкләре.

Хәшиш - прессланган киндер тузаны яки сумаласы.

Сөтле экстракт.

Майлы экстракт.

Кануни торыш 

Киндер составындагы матдәләр психотроп үзлекләргә ия булу сәбәпле, аны үстерү, саклау һәм куллану күп илләрдә тыелган. Әмма кайбер илләрдә (Голландия, Чехия, Испания) аз күләмдә үстерү яки шәхси куллану өчен сатып алу, ә АКШ һәм Канадада медицина максатларында куллану рөхсәт ителгән.
Россиядә 2010 елның 18 нче ноябрендә эшли башлаячак закон нигезендә аз күләмдә (~20 төп киндер) составында наркотик булган үсемлек үстергән өчен җинаять җаваплылыгы административ җаваплылыкка алыштырылачак

Искәрмәләр 

Киндерчәләр
Евразия флорасы
Майлы культуралар
Эрләү культуралары
Шрөдингер тигезләмәсе

Шрөдингер тигезләмәсе (алманча Schrödingergleichung, tat.lat. Şrödinger tigezlämäse) - релятив түгел квант механикасының төп тигезләмәсе, ул квант кисәкчекләренең хәрәкәтен сурәтли.

Шрөдингер тигезләмәсе яктылык тизлегеннән түбәнрәк хәрәкәт итүче спинсыз кисәкчәләр тасвирлый.

Вакыттан бәйле Шрөдингер тигезләмәсе (гомуми очрак):
 

Релятив түгел Шрөдингер тигезләмәсе
-масса белән, потенциал кырда  кисәкчә өчен:
 

яки:

Гомуми күренеше.
,  — Планк даимлеге;  — масса,  — потенциал кыр.
Биредә  -- дулкынча функция. Әлеге функциянең модуленең квадраты кисәкчекнең бирелгән халәттә булу ихтималлыгын билгели.

Шулай ук карагыз 
 Шрөдингер мәчесе

Әдәбият 
 Шрёдингер Э. Избранные труды по квантовой механике. М.: Наука, 1976.

 Березин Ф. А., Шубин М. А. Уравнение Шредингера. : Изд-во МГУ, 1983. 392с.

Квант механикасы
Киндерчәләр

.
Киндерчәләр (лат. Cannabaceae) — икеөлешлеләргә керүче үсемлекләр гайләлеге. Әлеге гайләлеккә киндер (cannabis) һәм колмак (humulus) ыруглары керә.

.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Покрытосеменные - Коноплёвые (Cannabaceae)

Чәчәклеләр
Үсемлекләр
Киндерчәләр
Дулкынча функция

Дулкынча функция (халәт функциясе, пси-функция) — квант механикасында квант-механик системаны тасвирлау өчен кулланылучы функция. Халәт векторын базис буенча таркату коэффициенты булып тора:

монда  — координаталар буенча базис векторы, 
 — дулкынча функция.

Д.ф.нең модуленең квадраты ихтималлык амплитудасы дип атала. Кисәкчәнең билгеле вакытта билгеле бер ноктада булу ихтималлыгы аның шушы ноктадагы ихтималлык амплитудасына тигез.

Квант механикасы
25 ноябрь

25 ноябрь — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 36 көн кала.



БМО — Халыкара хатын-кызларга каршы җәбер-золымны туктату көне ()..

Босния һәм Герцеговина — милли көн.
  - Hari Guru, Укытучылар көне.
  Суринам — бәйсезлек көне.
  - วันวชิราวุธ/ Wan Wachirawut, Вачиравудх (rus) көнe.

- Тимер юллары хезмәткәрләре көне.

1867 — Альфред Нобель динамитны патентлаштыра.
 1936 —  белән  Комминтернга каршы пакт имзалыйлар.
 2010 — Гданьск шәһәрендә Польшаның югары җитәкчелеге катнашында татарларга һәйкәл ачыла.

