alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Урта гасырлар

Урта́ гасырла́р (Урта гасыр, ) — Борынгы дөньядан соң һәм Яңа вакытка кадәр булган тарих чоры. Урта гасырларның башы V гасырда Көнбатыш Рим империясе җимерелүе белән билгеләнә. Урта гасырларның ахыры турында исә тарихчыларның уртак фикере юк. Версияләр арасында Константинопольны алу (1453), Американы ачу (1492), Реформация башлануы (1517), Инглиз инкыйлабы башлану (1640) кебек вакыйгалар әйтелә. Шулай ук бу чорда яңа империя — Госманлы империясе (1299) барлыкка килә. Бу дәүләт куәтле чагында өч кыйтганы (Европа, Азия һәм Африка) иңләп алган.

Чыганаклар 
Урта гасырлар чоры буенча чыганаклар биш төргә бүленә:
 табигый-географик;
 этнографик;
 матди (әйбер) чыганаклары;
 рәсемле-нәфис (архитектура, рәсем сәнгате, скульптура, кулланма сәнгать)
 язма.

Язма чыганаклар, үз чиратында, түбәндәге төркемнәргә бүленә:
 нарратив, ягъни тарихи хикәятләр (анналлар, хроникалар, биографияләр, шәҗәрәләр һ.б.), агиография язмалары, эпистоляр язмалар, вәгазьләр һәм нәсыйхәтләр, фәнни һәм матур әдәбият;
 документаль;
 кануни.

Искәрмәләр
13 октябрь

13 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның унөченче көне. Ел ахырына 79 көн кала.



— Халыкара табигый афәтләр куркынычлыгын азайту көне (, ).

Әфганстан — Җөмһүриятнең милли ассамблеясе нигезләнгән көн.
  — Руагасоре көне (, ).

Халыкара костюмлар кию көне (, ).
  — Тимер юл хезмәткәрләренең һөнәри бәйрәме (, ).
  — Психологлар көне ().
 :
 Хезмәт терапиясе (pt) специалисты көне ().
 Физиотерапия специлисты көне ().

 :
 Җелек доноры көне ().
 Ашыгыч медицина ярдәме хезмәте көне ().
  — Милли полиция көне (, ).

1884 — Гринвич нульле меридиан буларак расланган.
 1923 —  башкаласы Истанбулдан Анкарага күчерелгән.

1813 — Иосиф Готвальд, 
 1840 — Александр Орлов, 
 1841 — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.
 1875 — Максим Кончаловский, 
 1885 — Метри Юман, 
 1887 — Җамал Вәлиди, татар тел галиме.
 1889 — Григорий Теннер, 
 1895 — Җәмал Гүрсал, 
 1897 — Кузьма Дрягин, 
 1901 — Фәхри Әсгать, татар язучысы.
 1905 — Зәки Әхмәтшин, 
 1911 — Карлис Штейнс, 
 1920 — Александр Гуляев, 
 1920 — Шәрифҗан Сөләйманов, 
 1925 — Маргарет Тэтчер,  премьер-министры.
 1926 — Глеб Максимов, 
 1927 — Тургут Өзал, 
 1928 — Әсгать Мирзаһитов, 
 1928 — Михаил Жаков, 
 1931 — Дритеро Аголы, 
 1932 — Азат Әхмәдуллин, татар әдәбиятчысы.
 1932 — Марат Әхмәтҗанов, 
 1936 — Гөлсылу Гаязова, 
 1942 — Нурия Ирсаева, драма актеры, С. Юлаев премиясе лауреаты (1981).
 1945 — Җәүдәт Дәрзаман, татар шагыйре, прозаик.
 1946 — Мөдәррис Әгъләмов, татар шагыйре.
 1953 — Мөдәррис Минһаҗев, рәссам.
 1958 — Рабис Сәлахов, 
 1959 — Леонид Шиман, 
 1961 — Минзәлә Хәйруллина, 
 1963 — Бәхетҗан Сагынтаев, 
 1967 — Александер Чеферин, 
 1967 — Кейт Уолш, АКШ кино актрисасы.
 1970 — Алексей Гарифуллин, 
 1974 — Вадим Әюпов, 
 1976 — Линар Закиров, 
 1977 — Дмитрий Патрушев, 
 1996 — Дамир Исламов,

54 — Клавдий (Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus), Рим императоры.
 1815 — Иоахим Мюрат, француз хәрбие.
 1937 — Бәкер Чобан-задә, кырымтатар шагыйре.
 1937 — Вәли Хулуфлу, 
 1943 — Николай Сентюков, 
 1959 — Рәшит Нигъмәти, 
 1963 — Хәсән Мохтар, 
 1966 — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
 1967 — Варвара Колядина, 
 1967 — Варвара Колядина, 
 1975 — Балыш Гавәзев, 
 1981 — Җәгъфәр Булат, рәссам һәм педагог.
 1983 — Василий Вотинцев, 
 1987 — Волтер Һаузер Брәттейн, 
 1988 — Тимофей Башкирев, 
 1996 — Любовь Ненянг, 
 1999 — Әнгам Атнабаев, 
 2003 — Бертрам Брокһауз, 
 2003 — Наталья Зеленкова, 
 2008 — Николай Никитин, 
 2012 — Юрий Дюженко, 
 2016 — Дарио Фо, 
 2017 — Әхмәд Искәндәров, 
 2018 — Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
 2020 — Динара Үзбәкова, 
 2020 — Рәшит Әхмәтов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
13 октябрь
Җамал Вәлиди

Җамал Вәлиди, тулы исеме Җамалетдин Җәләлетдин улы Вәлидов — татар тел галиме, тәнкыйтьче, әдәбият тарихчысы, педагог, җәмәгать эшлеклесе.

Биография 
Җамал Вәлиди 1887 елның 13 октябрендә Казан губернасының Тәтеш өязе (хәзерге Татарстанның Апас районы) Апас авылында мулла гаиләсендә туа. Авыл мәктәбен һәм Иж-Бубый мәдрәсәсен тәмамлаганнан соң, 1911-1918 елларда «Хөсәения» мәдрәсәсендә укыта, шулай ук «Шура» журналы һәм «Вакыт» газетасына актив языша. 1918 елда Җамал Вәлиди Казанга килә. 1918–1923 елларда мәктәпләрдә, татар рабфагында, Көнчыгыш Академиясендә укыта. Шул ук вакытта Татарстан Җир эшләре халык комиссариатында, терминология комиссиясе җитәкчесе вазыйфаларын башкара. 1923–1931 елларда Казан шәрекъ педагогия институты доценты.

Җамал Вәлидинең исеме матбугатта узган гасырның унынчы еллар башында ук күренә башлый. «Вакыт» газетасы һәм «Шура», «Аң» журналларында басылган беренче мәкаләләрендә үк ул үзен әдәбиятта һәм сәнгатьтә тирән аңлаган, киң эрудицияле, сәләтле тәнкыйтьче итеп таныта. Шул чорның күренекле язучылар иҗаты турында әдәби-тәнкыйди мәкаләләрен яза. 1923 елда чыккан «Очерк истории образованности и литературы татар» исемле китабында татар иҗтимагый фикеренең борынгы заманнардан алып 1917 елга кадәр үсешенең төп этапларына сыйфатнамә бирә, XIX–XX гасыр татар фәненең, мәдәниятының күп кенә вәкилләре эшчәнлегенә бәя бирә.

Җамал Вәлидинең әдәбият белеме һәм тәнкыйте өлкәсендәге хезмәтләре. аерым җитешсезлекләре һәм каршылыклы фикерләре булуга карамастан, Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Галимҗан Ибраһимовлар нигез салган егерменче йөз башы татар демократик тәнкыйтенең үзенчәлекле бер өлешен тәшкил итә. Тәнкыйтьченең эстетик карашлары системасында үзәк урынны биләгән әдәби осталык, тормышчанлык һәм халыкчанлык, дөнья әдәбиятының алдынгы үрнәкләре белән багланыш мәсьәләләре хәзерге заман эстетикасының да төп принципларыннан санала.

Җамал Вәлиди шулай ук күренекле тел галиме дә. Бу өлкәдә аның «Татар теленең грамматикасы» (1919), 1919-1931 елларда төрле журнал һәм җыентыкларда басылган күпсанлы мәкалә – тикшеренүләре бар. 1927-1929 елларда икешәр зур том булып басылып чыккан «Татар теленең тулы сүзлеге» аеруча зур кыйммәткә ия. Ул В.Бартольдның «Краткая история мусульманской культуры» дигән хезмәтен тәрҗемә итә.

1931 елда Җамал Вәлиди гаепсезгә репрессияләнә, 1932 елның 30 ноябрендә Беломорканал төзелешендә вафат була, аннары реабилитацияләнә.

Җамал Вәлиди исемендәге Татарстан Язучылар берлегенең премиясе оештырылган.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе
 Белем.ру 
 Татар галимнәре Җамал Вәлиди мирасы турында сөйләшәчәк

Әдәбият 
 Җамал Вәлиди/Татар зыялылары:тарихи портретлар:Укытучылар һәм югары сыйныф укучылары өчен мәкаләләр җыентыгы/төз. Р.М.Мөхәммәтшин. Русчадан Ә.М.Камалов тәрҗ. — Казан: Мәгариф, 2003. — 208 б.

Искәрмәләр 

Татар тел галимнәре
Апас районында туганнар
Репрессияләнгән татарлар
Әдәби тәнкыйтьчеләр
Иж-Бубый мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Җамал Вәлиди
Фәхри Әсгать

Фәхри Әсгать — татар язучысы.

Биография
Фәхри Әсгать Татарстанның Әлки районы Алпар (Иске Алпар) авылында туган. Башлангыч белемне авыл мәктәбендә алгач, унике яшендә Казанга килеп, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә укырга керә. Революциядән соң, 1917–1921 елларда, укуын Чистай шәһәрендә педагогика һәм авыл хуҗалыгы техникумнарында, аннан соң Казан авыл хуҗалыгы институтында дәвам иттерә. Институтның ике курсын тәмамлагач, авыруы көчәю сәбәпле, ул укуын ташларга мәҗбүр була. Шуннан соң Фәхри Әсгать иҗат эше белән генә шөгыльләнә һәм Казан дәүләт университеты каршындагы әдәбият түгәрәгенә җитәкчелек итә.

Ләкин рәхимсез үпкә авыруы аның сәламәтлеген какшатканнан-какшата барып, 1926 елның 25 сентябрендә, егерме биш яше тулар-тулмас, Фәхри Әсгать вакытсыз вафат була.

Иҗат
Фәхри Әсгатьнең иҗат гомере нибары биш-алты ел дәвам итә – ул үзенең иҗат планнарын гамәлгә ашыра алмый кала. Аның тәүге хикәяләре һәм нәсерләре 1919-1920 елларда «Кызыл яшьләр» газетасы һәм «Безнең юл» журналы битләрендә күренә, «Тормыш кочагында» исемле беренче җынтыгы 1925 елда, ә икенчесе, «Сүзләрдән чәчәкләр» дигәне, авторның вафатыннан соң 1927 елда басылып чыга. Боларның беренчесенә – тугыз, икенчесенә унсигез хикәя һәм нәсер урнаштырылган. Ләкин шул аз санлы хикәя, нәсерләрдә Фәхри Әсгатьнең язучылык таланты, образлы фикерләү, сюжет кору осталыгына ия булуы, күзәтүчәнлеге, теленең халыкчанлыгы ачык сизелеп тора. Гражданнар сугышы эпизодлары, авылдагы сыйнфый көрәш, НЭП заманы күренешләре – болар һәммәсе авторның үткен каләме тотып алган тормышчан детальләр аша хикәяләрдә җанлы, үзенчәлекле гәүдәләнеш таба. Менә шушы хасиятләре белән Фәхри Әсгатьнең зур булмаган иҗат мирасы егерменче еллар башы татар прозасы хәзинәсендә үзенең хөрмәтле урынын били.

Сылтамалар 
 Белем.ру 

Татар язучылары
Азат Әхмәдуллин

Азат Гыйльмулла улы Әхмәдуллин — татар әдәбият белгече һәм тәнкыйтьче, филология фәннәре докторы, профессор, Татарстан Фәннәр Академиясенең мөхбир әгъзасы (1994 елдан), ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1982 ел).

Биография
Азат Әхмәдуллин 1932 елның 13 октябрендә Татарстанның Саба районы Байлар Сабасы авылында туа. Шунда урта белем ала. Аннан соң Казан дәүләт университетында укый. Ике ел Тубыл пединститутында укыта . 1958—1961 елларда Казанда Тел, әдәбият һәм тарих институтында аспирантурада укый, Татарстан радиокомитетында эшли.  Аны тәмамлагач, шунда ук фәнни эшкә калдырыла. 1981—1999 елларда КДУда эшли, 1999-2004 елларда КДПУда татар әдәбияты кафедрасын җитәкли.

Азат Әхмәдуллин 1964 елда — кандидатлык, ә 1987 елда докторлык диссертациясен яклый.
Әдәбиятка ул тәнкыйтьче буларак килә. Соңрак әдәбият тарихы, бигрәк тә драматургия белгече буларак таныла.

2021 елның 8 декабрендә Казанда вафат .

Китаплар
 Әдәбият белеме сүзлеге, Казан, 1990 ел.
 «Фәтхи Бурнаш» (1967) — монография
 «Ничек сурәтләргә сине, замандаш?» (1976) — монография 
 «Сәхнә әдәбияты һәм тормыш» (1980) — әдәби тәнкыйть мәкаләләре җыентыгы 
 «Горизонты татарской драмы» 
 «Татарская драматургия»

Чыганак 
 Белем.ру

Искәрмәләр

Сылтамалар

Шулай ук карагыз  

Татар тел галимнәре
Филология фәннәре докторлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
Җәүдәт Дәрзаман

Җәүдәт Дәрзаман, Җәүдәт Харис улы Дәрзаманов (1945 елның 13 октябре, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Лениногорск районы, Сугышлы — 2019 елның 25 феврале, РФ, ТР, Казан) — күренекле татар шагыйре, язучы, журналист. Ш. Бикчурин (2002) һәм С. Сөләйманова (2009) исемендәге премияләр лауреаты. 1982 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

Биография 
Җәүдәт Дәрзаман Лениногорск районының Сугышлы авылында туа. 1972 елда Казан дәүләт университетын тәмамлый. Татарстан радиокомитетында – редактор, 1987-1994 елларда «Ялкын» журналы редакциясендә баш мөхәррир була. Татарстан радиосында әдәбият – сәнгать тапшыруларының шеф мөхәррире булып эшли.

Җәүдәт Дәрзаманның беренче шигырьләре район газетасында, «Яшь ленинчы»да дөнья күрә. 1975 елда – «Илтабар» исемле әкиятләр җыентыгы, 1977 елда «Солдат булдым» дигән шигырьләр китабы басылып чыга. Соңрак аның «Гөлназ мәктәпкә бара», «Безнең әлифба», «Күзле кычыткан», һ.б. шундый егермеләп китабы дөнья күрде. Җәүдәт Дәрзаман шигырьләре мәктәп дәреслекләренә дә кертелгән.

2019 елның 25 февралендә 14 ел авырудан соң дөнья куя. Казанның мөселман зиратында җирләнгән. Каберташының бер ягында шигыре язылган: "Җирдә янгын, яшен күкләрендә, //Ә җаныма шундый салкын минем. //Мең кат үлеп, мең кат терелерлек - //Сират күперен кичә халкым минем.//Җәүдәт Дәрзаман"

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 Тукай музеенда язучы Җәүдәт Дәрзаманга багышланган кичә була

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Мөхәррирләр
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Шамил Бикчурин премиясе лауреатлары
Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Мөдәррис Әгъләмов

Мөдәррис Әгъләмов, тулы исеме Мөдәррис Зөфәр улы Әгъләметдинов — Татарстанның халык шагыйре, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.

Тормыш юлы 
Мөдәррис Әгъләмов 1946 елның 13 октябрендә Татарстанның Зәй районы Биш Субашы (Пуст-Ашыт) авылында колхозчы гаиләсендә туган. 1965 елда Түбән Биш авылының урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, ике ел Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. 1968-1973 елларда Тукай районының Яңа Гәрдәле урта мәктәбендә тарих укытучысы, аннары Чаллы шәһәрендәге Халык театрында режиссер ярдәмчесе булып эшли. 1974 елдан Казанда яши һәм язучы-профессионал сыйфатында әдәби иҗат эше белән шөгыльләнә.

Мөдәррис Әгъләмовның беренче шигырьләре 1959 елда Татарстан һәм Башкортстан пионер газеталарында һәм журналларында басылып чыга. Ә 1968 елда «Казан утлары»нда басылган «Еракка китеп кара» исемле шигырьләр циклы әдәби җәмәгатьчелектә кызыксыну уятып, Хәсән Туфан, Сибгат Хәким кебек олы әдипләрнең мактавына лаек була. 1970 елда «Кыңгырау» исемле мөсәкыйль китабы дөнья күрә. Аның поэзиясенә музыкальлек, классик поэзия, халык иҗатыннан үсеп чыккан табигыйлек һәм эчке бер моң хас. Кечкенә генә поэтик дитәл аша ул туган ил, халык язмышы, аның үткәне һәм киләчәге турында фәлсәфи гомумиләштерүләр ясарга омтыла, һәм күп очракта моңа ирешә дә.

Мөдәррис Әгъләмов сюжетка корылган күләмле шигырьләр һәм публицистик монолог, поэмалар язу юнәлешендә дә эзләнүләр алып бара («Онытма, Европа!..», «Тукайдан хатлар» исемле поэмалар һ.б.)

Мөдәррис Әгъләмов 1973 елдан СССР язучылар берлеге әгъзасы.

М.Әгъләмов әдәбиятка балалар матбугаты аша килеп, бу өлкә белән дә даими иҗади хезмәттәшлектә булган каләм ияләреннән берсе. Ул шактый вакытлар татар балалар газетасы «Сабантуй» һәм «Ялкын» журналы редакцияләрендә эшли. Татар балалар көндәлек матбугатының 70 еллык юбилеена әзерлек көннәрендә (1994) әлеге газета һәм журналларның үткәндәге барлык саннарын күздән кичереп чыга һәм туплаган материаллары нигезендә балалар матбугатының тарихы, элеккеге хезмәткәрләре, мөхәррирләре, язышкан авторлары турында кызыклы мәгълүматларны эченә алган язмаларын бастыра. Бу хезмәтләре һәм кече яшьтәге балаларга атап язган шигырьләре өчен М.Әгъләмов («Без, без, без идек» җыентыгы, 1980) Башкортстанның Ф. Кәрим һәм Татарстан язучылар берлегенең А. Алиш исемендәге әдәби премияләре белән бүләкләнә.

1992 елда «Киләчәккә кайту», «Мин әйттем» китаплары өчен 1992 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

2006 елда аңа «Татарстанның халык шагыйре» дигән мактаулы исем бирелә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Тукайга багышланган сайт
 Мөдәррис Әгъләмов шигырьләре  
 Тулы биографиясе
 Мөдәррис Әгъләмов шигырьләре (Илдус Әхмәтҗан укый)

Шулай ук карагыз   

Татар шагыйрьләре
Тукай премиясе лауреатлары
Татарстанның халык шагыйрьләре
Татарстан шагыйрьләре
Татарстан язучылары
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Фатих Кәрим премиясе лауреатлары
1887 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 20 гыйнвар — Зыя Ярмәки, татар шагыйре (1887-1965).
 31 гыйнвар — Фәррах Дәүләтшин, БАССР халык чәчәне.
 12 март — Галимҗан Ибраһимов, татар галиме.
 12 март — Фәхрелислам Агиев, татар язучысы, мөгаллим, нәшир.
 11 апрель — Касыйм Дәүләткилдиев, татар рәссамы. 
 31 май — Сәет Вахиди, тарихчы, археограф.
 22 июнь — Фазыл Туйкин, драматург.
 27 июнь — Газиз Гобәйдуллин, татар язучысы, галим.
 27 июль — Сара Шакулова, математик-галим һәм мәгариф эшлеклесе.
 15 сентябрь — Кәрим Тинчурин, татар драматургы.
 6 октябрь — Шарль Эдуар Ле Корбюзье, француз архитекторы, рәссам, язучы.
 13 октябрь — Җамал Вәлиди, тел галиме.
 3 ноябрь — Самуил Маршак, рус шагыйре.
 20 декабрь — Шиһап Рамазанов, телче галим.
 24 декабрь — Хуҗа Бәдигый, тел галиме, фольклорчы.

Вафатлар 

 17 октябрь – Густав Кирхгоф (Gustav Kirchhoff), алман физигы.

1887 ел
Еллар
1901 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 1 гыйнвар — күренекле татар шагыйре Һади Такташ.
 7 гыйнвар — Гомәр Бәширов, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның халык язучысы.
 22 гыйнвар — Петр Шафранов, Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-полковник.
 23 февраль — Гыйлем Камай, танылган татар татар галиме.
 4 март — Афзал Шамов, татар язучысы.
 25 март — Гөлсем Камская, артист.
 26 март — Хәйретдин Мөҗәй, шагыйрь, прозаик.
 4 апрель — Сәрвәр Әдһәмова, язучы.
 29 апрель — Хирохито,  Япония императоры.
 10 май — Жакан Сыздыков, казакъ шагыйре, Тукайны тәрҗемә итүче.
 18 май — Винсент дү Виньо,
 13 июнь — Маһинур Фәйзуллина, кандидатлык диссертациясе яклап, гыйльми дәрәҗә алган беренче татар хатын-кызы.
 16 июнь — Ярлы Кәрим, татар шагыйре.
 4 август — Луи Армстронг, АКШ джаз-музыкант, башкаручы.
 29 сентябрь — Энрико Ферми, итальян физика галиме.
 13 октябрь — Фәхри Әсгать, язучы.
 25 октябрь — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.
 30 октябрь — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы. 
 23 ноябрь — Мәрьям Рахманкулова, татар җырчысы, композитор.
 5 декабрь — Уолт Дисней (Walt Disney), америка кинорежиссёры һәм продюсеры (1966 елда вафат).
 15 декабрь — Кави Нәҗми, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
 23 декабрь — Мәкәрим Мәһдиев, татар актёры, режиссёр.
 Хәсән Шабанов, татар шагыйре.

Вафатлар 

 10 июль — Васил Друмев, болгар язучысы, драматург.
 9 сентябрь — Анри де Тулуз-Лотрек, француз нәкышчесе һәм графигы.

1901 ел
Еллар
1932 ел



Вакыйгалар 
 27 февраль — Джеймс Чедвик нейтронны ача.
 10 март — Казанда Зәңгәр мәчетне ябу турында әмер чыга.
 11 июнь — «Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше буенча 17 кеше хөкем ителә.
 9 июль — Сан-Паулу штаты Бразилия хакимиятенә каршы баш күтәрә.
 18 июль — Төркия Милләтләр лигасына 56-нчы әгъза буларак керде.
 30 июль — Лос-Анджелеста унынчы Олимпия уеннары ачылды.
 25 сентябрь — Испаниядәге Каталониягә үз байракны, дәүләт телен һәм парламентны тоту рөхсәте белән автономия бирелә.
 3 октябрь — Гыйрак Бөекбританиядән бәйсезлекне ала.

Туулар 

 5 гыйнвар — Раиса Горбачёва, ССРБ-ның беренче һәм соңгы «беренче леди»е.
 21 гыйнвар — Илшат Йомагулов, РСФСР атказанган артисты.
 8 февраль — Ильтани Илялова, театр сәнгате белгече, тәнкыйтьче.
 10 февраль — Шамил Яһүдин, балет артисты, педагог, РСФСР халык артисты.
 16 февраль — Рафаэль Сафин, татар шагыйре, драматург.
 4 март — Эрик Сапаев, мари композиторы, беренче мари операсы авторы. 
 8 март — Азат Вергазов, язучы.
 22 март — Наил Гәрәев, ССРБ-ның спорт остасы, классик көрәш буенча РСФСР-ның атказанган тренеры.
 7 апрель — Шәзам Сафин, Олимпия чемпионы.
 27 апрель — Анук Эме, француз кино актрисасы.
 19 май — Майя Булгакова, РСФСР халык артисты.
 22 июнь — Зөлфия Таҗуризина, МДУ профессоры (1995).
 2 июль — Гомәр Саттаров (Муллиле), тел галиме, фән докторы. 
 1 август — Еркегали Рәхмәдиев, казакъ композиторы.
 27 август — Мохтар Сәгыйтов, әдәбият галиме, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987)
 13 октябрь — Азат Әхмәдуллин, әдәбиятчы.
 24 октябрь — Леонид Смагин, КПСС-ның Татарстан ӨК 2-нче сәркатибе, ССРБ министры урынбасары.
 10 ноябрь — Лирон Хәмидуллин, язучы.
 10 ноябрь — Шәех Зәбиров, журналист.
 13 ноябрь — Резеда Ганиева, әдәбият галиме.
 26 ноябрь — Камил Мостафин, шагыйрь.
 29 ноябрь — Жак Ширак (), Франция президенты (1995-2007).
 1 декабрь — Әсгать Шәйхетдинов, татарча көрәш остасы, тренер.
 16 декабрь — Роберт Заһретдинов, кубызчы.
 23 декабрь — Газиз Мөхәммәтшин, язучы.

Вафатлар 

 30 ноябрь — Җамал Вәлиди, татар тел галиме, тәнкыйтьче, әдәбият тарихчысы.

1932 ел
Еллар
1945 ел



Вакыйгалар 
 12 март — беренче татар балеты куела.
 22 март — Каһирәдә Гарәп дәүләтләре лигасы нигезләнә. Башта аңа 7 ил керә (Мисыр, Сүрия, Лөбнан, Гыйрак, Үрдүн, Согуд Гарәбстаны һәм Йәмән).
 16 апрель — Бөек Ватан сугышы: Совет гаскәрләре Берлинны яулап алу операциясен башлый.
 22 апрель — Кызыл армиянең алдынгы гаскәрләре Берлинга керә.
 9 май — Нацист Алманиянең капитуляциясе турында акт Мәскәүгә килә.
 26 июнь — Берләшкән Милләтләр Оешмасы уставы 51 дәүләт тарафыннан имзалана.
 27 июнь — Иосиф Сталинга «Советлар Берлеге Генералиссимусы» исеме бирелә.
 16 июль — атом-төш коралының беренче уңышлы сынавы (Нью-Мексико, АКШ).
 6 август — АКШ атом бомбасы белән Хиросима шәһәренең күпчелек өлеше бетерелә.
 9 август — Япониянең Нагасаки шәһәренә атом-төш коралы ташлана.
 2 сентябрь — Икенче Бөтендөнья сугышы тәмамланы.
 16 ноябрь — ЮНЕСКО оеша.

Туулар 

 4 февраль — Полад Бүлбүлоглу, җырчы, актер, композитор, азәрбайҗан дипломаты.
 13 февраль — Сания Хантимерова, балет артисты.
 7 апрель — Зөфәр Бохараев, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре. 
 10 апрель — Данияр Мөштәри, математик, физика-математика фәннәре докторы.
 4 июнь — Лена Шакирҗанова, шагыйрә.
 26 июнь — Николай Алешков, язучы.
 28 июнь — Розалина Шаһиева, язучы, сәнгать белгече.
 26 июль — Һелен Миррен, инглиз кино актрисасы.
 27 июль — Мәхмүт Гасыймов, сынчы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2008).
 29 июль — Фәрит Хәкимҗанов, татар теле галиме.
 3 август — Лима Кустабаева, режиссер, педагог, РФ халык артисты (1996).
 5 август — Наилә Ибраһимова, Камал театры артисты, Татарстанның атказанган артисты (1991), Татарстанның халык артисты (2010).
 5 сентябрь — Фирая Зыятдинова, татар шагыйрәсе.
9 сентябрь — Дамир Бикбов, ТР икътисад министры.
 24 сентябрь — Лариса Рубальская, шагыйрә, җырлар авторы.
 13 октябрь — Җәүдәт Дәрзаман, шагыйрь, прозаик.
 17 октябрь — Роза Туфитуллова, журналист.
11 ноябрь — Венер Вахитов, биохимик.

Вафатлар 

 12 гыйнвар — Игнац Кунош (Ignác Kúnos), татар халык авыз иҗатын туплаучы маҗар галиме, профессор.
 31 гыйнвар — Зариф Алимов,  Советлар Берлеге Каһарманы.
 19 февраль — Фатих Кәрим, татар шагыйре.
 22 февраль — Хәбибулла Хәйруллин,  Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы, өлкән сержант.
 23 февраль — Алексей Николай улы Толстой, язучы, граф, Сталин премиясе иясе.
 13 март — Касыйм Ситдыйков,  Советлар Берлеге Каһарманы, капитан (пехота).
 13 март — Ягъфәр Әхмәтшин,  Советлар Берлеге Каһарманы.
 18 март —  Абдул Тәйфук,  Советлар Берлеге каһарманы, майор. 
 12 апрель — Франклин Делано Рузвельт, 32нче АКШ президенты.
 23 апрель — Нур Баян (1905 елда туды), татар шагыйре.
 26 апрель — Павел Миронов,  Советлар Берлеге Каһарманы.
 28 апрель — Бенито Муссолини, итальян диктаторы.
 30 апрель — Адольф Гитлер, алман нацистларның җитәкчесе.
 1 май — Зәки Хәбибуллин,  Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 14 июнь — Галим Акчурин, Милләт Мәҗлесе сәркатибе, Тукай әсәрләрен урысчага беренче тәрҗемә итүчеләрдән.
 15 июнь — Гадел Кутуй, татар язучысы. 
 11 ноябрь — Джером Керн, АКШ композиторы.

1945 ел
Еллар
1946 ел



Вакыйгалар 
 14 февраль — ENIAC, беренче электрон санак.
 18 апрель — БМО барлыкка килү сәбәпле Женевада Милләтләр Лигасын бетерү турында игълан ителә.
 18 июнь — Италия җөмһүрият буларак игълан ителә.
 4 июль — Филиппинар бәйсезлеге таныла.
 22 июль — Иерусалимда терракт нәтиҗәсендә 91 кеше үлә.
 3 август — АКШ-ның Милли баскетбол ассоциациясе нигезләнә.
 27 август — Праһада Халыкара студентлар берлеге оеша.
 29 август — БМО-га Швеция, Әфганстан һәм Исландия кабул ителә.
 1 октябрь — Нюрнберг эше тәмамлана.
 23 октябрь — БМО Генераль Ассамблеясенең беренче утырышы башлана.
 4 ноябрь — Парижда ЮНЕСКО оешмасы төзелгән.
 29 ноябрь — Бельгия ЮНЕСКО әгъзасы була.
 11 декабрь — БМО янында ЮНИСЕФ барлыкка килә.

Туулар 

 1 гыйнвар — Марат Галиев, I - V чакырылш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
 6 гыйнвар — Рәшит Мостафин, баянчы, дирижер
 10 февраль — Вафирә Гыйззәтуллина, җырчы, ТАССР-ның халык, РСФСР-ның атказанган артисты. 
 21 февраль — Алан Рикман, актёр һәм режиссёр.
 13 март — Таһир Якупов, татар җырчысы.
 15 март — Наилә Вәлитова.
 11 апрель — Салават Әскаров, опера җырчысы.
 27 апрель — Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
 1 май — Мирсәй Гариф, язучы, тарихчы.
 17 май — Удо Линденберг, алман рок-җырчысы.
 26 май — Ләйлә Исмәгыйлова, композитор.
 2 июль — Джордж Уокер Буш, АКШ сәясәтчесе, республикан фиркасе әгъзасы, АКШ-ның 43-нче президенты.
 7 июль — Рафаил Бакиров, композитор.
 12 июль — Валентина Толкунова, җырчы, РСФСР халык артисты.
 22 июль — Мирей Матьё, җырчы.
 17 август — Габделхак Шәмсетдинов, журналист.
 21 август — Харрас Әюп, татар шагыйре.
 23 август — Дания Нуруллина, драма актрисасы, РФ атказанган (2010), ТР халык (1991) артисты.
 23 август — Михаил Кузнецов, рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2018).
 1 сентябрь — Рәис Мөхәммәдиев, татар язучысы, фантаст.
 6 сентябрь — Резеда Сабитовская, музыкант.
 8 сентябрь — Гөлзадә Сафиуллина, җырчы һәм җәмәгать эшлеклесе.
 20 сентябрь — Фәрит Газизуллин, РФ министры (1997-2004).
 8 октябрь — Марсель Галиев, татар язучысы.
 10 октябрь — Наото Кан, Япония премьер-министры.
 13 октябрь — Мөдәррис Әгъләмов, шагыйрь.
 20 ноябрь — Кирилл (Гундяев), Мәскәү патриархы (2009 елдан).
 22 ноябрь — Раилә Гарипова, балетмейстер.
 25 ноябрь — Рушан Шәмсетдинов, Татарстанның халык рәссамы.
 8 декабрь — Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин, мөфти.
 12 декабрь — Клара Новикова, юмор остасы, РФ халык артисты.
 14 декабрь — Нур Әхмәдиев, шагыйрь.
 15 декабрь — Нуриәхмәт Сафин, Кариев театры актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
 18 декабрь — Стивен Спилберг (Steven Spielberg), Америка кинорежиссёры.

Вафатлар 

 6 июнь — Герхарт Гауптман, алман язучысы.
 29 июль — Әсгать Мәҗит, театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944).

1946 ел
Еллар
14 октябрь

14 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның ундүртенче көне. Ел ахырына 78 көн кала.



— Халыкара стандартлаштыру көне ().

[[File:Nyerere Statue in Dodoma.jpg|thumb| башкаласы дагы Джулиус Ньерере'га (ru) һәйкәл.]]
  Белорусия — Аналар көне (, ).
  — Мцхетоба көне (, ).
  — Ньерере көне ().

 Халыкара спирометрия көне (, ).
  — Метеорологлар көне (). 
  Молдавия —  көне (, ).
  — Милли мәгариф көне (, ).
   —  Украинаны саклаучылар көне (), Украин казаклары көне'' (, ).

1933 — Нацистлар Алманиясе Милләтләр Лигасыннан чыгуын игълан итә.
 1993 — Кырым конституциясе кабул ителде.
 2008 — Берләшкән Гарәб Әмирлекләре Косово бәйсезлеген таный.

1585 — Һенрих Шютц, алман композиторы, музыкант.
 1797 — Василий Ивашев, декабрист. 
 1822 — Джули Бервальд, 
 1828 — Семён Капустин, 
 1842 — Василий Верещагин, 
 1852 — Пётр Кротов, 
 1879 — Сергей Львов, 
 1882 — Франсиск Будрис, 
 1886 — Шәфыйка Гаспринская, журналист, мөхәррир.
 1890 — Дуайт Эйзенһауэр, 
 1893 — Лиллиан Гиш, 
 1898 — Сергей Макаров, 
 1899 — Сергей Егоров, 
 1903 — Фатыйма Габитова, мөгаллимә, шагыйрә.
 1904 — Владимир Жузе, 
 1904 — Михаил Первухин, ССРБ дәүләт, хәрби һәм фирка эшлеклесе.
 1910 — Сергей Курашов, 
 1913 — Сергей Дёгтев, 
 1914 — Гали Җәмниханов, 
 1914 — Реймонд Девис, 
 1917 — Гали Ибраһимов, 
 1918 — Латыйфа Гыйлметдинова, 
 1921 — Габдулла Әхмәтшин, татар язучысы, драматург, тәрҗемәче.
 1921 — Руфина Гашева, 
 1922 — Александр Высоцкий, 
 1924 — Владимир Корчагин, 
 1936 — Булат Хәбибуллаев, 
 1938 — Борис Фишерман, 
 1938 — Равил Сәйфетдинов, 
 1945 — Фәрзәнә Гобәйдуллина, 
 1945 — Фирдәвес Бәширова, 
 1947 — Владимир Тютюгин, 
 1959 — Ацо Петрович, 
 1959 — Гөлнур Хөсәенова, 
 1959 — Рәис Түләк, 
 1962 — Роза Хәмидуллина, татар язучысы, шагыйрә.
 1963 — Валентин Юдашкин, 
 1966 — Раил Садриев, 
 1967 — Алексей Семин, 
 1969 — Вячеслав Рябов, 
 1969 — Сергей Чеботарев, 
 1975 — Владимир Владимиров, 
 1975 — Фәнис Зыялы, 
 1976 — Ирек Хафизов, 
 1986 — Анастасия Доценко, 
 1988 — Гөлзада Камартдинова, 
 1992 — Әхмәт Муса,

1913 — Василий Карякин, 
 1918 — Билалетдин Габиди, 
 1922 — Семён Вишневский, 
 1936 — Александр Мискинов, 
 1940 — Павел, праваслау дин эшлеклесе, епископ.
 1941 — Борис Денике, 
 1958 — Николай Заболоцкий, 
 1968 — Глеб Ильин, 
 1973 — Гани Сафиуллин, генерал-лейтенант, Советлар Берлеге каһарманы (1943).
 1975 — Александр Кобелев, 
 1977 — Бинг Кросби, 
 1978 — Александра Тяжёва, 
 1984 — Мартин Райл, инглиз радиоастрономы, Нобель премиясе лауреаты.
 1995 — Тәлига Бикташева, 
 2004 — Борис Викторов, 
 2005 — Нго Сю-Лэ, 
 2005 — Олег Лундстрем, композитор, эстрада дирижеры.
 2006 — Рәшит Назаров, 
 2008 — Николай Никитин, колхоз бригадасы җитәкчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 2013 — Кадыйр Җәмалетдинев, 
 2014 — Каһим Әүхәтов, 
 2015 — Нурлан Балгымбаев, 
 2016 — Наҗия Теркулова, 
 2018 — Милена Дравич, 
 2018 — Нурия Мөдәррисева, 
 2020 — Илдар Сәетов, 
 2021 — Виталий Племенков,

Православларда — Покрау бәйрәме.



Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
14 октябрь
Мәгъсүм Насыйбуллин

Мәгъсүм Нәҗип улы Насыйбуллин — татар язучысы.

Биография 
Үзенең детектив әсәрләре белән киң катлау укучыларга танылган язучы Мәгъсүм Насыйбуллин 1925 елның 15 октябрендә Татарстанның Кукмара районы Байлангар авылында туа. Җидееллык мәктәпне тәмамлагач, башта МТСта эшли, аннары башлангыч мәктәптә укыта. 1943 елның сентябрендә ул Кызыл Армия сафларына алына, хәрби аэродромда хезмәт итә. Аннары, алты айлык хәзерлектән соң, фронтка җибәрелә, Көнчыгыш Пруссиядә барган сугышларда катнаша.

Сугыштан соң Мәгъсүм Насыйбуллин, юрист һөнәрен алып, башта Свердловск өлкәсендә, аннары Казакстан һәм Башкортстанда, ә 1970—1981 елларда Татарстан Республика прокуратурасында хезмәт итә.

Байлангар зиратында җирләнгән.

Иҗаты
Үз иҗатын ул очерклар язудан башлап җибәрә, соңга таба әдәбиятның проза жанрына килә. Аның 1968 елда русча "Конец опасной тропы" дигән беренче китабы, ә 1970 елда Башкортстан китап нәшриятында "Юрист язмалары" исемле икенче китабы дөнья күрә. Аннан соң язучының бер-бер артлы "Без капчыкта ятмый", "Телсез шаһитлар", "Төнге ату", "Алтын алка", "Яшерен касса", "Йөрәк таш түгел", "Кайтаваз", "Капкын", "Тукран тәүбәсе" һ.б. исемле китаплары басылып чыкты.

Мәгъсүм Насыйбуллин 1979 елдан Cәвит Социалистик Җөмһүpиᴙтләр Берᴫеᴦе язучылар берлеге әгъзасы.

2009 елның 16 августында Казанда вафатбула. Байлангар авылы зиратында дәфен кылынган.

Чыганаклар 
 Нуруллин Р.Г. Яхиннар. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2016. — 208 б. – 500 д. – ISBN 978-5-906701-70-1.

Сылтамалар 
  Корылган мылтык: Повестьлар, хикәяләр җыентыгы 
 Белем.ру 

Татар язучылары
Хокукчылар
Татар хокукчылары
Детектив язучылар
Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Зилә Вәлиева

Зилә Вәлиева — Татарстан сәясәтчесе, мәдәният эшлеклесе.

Биография

Вәлиева Зилә Рәхимҗан кызы 1952 елның 15 октябрендә Уфа шәһәрендә туа.

Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый (1978 ел). 1970-1980 еллар – Уфа шәһәре «Ленинчы» республика яшьләр газетында , әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире. 1980-1982 еллар – Казан шәһәре «Вечерняя Казань» газеты е. 1982-1990 еллар – Казан шәһәре "Советская Татария" газетында , социаль мәсьәләләр бүлеге мөдире. Казан шәһәре «Известия Татарстана» газетында сәясәт бүлеге редакторы.

1992-1995 еллар – Татарстан Республикасы Югары Советы рәисенең беренче урынбасары.

1995-1999 еллар – Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәисе урынбасары.

1999 елның сентябрь ае – 2001 елның апрель ае – Татарстан Республикасының Матбугат, телерадиотапшырулар һәм массакүләм коммуникация чаралары министры.

2001 елның май ае һәм 2005 елның апрель ае – Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары.

2005 елның 29 апреленнән Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары – мәдәният министры.

2012 елның 17 маеннан «Казан кирмәне» музей-тыюлыгы директоры.

2020 елның 16 гыйнварында алтынчы чакырылыш Татарстан Иҗтимагый палатасының () беренче утырышында (Анатолий Фомин урынына) Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе итеп сайлана.

2023 елның 20 гыйнварында җиденче чакырылыш Татарстан Иҗтимагый палатасының беренче утырышында янәдән Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе итеп сайлана.

Бүләкләре 
 «Фидакарь хезмәт өчен» медале 
 2005 ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале 
 2008 ― «Дуслык» ордены (РФ)
 2009 ― РФ хөкүмәтенең мәдәният өлкәсендәге премиясе
 2017 ― «Дуслык» ордены (Татарстан) — «республиканың тарихи-мәдәни һәм рухи мирасын саклауга, үстерүгә, популярлаштыруга керткән өлеше һәм озак еллар башкарган тырыш хезмәте өчен».
 2022 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены ― «Татарстан Республикасы файдасына күпьеллык нәтиҗәле хезмәте һәм актив җәмәгать эшчәнлеге өчен»

Гаилә хәле 
Кияүдә (ире Римзил Вәли), улы Динислам (Денис).

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Белем.ру

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татарстан сәясәтчеләре
Татар журналистлары
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Әхмәт Юныс

Әхмәт Юныс — татар шагыйре, мөгаллим, журналист.

Ул 1916 елда Татарстанның Кукмара районы Әсән-Елга авылында туа. Җидееллык мәктәпне тәмамлый. Аннары соң башлангыч сыйныфларда — укытучы, 1937 елда Казанга килеп, Татарстан китап нәшриятында – мөхәррир, «Кызыл Татарстан» һәм «Яшь сталинчы» газеталарында әдәби хезмәткәр булып эшли. Ак финнарга каршы сугышта, аннары Ватан сугышында катнаша. Сугыштан соң Казан университетында югары белем ала, «Яшь сталинчы» газетасы һәм «Пионер» журналы редакцияләрендә, Татарстан китап нәшриятында эшли.

Әдәбиятка ул 30 еллар ахырында килә. 1936 елда аның «Гүзәл яшьлек» дигән беренче шигъри җыентыгы басылып чыга. Аннары «Тантана», «Әсән Елга», «Без кайтырбыз», «Уңыш», «Яз килә», «Кырларга сәяхәт», «Көн артыннан көн» һ.б. китаплары дөнья күрә.
Ә.Юныс К.Чуковский, С.Маршак, А.Барто, Я.Коллас шигырьләрен, М.Миршәкәрнең «Ленин Памирда» әсәрен татарчага тәрҗемә итә.

Озакка сузылган каты авырудан соң, 1976 елның июлендә Казанда вафат була.

Чыганаклар 
 Белем.ру

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
ССРБ шагыйрьләре
Россия, СССР, РФ җитәкчеләре

Русь, Россия, СССР, Россия Федерациясе җитәкчеләре (862–2013).

 

1917 елга кадәр даталар иске стильдә бирелгән.

Новгород кенәзләре 
 Рюрик (862–879).
 Олег Күрәзә (879–882).

Киев бөек кенәзләре 
 Олег Күрәзә — (882 ел–912 ел)
 Игорь Рюрик улы — (912 ел–945 ел)
 Святослав Игорь улы
 Ярополк Святослав улы
 Владимир I (Владимир Кызыл Кояшкай) — (11 июнь 978 ел — 15 июль 1015 ел)
 Святополк Владимир улы

Владимир бөек кенәзләре

Мәскәү кенәзләре һәм Мәскәү бөек кенәзләре 
 Василий III

Россия патшалары

Рюрик нәселеннән 
 Иван IV Явыз (1547 – 1584).
 Фёдор I Иван улы (1584 – 1598) .

Годуновлар 
 Ирина Фёдор кызы Годунова (1598).
 Борис Фёдор улы Годунов (1598 – 1605).
 Фёдор II Борис улы Годунов (1605).

Чуалыш вакыты 
 Лжедмитрий I (Отрепьев Юрий Богдан улы) (1605 20 июне – 1606 елның 17 мае).
 Василий Иван улы Шуйский (1606 – 1610).

Җидебоярлык һәм Җирле Идарә (Земство) хөкүмәте

Россия патшалары

Романовлар

Россия императорлары 
 Пётр I (1721 елның 22 октябре — 1725 елның 28 гыйнвары)
 Екатерина I (1725 елның 28 гыйнвары — 1727 елның 6 мае)
 Пётр II (1727 елның 7 мае — 1730 елның 19 гыйнвары)
 Анна Иоанновна (1730 елның 4 феврале — 1740 елның 17 октябре)
 Иван VI (1740 елның 17 октябре — 1741 елның 25 ноябре).
 Елизавета Петровна (25 ноября 1741 — 25 декабря 1761)
 Пётр III (25 декабря 1761 — 28 июня 1762)
 Екатерина II (28 июня 1762 — 6 ноября 1796)
 Павел I (6 ноября 1796 — 11 марта 1801)
 Александр I (12 марта 1801 — 19 ноября 1825)
 Николай I (12 декабря 1825 — 18 февраля 1855)
 Александр II (18 февраля 1855 — 1 марта 1881)
 Александр III (1 марта 1881 — 20 октября 1894)
 Николай II (20 октября 1894 — 2 марта 1917) [147]

Вакытлы хөкүмәт башлыклары 
 Георгий Евгений улы Львов (1917 елның 2(15) марты — 8(21) июле)
 Александр Федор улы Керенский (1917 елның 8(21) июле — 25 октябре (7 ноябре))

СССР җитәкчеләре 
 Владимир Илья улы Ленин 
 Иосиф Виссарион улы Джугашвили (Сталин) 
 Никита Сергей улы Хрущёв
 Леонид Илья улы Брежнев
 Юрий Владимир улы Андропов
 Константин Устин улы Черненко
 Михаил Сергей улы Горбачёв

РФ президентлары 
 Борис Николай улы Ельцин (1991 елның 10 июле – 1999 елның 31 декабре).
 Владимир Владимир улы Путин (1999 елның 31 декабре – 2008 елның 7 мае, 2000 елның 7 маена кадәр в. б.).
 Дмитрий Анатолий улы Медведев (2008 елның 7 мае – 2012 елның 7 мае) 
 Владимир Владимир улы Путин (2012 елның 7 мае -хәзерге вакыт).

Россия тарихы

Илләр буенча дәүләт башлыклары
Иман (нәшрият)

«Иман» нәшрияты - Татарстан Республикасында эшләүче нәшрият. 1990 елда "Иман" мәркәзе каршында оештырыла.  Милли, дини темага кагылышлы китаплар, догалыклар чыгара. Нәшрияттә нәшер ителгән китаплар саны 1000нән артып китә.  2010 елда нәшриятның интернет-каталогы ачылды. Хәзерге вакытта нәшрият чыгарган китапларның сыйфаты арта бара, мәсәлән, яңа чыккан "Мофассалл-гыйлме-хәл" китабы шуңа мисал булып тора. Шулай ук хәзер дини тематикадан башка, матур һәм тарихи-документаль әдәбият нәшер итү көчәйде.

Беренче мөдире Вәлиулла хәзрәт Ягъкуб булган иде.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Интернет-каталог

Моны да карагыз 

Әлифба буенча нәшриятлар
Казан оешмалары
Татар телле нәшриятлар
Татарстан нәшриятлары
Фәйрүзә Мөслимова

Фәйрүзә Әсгать кызы Мөслимова — татар шагыйрәсе.

Биография
Фәйрүзә Мөслимова  1954 елның 9 июлендә Татарстанның Актаныш районы Иске Балтач авылында туа. Ана ягыннан әбисе Әминә Шаһиарслан мулланың кызы була. Иске Кормаш, аннары Актаныш урта мәктәбендә белем ала. Мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә. Уку дәверендә ул "Әллүки" әдәби берләшмәсендә актив катнаша башлый.

Университетны тәмамлагач, яшь журналист "Яшь Ленинчы" (хәзерге "Сабантуй газетасы") газетасы редакциясендә эшли башлый. Соңрак берничә ел завод газетасында эшли. 1982 елда кабат олы матбугатка кайта,«Ялкын» журналының  әдәбият-сәнгать бүлегендә җиң сызганып эшли башлый.

2016 елга кадәр «Ялкын» журналының җаваплы сәркатибе.

Фәйрүзә Мөслимова 1993 елдан Татарстан һәм СССР Язучылар берлекләре әгъзасы.

Вафаты 
2021 елның 7 ноябренә каршы төндә Казанда, Республика клиник хастаханәсендә коронавирустан вафат булган. Самосырово мөселман зиратында җирләнә

Басма китаплары
 Бер тауда ун чишмә (коллектив җыентык), Татарстан китап нәшрияты, 1992 ел.
 Ярату яралары, Татарстан китап нәшрияты, 2001 ел.
 Апрель кары, Татарстан китап нәшрияты, 2004 ел.
 Алтын йозак, Татарстан китап нәшрияты, 2009 ел.

Гаиләсе 
Ире Камил Сәгъдәтшин (29.02.1952), «Ватаным Татарстан» газетасы журналисты, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
Улы Илдар Сәгъдәтшин (3.02.1978), 2015 елдан ТКН генераль директоры; килене Гүзәл, оныклары Илсинә, Сәлим..

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Сабантуй газетасы, №10 (5812) 5 март, 2011 ел.

Сылтамалар

Шулай да карагыз 

 Шаһиарслан Агумов
 Рина Зарипова

Татар шагыйрьләре
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Татар шагыйрьләре

Татар шагыйрьләре исемлеге:
Бу исемлектә милләтләренә карамастан, татар телендә иҗат иткән шагыйрьләр күрсәтелә. .

 Әхмәт Ерикәй
 Әхмәт Юныс
 Әхсән Баян
 Ибраһим Биектаулы
 Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари
 Габдулла Тукай
 Гали Хуҗиев
 Гарифҗан Мөхәммәтшин
 Заһидә Бурнашева
 Зиннур Насыйбуллин
 Зәки Нури
Рузил Фазлыев
 Кол Гали
 Кояш Тимбикова
 Кәрим Җаманаклы
 Мифтахетдин Акмулла
 Мостафа Ногман
 Мөдәррис Әгъләмов
 Муса Җәлил
 Нур Гайсин
 Нур Әхмәдиев
 Ринат Нуруллин
 Роберт Миңнуллин
 Сибгат Хәким
 Сирин Батыршин
 Сәхаб Урайский
 Саҗидә Сөләйманова
 Хәсән Туфан
 Фәйрүзә Мөслимова
 Шәрәф Мөдәррис
 Кыям Юлдашев
 Рифат Сәлах

Моны да карагыз
 Татар язучылары

Сылтамалар 
 Шигърият.ru, Татар шигъриятенә багышланган сайт

Татар шагыйрьләре
Исемлекләр:Мәдәният
16 октябрь

16 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның уналтынчы көне. Ел ахырына 76 көн кала.



— Халыкара азык-төлек көне (, ).

Әрмәнстан — әрмән матбугаты көне (, ).
 : 
 Ипи көне ().
 Очыш инструкторлары көне ().
  — Ликуат Али Хан үлеме көне ().
  — Рим папасы Иоанн Павел II көне ().
  — Укытучылар көне ().

Бөтендөнья анестезия көне ().
 , ,  — Җитәкче көне ().
  —  Хәрби һава көчләре көне (, ).

1929 — Таҗик ССРы төзелә.
 1941 — Мәскәүдә паника, ВКП(б) җитәкчеләре шәһәрдән кача башлый. 
 1946 — нацист башлыкларына карата Нүрнберг мәхкәмәсе боерыгы үтәлә. 
 1964 — Кытай атом коралының беренче сынавын үткәрде.
 2002 — 2002 елның Бөтенроссия халык җанисәбе тәмамлана.

1840 — Милош Милоевич, 
 1841 — Ито Хиробуми, япон дәүләт эшлеклесе, конституция проекты авторы, премьер-министры.
 1844 — Исмәгыйль Кәмали, 
 1854 — Оскар Уайльд, ирланд язучысы.
 1863 — Джозеф Остин Чемберлен, инглиз дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1886 — Давид Бен-Гурион, 
 1886 — Елеферий Суханкин, 
 1888 — Юҗин О'Нил, 
 1889 — Сергей Петров, 
 1899 — Дмитрий Митьков, 
 1910 — Муса Баймуханов, 
 1918 — Луи Пьер Альтюссер, 
 1918 — Сергей Владимиров, 
 1919 — Василий Алендей, 
 1927 — Гүнтер Грасс, 
 1930 — Аркадий Аннин, 
 1936 — Вил Еникиев, 
 1945 — Мәгъдәт Рәхимколов, 
 1945 — Нелли Белова, 
 1946 — Альберт Әсәдуллин, 
 1948 — Марат Абдуллин, 
 1953 — Владимир Шевчук, 
 1953 — Гөлфия Янбаева, 
 1961 — Марк Леви, француз язучысы.
 1969 — Марина Карягина, 
 1972 — Илья Шульгин, 
 1982 — Илдар Фәтхуллин, 
 1983 — Лорин, бәрбәр милләтле швед җырчысы, Евровидение 2012 җыр бәйгесенең җиңүчесе.

1916 — Константин Калинин, 
 1938 — Гайнан Хәйри, 
 1939 — Исхак Казаков, 
 1946 — Альфред Розенберг, рус чыгышлы алман дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
 1946 — Вилһелм Кейтел, алман хәрби эшлеклесе.
 1946 — Йоахим фон Риббентроп,  чит ил эшләре министры.
 1948 — Дмитрий Альперов, 
 1959 — Җорҗ Маршалл, 
 1964 — Маргарита Агренева-Славянская, 
 1974 — Евгений Фоминов, 
 1979 — Юхан Борген, норвеж язучысы, драматург.
 1992 — Фавст Никитин, 
 1993 — Иван Лапкин, 
 1998 — Пётр Дементьев, 
 2007 — Флора Әхмәтова-Урманче, 
 2008 — Дагмар Нормет, 
 2009 — Мәгъсүм Насыйбуллин, 
 2016 — Виктор Зубков, 
 2017 — Дафне Каруана Галиция, 
 2018 — Исмәгыйль Әхмәт, КХҖ дәүләт эшлеклесе.
 2018 — Юрий Калашников, 
 2020 — Мамадали Мәхмүдов, 
 2021 — Сергей Янаки,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
16 октябрь
Океанлык илләре

Океанлык илләре – Океанлыкта урнашкан дәүләтләр һәм территорияләр.

 Австралия 
 Вануату 
 Кирибати 
 Маршал Утраулары 
 Науру 
 Яңа Зеландия 
 Палау 
 Папуа – Яңа Гвинея 
 Самоа 
 Соломон утраулары 
 Тонга 
 Тувалу 
 Микронезия Федератив Штатлары 
 Фиджи

Территорияләр: 
 Америка Самоасы 
  Гавайалар 
  Гуам 
  Джонстон атоллы 
  Кук утраулары 
 Мидуэй утравы 
 Ниуэ 
 Клиппертон
 Яңа Каледония 
 Норфолк утравы 
 Пасха утравы 
 Питкэрн утраулары 
 Төньяк Мариан утраулары 
 Токелау 
 Уоллис һәм Футуна 
 Уэйк атоллы 
 Франция Полинезиясе

Океанлык
Океанлык илләре
Lordi

Lordi — Финляндия рок төркеме. Өч катнашучыдан тора: Mr. Lordi, Hella, OX, Mana, Amen. Евровидение җыр бәйгесенең  башкаласы да 18-20 май көннәрендә узган 2006 елгы ярышында җиңүчесе.

Дискография 

 Get Heavy (2002)
 The Monsterican Dream (2004)
 The Arockalypse (2006)
 Deadache (2008)
 Babez for Breakfast (2010)
 To Beast or Not To Beast (2013)
 Scare Force One (2014)

Музыкаль төркемнәр
Финляндия рок-төркемнәре
17 октябрь

17 Октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның унҗиденче көне. Ел ахырына 75 көн кала.



— Хәерчелекне юк итүгә багышланган халыкара көн (, )..

— Лояльлек көне ().
  — Дессалинес көне ().

Бөтендөнья кече офицерлар көне (, ).
 : 
 Туры юл көне ().
 Каратәнлеләр шигърияте көне ().
 :
 Электриклар көне ().
 Аэрокосмос сәнәгате көне ().
 Пропаганда специалистлары көне ().
 Диңгез хәрби көчләренең машинистлары көне ().
  — Хатын-кызларның сайлауларда тавыш бирү хокукларына ирешү көне ().
  — Әти көне
  — Милли архитекторлар көне ().

1905 — Николай II Дәүләт Думасына канун чыгару хокукын биргән Манифестны имзалый.
 1918 — Венгрия Австриядән бәйсезлек игълан итә.
 1962 — Инглиз «Битлз» төркемнең беренче телевизион чыгышы.

1696 — Аугуст III Саксонияле, 
 1803 — Ференц Деак, 
 1831 — Афанасий Щапов, рус тарихчысы.
 1853 — Алексий, 
 1853 — Николай Каронин-Петропавловский, 
 1864 — Роберт Ләнсиң, 
 1870 — Никандр Миролюбов, 
 1889 — Модест Ильин, 
 1892 — Пётр Казьмин, 
 1903 — Андрей Гречко, 
 1906 — Яков Анисимов, 
 1912 — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
 1912 — Иоанн Павел I, Рим папасы
 1915 — Михаил Кузьмин, Советлар Берлеге каһарманы.
 1917 — Рәшидә Җиһаншина, Татар академия театрының танылган сәхнә остасы, җәмәгать эшлеклесе.
 1920 — Әгъдәс Борһанов, тарихчы-галим.
 1922 — Тамара Нечаева, 
 1931 — Евгений Яковлев, 
 1936 — Әлфизә Гыйниятуллина, 
 1937 — Гегель Гәрәев, химия фәннәре докторы.
 1939 — Әхмәт Саттар, 
 1942 — Андрей Гаврилов, 
 1945 — Роза Туфитуллова, журналист.
 1946 — Аркадий Алексеев, 
 1946 — Юрий Гортышов, 
 1948 — Марго Киддер, Канада-АКШ кино актрисасы.
 1949 — Александра Пермякова, 
 1959 — Әнис Галимҗанов, татар галиме.
 1962 — Лидия Әхмәтова, татар җырчысы.
 1964 — Миләүшә Нәҗмиева, 
 1967 — Дмитрий Песков, 
 1970 — Толкын Зәбирова, 
 1972 — Таркан (чын исем Тарка́н Теветоглу), төрек җырчысы.
 1972 — Эминем, 
 1975 — Магда Гад, 
 1975 — Рушанна Бабич, 
 1979 — Альбина Шаһиморатова, татар опера җырчысы, сопрано.
 1986 — Иван Касутин, 
 1989 — Айнур Биргалин, БР мөфтие (2019 елдан).
 1990 — Елизавета Ясько, 
 1995 — Алексей Миранчук, 
 1995 — Антон Миранчук,

1428 — Андрей Рублёв, китап һәм һәйкәл сынлы сәнгатенең танылган вәкиле.
 1835 — Алекcандр Урусов,  гаскәре командиры.
 1849 — Фредерик Шопен, поляк композиторы, пианочы-виртуоз.
 1887 — Густав Кирхгоф, алман физигы.
 1890 — Иван Горлов, 
 1931 — Павел Ковалевский, 
 1942 — Носон-Бер Векслин, 
 1943 — Хәниф Фәйзуллин, Бөек Ватан сугышы чорында Кызыл Гаскәр укчылар ротасы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1943 — Фәрит Яруллин, татар композиторы.
 1949 — Фёдор Толбухин, ССРБ гаскәр башлыгы.
 1959 — Николай Четаев, 
 1962 — Наталья Гончарова, 
 1970 — Ян Сыровый, 
 1978 — Василий Власов, 
 1991 — Николай Калабухов, 
 1992 — Герман Троицкий, биохимия галиме, профессор.
 1997 — Лев Столов, электротехника һәм электромеханика белгече, профессор.
 2021 — Ганҗә Әхмәдиева,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
17 октябрь
Гали Хуҗиев

Гали Хуҗиев — татар шагыйре.

Гали Хуҗи 1912 елның 17 октябрендә хәзерге Татарстанның Апас районы Карамасар авылында туа. 1937—1941 елларда, эштән аерылмыйча, Казан дәүләт педагогика институтының кичке бүлегендә укый, 1932-1934 елларда «Кызылармеец» газетасында — әдәби хезмәткәр, 1934 елдан — «Яшь ленинчы» газетасының җаваплы сәркатибе, соңрак редактор урынбасары һәм редакторы була. Үзе теләп сугышка китә һәм фронт газетасында җаваплы сәркатип булып хезмәт итә.

Гали Хуҗи әдәбиятка утызынчы елларда килә. Аның «Шатлык» исемле беренче шигъри җыентыгы 1936 елда басылып чыга. Шуннан соң дистәләрчә китаплары («Яшьлек тавышы», «Комсомолка», «Сабан тургайлары», «Зоя», «Туган җир», «Чын күңелдән», «Мин сөям сезне, дуслар!», «Кояшлы иртә», «Идел хикәясе» һ.б.) дөнья күрә.

Шагыйрь 1966 елның 13 октябрендә вафат була.

Сылтамалар 
 Белем.ру 
 Сагыну балладасы

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Шәхесләр:Апас районы
Роза Туфитуллова

Роза Рәхмәтулла кызы Туфитуллова (1945 елның 17 октябре, Яңа Үзи, Аксубай районы, , , ) — татар журналисты, дәүләт һәм иҗтимагый эшлеклесе. ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның «Фидакарь хезмәт өчен» медале иясе (2005), Гаяз Исхакый исемендәге премиясе лауреаты (2023).

Тормыш юлы 
Роза Туфитуллова 1945 елның 17 октябрендә Татарстанның Аксубай районы Яңа Үзи авылында дөньяга килә. Әтисе - колхоз рәисе, әнисе - башлангыч сыйныфлар укытучысы. Гаиләдә алты бала булалар, Роза иң олысы булганга, балаларны тәрбияләү аның җилкәсендә була. Яшьтән үк тырыш, зирәк һәм акыллы булуы ярдәм иткәндер, кыз урта мәктәпне алтын медальга, ә Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын кызыл дипломга тәмамлый.

1969 елдан - Казан телевидение студиясенең балалар тапшырулары редакторы.

1973 елдан "Яшь ленинчы" республика балалар газетасында эшли, 1977-1986 елларда әдәби хезмәткәр, өлкән корреспондент, баш мөхәррир вазыйфасын башкара.

1986-1988 - "Ялкын" Республика балалар журналы баш мөхәррире.

1988 елда исә хатын-кызлар өчен «Азат Хатын» Республика иҗтимагый – сәяси һәм сәнгать журналының баш мөхәррире (1991 елдан - «Сөембикә» журналы).

1992-2002 - Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе урынбасары, "Ак калфак" татар хатын-кызлар ассоциациясе рәисе.

1999-2004 - Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, социаль мәсьәләләр, балалар һәм яшьләр эшләре буенча комиссия рәисе урынбасары.

Беренче чакырылыш РФ Иҗтимагый палатасы әгъзасы (2006-2008), Иҗтимагый палатаның мәдәни һәм рухи мирасны саклау мәсьәләләре буенча комиссиясе әгъзасы.

Татарстан Республикасында ярлыкау мәсьәләләре комиссиясе (1993 елдан башлап) һәм Россиядә ир-атларның һәм хатын-кызларның тигез хокукларын һәм тигез мөмкинлекләрен тәэмин итү буенча Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Федерация Советы рәисе каршындагы Иҗтимагый комиссия составына керә.

Борынгы татар чигүләрен җыю белән шөгыльләнә.

Гаиләсе 
Кияүдә, улы һәм кызы бар.

Бүләкләре 
 Татарстан ССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1984);
 Гуманитар фәннәр академиясенең мактаулы әгъзасы (1999 елдан);
 "Санкт-Петербургның 300 еллыгы истәлегенә" (2003) медале;
  "Казанның 1000 еллыгы истәлегенә" (2005) медале;
 Татарстан Республикасының "Фидакарь хезмәте өчен" (2005) медале.
 2023 ― Гаяз Исхакый исемендәге премия ― рус, төрек телләренә дә тәрҗемә ителгән «Язмыш җиле» романы (Өммегөлсем Камалова-Акчурина тормышы нигезендә) һәм иҗтимагый эшчәнлеге өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Белем.ру 
 Центр военно политических исследований МГИМО
 Туфитуллова,_Роза_Рахматулловна

Моны да карагыз 

Татар журналистлары
ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары