alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
8 июнь

8 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 206 көн кала.



Берләшкән милләтләр оешмасы — Бөтендөнья океаннар көне (, , , , , , 1992/2009).

— Примож Трубарь көне ().
  — Индокитай җирләрендә «Франция өчен үлгәннәр»не милли искә алу көне ()..

Бөтендөнья баш миендәге шеш көне (, ).
  /  Норфолк утравы — Баунти көне ().
  — Поляк колонистлары көне (, ).
  — Илкүләм океанография/океанология белгечләре көне () һәм Цитрус культураларын үстерүчеләр көне ().
  — Җирле шоколадлары көне ().
  — Студентлар көне ().
  — Инженерлар көне ().
  — Информатика белгечләре көне ().
  Россия —  Карелия республикасы көне () һәм Социаль яклау хезмәткәрләре көне ().
  Сөләйман утраулары /  Темоту провинциясе — Темоту провинциясе көне ().

1783 — Исландиядә Лаки янартавы уяна, ул исландлыларның биштән бер өлешен һәлак итә.
 1786 — Нью-Йоркта сатуда беренче тапкыр туңдырма тәкъдим ителә.
 1861 — референдумда Теннесси штаты халкының өчтән ике өлеше АКШтан чыгу өчен тавыш бирә.
 1984 — Дисней үрдәге Дональд Дак АКШ киноактерлары гильдиясенең мактаулы әгъзасы була.

1810 — Роберт Шуман, алман композиторы.
 1815 — Йонас Юшка, 
 1832 — Александр Аксаков, рус публицисты, тәрҗемәче.
 1837 — Иван Крамской, 
 1867 — Фрәңк Ллойд Райт, .
 1878 — Михаил Чебоксаров, 
 1898 — Тойво Антикайнен, 
 1913 — Серафим Ильин, 
 1916 — Фрәнсис Крик, 
 1920 — Иван Кожедуб, 
 1923 — Якуп Төхфәтуллин, 
 1925 — Зөһрә Вәлиуллина, 
 1930 — Роберт Ауман, 
 1933 — Владлен Фролов, 
 1935 — Өмәтгәрәй Нәүрбиев, 
 1936 — Кеннет Вилсон, 
 1941 — Шираз Ара, 
 1946 — Вил Бәкирев, 
 1946 — Нелли Әхмәтҗанова, 
 1949 — Спартак Әхмәтов, 
 1954 — Равил Гарипов, 
 1955 — Тим Бернерс-Ли, галим.
 1957 — Ринат Халитов, дирижер.
 1958 — Евгений Екомасов, 
 1961 — Рәис Миңнеханов, Саба районы башлыгы.
 1969 — Наилә Әхмәтҗанова, 
 1969 — Хәлисә Ширмән, татар язучысы, шагыйрә, галимә.
 1986 — Владислав Фокин, 
 1987 — Бенни Кристо, 
 1989 — Игорь Бортников, 
 1992 — Георгий Нуров, 
 1999 — Мете Газоз,

632 — Мөхәммәт пәйгамбәр.
 1845 — Эндрю Джексон, 
 1855 — Василий Сбоев, 
 1865 — Степан Ешевский, 
 1899 — Николай Гулак, 
 1958 — Всеволод Дубинин, 
 1973 — Наталия Полонская-Василенко, 
 1974 — Александр Познанский, 
 1982 — Исмай Шәмсетдинов, композитор.
 1985 — Афет Инан, 
 1996 — Мансур Абдуллин, татар Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Армиясенең артиллерия офицеры.
 1997 — Амос Тутуола, 
 1998 — Сани Абача, Нигерия хәрби-дәүләт эшлеклесе, 1993-98 елларда ил президенты.
 2004 — Фалес Вәлиев, 
 2009 — Харис Йосыпов, атаклы татар спортчысы, көрәш буенча ССРБ спорт остасы.
 2010 — Яков Канаев, 
 2016 — Каһһәр Мәхкәмов, 
 2020 — Эдуард Габдуллин, 
 2021 — Геннадий Сёмин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
8 июнь
Бөтендөнья океаннар көне

Бөтендөнья океаннар көне (ингл. World Oceans Day, исп. Día Mundial de los Océanos, фр. Journée mondiale de l'océan) — БМО истәлекле көне. 2009 елда расланды.

8 июнь
БМО халыкара көннәре
Океаннар
1832 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 25 гыйнвар — Иван Шишкин, рәссам.
 27 гыйнвар — Льюис Кэрролл, инглиз язучысы, математик, фәлсәфәче.
 8 июнь — Александр Аксаков, рус публицисты, тәрҗемәче.
 4 июль — Андрей Лихачев, химаяче, археолог, нумизмат.

Вафатлар 

 31 май — Эварист Галуа, математик.
 21 сентябрь — Вальтер Скотт, шотланд язучысы.

1832 ел
Еллар
2023 ел



Вакыйгалар 
  Татарстанда Милли мәдәниятләр һәм гореф-гадәтләр елы игълан ителә. 
 Русия Федерациясендә Педагог һәм остаз елы игълан ителә ― Россия Федерациясе Президенты В. В. Путинның 2022 елның 27 июнендәге Указы нигезендә .
 Шерлок Холмсның соңгы каноник басмасы иҗтимагый куллануга күчәчәк..
 Екатеринбурга 300 ел тулачак.

 6 февральдә Төркиядә һәм Сүриядә көчле җир тетрәү була.
 22 июнь — Татарстан Фәннәр академиясенә «гамәли академиклар» урынына чиновниклар Рифкать Миңнеханов, Марина Патяшина, Фәрит Мөхәммәтшин «сайлана».
 15 сентябрь — Татарча Википедиядә беренче мәкалә язылуга 20 ел.

Вафатлар

Гыйнвар 
 11 гыйнвар ― Мортаза Рәхимов (88), Башкортстанның 1993-2010 еллардагы Президенты.
 15 гыйнвар ― Минсәгыйть Шакиров (74), Чирмешән районының 2006-2010 еллардагы Башлыгы.
 29 гыйнвар ― Марат Садыйков (53), ТР сәламәтлек саклау министры (2018-2023).
 31 гыйнвар ― Кадрия Нурмәмбәт (89), Румыниянең кырым-татар җырчысы.

Февраль 
 2 февраль ― Йолдыз Нигъмәтуллина (93), филология фәннәре докторы, әдәбият белгече.
 12 февраль — Вадим Габдерәшитов,
 26 февраль — Марат Сираев (86), ТАССР министры.

Март 
 6 март — Алтер Литвин (91), Казан университетының атказанган профессоры.
 18 март — Гарифҗан Галиев (95), укытучы, музей директоры.
 19 март — Эмиль Җәләлетдинов (89), җырчы, ТАССР халык (1973), РСФСР атказанган (1982) артисты.

Апрель 
 26 апрель — Ягъфәр Гарипов (82), социолог.
 30 апрель — Вячеслав Зайцев (85), рәссам-модельер.

Май 
 4 май — Шәүкәт Әмиров (75), балалайкачы, ректор, РФ халык артисты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
 5 май — Юрий Коноплёв (83), КДУ ректоры (1990―2001).

Июнь 
 11 июнь ― Рәшит Мостафин (77), гармунчы, ТАССР халык артисты (1986).
 21 июнь ― Зинфәр Исмәгыйлев (75), фән докторы, РФ ФА академигы.

Июль 
 30 июль ― Валерий Куприянов (83), техник фәннәр докторы (1988), профессор (1991), КИСИ-КГАСУ ректоры (1988―2008), ТР атказанган фән эшлеклесе.

Август 
 18 август ― Мирфатыйх Зәкиев (95), фән докторы, профессор, ТР ФА академигы.
 21 август ― Лев Васильев (98), «КАМАЗ»ны оештыручы һәм автогигантның беренче генераль директоры.

Сентябрь 
 1 сентябрь ― Рашат Низами (73), язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
 1 сентябрь ― Раббани Шәрипов (87), милли көрәш буенча РСФСР чемпионы.
 14 сентябрь ― Флёра Сөләйманова (84), җырчы, Татарстанның халык артисты.