1608 — Потулури Вирабраһмам, 
 1620 — Аввакум Петров, православ дин әһеле.
 1735 — Гжегож Пирамович, 
 1795 — Михаил Мусин-Пушкин, 
 1828 — Николай Попов, 
 1845 — Жозе Мария Эса ди Кейрош, 
 1850 — Николай Хлудов, 
 1855 — Дмитрий Никольский, 
 1871 — Харис Фәйзи-Чистапули, «Әхбар» газетасы нәшире.
 1874 — Иван Граве, 
 1881 — Иоанн XXIII, Рим папасы.
 1884 — Андрей Агафонов, 
 1887 — Григорий Попов,
 1888 — Тимур Колыев, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
 1889 — Решат Нури Гүнтекин,
 1895 — Анастас Микоян, ССРБ дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
 1895 — Людвик Свобода, 
 1895 — Хәсән Хәмидулла, 
 1898 — Николай Барышев, КПССның Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
 1903 — Зиннәт Фәтхуллин, язучы, драматург, Үзбәк ССР халык язучысы (1983).
 1904 — Ильяс Әүхәдиев, татар дирижеры.
 1909 — Александр Мисюрев, 
 1913 — Михаил Рыжов, 
 1914 — Иван Поляков, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
 1914 — Николай Вороновский, 
 1916 — Гөлнур Баймурзина, 
 1917 — Яков Попелянский, 
 1922 — Михаил Михин, 
 1924 — Анте Маркович, 
 1925 — Нонна Мордюкова, ССРБ һәм Россия кино һәм театр артисты.
 1926 — Пол Андерсон (рус.), АКШ язучысы.
 1928 — Шамил Анак, татар һәм башкорт шагыйре.
 1930 — Мияссәр Басыйров, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы.
 1942 — Илдус Хуҗин, язучы-прозаик.
 1946 — Рушан Шәмсетдинов, Татарстанның халык рәссамы.
 1950 — Валентина Мишанина, 
 1952 — Владимир Фәйзуллин, 
 1952 — Мәүлидә Якупова, 
 1959 — Вячеслав Зубарев, 
 1964 — Виктор Гаус, 
 1977 — Анатолий Опря, 
 1977 — Макбет Сибая, 
 1978 — Ольга Кудряшова, 
 1982 — Майкл Гарнетт, 
 1983 — Илдар Әхмәтҗанов, 
 1983 — Павел Рябошапка, 
 1989 — Андрей Ларьков, 
 1990 — Катерина Девдера,

1856 — Степан Стрекалов, 
 1870 — Алексей Әхмәтов, 
 1937 — Виссарион, 
 1950 — Йоһаннес Вилһелм Енсен, 
 1950 — Густав Рамстедт (рус.), швед лингвисты, дипломат.
 1959 — Гали Шамигулов, 
 1976 — Михаил Гуревич, 
 1979 — Николай Жеребцов, авыр атлетика спортчысы, цирк артисты, көрәшче.
 1979 — Пётр Гамкрелидзе, 
 1982 — Ангия Бочоришвили, 
 1986 — Габделхәй Әхәтов, татар тел белгече, җәмәгать эшлеклесе.
 1988 — Арчил Цагарели, 
 1996 — Әмир Хәйдәров, Советлар Берлеге каһарманы.
 1999 — Миңнеяр Газнанов, 
 2000 — Сәрия Мирҗанова, 
 2005 — Андрей Апакидзе, 
 2009 — Дамир Тимерханов, 
 2010 — Галирәшит Алиевич, 
 2012 — Наилә Кирәева, 
 2013 — Таһир Ахунҗанов, БАССР дәүләт һәм коммунистлар фиркасе әһеле, язучы.
 2015 — Морат Вәсилев, 
 2016 — Фәрит Бикбулатов, 
 2016 — Фидель Кастро, инкыйлабчы, Куба дәүләт эшлеклесе.
 2020 — Диего Марадона (60), футболчы, дөнья чемпионы.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
25 ноябрь
Ильяс Әүхәдиев

Ильяс Вәккәс улы Әүхәдиев — татар музыканты, дирижер, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты.

Ул 1904 елның 25 ноябрендә Татарстанның Әтнә районы Кече Шәше авылында дөняга килә. Бераз яшәгәннән соң, Әүхәдиевлар гаиләсе Үзбәкстанга күченеп яши башлыйлар. Шунда Ильяс Әүхәдиев музыка училищесын тәмамлый, 1931 елда — Ленинградтагы Римский-Корсаков исемендәге дәүләт консерваториясенең эскрипкә бүлеген бетерә. Казанга килеп, Салих Сәйдәшев җитәкчелегендәге Татар дәүләт академия театрның оркестрында эшли, шуның белән беррәттән Казан музыка училищесында укыта.

Оештыру һәм музыкаль таланты Ильяс Әүхәдиевның 1941—1948 елларда ачыла, бу вакытта ул Татар дәүләт опера һәм балет театрында директор вазифасын башкара. Бик күп танылган музыкаль әсәрләрне сәхнәгә куя: Петр Чайковскийның «Евгений Онегин», Николай Римский–Корсаковның «Царская невеста», «Травиатта», «Риголетто», Фәрит Яруллинның «Шүрәле», Җәүдәт Фәйзинең «Башмагым», Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч», «Качкын» опералары.

1948—1968 елларда Ильяс Әүхәдиев — Казан музыка училищесының директоры һәм оркестр бүлегенең җитәкчесе. Аның ярдәме белән училище һәм консерватория базасында симфоник оркестр төзелә.

1991 елдан Казан музыка училищесы Ильяс Әүхәдиев исемен йөртә башлады.

Дирижер 1968 елда вафат була.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татар музыкантлары
Дирижёрлар
ТАССР халык артистлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Джордж Байрон

Джордж Гордон Байрон, 1798 елдан башлап лорд Байрон (ингл. George Gordon Byron, 6th Baron, Lord Byron; 1788 елның 22 гыйнвары — 1824 елның 19 апреле) — күренекле инглиз шагыйре, романтизм юнәлешендә иҗат итте.

Данлыклы шагыйрь 1788 елның 22 гыйнварында дөньяга килә. Балачактан ук гаиләсе фәкыйрьлектә яши, шуңа карамастан ул хосусый мәктәптә укый. 1799 елда ул доктор Глени мәктәбенә кабул ителә, монда ике ел укып, ул дәвалана (балачактан аның аягы авыру була). Шушы ике ел дәвамында ул укымый диярлек, ләкин доктор Глениның бай китапханәсен укып чыга.

1801 елда ул Хэрроуда укый, инглиз әдәбияты классикларын укый. Аннары ул Кембриҗ университетына кабул ителә, монда ул фән белән шөгыльләнә, ләкин шул ук вакытта карталарда уйнап күп акча исраф итә.

1807 елда аның беренче китабы («Hours of idleness») басылып чыга. Бер елдан соң китапка зур тәнкыйть чыга, ләкин инде 1809 елда Байрон сатира-әсәрен («English Bards and Scotch Reviewers»)) чыгара.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

Бөекбритания шагыйрьләре
Инглиз шагыйрьләре
Романтизм язучылары
Герц (үлчәү берәмлеге)

Герц (Гц, Hz) — СИ системасында ешлык үлчәү берәмлеге. Һенрих Һерц хөрмәтенә аталган. 

Бер герц ул бер секунд эчендә ясалган тибрәнешләр саны.

Искәрмәләр 

Үлчәү берәмлекләре
Үлчәү системасы
Тибрәнү периоды

Тирбәнү периоды яки период — периодик процессларда бер тулы тирбәнеш ясау өчен кирәк булган вакыт. Период СИ системасында секундларда. Кагыйдә буларак T хәрефе белән тамгалана.

Ябык физик системалар тибрәнү периодлары

Пружина маятнигы 
,

 — йөк массасы,  — пружина сыгылмалылыгы

Математик маятник

 — ачып алган озынлыгы,  =9,88 м/с^2.

Физик маятник 

 — инерция моменты,  —маятник массасы,  — маятникнын элеп торган урыннан аның массасының үзәгенә кадәр озынлыгы

Борылган маятник

 - инерция моменты

Электр тибрәнү контуры 
,

 — катушканын индуктивлыгы,  — конденсаторнын сыйдырышы.

Дулкын күренешләре
Рушания Арсланова

Рушания Зиннәтулла кызы Арсланова (кыз фамилиясе Айбәдуллова,  5.07.1935; Кече Чынлы, Чүпрәле районы, ТАССР  — Казан, Татарстан) — татар шагыйрәсе.

Биографиясе
Ул 1935 елның 5 июлендә Кече Чынлы авылында туа. 

Әтисе Зиннәтуллалар ягыннан нәселдәгеләр — авылда тегермән тотучы кара байлар, әнисе Җәмилә абыстай ягындагы Мөхәммәдша бабасы ак байлар дан исәпләнеп, мәчет тотып, авылда мәгърифәт таратучылардан булганнар, колхозлар оештыруда катнаша, беренчеләрдән булып авылда механизатор һөнәрен үзләштерә, көнне-төнне белмичә колхоз ашлыгын суктыра, сугыштан соңгы елларда берара колхоз рәисе булып та эшли. Җәмилә абыстай заманына күрә бик тә укымышлы, мәгрифәтле була. Алар гаиәсендә бер малай, биш кыз үсә. 1948 елда авыл мәктәбенең 5 сыйныфында укыган елларында чаңгыда шуганда күпер тавыннан төшеп, каты егыла һәм умыртка сөяген зарарарлый. Ул ике ел буена Сембердә хастаханә койкасында ятарга мәҗбүр була. Җидееллык белемне урын өстендә үзләштерергә туры килә аңа. Сәламәтлеге беркүпме җайлашкач, култык таягы ярдәмендә кабат йөрергә өйрәнә.

