alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Magnetismo

Magnetismo estas:
tuto de la fenomenoj koncernantaj magnetojn;
fako de la fiziko studanta tiajn fenomenojn.

El la ĉiutaga vivo estas konata precipe la feromagnetismo de kelkaj metaloj, precipe fero, sed ankaŭ nikelo kaj kobalto. Ĝi ebligas per magneto altiri tiajn metalojn kaj tiel ekzemple disigi ilin de aliaj metaloj, kio gravas en la utiligo de forĵetaĵoj.

Daŭraj magnetoj havas konstantajn magnetajn momantojn, kiuj kaŭzas feromagnetismon. Tamen, plej multaj materialoj ne havas konstantajn momantojn. Inter tiuj lastaj, iuj estas nur iomete altiritaj de la ĉeesto de magneta kampo (paramagnetismo); aliaj estas male forpuŝitaj de ĝi (diamagnetismo); ankoraŭ aliaj havas multe pli kompleksan rilaton al aplikata magneta kampo (antiferomagnetismo kaj ferimagnetismo).

Karakterizaj ecoj de magnetismo estas: 
 La magnetkampaj linioj fermiĝas sur si mem (ili havas nek komencan, nek finan punktojn).
 La magnetkampaj linioj ne intersekcas.
 La plej granda denseco de linioj estas proksime de la magnetpolusoj.
 La fluo de magneta fluo ekster la magneto estas de nordo al sudo, kaj ene de la magneto de sudo al nordo.

Malfortigo kaj elimino 
Magnetismo estos eliminita aŭ malfortigita per hazarda aranĝo de la direkto de la magnetaj polusoj (Domajnoj).

Permanentaj magnetoj povas esti malmagnetitaj per la sekvaj manieroj:

 Varmigo de la magneto super la Curie-temperaturo nuligos ĝiajn magnetajn ecojn.
 Tuŝo - Froto de unu magneto kontraŭ alia hazarde eliminos la magnetismon en la frotita magneto.
 Alproksimigo kaj forigo de la magneto de magneto kun pli alta intenseco rezultos en malfortigo de la forta ekstera magneta kampo, kiu influas la magneton, kiun ni volas forigi de magnetismo.
 Meti la magneton en magnetan kampon kiu kontraŭstaras ĝin por longa tempodaŭro igos ĝin perdi siajn trajtojn.
 Martelado kaj/aŭ skuado - tiaj agoj malfortigos la magneton.

Elektromagnetismo 

Branĉo de fiziko, kiu pritraktas la interagojn inter elektraj kaj magnetaj kampoj kaj iliaj fontoj, nome elektraj ŝargoj kaj kurentoj. Formalan priskribon donas la ekvacioj de Maxwell.

La magneta dupoluso estas la plej elementa formo en kiu povas okazi magnetismo. Ĉiuj komplikaj magnetaj strukturoj povas esti kunmetitaj el dupolusoj.

Galerio

Vidu ankaŭ 
 Michael Faraday
 Carl Friedrich Gauss
 James Clerk Maxwell
 Hans Christian Ørsted
 Nikola Tesla
 Kampo (magneto)
 Magneta fluksdenso
 Magnetosfero

Eksteraj ligiloj 

 http://www.spacedaily.com/news/nanotech-05zm.html 
 http://physorg.com/news3784.html 
 http://www.wondermagnet.com/magfaq.html  Informoj pri elektromagnetismo (projekcioj kaj esperimentoj). 
 http://www.crystalinks.com/magnetism.html
 KP188 Magnetismo - La iomete mistera forto, podkasto en Kern.punkto aperinta 2020-12-03 ()
Acetila koenzimo A

La acetila koenzimo A (ofte mallongigita kiel acetil-KoA, ac-KoA, acetil-CoA aŭ ac-CoA), estas grava molekulo por metabolismo, kiu partoprenas plurajn bioĥemiajn reakciojn, kiel la ciklo de Krebs aŭ la glioksilata ciklo. En la unua ŝtupo de energia produktiĝo, sakaridoj, grasoj, kaj proteinoj estas enzime rompitaj en pli simplan unuon, acetilan koenzimon A.

El acetila A-koenzimo oni ankaŭ povas formi aminoacidojn kaj lipidojn, kvankam por aminoacidoj oni ankaŭ bezonas aliajn metabolidoj.

Biokemio

de:Coenzym A#Acetyl-CoA
Katabolo

Katabolo estas disiĝa procezo en kiu sorbitaj digestaj produktoj estas
disrompitaj por provizi la ĉelojn per energio en la formo de adenozina trifosfato (ATF, ankaŭ nomita ATP). (Malkombino de histaj proteinoj al aminoacidoj ankaŭ apartenas al katabolo, kvankam tiaokaze neniu ATF produktiĝas.)

vidu: metabolo, anabolo

Metabolo
Anabolo

Anabolo uzas haveblan energion por la sintezo de novaj ĉelaj komponantoj.  Sekve, oni ankaŭ nomas anabolon biosintezo.

Vidu ankaŭ 
Katabolo

Eksteraj ligiloj 
http://www.osnatharel.com 
http://home.wxs.nl/~pvsanten/mmp/mmp.html 

Metabolo
Hipoglikemio

Hipoglikemio estas stato de malalta koncentreco de sangosukero, kiu karakteriziĝas en ekstremaj kazoj per ĝenerala malforteco, tremado, abunda ŝvitado, rapida kor-bato, blankiĝo de la haŭto, kaj perdo de konscio.

Konscio estas perdita ĉar la cerbo estas senigita je sia ĉefa energia fonto, glukozo. Pro similaj simptomoj, oni foje konfuzas hipoglikemion
kun tiaj aliaj statoj, kiel ebrieco aŭ epilepsio.

Eksteraj ligiloj 

 http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/hypoglycemia  
 http://www.hypoglycemia.asn.au 
 http://www.hypoglycemia.org 
 http://www.low-sugar.com  

Sindromoj en urĝeca medicino
Sindromoj en diabetologio
Ciklo de Krebs

La ciklo de Krebs (ankaŭ konata kiel ciklo de trikarboksilaj acidoj aŭ citr-acida ciklo) estas aro de reakcioj, kiuj estas centra parto de la elĉerpado de energio el nutraĵoj (per la katabolo de karbonhidratoj, lipidoj kaj proteinoj por fine produkti karbonan dioksidon kaj ATP-molekulojn). Ĝi estas unu el la plej gravaj cikloj de ĉiuj ĉeloj, kies ĉelspirado okazas per oksigeno (do, ĉiuj ĉeloj, kiuj havas mitokondriojn). Tiun ĉi ciklon malkovris la Nobel-premiitoj Albert Szent-Györgyi kaj Hans Krebs.

Ĝenerala vido 
La neta reakcio de la ciklo estas:

acetil-CoA + 3 NAD+ + FAD + ADP + Pi → CoA + 3 NADH + H+ + FADH2 + ATP + 2 CO2

El unu glukoz-molekulo oni elĉerpas entute 36 ATP-molekulojn (se oni konsideras la tri fazojn de ĉelspirado: glikolizo, ciklo de Krebs, kaj transport-ĉeno de elektronoj). Oni fakte akiras 38 ATP-molekulojn, tamen du el ili estas uzitaj por transporti el citoplasmo al mitokondria matrico la du molekulojn de acetila koenzimo A, kiuj fariĝas dum glikolizo.

Reakcioj de la ciklo de Krebs

Reakcio 1: citrata sintazo

Reakcio 2: akonitazo

Reakcio 3: isocitrata malhidrogenazo

Reakcio 4: α-ketoglutarata malhidrogenazo

Reakcio 5: sukcena CoA sintetazo

Reakcio 6: sukcena malhidrogenazo

Reakcio 7: fumarazo

Reakcio 8: malata malhidrogenazo

Referencoj 

Biokemio
Minidisko

Minidisko (MD) estas cifereca perilo por konservi datenon. Tio estis kreita de la firmao Sony. MD-a Walkman (portebla kased-ludilo) estis iam populara en Japanio.

Muzika teknologio
Lauburu

Lauburu [laŭburu] estas ronda hokkruco, uzata kiel ornamaĵo en Eŭskio de antikvo, kaj de eŭska naciismo kiel simbolo.

Ŝajne, ĝi estas simbolo de Suno aŭ fajro. Probable eŭskoj ricevis ĝin el keltoj, ĉar ĝi estas komuna al hindeŭropanoj.

Antaŭ 1936, la rekta hokkruco svastiko estis same uzata kiel lauburu, sed soldatoj de EAJ-PNV en Hispana Enlanda Milito vidis, ke svastiko estis uzata ankaŭ de germanaj nazioj en la flanko de Francisco Franco. Unu el la pli signifaj agoj de la germanaj volontuloj estis la aviadobombado de simbola eŭska urbo Gernika fare de skadro Legio Condor. De tiam, svastiko estas tabua, kiel en cetera Eŭropo.

La eŭskaj vortoj lau buru signifas "kvar kapoj", sed tio ŝajnas popola etimologio. Aliaj supozas, ke ĝi venas el latina labarum, "labaro".

Nuntempe, eŭskoj ofte portas oran aŭ arĝentan lauburu ĉe koliero aŭ orellobo. Ĝi ankaŭ aperas anstataŭ kristana kruco sur tomboj (kiel ĉe antaŭkristanaj tomboj) kaj forpasanoncoj de nereligiemaj eŭskaj naciistoj. En kelkaj landoj kie elmigris eŭskoj, lauburu aperas eĉ inter neeŭskoj kiel dekoracia temo.

Vidu ankaŭ 

 Eŭska rozario
 Sugaar
 Svastiko
 Saŭvastiko

Eksteraj ligiloj 
 Lauburu.com 

Eŭskaj simboloj
Krucoj
Eskima lingvaro

La eskimaj lingvoj apartenas al la eskim-aleuta lingvaro kaj dividiĝas en du branĉoj: la jupikaj lingvoj de Alasko kaj Siberio, kaj la inuitaj dialektoj de Alasko, Kanado kaj Gronlando. Se konsideri la grandegan kaj malfacile vetureblan regionon, sur kiuj ili estas parolataj, la eskimaj lingvoj estas rimarkinde similaj inter si. Tamen, oni malofte parolas pri unu 'eskima lingvo'.

Eskim-aleuta lingvaro
Lingvoj de Kanado
Siberio
Alasko
Hidraŭlika-dinamika kluĉilo

Hidraŭlika-dinamika kluĉilo estas elemento servanta por transigadi tordomomanton de la movdona al la movata ŝafto pere de likvo, kiu cirkulas inter la cirkulradoj de pumpilo kaj turbino. Kontraŭe al la mekanika kluĉilo la hidraŭlika-dinamika havas sekvantajn avantaĝojn:

 starto kaj akcelado de la movata maŝino okazas kun malrapida kresko de tordomomanto;
 aŭtomata sekurigo kontraŭ troŝarĝo;
 amortizado de vibrado kaj elimino de transpreno de la vibrado per la movata maŝino.

Vidu ankaŭ 
Kluĉilo.

Hidraŭliko
Mekanismoj
Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto

Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto estas speco de hidraŭlika mekanismo. Temas pri ekipaĵo servanta por kontinue variigi transigatan tordmomanton kaj turnrapidon. Kompare al la hidraŭlika-dinamika kluĉilo ĝi havas krom la cirkulradoj ankoraŭ senmovan direktantan padelradon. Ĝi estas uzata pro sia granda ekiga momanto (ŝaltmomanto) ekzemple en dizelaj lokomotivoj.

Hidraŭliko
Rezervujo

Rezervujo  estas ujo por solida, likva aŭ gasa substanco, kiu ebligas stoki aŭ transporti ĝin.

Vidu ankaŭ 

 gasrezervujo
 fuelujo
 kanistro
 cisterno

Ujoj
Konstrufako
Mekanika inĝenierado
Prem-multiplikilo

Hidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo

Prem-multiplikilo estas hidraŭelemento destinita por ŝanĝi premenergion de likvo dum konstanta povumo.

Hidraŭliko
Rektlinia prem-multiplikilo

Hidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo

Rektlinia prem-multiplikilo estas prem-multiplikilo, kies piŝtoj moviĝas rektlinie.

Hidraŭliko
Hidraŭlika regelemento

Hidraŭlika regelemento estas speco de hidraŭlika mekanismo. Temas pri cirkvitero ebliganta regadon de flu-kvanto aŭ premo, aŭ de ambaŭ parametroj de likvo aŭ direktanta fluon de likvo.
 
Eblas la sekva diferencigo:
 Hidraŭlika regelemento por senpera alkonekto de tubkondukiloj havas en sia korpo aperturojn por enŝraŭbi tubjuntilojn.
 Hidraŭlika regelemento por staka muntado havas du paralelajn kontraŭpoziciajn ebenajn facojn kun kanaloj kaj necesaj aperturoj por bolta kunfikso, destinita por muntado en stakon kun aliaj tiuspecaj regelementoj apartenantaj al la sama cirkvito. La plej malsupra regelemento estas muntata sur subplaton, al kiu estas alkonektitaj komunaj enira kaj returna kondukiloj. Sur la plej supran regelementon oni laŭbezone muntas ferman platon.
Hidraŭlika regelemento kun subplato estas hidraŭlika regelemento, kies ĉiuj kanaloj eliras el unu ebena faco, per kiu ĝi estas muntita sur subplaton, kies aperturoj kongruas kun la elirejoj de la kanaloj. Al la subplato estas konektitaj ĉiuj necesaj tubkondukiloj.
Hidraŭlika regelemento por bateria muntado estas hidraŭlika regelemento por bateria muntado.

Hidraŭliko
Subplato por seria muntado

Hidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo

Subplato por seria muntado estas subplato, kiu kune kun koncerna regelemento estas muntata al aliaj tiuspecaj subplatoj en la vicon. Ĉiu subplato havas kongrue lokitajn transversajn kanalojn, kiuj servas kiel komunaj kondukiloj por enira kaj returna fluoj kaj por eventuala reciproka konekto de unuopaj regelementoj laŭ cirkvito-skemo. Sur la supra faco estas aperturoj lokitaj kongrue al kanal-elirejoj de koncerna regelemento, en la malsupra faco estas aperturoj por enŝraŭbi tubjuntilojn de eliraj kondukiloj.

Hidraŭliko
Valvo

La termino valvo (meĥanismo tralasanta fluon en unu direkto, samtempe barante ĝin en alia direkto) povas referenci al diversaj konceptoj laŭ la fako:

En anatomio valvo estas samfunkcia organo en la koro (korvalvo) aŭ en aliaj organoj, vidu: valvo (anatomio).
En botaniko estas
 parto de kapsuleca frukto dehiskanta aŭ dehiskinta.Vidu: valvo (botaniko) 
 ĉiu el la du partoj de la ŝelo de diatomeo. Vidu: valvo (botaniko)
En elektro valvo estas aparato, ebliganta la trafluon de kurento en ununura direkto. Vidu: rektifilo
En hidraŭliko — hidraŭlika mekanismo
En muziko, vidu: valvo (blovinstrumento). Valvo estas ilo je latun-blovinstrumentoj por ŝanĝi la longecon de la svinganta aerkolono kaj per tio la tonalton
En tubaj sistemoj de la tekniko, vidu  valvo (tubsistemo). Valvo estas ĉia movebla peco, destinita enlasi likvon, gason aŭ vaporon en tubon, ujon k.s. kaj malhelpi ĝian ellasiĝon, aŭ inverse.
En zoologio, valvo nomiĝas ĉiu el la du partoj (unuope) de konko de lamenbrankuloj aŭ duvalvuloj.
Ĉe aertuboj de bicikloj, motorcikloj, aŭtomobiloj aŭ aliaj pneŭhavaj veturiloj, vidu: valvo (aertubo), retroferma valvo, biciklovalvo

Laŭ Francisko Azorín valvo estas Mekanika peco, kiu daŭre, laŭvole aŭ intermite haltas ian komunikon. Li indikas etimologion el la latina valvula, el valva (pordo).

