alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Камыш

Камыш  (, ) — күрәннәр () гаиләләгенә керүче купьеллык, сирәк кенә берьеллык үләннәр ыругының су буе үсемлеге. Юеш урыннарда яки сулыклар янында үсә.

Этимология

КАМЫШ «камыш; рогоз» ~ чув. хăмăш, хумăш < хомăш < болг. *һамыш > мар. амыж, амыш, омыш, удм. камъж id. < гом. төрки камыш, кар., уйг., бор. төрки  qamuš, нуг., каз., к.-калп. камыс, як. хамыс, төркм. гамыш һ.б. id. М. Рясянен буенча, бор. төрки, уйг. кам-, кым- «тирбәлеп, җилфердәп тору, кымшау» (уйг. қамша-у) сүзеннән . Безнеңчә, камыш сүзен камыл сүзеннән дип уйларга берни дә комачауламый. К. ш. ук уйг. қомуч «камыш» < бор. *қамулч (беренче иҗектә а > о икенче иҗектәге у тәэсиреннән, мондый регрессив ассимиляция уйг. теленә хас): *-лч > -ш төрки телләрдәге *-л > -ш күчешенең башлангыч этабын чагылдыра. К. Камыл. Рус. камыш (< төрки) тур.

Рус. сөйләшләрендәге камыш тур. к. Аникин: 252–253 (шунда ук әдәбият).

Дерив.: камышлы, камышлык.

Таралышы 
Җир шары буйлап ~300 төре таралган. РФ территориясендә камышның 23 төре билгеле. Илнең Европа өлешендә һәм Көньяк Себердә урман камышы (Scirpus sylvaticus) һәм күл камышы  (, Scirpus lacustris) киң таралган.

Тасвирлама 
Камыш сабагы өчкырлы яки цилиндр формасында, куе яшел төстәге яфраклары тәңкәсыман (үсемлек сабагы төбендә) яки озынча була. Сабагының биеклеге — 0,5 – 2,5 м. Чәчәкләре ике җенесле, кулчатыр яки суган башы шәкелендәге җимшәнгә җыелган башакларда урнаша. Җимешләре чикләвеккә охшаган.

Күл камышы сулыкларда 1 метр һәм түбәнрәк тирәнлектә куелык ясап үсә, торф ясалуга нигез була. РФ Европа өлешенең күп төбәкләрендә һәм Себернең көньягында диңгез буе камышы (Scirpus maritimus) үсә. Камышның кайбер төрләрен (РФдә күл һәм  диңгез буе камышларына төрдәш) аерым төргә бүлеп карыйлар: Schoenoplektus, Bolboschoenus. Фәндә бөртеклеләр гаиләлегенә керүче күрән () һәм  җикәнлеләр гаиләлегенә керүче җикәнне () камыш белән бутау күренеше бар.

Зыяны 
Диңгез буе камышы игелә торган басуларның чүп үләне булып исәпләнә.

Кулланылышы 
Камыш — яр буйларын ныгытучы һәм сулыкларны саклаучы үсемлек. Кайбер төрләре (Scirpus lacustris, Scirpus sylvaticus) декоратив үсемлек буларак үрчетелә.

Камышның 3 метрга җитүче яфраксыз диярлек ботаклары үреп ясала торган әйберләр җитештергәндә, шулай ук төзү материалы, җылы саклый торган һәм төрү материалы буларак файдаланыла.

Диңгез буе камышы тамырларындагы бүлбе формасындагы үрентеләрне һәртөрле терлек малы яратып ашый. Шулай ук крахмал алырга да була. Борынгы заманнарда кипкән бүлбеләреннән он да ясаганнар.

Чыганаклар 
 Большая российская энциклопедия. Т.12 (Исл – Кан). М.: Научное издательство Большая российская энциклопедия, 2008, С.659. ISBN 978-5-85270-4-9

Әдәбият 
 Мәүлүдова Л. Г.  Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: югары уку йортлары өчен дәреслек.

Сылтамалар 
   Камыш на сайте USDA NRCS

Искәрмәләр 

Әлифба буенча үсемлекләр
Күрәннәр
Евразия флорасы
Төньяк Америка флорасы
Карповка

Карповка — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы поселок.

Халык саны — 249 тирәсендә. Почта индексы — 422776.

Тарих 
1950-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 53%, татарлар — 44%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Княжа

Княжа — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 196 тирәсендә. Почта индексы — 422782.

Тарих 
1565 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 71%, татарлар — 29%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кечкенә Пүчинкә

Кечкенә Пүчинкә — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 15 тирәсендә. Почта индексы — 422770.

Тарих 
1649 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Колкамәр

Колкамәр — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 118 тирәсендә. Почта индексы — 422779.

Тарих 
1621 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кодаш (Питрәч районы)

Кодаш — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 2 тирәсендә. Почта индексы — 422783.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Көек (Питрәч районы)

Көек — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422774.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Транспорт 
Көеккә кадәр Казаннан 90нчы номерлы автобус бара.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл-Яшьләр

Кызыл-Яшьләр — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422790.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Маевка (Питрәч районы)

Маевка — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422776.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Надеждино (Питрәч районы)

Надеждино — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422781.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Никольски (Питрәч районы)

Яңа Никольский — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422795.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Новоселки (Питрәч районы)

Новоселки — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422784.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Норма

Олы Норма — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422778.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Нырсуар

Нырсуар — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422786.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Люткино

Люткино — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422796.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Арышхазда

Арышхазда — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 146 тирәсендә. Почта индексы — 422776.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 77%, татарлар — 22%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Керәшен Сәрдәсе

Керәшен Сәрдәсе — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 477 тирәсендә. Почта индексы — 422779.

Тарих 
1565 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Мәдәният 
 Туган якны өйрәнү музее

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Колай (Питрәч районы)

Колай — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422776.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күн

Күн - хайван тиресен эшкәртү нәтиҗәсендә булдырылган материал.

Шулай ук карагыз 
 Күн җитештерү
 Тире
 Таткожтрест

Искәрмәләр
Олы Дүртөйле

Олы Дүртөйле — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 31 тирәсендә. Почта индексы — 422776.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Богородски (Питрәч районы)

Богородский — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 592 тирәсендә. Почта индексы — 422774.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гильдеево

Гильдеево — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 67 тирәсендә. Почта индексы — 422774.

Тарих 
1646 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кибәч

Кибәч — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы татар (керәшен) авылы. Кибәчтә 360 кеше яши, 185 йорт бар (2013).

Халык саны — 467 тирәсендә. Почта индексы — 422790.

Тарих 
1565 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Спорт
Кибәч авылы ил күләмендә данлыклы көрәшчеләр биргән авыл. СССР чемпионы булган Иван Баширов, күп тапкырлар батыр исеме алган Александр Золинны әтйеп узарга була.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кощаково

Кощаково — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 1776 тирәсендә. Почта индексы — 422772.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Шигали

Яңа Шигали — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422771.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Апакай

Апакай — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Авылда туган танылган шәхесләр 
 Галимҗан Камалиев — Советлар Берлеге Каһарманы, авыл шурасы рәисе (1971-1980).
 Гөлназ Нәүмәтова (1980), Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты (2013).

Мәгариф 
Ленино-Кокушкинода һөнәри лицей (2015 елдан филиал), урта мәктәп, балалар сәнгать мәктәбе, балалар бакчасы эшли (2017).

Мәдәният 
 «Ленино-Кокушкино» музей-тыюлыгы

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кавал

Кавал — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 349 тирәсендә. Почта индексы — 422785.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Аркатау

Аркатау — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 29 тирәсендә. Почта индексы — 422781.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Танылган шәхесләр 
 Надежда Галочкина (1935-2009), Социалистик Хезмәт Каһарманы, 7-нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Белкино

Белкино — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 223 тирәсендә. Почта индексы — 422783.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кибәк Иле

Кибәк Иле — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Халык саны — 283 тирәсендә. Почта индексы — 422783.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Аккүл Бигәнәй

Аккүл Бигәнәй — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 224 тирәсендә. Почта индексы — 422070.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алан Елга

Алан Елга — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 351 тирәсендә. Почта индексы — 422053.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бакшанды

Бакшанды — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 21 тирәсендә. Почта индексы — 422055.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Кибәче

Олы Кибәче — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 602 тирәсендә. Почта индексы — 422065.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Илфат Әскәров (1973), Яр Чаллы татар театры актеры, ТР атказанган артисты.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Арташ (Саба районы)

Олы Арташ — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 330 тирәсендә. Почта индексы — 422069.

Тарих 
XVI гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Танылган шәхесләр 
 Кадим Җәмитов - сынчы, Россия рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), Россия рәссамнар берлегенең Мәскәү бүлеге лауреаты.
 Мәхмүт Нигъмәтҗанов (1930—2020), музыка белгече, педагог, профессор, танылган фольклорчы, татар халык көйләрен җыючы һәм өйрәнүче; Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Шытсу

Югары Шытсу — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 388 тирәсендә. Почта индексы — 422067.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Утар

Югары Утар — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 152 тирәсендә. Почта индексы — 422051.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Авылда туган күренекле кешеләр 
 Минзакир Әпсәләмов (1896 - 1981, Мәскәү), генерал-майор (1940), хәрби фәннәр докторы.
 Зәки Хәбибуллин (1911-1945), Советлар Берлеге Каһарманы.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 66%, руслар — 27%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Симет

Югары Симет — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 428 тирәсендә. Почта индексы — 422055.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ике Басу Арташ

Ике Басу Арташ — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 341 тирәсендә. Почта индексы — 422069.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Нәгыйм Газизов (1954). икътисадчы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яулаштау

Яулаштау — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 455 тирәсендә. Почта индексы — 422053.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Елыш (Башкортстан)

Елыш — Башкортстанның Мишкә районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 452347,  — 80243825004.

Демография

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Завод-Нырты

Завод-Нырты — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 144 тирәсендә. Почта индексы — 422063.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Танылган шәхесләр 
 Иван Башкиров (1926-1945), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Иләбәр

Иләбәр — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 436 тирәсендә. Почта индексы — 422052.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Калатау (Саба районы)

Калатау — Татарстан Республикасының Саба районындагы поселок.

Халык саны — 78 тирәсендә. Почта индексы — 422077.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл Мишә

Кызыл Мишә (1946 елга кадәр Бөкмеш)— Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 353 тирәсендә. Почта индексы — 422057.

Тарих 
1619 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Көек (Саба районы)

Көек — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422057.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Айрат Вәлиев (1978) — КДАУ ректоры (2018 елдан).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кырбаш

Кырбаш — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422052.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Кибәче

Кече Кибәче — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422065.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Шыңар

Кече Шыңар — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422054.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Алмас Ахунҗанов (1937), балалар хирургы, уролог, медицина фәннәре докторы (1994).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мишәбаш

Мишәбаш — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422053.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Отар

Түбән Отар — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422051.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Мичән

Яңа Мичән — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422065.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мамалай (Татарстан)

Мамалай — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422067.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Шытсу

Түбән Шытсу — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422067.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Казанчы Бигәнәй

Казанчы Бигәнәй — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 157 тирәсендә. Почта индексы — 422070.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Нырты

Олы Нырты — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 277 тирәсендә. Почта индексы — 422063.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Владимир Баранов (1889-1967), биология фәннәре докторы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәртен (Саба районы)

Мәртен — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422071.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Шыңар

Олы Шыңар — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 461 тирәсендә. Почта индексы — 422054.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Марат Гәрәев, продюсер, «Барс-Медиа» компанияләр төркеме директорлар советы рәисе, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2019). 
 Камил Гәрәев, продюсер, «Барс-Медиа» компанияләр төркеме директорлар советы рәисе, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2019).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Миңгәр

Миңгәр — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422057.