Алтмышынчы еллар башында гаилә Казанга күчеп яши башлый. Ул Казанда статистика нәшриятында хезмәткәр вазыйфаларын башкара һәм бер үк вакытта эшче яшьләрнең кичке мәктәбендә укып, урта белем ала. Аннары Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлеген тәмамлый. Тормышка чыга. Аны Лаеш районына эшкә җибәрәләр. Казанга кайтып барганда машиналары авариягә очрый, әйләнеп капланган «УАЗ» машинасында аның өстенә авыр йөкләр коела, кешеләр ава, Рушания кабат имгәнеп, кабат еллар буена урын өстенә кадаклана. Тормыш иптәше Сәмигулла ярдәме белән төрнәкләнеп, ике култык таягы белән кабат йөрергә өйрәнеп, аннан коляскада йөри башлый.

Рушания Арсланова бала чагыннан ук шигьрият белән мавыга башлый. Бу мавыгу университетта уку елларында, монда булган әдәби мохит, курсташлары, булачак шагыйрьләр, язучылар, журналистлар — Клара Булатова, Гәрәй Рәхим, Җәүдәт Дәрзаман, Александр Филипповлар һ.б лар белән аралашу, бәхәсләр — аңарда язу күәсен арттыра баралар. Кызның язганнары вакытлы матбугат битләрендә күренә башлый, аны өметле каләм әһелләре арасында исәплиләр. Аның иҗаты активлаша бара. Соңрак Фәниснең тормыш юлдашы булу җаваплылыгын өстенә алган Нурсөя белән бергә уку чорында, алар урын өстенә кадакланган Фәнис Яруллинны рухи яктан тәрбияләү белән шактый эш башкаралар, шагыйрьгә Казан университетында белем алуга дәрт тудыралар һәм бу эшне уңышлы башкарып чыгуга ярдәм итәләр.

2014 елда вафат була.

Китаплары 
Рушания Арсланованың язган әсәрләре дә торгынлыкка дучар ителгән. Аның 2004 елның көзендә басылып чыккан «Моңнар бүләк итәм» исемле җыентыгы да әлегә киң масса укучыларга барып ирешмәгән.

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татарстан шагыйрьләре
Механизаторлар
Циклик ешлык

Циклик ешлык (яки почмакча ешлык) — әйләнү һәм тирбәнү хәрәкәтләренең ешлыгын сурәтләүче физик зурлык. СИ системасында радиан/секундларда үлчәнә. Фазадан вакыт буенча чыгарылма.

Циклик ешлык ешлык аркылы  формасында күрсәтелә.

Әйләнү хәрәкәте вакытында циклик ешлык почмакча тизлекнең модуленә тигез була.

Моны да карагыз 
 Ешлык

Искәрмәләр 

Физик берәмлекләр
Метрология
Фидель Кастро

Фиде́ль Алеха́ндро Ка́стро Рус (  ( audio),  13 август 1926 ел — 25 ноябрь 2016) — Куба инкыйлабчысы, сәясәтче, команданте, 1959 елдан 2008 елга кадәр Куба җитәкчесе.

Үзенең энесе Рауль Кастро һәм аргентиналы Эрнесто Че Гевара белән берлектә  Кубадагы диктатор Батистага каршы инкыйлаби хәрәкәтләр алып баралар.  Инкыйлабны җиңгәч 1959 елның 1 гыйнварында  Фидель Кастро  Кубаның премьер-министры була, ә 1976 елдан  2008 елга кадәр — аның президенты.

Сылтамалар 

  Фиделя Кастро фотосүрәтләре 
 Фидель Кастро  Виктор Янукович тарафыннан бүләккә лаек була 
  Фиделя Кастро сүзләре
 Фидель Кастро. мәңгелек мисал  Сальвадор Альенде
 Фидель Кастро. Пәйгамбәрләр
 Команданте Фидельнең чын сүзләре

Искәрмәләр 

Революционерлар
Сәясәтчеләр
Куба сәясәтчеләре
Куба коммунистлары
Адвокатлар
Казан дәүләт академия рус Зур драма театры

Василий Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры () — Казан шәһәрендә урнашкан рус театры, Русиянең иң иске театрларының берсе.

Беренче тапкыр 1791 елда Казанда сәнгать сөючеләре труппага җыела. 1803 елда махсус төзелгән бинада профессиональ төркем чыгыш ясый башлый. Хәзерге бинада театр 1914 елдан бирле урнаша. Тамашачылар залы 505 кешене сыйдыра.

Моны да карагыз 
 Пётр Сперанский — театрның баш рәссамы (1925-1926)
 Валентина Павлова — театрның директоры (1967-1975)

Сылтамалар 
 Театр сайты 

Казан театрлары
Рус театрлары