Октябрь 
 20 октябрь ― Разил Вәлиев (76), Татарстанның халык шагыйре (2011).
 23 октябрь ― Флюра Бикмурзина (84), «Татарстан» дәүләт телерадиокомпаниясе режиссеры.
 27 октябрь ― Владимир Попов (99), рәссам, Тукай бүләге иясе.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Шәүкәт Гаделша
 Наилә Кумысникова
 Фирдәвис Ханов

Нобель премиясе лауреатлары 
 медицина өлкәсендә ― Каталин Карико (Маҗарстаннан, АКШта эшли), Дрю Вайсман (АКШ)
 физика өлкәсендә ― АКШтан Пьер Агостини, Германиядән Ференц Крауш һәм Швециядән Энн Л’Юлье
 химия өлкәсендә ― Мунги Бавенди, Луи Брус, Алексей Екимов (АКШта эшләүчеләр)
 әдәбият өлкәсендә ― Йон Фоссе
 Нобель тынычлык бүләге ― Нәргиз Мөхәммәди
 икътисад өлкәсендә ― Клаудия Голдин (АКШ)

Искәрмәләр 

2023 ел
Еллар
1878 ел



Вакыйгалар 
 4 июль — Госман империясе Бөекбританиягә Кипр белән идарәне тапшыра.
 10 июль — Англиядә футбол арбитры беренче тапкыр сыбызгы кулланды (моңа кадәр арбитрлар кычкырганнар иде).
 Том университетына нигез салына.

Туулар 

 13 март — Кәбир Туйкин (Туйкә, 1878-1938), татар мөгаллиме, язучы.
 25 июнь — Габдрахман Кәрәм, әдәби тәнкыйтьче.
 6 июль — Кәлимулла Хәсәнов, 2-нче патша Думасы һәм Милли Мәҗлес депутаты.
 22 июль — Януш Корчак, язучы, табиб.
 23 июль — Садри Максуди, татар галиме, җәмәгать эшлеклесе.
 18 декабрь — Иосиф Сталин, совет җитәкчесе.

Вафатлар 

Еллар
1878 ел
1877 ел



Вакыйгалар 
 10 май — Румыния Госман империясеннән бәйсезлеген игълан итә.
 1 июль — беренче Уимблдон теннис беренчелеге башлана.

Туулар 

 21 апрель — Мөхәммәтсафа Баязитов, мөселман дин эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең 6 нчы мөфтие (1915-1917).
 28 апрель  — Хөсәен Сәетборһан, хәрби ахун, Тверь мәчетенә нигез салучы һәм беренче имамы.
 2 июль — Герман Гессе, алман язучысы.
 6 ноябрь — Ибнеәмин Әхтәмов, хокук белгече, Патша Думасы депутаты.
 10 декабрь — Ягъкуб Хәлили, нәшир, мөхәррир.

Вафатлар 

Еллар
1877 ел
1869 ел



Вакыйгалар 
 30 июнь — Казанда почта оештырыла.
 Эдо шәһәре исеме Токиога үзгәртелде.

Туулар 

 2 октябрь — Махатма Ганди, Һиндстан бәйсезлеге хәрәкәте җитәкчесе.
 18 октябрь — Йоханнес Линнанкоски, фин язучысы.

Вафатлар 

 11 март — Владимир Одоевский, рус язучысы, фәлсәфәче.

Еллар
1869 ел
9 июнь

9 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 205 көн кала.



Корал рифлары өчпочмагы биотөрлелек инициативасы (d)  — Корал рифлары өчпочмагы көне ().
 Халыкара архивлар шурасы (d)  —  Халыкара архивлар көне (, , ).
 Халыкара аккредитация форумы (d)  —  Халыкара аккредитация көне (, ).

Уганда — Милли каһарманнар көне ().
  — Патша икенче Абдулланың тәхеткә утыру көне (, ).

— Геологлар көне ().
  — Теннисистлар көне () һәм Швейцар лар көне ().
 :
  Мурсия автоном җәмгыяте — Мурсия көне ().
  Риоха автоном җәмгыяте — Риоха көне ().
  КОНМЕБОЛ — Көньяк Америка илләре футболы көне (, 1924/1941).
  — Җирле арфалар көне (, 1997).
 :
 Архивлар һәм китапханәләр хезмәткәрләре көне ().
 Бухгалтерлар көне ().
 Иптәшләр көне ().
  /  — Автономия көне (, , , ).
  — Баррос Луко төрендәге сэндвич ашамлык көне (, 1835 тумышлы исемдәш сәясәтченең хөрмәтенә аталган).

1815 — Венада Вена конгрессының генераль акты имзалана.
 1994 — Казакстан башкаласы Алма-Атадан Астанага күчерелә.

1661 — Фёдор III, 
 1672 — Пётр I,  патшасы,  императоры.
 1843 — Берта Зутнер, австрияле язучы, Тынычлык өчен Нобель премиясенең лауреаты.
 1871 — Аполлинарий Рудаков, 
 1875 — Һенри Дейл, 
 1888 — Владимир Вертоградов, 
 1891 — Коул Портер, АКШ композиторы.
 1905 — Кадыйр Вәлетдинов, 
 1917 — Галина Зверева, 
 1920 — Шамил Шаһгали, драматург.
 1922 — Муса Гәрәев, хәрби очучы, ике тапкыр Советлар берлеге Каһарманы.
 1923 — Фазыйлгаян Яхин, 
 1927 — Георгий Балл, балалар өчен әкиятләр иҗат итүче рус язучысы.
 1934 — Фәрдүнә Касыймова, 
 1936 — Валентина Сочнева, 
 1937 — Альта Мәхмүтова, 
 1937 — Геннадий Порядин, 
 1942 — Владимир Ивушкин, 
 1950 — Луара Шакирҗанова, артистка.
 1960 — Лариса Ившина, 
 1963 — Джонни Депп, АКШ актеры.
 1966 — Каттис Альстрём, 
 1969 — Айдар Кәлимуллин, КФУ профессоры, институт директоры.
 1969 — Сергей Трояновский, 
 1971 — Виталий Горин, 
 1971 — Илдар Помыкалов, 
 1974 — Альберт Хуҗин, 
 1978 — Мирослав Клозе, 
 1982 — Кристина Штюрмер, 
 1982 — Рәдиф Кашапов, журналист, музыкант.
 1982 — Мамука Бахтадзе,  премьер-министры (2018).
 1983 — Кирилл Князев, 
 1984 — Уэсли Снейдер, 
 1988 — Евгений Шамеев, 
 1991 — Руслан Сабиров, 
 1992 — Руслан Кәлимуллин,

68 — Нерон, 
 1643 — Франг Барди, 
 1870 — Чарльз Диккенс, инглиз язучысы.
 1879 — Пётр Котельников, 
 1949 — Мария Чеботарь, 
 1968 — Георгий Гермогенов, 
 1970 — Андрей Губер, 
 1971 — Нариман Сабитов, композитор, дирижёр.
 1974 — Мигел Анхел Астуриас, 
 1979 — Тимофей Ахазов, 
 1986 — Анатолий Тякин, 
 1989 — Александр Яковлев, 
 1989 — Җорҗ Веллс Бидл, 
 1989 — Рәшит Бәйбутов, 
 1990 — Василий Галицкий, 
 2002 — Григорий Посибеев, 
 2003 — Майя Таһирова, 
 2004 — Азат Җәләлов, 
 2006 — Анатолий Дмитриенко, 
 2007 — Рима Әсфәндиярева, 
 2012 — Рахманкол Корбанов, 
 2018 — Фадиль Вокри,
 2022 — Мэтт Циммерман,
 2022 — Муса Мөлеков, татар журналисты Кызыл таң баш мөхәрире.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
9 июнь
Шамил Шаһгали

Шамил Шаһгали, чын исеме Шамил Шаһгали улы Миңлегалиев — татар драматургы.