Күренекле кешеләр 
Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров — татар артисты, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актеры.

Мәдәният 
 Сынлы сәнгать музее
 Шәүкәт Биктимеров музее

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Килдебәк (Саба районы)

Килдебәк — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 578 тирәсендә. Почта индексы — 422071.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Симет

Түбән Симет — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422065.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Керәнле

Керәнле — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 190 тирәсендә. Почта индексы — 422055.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Мөназыйр Фәттахов (1936), РСФСР атказанган шахтеры.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Эзмә

Эзмә — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 335 тирәсендә. Почта индексы — 422052.

Тарих 
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән.
Саба җирлегендәге иң борынгы ташъязма истәлек — Эзмә авылы басуында сакланган XIV йөз кабер ташы. Ул күпләргә мәгьлүм, тексты белгечләр тарафыннан укылган, аның турында фәнни әдәбиятта да шактый язылган, — ягъни, районда яшәүчеләргә дә, галим-голәмага да яхшы таныш. Шуңа күрәдер дә, игътибардан читтә калмаган: чардуган белән әйләндереп алынган, калай түбә белән капланган һәм чардуганына гамәлдәге хәрефләр белән "Йосыфҗан бине Xөсәен. 1332" дигән язу да беркетелгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
 Надгробный камень 1332 года (Сабинский район, Татарстан)

Тышкы сылтамалар 
Эзмә авыл җирлеге тарихы
Эзмә урта мәктәбе сайты
Курсабаш

Курсабаш — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Халык саны — 402 тирәсендә. Почта индексы — 422051.

Тарих 
1678 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мичәнбаш

Мичәнбаш — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422050.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алга (Сарман районы)

Алга — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 87 тирәсендә. Почта индексы — 423373.

Тарих 
1929 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Шәхесләр 
 Җофар Шәйфетдинов (1937), Чаллы (1993—2000), Алабуга (1991—1993), Чистай (1983—1991) шәһәрләре, Балтач районы (1979-1983) прокуроры.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Александровка (Сарман районы)

Александровка — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 480 тирәсендә. Почта индексы — 423352.

Тарих 
1805 елда нигезләнгән.

Авылда туган күренекле шәхесләр 
 Александр Казаков (1917 - 1950, Азнакай), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 Лилия Камалиева — Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2016 елдан).

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 65%, урыслар — 33%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әлмәт (Сарман районы)

Әлмәт, шулай ук Иске Әлмәт, Әлмәтмулла — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 514 тирәсендә. Почта индексы — 423371.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Дин 

Ислам
 Морад Рәмзи исемендәге мәчет

Авылда туган күренекле кешеләр 
 Морад Рәмзи (1855 - 1934, Кытай) — мәгърифәтче, тәрҗемәче, мөгаллим, язучы.
 Җәүдәт Салихов (1959) — ТР президенты иминлек хезмәте башлыгы (1998-2002), ТР президенты эшләр идарәсе җитәкчесе (2002-2010).
 Илгиз Салихов (1953) — 2003 елдан «Татнефть» ААҖ «Норлатнефть» НГДУ башлыгы.
 Хафиз Салихов (1950) — ТР сәүдә министры (1998-2007), физика-математика фәннәре докторы (2010).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Анак

Анак — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 34 тирәсендә. Почта индексы — 423357.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Авыл җирлегендә туган күренекле кешеләр 
 Чәчкә Заһирова (Чәчкә Миңнегали кызы Заһирова) - сугыш чорында партизан-разведчик, тыныч тормыш елларында икътисад фәннәре кандидаты.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Балтамак

Балтамак — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 34 тирәсендә. Почта индексы — 423359.

Тарих 
1883 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Танылган шәхесләр 
 Мәгъсүм Хөсәенов (1911-1986), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Разин Фатыйхов (1952―2003), 1995―2002 елларда РКБ баш табибы ― ТР Сәламәтлек саклау министры урынбасары. Татарстанның атказанган табибы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Боламык (Сарман районы)

Боламык — Татарстан Республикасының Сарман районындагы поселок.

