alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Югары Усылы

Югары Усылы — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 830 кешенең яшәве мәгълүм.

География 
Уфадан 122 километр ерак.

Мәгариф 
Югары Усылы урта мәктәбендә 122 бала укый (2011-2012 уку елы). 22 укытучы белем бирә.

Демография 

 2002 елгы  буенча: татарлар — 59%; башкортлар — 32%.

Танылган шәхесләр 
 Рәис Баһаветдинов (1926), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Түбән Усылы

Түбән Усылы — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 444 кешенең яшәве мәгълүм.

ᴨyчᴛьı индексы — 453163,  — 80249892005.

Демография 
Халык саны динамикасы:

Танылган шәхесләр 
 Сәлимгәрәй Әскәров (1936―1991), синтетик каучык заводы аппаратчысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 Роберт Паль (1938), язучы, шагыйрь һәм тәрҗемәче. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), БР халык язучысы (2021).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Башкортстан авыллары
Соңгыр

Соңгыр — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 83 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы — 453163,  — 80249892007.

Демография 
Халык саны динамикасы:

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Чуртан (Стәрлетамак районы)

Чуртан — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 474 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы — 453163, ОКАТО коды — 80249892010.

Демография 
Халык саны динамикасы:

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Усылыбаш

Усылыбаш (Услыбаш) — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 474 кешенең яшәве мәгълүм.
Почта индексы — 453163,  — 80249892009.

Демография 
Халык саны динамикасы:

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Рамил Бигнов

Рамил Бигнов — «Башкортстан татарлары» берлеге рәисе, күренекле җәмәгать эшлеклесе, эшкуар.

Рамил Имамәгъзәм улы Бигнов 1956 елның февраль аенда Башкортстанның Югары Аташ авылында дөньяга килә. Югары уку йортын тәмамлагач, комсомол оешмасын җитәкли. Хәрби хезмәтен Әфганстаннда үтә. Уфада, зур төзелеш оешмасын җитәкли. Аннары Россия Дәүләт думасында депутат булып хезмәт итә, аннан соң шәхси бизнесын оештыра.

Соңгы елларда Башкортстан оппозициясе җитәкчеләренең, татар милли хәрәкәт лидерларының берсе.

Чыганаклар 
 Башкортстан татарлары әйдаманы Рамил Бигнов юбилее 

Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Башкортстан сәясәтчеләре
Татар җәмәгать эшлеклеләре
Монгол телләре

Монгол телләре — Монголия, Кытай, Россия һәм Әфганстандагы берничә телне берләштерүче Алтай телләренә керүче телләр төркеме. Лексикостатистика буенча бу телләр б.э. V гасырында аерылганнар.

Классификация 

Төньяк монгол төркеме
 Борынгы язулы монгол теле (классик борынгы язулы монгол теле) — XIII гасырдан XVII гасырга кадәр барлык монгол кабиләләренең уртак әдәби теле.
 Урта монгол теле (13-16 гасырлар)
 Эчке Монголиянең (Кытай) заманча әдәби теле.
 Урта монгол кластеры — бер телнең сөләмнәре булган 3 телне үз эченә ала.
 Заманча монгол теле
 халха-монгол әдәби теле (яки халха, Монголия)
 көнчыгыш, үзәк һәм көньяк диалектлар — Монголия һәм Китай
 ордос диалекты — үзәк һәм көнбатыш монгол телләре арасында урта бер халәткә ия тел.
 бүрәт теле (бүрәт-монгол) — Россия, Монголия һәм Китай
 хамниган теле
 ойрат классик (рәсми) теле
 калмык теле (монгол-калмык, ойрат-калмык)

Көньяк монгол төркеме
 шира-югур теле — лексик яктан төньяк монгол телләренә якынрак
 монгор теле (ту, широнгол-монгол). 
 баоань-дунсян кластеры
 баоань теле
 дунсян теле

Могол төркеме
 могол теле — Әфганстан

Кидань төркеме
 кидань теле † — киданьнарның теле
 даур теле

Башка борынгы телләр
 сяньби теле — II — IV гасырларда бүгенге Эчке Монголия җирләрендә яшәгән, IV гасырда табгачлар белән бергә Кытайны яулап алган һәм Тоба династиясен (VI гасырга кадәр идарә иткән) нигезләгән сяньби кабиләсе теле
 табгач диалекты

Шулай ук карагыз 

Монгол телләре
Фибоначчи

Леона́рдо Пиза́но (, як. 1170 ел, Пиза — як. 1250 ел, шунда ук) — Урта гасырлар Аурупасының беренче эре математигы. Фибона́ччи (Fibonacci) исеме астында билгеле.

Фибоначчиның әтисе сәүдә эшләре буенча еш кына Алжирда була. Анда ул гарәп галимнәреннән математика өйрәнә торган була. Соңрак ул Мисырда, Сүриядә, Византиядә, Сицилиядә дә була. Леонардо ислам дөньясы галимнәренең хезмәтләрен өйрәнә (әл-Хәрәзми, Әбу Камил һ.б.), гарәп тәрҗемәләре буенча борынгы грек һәм һинд математикларының хезмәтләре белән дә таныша.

Фиббоначчи саннары 
Фиббоначчи хөрмәтенә Фиббоначчи саннары атала, бу саннар рәтендә алдагы сан элекке ике санның суммасы булып тора. Хәзерге вакытта кайбер галимнәр аны 0-дән башлана торган итеп билгелиләр, кайберәүләр 1-дән башлана торган итеп билгелиләр. Фиббоначчи саннары шулай бара:
0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, 1597, 2584, 4181, 6765, 10946, 17711, ...
Фиббоначчи саннарына туры килгән эзлеклелекләр табигатьтә очрый. 

Урта гасырлар галимнәре
Италия галимнәре
Математиклар
Һинд-аурупа телләре

Һинд-аурупа телләре — дөньяда иң зур телләр гаиләсе. Антарктидадан кала Җирнең барлык кыйтгаларында таралган. Сөйләшүчеләр саны 2,5 миллиардтан артык.

Исем 
Һинд-аурупа телләре () терминын беренче тапкыр 1813 елда Томас Юнг кулланган. Алмантелле әдәбиятта еш кына һинд-герман телләре () сүзтезмәсе очрый.

Телләр

Һинд-иран телләре

Иран телләре

Һинд-ариан телләре

Нуристаник телләре

Грек-фригий-әрмән телләре

Палеобалкан телләре

Балт-славян телләре

Славян телләре

Балтыйк телләре

Герман телләре

Көнчыгыш герман төркеме (үле) 
 Гот теле (үле)
 Кырым-гот теле (үле)
 Вандал теле (үле)
 Бургунди теле (үле)

Төньяк герман (скандинав) төркеме 
 Көнбатыш скандинав телләре
 Исланд теле
 Фарер теле
 Дат теле
 Норвег теле
 Норн теле (үле)
 Борынгы исланд теле (үле)
 Борынгы дат теле (үле)
 Борынгы норвег теле (үле)
 Көнчыгыш скандинав телләре
 Швед теле
 Гутний теле
 Борынгы швед теле (үле)
 Борынгы гутний теле (үле)

Көнбатыш герман төркеме 
 Инглиз-фриз төркемчәсе
 Инглиз теле
 Фриз теле
 Шотланд теле
 Борынгы инглиз теле (үле)
 Аллеман теле (үле)
 Борынгы фриз теле (үле)
 Йола теле (үле)
 Түбән алман төркемчәсе
 Нидерланд теле
 Түбән алман теле
 Африкаанс
 Норманд теле (үле)
 Борынгы сакс теле (үле)
 Югары алман төркемчәсе
 Алман теле
 Идиш теле

Италий телләре

Сабель төркеме (үле) 
 Сабин теле (үле)

Оск-умбр төркеме (үле) 
 Оск теле (үле)
 Умбр теле (үле)

Латин-фалиск төркеме 
 Фалиск теле (үле)
 Латин теле (үле). Латин теленнән роман телләре барлыкка килә:

Роман телләре 
 Балкан-роман төркеме
 Аромун теле
 Истрорумын теле
 Меглен-румын теле
 Румын теле
 Молдав теле
 Далматин төркеме (үле)
 Далматин теле (үле)
 Галл-роман төркеме
 Француз теле
 Норманд теле һәм инглиз-норманд теле
 Каталан теле
 Провансаль теле
 Ибер-роман төркеме
 Испан теле
 Португаль теле
 Галисий теле
 Сефард теле
 Италий-роман төркеме
 Итальян теле
 Сардин теле
 Истророман теле
 Рето-роман төркеме
 Ретороман теле
 Фриуль теле
 Ладин теле

Кельт телләре

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Дөнья телләре
 Телләрнең генетик классификациясе

 
Авразия телләре
Unity (эш өстәле тирәлеге)

Unity — Canonical ширкәте тарафыннан Ubuntu операцион системасының GNOME эш өстәле өчен ирекле тышчасы.

