alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Бикә Рәхимова

Бикә Рәхимова — татар шагыйрәсе.

Биография 
Шагыйрә Бикә Рәхимова (Миңлебикә Рәхмәтулла кызы Фәйзуллина) 1939 елның 10 апрелендә Татарстанның Әлки районы Чуаш Кичүе авылында туа. Башта ул Кичүдә укый, аннан Түбән Әлкидә урта белем ала, Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаганнан соң, элеккеге СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият, тарих институтында, ә 1968 елдан Бикә Рәхимова гаиләсе белән Әлмәттә яши, нефтьчеләрнең фәнни китапханәсендә эшли. 1973 елда Казанга әйләнеп кайткач, шагыйрә сигез ел рус телле мәктәптә татар балаларына татар теле укыта, соңыннан уналты ел буе Татарстан китап нәшриятында башта — кече мөхәррир, аннан мөхәррир вазифаларын башкара.

Бикә Рәхимова узган гасырның сиксәненче елларында үзенең актив әдәби эшчәнлеген башлап җибәрә. Шул еллардан хәзергә чаклы аның иҗади эшчәнлек нәтиҗәләре — шигырьләр, хикәяләр, әкиятләр, мәкаләләр шәкелендә «Мәдәни җомга», «Ватаным Татарстан», «Шәһри Казан» газеталарында, «Казан утлары», «Идел», «Сөембикә», «Ялкын» журналларында урын алып киләләр, аерым китаплары дөнья күрә («Сәрвиназ», «Кырмыскалар өендә», «Ачыл, күңел!», «Урман радиосы», «Иделләр казанында», «Мәрхәмәт», «Җайдак малай»). Шагыйрәнең иҗаты халкыбызның иҗтимагый тормышы хакындагы фәлсәфи-лирик уйланулары белән сугарыла.

Бикә Рәхимова элеккеге СССР халыклары әдәбияты үрнәкләреннән тыш байтак кына төрек язучыларының (Җәләлетдин Руми, Юныс Әмрә, Мәхмәт Акиф Эрсой, Омәр Сәйфетдин, Ниһял Атсыз һ.б.) әсәрләрен тәрҗемә итеп матбугатта чыгара. Шагыйрә әле студентлык елларында ук беренче татар шагыйрәсе Газизә Сәмитованың әсәрләрен тәүге мәртәбә китап итеп төзеп дөньяга чыгаручыларның берсе була.

Б.Рәхимованың шигырьләренә композиторлар А.Монасыйпов, Ш.Шәрифуллин, Р.Кәлимуллин, Ф.Галиева, Ф.Шәрифуллин, И.Байтирәк, М.Сөнгәтуллин, Г.Сафина һ.б. тарафыннан көйләр языла.

Шагыйрә публицистика өлкәсендә эшли, мәкаләләрендә тормышыбызның иң мөһим мәсьәләләрен күтәрә, ул шулай ук каләмдәшләре, сәнгатькәрләр иҗатына да бик игътибарлы. С.Хәким, Г.Афзал, Н.Фәттах, А.Гыйләҗев, Т.Әйди, Ф.Зөлкарнәй, Ф.Сафин, Э.Шәрифуллина, З.Мансуров, Ф.Бәйрәмова, рәссам Б.Урманче, композитор Ш.Шәрифуллин, Татарстанның халык артисты М.Сөнгәтуллин һ.б. турындагы мәкаләләре шул хакта сөйли.
Ул балалар өчен шигырьләр, хикәяләр, әкиятләр, пьесалар иҗат итә.

Шагыйрә актив иҗат тормышы белән яши. Ул укучылар белән очрашуларга теләп йөри, «Татарстан», «Яңа гасыр» радио һәм телевизия тапшыруларында да Бикә Рәхимова чыгышларын еш ишетергә мөмкин. Ул Татарстан Республикасының Мактау грамотасы белән бүләкләнә, Б.Рәхимова — 1991 елдан (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсе 
 Шигырьләр 
 Биография, әсәрләре, библиографиясе

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
11 апрель

11 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның ун беренче көне. Ел ахырына кадәр 264 көн кала.



- Халыкара фашист концлагерь тоткыннарын азат итү көне ().
  - Халыкара Паркинсон чире белән көрәшү көне (, ).

Коста-Рика — Хуан Сантамария көне ()..

Халыкара академик ишкәк ишү көне ().
  академик ишкәк ишүчеләр көне ().
  Бразилия:
 Йогышлы чирләр белән көрәшүчеләр (инфекционистлар) көне ().
  Токантинс штаты - Гуараи муниципалитеты көне.
  Риу-Гранди-ду-Сул штаты -   Нова-Бресия муниципалитеты көне.
 : 
 Радио көне ().
 Эшсезлек белән көрәшү эшчәнлеге көне ().

Киң вакытлы халыкара чаралар

1241 — Шайо елгасында Бату хан гаскәрләре Бела IV патшасы көчләрен тар-мар итә.
 1868 — Япониядә сегунат юкка чыгарыла.
 1894 — Бөекбритания Угандада протектораты турында игълан итә.
 1909 — Тел-Әвив шәһәре нигезләнә.
 1920 — Казан циркы ачыла.
 1927 — Белорусия конституциясе кабул ителде.
 1945 — Икенче бөтендөнья сугышы вакытында  хәрби көчләре Бухенвальд концентрацион лагерен азат итә.
 2008 — тарихта беренче тапкыр хоккей буенча Россия чемпионы исемен Салават Юлаев такымы ала.

1755 — Джеймс Паркинсон (ингл. James Parkinson), инглиз табибы.
 1794 — Эдвард Эверетт, 
 1825 — Фердинанд Лассаль, алман философы.
 1828 — Алексей Безобразов, 
 1845 — Иван Синцов, 
 1862 — Чарлз Эванс Һьюз, 
 1880 — Иван Касаткин, 
 1887 — Касыйм Дәүләткилдиев, татар рәссамы.
 1893 — Дин Әчесон, 
 1904 — Элизабет Робоз Эйнштейн, 
 1924 — Николай Захаров, 
 1927 — Алексей Кузнецов, 
 1930 — Борис Габрианович, 
 1930 — Мәсгуть Миңнекәев, 
 1931 — Юрий Малышев, 
 1932 — Нәкый Батыршин, 
 1932 — Рафаэль Салихов, татар-башкорт драма актеры.
 1933 — Вадим Сафин, 
 1937 — Эмилия Балалыкина, 
 1946 — Владимир Байдаков
 1946 — Салават Әскаров, опера җырчысы, РФ халык артисты (2011), С. Юлаев премиясе (1992) лауреаты.
 1947 — Евгений Никольский
 1951 — Михаил Марков, 
 1951 — Ренат Гаффар, татар хикәячесе, публицисты.
 1955 — Лена Андерссон, 
 1957 — Гадилә Бүләкова, 
 1963 — Элени Цалигопулу, 
 1968 — Рөстәм Әхмәдинуров, 
 1969 — Руслан Олихвер, 
 1975 — Орестас Буйткус, 
 1981 — Равил Фәхруллин, 
 1993 — Альберт Шәрипов, 
 2001 — Алсу Габдуллина,

1514 — Донато Браманте, архитектор.
 1576 — Варсонофий II, 
 1868 — Пётр Дубовицкий, 
 1918 — Отто Вагнер (Otto Koloman Wagner), Австрия архитекторы.
 1949 — Роза Попова,
 1950 — Бейнбриҗ Колби,
 1969 — Григорий Бархин,
 1978 — Александр Булгаков,
 1979 — Виктор Бунак,
 1993 — Рахман Нәбиев,

Искәрмәләр 

Ел көннәре
Инглизләр

Инглизләр () — бер арада милләт һәм этнос дип саналган инглиз телендә сөйләшүче халык, Бөекбритания иле халыкның төп өлешен тәшкил итә. Бөекбритания утравы территориясендә Урта Гасырларда англлар, сакслар, фризлар, ютлар һәм кельтлар халыкларының кушылуы нәтиҗәсендә оешкан.

Европа халыклары
 
Англия халыклары
Бөекбритания халыклары
Герман халыклары
Джеймс Паркинсон

Джеймс Паркинсон (James Parkinson) — мәшһүр инглиз табибы. 1817 елда Паркинсон авыруын сурәтләүче.

Табиблар
Хирурглар
1960 ел



Вакыйгалар 
 27 гыйнвар — КПССның Татарстан өлкә комитеты пленумы 1958 елда расланган «Татар гомумбелем мәктәпләрендә эшнең торышы һәм яхшырту чаралары турында» карарын гамәлдән чыгара. 
 22 май — Көньяк Америкада Бөек Чили җир тетрәве фаҗигасы уза.
 7 июнь — Согуд Гарәбстанында хатын-кызлар мәгарифкә хокук ала.
 11 июль — Франция Бенин, Нигер, Буркина-Фасо, Чад, Конго һәм башка илләргә бәйсезлек бирергә риза булуы турында хәбәр итә.
 1 ауᴦыс — Дагомея (хәзерге Бенин) бәйсезлеге игълан ителә.
 13 ауᴦыс — Үзәк Африка Җөмһүрияте Франциядән бәйсезлеген игълан итә.
 16 ауᴦыс — Кипр бәйсезлеген игълан итә.
 25 ауᴦыс — Румда XVII Олимпия уеннары башлана.
 22 сиʜтәбер — Мали Франциядән бәйсезлекне яулый.
 26 сентябрь — Фидель Кастро БМО тарихында иң озын монолог сөйли (4 сәгать, 29 минут).
 24 үкᴛәбер — «Байкоңгыр» космодромында ракета шартлый.

Туулар 

 10 гыйнвар — Салават Фәтхетдинов, Татарстанның халык, Россиянең атказанган артисты.
 13 гыйнвар — Ольга Васильева, Россия Федерациясенең фән һәм мәгариф министры (2016).
 2 фиврәл — Салават Юзеев, язучы, режиссер.
 18 фиврәл — Минсәет Таҗетдинов, классик көрәштә Европа чемпионы, дөнья чемпионатының көмеш призеры.
 23 фиврәл —  Нарухито, Япониянең тәхет варисы.
 7 март — Ренат Шәрибҗанов, музыкант һәм популяр җырлар авторы (Мәскәү).
 28 март — Фирүзә Җамалетдинова, татар язучысы, журналист.
 21 әпрᴎл — Идрис Газиев, татар җырчысы.
 26 әпрᴎл — Илья Артамонов, рәссам, Тукай премиясе (2016).
 13 май — Миләүшә Таминдарова, хор җитәкчесе. 
 29 май — Әмир Камалиев, артист, драматург.
 30 май — Хәния Фәрхи, җырчы, Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты.
 1 июнь — Виталий Агапов, җырчы, продюсер, җәмәгать эшлеклесе, ТР халык артисты (2010).
 12 июнь — Илдус Нәфыйков, ТР прокуроры (2013 елдан).
 21 июнь — Ринат Гобәйдуллин, дәүләт эшлеклесе.
 4 июль — Заһид Мәхмүди, татар язучысы.
 11 ауᴦыс — Зөлфәт Хәким, җырчы, драматург.
 27 ауᴦыс — Рөстәм Галиев, Түбән Кама татар театры режиссеры, директоры. Татарстанның халык артисты (2011), атказанган сәнгать эшлеклесе (2006).
 28 ауᴦыс — Алсу Тимергалина, рәссам.
 1 сентябрь — Нурулла Гариф, татар язучысы, тарихчы-галим, тарих фәннәре кандидаты.
 4 сентябрь — Гөлдания Хәйруллина, җырчы, Татарстанның атказанган артисты.
 11 үкᴛәбер — Венера Шакирова, Камал театры актрисасы.
 12 үкᴛәбер — Алексей Кудрин, 2000—2011 елларда Россия Федерациясенең финанс министры.
 2 ноябрь — Булат Нәсыйхов, театрның баш рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Вафатлар 

 7 әпрᴎл — Каюм Поздняков, беренче татар кинорежисеры.
 7 үкᴛәбер — Василий Горохов, педагогика фәннәре докторы, КДПИ профессоры.
 8 ноябрь — Александр Васильченко,  очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Сибгат Хәким, татар шагыйре.
 Хәй Вахит, татар драматургы.
 Татарстан АССР Дәүләт җыр һәм бию ансамбле.
 Бурлай Алексей Петрович, рәссам.
 Рәфкать Бикчәнтәев, режиссер.
 Сабир Өметбаев, режиссер.

Чыганаклар 

1960 ел
Еллар
1999 ел

Халыкара өлкән яшьтәге кешеләр елы (БМО).

Вакыйгалар 
 12 март — Маҗарстан, Польша һәм Чехия НАТО-га керәләр.
 24 март — НАТО Югославия бомбардировкасын башлый.
 15 апрель — livejournal.com (Җанлы Көндәлек) сайты теркәлә.
 26 май — Һиндстан һәм Пәкъстан арасында Каргиль сугышы башлана.
 1 июль — 300 елдан соң беренче тапкыр Шотландия парламенты утырышы ачыла.
 30 июль — Чистай районы, Яуширмә авылында Гаяз Исхакыйның музей-утары ачыла. 
 11 август — тулы кояш тотылу, ул бөтен Аурупада күренә.
 17 август — Төркиянең төньяк-көнбатышында җир тетрәү. 17 меңнән артык кеше вафат.
 12 октябрь — Җир шарының халык саны 6 миллиардны уза.
 17 декабрь — таштан яңадан төзелгән Рәхмәт (Сөләйман) мәчете ачыла.
 31 декабрь — Борис Ельцин Россия президенты вазифасыннан үз теләге белән китә. Вакытлыча аның вазифаларын башкаручы булып Владимир Путин билгеләнә.

Туулар 

 29 июль — Тика Аракава, япон актриссасы.
 23 август — Николай, Дания принцы.
 21 сентябрь — Дмитрий Дедюшко, киноактер.

Вафатлар 

 Рәшит Гәрәев, татар шагыйре.
 11 гыйнвар — Валентин Ерашов, язучы.
 17 гыйнвар — Барый Әхтәмов, татар балет артисты.
 27 март — Мөхәммәт Садри (85), татар шагыйре. 
 30 апрель — Ирек Диндаров, журналист, язучы.
 7 май — Гомәр Бәширов (98), күренекле татар язучысы, фольклорчы.
 7 июль — Шәриф Хөсәенов (69), татар язучысы, драматург, һөнәре буенча табип-терапевт.
 14 июль — Үмәр Мәүлиханов, данлыклы спортсмен-кылыччы, Олимпия чемпионы. 
 17 июль — Иван Поминов, КДУ галиме-физик.
 14 август — Рөстәм Үтәмишев, РСФСР атказанган уйлап табучысы (1966).
 17 август — Нариман Аитов (73), күренекле галим-социолог, РСФСР һәм БАССР-ның атказанган фән эшлеклесе. 
 30 август — Дементий Шмаринов, ССРБ халык рәссамы.
 2 сентябрь — Әнгам Атнабаев (71), татар шагыйре, Башкортстанның халык шагыйре (1997).
 6 сентябрь — Наҗар Нәҗми (81), татар шагыйре, Башкортостанның халык шагыйре (1992).
 20 сентябрь — Раиса Горбачёва, ССРБ-ның беренче һәм соңгы «беренче леди»е; Әхмәт Әминев, Социалистик Хезмәт Каһарманы. 
 25 сентябрь — Таһир Нурмөхәммәтов, татар тәрҗемәчесе.
 30 сентябрь — Ширияздан Сарымсаков (88), татар театрының режиссеры, Татарстанның һәм Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе.
 25 октябрь — Бату Мулюков, татар композиторы.
 26 октябрь — Мариус Максютов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
 октябрь — Таһир Якупов, татар җырчысы. 
 8 ноябрь — Агиш Гыйрфан (71), татар язучысы, журналист (Уфа). 
 26 декабрь — Рафаэль Билялов, татар композиторы, пианист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Әхсән Баян, татар язучысы («Урланган ай» китабы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Герард Хоофт, Мартин Вельтман.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Әхмәт Зәвәйл.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Гюнтер Блобель.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Гюнтер Грасс.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Манделл.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — «Чикләрсез табиблар» оешмасы.

Шулай ук карагыз 

Еллар
1994 ел

Халыкара гаилә елы (БМО).

Вакыйгалар 
 15 февраль — Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары һәм Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында вәкаләтләр чикләрен билгеләү турында шартнамә кабул ителә.
 7 апрель — .ru домены теркәлә.
 10 май — Нельсон Мандела КАҖ президенты вазифаларына керешә.
 25 май — Хакассия беренче конституцияне кабул итә.
 9 июнь — Казакъстан башкаласы Алма-Атадан Астанага күчерелә.
 12 июнь — Австрия референдумда Европа Берлегенә керергә карар кыла.
 23 июнь — Мәскәүдә рәсми рәвештә ЮНЕСКО бюросы ачыла.
 10 июль — Бөекбританиядә Гран При уенында Михаэль Шумахер беренче чемпионлык өчен көрәшә башлый.
 28 июль — Молдавия конституциясе кабул ителде.
 31 август — Ирланд җөмһүрият армиясе кораллы көрәшне туктату турында игълан итә.
 1 октябрь — Палау Утраулары (Океанлык) бәйсезлеген игълан итә.
 11 октябрь — долларга караганда сумның кинәт төшүе.
 13 ноябрь — Швеция Европа Берлегенә референдум аша керә.
 11 декабрь — Россия Чечняга гаскәрләрен кертә. Беренче Чечня сугышы башлана.
 31 декабрь — Россия гаскәрләре Грозныйга һөҗүм итә. Шәһәр утка тотыла. Дистәләрчә мең кеше вафат.

Туулар 

 23 февраль — Дакота Фэннинг, АКШ актрисасы.
 27 февраль — Рузанна Хәбибуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2015 елдан).
 1 март — Джастин Бибер, җырчы.
 30 сентябрь — Алия Мостафина, гимнастчы, Лондондагы Олимпия уеннары җиңүчесе.
 9 декабрь — Диләрә Фәттахова, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты.

Вафатлар 

 11 март — Шамил Бариев, татар артисты.
 5 апрель — Курт Кобейн, музыкант, «Nirvana» АКШ рок-төркеменең вокалисты һәм лидеры.
 19 апрель — Габдулла Байбурин, язучы, тәрҗемәче. 
 22 апрель — Ричард Никсон, 37-нче АКШ президенты.
 1 май — Айртон Сенна, Бразилия автогонщигы.
 16 май — Бәшир Рәмиев, совет уйлап табучысы, беренче ССРБ санакларын («Стрела», «Урал-1» компьютерларын) төзүче. 
 24 июль — Альфред Халиков, татар тарихчысы, археолог.
 11 август — Питер Кушинг (), инглиз актеры.
 26 август — Әнвәр Гатауллин, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
 7 октябрь — Хәниф Хөснуллин, татар язучысы, шагыйрь.
 7 октябрь — Майя Булгакова, РСФСР халык артисты.
8 октябрь — Галимҗан Җиһаншин, авыл хуҗалыгы ширкәте җитәкчесе.
 5 ноябрь — Григорий Павлов,  Советлар Берлеге каһарманы, авиация генерал-лейтенанты.
 11 декабрь — Фәрваз Миңнуллин, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Нурихан Фәттах, татар язучысы.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Бертрам Брокхауз, Клиффорд Шалл.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Джордж Ола.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Альфред Гилман, Мартин Родбелл.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Кэндзабуро Оэ.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Нэш, Рейнхард Селтон, Джон Харсани.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Ицхак Рабин, Шимон Перес, Ясир Арафат.

Шулай ук карагыз 

Еллар
Кояш тотылу

Кояш тотылу (ингл. Solar eclipse, рус. Солнечное затмение) — астрономик күренеш. Шул процесс барышында Ай өлешчә яки тулысынча Кояшны Җир шарыннан караучыга каплый.

Кояш
Кояш тотылулар
Чад

Чад — Үзәк Африкада урнашкан дәүләт. Башкаласы — Нджамена. Диңгезгә чыгу юлы юк. Төньякта Ливия белән, Көнчыгышта Судан белән, Көньякта Үзәк Африка Җөмһүрияте белән, Көньяк-көнбатышта Нигерия һәм Кәмирун белән, Көнбатышта Нигер белән чиктәш. Мәйдан буенча бу Африкада бишенче ил.
Чад төрле табигый зоналарга бүленгән: төньякта сахра, үзәктә коры Сахель поясы һәм көньякта мул Судан саваннасы өлкәсе. Башкала Нджамена илдә иң зур шәһәр. Чад 200 дән артык этник төркем өчен өй булып тора. Илнең рәсми телләре француз теле һәм гарәп теле. Ислам һәм христианлык диннәре киң таралган. Безнең эрага кадәр 7-нче меңьеллыкта халык күпләп Чад территориясенә күченә. Безнең эрага кадәр 1-енче меңьеллыкта Сахара территориясе аша сәүдәне кулда тотучы дәүләтләр һәм империяләр үсеп чыга. 1920 елга Франция территорияне били һәм Франция Экваториаль Африка өлеше итә. 1960-ынчы елда Томбалай хакимлеге астында бәйсезлек яулана. 1979-ычны елда фетнәчеләр башкаланы ала һәм көньякта хөкемдарлыкка ахыр куя. 2003 елда Дарфурда кризис булган һәм чик аша Суданнан көнчыгыш Чадка качаклар күп килгән. Чад дөньяда иң ярлы һәм корумпирланган илләрнең берсе, халыкның күпчелеге ярлы көтүчеләр яки фермерлар. 2003 елдан чи нефть экспортта мамыкны уза.

Диннәр 
 Чадта ислам

 
Унитар дәүләтләр
Африка дәүләтләре
Җөмһүриятләр
Хит Леджер

Хи́тклифф Э́ндрю «Хит» Ле́джер (ингл. Heathcliff Andrew "Heath" Ledger; 1979 елның 4 апреле — 2008 елның 22 гыйнвары) — мәшһүр Австралия һәм АКШ актеры. The Imaginarium of Doctor Parnassus, The Dark Knight, Brokeback Mountain, A Knight's Tale фильмнары буенча дан казанды. 2008 елның 22 гыйнварында үз фатирында вафат булды.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

АКШ актерлары
Нью-Йоркта вафатлар
«Оскар» премиясе лауреатлары
Австралия актерлары
Тын

Тын, Дон ( — Танаис) — Россиянең Европа өлешендә урнашкан елга. Тынның бассейны мәйданы 422 мең км², мәйданы буенча Европада Идел, Днепр һәм Дунайдан гына калыша.

Елга озынлыгы 1870 км. Елга башы Урта Рус калкулыгында булса, тамагы — Азак диңгезендә.

Аның бассейны көнбатышка Днепер бассейны, түбән Идел бассейны көнчыгышта, һәм төньякта Ока бассейны (Идел кушылдыгы) арасында. Бассейнның күп өлешендә туганнар урта гасыр татарлары күчмә халкы булган.

Тын Новомосковск шәһәрендә Туладан 60 километр (37 миль) көньяк-көнчыгышка күтәрелә (үз чиратында Мәскәүдән көньякка 193 километр) һәм Азов диңгезенә 1870 километр агып тора. Елганың өске ярты тасмалары (мидерлар нечкә) көньяк, ләкин аның аскы яртысы зур көнчыгыш сызыгыннан тора, шул исәптән Воронеж, соңгы сузылу, диңгез, көнбатыш-көнбатышка таба. Елгадагы төп шәһәр - Тындагы-Ростов. Аның төп кушылдыгы - Шәмәли Тынык (Шәмәли Донец) елгасы, Украинаның урта-көнчыгыш чигендә урнашкан, шулай итеп гомуми бассейндагы башка ил. Өч зур кораб йозаклары һәм аңа бәйле буалар сериясенең көнчыгышында 101 километр (63 миль) Идел-Дон каналы урнашкан.

Плотиналар һәм каналлар 
Иң көнчыгыш ноктасында Дон Иделдән 100 километр ераклыкта килә. Идел-Дон каналы, 101 километр (65 миль) икесен тоташтыра. Бу нефть танкеры зурлыктагы судноларны ташый ала торган киң, тирән су юлы. Бу корабларның Каспий диңгезеннән китәргә мөмкинлек биргән икесенең берсе, икенчесе, Балтыйк диңгезенә тоташкан серия. Бәйләнгән Тын дәрәҗәсе imимлянск дамбасы белән күтәрелә, imимлянск сусаклагычын тәшкил итә.

Киләсе 130 километр (81 миль) Цимлянск дамбасы астында, Тынның җитәрлек тирәнлеге өч плотина һәм корабль йозак комплексы эзлеклелеге белән саклана: Николайевский корабль йозаклары (Николаевский гидроузел), Константиновск судносы йозаклары (Константиновский) гидроузел), һәм өчесенең иң яхшысы, Кочетовский корабль йозак (Кочатовский гидроузел). Кочетовский йозак, 1914–19 елларда төзелгән һәм 2004–08 елларда икеләтә, Шәмәли Тынык агымы астыннан 7,5 километр (4,7 миль) һәм Тындагы-Ростов 131 километры (81 миль). Бу 47 ° 34′07 ″ N 40 ° 51′10 ″ E. Бу корылма, дамбасы белән, җирле һәм Шәмәли Тыныкның иң аскы өлешенә кадәр йөри торган су башын саклый. Бу хәзерге вакытта Дондагы соңгы йозак; Аның астында тирән навигация казу ярдәмендә саклана.

Тынның аскы агымында суднолар җибәрү шартларын яхшырту өчен, су юллары хакимияте йозаклары булган тагын бер-ике түбән дамбалар планнарын хуплый. Болар Багаевский районында һәм, мөгаен, Аксайский районында булачак.

Искәрмәләр 

 
Азак диңгезе
Кара диңгез бассейны
Көньяк котып

Көньяк полюс — Көньяк ярымшарында урнашкан нокта. Антарктидада 2800 метр биеклектә урнаша. 

1911 елның 14 декабрендә Көньяк полюска Руаль Амундсен җитәкчелеге астында булган Норвегия экспедициясе җитте. 1912 елда исә Роберт Скотт җитәкчелеге астында булган британ экспедициясе.

Шулай ук карагыз 
 Төньяк полюс
 Антарктика
 Антарктида

Искәрмәләр 

Полюслар
Антарктида
Төньяк котып

Төньяк полюс — Җирнең әйләнү күчәренең Төньяк ярымшарда Җир өслеге белән кисешкән ноктасы. Бу ноктаның координаталары төньяк киңлекнең 90°00,000'. Бу нокта географик озынлыкка ия түгел.

Төньяк полюс Төньяк Боз океанының үзәк өлешендә урнашкан. Ел буена Төньяк полюс районында күп еллык бозлар дрейфлый. Кышын уртача температура −40 °C, җәен нигездә 0 °C тирәсе.

Тарих

Астрономик үзенчәлекләре 
 Полюсларда көннең озынлыгы якынча 187 тәүлек. Төннең — 178 тәүлек. Шуларның 15-16сы дәвамында кояш чыкканга кадәр һәм баеганнан соң ак төн күренеше күзәтелә. Монда көн һәм төннең алмашынуы Җирнең үз күчәре тирәсендә әйләнүенә бәйле булмыйча Җирнең Кояш тирәли әйләнүенә бәйле.
 Кояшның офык өстендә максималь биеклеге Кояшның җәйге торгынлыгы вакытындагы биеклегеннән (≈23°26′) артмый.
 Айның офык өстендә иң зур биеклеге 28°43′ тәшкил итә.

Шулай ук карагыз 
 Көньяк полюс

Искәрмәләр 

Полюслар
Җирнең экстремаль нокталары
1949 ел



Вакыйгалар 
 4 апрель — НАТО барлыкка килә.
 12 апрель — МДУ төп бинасы төзелеше башлана.
 11 май — Сиам корольлеге исеме Таиландка үзгәртелә.

Туулар 

 2 февраль — Руслан Дәминов, татар опера җырчысы.
 28 февраль — Ибраһим Канапацкий, Беларусь татарларының иҗтимагый һәм дини җитәкчесе. 
 2 март — Нәҗибә Сафина, шагыйрә.
 5 март — Хәмит Латыйпов, рәссам, шагыйрь.
 15 март — Илдус Диндаров, журналист, язучы.
 25 март — Мөнир Якупов, опера җырчысы, Татарстанның халык артисты.
 30 апрель — Антониу Гутерреш, БМО Генераль сәркатибе (2017).
 8 май — Равил Рахмани, әдәбият галиме, мөхәррир.
 11 май — Мансур Сафин, татар язучысы.
 20 май — Рафаиль Закиров, РФ атказанган хәрби очучысы (1992).
 25 май — Хәмдүнә Тимергалиева, татар җырчысы. 
 14 июнь — Хәйдәр Бигичев, опера җырчысы. 
 18 июнь — Лех Качинский, 8нче Польша президенты.
 15 июль — Зиннур Мансуров, татар шагыйре, «Мәдәни җомга» газетасы баш мөхәрире.
 28 июль — Александр Леухин, рәссам, Тукай премиясе (2016).
 30 июль — Зилә Сөнгатуллина, татар опера җырчысы, профессор.
 1 август — Корманбәк Бакыев, Кыргызстан президенты.
 30 август — Равил Моратов, сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе.
 3 сентябрь — Наил Вәлиев, әдәбият галиме.
 13 сентябрь — Шамил Шәрифуллин, композитор.
 16 сентябрь — Шәүкәт Гаделша, шагыйрь, Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2023).
 7 октябрь — Рәшит Бәшәр, шагыйрь.
 5 ноябрь — Ренат Салаватов, дирижёр, композитор.
 6 ноябрь — Нәкыйп Гатиятуллин, РФ һәм ТР атказанган геологы, фән докторы.
 10 ноябрь — Рәүфәл Мөхәммәтҗанов, Татар опера һәм балет театры директоры.
 18 ноябрь — Тимергали Зиннуров, Тинчурин театры артисты.

Вафатлар 

 16 гыйнвар — Павел Беньков, рәссам. 
 5 апрель — Роман Дәүли, Казан керәшен укытучылар семинариясе директоры.
 18 август — Һади Килдебәк,  журналист, педагог, язучы. 
 27 август — Әхмәтҗан Касыйми, Көнчыгыш Төркистан президенты (1946-1949).
 8 сентябрь — Рихард Штраусс, алман композиторы, дирижер.
 28 октябрь — Муса Бигиев, татар дин белгече-философ, публицист.
 11 ноябрь — Кедра Митрей, удмурт язучысы, шагыйрь, публицист, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.

1949 ел
Еллар
13 апрель

13 апрель — Милади тәкъвимендә дүртенче айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 262 көн кала.





- Кхмерларның Яңа ел бәйрәме (, ).
  - Лао Яңа ел бәйрәме (, ).
  - Тиңҗан (), бирманнарның яңа елы бәйрәм итү чаралары 16 апрельга кадәр дәвам итә.
  Непал — Сонгкран яңа ел бәйраме.
  Таиланд — Яңа ел бәйраме (, ).

Халыкара рок-н-ролл көне.
 Халыкара үбешү көне (, )..
Дөньяда иң озын үбешү (46 сәгать 24 минут һәм 9 секунд) рекордына бәйле чара.. Инглиз телле илләрдә / () 6 июль көнне билгеләнә.
  - Бразилия милли гимны көне ().
  - Катынь җинаяте корбаннарын искә алу көне (, ).
Халыкара чара буларак, 1943 елда  хөкүмәте да күпләп үтерелгән  гаскәре офицерларының каберләре табылганлыгы турында хәбәр иткән көнне билгеләнә.
  - Эквадор укытучылары көне ().
Язучы Хуан Монтальво (es, 1832) һәм тарихчы Федерико Гонзалес Суарез (es, 1844) туган көннәре һәм мәгърифәтче Луис Фелипе Борха Перез (es, 1912) вафат булган көне хакына.

Киң вакытлы халыкара чаралар

1204 — Дүртенче Тәре явы катнашучылары Константинопольне талыйлар.
 1919 — нә кергән / Бавария патшалыгы (de) башкаласы да  Бавария Совет җөмһүрияте (de) игълан ителә (ул 2 майга кадәр яши).
 1953 — ның  Үзәк күзләү идарәсе аң белән идарә итү серле проектын башлап җибәрә.
 1975 —  та хәрби инкыйлаб булып уза.
 1987 —   Макао (en) шәһәрен  идарәсенә бирергә ризалаша.

1570 — Гай Фокс (Guy Fawkes), инглиз дворянины.
 1743 — Томас Джефферсон,  АКШ президенты (1801-1809).
 1843 — Александр Лебедев, 
 1872 — Феодор, 
 1878 — Леонид Сапожников, 
 1885 — Дьёрдь Лукач, 
 1887 — Георгий Ахвледиани, 
 1895 — Әбрар Сәгыйди, шагыйрь, драматург.
 1908 — Сергей Целищев, 
 1912 — Ростислав Юренев, 
 1922 — Әнвәр Нагаев, театр рәссамы.
 1936 — Людмила Заугольнова, 
 1938 — Александр Захаров, 
 1939 — Шеймас Һини,
 1940 — Җаң-Мари Густав де Клезио, 
 1940 — Земфира Сәхипова, 
 1941 — Майкл Стүарт Браун, 
 1946 — Филор Мөхәммәтлатыйпов, 
 1949 — Георгий Вилинбахов, 
 1954 — Нәзифә Кадыйрова, эстрада җырчысы.
 1955 — Наил Бохараев, 
 1956 — Александр Кодылев, 
 1961 — Салих Габделкаюмов, 
 1963 — Гарри Каспаров, 
 1965 — Ольга Мусина, 
 1972 — Илһам Кашапов, 
 1973 — Родригеш Лилиана, 
 1974 — Марта Яндова, 
 1987 — Райан Стоа, 
 1990 — Кирилл Петров, 
 1991 — Игорь Кобзарь,

1903 — Зөһрә Акчурина, беренче татар хатын-кыз журналисты.
 1905 — Александр Штукенберг, 
 1912 — Мемнон Петровский, 
 1916 — Пётр Фигнер, 
 1932 — Александр Банников, 
 1944 — Петр Иванов,
 1962 — Владислав Виноградов, 
 1968 — Габбас Гыйниятуллин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 1971 — Юхан Смуул, совет эстон язучысы.
 1972 — Борис Курчатов, 
 1975 — Мансур Хәсәншин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре лейтенанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 1978 — Василий Шулев, 
 1997 — София Березина, 
 2000 — Николай Воробьев, 
 2001 — Биләл Юлдашбаев, 
 2001 — Гайнетдин Габдерахманов, 
 2005 — Владимир Щелкачёв, 
 2015 — Гүнтер Грасс, 
 2020 — Рудольф Кирайдт,

Искәрмәләр 

Ел көннәре
Әбрар Сәгыйди

Әбрар Сәгыйди, Мөхәммәтәбрар Мөхәммәтзакир улы Сәгыйтов — мәшһүр татар шагыйре, драматург.

Әбрар Сәгыйди 1895 елның 13 апрелендә Казан губернасы Зөя өязе (хәзерге Татарстанның Кайбыч районы) Түбән Кошман авылында мулла гаиләсендә туа. Казанда «Мәрҗания» мәдрәсәсен һәм мөгаллимнәр әзерли торган мәктәпне тәмамлаганнан соң, укытучылык эшен башлап җибәрә.

Бер үк вакытта әдәби иҗат эше белән дә шөгыльләнә: 1913 елдан башлап “Кояш”, “Тормыш”, “Йолдыз”, “Шура”, “Сөембикә”, “Ак юл” кебек ул заманның абруйлы газета-журналлары битләрендә романтик рухта язылган шигырьләрен, поэмаларын бастыра. 1916-1917 елларда “Сугыштан абыем хатлары”, “Ирек азаны” исеме белән ике шигъри җыентыгы дөнья күрә.

1922-1924 елларда Ә. Сәгыйди Буа төбәгенең (1930 елдан Буа районы) Килдураз авылында мулла була, аннан авыл мәктәпләрендә, мәгариф оешмаларында эшли. Иҗатта да активлык күрсәтә. (Кайбер мәгълүматларга караганда, аның әдәби мирасында кулъязма хәлендә ике дистәдән артык пьесасы саклана.) “Сәхра кызы”, “Кызыл тау” пьесалары үз вакытында сәхнәгә дә куела.

Әбрар Сәгыйди, үпкәсенә салкын тидереп, кырык дүрт яше тулар-тулмас вафат була.

Сылтамалар 
   Шигырьләр

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар драматурглары
Шәхесләр:Кайбыч районы
Мәрҗани мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Татар укытучылар мәктәбен тәмамлаучылар
Укытучылар
Хәлифә

Хәлифә ( – Халифә) – мөселманнар арасында иң зур дәрәҗә исеме. Төрле заманаларда бу төшенчәгә салынган мәгънә төрле була.

Коръәндә 
Ислам нигезе булган Коръән-и Кәрим кешене җир йөзендә хәлифә (ягъни, Аллаһы Тәгалә урынбасары) булу өчен яратылган зат дип белдерә.

Дәүләт башлыгы 
Хәлифәлек белән идарә итүче шәхес буларак бу термин Мөхәммәт пәйгамбәрнең вафатыннан соң үсеп килүче Гарәп хәлифәлеге башлыгын билгеләү өчен кулланыла башлый. Бу мәгънәдә беренче хәлиф — Әбу Бәкер.

Шулай ук карагыз 
 Гарәп хәлифәлеге
 Өмәвиләр хәлифәте

Искәрмәләр

Сылтамалар

Ислам
Хәлифәләр
Титуллар
1605 ел



Вакыйгалар 
 5 ноябрь — Гай Фокс төне: Англиядә түнтәрелеш омтылышы.

Туулар

Вафатлар 

 13 апрель — Борис Годунов, Россия патшасы.

Еллар
1570 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 13 апрель — Гай Фокс (), инглиз дворянины.

Вафатлар 

Еллар
1570 ел
Джордж Вашингтон

Джордж Ва́шингтон (; 22 февраль 1732, Бриджс-Крик, Виргиния — 14 декабрь 1799, Маунт-Вернон, Виргиния) — Америка дәүләт эшлеклесе, АКШ-ның беренче президенты, Континенталь гәскәр башидарәчесе, АКШ азатлыгы өчен сугышта катнашучы, АКШ президентлык институтын төзүче.

Тормыш юлы 
Джордж Вашингтон 1732 елның февра­лендә дөньяга килгән. 

12 яшеннән җир үл­чәүче булып эшли башлый. Хәрби хезмәт үтә. 

Америка колонияләрен азат итү өчен Бөекбританиягә каршы оешкан континенталь армия белән җитәкчелек итә. 

Американың беренче Президенты була, икенче срокка да сайлана. 

1775 елда Континенталь конгресс Вашингтонны Америка революцион гаскәре башлыгы итеп билгели. Бостонны камаудан алып 1781 елда британ гаскәре Йоклауда җиңелүенә кадәр ул Континенталь гаскәр башында тора. 1783 елда, сугыш тәмамланып, Париж килешүе Кушма Штатларның үзаллылыгын таныгач, Вашингтон шәхси тормышына әйләнеп кайта һәм үзенең Маунт-Веронадагы өязендә яши башлый.

1787 елда Филадельфиядә үтә торган Конституцион җыелышта Кушма Штатлар Конституциясен төзүдә катнаша. 1789 елдан ул Кушма Штатларның президенты вазифасын били. Ул Британия һәм Франция арасында барган сугыш аркасында җәпләкәле дөньяда авырлыкларга каршы тора алырлык көчлә дәүләт булдырырга тырыша. 1793 елда нейтральлек игълан итүе чит ил бәрелешләренә җәлеп ителмәскә мөмкинлек бирә. 1795 елда Британия белән Джей килешүе дип исемләнгән килешү төзелүе ике ил арасында сәүдә үсешүенә булышлык итә. Рәсми рәвештә бер фиркагә дә кермәсә дә, Вашингтон федералистлар фиркасе тәкъдим иткән программаларны яклап чыга. Шулай, бу фирка кушуы белән милли банк булдырыла, салып системасы яйга салына һәм башка финанс мәсьәләләр хәл ителә. Вашингтонның саубуллашу мөрәҗәгате Американың киләсе сәясәтенә зур йогынты ясый.

Өченче тапкыр сайланудан баш тарта . 

1799 елда үзенең биләмәләрен карап йөргәндә, карлы яңгыр астында калып, суык тидерә һәм озак та тормый, шул өзлегүдән вафат була. Аны җирләгән вакытта генерал Генри Микән телмәрендә әйтеп үтелүенчә, Вашингтон «сугыш вакынтында — тәүгеләрдән, тынычлык вакытында — тәүгеләрдән һәм якташларының йөрәгендә — тәүгеләрдән».

Джордж Вашингтон күренекле хәрби җитәкче һәм сәясәтче булу белән бергә, илдә аның кешелек сыйфатлары турында да бик күп тарихлар яши. Шуларның берсендә аның бала чагындагы чия тарихы телгә алына. Аңа караганда, әтисе Джорджка уенчык балта бүләк итә. Малай аның белән әтисенең яраткан чия агачын кисә. Атасы, ачуланып, гаеплене эзли башлагач, малай: «Мин алдаша белмим, агачны мин кистем», — дип җавап бирә. Бу аның туры сүзле, намуслы булуы турында сөйли.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 20.02: Өченче сроктан баш тарткан  

АКШ президентлары
XVIII гасыр тарихы
Португал теле

Португал теле () — Индоауруп телләр гаиләсенең роман төркеменә кергән тел. Урта гасырлардагы галисий-португаль теленнән килеп чыккан. Язу латин әлифбасына нигезләнгән. Сөйләшүчеләр саны буенча Испан теленнән соң икенче роман теле, дөньяда күп таралган телләрнең берсе (6-8 урын). Португаль телендә сөйләшүчеләр гомумиләштереп лузофон (Лузитан рим провинциясе исеменнән) дип аталалар.

Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Сан-Томе һәм Принсипи, Көнчыгыш Тимор һәм Макао илләрендә рәсми тел булып тора. Португал теле көньяк ярымшарда иң күп сөйләшелә торган тел булып тора, мәсәлән, Анголада, Мозамбикта, Көнчыгыш Тиморда һәм 212 миллион халкы булган Бразилиядә.

Шулай ук карагыз 
 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
1871 ел



Вакыйгалар 
 21 март — Алманиянең беренче канцлеры булып Отто фон Бисмарк билгеләнә.
 14 апрель — Алманиядә парламент — рейхстаг оештырылды.
 25 август — Казанда өченче гимназия ачыла.

Туулар 

 10 июль — Марсель Пруст, француз язучысы.
 27 август — Теодор Драйзер, АКШ язучысы, җәмгыять эшлеклесе.
 30 август — Эрнест Резерфорд, инглиз физигы.
 9 ноябрь — Габдулла Буби, педагог, җәмәгать һәм мәгърифәт эшлеклесе. 
 25 ноябрь — Харис Фәйзи-Чистапули, «Әхбар» газетасы нәшире.

Вафатлар 

1871 ел
Еллар
1980 ел

Time журналы 1980 ел кешесе дип АКШ президенты Рональд Рейганны атый.

Вакыйгалар 
 12 март — Казанда V «Зур Идел» күргәзмәсе ачыла. Экспозициягә 586 авторның 1300 әсәре чыгарылган. 
 1 апрель — Түбән Камада «Мунча ташы» театры оештырыла.
 17 апрель — Көньяк Родезия исеме Зимбабвега үзгәртелә.
 19 июль — Мәскәүдә XXII Олимпия уеннары ачылды.
 5 август — Бельгия тел принципы буенча өч автоном провинциягә бүленде.
 20 август — Украина элемтә министрлыгы «Америка тавышы», «Би-Би-Си» һәм «Алман дулкыны» радиоларын томалау турында карар чыгара.
 22 сентябрь — Сәддам Хөсәен гаскәрләре Иранга һөҗүм итә.
 30 сентябрь — Исраилдә яңа акча берәмлеге (шекел) кертелгән.

Туулар 

 21 гыйнвар — Йосыф Дәүләтшин, дин әһеле, имам-мөхтәсиб.
 27 гыйнвар — Марат Сафин, татар теннисчысы.
 12 февраль — Кристина Риччи, АКШ киноактрисасы.
 11 март — Лиана Әмирханова, татар шагыйрәсе.
 18 март — Алексей Яһудин, бозда фигуралы шуу буенча Олимпия уеннары (2002) чемпионы 
 21 март — Роналдиньо, бразил футболчысы, 2002 ел дөнья чемпионы.
 30 апрель —  Алия Арсланова, татар язучысы, журналисты.
 5 июнь — Гөлназ Абдуллаева, татар артисткасы, Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбург дәүләт татар драма театрының яшь артисты.
 5 июль — Ева Грин, француз актрисасы.
 28 июль — Ринат Гыйззәтуллин, РФ министр урынбасары (2011).
 7 сентябрь — Нигәр Җамал, Азәрбайҗан җырчысы.
 4 ноябрь — Гүзәл Шакирова, Татарстанның атказанган артисты (2015).
 12 ноябрь — Ландыш Әбүдәрова, шагыйрә, журналист.
 13 декабрь — Диләрә Зиннәтова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2003 елдан).
 22 декабрь — Гөлназ Нәүмәтова, Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты (2013).

Вафатлар 

 19 март — Тимер Арслан, татар һәм башкорт шагыйре.
 14 апрель — Джанни Родари, итальян язучысы.
 15 апрель — Жан-Поль Сартр, француз фәлсәфәчесе, язучы.
 10 май — Саҗидә Сөләйманова, татар шагыйрәсе.
 1 июнь — Мирсәй Әмир, татар язучысы, драматург.
 7 июнь — Генри Миллер, Америка язучысы.
 10 июнь — Шәйхи Маннур, татар язучысы.
 25 июль — Владимир Высоцкий, рус шагыйре, актер.
 20 август — Джо Дассен, француз композиторы, җырчы.
 15 октябрь — Михаил Лаврентьев, математик, академик.
29 октябрь — Нәкый Бикташев, рәссам.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Илдар Юзеев, татар шагыйре.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Кронин, Вал Фитч.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Берг, Уолтер Гилберт, Фредерик Сенгер.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Барух Бенасерраф, Жан Доссе, Джордж Снелл.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Лоуренс Клейн.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Чеслав Милош.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Адольфо Эскивель.

Чыганаклар 

Еллар
Гомәр Толымбай

Габделхак Җәләлетдин улы Шаһиәхмәтов — мәшһүр язучы.

Гомәр 1900 елның 14 апрелендә Сембер губернасының Буа өязе (хәзерге Татарстанның Буа районы) Толымбай авылында туа. Башта ул үз авылларында, аннан Буа мәдрәсәсендә укый. Аннары Петроградка китә, туган якларына кире кайтып җир даулау көрәшләрендә катнаша, 1918 елда укытучы булып эшли. Каләм тибрәтә башлавы да шушы чорга туры килә: шигырьләр яза, драматургиядә көчен сынап карый.

Г. Толымбай гражданнар сугышында катнаша. Фронттан кайткач, Казан көндәлек матбугатында, «Безнең юл» журналында бастырган сугышчан рухлы мәкаләләре һәм агитацион характердагы әдәби әсәрләре аны тиз арада яшь әдәби көчләрнең берсе итеп таныта.
Г.Толымбай белемен күтәрү өчен 1924-1927 елларда Татар коммунистлар университетында укый, “Фатих Әмирхан иҗаты” дигән темага диссертация яклый, профессор дигән гыйльми дәрәҗә ала. Гомеренең соңгы елларында педагогика институтында укыта һәм Татарстан дәүләт нәшриятының матур әдәбият секторына җитәкчелек итә.

1939 елда репрессияләнгән. Үлемнән соң акланган.

Иҗат 
Г. Толымбайның егерме елга якын сузылган иҗат гомерендә утыз китабы басылып чыга. Әдип калдырган төрле жанрдагы әдәби мирасның кыйммәтле өлеше – хикәяләр һәм фольклорга караган хезмәтләр. Хикәяче буларак, Г. Толымбай 20-30нчы еллардагы авыл, крестьян тормышына багышланган һәм андагы үзгәрешләрне, сыйнфый каршылыкларны, колхозлашу чоры күренешләрен тасвирлаган әсәрләре белән кызыклы.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
Гумер Тулумбай
Татар язучылары
Репрессияләнгән татарлар
Буа мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Таһир Нурмөхәммәтов

Таһир Мирзагалләм улы Нурмөхәммәтов — татар тәрҗемәчесе, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1980), Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1973 елдан).

Ул 1930 елда Казакъстанның Семипулат шәһәрендә туа. Бирегә аның әти-әнисе егерменче еллардагы ачлык вакытында Казан арты төбәгеннән күчеп килгән була. Дөньялар бераз рәтләнгәч, алар, туган якка янә кире кайтып, Казан шәһәрендә төпләнеп яши башлыйлар. Таһир Нурмөхәммәтов монда Кабан күле буендагы 12 нче татар урта мәктәбен һәм 1953 елда Казан дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. Аннары утыз җиде елга якын (1953-1990) Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясендә башта мөхәррир, аннары яшьләр-балалар редакциясендә өлкән мөхәррир һәм редакция мөдире урынбасары булып хезмәт итә.

Таһир Нурмөхәммәтов әдәби тәрҗемә өлкәсендә күп хезмәт итә. Аның беренче тәрҗемә китабы — Александр Купринның «Сыерчык» («Скворцы») җыентыгы дөньяны 1955 елда күргән. Шулай ук аның А. Рыбаковның «Хәнҗәр» («Кортик»), «Бакыр кош» («Бронзовая птица») маҗаралы повестьлары, К. Паустовскийның «Урман турында хикәят», Г. Троепольскийның «Акбай Караколак», В. Астафьевның «Бәхилләшү», «Талау», «Сүнмәс йолдызлар», гарәп язучысы Сәхип Җамалның «Кара чәчәкләр» әсәрләре, төрек язучысы Ришад Гюнтекинның атаклы «Чалы кошы», Ю. Томинның «Алмаз сукмаклар» романнары зур популярлык казандылар.

1973 елда Татарстан Язучылар берлегенә кабул ителгәч, ул актив рәвештә берлек каршындагы тәрҗемәчеләр секциясе эшчәнлегендә катнаша, 1974—1979 елларда секцияне җитәкли.

Таһир Нурмөхәммәтов 1999 елның 25 сентябрендә Казанда вафат була. Аны Буа районының Норлат авылы зиратында җирлиләр.

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 2 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
 Белем.ру порталы

Искәрмәләр 

Татар тәрҗемәчеләре
Казакъстанда туганнар
Рәшит Әхмәтҗанов

Рәшит Әхмәтҗанов — татар шагыйре, журналист, татар милли хәрәкәт активисты.

Тәрҗемәи хәл
1941 елның 14 апрелендә Татарстанның Баулы районы Татар Кандызы авылында туа. Шунда җиде сыйныфны тәмамлагач, һөнәр училищесында укып, ташчы була. Аннары нефть районнарында һәм Әлмәт шәһәрендәге төзү оешмаларында ташчы булып эшли. 1961-1964 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Аннан кайткач, Казан дәүләт университетының татар теле бүлегенә укырга керә һәм аны 1969 елда тәмамлый. Шуннан соң Татарстан Мәдәният министрлыгының методика кабинетында, “Яшь ленинчы” (хәзер «Сабантуй») һәм «Татарстан яшьләре» газеталары редакцияләрендә эшли. 1980 елдан «Казан утлары» журналы редакциясе хезмәткәре иде.

Аның шигырьләре матбугатта 50нче елларның ахырында күренә башлый. Соңгы вакытта шагыйрьнең “Хыялларым үзем белән”, “Адымнар”, “Ак каеннар”, “Гомер чишмәсе”, “Алмалы җәй”, “Җан яктысы”, “Йөрәк бәйрәме”, “Кавышыр көн”, “Моңлану” дигән шигъри китаплары дөнья күрде.

Рәшит Әхмәтҗанов — бөтен рухы, табигате белән лирик шагыйрь. Аның шигырьләренә тыйнак моң-сагыш, халык җырларына хас җыйнаклык, садәлек хас. Аның лирик герое әхлакый сафлыгы, характерының бөтенлеге белән истә кала. Рәшит Әхмәтҗанов үзенең шигырьләрендә халык теле бизәкләреннән оста файдалана, фольклордагы традицион образларга, төшенчәләргә яңача яңгыраш төсмерләре бирә белә.

1970 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шагыйрь 1995 елда вафат булды.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсендә Рәшит Әхмәтҗанов 
 Рәшит Әхмәтҗанов тулы биографиясе
 

Татар шагыйрьләре
Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Газета

Газе́та яки гәзит (сөйләмдә - гәҗит) — даими исеме астында айга бер тапкыр ким чыкмаган периодик басма. «Газета» исеме итальян gazzetta (гасета) сүзеннән барлыкка килгән (Венециядәге борынгы тәңкә мәгънәсендә). Гәҗитләрнең үрнәге итеп борынгы кулъязма хәбәрләр җыентыкларын саныйлар. Юлий Цезарь ук үз заманында  беренче "Сенат гамәлләре", соңрак "Халыкның кәндәлек җәмәгать эшләре"н бастырган.  
Гәҗитләр, башка вакытлы басмалардан форматы, күләме, ешрак чыгу юлы белән аерылып тора. Гәҗитләрнең күләме 2-100 кадәр һәм аннан да күбрәк сәхифәне тәшкил итәргә мөмкин. Әлеге басмаларның төп үзенчәлекләре:
 гәҗитне өйдә дә, башка урыннарда да укырга мөмкин;
 гәҗитне һәркем файдалана, укый ала;
 гәҗитләр нәшрият тарафыннан билгеләнгән бер гарфик буенча бастырырла;
 күпчелек карарлар (боерыклар, законнар һ.б.) гәҗиттә, яисә башка вакытлы басмаларда рәсми басылып чыкканнан соң гына үз көченә керә.

Моны да карагыз 
 :Төркем:Татарча гәҗитләр

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар 

Басмалар
Матбугат
Ука (елга)

Ука (Ока; ) – Pəcəйнең Аypyпa өлешендә урнашкан һәм Идел елгасының иң зур уң кушылдыгы булып торучы елга. 
Озынлыгы 1500 км.
Башлангычы Урта рус калкулыгында берничә чишмә кушылудан башлана. Аннан соң Ηижгаp буйларында Иделгә коя. Мәскәү елгасының тамагыннан башлап судно йөреше оештырылган.

Оканың төп кушылдыклары: 
 Угра
 Мәскәү елгасы
 Мукшы
 Кләзьма

Ока буенда урнашкан шәһәрләр 
 Орел
 Калуга
 Серпухов
 Коломна
 Pәзән
 Мөрәм

Идел
Орөл өлкәсе елгалары
Тула өлкәсе елгалары
Калуга өлкәсе елгалары
Мәскәү өлкәсе елгалары
Pәзән өлкәсе елгалары
Владимир өлкәсе елгалары
Ηижгаp өлкәсе елгалары
Бөек Мәскәү кенәзлеге

Бөек Мәскәү кенәзлеге -  1480 елда Угра елгасындагы басып торганнан соң, Алтын Урдага кергән Рус Олысы нигезендә оештырылган бәйсез урта гасырлар дәүләт, бүгенге Россия Федерациясенең территориясендә урнашкан булган, башта Бөек Владимир кенәзлеге бүленмәсе, а соңрак - бөек кенәзлек.

Рус Олысы эчендә 
1240-1243 елда Бату хан рус кенәзлекләрен басып ала, алар Алтын Урдага Рус Олысы буларак керә. Бату хан басып алган территориядә яңа бердәм дәүләткә нигез сала. Шул ук елны Бату хан Болгар әмире, рус кенәзләре, Кырым, Кавказ бәкләрен чакырып, яңа тәртипне урнаштыра: салым, ясак зурлыгын куя, баскаклар, даруглар билгели, 7 олысның һәр хакиме Алтын Урда ханы биргән ярлык белән билгеләнә.

Мәскәү кенәзлеге XIII гасырның 60нчы - 70нче елларында Бөек Владимир кенәзлегеннән аерыла. 80нче еллардан алып, кенәз Даниил идарә иткән чорда, Мәскәү кенәзлегенең төньяк-көнчыгыш Россиягә карата сәяси һәи икътисади йогынтысы бик көчле була.

Иван Калита заманында да Мәскәү кенәзлеге үзенең йогынтысын көчәйтеп, үзенә тагын да зуррак территорияләр: Владимир, Тверь, Рязань кенәзлекләрен һәм Новгород республикасын үзенә яулый башлый. Шулай ук Мәскәү кенәзлеге Россия дәүләтнең үзәге булып формалашты.

Бәйсез Мәскәү кенәзлеге 

1480 елда Угра елгасындагы басып тору нәтиҗәсендә Иван III җитәкләгән Рус Олысы Сарай шәһәренә ясак түләргә туктаган (ләкин Казан ханлыгына 1487 елга кадәр, Кырым ханлыгына һәм Касыйм ханлыгына 1681 елга кадәр салым түләгән), 1480 елда Мәскәү кенәзлеге фактик рәвештә бәйсез дәүләткә әверелә.

1537 елны Бөек Мәскәү кенәзлеге Литвага Гомель белән Любечны биргән.

1547 елда Иван IV Явыз патша титулын алгач, кенәзлек патшалыкка әйләнгән.

Сылтамалар 

   http://www.z-rus.ru/ru_history_6.php  Русский улус Золотой Орды (1240-1480 гг.)
    http://www.gumilev-center.ru/ehkonomika-zolotojj-ordy/ Экономика Золотой Орды. Центр Гумилева.
 Лев Гумилев. Русь и Великая Степь
 Ключевский В. О. Боярская дума древней Руси. — М., 1882.

Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Кенәзлекләр
Тарихи дәүләтләр
Ливон ордены

Ливон ордены - 1237-1561 елларда Көнчыгыш Балтика буе, латыш һәм эстон җирләрендә алман - тәре йөртүчеләрнең католик сәяси-сугышчан оешмасы. Бертуктаусыз диярлек Литва һәм Мәскәү кенәзлегенә каршы бик каты сугышлар алып барган.

Урыслардан һәм литвалар белән сугышлар алып бару вакытында зур югалтулар кичерә, мөһим булган сугышларны оттыра.
 1242 — Боз өсте сугышы 
 1260 — Дурбада узган сугыш
1558-1583 елларда Мәскәү кенәзлегенә каршы барган сугышлар нәтиҗәсендә юк ителә.

Католиклык
Нугай Урдасы

Нугай Урдасы (Олуг Нугай, Нугай Ордасы, Нугай Йорты, Мангыт йорты) —  XIV йөз ахыры – XV йөз башында барлыкка килгән күчмә нугайлар дәүләте.

Тарихы 

XIV гасыр ахырында Идегәй Җаек белән Җембе  елгалары арасындагы җирләрдә ярыммөстәкыйль Мангыт йорты олысына нигез сала.

XV гасырның икенче яртысында мангыт кабиләләренең күпчелеге уртак исем белән «нугай» дип атала башлый. Мангыт йорты «Нугай Урдасы» яки «Нугай Олысы» дигән исем ала.

Нугай Урдасы Казан ханлыгы белән тыгыз бәйләнештә булган, Казан ханнарының хатыннары арасында Нугай Урдасы мирзаларының кызлары, мәсәлән, Нурсолтан, Сөембикә булган.

1496 елда Ямгурчы Мәскәү дәүләте Казан хакимиятенә утырткан Мөхәммәд Әмин ханны тәхеттән төшергән.

1501 елда яңадан Иван III дипломатиясе җиңә һәм Ногай мирзалары Мәскәү белән ханнарны килештереп куя башлый.

1505 елда Казан ханлыгында Нугай аксөякләре яклаган Мәскәүгә каршы каршылык куба.

1522 елда Нугай урдасы гаскәрләре Кырым тәхетенә гаскәр җыеп һөҗүм итәләр. Мәскәү белән дипломатияне яңадан ачып җибәрәләр һәм 1522 елдан алып 1530 елларга кәдәр союздаш дипломатия алып баралар.

Шәһәрләре 
Нугай Урдасының башкаласы Сарайчык шәһәре була. Сарайчык шәһәре Җаек елгасының түбән өлешендә, Казакъстан Республикасының Атырау өлкәсе Сарайчык авылы янында торган.

Шулай ук, Бузан елгасы буендагы шәһәрчек булган. Тарихи чыганаклар буенча Нугай Урдасының Бузан елгасы буенда шәһәрчеге булган.

Халкы

Идәрәчеләре 
Идарәче бәкләр, гадәттә, Идегәй нәселеннән булалар.

Күренекле кешеләре 

 Сөембикә
 Гали-Әкрәм
 Йосыф мирза

Искәрмәләр 

Тарихи дәүләтләр
Татар дәүләтләре
Нугай Урдасы
1856 ел



Вакыйгалар 
 30 март — Парижда 1856 елгы Париж солыхы имзалана.
 15 апрель — Беренче Канаданың «Торонто» паравозы эшли башлый.
 17 апрель — Квебек шәһәре Канада башкаласы буларак игълан ителә.
 8 сентябрь — Монреалда беренче һава шары очышы уза.

Туулар 

 24 апрель —  Франция маршалы Петэн.
 6 май — Зигмунд Фрейд (Sigmund Freud), табиб-психиатр.
 14 сентябрь — Гыйниятулла Капкаев, мөселман дин һәм җәмәгать эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәте (1893-1917) казые.

Вафатлар 

 9 июль — Амедео Авогадро, итальян физигы һәм химик.

1856 ел
Еллар
1452 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 15 апрель — Леонардо да Винчи (Leonardo da Vinci), итальян рәссамы, скульптор, архитектор, галим.

Вафатлар 

1452 ел
Еллар
1923 ел



Вакыйгалар 
 12 гыйнвар — Уфада Яшь юксылның беренче саны чыга.
 22 апрель — Казанда Татарларны гыйльми өйрәнү җәмгыяте барлыкка килә. 
 6 июль — ССРБ Конституциясе гамәлгә керә.
 13 июль — Голливуд тамгасы урнаштырыла.
 13 октябрь — Төркия башкаласы Истанбулдан Анкарага күчерелгән.

Туулар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1923 елда туганнар
 12 февраль — Галия Измайлова, балет биючесе, ССРБ халык артисты (1962).
 14 февраль — Хәбибулла Хәйруллин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 23 февраль — Әнвәр Гатауллин, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
 13 март — Мәргуб Исхаков, КХР армиясе генерал-майоры, татар. 
 5 апрель - Рамазан Байтимеров, татар шагыйре, Рөстәм Яхин музыкасына «Туган ягым» җырына сүзләр авторы. 
 15 апрель — Мәхмүт Хөсәен, шагыйрь.
 18 апрель — Ибраһим Нуруллин, язучы, әдәбият галиме.
 23 апрель — Алмас Әдһәмов, отставкадагы генерал-майор (1987 елдан).
 5 июнь —  Зәки Рахмангулов, металлург, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
 14 июнь — Зәкәрия Кашапов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 16 июнь — Гыйлемдар Рамазанов, әдәбият галиме, тәрҗемәче, шагыйрь. 
 23 июль - Мәхмүт Гәрәев, ССРБ һәм Русиядә хәрби юлбашчы. 
 21 апрель — Равил Тумашев, татар режиссеры.
 5 август — Виктор Маринин, Советлар Берлеге Каһарманы.
 23 август — Ләбибә Ихсанова, татар язучысы.
 6 сентябрь — Әгъзам Фәттахов, татар композиторы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 8 сентябрь — Расул Гамзатов, авар шагыйре.
 11 сентябрь — Габдулла Мотыйгуллин,  Дан орденының тулы кавалеры.
 23 сентябрь — Михаил Шляпников, Дан орденының тулы кавалеры.
 16 ноябрь — Вера Кузьмина, ССРБ халык артисты (Чабаксар).

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1923 елда вафатлар
 3 гыйнвар — Ярослав Һашек, чех язучысы.
 4 июнь — Дмитрий Анучин, рус этнографы, географ.
 24 сентябрь — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
 4 ноябрь — Сэм Фрэнсис (Samuel Lewis Francis), Америка рәссамы.

1923 ел
Еллар