Шамил Шаһгали 1920 елның 9 июнендә хәзерге Башкортстан Республикасының Чакмагыш районы Калмашбаш авылында крестьян гаиләсендә туган. Яшьли ятим калып, балалар йортында тәрбияләнә. Чиләбе өлкәсендәге Аргаяш урта мәктәбен һәм Эстәрлетамак шәһәрендә бер еллык радистлар курсын тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт үз белгечлеге буенча эшли. 1941 елның маенда Свердловск хәрби училищесына укырга китә. 1942 елның февралендә ул – хәрәкәттәге әрмедә: гвардияче рота командиры сыйфатында сугышларда катнаша, ике тапкыр яралана, күрсәткән батырлыклары өчен Кызыл Йолдыз, Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Өченче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә.

1946 елдан әрмедән кайткач, Ш. Шаһгали бераз вакыт Уфада Башкортстан халык иҗаты йорты директоры булып эшли. 1949-1952 елларда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әдәбият бүлегендә укый. Шуннан соң ул озак еллар буе Башкортстанда һәм Татарстанның Чирмешән район үзәге урта мәктәбендә тел һәм әдәбият фәннәре укыта. 1962-1964 елларда Мәскәүдә СССР Язучылар союзы каршындагы Югары әдәби курсларны һәм 1966 елда Мосфильм киностудиясе каршындагы режиссерлык курсларын тәмамлый.

Ш. Шаһгали үзенең “Бала бәхете – ана бәхете” исемле беренче пьесасын 1955 елда яза, ә илленче еллардагы колхоз авылы тормышын сурәтләгән “Таң атканда” (1956) исемле икенче пьесасы белән Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсенә аяк баса. Авторның башка әсәрләре дә (“Без аерылышмабыз”, “Буран” драмалары, “Яшьлек мәхәббәт”, “Дуслык һәм мәхәббәт”, “Тайга йолдызы”, “Курай моңы" пьесалары) тамашачылар һәм театр тәнкыйте җылы каршылый. Гомумән, 1955-1983 еллар арасында драматург өч дистәгә якын сәхнә әсәре иҗат итә һәм аларның күбесе татар, башкорт, рус, чуаш театрлары тарафыннан сәхнәгә куела.

Шулай ук карагыз 

Татар драматурглары
Луара Шакирҗанова

Луара Шакирҗанова, Луара Галимҗан кызы Шакирҗанова (Зөһрә Шакирҗан, 1950 елның 9 июне, СССР, РСФСР, ТАССР, Әтнә районы, Күлле Киме) — театр актрисасы, Камал театры музее мөдире, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (2009), ТР халык артисты (2010).

Тәрҗемәи хәле 
1950 елда Әтнә районының Күлле-Киме авылында укытучылар гаиләсендә туа. Кечкенәдән биергә, шигырь сөйләргә, рәсем ясарга ярата, мандолинада уйный. Башта Казан театр училищесын , аннан Ленинград театр, музыка, кинематография институтын тәмамлый. Иҗат юлын Луара нәфис сүз остасы буларак Г.Тукай исемендәге филармония эстрадасында башлый. Кыска гына вакыт К. Тинчурин театрында төп рольләр уйнап, тамашачы күңелен яулый. Һәм 20 ел инде Г. Камал театры музеенда эшләгәндә дә аның сәхнәдән аерылганы юк. Сәнгать осталарына, әдипләргә багышланган дистәләрчә иҗат кичәләренең сценаристы һәм алыштыргысыз алып баручысы ул. Радио, телевидение буенча театр тарихын, сәхнә осталарының иҗатын пропагандалаганда да Луараның ягымлы тавышы яңгырый.

Белемле, зәвыклы, ана телебездә камил, сәнгатьчә сөйләүче артистка Финляндия, Швеция, Польша, АКШ татарлары янында булып, спектакльләр куеп, аларның милли рухын үстерүгә дә үз өлешен кертте.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1996 — ТР атказанган сәнгать эшлеклесе  
 2009 — Дамир Сираҗиев премиясе 
 2010 — ТР халык артисты

Искәрмәләр

Сылтамалар 

  Шакирҗанова Луара Галимҗан кызы (Зөһрә Шакирҗан). Камал театры сайты

Моны да карагыз 

Тинчурин театры актерлары
Камал театры
Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Татарстанның халык артистлары
Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
1861 ел



Вакыйгалар 
 3 март — Петербургта Александр II крепостнойлар хокукын бетергән манифестны имзалады.
 12 апрель — АКШ-да Гражданнар сугышы башлана.

Туулар 

 4 апрель — Гарифулла Киеков, мәгърифәтче, тарихчы, дин эшлеклесе.
 Шәкүр Рәхимов, танылган җинаятьче.
 Зәйнетдин Агафуров, татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче (Екатеринбур).

Вафатлар 

 10 март — Тарас Шевченко, украин шагыйре, язучы, рәссам.
 22 сентябрь — Эрнст Цвирнер, алман архитекторы.
 29 ноябрь — Николай Добролюбов, рус әдәби тәнкыйтьчесе.

1861 ел
Еллар
1852 ел



Вакыйгалар 
 6 сентябрь — Манчестерда Бөекбританиянең беренче бушлай китапханәсе ачыла.
 24 сентябрь — Анри Жиффар (Baptiste Henry Jaques Giffard) исемле француз парлы двигатель белән беренче дирижабльдә очты.

Туулар 

 22 апрель — Ильяс Бораганский, Петербургтагы татар нәшрияты хуҗасы.
 10 июнь — Ибраһим Терегулов, мәгърифәтче.
 25 июнь — Антонио Гауди, мәшһүр испан архитекторы.
 7 июль — Вера Фигнер, инкыйлабчы-террорчы, язучы.

Вафатлар 

 4 март — Николай Гоголь, рус язучысы.

1852 ел
Еллар
Швед теле

Швед теле (швед. svenska) — шведлар сөйләшкән тел. Төньяк герман телләренә карый. Финляндия һәм Швециядә рәсми тел. Сөйләшүчеләр саны 10 миллион тирәсе. Швециядән һәм Финляндиядән тыш швед теле курсларында өйрәнүче якынча 40 000 актив укучы бар. 
Швед теле норвег теле һәм дат теле белән үзара аңлаешлы, гәрчә үзара аңлаешлылык дәрәҗәсе күбесенчә сөйләшүченең диалектына һәм акцентына бәйле. Тонда, акцентта һәм интонациядә аермага күрә язма норвег теле һәм дат теле швед теле сөйләшүчеләре тарафыннан гадәттә яхшырак аңлашыла.
Швед теле борынгы скандинав теленнән килеп чыккан.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

Сылтамалар 

 Швед телен өйрәнү 

Шевит теле
Швеция телләре
Финляндия телләре
Әхмәт Галиәкбәров

Әхмәт Галиәкбәров, тулы исеме Әхмәдулла Әхмәтгәрәй улы Галиәкбәров — драма актеры, ТАССРның атказанган артисты 1968 ел.

Тормыш юлы 

Әхмәт Галиәкбәров 1915 елда туа. Сәхнә эшчәнлеген ул 1930 елда туган шәһәре Томскида үзешчән сәнгать түгәрәгенә йөреп башлап җибәрә. 1939 елда, армия хезмәтеннән соң, Ташкәнт татар дәүләт драма театрында актер булып эшли башлый. Театр ябылгач, 1940 елда Мамадыш драма театрына килә. Аннан фронтка китә һәм 1945 елның декабрендә генә әйләнеп кайта. “Алтын йолдыз” ордены, медальләр белән бүләкләнә. Сугыштан соң Әхмәт Галиәкбәров Буа колхоз-совхоз театрында эшли, төп рольләрне башкара. 1949 елда ул Әлмәт театрына күчә һәм 1971 елга хәтле шунда эшли. Төп рольләрне башкару өстенә бик матур итеп җырлау сәләте аңа музыкаль әсәрләрдә дә уйнарга мөмкинлек бирә. Әхмәт Галиәкбәров иҗат иткән образларның саны 52 гә җитә. “Ул кайтты”да Тимербулат, “Бөдрә тал”да Барый, “Рамай”да Рамай, “Тальян гармун”да Илдар, “Аршин мал алан”да Әскәр, “Урланган бәхет”тә Алексей Бабич, “Яшь йөрәкләр”дә Хәйретдин, “Зәңгәр шәл”дә Ишан – ул башкарган рольләрнең кайберләре генә. Әхмәт Галиәкбәров Әлмәт театрының авыр, күчмә эш шартларында төптән җигелеп тартучы иҗат көчләренең берсе була.

Артист 1992 елда Чаллыда вафат була.

Театрда рольләре 

Барлыгы 52 роль уйналган. Уенның сәхнә манерасы өчен лирик башлангычның тормыш чынбарлыгы белән ярашуы хас. Аның матур тавышы Театрның музыкаль спектакльләрен бизәде. Актерларның истәлекләре буенча, тынгысыз хезмәтчән күчмә театрның катлаулы тормышына рух күтәренкелеге керткән.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1968 - ТАССРның атказанган артисты

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Әлмәт татар дәүләт драма театры Автор һәм төзүче - Җәмит Рәхимов. Әлмәт, 1994;
 Әлмәт татар дәүләт драма театры. Төзүчеләр: Д.Гыймранова, А. Таһирова, Ф. Исмәгыйлева, Р. Мөхәммәтҗанова. К., 2014.

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар артистлары
«Алтын йолдыз» ордены лауреатлары
ТАССР атказанган артистлары
Римма Ибраһимова

Римма Мөбарәк кызы Ибраһимова — татар эстрада җырчысы (сопрано), Татарстан АССРның атказанган (1978) һәм халык (1984) артисты. Муса Җәлил премиясе лауреаты (1984).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1950 елның 15 июлендә Татарстан АССРның Балтач районы Түбән Кенә авылында туган. Әнисе оста гармунчы, әтисе моңлы тавышлы җырчы була. Римма балачактан ук җыр-моң дәрьясында булып, күңеленә татарлар моңын сеңдереп үсә. 1967 елда Кенә урта мәктәбен тәмамлый, Казан шәһәренә килә, эшкә урнаша, мәшһүр Сара Садыйкова М. Горький исемендәге мәдәният сарае каршында оештырган сәнгать түгәрәгенә йөри. Аның талантын тоеп алып бәяләгән беренче остаз да Сара Садыйкова була. Остазының киңәше белән булачак җырчы Татар дәүләт филармониясенең музыка җитәкчесе Мәхмүт Нигъмәтҗанов янына килә. Ул Римманы Мәскәүгә махсус курсларга җибәрә. Монда ике ел укып кайткач атаклы җырчы Зиннур Нурмөхәммәтов җитәкләгән концерт бригадасында эшли. Бер үк вакытта Казан музыка училищесында укый. Аны 1979 елда тәмамлый һәм 1967—1994 елларда Татар дәүләт филармониясендә эшли

Римма Ибраһимованың халкыбыз иҗатын тирән белүе, халык көйләрен һәм композиторларыбызның әсәрләрен үзенчәлекле кабатланмас тавышы белән җан җылысын кушып башкаруы, югары сәхнә культурасы татарларның тирән ихтирамын казанды. Аны Татарстанда гына түгел, БДБ илләрендә, Польша, Финляндия, Франция кебек ерак чит илләрдә дә үз итеп, яратып, алкышлап каршы алалар.

Римма Ибраһимова даими эзләнүчән, иҗади эшләүче сәнгатькәр. Ул халкыбызның әлегә билгеле булмаган яки онытылган күп җырларын табып, эшкәртеп сәхнәгә күтәрде һәм халыкка кабат ирештерде.

2007 елда Казан мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый.

1998 елдан лаеклы ялда булса да ул сәхнәдән аерылмый. 2007 елда үзе тәмамлаган Казан мәдәният һәм сәнгать институтында татар театр эстрадасы кафедрасында вокал укытучысы буларак, яшь талантларны үстерүгә үз өлешен кертә Туган ягы, андагы үзешчән сәнгать коллективлары белән дә якын элемтәдә яши.

Татар җыр сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен 1984 елда Муса Җәлил премиясе, 1978 елда Татарстан АССР атказанган артисты, 1984 елда исә Татарстан АССР халык артисты исеме бирелде.

Бүгенге көндә Римма Ибраһимованың улы Фәрит Таишев татар эстрадасында ышанычлы адымнар белән килә. Сәнәгать бизнесында эшли.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1978 — ТАССР атказанган артисты
 1984 — ТАССР халык артисты
 1984 — Муса Җәлил премиясе
 Хөрмәт Билгесе ордены
 2нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Римма Ибраһимова: Тибетны да күрергә исәбем бар
 Римма Ибраһимова «Татарлар» тапшырунда

Моны да карагыз 

Татар җырчылары
Җәлил премиясе лауреатлары
ТАССР халык артистлары
Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Вуз укытучылары
Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
1793 ел



Вакыйгалар 
 1 февраль — Франция Англия һәм Нидерландларга сугыш игълан итә.
 10 июнь — Парижда дөньяның беренче публик хайваннар бакчасы ачыла.
 8 ноябрь — Беренче тапкыр Лувр музее ишекләре ачылды.

Туулар 

 15 март — Франц Эрдман, тарихчы.

Вафатлар 

1793 ел
Еллар
1847 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 11 февраль — Томас Эдисон (Thomas Alva Edison), АКШ уйлап чыгаручысы.
 3 март — Александер Белл, АКШ уйлап чыгаручысы.
 4 октябрь — Луи Анри Буссенар, француз язучысы.

Вафатлар 

1847 ел
Еллар
1846 ел



Вакыйгалар 
 22 август — Нью-Мексико АКШ составына керә.
 23 сентябрь — Нептун планетасы ачыла.

Туулар 

 17 июль — Николай Миклухо-Маклай, танылган этнограф һәм сәяхәтче.
 4 октябрь — Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, музей директоры.
 Гатаулла Баязитов, җәмәгать эшлеклесе, Санкт-Петербург мәчете имамы, беренче татар гәзитчесе.
 Мотыйгулла Төхфәтуллин, күренекле дин эшлеклесе, Габдулла Тукайның укытучысы.

Вафатлар 

 24 апрель — Карл Фукс, алман табибы, ботаник, этнограф, тарихчы, археолог һәм нумизмат. 
 23 август — Вилһелм Кюхельбекер, декабрист, язучы.

1846 ел
Еллар
1844 ел



Вакыйгалар 
 6 декабрь — Вашингтон һәйкәленә нигез ташы салына.

Туулар 

 13 май — Габор Балинт, татар фольклоры әсәрләрен җыючы һәм нәшер итүче.
  15 октябрь — Фридрих Ницше, алман фәлсәфәчесе.

Вафатлар 

 8 март — Карл XIV Юхан (Жан-Батист-Жюль Бернадот) , Швеция һәм Норвегия короле.
 11 июль — Евгений Боратынский, рус шагыйре.

1844 ел
Еллар
1843 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 15 апрель — Генри Джеймс, АКШ язучысы.
 15 июнь — Эдвард Григ, романтизм дәверендә иҗат иткән бөек норвегияле композитор, музыкант, дирижер.
 Әбүсөгуд Әхтәмов, хокук белгече, эре җирбиләүче, «Иттифакъ әл-Мөслимин» партиясен оештыручыларның берсе.

Вафатлар 

1843 ел
Еллар
1880-еллар

1880-еллар — 1880 елда башланган һәм 1889 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1881 елның 1 марты — Россия императоры Александр II үтерелә.

Унъеллыклар
1870-еллар

1870-еллар — 1870 елда башланган һәм 1879 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1870—1871 еллар — Франк-прус сугышы.

Унъеллыклар
1860-еллар

1860-еллар — 1860 елда башланган һәм 1869 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1861 — Русиядә крепостнойлар хокукын кире кагу. 
 1865 — АКШда коллык бетерелә.

Унъеллыклар
1850-еллар

1850-еллар — 1850 елда башланган һәм 1859 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 1853—1856 — Кырым сугышы.

Унъеллыклар
1840-еллар

1840-еллар — 1840 елда башланган һәм 1849 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Венгриядә 1848—1849 еллар инкыйлабы.

Унъеллыклар
1830-еллар

1830-еллар — 1830 елда башланган һәм 1839 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Бельгия бәйсезлеге игълан ителә.
 Люксембург бәйсезлеге игълан ителә.

Унъеллыклар
1820-еллар

1820-еллар — 1820 елда башланган һәм 1829 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Боливия бәйсезлеге игълан ителә.

Унъеллыклар
1810-еллар

1810-еллар — 1810 елда башланган һәм 1819 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Наполеон гаскәрләре Русиягә хөҗүм итә.

Унъеллыклар
1800-еллар

1800-еллар — 1800 елда башланган һәм 1809 елда тәмамланган унъеллык.

Төп вакыйгалар 
 Наполеон сугышлары.
 Изге Рим Империясе юкка чыга.

Унъеллыклар
11 июнь

11 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның унберенче көне. Ел ахырына кадәр 203 көн кала.







/  — Камехамеха көне ().
  /  — Күршеләр көне ().
  — Хәрби-диңгез флоты көне ().
  /  Яңа Шотландия провинциясе — Хәлак булган күмерчеләрне искә алу көне ().

1918 — Кояш газетасы чыгудан туктый. 
 1969 — Греция Конституцияне кабул итә.
 1975 — Төньяк диңгездән беренче нефть алына башлады.

1767 — Джон Адамс, АКШ президенты.
 1811 — Виссарион Белинский, рус язучысы, әдәбият тәнкыйтьчесе.
 1864 — Рихард Штраусс, алман композиторы, дирижер.
 1870 — Александр Гуляев, 
 1894 — Карлис Грасис, 
 1895 — Николай Булганин,  партия һәм дәүләт эшлеклесе, Советлар Берлеге маршалы.
 1899 — Ясунари Кавабата, 
 1901 — Виктор Баранов, 
 1906 — Иван Кузнецов, 
 1921 — Хана Варшавская, 
 1922 — Сергей Иванов, 
 1925 — Әнәс Кари, шагыйрь, язучы.
 1930 — Евгений Климов, 
 1930 — Мәрзия Фәйзуллина, язучы, шагыйрә.
 1944 — Рафаил Ибәтуллин, 
 1954 — Гөлдәр Ильясова, 
 1962 — Эрика Салумяэ, 
 1969 — Александр Ненашкин, 
 1976 — Василий Конов, 
 1977 — Рәмис Латыйпов, 
 1981 — Георгий Пуяц, 
 1981 — Фёдор Фёдоров, 
 1985 — Артём Токарев, 
 1991 — Булат Ханов,

978 — Ярополк Святослав улы, Бөек Киев кенәзе.
 1794 — Юзеф Беляк, 
 1843 — Пётр Витгенштейн,  фельдмаршалы.
 1861 — Борис Ордынский, 
 1896 — Лүдвиг Грасс, 
 1922 — Александр Агабабов, 
 1926 — Иван Палантай, мари совет композиторы.
 1949 — Людмила Васильева, 
 1950 — Александр Казаков, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 1967 — Борис Латынин, 
 1970 — Александр Керенский, Россия Вакытлы хөкүмәте рәисе.
 1975 — Садыйк Рәхимов, 
 1979 — Антонина Макарова, танылган хәрби җинаятьче.
 1980 — Гыйният Насыйров, 
 1999 — Павел Копылов, 
 2002 — Регина Эзера,
 2005 — Гена Димитрова, 
 2018 — Наил Алан,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
11 июнь
Әнәс Кари

Әнәс Кари — татар язучысы, шагыйрь.

Ул 1925 елның 11 июнендә Азнакай районының Уразай авылында туа. Үзбәкстанның Үргәнеч шәһәрендә укытучылар институтын тәмамлый. Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыштан соң башта – Арча педагогика училищесында, аннары Питрәч районына керә торган Янсуар урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыта. Шул елларда аның республика газета-журналларында педагогик-методик темаларга кагылышлы мәкаләләре басыла.

Ул әдәби иҗат эше белән дә шөгыльләнә. Аның “Балаларга бүләк”, “Гөлбакча”, “Күңелле ял”, “Дуслык”, “Беренче адымнар” дигән китапларын балалар яратып укый. 1990 елда шагыйрьнең “Тамчы тамганда” исемле җыентыгы басылды.

Язучы 1954 елда вафат.

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Ләбиб Гыйльми

Ләбиб Гыйльми, Ләбиб Гыйльман улы Гыйльманов — язучы, прозаик, шагыйрь, балалар язучысы, драматург. Татарстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе (1937).

Тормыш юлы 
Ләбиб Гыйльман улы Гыйльманов 1906 елның 12 июнендә хәзерге Татарстанның Әлмәт районы Иске Баграж (хәзерге исеме – Ялховой) авылында крестьян гаиләсендә туа. Кече яшьтән үк ятим калып, балачагы һәм үсмер чагы көтүче һәм бай ялчысы хезмәтендә үтә. Октябрь инкыйлабыннан соң, Чистай шәһәренә партия мәктәбенә укырга җибәрелә (1923). Мәктәпне тәмамлагач, башта Әлмәттә волость комсомол комитеты сәркәтибе булып эшли, аннары, 1928 елда Коммунистлар фиркасына алынганнан соң, Казанга чакырылып, комсомолның өлкә комитеты инструкторы итеп билгеләнә. 

1930 елда Монголиядә революцион яшьләр оешмасының Үзәк Комитетында киңәшче буларак хезмәт итә. Монголиядән кайткач, 1932-1934 елларда, ул комсомолның Татарстан өлкә комитетынла икенче секретарь, ә 1935-1937 елларда республика балалар матбугаты органнары "Яшь ленинчы" газетасы һәм "Пионер каләме" (Ялкын) журналының җаваплы мөхәррире булып эшли. 

1934 елдан СССР Язучылар союзы әгъзәсе. 

Ләбиб Гыйльми әдәбиятка 1930 елда килә. Шул елны Казанда аның «Сәнәклеләр» исемле поэмасы аерым китап булып басыла. Аннан соң бер-бер артлы аның балалар өчен язылган «Аучы Хәмит», «Чалкаш», монгол яшьләре тормышыннан «Чимит Дурҗе» исемле проза әсәрләре дөнья күрә. Шушы ук елларда ул монгол халкының героик улы Сухабатыр турында зур күләмле повесть язарга керешә. Әсәрнең бер өлеше «Эмигрант» исеме белән «Совет әдәбияты» (хәзерге «Казан утлары») журналының 1933 һәм 1934 елгы саннарында чыга. Әмма әсәр тәмамланмый кала.

Ләбиб Гыйльми, язучы-прозаик буларак, беренче чиратта үзенең «Чын мәхәббәт» (1934-1936) исемле романы белән билгеле.

Проза әсәрләре белән беррәттән, Ләбиб Гыйльми шигырьләр язуын да дәвам иттерә. Аның шулай ук инкыйлабка кадәрге авыл тормышына багышланган «Кайгылы җыр» исемле пьесасы да бар.

1937 елның 2 июлендә Татарстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе Кави Нәҗми «халык дошманы» мөһере белән кулга алынгач, бушаган урынга җитәкче итеп партия аппаратында чыныгу узган Ләбиб Гыйльмине куялар. Ләкин шул ук елның 21 сентябрендә ул да кулга алына. Аны троцкичылыкта, Совет хакимиятенә каршы контрреволюцион эш алып баруда, шпионлыкта гаеплиләр. СССР Югары Мәхкәмәсе коллегиясенең прокурор һәм адвокат катнашыннан башка 1938 елның 9 маенда уздырылган утырышы нибары биш минут дәвам итә. Шул ук көнне Казанның Черек күл подвалында хөкем карары гамәлгә ашырыла. Тоталитар режим татар әдәбиятының чираттагы вәкилен әнә шулай юк итә.

Рәсми чыганакларда озак вакыт аның үлем көне итеп 1947 елның 20 февралендә күрсәтелгән.

Моны да карагыз 
 Казанның канлы май 1938 корбаннары

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Эстон теле

Эсто́н теле́ — эстоннарның теле. Эстониянең һәм Европа Берлегенең рәсми теле. Эстон телендә якынча 1,1  миллион кеше сөйләшә; Эстониядә 922 000 кеше һәм Эстониядән тыш 160 000 кеше. 
Эстон теле әлифбасы латин имласына нигезләнгән.
Гәрчә эстон теле һәм герман теле төрле килеп чыгышлы булса да, эстон телендә һәм алман телендә күп охшаш сүзләрне идентификацияләргә була. Бу беренче чиратта эстон теле сүзлек составының якынча өчтән бер өлешен герман телләреннән алганга күрә, күбесенчә түбән саксон теленнән (урта түбән алман теленнән), бу алман хөкеме чорында булган һәм югары алман теленнән (стандарт алман телен дә кертеп). Түбән саксон һәм югары алман теле алынма сүзләре 22-25 процент дип фараз итәргә мөмкин, шул ук вакытта түбән саксон теле якынча 15 процент тәшкил итә. Швед теле һәм рус теле ике алынма сүз чыганагы булып тора, әмма шактый әзрәк дәрәҗәдә.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

Эстония телләре
Балтыйк буе фин телләре
Кырым татарлары сөргене

Кырым татарлары сөргене яки Кырым татарлары депортациясе (tat. lat. Qırım tatarları sörgene, ) — 1944 елның 18 маенда ССРБ эчке эшләре буенча халык комиссариаты тарафыннан Кырымнан кырым татарларын сөргенгә җибәрү. Депортациянең рәсми сәбәбе — кырым татарларының коллаборацион хәрәкәттә катнашу, ягъни Бөек Ватан сугышы вакытында нацист Алманиягә ярдәм итү. 

193865 кырым татары  сөргенгә җибәрелгән, 151136 -  Үзбәк ССРга, 8597 - Мари АССРга, 4286 - Казакъ ССРга, 29846 - төрле РСФСР төбәкләренә.

Партия документлары буенча сөргенлеккә җибәрәлгән 194 мең кырымтатарының 52% бала, 32% хатын, 15% өлкән яшьтәге кеше булган. Чичән тарихчысы Абдурахман Авторханов исә 423 мең кырымтатары сөрген ителде, алардан 188 меңе һәлак булды, дип исәпли. Сөргенлектә кырымтатарларның паспортлары тотып алынган. Анын урынына махсус бланклар бирелген. Бу бланклар 1937 елда Ленинградта басылган икән. Курәсең, кырымтатарларны сөрген итү мәсьәләсе инде ул елларда уйланылган, дип фараз итәргә мөмкиндер. Сугыш исә сөрген итү өчен тик уңай бер сылтау кебек кулланган булса кирәк хакимият тарафыннан. 

1989 елда сөрген ССРБ Югары Шурасы тарафыннан тәнкыйтьләнде һәм канунсыз булып танылды.

2005 елда кырымтатар халкы корылтае сөргенне халыкка ясалган геноцид итеп таныды һәм геноцид буенча махсус комиссияне барлыкка китерде.

Кайбер украин җәмәгать оешмалары, мәсьәлән, Украинаның милли оешмалары конгрессы кырымтатарларның сөргенен Голодомор, Һолокост, әрмәннәрнең ХХ гасырда күпләп үтерелүе кебек җинаятьләрне геноцид дип саный .

Тарих 

Кырым татарлары вәкилләре Кызыл Армия ягында сугышсалар да, кайбер кырым татарларының окупантлар белән хезмәттәшлек очраклары сөргенлеккә сәбәп булды. Рус чыганагы буенча 10 мең кырым татарлары Вермахтта хезмәт иткән, ләкин рәсми чыганак буенча 3 миллион чамасы  рус кешеләре Вермахтта хезмәт иткән, булышкан, полицай булып эшләгән, әмма рус халкы бернинди сөргенлеккә җибәрелмәгән, шулай да Украина (Бандера яклы) милләтчеләре, Балтия Җөмhүриятләренең (Эстон ССР, Латвия ССР, Литва ССР) милләтчеләре. Рус чыганакларында таянган кырым татарларының хезмәттәшлеге хәзер шик астында куела.

Сылтамалар 
 Танылган һәм танылмаган геноцидлар: кырымтатарлар
 Кырым татарлары депортациясенә багышланган сайт  
 Депортацияләнгән хәтирәләре. Беренче өлеш.  
 Депортацияләнгән хәтирәләре. Икенче өлеш.

Моны да карагыз 
 Н. Нәбиуллин. Сөргенле татарлар

Искәрмәләр 

Кырым тарихы
Совет дәүләтендә репрессияләр
Кырым татарлары
1944 ел
18 май
СөргеннәрТатар тарихы
Ренат Еникиев

Ренат Еникиев — күренекле композитор, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

Тормыш юлы 
Композитор 1937 елның 13 июнендә Казанда укытучы гаиләсендә туа. 1948-1952 елларда Ренат 6нчы музыка мәктәбендә Н.Н.Карукесның фортепиано классында белем ала; 1952-1956 елларда Казан музыка училищесының теория бүлегендә укый. Биредә Ю.В.Виноградов җитәкчелегендә композиция буенча даими рәвештә дәресләр ала башлый. 1956-1961 елларда Казан дәүләт консерваториясендә профессор А.С.Леманның композиция классында укый.

1956-1957 елларда Р. Еникиев Казан музыка училищесында укытучы, 1961-1963 елларда Татар академия театрының музыка бүлеге мөдире, 1963-1973 елларда Татар дәүләт филармониясендә солист-пианист, концертмейстер булып эшли. Бер үк вакытта 1972-1974 елларда ул ТАССР Министрлар Советының телевизия һәм радиотапшырулар комитеты хезмәткәре булып тора. 1990 елдан башлап ул Татарстан композиторлар берлегенең идарә рәисе урынбасары һәм консультант.

2020 елның 13 мартында 83нче яшендә Казанда вафат.

Иҗат 
Р. Еникиев – хәзерге заман татар композиторлары арасында күренекле урын алып тора, ул төрле жанрдагы күпсанлы әсәрләр авторы. Композитор иҗатында инструменталь һәм вокаль әсәрләр, балалар өчен музыка үзәк урыннарының берсен алып тора. Аеруча әһәмиятле әсәрләре булып “М.Җәлил истәлегенә вокаль-симфоник поэма”; фортепиано һәм оркестр өчен концерт; “Рапсодия” һәм симфоник оркестр өчен “Крылов буенча дүрт мәсәл” (соңгысы – татар музыкасында яңа сатирик юнәлеш ачучы үткен телле театральләштерелгән миниатюралар циклы) санала.

Р. Еникиев татар камера-инструменталь музыка үсешенә зур өлеш кертә: өч квартет; эскрипкә, альт һәм виолончел өчен трио; кыллы квартет өчен өч әсәр һ.б. концерт пьесалары иҗат итә. Композитор фортепиано музыкасы өлкәсендә дә уңышлы эш алып бара.

Р. Еникиевның иҗади ачышларының берсе булып татар музыкасында яңа жанр – авторлаштырган транскрипция тора; “Сәйдашстан” китабына кергән 20 пьеса – Салих Сәйдәшевнең халык арасында киң танылган көйләрен үз эченә ала. Алар фортепиано өчен эшкәртелеп тәкъдим ителә. Транскрипцияләр авторы Р. Еникиев беренчел чыганакның көй төзелешен саклаган хәлдә, яңа гармония, фактура һ.б. музыкаль алымнарны иҗади уңышлы кулланып, заманга яңгырашлы инструменталь форма тудыруга ирешә. Композитор популяр җырлар, романслар авторы да.

Искәрмәләр 

Татар композиторлары
Тукай премиясе лауреатлары
2024 ел



Вакыйгалар 
 8 апрель — тулы кояш томалуы.
 5 ноябрь — АКШ-да президент сайлаулары.

Вафатлар

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

Нобель премиясе лауреатлары

Искәрмәләр 

2024 ел
Еллар
2025 ел



Вакыйгалар 
 Кытай гражданинның Айга очуы көтелә.

Вафатлар

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

Нобель премиясе лауреатлары

Искәрмәләр 

2025 ел
Еллар
2026 ел



Вакыйгалар 
 12 август — тулы кояш томалуы.
 XXV Кышкы Олимпия уеннары.

Вафатлар

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

Нобель премиясе лауреатлары

Искәрмәләр 

2026 ел Еллар
2020-еллар

2020-еллар — 21 гасырның өченче унъеллыгы. 2020 елда башланачак һәм 2029 елда тәмамланачак.

Пандемик COVID-19 
 2019-нчы елның декабрендә Кытайда башланган COVID-19 коронавирус пневмониясе дөньяның күпчелек илләренә таралды һәм тарихтагы иң зур пандемияләрнең берсенә әверелде. 2021 ел ахырына пандемия башланганнан алып, биш миллионнан артык кеше авырудан үлде; 250 миллионнан артык авыру (дөнья халкының якынча 3%) теге яки бу формада газап чиккән.
 Европа илләренә дә җитди йогынты ясалды: Бөек Британия, Италия, Франция, Испания һәм Германиядә дүрт миллионнан артык кеше зарарланды һәм һәрберсендә 80 меңнән артык кеше үлде. Күпчелек Европа илләрендә авыру һәм үлүчеләр саны дөньяда иң югары дәрәҗәгә әйләнде (аеруча Венгрия, Чехия һәм Көнчыгыш Европа илләрендә).
 Рәсәйдә һәм Төркиядә җиде миллионнан артык зарарланган, биш миллионнан артык - Аргентина һәм Иранда, дүрт миллионнан артык - Колумбия һәм Индонезиядә. COVID-19 инфекцияләренең тулысынча юклыгы КХДР, Төркмәнстан, Науру, Тонга һәм Тувалуда рәсми статистика белән хәбәр ителә.
 Пандемия зур карантин һәм профилактик чаралар (мәсәлән, социаль дистанция, блоклар, комендант сәгате, контакт эзләү, үз-үзеңне изоляцияләү) һәм икътисади кризис тудырды. Миллионлаган кеше телевизор эшкәртүгә һәм дистанцион өйрәнүгә күчә.
 Коронавируска каршы вакцинация 2021 елда башланган. Беренче алты айда, нигездә, АКШ, Китай һәм Indiaиндстанда 1,5 миллиардтан артык прививкалар ясалды.

Сәясәт һәм җәмгыять

АКШ 
 Хәрәкәт Кара тормыш мөһим.  АКШ һәм Европада протестлар һәм тәртипсезлекләр  Джордж Флойдны үтерү һәм башка шундый вакыйгалар (2020).
 Джозеф Байден "хәзерге президентны" кыйнады Дональд Трамп  (1992 елдан беренче тапкыр). 
 АКШ Капитолын яулап алу (2021).

Европа 
 Выход Великобритании из Европейского союза (2020).
 Польшада протестлар каршы кысу абортка каршы законнар (2020).
 Анжела Меркель пенсиясе Германия Федераль Канцлеры (2021).

Элекке СССР илләре 
 Россия Конституциясенә үзгәрешләр кертү (2020), Бөтенроссия тавышы.
 Казахстанның көньягында тәртипсезлекләр (2020).
 Хабаровск өлкәсендәге протестлар губернаторның кулга алынуы белән Сергей Фургал.
 Белоруссиядә рәсми нәтиҗәләргә каршы түгел дип танылган Президент Александр Лукашенко каршы (2020).
 Минскида Boeing 737 утырту белән Инцидент (2021).
 Икенче Карабах сугышы (2020) Әрмәнстанда утны туктату турында гариза, Карабахның күпчелек өлешен Азәрбайҗан контроле алу, Россия тынычлык урнаштыручыларын яңа урынга күчерү Әрмәнстанда протестлар (2020-2021).
 Кыргызстанда Революция, Президент отставкага китү Сооронбай Шәрип улы (2020).
 кыргыз-Таҗикстан чигендә Конфликт (2021).
 Миграция кризисы Белоруссия чигендә (2021).

Мәдәният

Музыка 
2020 елга TikTok социаль челтәрләрдә бик популяр музыка платформасына әверелде. Потоковая тапшыру кебек платформаларында Spotify, SoundCloud, YouTube Music, Amazon Music һәм Apple Music, арткан аркасында пандемиясе COVID-19. Мондый фестивальләр, ничек Coachella, иде отменены аркасында вирус. COVID-19 пандемиясе туристлык бизнесын бушаткан.

Архитектура 
Экспрессионист архитектурасында Яңарыш күзәтелә.

Унъеллык ахырына Җир шарының халы саны 8 миллиардны узачак.

Унъеллыклар
Миргазиз Укмаси

Миргазиз Каюм улы Укмаси (чын фамилиясе Зәбиров) — татар драматургы.

Тәрҗемәи хәл
Миргазиз Зәбиров 1884 елның 14 июнендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Кече Укмас авылында мулла гаиләсендә туа. Башта үз авылларында башлангыч мәктәптә, аннан Мамадыш өязендәге Иләбәр, Сатыш авыллары мәдрәсәләрендә укый. Соңыннан, Казанга килеп, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә урнаша. Каюм Насыйрины күрү бәхетенә ирешә, мәдрәсәдә Фатих Әмирхан, Зариф Бәшириләр белән аралаша. 1908 елга кадәр шунда укып, бер үк вакытта һөнәр мәктәбенә дә йөреп, столярлык эшенә өйрәнә. Аннары төрле урыннарда мөгаллимлек итә, халык арасында эшли, сугышка алына. Сарату губернасындагы Татар Кынадысы авылында укытучылык иткәндә, хөкүмәткә зарарлы фикерләр тарата, дип, укытучылыктан читләштерәләр. 

Инкыйлабтан соң кабат балалар укыта башлый, туган авылында мулла булып тора. 1931 елда М.Укмаси, советка каршы эшчәнлектә гаепләнеп, гаепсезгә кулга алына һәм сигез елга сөргенгә хөкем ителә.

М. Укмасиның яза башлавы 1903 елга туры килә. 1904 елда аның беренче шигырләрь җыентыгы басыла. 1906 елда “Хатирә, яки Дусларыма сүзләрем” китабы, бер елдан "Алданма кызыл алмага” исемле шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Поэзиядә ул Тукай шигъри мәктәбе традицияләрен дәвам иттерүче буларак таныла.

Педагогик тәҗрибәсенә таянып, балалар өчен “Алтын таҗ” (1912, 1915) дигән китап бастыра.

Матбугатта әдәбият-тәнкыйть мәкаләләре белән дә чыгышлар ясый.

М. Укмасиның “Наместник урыны өчен көрәш” исемле пьеса язуы мәгълүм. Әлеге әсәр 1917 елда «Сәйяр» труппасы тарафыннан сәхнәләштерелә.

Төрмәдән азат ителгәч, әдәбият дөньясында ул кабат 1945 елда яңа шигырьләре белән күренеп ала. 1945 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы. 1948 елның августында Казанда вафат була. Кабере Яңа бистә зиратында. 1959 елда каберенә Мәдәният министрлыгы кабер ташы урнаштыра. Ташландыкка әйләнү куркынычу булганга, 2023 елда Казан Кооператив институты укытучылары яңа таш эшләтәләр.

Татар драматурглары
Татар шагыйрьләре
Репрессияләнгән татарлар
«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Роза Хәлиуллина

Роза Заһит кызы Хәлиуллина 1931 елның 14 июнендә Татарстанның Актаныш районы Әҗәкүл авылында туган. Гомуми белем мәктәбендә җиде сыйныф тәмамлаганнан соң, Такталачык хастаханәсе каршында ачылган алты айлык курсларда укый һәм 1948 елга кадәр шул хастаханәдә күз авырулары буенча шәфкать туташы булып эшли. 1948 елда Казанга килеп, җиңел сәнәгать профессионал техник училищесына укырга керә, аны тәмамлагач, дүрт ел Казан аяк киемнәре комбинатында оператор хезмәтендә була, бер үк вакытта эшче яшьләрнең кичке урта мәктәбендә укый.

1952-1956 елларда Роза Хәлиуллина – медицина училищесы студенткасы. Училищены дәвалаучы-акушер дипломы белән тәмамлап чыккач, ул озак еллар Казанның төрле медиина учреждениеләрендә һәм промышленность предприятиеләрендә эшли, 1966-1969 елларда читтән торып Казан медицина институтында укый. 1978 елдан Р.Хәлиуллина – профессиональ язучы хезмәтендә.

Р. Хәлиуллина иҗат эше белән 1960 елда шөгыльләнә башлый. Шул вакыттан алып аның шигырьләре республика балалар газетасы “Яшь ленинчы”да, “Татарстан яшьләре”, “Социалистик Татарстан” газеталарында, “Ялкын”, “Азат хатын” (“Сөембикә”), “Казан утлары” журналларында еш басыла. Соңга таба шагыйрәнең аерым әсәрләре күмәк җыентыкларга кертелә (“Беренче карлыгачлар”, 1969; “Беренче адымнар”, 1971, “Кызлар җыры”, 1977), кечкенәләр өчен “Бөрлегәнгә медаль”(1973), “Чүкеч нәни булышчы”(1977) кебек мөстәкыйль китаплар булып та чыга. Болар – шагыйрәнең эзләнү, үсү юлындагы беренче тәҗрибәләре.

70 нче елларның икенче яртысыннан башлап, Роза Хәлиуллина иҗат эше белән аеруча җитди шөгыльләнә. Бу елларда ул “Каенана” исемле поэмасын һәм күп санлы лирик шигырьләрен яза. Алар соңыннан, 1980 елда, “Агыйдел – аккош иле” исемле җыентыкка тупланып, укучылар хөкеменә тәкъдим ителәләр.

2014 елның 15 гыйнвар көнне 83 яшендә  шагыйрә Роза Хәлиуллинаның йөрәге тибүдән туктады.

Татар шагыйрьләре
Илдус Фәиз

Илдус Әхмәт улы Фәиз (Илдус хәзрәт Фәиз, Илдус хәзрәт) — Болгар мәчете имам-хатыйбы, 2011—2013 елларда Татарстан мөфтие.

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1963 елның 29 гыйнварында Татарстанның Тәтеш районы Зур Тарханнар авылында дөньяга килә. 1982—1984 елларда Совет армиясендә хезмәт итә. Казан театр училищесын тәмамлагач, 1989—1998 елларда Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында актер булып эшли. 2000 елда Исламны кабул итүгә 1000 ел исемендәге Казан югары мөселман мәдрәсәсен тәмамлый.

1999—2010 елларда Татарстан Диния нәзаратында пропаганда бүлеге мөдире.

2010—2011 елларда Татарстан Диния нәзараты җитәкчесенең беренче урынбасары.

2011 елның 13 апреленнән 2013 елның 6 мартына кадәр — Татарстан мөфтие.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2012 —  Дуслык ордены (РФ)

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния Нәзәрәте 
 Уразада нәрсә ашарга?
 Илдус хәзрәт Фәизнең блогы

Татарстан имамнары
Тинчурин театры актерлары
Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте мөфтиләре
Экология

Эколо́гия ( — йорт, хуҗалык, тору урыны һәм λόγος — төшенчә, фән сүзләреннән) — әйләнә-тирә мохитнең кеше организмына тәэсирен өйрәнүче фән. Бу термин 1860 елда немец биологы Эрнст Геккель тарафыннан кертелгән. Элеккеге елларда экологиядә күбесенчә теоретик тикшеренүләр, эзләнүләр өстенлек иткән. Хәзерге вакытта төрле техник чараларның әйләнәтирәлекне җимерүче тәэсирләре арту сәбәпле бу фәннең практик-гамәли әһәмияте бик нык арта. Кешенең җитештерү эшчәнлеге гомуми экологик тигезләнешне бозып, әйләнә-тирәлекнең торышына күп зыян китерә. XX гасырда Җирнең күп кенә урыннарында әйләнә-тирәлек пычрануның күрсәткечләре нормадан арту кеше организмының мөмкинлекләре белән ачыктын-ачык конфликтка керә, һәм кеше химик элементларның, энергиянең, физик нурланышның концентрациясе артуга каршы тора алмый башлый. Бу конфликтның ачык чагылышы булып йөрәк-кан тамырлары системасы, сулыш органнары, онкология авыру-лары, аллергия күренешләренең күпкә артуы тора. Бу бигрәк тә Җир шарының индустриаль яктан яхшы үсеш алган, әйләнә-тирәлеге бик нык пычранган зоналарда күзәтелә.

Искәрмәләр 

Экология
Эрнст Һеккел

Эрнст Ге́нрих Фили́пп А́вгуст Ге́ккель (; 16 февраль, 1834, Потсдам — 9 август, 1919, Йена) — алман табигать фәннәре белгече һәм фәлсәфәчесе. Экология төшенчәсен гамәлгә кертүче.

Биологлар
Меланезия

Мелане́зия ( һәм  — кара утраулар сүзтезмәсеннән) — Тын океандагы утраулар төркеме. Утрауларның төп халкы полинезия телләрендә дә, меланезия телләрендә дә сөйләшмәүләре һәм кара тәнле булулары белән тирә яктагы халыклардан аерыла.

 Мәйданы: 940 000 км²
 Халкы: 6 500 000 кеше

Меланезиягә түбәндәге утрау төркемнәре керә:
 Яңа Каледония
 Яңа Гвинея
 Сөләйман утраулары
 Вануату
 Фиджи
 Бисмарк архипелагы
 Санта-Крус утраулары
 Лоялти
Меланезия утраулары кыйтга калдыкларыннан һәм янартау атылуы нәтиҗәсендә хасил булганнар. Сай урыннарда мәрҗән рифлар бар. Кристаллы, метаморфик һәм утырма токымнарыннан төзелгән. Утрауларның күпчелеге таулы, иң биек ноктасы 5029 м (Яңа Гвинея утравында), эре утрауларда — яр буе түбәнлекләре. Меланезиядә янартау атылулары һәм җир тетрәүләр булалар.

Климат экваториаль һәм субекваториаль, көньяк утрауларда тропик климаты. Уртача айлык температура +25…+28°. Еллык явым тауларның җилгә каршы битләүләрендә  7000–9000 мм, калган урыннарда 1000–2000 мм. Елгалар күп. Үсемлекләр дөньясы эндемик төрләргә бай. Төньяктагы эре утраулар куе дымлы экваториаль урманнар, үзәк һәм көньяк утраулар муссонлы урманнар һәм саванналар белән капланган. Хайваннар дөньясы Австралия зоогеографик өлкәсенә карый.

Никел, кобальт, хром, марганис рудалары; Фиҗи, Соломон утауларыннан алтын казып чыгарыла.

Меланезия
1389 ел



Вакыйгалар 
 15 июнь — Косов аланында Сербия белән Төркия арасында сугыш нәтиҗәсендә Төркия җиңә, ләкин солтан Мурат I вафат була. Серблар ягыннан Лазарь князе үлде.
 1389—1425 — Василий I Бөек Мәскәү кенәзе һәм Владимир кенәзе.
 1389—1397 — Швеция патшабикәсе Маргарита I.
 Тимернең Туктамыш ханга каршы сугыш белән баруы.

Туулар 

 Изге Антонин — католик изгесе һәм дәвалаучысы, XV гасырның беренче яртысында Флоренция архиепискобы.

Вафатлар 

 19 май — Дмитрий Иванович Донской
 Милош Обилич — серб кенәзе, Косово кырындагы сугышта төрек солтаны Мурад I-не үтерә.
 Мурад I, төрек солтаны.

1389 ел
Еллар