Тарих 
10.10 юрамасыннан башлап Unity  Ubuntu Netbook Edition өчен төп тышча буларак кулланыла башлый. Аның ярдәмендә нетбукларның кечкенә экраннарын тагын да кулайрак кулланырга ярдәм итә, шулай ук, мәсәлән, ачылган программалар арасында күчеш ясау өчен вертикаль панель.

Хәзерге вакытта тәрәз менеджеры буларак Mutter куллана, ләкин шулай да Ubuntu 11.04 юрамасына аны Compiz белән алмаштырырга уйлыйлар. Шуның белән беррәттән Ubuntu 11.04 юрамасыннан башлап, Canonical компаниясе төп тышча булып саналган GNOME'ны  Unity'га алмаштырырга планлаштыра, моның сәбәбе GNOME уйлап табучылары белән чыккан кайбер каршылыклар. Шуңа да карамастан барлык кушымталар әлегә GNOME'нан алыначак.

«Unity is a desktop shell for GNOME. This is not the same as a totally new desktop environment. A desktop shell is the interface that you use. Unity will still use the same GNOME apps and libraries that the current desktop does. GNOME shell is an example of another shell for GNOME.» What is «Ubuntu Unity»? на http://askubuntu.com/

Марк Шаттлворт сүзләренә караганда, Canonical киләчәктә Unityны  X Window System тәрәзә системасыннан  Waylandкка күчерергә планлаштыру турында да әйтә. Ул шулай ук, X өчен уйлап табылган барлык кушымталарның да бу яңа системада эшләвен һәм яңа системага күчкән вакытта  GNOME һәм KDE уйлап табучыларына да ярдәм итәчәген әйтеп үтте.

Интерфейсның төп элементлары 
 Ачу менеджеры Эш өстәленә ачылган барлык программаларны төркемнәргә бүлә. GNOME төп сайлагын алмаштыра (Кушымта/Күчеш/Система), кулланучылар тарафыннан ясалучы  «Сайланган» төркемен тәэмин итә.
 Глобаль сайлак Кушымта сайлагының башлыгын һәм юлын төп тәрәзәдә түгел, ә өстәге панельдә урнаштыра.

 «Home» төймәсе Кушымталар һәм файллар бүлеген ача.
 Dash Һәрбер кушымта турында тулырак мәгълүмат күрсәтә, шулай ук гади файл менеджеры да бар.
 Maximus Барлык тәрәзәләрне тулысынча ачып куя.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Ubuntu Unity  рәсми сәхифәсе
 Ubuntu Unity - launchpad.net сәхифәсендә 
 Unity  UbuntuWiki сәхифәсендә
 What is «Ubuntu Unity»? на http://askubuntu.com/

Операцион система
Исланд теле

Исланд теле (үзатамасы íslenska) — исландлар теле, Исландиянең дәүләт теле. Герман телләренең Скандинав төркеменә керә.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 306 мең кеше (2007 ел фаразлары). Исланд телендә сөйләшүчеләрнең абсолют күпчелеге Исландиядә яши (якынча 290 мең кеше). Шулай ук әлеге телне белүчеләр Даниядә (8165 кеше), АКШта (5655 кеше), Канадада (2385 кеше) яшиләр.

Ике диалект аерыла: төньяк һәм көньяк.

Язу 
XII гасырдан бирле исланд теле язуы латин әлифбасына нигезләнә.

Әлифба:

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Исландия университеты: (English) (Icelandic)
 Исланд исемнәре мәгънәләре 
 Mimir — Онлайн Исланд грамматикасы
Норвег теле

Норвег теле (үзатамасы norsk) — норвеглар теле, Норвегиянең дәүләт теле. Герман телләренең Скандинав төркеменә керә. Норвегиянең кануннары һәм хөкүмәт сәясәте буенча норвег теленең ике «рәсми» формасы бар — букмол (норв. bokmål, китап сөйләме) һәм нюнорск (норв. nynorsk, яңа норвег теле).

Тарихи яктан фарер һәм исланд телләренә якын. Ләкин дат һәм швед телләре йогынтысы нәтиҗәсендә шулай ук бу телләргә якын.

Килешләр — .

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Норвег-Инглиз сүзлеге 
 Норвег теле турында
GNOME

GNOME () — Unix-охшаш операцион системалар өчен ирекле эш өстәле тирәлеге. GNOME - GNU проектының бер өлеше булып тора.

GNOME уйлап табучыларытулысынча ирекле тирәлеккә ориентлашкан һәм кулланучының нинди дәрәҗәдәге белеменә, физик мөмкинлекләренә, теленә карамаган проект ясарга тырышалар. GNOME проекты кысаларында яңа программалар, шулай ук яңа кушымталар ясау җиһазлары ясала.

GNOME —  («GNU челтәрле җисем тирәлеге») сүзенең акронимы. GNU астында проект түгел, ә операцион система күздә тотыла, шуңа да ул бу ОС'ның рәсми эш тирәлеге булып тора да инде.

Галерея

Искәрмәләр

Моны да карагыз 
 GNU
 X Window System
 KDE
 Xfce
 CDE
 JDS
 GUADEC

Сылтамалар 

 Рәсми сәхифәләр
 GNOME: The Free Software Desktop Project — GNOME рәсми сәхифәсе.
 GNOME на русском  — GNOME рустелле бергәлегенең рәсми сәхифәсе.
 Learn to use GNOME  — GNOME документациясе.
 The GNOME Foundation — GNOME Фонды сәхифәсе.
 GNOME Documentation Library — GNOME китапханәсе
 GNOME Live!

 Башка сәхифәләр
 FootNotes — GNOME яңалыклары
  GNOME  — кайбер программалар 
 GnomeFiles — GNOME кушымталарының репозиторийлары
 GNOME Journal  — GNOME турында онлайн-журнал
 The Story of the GNOME project  — GNOME тарихы
 GNOME-Look.org — GNOME өчен барлык бизәүләр
 GNOME онлайнга китә  

 
GNU
Операцион система
Фарер теле

Фарер теле (үатамасы Føroyskt mál [ˈføːɹɪst ˈmɔaːl]) — Фарер утрауларында таралган тел. Герман телләренең Скандинав төркеменә карый. Фарер утрауларында 49 000 кеше яши (90 % өчен фарер теле — туган тел), башка фарертеллеләр Даниянең үзендә яшиләр.

Исланд теле кебек үк, фарер теле тамырлары Скандинавия викингларына тоташа. Фарер телендә үз әдәбият нибары XIX гасырда гына пәйда була. Милли хәрәкәт тырышлыгы белән күп өлкәләрдә (мәгариф, идарә, чиркәү һ. б.) рәсми халәт ала, хәзерге вакытта төрле даирәләрдә кулланыла.

Фарер теле белән шөгыльләнгән беренче галим — Йенс Свабо (1746—1824). Ул фарер-дат-латин сүзлеген төзи, ләкин сүзлек 1966 елда гына басыла башлый.

Язу 
Фарер теленең язуы латин әлифбасына нигезләнгән. Ул 29 хәрефтән тора:

Aa, Áá, Bb, Dd, Ðð, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Íí, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Úú, Vv, Yy, Ýý, Ææ, Øø

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Фарер теленең аңлатмалы сүзлеге 
 unilang.com сайтында фарер теле  

Скандинавия телләре
Дания телләре
Сьюзан Бойл

Сью́зан Магдалейн Бойл (; }, 1961 елның 1 апрелендә Блэкберн, Көнбатыш Лотиан, Шотландия туган) — шотланд җырчысы, 2009 елның 11 апрелендә«Britain's Got Talent» тапшыруында катнашып таныла.

Britain’s Got Talent 

2009 елның 11 апрелендә Сюзан «Кире кагылганнар» мюзиклыннан «I Dreamed a Dream» җырын башкаруы белән барлык тамашачыларны җаң калдыра. 30 май көнне исә әлеге бәйгенең финалы оештырыла һәм Сьюзан Diversity биючеләр төркемен уздырып икенче урын яулый. Бу вакытта Бойл ханымның нервлары какшый һәм икенче көнне ул хастаханәгә өләгә. «Шоудан соң,шимбкә көнне, Сьюзан бик нык арыган һәм аңа бераз ял итәргә кирәк», — дип Britain’s Got Talent җитәкчеләре халыкны тынычландыдырга тырышты.

Бу чыгышны YouTube сәхифәсенә куйганнан соң, бу видеоны караучы кулланучылар саны 120 миллионнан артып китә.

Дискография

Альбомнар 
 2009 I Dreamed a Dream — барлык дөнья буенча якынчы 9 млн күчерелмә сатыла
 2010 The Gift — АКШта якынча 1,8 млн күчерелмә сатыла

Сингллар 
 2009 Wild Horses (iTunes)

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 Җырчының рәсми сәхифәсе 
 Сьюзан чыгышының видеоязмасы YouTube сәхифәсендә (видео күрсәтелми)
 Сьюзан чыгышының видеоязмасы YouTube сәхифәсендә
 Инглиз әбие. Сьюзан Бойл феномены 

Бөекбритания җырчылары
Фриз теле

Фриз теле (үзатамасы Fryske talen) — фризлар теле, герман телләренең көнбатыш төркеменә керә. Күбесенчә Нидирланның Фрисландия провинциясендә таралган, шулай ук башка илләрдә дә фриз телендә сөйләшүчеләр бар. Борынгы инглиз теленә якын.

XVI гасырда Фрисландия бәйсезлеген югалткач, нидерланд теле фриз телен кыса башлаган, хәзерге вакытта көнкүрештә генә кулланыла.

Язу 
Фриз теле латин әлифбасына нигезләнгән. Гадәти латин хәрефләренә «â», «ê», «ô», «û», «ú» хәрефләре өстәлгән.

Диграфлар һәм триграфлар кулланыла.

Шулай ук карагыз 

 Көнчыгыш фриз теле

Сылтамалар 

 The Frisian foundation  (фриз телендә)
 фризча-инглизчә сүзлек 
 Фриз теле курсы         

Көнбатыш герман телләре
Алмания телләре
Нидерландлар телләре
Сәет

Сәет ( — әфәнде, башлык) — мөселманнар арасында Мөхәммәт пәйгамбәрнең оныгы Хөсәен (пәйгамбәрнең кызы Фатыйма һәм Гали ибн Әбу Талибның улы) нәселеннән булган кешеләргә карата кулланылган хөрмәтле исем. Хөсәеннең бертуганы Хәсән нәселеннән булганнарга шәриф атамасы кулланыла.

Ислам төшенчәләре
Ислам вазыйфалары
Шәриф

Шәриф ( — югары, күркәм) - мөселманнар арасында Мөхәммәт пәйгамбәрнең кызы Фатыйма аркылы булган оныгы Хәсән нәселеннән булган кешеләргә кулланылучы хөрмәтле атама. 

Ислам төшенчәләре

ar:أشراف
az:Şərif
ca:Xerif
de:Liste der Großscherifen
dv:މައްކާގެ ޝަރީފު
en:Sharif of Mecca
eo:Ŝarifo
es:Jerife de La Meca
eu:Mekako jerife
fi:Šarif
fr:Chérif de La Mecque
he:שריף (אסלאם)
it:Sharif
lv:Šarifs
nl:Sjarief van Mekka
pl:Szarif
ru:Шериф (ислам)
sv:Sharif
Тунгус-маньчжур телләре

Тунгус-манҗур телләре — алтай телләр гаиләсенә кергән телләр төркеме. Юкка чыгу дәрәҗәсендә, Россиядә рус теле тарафыннан, Кытайда кытай теле тарафыннан кысыла.

Тунгус-манҗур телләренә түбәндәге телләр керә:
 Манҗур теле
 Нанай теле
 Негидаль теле
 Ороч теле
 Орок теле
 Солон теле
 Ульч теле
 Удегей теле
 Җурҗень теле (үле)
 Эвенк теле
 Эвен теле

Тунгус-манҗур телләрендә күбесенчә өлкән буын сөйләшә. Уку йортларында укыту тиешле дәрәҗәдә алып барылмый.

Тунгус-манҗур телләрен өйрәнүдә күп көчен лингвист Валентин Аврорин куйган.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Тунгус-манҗур телләре буенча сүзлекләр
Apple Inc.

Apple Inc. (,  Эпл) — танылган Америка корпорациясе, шәхси һәм планшет санаклар, аудиоплеерлар, телефоннар, программа белән тәэмин ителеш ясаучы һәм битештерүче компания. Санак җитештерүне  һәм бүгенгесе көндә булган барлык график интерфейслы операцион системаларны башлап җибәрүче варислар арасында беренче урында тора. Штаб-фатиры Калифорния штатының (АКШ) Купертино шәһәрендә урнашкан.

Үзенең эстетик бизәлешенә һәм Apple тарафыннан кертелә баручы барлык яңа технологияләр аркасында ул бик зур популярлыкка ия. Күбесенчә моның белән АКШ'та кызыксыналар.

Эшчәнлеге 
Компания үзенең продукциясен Apple Store аша сата (кибетләр саны 317 артып китә, алар: АКШ, Канада, Япония, Бөекбритания һәм башкка бик күп илләр буенча урнашкан).

Хезмәткәрләрне гомуми саны — 46,6 мең кеше (2010 ел).

Продукциясе 

Бүгенгесе көндә Apple Компаниясе чыгаручы җиңаз төрләре:
 iPod shuffle
 iPod nano
 iPod classic
 iPod Touch
 iPhone (IPhone 5)
 iPad
 Apple TV
 MacBook
 MacBook Pro
 MacBook Air
 Mac mini
 iMac
 Mac Pro
 Apple Cinema HD Display
 Apple LED Cinema Display
 Apple xServe

Шулак ук боларга ширкәт үзе үк өстәмә җиһазлар һәм алар өчен яраклы булган программа белән тәэмин ителеш тә чыгара. Шуларның иң яңасы:
 Mac OS X

Искәрмәләр

Сылтамалар  
 

 Рәсми сайт
 Apple Россия

Apple
Әлифба буенча компанияләр
АКШ компанияләре
Технология ширкәтләре
Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге



Беренчел тел буларак кулланылган төп 10 иң күп кулланылган телләр

Туган теле дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр саны 10 миллионнан артык булган телләр 
2009 елда чыккан Encarta энциклопедиясе мәгълүматлары буенча төзелгән телләр исемлеге. Критерий — телне туган тел дип санаучыларның якынча саны (10 миллион кешедән күбрәк сөйләшкән телләр).

Туган теле дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр саны 5 белән 10 миллион тирәсе булган телләр

Туган теле дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр саны 3 белән 5 миллион арасы булган телләр

Сөйләшүчеләр саны 3 миллионнан күбрәк дип еш әйтелгән телләр 
Some languages are widely cited as having more speakers than the sources for this article allow, due to discrepancies in the conception of language. Differences may be due to defining a language along ethnic lines rather than by degree of comprehension (Tibetan, Hmong), large numbers of L2 speakers who use the language on a daily basis (Swahili, Lingala), or a suspected but undocumented number (Chinese Sign Language). Numerous cases where estimates disagree without some such extenuating circumstance are not listed.

Өстәмә телләр 
The following are languages which were not properly sourced for where they were included, or which have not yet been added

Varhadi-Nagpuri  7.0
Lambadi  6.0
Mewati  5.0
Mainfränkisch  4.9
Domari  4.0
Musi  3.9
Mina  3.8
Banjar  3.5
Hassaniyya  3.1 [already counted under Arabic]
Godwari  3.0
Hunsrik  3.0

Шулай ук карагыз

 Дөнья халыклары
 Киң таралган телләр исемлеге
 Википедияләр исемлеге
 Халыкара тел
 Linguistic demography
 Linguistic Diversity Index
 Lists of endangered languages (for languages with the fewest numbers of speakers)
 List of ISO 639-3 codes
 Lists of languages

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Рус Википедиясе
 Инглиз Википедиясе

:Тел белеме

Телләр исемлекләре
Халыкара туган тел көне

Халыкара туган тел көне — 21 февраль көнне билгеләнгән, ЮНЕСКО Генераль конференциясе тарафыннан игълан ителгән халыкара бәйрәм. Бөтен дөньядагы туган телләрне, аеруча азсанлы халыкларның телләрен, тануга, үстерүгә булышлык итү максатында, 1999 елның 17 ноябрендә ЮНЕСКОның генераль конферен­циясендә Халыкара туган тел көнен билгеләү турында карар кабул ителә. 2000 елның февраленнән башлап ел саен тел һәм мәдәниятның төрлелегенә һәм күптеллелегенә ярдәм итү максатыннан дөньякүләм билгеләп үтелә.

Халыкара туган тел көне өчен нәкъ 21 февраль көнен сайлау очраклы түгел. 1952 елның 21 февралендә Пакьстанда бенгаль теленә дәүләт теле статусы таләп итеп көрәшкән 5 студент үтерелгән була. Соңрак илнең көнчыгыш өлеше Бангладеш дәүләтенә әйләнәчәк.

Татарстанда бу көнгә багышланган чаралар елдан-ел оештырылып килә.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 ЮНЕСКО сайтында туган тел көне 

БМО халыкара көннәре
Телләр
21 февраль
Япон-рюкю телләре

Япон-рюкю (япон) телләре — Япон архипелагында һәм Рюкю утрауларында таралган телләр гаиләсе. Башка телләр гаиләсе белән генетик бәйләнешләре билгеле түгел. Хәзерге вакытта төп гипотеза булып япон телләренең Алтай телләренә керүе санала.

Гаиләгә керүче телләр:
 япон теле (日本語)
 рюкю телләре (琉球語)
 амами-окинава теле
 сакисим теле — Сакисима утраулары
 йонагун теле — Йонагуни утравы

Шулай ук карагыз 

Авразия телләре
 
Япония телләре
Корей теле

Корей теле — КХДҖ һәм Көньяк Кореядә яшәгән кореялылар теле. Гомуми сөйләшүчеләр саны — 78 млн кеше. Шулай ук Кытайда, Япониядә, Россиядә, АКШта һ. б. илләрдә сөйләшүчеләр бар. Гомуми сөйләшүчеләр саны 78 млн. Күбесе галимнәр корей телен изолят телләр рәтенә кертә, ә кайберләре исә гипотезадагы Алтай телләренең бер теле дип саныйлар . Корей теле — җөмләне SOV тәртибендә төзүче агглютинатив телләр рәтенә керә .

Тарих 

Әүвәлдәге өч Корея патшалыкларының телләре булган пэкче, силла һәм когурё хәзерге корей теленә ясаган тәэсире һаман да бәхәсле булып тора, чагыштырмача алар арасындагы лексика һәм грамматика буенча охшашлыклар очраса да. Кайбер лингвистлар фикеренчә, бу телләр арасында нык аерманы когурё телендә табарга була, шуңа да аны кайберәүләр япон теленең якын туганы яисә башлангычы дип саныйлар. Силла телен исә киресенчә, корей теленең нигезе булып тора.

Телнең үзатамасы 
1945 елга кадәр «чосонмал» () яки «чосоно» () дип аталган, әлеге атама һаман Төньяк Кореяда кулланыла. Көньяк Кореяда «хангуго» () яисә, «хангуңмал» (); күбесе очракта бары «куго» (, «дәүләт теле») дип әйтәләр. Кореянең ике ягында да халыкта «урималь» (, «безнең тел») сүзе кулланыла.

Язу 

Кытай иероглифлары Кореяга Буддачылык белән бергә Прото–Өч Патшалык чорында безнең эрага кадәр 1-енче гасырда кертелгән булган. Алар корей теле өчен адаптацияләнгән булган һәм һанча буларак мәгълүм булган һәм мең ел буена корей телендә язу өчен төп язма булып калган, шулай ук соңрак уйлап чыгарылган төрле фонетик язмалар кулланылган, мәсәлән, иду язмасы, кугёл һәм һяңчһал. Күп привилегияле элита Ханҗа укый һәм яза белгән. Шулай да, күпчелек халык надан булган.
15-енче гасырда патша Сежоң Бөек хәзер һангыл буларак мәгълүм әлифба сызыклы язу системасын уйлап чыгарган.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Корей теле дәресләре 

Казакъстан телләре
Корея телләре
Театраль роман

Мәрхүм язмалары (Театраль роман) () - Михаил Булгаковның тәмамланмаган романы. Роман беренче зат исеменнән язылган, ул театр тормышы һәм язучылар дөньясы турында сөйли.  Беренче зат буларак Сергей Леонтьевич Максудов дигән зат катнаша.

Роман 1936 елның 26 ноябрендә языла  башлана. Ләкин ул  тәмамланмыйча  кала, ярты фразада өзелә һәм шул сәбәпле, аның төгәл исеме дә юк.

Сюжет

Сылтамалар 
 «Театраль роман» Максим Мошков Китапханәсендә 
 «Михаил Булгаков и Юрий Слёзкин» — статья Станислава Никоненко в «Независимой газете» 
  "Записки покойника" в музее-квартире М.А.Булгакова (программа Радио801 о творческой работе проекта "Родная речь") 

Михаил Булгаковның романнары
Тәмамланмаган әсәрләр
Архангельск өлкәсе

Арха́нгельск өлкәсе — Россиянең төньяк Европа өлешендә урнашкан өлкә. Өлкә составына Ненец автономияле округы керә.

Өлкә үзәге – Архангельск каласы.

География

Чиктәшлек 

Архангельск өлкәсе Көнбатыш Европа тигезлегенең төньягында урнаша. Ак, Баренц һәм Кара дингезләре белән юыла.

Архангельск өлкәсе территориясендә Россия, Европа һәм Евразияның кырый төньяк ноктасы — Флигели борыны һәм Европаның кырый көнчыгыш ноктасы — Флиссингский борыны урнаша. Өлкәнең мәйданы — 589 913 км²; мәйдан буенча Европа өлешендәге иң зур Россия субъекты һәм Европада иң зур провинция.

Архипелаглар һәм утраулар 
 Франц-Иосиф Җире
 Яңа Җир
 Колгуев утравы
 Соловец утраулары
 Виктория утравы

Климат 
Климат — уртача континенталь, төньяк-көнбатышта — диңгез климаты, төньяк-көнчыгышта — субарктик климат, Яңа Җирдә — арктик климат. Гыйнварның урта температурасы — -12...-18 °C, июльнең урта температурасы — +8…+17 °C. Уртача еллык явым-төшем күләме — 300-550 мм.

Гидрография 
Төп елгалар — Төньяк Двина, Онега, Мезень, Печора. Өлкәдә ~2 500 күл бар; иң зур күлләре — Лача, Кенозеро, Кожозеро.

Үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы 
Архангельск өлкәсе күбесенчә тайга һәм тундра зонасына керә; Франц-Иосиф Җире, Яңа Җир һәм Виктория утравы арктик чүлләре зонасына керә.

Административ бүленеш

Шәһәр округлары

Муниципаль районнары

Торак пунктлар

Өлкәдә туганнар 

 Федор Абрамов (1920—1983) — рус язучысы;
 Николай Кузнецов (1904—1974) 
 Фирс Шишигин (1908—1985) — режиссер, СССРның халык артисты.
 Константин Бурков (1906—1964) ветеран;
 Михаил Ломоносов (1711—1765) - химик һәм физик.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Администрациянең рәсми сайты 
 Архангельск өлкәсе кануннары
Российская газета

«Российская газета» () — Россия Хөкүмәтенең төп рәсми басмасы. Беренче саны 11 ноябрь, 1990 елда чыккан.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 

 

Россия гәҗитләре
Русча гәҗитләр
Әлифба буенча гәҗитләр
Дәрвишләр бистәсе

Дәрвишләр бистәсе () — Казанның Совет районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә. XVI гасырда Казансу һәм Киндерле елгалары янында Дәрвиш авылы (Дәрбишгали, Дербышки) урнашкан булган. Казан ханлыгында Дәрвиш Гали исемле дәүләт эшлеклесе булганлыгы мәгълүм. Шундый ук исем астындагы Әстерхан ханы булган.

Бистәдә
 3 сәнәгый эшханә
 2 элемтә эшханәсе
 7 мәктәп
 7 балалар бакчасы
 3 сәламәтлек саклау учреждениесе
 3 спорт корылмасы
бар.

Истәлекле урыннар 
 Сәетгалиев исемендәге мәдәният сарае
 «Ракета» стадионы

Шулай ук карагыз 
 Казан
 Казанның Совет районы
 Дәрвишләр станциясе

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 http://www.ukderb.ru/Istoriya
 http://www.kzn.ru/page796.htm

Сылтамалар  

Казан бистәләре
Россия Федерациясе хөкүмәте рәисләре

Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисе яки Россия премьер-министры — Россия Федерациясе Хөкүмәте башлыгы. Ул аның эшен җитәкли, төп максатларын билгели.

Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисләре 
 Борис Ельцин (6 ноябрь 1991 — 15 июнь 1992)
 Егор Гайдар (15 июнь — 14 декабрь 1992), в. ү.
 Виктор Черномырдин (14 декабрь 1992 — 23 март 1998)
 Сергей Кириенко (24 апрель — 23 август 1998); 23 марттан — в. ү. 
 Виктор Черномырдин (23 август — 11 сентябрь 1998)
 Евгений Примаков (11 сентябрь 1998 — 12 май 1999)
 Сергей Степашин (19 май — 9 август 1999), в. ү.
 Владимир Путин (16 август 1999 — 7 май 2000)
 Михаил Касьянов (17 май 2000 — 24 февраль 2004) в. ү. 
 Виктор Христенко (24 февраль — 5 март 2004)
 Михаил Фрадков (5 март 2004 — 14 сентябрь 2007)
 Виктор Зубков (14 сентябрь 2007 — 7 май 2008)
 Владимир Путин (8 май 2008 — 7 май 2012)
 Дмитрий Медведев (8 май 2012 — 16 гыйнвар 2020)
 Михаил Мишустин (16 гыйнвар 2020 —)

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 
Россия Федерациясе хөкүмәте
Россия Федерациясе Президенты

Россия Федерациясе президенты — Россия Федерациясенең иң югары дәүләт вазифасы, дәүләт башлыгы, Россия Федерациясе Конституциясенең гаранты.

Россия президентлары 

Россия Конституциясенең 92 мәддәсе буенча, әгәр президент үз вазифаларын үти алмаса, вакытлыча вазифаны үз өстенә Россия Федерациясе Хөкүмәте Рәисе ала.

Россия Президентына буйсынган структуралар исемлеге 
Министрлыкларга кермәгән Федераль агентлыклар һәм хезмәтләр, турыдан Россия Президентына буйсынган структуралар исемлеге:
 Россия Федерациясе Фельдьегер хезмәте
 Россия Федерациясе чит шәйләк хезмәте
 Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәте
 Россия Федерациясе карауылдау федраль хезмәте
 Россия Федерациясе финанс мониторинг буенча федераль хезмәте
 Россия Федерациясе Президенты эргәһендә махсус програмалар буенча баш идаралығы
 Россия Федерациясе Президенты эштәр идаралыгы
 Россия Федерациясе монополияға каршы федераль хезмәте
 Россия Федерациясе статистика федераль хезмәте
 Кешенең именлеғе һәм сатып алыучылар хокуғын яклау өлкәсендә надзор буенча федераль хезмәте (Роспотребнадзор)
 Оборон заказ буенча федераль хезмәте (Рособоронзаказ)
 Алкоголь баҙарҙа көйләү буенча федераль хезмәте (Росалкогольрегулирование)
 Федераль таможня хезмәте (ФТС)
 Тарифлар буенча федераль хезмәт (ФСТ)
 Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәте (Ростехнадзор)
 Россия Федерациясеның дәүләт сиген тәртиптә тотоу буенча федераль агентлык (Росграница)

Россия президенты символлары

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 

Россия Федерациясе дәүләт органнары
Россия Федерациясе Президенты
Шакур

Шакур (кыскартылган: ШАгыйрь КУРбанов, чын исеме Алмаз Корбанов) — рэп жанрында җырлар башкаручы татар җырчысы.

Тормыш юлы 
Алмаз 1985 елның 29 мартында Казан шәһәрендә дөньяга килә.

Алмаз Корбанов 18 гимназиядән тыш ике югары уку йортын да тәмамлый: 2007 елда Иҗтимагый Белем бирү Академиясен (элекеге Казан Иҗтимагый Юридик Институт) һәм 2008 елда Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Дәүләт һәм Муниципаль берәмлекләр белән идарә итү Академиясен.

Татар эстрадасына Шакур ялгыш кына кереп китә. Моңа кадәр ул рус рэпы белән шөгыльләнә һәм «Барс-Медиа» студиясенә үзенең бер җырын яздыру өчен килә. Җыр яздыручылар белән аралашып торганда, ул бер татар башкаручысының җырын рэп стилендә җырлап, пародия күрсәтә. Шул вакытны студиягә Фәрит Таишев очраклы кереп, Шакурга татар рэпы язып карарга тәкъдим итә.

2005 елда Шакур «Йолдызлар Фабрикасы»нда катнаша.

Шакурны татар эстрадасында «Дөнья тукта» җыры таныта, 2007 елда аңа клип төшерелә.

Альбомнар 
 «Мин көтәрмен» (2007 ел)
 «Явызлык фәрештәсе» (2009 ел)

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 «Күрше» сайтында Шакур
 Шакур сәхнәдән китәме?
 Я нужен для показухи? Абсурд!  
 Татар эстрадасы сайтында Шакур  

Татар җырчылары
Рэперлар
Африкаанс

Африкаанс теле (Afrikaans, элек бур теле дип аталган) — Көньяк Африка Җөмһүриятенең 11 рәсми телләрнең берсе булган герман теле. XX гасыр башына кадәр нидерланд теленең диалекты булып саналган. Шулай ук Намибия, Ботсвана, Лесото, Свазиленд, Зимбабве, Замбия кебек илләрдә таралган. Шулай ук Бөекбритания, Австралия һәм Яңа Зеландиядә африкаанс телендә сөйләшүче эмигрантлар бар.

Африкаанс теле якынча 6 млн кеше өчен туган тел. Телдә гомуми сөйләшүчеләр саны исә 10 млн. КАҖ һәм Намибия халкының күпчелеге өчен бу - төп аралашу теле.

Язу 
Африкаанс теленең язуы латин әлифбасына нигезләнгән. Өстәмә диакритик тамгалар кулланыла.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 Африкаансча-русча онлайн сүзлек
Каталан теле

Катала́н (валенси́й) теле (үзатамасы català, valencià) — һинд-аурупа телләренең роман төркеменә кергән тел. Шул телдә Испания, Франция, Андорра һәм Италиядә сөйләшәләр. Берничә провинциядә рәсми тел халәтендә.

Дөнья буйлап каталан телендә 11 миллионга якын кеше сөйләшә. Испаниянең Каталония, Валенсия, Балеар утраулары һ.б. төбәкләрендә, Франция, Андорра, Италиядә кулланыла. Каталан теле Каталония, Валенсия, Балеар утраулары, Андорада рәсми статуска ия.

Тел IX гасырда формалаша башлады дип исәпләнә. Каталан теленең кулланылышы XV гасырда кысыла башлады, җитәкчелек күбрәк кастил (испан) телен кулланды, тел мәгарифтән чыгарылды. XIX гасыр башына каталан теле күпчелек кулланылыш даирәләрдән кулланудан туктады. Франко диктатурасы вакытында (1939-1975) Испаниядә каталан телен иҗтимагый урыннарда куллану тыелган булган.

Бүгенге көндә каталан телен куллану берничә оешма тарафыннан (Каталан тикшерүләре институты, Валенсия академиясе) идарә ителә. 1985 елда Termcat исемле терминология үзәге булдырылды, ул каталан телендә күпсанлы сүзлекләр чыгару, терминологияне үстерү белән шөгыльләнә. Телне үстерү һәм аның кулланышылыш киңәйтү белән шөгыльләнгән күпсанлы дәүләт һәм иҗтимагый оешмалар эшләп килә.

Каталан теле махсус тамгалар өстәлгән латин әлифбасын куллана.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
 Каталония бәйсезлеге турында 2017 елгы референдум

Сылтамалар 

 Diccionari Invers de la Llengua Catalana

Каталан теле
Испания телләре
Франция телләре
Туфәйл ибн Гамр

Туфәйл ибн Гамр әд-Дәүси (гарәп. الطفيل بن عمرو الدوسي)- Мөхәммәднең (галәйһиссәләм)билгеле сәхабәләренең берсе. Ул Дәүс кабиләсенең Мәккәдән көньякта урнашкан тармагы башлыгы була. Шулай ук ул шагыйрь дә була.

Биография

Мөхәммәд галәйһиссәләм пәйгамбәрлегенең 11 елында Туфәйл Мәккәгә килә. Бу вакытта Пәйгамбәр (с.г.в.) дә анда була. Корәешләр Туфәйлгә аны сихерче, туганлык җөпләрен өзүче итеп сурәтлиләр. Кәгъбә янына барганда, Пәйгамбәр галәйһиссәләм сүзләрен ишетмәс өчен, Туфәйл хәттә колакларына мамык тутыра. Мөхәммәд галәйһиссәләм намаз укыган вакытта, Туфәйл аның укыганнарының беразын ишетә һәм кызыксына башлый. Рәсүлүллаһ саләллаһу галәйһи үәссәләм аңа ислам турында сөйли, Ихлас, Фәләкъ сүрәләрен укый, һәм Туфәйл ислам кабул итә. Аның артыннан аның әтисе һәм хатыны мөселман булалар. Ул кабиләсен дә исламга чакыра, ләкин Әбу Һүрәйрадан башкалар тиз генә кабул итәргә теләмиләр. 
Туфәйл кабиләсен исламга чакырудан туктамый. Худайбия килешүе төзелгәннән соң (628 ел), ул Дәүс кәбиләсеннән 80 гаилә белән Мөхәммәд галәйһиссәләм янына Мәдинәгә килә. Туфәйл моннан соң гел аның янында була. Мәккәне ачканнан соң, Пәйгамбәр галәйһиссәләм рөхсәте белән Зүл-Кафайн потын яндыра, шунан соң аның кабиләсе ислам кабул итә.

Әбү Бәкер хәлиф булгач, диннән чыгучыларга каршы яулар башлана. Туфәйл улы Гамр белән ялган пәйгамбәр Мүсәйлимәгә каршы сугышка чыга һәм шунда вафат була.

Чыганакалар 
Ислам-инфо сайты 

Сәхабәләр
Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы

Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы () — Россия Федерациясенең кешенең һәм гражданинның хокукларын, тәртип саклау буенча эшли торган федераль орган.

Башлыклары

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

 РФ ЭЭМ рәсми сайты  
 Правовые акты изданные МВД РФ 

Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Якиманка
Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах

Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах (гарәп. أبو عبيدة بن الجراح; ? - һ. 13, 639) - Мөхәммәд галәйһиссәләм якын сәхабәләренең берсе, күренекле гаскәр башлыгы һәм сәясәт эшлеклесе. Тулы исеме: Әбу Губәйдә Гамир ибн Габдуллаһ ибнел-Җәррах әл-Фиһри әл-Курәйши (أبو عبيدة عامر بن عبد الله بن الجراح الفهري القرشي).

Әбу Губәйдә беренче мөселманнарның берсе була. Әбу Бәкер аны Госман ибне Гәффан, Зүбәйр ибнел Гәввам, Тальхә ибне Губәйдуллаһ, Габдеррахман ибне Гауф, Сәгъд ибне Әби Вәккас кебек билгеле сәхабәләр белән Пәйгамбәр янына алып килә, һәм алар барысы да ислам кабул итәләр.

Мөселманнарны җәберләүләр башлангач, бер төркем мөселманнар белән Әбу Губәйдә дә Хәбәшстанга күчәргә мәҗбүр була. Һиҗрәт вакыйгасыннан соң, Мәдинәгә күчәләр. Гамир ибн Габдуллаһ анда бөтен көче белән мөселман дәүләтчелеген ныгытуга булыша, ул вакыттагы барлык ислам сугышларында да катнаша. Бәдер сугышында, күпме генә аның һөҗүмнәреннән качарга тырышса да, мөшрикләр ягында булучы әтисе белән сугышырга мәҗбүр була. Шуннан соң, Пәйгамбәргә Мүҗәдәлә сүрәсенең 22 аяте иңә.

Өхед сугышында Әбу Губәйдә Мөхәммәд галәйһиссәләм янында калган ун сәхабәнең берсе була. Бәрелештән соң, Пәйгамбәрнең яңагына кадалган ике көбә боҗрасын тешләп тартып чыгара һәм шунда ике тешен югалта.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлгәннән соң, Гомәр аңа хәлифлеккә ант китерергә тели, ләкин Әбу Губәйдә Пәйгамбәр имам итеп билгеләгән кешедән (ягъни Әбу Бәкердән) өстенрәк түгеллеген әйтеп баш тарта.

Хәлифәттә Әбу Бәкер, аннары Гомәрнең киңәшчеләреннән берсе була. Иран һәм Византиягә каршы сугышларда катнаша. Гомәр аны Ярмук сугышында гаскәр башлыгы итеп билгели; мөселманнар византиялеләрне җиңәләр. Бу җиңүдән соң, Әбу Губәйдә Фәхл һәм Басанны, ә һ. 14 елда Димәшкъне ала. Аннары аның җитәкчелегендә Хомс, Иерусалим һәм Сүриянең башка шәһәрләре алына.

Әбу Губәйдә ибн Җәррах һ. 18 елда (Сүриядәге "гамауас" дип аталган чума эпидемиясе вакытында) 58 яшендә вафат була. Аны Иерусалим янында Бисан җирлегендә күмәләр, җеназа намазын Мугаз ибн Җәбәл укый.

Чыганаклар 

 Ислам-инфо сайты 
 Ислам энциклопедия сүзлеге

Сылтамалар 
 ӘБҮ УБАЙДА ИБН ӘЛ-ҖАРРАХ 

Сәхабәләр
Дастан

Дастан ( фарсы داستان - хикәят) - Якын һәм Урта Көнчыгышта, Көньяк-көнчыгыш Азиядә таралыш алган лиро-эпик характердагы әсәр.

Дастан эчтәлегендә вакыйга-хәлләр уй-кичерешләр белән үреп бирелә. Эпик табигатьле дастаннар да очрый. Бу жанрдагы күпчелек әсәрләр шигырь белән язылган. Тезмә һәм чәчмә юллар катнашмасыннан төзелгән дастаннар да бар. Проза белән язылганнары да очрый. Дастаннарда, кагыйдә буларак, әкияти сюжетлар, легенда-риваятьләр эшкәртелә, хыялый һәм чынбарлык күренешләре, вакыйгалары үреп, үзара катнаштырып бирелә.

Дастан атамасы төрки һәм фарсы әдәбиятларында һәм фольклорында кулланыла. Ул кайвакыт хикәят термины белән янәшә дә йөргән. Хәзерге әдәбият белемендә элеккеге язма әдәбияттагы дастаннарны поэма дип атау да бар. Фольклорда дастан һәм эпос терминнары синоним рәвешендә дә кулланыла.

Татар әдәбиятында дастаннар 
Татар әдәбияты тарихында дастанчылык зур роль уйнаган. Бу әдәбияттагы роман жанрының да үсеп китүен әдәбият белгечләре дастаннардан килә торган традиция дип аңлаталар. Мисал рәвешендә әлеге әсәрләрне китерергә мөмкин: «Идегәй», Кол Галинең «Кыйсса-и Йосыф» поэмасы, Хисам Кятибнең «Җөмҗөмә солтан» әсәре , Сәйф Сараинең «Сөһәйл вә Гөлдерсен» дастаны, «Кузы Курпеш белән Баян Сылу», «Гайсә углы Амәт»,«Дастаны Бабахан», «Аксак Тимер», «Дәфтәре Чыңгызнамә» кебек әсәрләр. Мөэлифе буенча бүленәләр халык дастаннарына һәм мөэлифле дастаннарга.

Төркемнәре

Борынгы әкияти-риваяти дастаннар 

 Түләк яки Түләк вә Сусылу
 Йиртөшлек
 Алтаин Саин Сөмә

Батырлык дастаннары 

 Алпамша
 Ак Күбек
 Идегәй
Гүр углы
 Җик Мәргән
 Чура Батыр хикәяте

Мәхәббәт дастаннары 

 Кузы Күрпәч белән Баян-сылу дастанның 23 версиясе Татарстан Фәннәр академиясендә Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институты архивында саклана. 1940-1970 елларда Себердә язып алынган.

Китаби дастаннар 

 Йосыф китабы - Кол Галинең "Кыйсаи-Йосыф" шигъри хикәясенә нигезләннеп килеп чыккан. Татар халкы арасында киң таралган дастаннарның берсе. 
 Сәйфелмөлек
 Бүз егет
 Ләйлә белән Мәҗнүн
 Таһир вә Зөхрә Сәйядинең "Бабахан дастанына" нигезләнгән татар халык дастаны.

Чыганаклар
Габдуллаһ ибне Мәсгъуд

Габдуллаһ ибне Мәсгуд (гарәп.عبد الله بن مسعود ; ? - Һ. 32, 653) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең билгеле сәхабәләренең берсе, бөек ислам галиме, фәкыйһ. Беренчеләрдән булып ислам кабул итә.

Габдуллаһ ибн Мәсгуд фикһнең гыйрак мәктәбенә нигез салучысы булып санала. Ул Куфәдә кулланган фикһ ысуллары соңрак Әбү Хәнифә тарафыннан үстерелә, һәм бу ысуллар хәнәфи мәзһәбенең нигезенә ята. Ибне Мәсгуд ысулы аналогиягә нигезләнгән; бу ысул кыяс исемен ала.

Тормыш юлы 

Габдуллаһ яшүсмер чагында корәеш кабиләсе юлбашчыларының берсе - Гукбә ибне Әби Мугайтәнең кәҗә көтүен көткән. Бервакыт Мөхәммәд галәйһиссәләм һәм Әбу Бәкер аның көтүе янына киләләр һәм савымсыз яшь кәҗә сорыйлар. Кәҗә яшь булса да, Пәйгамбәр галәйһиссәләм өченсенә дә җитәрлек сөт сава. Бу вакыйгадан соң бераз вакыт үткәч, Габдуллаһ ислам кабул итә һәм Мөхәммәд галәйһиссәләмнән аның хезмәтчесе булырга рөхсәт ала.

Габдуллаһ ибне Мәсгуд, мөселманнарга каршы җәберләүләр башлангач, Хәбәшстанга күчә, ә аннары аннан Мәдинәгә. Бәдер, Өхед, Хандак, Хәйбәр, Хунәйн сугышларында Һәм Мәккәне ачуда катнаша. Мөхәммәд галәйһиссәләм вафат булгач, Хәлифәтне ныгытуда катнаша. Сүрия юнәлешендәге гаскәрләрдә Византиягә каршы сугыша. Аннары хәлиф Гомәр аны Куфә казые итеп билгели.

Ибн Мәсгуд һ. 32 елда 60 яшендә вафат була.

Чыганаклар 

 Ислам-инфо сайты
 Ислам энциклопедик сүзлеге 

Сәхабәләр
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2011

Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2011 — тугызынчы Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе. 2011 елның 3 декабрендә, Әрмәнстан башкаласы Ирәванда үткәрелде.

Катнашучылар

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
 Балалар өчен Яңа дулкын бәйгесе

Сылтамалар 
 Бәйге турында информация
 Әрмәнстанда Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесен үткәрү

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Ксения Ситник

Ксе́ния Миха́йловна Си́тник (1995 елның 15 мае , Мозырь) — Белорусия җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2005 җиңүчесе.

Дисклары 
 2006 ел — Без бергә
 2010 ел — Ксения республикасы

Шулай ук карагыз

Сылтаулар 
 Ксения Ситникка багыйшанган сайт
 Voteactors.ru сайтында Ксения Ситник 
 Kids' music-та Ксения Ситник 

Мәшһүр балалар
Белорусия җырчылары
Роман телләре

Роман телләре ( «Рим») — һинд-аурупа телләр гаиләсенең италий телләре төркеменә кергән телләр һәм диалектлар төркеме. Генетик яктан роман телләренең «атасы» — латин теле. Роман сүзе исә латин телендәге romanus (римлы) сүзенә тоташа. Роман телләрендә сөйләшүче халыкларны роман халыклары дип атыйлар.

Роман телләрен, аларның килеп чыгышын, үсешен, классификациясен һәм башка аспектларын өйрәнүче фәнне романистика дип атыйлар (ул лингвистиканың бер өлеше).

Итальян, испан, молдав, португал, ретороман, румын, каталан һәм француз телләре төрле дәүләтләрдә рәсми телләр статусын йөртәләр.

Шулай ук карагыз
Сәлмән әл-Фәриси

Сәлмән әл-Фәриси (гарәп.سلمان الفارسي) — Мөхәммәд пәйгамбәрнең билгеле сәхабәләренең берсе. Мөхәммәд пәйгамбәр аны бик хөрмәтләгән, хәтта аны үзенең гаиләсе (әһлүл-бәйт) әгъзасы итеп игълан иткән.

Тормыш юлы 

Сәлмән Иранда Исфаханнан ерак түгел булган Җәйй авылында туа. Исламга хәтле исеме Бузахшан улы Мабах була.
Аның әтисе зороастризм динендә була. Бервакыт Сәлмән христианнар белән очраша, һәм алар динен әйбәтрәк дип таба. Әтисенә сөйләгәч, әтисе аны богаулап куя, ләкин Сәлмән христианнар белән яшерен рәвештә элемтәдә тора. Сүриягә христианнар кәрваны барганын белгәч, алар белән качып китә. Анда берничә монахта хезмәт итә. Үләр алдыннан соңгы остазы аңа Гарәпстанда ахыргы пәйгамбәр киләчәген һәм аның кайбер билгеләрен әйтә. 

Шуннан соң Сәлмән әл-Фәриси гарәпләр кәрванына ияреп, Хиҗазга таба юнәлә. Кәрванчылар Сәлмән терлеге хисабына аны Гарәпстанга алып барырга ризалашалар, ләкин алар, сүзләренә хыянәт итеп, аны Вәди әл-Куррадагы яһүдигә саталар. Аннары әлеге яһүди аны Мәдинәдәге бәну курайза яһүдиенә сата. 

Һиҗрәттән соң, Сәлмән Мөхәммәднең христиан монахы сурәтләгән кешегә туры килүен күреп ислам кабул итә. Һ. 5 елга кадәр (акча түләп ирек алганчы) Сәлмән кол була, шуңа күрә Хандакка хәтле сугышларда катнаша алмый. Чокыр сугышында мөселманнарга 10 меңлек мөшрикләр гаскәренә каршы торырга туры килә. Мәдинәдә саклану позициясен алырга булалар, ләкин шәһәр ныгытылмаган булу сәбәпле, аны яклау бик авыр була. Әлеге хәлдән чыгу юлын Сәлмән күрсәтә: шәһәр тирәсен атлар чыга алмаслык чокыр белән әйләндереп алырга тәкъдим итә. Әлеге фикер Мөхәммәд пәйгамбәргә ошый. Чокыр казу нәтиҗәсендә мөшрикләр гаскәре һөҗүмен кире кайтаралар. 

Сәлмән әл-Фәриси һәрвакыт Пәйгамбәр пәйгамбәр белән була, ә аның үлеменнән соң, Әбу Бәкер хәлифәлеге вакытында Мәдинәдә кала. Гомәр хәлиф булгач, Сәлмән Иранга каршы сугышларда катнаша. Ул Сәгъд ибн Әби Вәккас җитәкчелегендәге гаскәрләрдә була. Сәлмән үзенең милләттәшләре исламга күчсен өчен күп тырыша. Иран башкаласы Мәдәинны алган вакытта, ул шаһның сарай сакчыларын бирелергә күндерә. Сәгъд ибн Әби Вәккас әлеге шәһәрне мөселман гаскәрләренең штабы итәргә уйлый, ләкин Гомәр уңайлырак урын сайларга әмер бирә, һәм Сәлмән белән Хузәйфә Мәдәиннән көньяктарак Ефрат ярында Куфә шәһәренә нигез салалар (һ. 17/638). Гомәр Сәлмәнне Мәдәин шәһәре башлыгы итеп билгели. Ул шунда һ. 36 елда 80 яшендә вафат була (кайбер чыганакларда башка даталар күрсәтелә).

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Ислам энциклопедия сүзлеге 
 СӘЛМӘН ӘЛ-ФАРИСИ

Сылтамалар 

Сәхабәләр
Йолдызча зурлык

Йолды́зча зурлык — Җирдәге күзәтүче карашы буенча берәр объект яктылыгының үлчәмсез сан сыйфаты. Гадәттә күк җисемнәренә карата куллана. Йолдызча зурлык объектның физик хасиятләргә (яктылыкка), аңа кадәрге ераклыкка, күренмә почмакча зурлыкка һ.б. бәйле. Йолдызча зурлык объектның ялтыравының үлчәм берәмлеге булып тора. Йолдызча зурлык никадәр азрак булса, аның яктылыгы шулкадәр зуррак була.

Ике объектның күренүчән йолдызча зурлыгы:
 

биредә  — объектның йолдызча зурлыгы,  — яктыртучанлык

Билгеләмә 
Күренмә йолдызча зурлыкның хәзерге төшенчәсе б.ч.к. II гасырда борынгы греклы астроном Гиппарх тарафыннан йолдызларга бирелгән зурлыкларга тәңгәл килү өчен куелган. Гиппарх бөтен йолдызларны алты зурлыкларга бүлде. Иң якты йолдызларны ул беренче дәрәҗә зурлыктагы йолдызлар дип атты, ә иң тоныкларны — алтынчы дәрәҗә зурлыктагы йолдызлар дип атты. Арадаш зурлыкларны ул калган йолдызлар арасында тигез бүлде.

Кайбер объектларның йолдызча зурлыклары

Шулай ук карагыз 
 Иң якты йолдызлар исемлеге
 Яктыртучанлык

АстрономияИсемлекләр:Фән
Лаура Омлооп

Лаура Омлооп (, 1999 елның 18 мае Берлар, Бельгия) — Бельгия җырчысы, 2009 елда Киевта (Украина) узган Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә 4 урынны яулаган. Йодль җырлау манерасы белән шөгелләнә.

Шулай ук карагыз 

 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2009

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайты 
 
 
 

Бельгия җырчылары
Мәшһүр балалар
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
Румын теле

Румын теле (үзатамасы Limba română [limba ro’mɨnə]) — румыннарның милли теле, роман телләренең берсе. Румыния халкының 90 % өчен туган тел.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — 25 миллион кеше. Румыниядән тыш, румын теленең диалекты булып саналган молдав телендә Молдавиянең 78,4 % халкы сөйләшә. Шулай ук Украинаның Одесса һәм Черновиц өлкәләрендә сөйләшүчеләр бихисап. Европа Берлегенең рәсми телләре хисабына керә.

Румын телендә бай фәнни һәм матур әдәбият бар. Ләкин телне өйрәнү юнәлеше XVIII — XIX гасырларда гына башлана.

Географик таралышы
Румын теле күбесенчә Үзәк Европада һәм Көньяк Аурапаның Балкан төбәгендә сөйләшелә, гәрчә румын телендә сөйләшүчеләр бөтен дөньяда бар, күбесенчә румыннарның эмиграциясенә һәм иммигрантларның кире килеп чыккан илләренә кайтуына күрә. Румын телендә сөйләшүчеләр дөнья халкының 0,5%-ын  һәм дөньяның роман телләрендә сөйләшүчеләрнең 4%-ын тәшкил итәләр.

Икенче һәм чит тел буларак 
Румын теле румын азчылыгы булган кайбер даирәләрдә укытыла, мәсәлән Сербиядә Войводинада, Болгариядә, Украинада һәм Венгриядә. Румын Мәдәни Институты (ICR) 1992 елдан бирле тел укытучылары өчен җәйге курслар оештырган. Шулай ук румын телен чит тел буларак румын булмаганнар бар, мәсәлән, Венгриядә Гьюлада Николаэ Балсеску Югары Мәктәбендә.
Румын теле чит тел буларак югары уку йортларында укытыла, күбесенчә Германия, Франция һәм Италия кебек илләрдә һәм шулай ук Америка Кушма Штатларында. Шуңа өстәп ул чит тел буларак дөньяның 43 илендә өйрәнелә.

Диалектлар 
Гадәттә румын телендә банат, кришан һәм валаш диалектлары аерыла. Кайбер галимнәр шулай ук арумын, мегленорумын һәм истрорумын телләрен румын теленең диалекты булып карыйлар, ләкин әлеге телләр хәзерге вакытта юкка чыгу дәрәҗәсендә.

Мунтения, Молдова, Марамуреш, Банат һәм Трансильвания сөйләшләре бер-берсеннән аерылмый диярлек.

Язу 
Румын теле латин әлифбасына нигеләнгән. Кайбер аерым районнарда яшәгән румынтеллеләр кирил графикасын куллана.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
 Молдав теле

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 «Dicționarul explicativ al limbii române» сүзлеге

Румын теле
Маҗарстан телләре
Румыния телләре
Молдавия телләре
Сербия телләре
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бельгия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бельгия 8 тапкыр катнашкан. Иң яхшы нәтиҗә булып 2009 елда Лаура Омлоопның Zo verliefd (Yodelo) җыры тора. Ул 113 балл белән 4 урынны яулады.

2005 елда бәйге Бельгия шәһәрендә, Хассельтта үткәрелде.. Тамашаның алып баручылары - Марсель ван Тид һәм Морен Луис.

Катнашучылар

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бельгия EscKAZ.com
Алексей Жигалкович

Алексей Александрович Жигалкович (18 әпpил 1996 ел, Минск) — белорус җырчысы, берничә халыгара бәйгеләр лауреаты ("Евровидение", "Алтын Цехин", "Славән базары-2006", "Без XXI-челәр").

Биография 
5 яшьтән җырлый, 9 яшьтән җырлар яза. 10 яшьтән Дәүләт музыка тиᴙтырында спᴎктәкелләрдә катнаша.

Фотографияләр

Шулай ук карагыз 

 Андрей Кунец
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Белорусия
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2007
 Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
 Маша Новик
 Ксения Ситник
 Тамгалы исемлекнең элементы

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 kidsmusic.net.ru 

Минскта туганнар
Белорусия җырчылары