Referencoj

!
Tekniko
Hidraŭlika panelo

Hidraŭlika panelo estas supervidebla aranĝo de hidraŭlikaj regelementoj de la tuta hidraŭlika cirkvito aŭ de ĝia parto sur tabulo aŭ en kadro, entenanta ankaŭ ĉiujn necesajn reciprokajn interkonektojn de tiuj ĉi regelementoj. Ĝi ebligas bonan aliron por ties alĝustigado, regulado kaj riparado. Hidraŭlika panelo kutime havas centrajn alkonektojn por enira kaj returna kondukiloj kaj iufoje oni ĝin starigas senpere sur la rezervujon kun pumpiloj.

Hidraŭliko
Tuloj

Tiu ĉi artikolo ne temas pri antikva insulo Tuleo, nek pri la teksaĵo Tulo

Tuloj (hispane ankaŭ nomataj "guna" aŭ "kuna") estas indiĝena popolo kiu loĝas en Panamo kaj Kolombio. Propralingve, ili nomiĝas Dule aŭ Tule kio signifas indiĝeno - ekzemple: merguidule (amerika indiĝeno) dulemarnega (indiĝena popolo). Loĝantaro estas sume 50 000.

Ilia lingvo nomiĝas dulegaya (lingvo de la popolo).

Inter la jaroj 1951 kaj 1954 la esperantlingva ĵurnalisto kaj mondvojaĝanto Tibor Sekelj esplorvizitis la tulojn de la regiono Guna Yala de Panamo, kaj menciis tiun viziton en sia verkaro.

Vidu ankaŭ
 La lunokula popolo

Bibliografio

 Alí, Maurizio. 2010: “En estado de sitio: los kuna en Urabá. Vida cotidiana de una comunidad indígena en una zona de conflicto ”. Universidad de Los Andes, Facultad de Ciencias Sociales, Departamento de Antropología. Bogotá: Uniandes. ISBN 978-958-695-531-7.

Etnoj
Indianaj etnoj en Kolombio
Etnoj en Panamo
Miroslav Horníček

Miroslav HORNÍČEK (naskiĝis la ; mortis la ) estis ĉeĥa aktoro kaj verkisto, enlande tre populara, precipe pro siaj televidaj Diskutoj H, en kiuj li sciis tre sprite respondi kaj komenti aŭ rakonti travivaĵojn. En la jaroj 1955-1961 li fariĝis partnero de Jan Werich, la plej granda ĉeĥa komedia aktoro, kies antaŭmilitan partneron Jiří Voskovec li anstataŭis, ĉar tiu post la venko de komunistoj en Ĉeĥoslovakio fuĝis al Usono. Liaj filmaj roloj ne estas multaj, pli populara li estis en televido kaj pere de siaj libroj (ekz. Bone sekretigita violono, La pomo kulpas, Leteroj el Provenco).

Ĉeĥaj aktoroj
Ĉeĥaj voĉoaktoroj
Ĉeĥlingvaj verkistoj
Ĉeĥaj verkistoj
Ĉeĥaj reĝisoroj
Ĉeĥaj dramistoj
Ĉeĥaj humuristoj
Moderatoroj
Ĉeĥaj televidprezentistoj
Ĉeĥaj scenaristoj
Glikolizo

Glikolizo (de la grekaj vortoj glykys [dolĉa] kaj lysys [rompado]), aŭ glukolizo, aŭ glukozrompado estas la proceso, per kiu glukozo reakcias kun enzimoj por liberigi energion je la formo de adenozina trifosfato (angle Adenosine Triphosphate, ATP) kaj NADH.
Parto de la energio bezonata por retroformi adenozinan trifosfaton iĝas disponebla kiam glukozo ŝanĝiĝas en piruvan acidon en la ĉelplasmo per serio de reakcioj nomataj glikolizo.

Jen la ĝenerala reakcio:
                                               O O
                                              ////
   C6H12O6 + 2 NAD + 2 ADF + 2Fn ----->  2 CH3-C-C-OH + 2 ATF + 2 NADH2
glukozo¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨piruva acido

(Fn= neorganika fosfato)

En la plejparto da organismoj la sinsekvo de reakcioj kondukantaj de glukozo al piruva acido similas. Tamen la sorto de la piruva acido varias.

 Glukozo -1-> Piruva Acido --> Etanolo (1=Fermentado)

 Glukozo -2-> Piruva Acido -2'-> CO2 + H2O (2=Aerobia Glikolizo)

 Glukozo -3-> Piruva Acido --> Lakta Acido (3=Anaerobia Glikolizo)

Aerobiaj Kondiĉoj (2')

              O O                                O
             ////              NAD->NADH2       //
        2 CH3-C-C-OH  +  KoA-SH  ----->   2 CH3-C-S-KoA  +  CO2

         Piruva Acido  Koenzimo-A        Acetila Koenzimo-A

Neaerobiaj Kondiĉoj (3')

                O O                   OH  O
               ////  NADH2->NAD       |  //
        2 CH3-C-C-OH   ----->   2 CH3-CH-C-OH

         Piruva Acido            Lakta Acido

La neaerobia ŝanĝiĝo de piruva acido en laktan acidon estas normala procezo en multaj organismoj. La reakcio ankaŭ okazas en la ĉeloj de pli altaj organismoj, sed ĝi okazas nur kiam la provizo de oksigeno estas limigita, kiel en muskoloj dum intensa aktiveco. Ĉi tiu reakcio estas inversigebla, kaj kiam oksigeno iĝas havebla, lakta acido estas reŝanĝita en piruvan acidon, kiu tiam uziĝas en la ciklo de Krebs. Ĉirkaŭ 25 procentoj de la lakta acido generita en muskoloj suferas ĉi tiun reakcion. La cetero estas reŝanĝita en piruvan acidon kaj tiam en glikogenon en la hepato.

La vojstreko kiu produktas laktan acidon gravas ĉar ĝi havigas la solan energian fonton por histoj sen la uzo de oksigeno. Tiel, la muskoloj povas agi tuj, sen atendi la alporton de plia oksigeno per la sango. Tamen, lakta acido akumuliĝas dum longigita muskola aktiveco, kaŭzante la malkomforton kiun ni rekonas kiel muskola laceco.

Metabolo
Biologiaj procezoj
Biokemio
Kemia reakcio
Svastiko

Svastiko (el la Sanskrita lingvo svástika स्वस्तिक) - ankaŭ nomata hokokruco - estas tre praa simbolo de feliĉo uzata en Hinduismo kaj Budhismo en Azio kaj Eŭropo. Tamen, nuntempe ĝi estas tabua en Okcidenta civilizo ĉar naziismo elektis ĝin kiel simbolon.

Ekzistas du formoj:
 卐 - Dekstra formo, la brako faldiĝas laŭ horloĝa direkto. Tiu estas pli ofta en okcidentaj landoj.
 卍 - Maldekstra formo, la brako faldiĝas laŭ malhorloĝa direkto. Tiu estas pli ofta en orientaj landoj.

Historio 

Ambaŭ aperas tra historio, simbolante Sunon, fajron, bonan sorton, aŭ simple kiel geometria ritmo, kiel ĉe helenaj strioj.

Heinrich Schliemann trovis svastikon en restaĵoj de Trojo.

Suomoj ekuzis svastikon sur siajn aviadilojn ĝis germanoj (en la 1918-a jaro). Ilia svastiko estis blua sur blanka disko (la du koloroj de la finna flago). Ili uzis svastikon ankaŭ sur tankoj. Post la dua mondmilito oni konsilis al suomoj ŝanĝi signon, kaj nun signo de la suomaj aviadiloj aspektas kiel blanka kaj blua samcentraj cirkloj)

Hinduismo 
En Hinduismo, svastiko devenas el kirlhararo sur brusto el Viŝnuo. 
Por Hinduismo, ambaŭ simboloj signifas la du formojn de Bramo; horloĝe, la evoluo de universo (Pravritti), malhorloĝe, ties malevoluo (Nivritti).

Budhismo 
En Budhismo, svastiko devenas el feliĉsigno aperanta sur brusto.
Por Budhismo, svastiko aperas orte laŭ horizonto. Ambaŭ simboloj estas en la ĉina skribo: 卍 simbolo de litero wan4 萬 signife "ĉio" kaj "eterno"; kaj 卐, malofte uzata.
La maldekstra-forma svastiko simbolas akordon, kaj la dekstra-forma svastiko simbolas forton.

En japanaj mapoj, tiu signo 卍 estas uzata por montri budhisman templon.

Ĝajnismo kombinas svastikon kun simbolo de mano.

En Kristanismo, ĝi rolis kiel alternativo por kruco.

La teozofio havas simbolon, kie aperas kaj la svastiko kaj la sespinta David-stelo.

Eŭskoj ankaŭ uzis ĝin tradicie kaj moderne, sed post Hispana Enlanda Milito (1937), la rekta variaĵo tabuiĝis anstataŭita de ronda variaĵo lauburu.

Kiel simbolo de Naziismo 

Naziismo elektis desktra-forman svastikon por la flago de Germanio (1933 - 1945) pro ke Schliemann argumentis rilaton inter Hindeŭropa lingvaro kaj arjoj. Tiurilate la svastiko estas konata ankaŭ sub la sinonimo hokokruco.

En multaj eŭropaj landoj oni malpermesas uzon de dekstra-forma svastiko, pro malhela imago de naziismo.

Vidu ankaŭ 
 Arbara svastiko
 Triskelo

Simboloj de la Nazia Germanio
Krucoj
Simboloj
Donacofeoj

Popoloj kreis plurajn feojn por klarigi al infanoj, kiel ili ricevis misterajn donacojn.

Vintro 
En Eŭropo kaj landoj kun eŭropida kulturo, la vintra solstico kaj la Novjaro estas ĉefa okazo por donacoj. La magiaj alportantoj estas:

Je Nikolaotago, la 6-a de decembro 
Sankta Nikolao, Sinter Klaas en Nederlando por Nikolaotago. La legendo de tiu ĉi sanktulo miksiĝis kun paganaj tradicioj por krei multajn el la ceteraj vintraj donacofeoj.

Je la nokto antaŭ Kristnasko (la 25-a de decembro). 
Patro Kristnasko.
Father Christmas, en Britio. Li ofte portas ilekson, hederon, aŭ viskon.
Pai Natal, en Portugalio, kvankam tradicie estis Kristo-infano kiu liveris la donacojn.
Papai Noel, (portugale Paĉjo Noel), en Brazilo
Père Noël, en Francio.
Santa Claus, en Usono. 
Weihnachtsmann (germane "Kristnask-Viro") en Germanio (ĉefe en la protestantaj areoj).
Christkind aŭ Kristkind, germane "Kristo-infano" en Germanio (ĉefe la katolikaj areoj) kaj Aŭstrio.
Julnissen, en Norvegio kaj Danio.
Jultomten, en Svedio.
Joulupukki, Julbokken, en Finnlando
Olentzero, en Eŭskio.

Je Novjaro, la 1-a de januaro. 
Avo Frosto, en Rusio por Novjaro.

Je la nokto antaŭ Epifanio, la 6-a de januaro. 
Sorĉistino Beffana, en Italio.
La Tri Magoj, en Hispanlingvio.

Falo de laktodentoj 
Kiam ajn laktodento de infanoj falas el la makzelo, la etuloj scias, ke baldaŭ feo lasos donacon al ili.
Denta Feino, Tooth Fairy en Anglalingvio.
Ratoncito Pérez (hispane "museto PÉREZ") en Hispanlingvio.

Misteroj
Folkloraj estaĵoj
Feoj
Mitologiaj kreitaĵoj
Karel Šolc

Karel ŠOLC (naskiĝis en la 27-a de marto 1914 en Mnichovo Hradiště - mortis en la 1-a de marto 1970 en Nová Paka), teknika oficisto ĉe la aŭtomobil-fabriko Škoda en Mladá Boleslav, dum 1936-1938 laboris kiel Cseh-metoda instruisto en Belgujo por Flandra Ligo Esperantista kun rimarkinda sukceso. Flandra Esperantisto  publikigis en 1946 lian bildon rememorigante liajn meritojn pri la movado inter flandroj. Li ricevis instruistan diplomon de Internacia Esperanto-Instituto en Arnhem en 1934 kaj ŝtatan diplomon en Prago en 1936. Siajn spertojn akiritajn dum la menciita periodo li disponigis al nia movado en Somera Esperanto-Kolegio en Doksy, kie li regule instruis Cseh-metode por sincera plezuro de kursanoj kaj kun nekontesteble bonaj rezultoj. La fondo de la Kolegio, ankaŭ trovo de tiu ĉi loko, por la celo tre taŭga, estis lia ideo kaj nekontestebla merito. Li edukis plurajn Cseh-instruistojn inter ĉeĥaj kaj slovakaj samideanoj. Li estis gvidanto de la unua slovaka Esperanto-kolegio en Svit, aranĝita de d-ro Edwin Sahlinger. Pro siaj meritoj Slovakie li estis tie nomita honora instruisto. Indas aldoni, ke li estis lernanto de Margarete Saxl kaj Hector Fasce, partoprenanto de la somera kolegio en Helsingør en Danlando.

Ĉeĥaj esperantistoj
Somera Esperanto-Kolegio en Doksy

Somera Esperanto-kolegio en Doksy estis fondita en 1946 laŭ iniciato de Karel Šolc kaj daŭris ĝis 1957. 

Ĝi okazis ĉiujare dum du semajnoj en julio-aŭgusto. Ĝi konsistis el la kurso elementa (Cseh-metodo), kurso por progresantoj, konversacia kaj el la seminario por instruistoj. Ĉiutage antaŭtagmeze estis kvar horoj da lecionoj, posttagmeze kaj vespere kleriga kaj distra programoj. 

La kolegion gvidis ĝia komitato: D-ro A. Pitlík estis direktoro, V. Špůr administranto, K. Šolc zorgis pri la Cseh-metodo, A. Slanina pri klerigo kaj distro. 

La kolegio havis altan nivelon, ĉar tie prelegis ne nur la supre menciitaj eminentuloj, sed ankaŭ Josef Vítek, Stanislav Kamarýt, Ota Ginz, Rudolf Hromada, Tomáš Pumpr, Jiří Kořínek, Jaroslav Mařík, Josef Kožený, Josef Černý, Karel Píč, Jaroslav Hanuš.

La unua kursaro havis 60 kursanojn, la plej granda nombro estis 260: En 1953 ĝi ne okazis en Doksy, sed en Kost. En 1950 krom en Doksy ankaŭ en Svit, en 1952 ankaŭ en Poprad.

La gvidantoj de la kolegio preparis ĉiutage stencilitan bultenon Verda Voĉo de Doksy, en kiu estis ne nur informoj por kursanoj, sed ankaŭ poemoj, humoraĵoj, prelegoj. Post la fino de la kursoj oni eldonis ankoraŭ kelkajn numerojn monate ĝis la venonta kurso, por ne perdi intereson de la kursanoj.

Karel Píč prezentis tie sian prelegon Esperantaj neologismoj, kiu poste aperis en la revuo Esperantista, 8/1949, p. 57-60, daŭrigo 9/1949, p. 65-71. En Litomiŝla tombejo (30-a ĉapitro) kaj Interna vivo de Esperanto (p. 188-215) li priskribis la vivon en la kolegio Doksy.

Simile Eli Urbanová esprimis siajn impresojn en la tria ĉapitro de Hetajro dancas.

Eksteraj ligoj
Retejo pri Kolegio Doksy kun ciferecigitaj bultejoj Verda Voĉo

Fontoj
 Ĉeĥa revuo Esperantista 1946-1951
 Verda Voĉo de Doksy 1946-1957

Esperanto-kulturo
Doksy
Someraj Esperanto-kursoj
Kapo

Kapo estas parto de korpo de bestoj, kiu portas okulojn, buŝon, nazon, orelojn kaj kiu kutime enhavas ankaŭ centron de nerva sistemo. La kaposupron oni nomas verto. Haŭto kaj hararo kovras muskolojn ligitajn al la ostoj de la kranio.

Muskoloj de la homa kapo 
 fruntokcipitalo (m. frontooccipitalis)
 orbikularo okula (m. orbicularis oculi)
 ondumisto suprabrova (m. corrugator supercilii)
 deprimisto suprabrova (m. depressor supercilii)
 prokero (m. procerus)
 nazalo (m. nasalis)
 deprimisto septa naza (m. depressor septi nasi)
 altigisto supera lipa kaj flugilaj nazaj (m. levator labii superioris alaeque nasi)
 altigisto angula buŝa (m. levator anguli oris)
 deprimisto angula buŝa (m. depressor anguli oris)
 altigisto supera lipa (m. levator labii superioris)
 deprimisto malsupera lipa (m. depressor labii inferioris)
 granda zigomo (m. zygomaticus major)
 malgranda zigomo (m. zygomaticus minor)
 mentoniano (m. mentalis)
 bukcinatoro (m. buccinator)
 orbikularo buŝa (m. orbicularis oris)
 risorio (m. risorius)
 masetero (m. masseter)
 temporalo (m. temporalis)
 terigoideo laterala (m. pterygoideus lateralis)
 terigoideo mediala (m. pterygoideus medialis)

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Kapo de insekto
 Cerbo
 Kranio
 Vizaĝo
 Homa anatomio

Besta anatomio
Homa korpo
Epidermo

Ĉe animaloj, epidermo (el la grekaj vortoj epi, sur kaj derma, haŭto) estas supra, regule maldika tavolo de haŭto, kiu kreas ŝirmaĵojn (harojn, plumojn, skvamojn, ungojn, kornojn, ktp). Ĝi evoluas el la ektodermo.

Epidermo estas ĉe plantoj la plej ekstera tavolo de ĉeloj, ordinare plataj kaj dense kunigitaj. Ĝi estas kelkfoje kovrita per kutiklo, enhavas ĉe la folioj stomon. La epidermo de la radiko (nomata rizodermo) eligas radikharojn, kiuj pligrandigas la akceptan surfacon.

Vidu ankaŭ 
 Dermo
 Mezodermo
 Triĥomo
 Kalo

Haŭta anatomio
Plantanatomio
Dermo

Dermo estas haŭta tavolo sub la epidermo, kiu konsistas el konektivo kaj kusenas la korpon kontraŭ streĉado. La dermo firme kontaktiĝas al la epidermo per baza membrano. Ĝi ankaŭ enhavas multajn nervajn finaĵojn, kiujn provizas la sensojn de tuŝado kaj varmo. Ĝi enhavas harfoliklojn, ŝvitglandojn, sebumajn glandojn, arteriojn, kaj vejnojn. La arterioj kaj vejnoj en la dermo provizas ĝiajn ĉelojn kaj la ĉelojn de la plej malalta epiderma tavolo per nutrado kaj forigo de ekskremento.

Ĝi estas fibra tavolo de haŭto inter la epidermo kaj al nutranta hipodermo (aŭ subdermo). Ĝi evoluas el la mezodermo.

Vidu ankaŭ 
 Tegumenta sistemo

Histologio
Gorĝo

Gorĝo estas parto de la kolo.
Gorĝo estas ankaŭ interna parto de objekto simila al homa aŭ besta gorĝo (ekz-e gorĝo de botelo), aŭ mallarĝa kaviĝo ĉirkaŭ cilindra organo (pulio, akso...).
Vestade, gorĝo estas felo el antaŭa (malsupra) parto de la bestkolo.
Gorĝo estas heraldika koloro.
Gorĝo estas fendo en monto.
Politiko de Kebekio

La politika situacio de Kebekio estas tre partikulara en Kanado.

Ĝenerala situacio 
Nova ludanto eniras la politikan klason: la Demokrat-aga Partio. Ekde antaŭ du balotoj, ĝi nur havis unu deputiton, ĝia ĉefo Mario Dumont. Sed ekde la tremo de la du lastaj partaj balotoj, kvar aliaj deputiĝis. La Kebekia Partio baldaŭ finos sian kvinjaran regadon, kaj planas fari baloton en junio 2003. Do, la tri partioj batalas unu la alian, kaj ŝajne neniu povas predikti kiu venkos.

Liberala Partio: centrula, federalisma 
Ĝi volas reelpensi Kebekion. Ĝia voĉdonaro estas koncentrita en Montrealo kaj apud la limoj de Kebekio.

Kebekia Partio: centra-maldekstrula, sendependiĝema 
Ĝi volas venkantan referendumon en 2005 antaŭ la Amerika renkontiĝo en Argentino. Ĝi regas la franclingvan voĉdonaron ĝis nun. Kebekia suverenismo estas la centra ideologia celo.

Demokrat-aga Partio: dekstrula, regionalisma 
Ĝi volas redukti la lokon de la registaro. Ĝis nun atingis kamparajn distriktojn, sed malfacilis atingi grandajn urbojn.

2003/02/15 
Nova popolsondado de CROP, afirmas ke la Kebekia Partio supreniras la voĉdonaron. Ĝi nun atingas 34%, kiel Demokrat-aga Partio, kaj la Liberala Partio restas al 31%.

2002/08/24 
Popolsondado de SOM, jesas ke Demokrat-aga Partio restas populara kun 37%. Liberala Partio havas nun 31%, kaj Kebekia Partio kontinuas sian falon ĝis 18%.

2002/06/18 
Duan tertremon estiĝis. El la kvar partaj balotoj, tri venkis Demokrat-aga Partio: Vimont (Lavalo), Joliette kaj Berthier (Lanodierio). Tiuj distriktoj estis fortikaĵoj de la Kebekia Partio. Do, Demokrat-aga Partio ŝajne ne nur estas pajla fajro.

2002/04/16 
La Demokrat-aga Partio sukcesis deputiĝi duan deputiton, François Corriveau en Nord-Bordio. Tio ŝokis la Kebekian Partion, kiu pensis preni Saguenay-distrikton, la plej sendependiĝema dum la referendumo de 1995.

Noto: Ĉio kio estas opinio ne estis volita kaj estas forpreninda.

Vidu ankaŭ 
 Kebekia suverenismo

Politiko
Kebekio
Ventro

La ventro (aŭ abdomeno) estas parto de la vertebrula korpo inter la brusto kaj la pelvo, en kiu troviĝas internaj organoj: stomako, hepato, lieno, pankreato, renoj, intestoj, urina veziko, utero, ovarioj, prostato.

Ĝi estas ankaŭ la malantaŭa parto ĉe insektoj kaj aliaj bestoj.

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri ventro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Bildaro

Eksteraj ligiloj 
 http://www.med.umich.edu/lrc/coursepages/M1/anatomy/html/surface/abdomen/abdomen.jpeg  
 http://www.med.umich.edu/lrc/coursepages/M1/anatomy/html/surface/abdomen/ab_quad.html  
 http://www.ethal.org.my/opencms/opencms/ethal/Images/MedGeneralImages/Abdomen.gif

Referencoj 

Anatomio
Besta anatomio
Kruro

Tiu paĝo devus temi pri homa kruro. Pri kruro ĝenerale temas paĝo kruro (alia). Eble tiu paĝo devus nomiĝi homa kruro kaj kruro estus paĝo por kruro ĝenerale.
Krurojn havas ankaŭ tablo aŭ seĝo.

Kruro estas komunlingve suba (aŭ malantaŭa) membro de homo aŭ aliaj bestoj (latine: membrum inferius).

En anatomia faklingvo (kaj foje ankaŭ komunlingve) ĝi estas nur la suba parto de tiu membro, de la genuo ĝis la piedo (latine: crus).

Kelkaj ankaŭ uzas la ne-oficialan vorton "gambo" por la tuta suba membro de homo, sed multaj konsideras tiun vorton evitinda, ĉar ĝi estas nenecesa anstataŭigo de "kruro". Aliaj opinias la enkondukon necesa ĉar per kruro oni ne scias kion oni celas, ĉu la tutan gambon aŭ nur la suban parton.

La suro estas muskola elstaraĵo ĉe la malantaŭa parto de la kruro kaj sub la genukavo aŭ poplito.

Helpiloj por faciligi paŝadon en la kazo de suraj doloroj aŭ kruro en gipsbandaĝo estas jenaj: promenbastono, lambastono, rulapogilo.

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri kruro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Bildaro

Referencoj 

Anatomio
Besta anatomio
Zoologia terminaro
Piedo
Vikivortaro

Vikivortaro () estas frata projekto de Vikipedio por krei liberan vikian vortaron en ĉiu lingvo. Daniel Alston fondis ĝin je la 12-a de decembro, 2002. Ĝi ekhavis oficialan adreson je la 26-a de decembro, 2002. Nuntempe la projekto akceptas difinojn en diversaj lingvoj: por ĉiu lingvo estas memstara paĝaro. Post apero de franca kaj pola versioj la projekto fariĝis multlingva en majo 2004.

Esperanta Vikivortaro 

En aŭgusto de 2005, la Esperanta versio apenaŭ havis ion, dum tiu en Ido jam entenis pli ol 20.000 vortojn. La kialo eble estas, ke jam ekzistas komputilaj vortaroj en Esperanto, ekzemple la tre bone ellaborita Reta Vortaro (ReVo). Ĝi ne uzas la vikian sistemon, do ne estas skribebla de ĉiuj. Sed oni ne volas duoble labori.

Plu, facilkompreneble, la internacia Esperanta Vikivortaro estas malpli populara ol la nacilingvaj vikivortaroj.

Kiel ligi al Vikivortaro 

Por iri de Vikipedio al Vikivortaro, oni povas facile ligi per [[wikt:]] ligo.
Ekz. [[wikt:Esperanto|Esperanto]] rezultas en la ligilo Esperanto, kiu iras al la artikolo pri Esperanto en la Vikivortaro).''

Eksteraj ligiloj 
 
 Esperantlingva Vikivortaro

Retaj vortaroj
Multlingvaj vortaroj
Projektoj de la Fondaĵo Vikimedio
Piedo

Piedo estas strukturo fine de la membroj de multaj bestoj, kiu servas por la sinmoviĝo.
 Ĉe bestoj, "piedoj" estas la tutaj membroj, kiuj utilas por sin movi sur tero (ekzemple, ĉe la kvarpieduloj).
 Ĉe homoj kaj aliaj dukruraj bestoj, la esprimo "piedo" estas uzata nur por la fina parto de la suba membro (de la kruro).

Ĉe la homoj, la piedoj adaptiĝis al la rekta (vertikala) paŝado. Ili kune enhavas kvaronon de la 208 ĝis 215 ostoj en la homa korpo.

La vorto "piedo" estas ankaŭ uzata por parto de meblo, kiu apogas la meblon.

Figura senco, "piedo" signifas malsupran parton de io, bazon.

Vidu ankaŭ 
 Piedfingro
 Futo

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri piedo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Referencoj 

Anatomio
Homa anatomio
Skroto

Skroto (latine: scrotum) aŭ testikujo estas elstaranta haŭtfaldo formanta ujon por la du testikoj.

Ĉe viroj kaj aliaj virmamuloj, skroto kovriĝas de pubvilo dum plenkreskeco. Skroto kutime kuntiriĝas dum penisa erektiĝo kaj kiam submita al malvarma temperaturo.

Vidu ankaŭ 

 Epididimo
 Kremastro
 Peniso
 Spermodukto
 Skrotisto

Besta anatomio
Vira reprodukta sistemo
Haro

Haro - fadenforma elkreskaĵo, kiu kreskas el la haŭto kaj dense kovras la korpon de animaloj. Ĉe la homo la haroj kreskas dense sole sur la supra kaj posta partoj de la kapo.

Ĥeto estas la iom rigida haro, harego de anelidoj (oligoĥetoj), kaj de kelkaj mamuloj, staranta nedense.

Haro - korneca formaĵo de epidermo; fundamenta ero de hararo kovranta averson de feloj el plimulto da mamuloj.

Haro - samaspekta elkreskaĵo de la epidermo de plantoj aŭ de la supraĵo de fungoj.

Bildoj

Vidu ankaŭ 
 Erotiko
 Hardislimo
 Haro (Rioĥo)
 Kalveco
 Rufaj haroj
 Senharigo
 Velura prozopo
 Vilo

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri haro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Referencoj
Lacertuloj

Lacertuloj (Lacertilia) estas subordo de skvamuloj, al kiu apartenas i.a. familoj lacertedoj, igvanedoj, skinkedoj, varanedoj, agamedoj, k kordiledoj.

Klasado 

Subordo Lacertuloj Lacertilia (Sauria)
 †Familio Bavarisauridae
 †Familio Eichstaettisauridae
 Infraordo Igvanuloj Iguania
 †Familio Arretosauridae
 †Familio Euposauridae
 Familio Corytophanidae
 Familio Igvanedoj Iguanidae
 Familio Phrynosomatidae
 Familio Polychrotidae
 Familio Leiosauridae (vidu Polychrotinae)
 Familio Tropiduridae
 Familio Liolaemidae (vidu Tropidurinae)
 Familio Leiocephalidae (vidu Tropidurinae)
 Familio Crotaphytidae
 Familio Opluridae
 Familio Hoplocercidae
 †Familio Priscagamidae
 †Familio Isodontosauridae
 Familio Agamedoj Agamidae
 Familio Kameleonedoj Chamaeleonidae
 Infraordo Gekuloj Gekkota
 Familio Gekedoj Gekkonidae
 Familio Pygopodidae
 Familio Dibamidae
 Infraordo Skinkomorfaj Scincomorpha
 †Familio Paramacellodidae
 †Familio Slavoiidae
 Familio Skinkedoj Scincidae
 Familio Kordiledoj Cordylidae
 Familio Gerrhosauridae
 Familio Xantusiidae
 Familio Lacertedoj Lacertidae
 †Familio Mongolochamopidae
 †Familio Adamisauridae
 Familio Teiidae
 Familio Gymnophthalmidae
 Infraordo Diploglossa
 Familio Angvedoj Anguidae
 Familio Anniellidae
 Familio Xenosauridae
 Infraordo Platynota (Varanoidea)
 Familio Varanedoj Varanidae
 Familio Lanthanotidae
 Familio Helodermatidae
 †Familio Mozasaŭredoj Mosasauridae

Eksteraj ligiloj 
 http://webhost.ua.ac.be/funmorph/anthony/lizards/animals.html  
 http://www.embl-heidelberg.de/~uetz/LivingReptiles.html 
 http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1689000/1689313.stm 
 http://www.newscientist.com/channel/life/mg18825264.600;jsessionid=PEKEKIHAKIMI
Talpo

Talpo (Talpa)  estas genro de mamuloj, preskaŭ blindaj, el la ordo de sorikomorfoj. La specoj vivas en la tero, kie ĝi fosas koridorojn kaj difektas de sube la radikojn de plantoj. Tial apero de "talpaj montetoj" en ĝardeno estas malgranda katastrofo por la kultivisto. "Talpofelo", kies mallonga, densa, brila hararo forstaras sen klino en kiu ajn direkto (tio ebligas al la besteto moviĝi en la subteraj koridoroj antaŭen kaj reen preskaŭ same rapide) estas uzata en peltindustrio. "Talpejo" konsistas el talpaj galerioj kaj talpaj teramasoj en la tuta ĝardeno.

En Esperanto 
Talpo fariĝis proverba pro sia blindeco ("blinda kiel talpo"), pro sia laboremo ("talpa laborado") kaj pro sia malgrandeco ("fari monton el talpejo" - troigi la aferon).

En la rakonto de Ĥristina Kozlovska Fabelo pri talpo oni literaturigas pri la vivo de talpo konstante fosanta subtere.

Referencoj 

Sorikomorfoj
Korsako

Korsako (Alopex corsac, Vulpes corsac), stepa vulpo, t.e. azia stepa vulpo; ĝi havas mallongan, iom maldelikatan ruĝflavan, grizflavan ĝis grizan hararon, estas malpli granda ol vulpo

Vidu ankaŭ 
 Mongolaj-manĉuraj herbejoj

Referencoj 

Vulpoj
Palearktisa faŭno
Oceloto

Oceloto estas specio de felisedo (granda kato) kun bele makulita felo. Ĝi vivas en Suda Ameriko. Felo de granda oceloto (Leopardus pardalis) havas flavgrizan hararon kun rozoj (ringformaj makuloj), estas ŝatata kiel pelto, pro kiu ĉiujare estas mortigataj centmiloj da tiuj elegantaj bestoj, spite al ŝtata protektado.

Subspecioj 
 Leopardus pardalis pardalis, Amazona arbaro 
 Leopardus pardalis aequatorialis, norda Andoj
 Leopardus pardalis albescens, Meksiko, Texas
 Leopardus pardalis maripensis, Venezuelo, Gujano
 Leopardus pardalis mearnsi, Mez-Ameriko 
 Leopardus pardalis mitis, Argentino, Paragvajo 
 Leopardus pardalis nelsoni, Meksiko
 Leopardus pardalis pseudopardalis, Kolombio
 Leopardus pardalis puseaus, Ekvadoro
 Leopardus pardalis sonoriensis, Meksiko
 Leopardus pardalis steinbachi, Bolivio

Notoj

Vidu ankaŭ 
 Cerado
 Humida Ĉako
 Meksika-golfaj marbordaj herbejoj

Eksteraj ligiloj 

 Oceloto

Felisedoj
Neotropisa faŭno
Pantero

Pantero povas signifi:
 Leopardo (Panthera pardus), precipe nigra varianto
 Panteroj (Panthera) genro de felisedoj

Referencoj
Sciuro

Sciuro (Sciurus) estas genro de malgrandaj mamuloj el la ordo de ronĝuloj, grupo sciuromorpha (sciuro-formaj, sciuro-similaj), familio sciuredoj. Ili vivas sur arboj, havas longan voston kaj hartufojn ĉe la oreloj, kutime rustkolorajn.

Feloj de ordinara sciuro, Sciurus vulgaris, eventuale de aliaj sciurspecioj (mallonga, delikata ruĝbruna ĝis nigrabruna hararo) estas uzataj en peltindustrio.

La cindrogriza sciuro (Sciurus carolinensis) estas specio loĝanta en Usono kaj enigita en Brition kaj en kontinentan Eŭropon, kie ĝi minacas la indiĝenan rufan sciuron (Sciuro vulgaris). Sciurus carolinensis pli prosperas en la biotopo kaj tiel forpuŝas la specion Sciuro vulgaris. Nun en Britio asocioj provas savi la indiĝenan rufan sciuron .

Listo de la specioj en la genro Sciurus:
 specio : rufa sciuro - Sciurus vulgaris
 subspecio : siberia rufa sciuro - Sciurus vulgaris varius
 specio : kurtorela kurtorela - Sciurus anomalus
 specio : cindrogriza sciuro - Sciurus carolinensis
 specio : socia sciuro - Sciurus socialis
 specio : variema sciuro - Sciurus variegatoides
 specio : griza sciuro - Sciurus griseus
 specio : grandorela sciuro - Sciurus aberti
 specio : vulpa sciuro - Sciurus niger
 specio : ŝanĝa sciuro - Sciurus granatensis
 specio : ruĝeta sciuro - Sciurus ignitus
 specio : venezuela sciuro - Sciurus flammifer
 specio : ruĝventra sciuro - Sciurus igniventris

Slango 
En Esperanta slango la vorto sciuri signifas kolekti amikojn kiel sciuroj kolektas avelojn.

Proverbo 
Ekzistas proverboj pri sciuro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.tunturisusi.com/orava
 http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3932943.stm 

Sciuroj
Sciuredoj
Mamul-nomenklaturo de Středa
Ondatro

Ondatro (Ondatra zibethicus) naĝema ronĝulo el Norda Ameriko kun naĝhaŭto inter la piedfingroj; ĝia vosto estas plata. Origine nearktisa specio, kiam ĝi estis venigita al Eŭropo, ĝi rapide disvastiĝis en preskaŭ tuta norda Eŭrazio. En peltindustrio alte aprezata pro altkvalita felo (hararo brila, netrempiĝanta, ofte la plej densa sur la ventro), tre valoraj muskoglandoj.

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Novanglaj-akadiaj arbaroj

Vidu ankaŭ 
 Arbaroj de Frejzer-Altebenaĵo kaj Frejzer-Baseno
 Malaltebenaĵaj arbaroj de Sankt-Laŭrenca Golfo

Ronĝuloj
Nearktisa faŭno
Mamuloj de Pollando
Rato

Rato (genro Rattus) - mamulo parenca al muso, sed pli granda (malofte pli ol 500 gramoj) kun longa vosto.
Ĝi estas ronĝulo preskaŭ ĉionvora.
Ratoj venis el Azio.

Ratoj apudvivas homojn, kaj atingis la preskaŭ tutan mondon sekvante ilin.
En urboj ili vivas kutime en kanaloj kaj kloakoj.
Ili estas ankaŭ bredataj kiel esplorbestoj kaj karesbestoj.
Ratoj ja ĉerpas el homa nutraĵaro.
La estimoj varias, sed probable inter unu kvinono kaj unu triono el la monda produktado estas manĝita, difektita aŭ detruita de ratoj kaj aliaj ronĝuloj.

Ratoj estas ĉiomanĝantoj. Ili manĝas grenon, viandon, fruktojn, legomojn, lakton kaj laktaĵojn. Ekvilibra manĝo estas por ratoj plej bona. Ili estas ŝatataj por ilia inteligenteco kaj samtempe timataj kaj malamegataj pro sia malbeleco. Ratoj estas trejneblaj.

Specioj 
Specioj de ratoj:
 Nigra rato
 Bruna rato (Rattus norvegicus)
 Kioreo (Rattus exulans)
 Rattus annandalei
 Rattus enganus
 Rattus everetti

 Rattus hainaldi
 Rattus hoogerwerfi
 Rattus korinchi
 † Rattus macleari
 Rattus montanus
 Rattus morotaiensis
 † Rattus nativitatis
 Rattus ranjiniae
 Rattus sanila
 Rattus stoicus
 Rattus timorensis
 Rattus nitidus
 Rattus pyctoris
 Rattus adustus
 Rattus andamanensis
 Rattus argentiventer
 Rattus baluensis
 Rattus blangorum
 Rattus burrus
 Rattus hoffmanni
 Rattus koopmani
 Rattus losea
 Rattus lugens
 Rattus mindorensis
 Rattus mollicomulus
 Rattus osgoodi
 Rattus palmarum
 Rattus rattus
 Rattus satarae
 Rattus simalurensis
 Rattus tanezumi
 Rattus tawitawiensis
 Rattus tiomanicus
 Rattus bontanus
 Rattus marmosurus
 Rattus pelurus
 Rattus salocco
 Rattus xanthurus
 Rattus arfakiensis
 Rattus arrogans
 Rattus elaphinus
 Rattus feliceus
 Rattus giluwensis
 Rattus jobiensis
 Rattus leucopus
 Rattus mordax
 Rattus niobe
 Rattus novaeguineae
 Rattus omichlodes
 Rattus pococki
 Rattus praetor
 Rattus richardsoni
 Rattus steini
 Rattus vandeuseni
 Rattus verecundus
 Rattus colletti
 Rattus fuscipes
 Rattus lutreolus
 Rattus sordidus
 Rattus tunneyi
 Rattus villosissimus

Ilia hararo estas mallonga, kutime maldensa, rustbruna, malhelbruna, griza ĝis nigra.
La plej konataj estas:
 Nigra rato (Rattus rattus)
 Norvega rato aŭ bruna rato (Rattus norvegicus), aperis en ĉiniaj herbejoj kaj dismigirs ĝis Eŭropo kaj, en 1775, Ameriko. Blankaj varioj estas la laborejaj ratoj de scienca esploro. Ankaŭ estas karesratoj.
 Kioreo (Rattus exulans), disvastiĝis el sudorienta Azio sur la Oceanian insularon.

Tradicie, oni klarigas Nigran Peston kiel kaŭzita de mikrobo Yersinia pestis, portata de ratopulo Xenopsilia cheopis, kiu infektis nigrajn ratojn en tiamaj eŭropaj urboj.
Tamen, laŭ iuj modernaj proponoj, nek ratoj nek malsanigaj puloj dismigrus sufiĉe rapide.
Modernaj sovaĝaj ratoj povas malofte porti leptospirozon kaj aliajn plurspeciajn malsanojn.
Sovaĝaj ratoj en bona medio estas tipe sanaj kaj fortikaj.
Urbaj sovaĝaj ratoj povas suferi malbonan nutradon kaj parazitojn sed ne multe malsanigas homojn.

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri rato en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Referencoj 

 
Mamuloj de Eŭropo
Azeno

Azeno (Equus asinus) estas neparhufulo parenca al ĉevalo kaj zebro, kiu distingiĝas per longaj starantaj oreloj kaj mallonga kolhararo.

Diferenc(ig)oj
Azenbleko estas iao. Ĉiuj azenoj devenas el Afriko, kie vivas du specioj, nome azeno somalia kaj azeno nubia. La doma azeno originas verŝajne el la nubia. Ĝi estas uzata kiel rajdbesto kaj ŝarĝbesto, sed ankaŭ por viando kaj lakto, kiu tre taŭgas por suĉinfanoj kaj malsanuloj. La azenfelo estas utiligata en la peltindustrio kaj por produkti pergamenon kaj safianon.

La sovaĝa azeno estas tre timida, fuĝas ĉe plej eta signalo de danĝero. Tamen en kazo de neceso kapablas defendi sin per hufobatoj de la malantaŭaj piedoj. La gregon kutime gvidas sperta azenino.

La azeno kapablas kruciĝi kun ĉevalo kaj produkti malfekundajn hibridojn: mulo kaj hino.

Tradicioj
En la antikva epoko estis azeno konsiderata simbolo de erotika manio (La Ora Azeno de Apulejo), nun ĝi simbolas stultecon kaj ĝia nomo eĉ servas kiel sinonimo por stultulo, "azenaĵo" por stultaĵo.

Laŭ Evangelioj, Jesuo eniris Jerusalemon sur azeno. Liaj anoj vidis en tio plenumon de profetaĵo pri la Mesio (Maŝiaĥo). Kristanoj festas tiun agon ĉe Palmodimanĉo.

En Eisenach troviĝas la Azenstacio ĉe Wartburg, ekzemplo de daŭre funkcianta servejo de azenoj en la nunaj azenmalŝatantaj, rapidaj tempoj.

En politiko, la plej komuna maskota simbolo de la usona Demokrata Partio estis la azeno. Malgraŭ ke pozitive ĝi povas esti konsiderata obstina besto, ĝi ne plu estas uzata tiom ofte kiom la elefanto, maskota simbolo de la usona Respublikana Partio.

Referencoj

En Esperanto 
Jean Ribillard verkis beletraĵojn pri parolema azeno nomata M'Saud

 Vivo kaj opinioj de Majstro M'Saud (1963), eldonita de Stafeto, la eldonejo de Juan Régulo Pérez
 Preĝo de M'Saud

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri azeno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Vidu ankaŭ 
 Afrika sovaĝa azeno
 Azeno de Potevio
 Hermiono
 Felo de Azeno (filmo)
 Sovaĝiĝo

Referencoj

Utilaj ligiloj (aŭtomataj tradukoj esperante) 

 
Aldomigitaj bestoj
Tirbestoj
Neparhufuloj
Fundamentaj vortoj
Gruntbovo

Gruntbovo (paŭsaĵo el la latina Bos grunniens), Gjako (el la tibeta གཡག), aŭ Poefago (el la greka ποηφάγος, herbmanĝanto), estas granda remaĉulo kun kovra hararo tre longa (40 cm ĝis 80 cm) kiu vivas en Tibeto, Ĉinghajo, kaj eĉ en Mongolio kaj aliaj himalajaj landoj. El la ordo parhufuloj kaj familio bovedoj, tiu specio estas konsiderata minacata pro sia malofteco.

La nomo originas de la fakto, ke ĝi estas dika bovo, kiu "gruntas" (t.e. kiu blekas kiel porko).

Ĝeneralaĵoj 
Ĝi estas granda kaj fortika. La vira gruntbovo altas 2 m. kaj pezas 500-600 kg. Ĝian tutan korpon kovras densaj, maldelikataj kaj longaj nigrebrunaj haroj. La longaj haroj sur la brusto kaj abdomeno preskaŭ tuŝas la teron. Nur ĉe la buŝo troviĝas malmulte da blankaj haroj.
Gjakoj estas tipaj altebenaĵaj bestoj, kiuj vivas en dezertoj kaj altaj montaroj. Somere ili aperas en lokoj 5 000-6 000 metrojn super la marnivelo, eĉ vintre ili ne malsupreniras al lokoj malpli ol 3 000 metrojn super la marnivelo. Ili ne timas froston, nek ventegon, nek neĝon. Ili ŝatas vagadi ĉie kaj manĝi diversajn herbojn. Ili trinkas akvon somere kaj sensoifiĝas per neĝo kaj glacio vintre. Ĝenerale, gruntbovinoj kaj iliaj idoj agas en grupoj de dek ĝis cent, dum la plenkreskaj virbovoj vivas unuope aŭ 3-5-ope. La junaj virbovoj formas siajn proprajn grupojn. Korpe dikaj, la gruntbovoj tamen lertas en montgrimpado. Matene kaj vespere ili eliras serĉi manĝaĵon, tage ripozas aŭ dormas sur dezertaj montoj kaj krutaĵoj. Minacate, ili kolektiĝas kaj lasas bovidojn stari en la centro. Tiam la plenkreskaj virbovoj estas taskitaj por lukti kontraŭ malamiko. Gruntbovoj pariĝas aŭtune. Post gravedeco de 9-10 monatoj, la bovino naskas ĉiufoje unu idon, kiu maturiĝas post ĉirkaŭ du jaroj. Gruntbovoj havas delikatan flarsenten, kaj krome, ili vivas sur altaj montoj, tial ili estas malfacile kapteblaj. Laŭdire ĉirkaŭ 50 zooj de diversaj landoj havas gruntbovojn, sed ĉiuj montrataj estas hejmaj gjakoj. La hejma gruntbovo diferencas de la sovaĝa per siaj malpli grandaj korpo, hufoj kaj kornoj, kiuj estas ne tiom forte kurbaj kiel tiuj de la sovaĝa. Krome la haroj de hejma gjako estas malpli longaj, kun pli da viloj; la koloro de la haroj estas hela, ofte kun blankaj aŭ sablokoloraj makuloj.

Rilatoj kun homoj 
Dombestaj gruntbovoj estas bredataj dum miloj da jaroj, ĉefe pro sia lakto, fibro kaj viando, kaj kiel ŝarĝbestoj. Hejma gruntbovo estas ĉefa transportilo sur la Tibeta Altebenaĵo, tial oni honoris ĝin per la nomo "veturilo sur altebenajo".

Laŭ iliaj bezonoj, homoj bredas hibridojn inter gruntbovoj kaj bovoj.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.tibet-info.net/hist_geo/faune/yak.html  
 http://www.tibetanyaks.com 
 http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=/DOCREP/006/AD347E/ad347e06.htm  
 http://www.pongratz.or.at/yakzucht-artikel.htm 

Bovenoj
Mamuloj de Centra Azio
Palearktisa faŭno