Халык саны — 28 тирәсендә. Почта индексы — 423358.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Шәхесләр 
 Илгизәр Миргалимов (1942-2019), дирижер, КДМИ профессоры.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Буралы Чишмә

Буралы Чишмә — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 100 тирәсендә. Почта индексы — 423355.

Тарих 
1924 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Чыршылы (Сарман районы)

Югары Чыршылы — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 200 тирәсендә. Почта индексы — 423366.

Тарих 
1730-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Дружба (Сарман районы)

Дружба — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 58 тирәсендә. Почта индексы — 423366.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Дүсем

Дүсем — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 286 тирәсендә. Почта индексы — 423353.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән. Беренче тапкыр бу урынга Дүсмәкәй исемле кеше утырган. Кайбер мәгълүматларга караганда, ул кешенең исеме Дүсмехәммәт булган. Авылның исеме башта шул кеше исеме белән Дүсмәкәй, ә аннан соң Дүсем дип аталган.

Октябрь революциясенә кадәр, барлык авыллардагы шикелле, Дүсем авылында да яхшы җирләр, урманлык һәм болыннар, хәтта таучыклар да авылның байлары кулында булган.

Бу елларда Дүсем авылында барысы 100 ләп вак крестьян хуҗалыгы булган. Шулардан 50 хуҗалык бер атлы, 20 хуҗалык 2 шәр атлы, ә калган  хуҗалыклар бөтенләй атсыз булганнар. Алар байларга көнлекче булып ялланып эшләгәннәр.

Дүсем авылы культура ягыннан да артта була.  Авылда I мәхәллә, 1 мәчет булган. Авылда 2 мулла: Сәлихҗан һәм Шәрифҗан , мөәзин Шәйдулла булган. 1916 нчы елда халык көче белән бер мәдрәсә салынган. Анда Миргарифан хәлфә укыткан.

Октябрь таңы аткач,  Дүсем авылының йөзен тамырдан үзгәртергә мөмкинлекләр ачыла. Авылның тышкы күренеше дә башкачага әйләнә.

Дүсем авылы Ләшәү Тамак һәм Минзәләбаш авыллары арасында утырган. Бу елларда, авыл ике урамнан тора.

Беренче комсомоллар 
Дүсемдә беренче комсомоллар 4әү булган. Авылда бу вакытта оешма булмаганлыктан, алар Карамалда волость комсомол оешмасына кергәннәр. Аларны укытучы Зәйнуллин Сөнгать хәзерләгән. Алар: Лотфрахманов Ширияздан, Бабиков Хисмәт, Ибатуллин Хисмәт, Гарифуллин Газиз.

Шуннан соңгы елларда авылда комсомол оешмасы оеша. Комсомоллар авылда газеталар уку, совет законнарын аңлату эшләрен алып барганнар.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Күренекле кешеләр 
 Гамирҗан Миргаҗан улы Дәүләтшин — күренекле татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстанның Дәүләт премиясе лауреаты.
 Фәрит Зәкиҗан улы Яхин — язучы, галим.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Икътисады 
 «Бакыр тау» колхозы

Социаль тармак 

Бүгенге көндә авылда 120 ләп хуҗалык исәпләнә. Дүсем төп гомуми белем бирү мәктәбе, балалар бакчасы, клуб, китапханә, элемтә үзәге, кибетләр эшли. Газ кертелгән, авыл эчендә юллар күтәртелгән, мәчет бар.

Авылда 3 урам бар: Совет урамы, Яшьләр һәм Гадел Кутуй урамнары.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ивановка (Сарман районы)

Ивановка — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 7 тирәсендә. Почта индексы — 423350.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каташ-Каран

Каташ-Каран — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Халык саны — 402 тирәсендә. Почта индексы — 423370.

Тарих 
XVII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Авыл җирлегендә туган күренекле шәхесләр 
 Наиф Акмалов (Наиф Акмал, 1973), Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе журналисты. 
 Нәсим Акмалов (Нәсим Акмал, 1960), радиожурналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).
 Нияз Акмалов (Нияз Акмал, 1954―2007), шагыйрь, публицист, С. Сөләйманова исемендәге премия лауреаты (2006).

Дин 

Ислам
 Зөһрә мәчете

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Куҗак

Куҗак () — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423354.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Дин 

Ислам
 «Ислам Нуры» мәчете

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кормаш (Сарман районы)

Кормаш — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423372.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл Бакча

Кызыл Бакча — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423354.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мортыштамак (Сарман районы)

Мортыштамак — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423358.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Габдрахман Тайсугани
 Гайнелхак Баев
 Мәдинә Маликова
 Мәрьям Галләмева

 Эдуард Латыйпов (1974), театр актеры, ТР атказанган артисты (2018).
 Рифхәт Сәхәбетдинов (1955), техник фәннәр докторы (2001), профессор.

Дин 

Ислам
 «Нур» мәчете

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мостафа

Мостафа — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423364.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Нарат Асты (Сарман районы)

Нарат Асты — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423376.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Чыршылы (Сарман районы)

Түбән Чыршылы — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423366.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Бикмәт

Түбән Бикмәт — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423360.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Шәхесләр 
 Гәверлә Беляев

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Ләшәү

Түбән Ләшәү — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423355.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Әхмәт

Яңа Әхмәт — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423350.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Дин 

Ислам
 Һидәят мәчете

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Минзәләбаш

Яңа Минзәләбаш — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423368.

Тарих 
1923 елда Чаллы кантоны Карамалы волосте Иске Минзәләбаш авылының Гыйният исемле кешесе Минзәлә елгасы башланган урында урнашкан Яңа Минзәләбаш авылы буласы урынга беренче казык кага, 1924 елда күченеп килә.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Дин 

Ислам
 Гыйният мәчете

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Җәлил

Җәлил — Татарстан Республикасының Сарман районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — штп (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 14800 тирәсендә. Почта индексы — 423368.

Тарих 
1963 елда нигезләнгән.

Башлыклар

Бистә шурасы рәисләре 
 1968-1973 — Кәшиф Зәки улы Зарипов
 1973-1975 — Валентина Алексей кызы Храмова
 1975-1980 — Азат Исхак улы Исмәгыйлов
 1980-1987 — Тамара Петр кызы Кузьмина
 1987-1990 — Җәүдәт Фәхрулла улы Әхмәдуллин
 1990-1992 — Нәҗип Кәшиф улы Мөхәммәдиев
 1992-2000 — Сәхибҗан Салих улы Латыйпов
 ? - ?   — Хәмит Госман улы Васыйков
 ? - ?   — Морат Әхмәт улы Галимов
 2000-2001 — Нәфис Сәлим улы Җиһангиров
 2001-2003 — Гөлфирә Сөнгать кызы Сәлахова
 2003- ? — Нәфис Сәлим улы Җиһангиров

«Җәлилнефть» НГДУ башлыклары 
 1973-1983 — Галимҗан Мәннап улы Әхмәдиев
 1983-1986 — Рәис Сәет улы Нурмөхәммәтов
 1986-2001 — Наил Җиһанша улы Мортазин
 2001- ?  — Миргазыян Зәки улы Таҗиев

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 77,7%, руслар — 19,6%.

Танылган шәхесләр 
 Әбүзәр Фәйзуллин (1964) — виртуоз баянчы, ТР атказанган артисты (1997).
 Гафифә Гаффарова (1948), шагыйрә.

Экономика 

Нефть чыгару: НГДУ «Джалильнефть», ОАО «Меллянефть»

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Дин 
 Ислам

 Бистә мәчете
 Православие
 Изге Архангел Михаил храмы ()

Әдәбият 
 И. Н. Яковлева. Поселок Джалиль. Мечта воплотилась в быль. Набережне Челны: Издательский дом «Граф и К», 2004.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар