alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
«Ирек мәйданы» газетасы

«Ирек мәйданы» — иҗтимагый-сәяси һәм мәдәни газета. Казанда нәшер ителә. атнага бер тапкыр чыга.

Аерым урын газетада тел, милләт проблемаларына бирелә.

Тарих 
«Ирек мәйданы» газетасының беренче номеры 2004 елда чыга.

Тираж 
 2010 — 33 000 данә.
 2020 елның июль аенда 45 800 (Татарстанда 32 400, Россия төбәкләрендә 3 300, Башкортстанда («Манзара») 10 100. 40 000 – почта аша тарала, калганы – газета киосклары аша сатыла).
 2022 елның гыйнвар аенда (гомуми тираж) 34 939.
 2022 елның июль аенда (гомуми тираж) 32 265.
 2023 елның гыйнвар аенда (гомуми тираж) 33 235.
 2023 елның июль аенда (гомуми тираж) 29 929.

Тышкы сылтамалар

Искәрмәләр 

И
Татарстан гәҗитләре
Алан Рикман

А́лан Си́дни Па́трик Ри́кман (ингл. Alan Sidney Patrick Rickman; 1946 елның 21 февралендә туды) — британия театр һәм кино актеры.

Алан Рикман 1946 елда да туа. Актерлык сәнгатенә ул соң керешә, 26 яшендә дизайнер белгечлегеннән драматик сәнгать академиясенә күчә. Башта Шекспир, Чехов, Миллер әсәрләрендә күп уйный. 1980нче еллар башында британ телевидениесендә күренә башлый.

Кино өлкәсенә исә Рикман тагын да соңрак, 40 яшь тулгач кереп китә һәм шундук дөньякүләм танылу казана. "Баш бирмәс" фильмында ул мөлаем Һанс Грубер ролен башкара һәм шуннан соң Һолливудта барлык террорчылар аның мисалында уйный башлый. Бу роль Рикманга шактый күп тәкъдимнәр китерә. Ул "Робинд Һуд: караклар шәһзадәсе" фильмында Ноттингем шерифы, "Гакыл һәм хисләр"дә полковник Брэндон, "Галактиканы эзләгәндә" киносында Александр Дэйн, "Догма"да Метатрон рольләрен башкара. Распутин роле өчен ул "Алтын глобус" һәм "Эмми" бүләкләре ала.

Тамашачыларның чын яратуына актер Гарри Поттер фильмнары аша ирешә. Бу фильмда аңа профессор Северус Снейп роле бирелә һәм ул аны оста башкара. Башта таләпчән, гаделсез һәм тәкәббер булып күренеп, беренче фильмнарда ул иң явыз персонажларның берсе була. Тик соңрак аның яшерен изге гамәлләре билгеле булып, ул каһарманга әйләнә. Рикман башкаруында бу роль фильмны бизәп тора, аңа ниндидер үзенчәлек өсти.

Соңгы тормыш елларда да Алан Рикман экраннарда еш күренде. "Чын мәхәббәт", "Парфюмер", "Кар бәлеше" кебек фильмнарда аны күп кеше таныган. Аның Тим Бертон белән дә хезмәттәшлеге актив булган, мисал өчен, "Суини Тодд" фильмында ул явыз хөкемдар ролен уңышлы башкара. "Алиса могҗизалар илендә" фильмында күбәләк корты аның тавышы белән сөйләшә.

Алан Рикман 2016 елның 14 гыйнварында да вафат була.

Фильмография 
Иң популяр фильмнар:

Сылтамалар 

 Британ актеры Алан Рикман вафат
 Кинопоиск сайты 

Бөекбритания актерлары
Флүс Латыйфи

Флүс Фатих улы Латыйпов, яки Флүс Латыйфи – танылган татар язучысы, журналист.

Биография 
Флюс Латыйфи 1943 елның 3 июнендә Мөслим районында Мөслим авылында туа.

Аның иҗат җимешләре "Кырагай", "Ак-карага тимәскә", "Уяну", "Әманәт", "Вөҗданыңнан сора" исемле h.б. җыентыкларында дөнья күрделәр. Әмма Флүс Латыйфиның татар әдәбияты тарихына кереп калган әсәре – 1993 елда аерым китап булып басылып чыккан "Хыянәт" романы иде. Татар милләтенең иң фаҗигале чорына багышланган бу әсәр сүрәтләнгән вакыйгаларның масштаблылыгы, геройларның монументальлеге, эчтәлегенең тирәнлеге hәм үтә дә актуальлеге белән аеырылып тора. Әдипнең соңгы елларда иҗат ителгән "Ишелеп төшкән бәхет", "Бәйсез этләрне атарга" романнары да укучылар тарафыннан бик җылы кабул ителде.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Флүс Латыйфи биографиясе
 Флүс Латыйфи вафат булды
 Белем.ру 
 

Татар язучылары
Татар журналистлары
1958 ел



Вакыйгалар 
 22 февраль — Мисыр һәм Сүрия президентлары ике илнең Берләшкән Гарәб Җөмһүриятенә берләшүе турында акт имзалыйлар.
 19 март — Страсбургта беренче Европарламент утырышы ачыла.
 2 апрель — Уичита Фоллста (Техас) көчле торнадо теркәлгән, тизлеге 450 км/сәгатькә.
 21 май — КПССның Татарстан өлкә комитеты пленумы «Татар гомумбелем мәктәпләрендә эшнең торышы һәм яхшырту чаралары турында» карарын чыгара. 
 29 июнь — Бразилия такымы беренче тапкыр футбол буенча дөнья чемпионатында җиңде.
 16 июль — Юдино Яшел Үзән районы дип үзгәртелә.

Туулар 

 10 гыйнвар — Флүр Баһаутдинов, юрист, язучы.
 21 гыйнвар — Фирзәр Мортазин, музыкант, композитор, популяр җырлар авторы 
 1 февраль — Рөстәм Фәткуллин, «Болакта» Яшьләр театры баш режиссеры. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
 24 февраль — Силвия Пфайфер, Бразилия кино һәм театр актрисасы, топ-модель.
 2 март — Андрей Поминов, министр урынбасары.
 21 март — Гэри Олдмен, инглиз киноактёры.
 3 апрель — Алек Болдуин (), Америка актёры.
 10 апрель — Азат Хөсәенов (Азат Тимершәех), җырчы, ТР халык артисты.
 2 май — Әнвәр Либабов, кино һәм пантомима театры артисты.
 14 май — Риф Гайнанов, грек-рим көрәше буенча халыкара класслы спорт остасы, Россиянең атказанган тренеры.
 30 май —Елена Майорова, кино һәм театр актрисасы, РСФСР атказанган артисты. 
 2 июль — Рафис Кашапов, Бөтентатар иҗтимагый үзәгенең Чаллы бүлекчәсенең рәисе, 2014 елдан — сәяси тоткын.
 7 июль — Айдар Юзиев, фәлсәфәче-галим, фән докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе.
 29 август — Майкл Джексон, җырчы, композитор.
 31 август — Искәндәр Гыйләҗев, татар халкы тарихы белгече, галим, педагог.
 8 сентябрь — Азат Хәлимов, баянчы, ТР атказанган артисты (1999).
 10 сентябрь — Крис Коламбус, АКШ кинорежиссеры.
 14 сентябрь — Рамил Исламов, әдәбият белгече.
 7 октябрь — Зифа Кадыйрова, татар язучысы.
 29 октябрь — Дэйвид Ремник, АКШ журналисты, язучы.
 9 ноябрь — Хәмит Камалов, РФ генерал-лейтенанты.
 15 ноябрь — Шәһит Заһретдинов, мәшһүр совет спортчысы, велосипедчы, шоссе велоузышлары буенча ССРБ чемпионы. 
 19 ноябрь — Хәбир Ибраһим, язучы-драматург.
 22 ноябрь — Кадрия Идрисова, БТК каршындагы «Ак калфак» оешмасы рәисе (2014 елдан).
 30 ноябрь — Фәрит Бәшир, татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче.

Вафатлар 

 8 февраль — Иван Кочнев, Советлар Берлеге Каһарманы.
 28 июль — Габдулла Фәйзи (Габдулла Сатыев), педагог, дәреслекләр авторы.
 22 август — Роже Мартен Дю Гар, француз язучысы, Нобель бүләге лауреаты.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Фәрит Яруллин, татар композиторы.
 Нәҗип Җиһанов, татар композиторы.
 Әхмәт Фәйзи, татар язучысы.
 Ширияздан Сарымсаков, режиссер.
 Әнәс Тумашев, татар рәссамы.
 Хәлил Әбҗәлилов, татар артисты.
 Фатих Колбарисов, артист.
 Асия Хәйруллина, артистка.
 Лотфулла Фәттахов, рәссам.
 Харис Якупов, рәссам.
 Нияз Даутов, режиссер.

Чыганаклар 

1958 ел
Еллар
1732 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 22 февраль — Джордж Вашингтон, беренче АКШ президенты (1799 елда вафат булды).
 Сәгыйть Хәлфин — татар мәгърифәтчесе, I Казан ирләр гимназиясенең татар теле укытучысы.

Вафатлар 

1732 ел
Еллар
1810 ел



Вакыйгалар 
 2 апрель — Наполеон I эрцгерцогиня Мария Луизага өйләнә.
 30 июнь — Нидерландлар Франция составына кертелде.

Туулар 

 1 март — Фредерик Шопен, мәшһүр композитор (1849 елда вафат).
 8 июнь — Роберт Шуман, алман композиторы.

Вафатлар 

1810 ел
Еллар
1897 ел



Вакыйгалар 
 13 июль — Гульельмо Маркони радионы патентлаштырыла.
 14 июль — Русиядә якшәмбе рәсми ял көне итеп игълан ителде.

Туулар 

 22 февраль — Һади Маликов, хәрби эшлекле, дипломат (1897-1937).
 22 февраль — Леонид Говоров, ССРБ маршалы.
 23 февраль — Бакый Урманче, татар профессиональ сынлы сәнгатенә нигез салучы, рәссам, график, скульптор һәм архитектор.
 2 май — Бәкер Белоусов, Гражданнар сугышы каһарманы. 
 20 май — Бәхтегәрәй Шәфиев, журналист һәм революционер.
 26 май — Кыям Абрамов, ТАССР ХКШ рәисе (1930-1937).
 29 май — Бари Рәхмәт, шагыйрь.
 7 июнь — Кирилл Мерецков, хәрби башлык, Советлар Союзы маршалы.
 12 июнь — Энтони Иден, Бөекбританиянең 64-нче премьер-министры (1955—1957). 
 25 июль — Галимҗан Нигъмәти, татар язучысы.
 20 август — Тарьей Весос, Норвегия язучысы.
 Хәмит Зөбәер Кошай, татар галиме, археолог, татар эмиграциясенең күренекле вәкиле, ЮНЕСКОның ачык һавадагы музейлар комитеты рәисе.
 28 сентябрь — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
 12 декабрь — Александр Кирзимов, генерал-майор (1941).
 Каюм Поздняков, беренче татар кинорежисеры.

Вафатлар 

 9 март — Җамалетдин Әфгани, ислам дине реформаторы.

1897 ел
Еллар
Гыйлем Камай

Гыйлем Хәйри улы Камай — танылган татар галиме, күренекле химик.

Гыйлем Камай 1901 елның 23 февралендә Казан губернасының (хәзер Татарстан Республикасының) Тәтеш шәһәрендә йөк төяүче гаиләсендә туа. Гыйлемгә 9 яшь булганда әтисе үлә һәм аңа төрле авыр эшләр башкарырга туры килә. 1916-1920 елларда Татар укытучылар мәктәбендә укый, җәй көннәре пристаньдә эшли. 1920 елда Кызыл Армиягә алына. 1922 елда, Армия сафларыннан демобилизацияләнгәннән соң, Тум университетына укырга керә. 1926 елда аны тәмамлый, ә аннары Казанга кайтып, Казан дәүләт университетында аспирантурада укый. Шул вакыттан алып, Г.Х.Камайның бөтен тормышы фәнгә хезмәт итүгә, химия кадрлары хәзерләүгә һәм актив җәмәгать эшенә багышлана.

Г.Х.Камай зур фән юлы үтә. Профессор А.Е.Арбузов җитәкчелегендә фосфорның органик кушылмалары химиясе өлкәсендә тикшеренүләрдән башлап, ул тиз вакыт эчендә мышьяклы органик кушылмалар өлкәсендә оригинал фәнни юнәлешкә нигез сала һәм аны үстерә. Г.Х.Камай хөкүмәтнең мөһим заданиеләрен үтәүче галимнәр коллективына күп еллар буена уңышлы җитәкчелек итә. Ул үзенең тикшеренүләре белән Бөек Ватан сугышында дошманны җиңү эшенә шактый зур өлеш кертә.

Г.Х.Камай – 400гә якын хезмәтнең һәм иллеләп ачыш таныклыкларының авторы. Ул 7 доктор, 40 фән кандидаты һәм йөзләрчә инженер-химиклар әзерли.

Г.Х.Камай, күренекле галим һәм педагог булу белән бергә, фәндә күренекле оештыручы һәм республикада танылган җәмәгать эшлеклесе дә була.

1931 елда ул, татарлардан беренче булып, Казан дәүләт университетының химия профессоры исемен ала. 1935-1937 елларда ул – Казан университеты ректоры, 1930-1931 һәм 1944-1945 елларда Казан химия-технология институты директоры урынбасары, 1945-1952 елларда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалында гыйльми сәркатип.
Г.Х.Камай республиканың фәнни үзәкләрен үстерүгә һәм ныгытуга күп энергия һәм көч куя. Ул – КХТИ һәм СССР ФАнең Казан филиалын оештыручыларның берсе. Г.Х.Камай – фәнни белемнәрне ялкынлы пропагандалаучы, яшьләрне яратып тәрбияләүче. Галимгә СССР Дәүләт бүләге бирелә, ул ике тапкыр Ленин ордены, ике тапкыр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

Г.Х.Камай 1970 елның 17 мартында вафат була.

Сылтамалар 
 Гыйлем Камай биографиясе, биремнәр
 Гыйльман Хайрú улы Камай

Искәрмәләр 

Татар галимнәре
Химиклар
Ректорлар
Химия фәннәре докторлары
.aq

.aq — Антарктиданың югары дәрәҗәле милли домены.

aq
Антарктида

sv:Toppdomän#A
.ar

.ar — Аргентинаның югары дәрәҗәле милли домены.

ar
Аргентина

sv:Toppdomän#A
.as

.as — Америка Самоасының югары дәрәҗәле милли домены.

as
Америка Самоасы

sv:Toppdomän#A
.at

.at — Австрияның югары дәрәҗәле милли домены.

at
Австрия

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#A
.au

.au — Австралияның югары дәрәҗәле милли домены.

au
Австралия

sv:Toppdomän#A
.aw

.aw — Арубаның югары дәрәҗәле милли домены.

aw
Аруба

sv:Toppdomän#A
.ax

.ax — Аланд утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

ax
Аланд утраулары
.az

.az — Әзербайҗанның югары дәрәҗәле милли домены.

az
Азәрбайҗан
.ba

.ba — Босния һәм Герцеговинаның югары дәрәҗәле милли домены.

ba
Босния һәм Герцеговина

sv:Toppdomän#B
.bb

.bb — Барбадосның югары дәрәҗәле милли домены.

bb
Барбадос

sv:Toppdomän#B
.bd

.bd — Бангладешның югары дәрәҗәле милли домены.

bd
Бангладеш

sv:Toppdomän#B
.be

.be — Бельгиянең югары дәрәҗәле милли домены.

be
Бельгия

sv:Toppdomän#B
.bf

.bf — Буркина Фасоның югары дәрәҗәле милли домены.

bf
Буркина Фасо

sv:Toppdomän#B
.bg

.bg — Болгарияның югары дәрәҗәле милли домены.

bg
Болгария

sv:Toppdomän#B
.bh

.bh — Бәһрәйннең югары дәрәҗәле милли домены.

bh
Бәһрәйн

sv:Toppdomän#B
.bi

.bi — Бурундиның югары дәрәҗәле милли домены.

bi
Бурунди

sv:Toppdomän#B
.bj

.bj — Бенинның югары дәрәҗәле милли домены.

bj
Бенин

sv:Toppdomän#B
.bm

.bm — Бермуда утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

bm
Бермуда утраулары

sv:Toppdomän#B
.bn

.bn — Брунейның югары дәрәҗәле милли домены.

bn
Бруней

sv:Toppdomän#B
.bo

.bo — Боливияның югары дәрәҗәле милли домены.

bo
Боливия

sv:Toppdomän#B
.br

.br — Бразилиянең югары дәрәҗәле милли домены.

br
Бразилия

sv:Toppdomän#B
.bs

.bs — Багам утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

bs
Багамалар
.bt

.bt — Бутанның югары дәрәҗәле милли домены.

bt
Бутан

sv:Toppdomän#B
.bw

.bw — Ботсванның югары дәрәҗәле милли домены.

bw
Ботсвана

sv:Toppdomän#B
.by

.by — Беларусиянең югары дәрәҗәле милли домены.

by
Беларусия

sv:Toppdomän#B
.bz

.bz — Белизның югары дәрәҗәле милли домены.

bz
Белиз

sv:Toppdomän#B
.ca

.ca — Канаданың югары дәрәҗәле милли домены.

ca
Канада

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#C
.cc

.cc — Кокос утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

cc
Кокос утраулары

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#C
.cd

.cd — Конгоның югары дәрәҗәле милли домены.

cd
Конго Демократик Җөмһүрияте
.cf

.cf — Үзәк Африка Җөмһүриятенең югары дәрәҗәле милли домены.

cf
Үзәк Африка Җөмһүрияте

sv:Toppdomän#C
.cg

.cg — Конго Җөмһүриятенең югары дәрәҗәле милли домены.

cg
Конго Җөмһүрияте

sv:Toppdomän#C
.ch

.ch — Швейцариянең югары дәрәҗәле милли домены.

ch
Швейцария

sv:Toppdomän#C
.ci

.ci — Кот-Д'Ивуарның югары дәрәҗәле милли домены.

ci
Кот-Д'Ивуар

sv:Toppdomän#C
.ck

.ck — Кук утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

ck
Кук утраулары
.cl

.cl — Чилиның югары дәрәҗәле милли домены.

cl
Чили

sv:Toppdomän#C
.cm

.cm — Камерунның югары дәрәҗәле милли домены.

cm
Камерун

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#C
.cn

.cn — Кытайның югары дәрәҗәле милли домены.

cn
Кытай

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#C
.co

.co — Колумбиянең югары дәрәҗәле милли домены.

co
Колумбия

sv:Toppdomän#C
.cr

.cr — Коста-Риканың югары дәрәҗәле милли домены.

cr
Коста-Рика

sv:Toppdomän#C
.cu

.cu — Кубаның югары дәрәҗәле милли домены.

cu
Куба

sv:Toppdomän#C
.cv

.cv — Кабо-Верденың югары дәрәҗәле милли домены.

cv
Кабо-Верде

sv:Toppdomän#C
.cx

.cx — Раштуа утравының югары дәрәҗәле милли домены.

cx
Раштуа утравы
Юлия Тимошенко

Ю́лия Влади́мир кызы Тимоше́нко (укр. Юлія Володимирівна Тимошенко, Григян/Телегіна) — Украинаның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.  «Батькивщина» (Ватан) партиясе һәм БЮТ (Юлия Тимошенко блогы) җитәкчесе. 2010 елда Украина президентына кандидат.

2011 елда Россия белән газ килешүләре төзү вакытында хакимиятне арттырып куллану турында эше буенча 7 елга хөкем ителә. 2014 елның Югары Радасы тарафыннан төрмәдән чыгарыла.

Искәрмәләр 

Украина сәясәтчеләре
XXI гасыр сәясәтчеләре
Украина премьер-министрлары
Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Йосыф әл-Кардави

Йосыф әл-Кардави (гар. يوسف القرضاوي) – хәзерге заман Ислам дине белгече, фәкыйһ. Шулай ук Әл-Җәзирә каналында "Шәригать һәм көндәлек тормыш" тапшыруын алып баруы һәм Islamonline.net сайтында фәтваларын нәшер итүе белән дә билгеле. Илле китап автыpы, шулар арасында мәшһүр Исламда хәрәм һәм хәләл китабы.

Мәзһәп мәсьәләсенә карашы 
Исламның замана шартларына ярашуының зарур булуына нигезләнеп, мәзһәпләр мәсьәләсенә карашын "Фәкыйһлар арасындагы каршылыкларның сәбәпләре турында. Тәкълитнең бәяләмәсе" фәтвасында бирә. Фәтвада әйтелгәнчә, мөселманнарның өстендә билгеле бер имамга тәкълид кылу (иярү) зарураты юк, чөнки бу очракта бу имам Аллаһ урынына канун чыгаручы булып саналыр иде. Иҗтиһад кылу дәрәҗәсенә ирешмәгән мөселманнар мөҗтәһидләр фикере арасыннан үзенә яраганын сайлап алырга тиеш. Шул ук вакытта җиңел юлларны эзләү дә дөрес түгел, чөнки ул кешенең дингә карашының җитди булмаганлыгы турында сөйли. Мәзһәпләрнең күп булуы кешенең табигатеннән килә һәм Исламның төрле шартларга ярашуына һәм киң таралуына сәбәпче буларак күрелә. Йосыф әл-Кардави Исламда торгынлык чорында туган иҗтиһад ишекләренең ябылуы турындагы фикерне кабул итми. Тиешле гыйлемне үзләштергән кешенең мөҗтәһид булу хакы бар дип саный.

Ислам галимнәре
1880 ел



Вакыйгалар 
 6 июль — Бастилия алу көнен (14 июль) Франциядә милли бәйрәм дип игълан ителде.

Туулар 

 28 гыйнвар — Сергей Малов, шәркыятьче-галим. 
 24 февраль — Сәгыйть Рәмиев, шагыйрь.
 9 май — Ибраһим Әхтәмов, хокук белгече, татар меньшевиклары җитәкчеләренең берсе.
 1 август — Мәҗит Гафури, татар язучысы.
 31 август — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (1890-1948 елларда).
 26 октябрь — Дмитрий Карбышев, хәрби эшлекле, профессор, Советлар Берлеге каһарманы.
 Габделбари Баттал (1880—1969) — күренекле татар әдибе, тарихчы.

Вафатлар 

 29 гыйнвар — Гордий Саблуков, Коръәнне тәрҗемә итүче.
 18 февраль — Николай Зинин, химик-галим. 
 28 март — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.
 4 октябрь — Жак Оффенбах, француз композиторы.

Еллар
1880 ел
Кәбир Бәкер

Кәбир Бәкер — мәшһүр татар драматургы, җәмәгать эшлеклесе.

Биография 
Кәбир Бәкер хәзерге Ырынбур өлкәсенә керә торган Түбән Әҗүрки авылында казак сословиясендәге татар гаиләсендә 1885 елның 25 февралендә туа. Шунлыктан ул үз әсәрләрен “Казак” псевдонимы куеп бастыра. Кәбир Бәкер Казанда 1907-1908 елларда Фатих Әмирхан, Габдулла Тукай һ. б. белән бергә “Әлислах” газетасында эшли. Татар телендә яхшы белем ала, көнчыгыш телләрен камил үзләштерә. Кәбир Бәкернең Казанда берничә әдәби китабы басыла. 1918 елда ул Ташкәнт шәһәрендә Совет хөкүмәте урнаштыруда актив катнаша. 1917 елда “Олуг Төркестан” исемле татар газетасы чыгара. 1920 елларның беренче яртысында Төркестанда совет хакимиятен урнаштыруда катнашкан татар гаскәрләрендә хәрби мулла вазифасын башкара. 1924 еллар тирәсендә кулга алына, ә иреккә чыккач, яңадан Ташкәнткә килә. 1930 елларда, Сталин диктатурасы илдә демократияне бөтенләй юкка чыгаргач, Кәбир Бәкер Ташкәнттән Самарга кайтып урнаша, икътисадчы булып эшли. 1944 елның февралендә Самарда вафат була.

Гаиләсе 
Әтисе Кәрим, Ырынбур округы Нижне-Озерная () бистәсе мулласы, әнисе Рабига Исмәгыйльҗан Абдулкаһһар бай кызы, Ырынбурда туган. Гаиләдә унөч бала була.
Хатыны Рабига (?-1964).
Улы Тургут (1918), инженер-төзүче (Самар).
Кызы Гөлнар (1926), табиб-эндокринолог (Самар), аның кызы Диләрә, оныгы Роман.

Сылтамалар 
 Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

Әдәбият 
 Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. К.: Татар энциклопедиясе институты. 1997, 36нчы бит.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз   

Татар драматурглары
1885 ел



Вакыйгалар 
 17 июнь — Нью-Йоркка француз пароходында Азатлык сыны китерелә.
 13 июль — Амстердамда Голландия милли музее ачыла.

Туулар 

 21 февраль — Әбүбәкер Терегулов, хирург, медицина профессоры. 
 25 февраль — Кәбир Бәкер, драматург.
 28 февраль — Нури Сакаев, актер һәм режиссер.
 10 август — Мулланур Вахитов, сәясәт эшлеклесе.
 9 сентябрь — Ибраһим Кулиев, татар тел белгече.
 18 сентябрь — Гозәир Хаҗибәков, композитор, ССРБ халык артисты.
 3 ноябрь — Шәриф Сүнчәләй, Башкортстанда мәгариф системасын оештыручы татар галиме туа.
  Гыйльметдин Шәрәф, җәмәгать эшлеклесе, язучы, нашир.

Вафатлар 

 2 гыйнвар — Сәлимгәрәй Тәфкилев, мөселман диния нәзарәтенең 2 нче мөфтие (1865-1885).
 22 май — Виктор Гюго, француз язучысы.

1885 ел
Еллар
Рим

Рим — Италиянең Лацио төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

Географиясе 

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 

 Cтатистика милли институты
 Cтатистика милли институты 

Әлифба буенча торак пунктлар
Италия коммуналары
Лацио төбәге шәһәрләре
Казан утлары (журнал)

«Казан утлары» —  1922 елдан Казанда татар телендә чыгучы журнал. XX гасырның икенче чирегендә ул татар халкының төп журналы булган. Бөек Ватан сугышы чорында да, СССРда күпләп гәҗит-журнал ябылып торганда да ул чыгудан туктамаган.

Татар язучыларының иң яхшы романнары, повестьлары, хикәяләре әүвәл шушы журналда дөнья күрә. Биредә шулай ук пьесалар, күренекле шәхесләрнең истәлекләре һәм көндәлек язмалары, театр һәм җыр сәнгате турындагы мәкаләләр, юмор-сатира әсәрләре басыла. Татар халкының тарихы, рухи мирасы һәм хәзерге хәле журналның төп, үзәк темасы булып тора.

Журналның гамәлгә куючысы — «Татмедиа» ААҖ.

Баш мөхәррир булып озак еллар Татарстанның халык шагыйре Равил Фәйзуллин эшләде, 2014-2017 елларда — Илфак Ибраһимов, 2018 елдан — Рөстәм Галиуллин.

Журналга Россия Федерациясенең барлык почта бүлекчәләрендә дә язылып була.

Тарих 
 1922 елның май аеннан бирле татар телендә чыга.
 1922-30 елларда — «Безнең юл», 1930-33 елларда — «Атака», 1933-65 елларда — «Совет әдәбияты», 1965 елдан башлап «Казан утлары» исеме белән дөнья күрә.  
 1977 елның 17 гыйнварында «Мактау билгесе» ордены белән бүләкләнә.
 2006 елның февралендә «Казан утлары», элекке СССРның әдәби журналлары арасында беренче булып, 1000нче санын чыгарды. Шул мең саннан иң шәп әсәрләрне сайлап, «Сүнмәс утлар балкышы» дигән, матбугатта бик югары бәя алган антология дә нәшер ителә.

Җитәкчеләре  
"Совет әдәбияты":
 1947  (1-4) — вакытлы җаваплы редактор Г. Разин
 1945  (5) — 1947 (6) җаваплы редактор Газиз Иделле
 1947  (7-10) — редколлегия
 1947  (11) — 1949 (4) җаваплы редактор Кави Нәҗми
 1949  (5) — 1950 (4) вакытлы җаваплы редактор Афзал Шамов
 1950  (5) — вакытлы җаваплы редактор Гази Кашшаф 
 1950  (6) — 1950 (3) җаваплы редактор Гази Кашшаф 
 1952  (4,5) —  җаваплы редактор өчен Габдрахман Әпсәләмов
 1952  (6) — 1958 (2) —  җаваплы редактор Гази Кашшаф 
 1958  (3) — 1963 (2) —  җаваплы редактор А. Гумеров
 1963  (4)  — 1965 (5) — җаваплы редактор Газиз Мөхәммәтшин
"Казан утлары":
 1965  (6) — җаваплы редактор Сибгат Хәким.
 1965  (7) — җаваплы редактор Әхсән Баянов
 1965  (7) — 1968 (4) — җаваплы редактор Рафаэль Мостафин
 1968 (5-8)  — редактор Ләбибә Ихсанова
 1968  (9) — 1971 (9) — баш редактор Зәки Нури
 1971  (10) — 1974 (10) — баш редактор Гариф Ахунов
 1974 (11) — 1982 (12) — баш редактор Зәки Нури
 1983  (1) — 1989 (12) — баш редактор Ренат Харис
 1990  (1-6) — баш редактор,  1990 (7) — 2013 (12) — баш мөхәррир Равил Фәйзуллин
 2014 (1) — 2017 (1) — баш мөхәррир Илфак Ибраһимов
 2018  (2) — баш мөхәррир Рөстәм Галиуллин

Журналның тиражлары 
 1965 (6) — 20 228 
 1970 (1) — 86 246 ↑  
 1975 (1) — 90 000 ↑ 
 1980 (1) — 94 800 ↑   
 1990 (1) — 81 049 ↓  
 2005 (1) —  7 025 ↓ 
 2018 (1) —  4 100 ↓
 2022 (7) —  7 523 ↑
 2023 (1) —  6 041 ↓
 2023 (7) —  5 459 ↓

Кызыклы фактлар 
 Бөек Ватан сугышы чорында аның кайбер нөсхәләрен, корал һәм азык-төлек белән бергә, дошман тылындагы сугышчыларга парашют белән ташлаганнар.

Элемтә 
 Редакция адресы: 420066, Казан, Декабристлар урамы, 2.
 Email: kazanutlari@yandex.ru

Сылтамалар 
 «Казан утлары» сайты

Искәрмәләр 

Татарча журналлар
Татарстан журналлары
Әдәби журналлар
Закир Сафин

Закир Вафа улы Сафин - Татар драма театры, опера һәм эстрада сәнгатьләрен үстерүгә сизелерлек зур өлеш керткән актер, опера һәм эстрада режиссеры.

Закир Сафин Чистай өязе Яңа Әлмәт авылында дөньяга килә. Зур сәнгать юлына ул 1929 елда Татар театр техникумын тәмамлагач аяк баса. Мәскәү, Казан, Әстерхан театрларында эшли, яшь каһарманнарны уйный һәм төрле яшьтәге характерлы рольләр башкара. 1939 елда Татар дәүләт опера һәм балет театры ачылгач, Мәскәү консерваториясе каршында Татар студиясен тәмамлаган З.Сафин шунда режисер булып эшли башлый. Бу вазифаны ул 1953 елга кадәр башкара. Гомеренең соңгы унъеллыгында ул Г.Камал исемендәге театрда актер, Г.Тукай исемендәге филармониянең режиссеры сыйфатында хезмәт итә.

Ыспай гәүдәле, гаҗәеп матур тавышлы актер тамашачы күңеленә үзенең Морат (Н.Исәнбәт, “Рәйхан”), Мансуров (Г.Насрый, “Кадерле минутлар”), Мөәззин (К.Тинчурин, “Казан сөлгесе”), Кент (У.Шекспир, “Король Лир”), Миллер (Ф.Шиллер, “Мәкер һәм мәхәббәт”) кебек рольләре белән кереп калды.

Закир Сафин 1965 елда вафат.

Татар артистлары
Татар режиссёрлары
Динияр Биләлетдинов

Динияр Ринат улы Биләлетдинов — футболчы, Россия җыелма командасының һәм "Спартак" клубының ярым сакчысы.

Тормыш юлы 

Динияр Биләлетдинов 1985 елның 27 февралендә Мәскәүдә туган. Әти-әнисе — Түбән Новгород өлкәсе татарлары. Футбол белән кызыксынуы нәселдән килә. Әтисе, танылган футболчы һәм тренер Ринатның футболга һәвәслеге олы улы Марат һәм урта улы Диниярга да күчкән. Диниярның энесе Данил исә фехтование белән профессиональ шөгыльләнә.

Динияр 2004 елдан бирле Россиянең яшьләр җыелма командасында (Андрей Чернышев җитәкчелегендә) футбол уйный. 2009 елга кадәр төзегән килешү буенча ул "Локомотив" командасы футболчысы була. Тренеры әйтүенчә, Динияр — бик тырыш һәм максатына ирешүче футболчы. Бабасы Сәйяр әйтүенә караганда, бу тырышлыгы аның татар милләтенә хас тырышлык. Динияр әйтүенчә, аның өчен тормышта иң мөһиме — туган-тумачаларының иминлеге һәм якын дусларының дуслыгы.

Футбол уйнаудан тыш, Динияр Мәскәү дәүләт индустрия университетында укый.

Клублар

Гаилә хәле 
Әтисе Ринат Билалетдинов (1957), футбол буенча тренер, әнисе Гаделия Габделәхәт кызы, табиб-акушер-гинеколог, косметолог. Ир туганнары: Марат (абыйсы, 1984), Данил (энесе, 1993)

Хатыны Мария (Позднякова), 2011 елда өйләнешкәннәр. Уллары Тимур (21.03.2012).

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Россия футболчылары
Татар спортчылары
«Рубин» футбол клубы
1884 ел



Вакыйгалар 
 24 апрель — Намибия алман колониясе буларак игълан ителә.
 5 август — Нью-Йоркта Азатлык сыны нигезенә беренче таш салына.
 12 октябрь — Испанлылар тарафыннан Җир шарының иң төньякта урнашкан шәһәр нигезләнә — Ушуайя.
 13 октябрь — Гринвич нульле меридиан буларак расланган.

Туулар 

 27 февраль — Шәриф Камал, татар әдәбияты классигы (1884-1942).
 3 март — Ильяс Кудашев-Ашказарский, музыкант һәм театр эшлеклесе.
 12 апрель — Отто Мейергоф (Otto Fritz Meyerhof), алман биохимигы.
 14 июнь — Миргазиз Укмаси, драматург.
 17 июнь — Рифат Гаспринский, «Тәрҗеман»ның нәшир-мөхәррире.
 24 сентябрь — Исмәт Инөнү,  Төркия президенты.
 29 сентябрь — Ярми Сәете, БАССР халык чәчәне.
 19 декабрь — Фәйзулла Туишев, виртуоз-гармунчы.

Вафатлар 

 12 май — Бедржих Сметана (Bedřich Smetana), чех композиторы.
 3 август — Поль Абади, француз архитекторы.

1884 ел
Еллар
1985 ел

Халыкара яшьләр елы (БМО).

Вакыйгалар 
 1 гыйнвар — беренче югары дәрәҗәле доменнар теркәлә (.arpa, .com, .edu, .gb, .gov, .mil, .net, .org, .us).
 15 гыйнвар — Урта Азиянең иң югары бинасы (Ташкент телеманарасы — ) төзелеше тәмамлана.
 20 гыйнвар — Рональд Рейган АКШ президенты вазифаларына икенче мөддәткә керешә.
 16 февраль — Исраил Ливаннан гаскәрләрен чыгара башлый.
 11 март — СБКФ ҮК пленумы Генераль сәркатиб булып Михаил Горбачевны сайлый.
 25 март — Лос-Анҗелеста 57-нче Оскар премиясен тапшыру тантанасы уза.
 26 апрель — Варшава килешүе 30 елга озайтыла.
 25 май — Бангладешта тропик циклон гә якын кеше тормышын өзә.
 17 июнь — АКШ-да Discovery каналы тапшыра башлый.
 14 июль — Люксембургның кечкенә Шенген шәһәрендә җиде дәүләт арасында (Бельгия, Нидерландлар, Люксембург, Франция, Алмания, Португалия, Испания) Шенген килешүе имзалана.
 31 август — Титаник көймәсе табыла.
 29 декабрь — Новосибирскта Себернең беренче метрополитены ачыла.

Туулар 

 17 гыйнвар — Илнур Закиров, Татарстанның атказанган артисты, М. Җәлил премиясе лауреаты.
 5 февраль — Криштиану Роналду, футболчы.
 27 февраль — Динияр Биләлетдинов, футболчы.
 22 март — Камил Сәмигуллин, татар дин әһеле, Татарстан мөфтие.
 26 март — Кира Найтли британ актрисасы.
 29 март — Шакур, татар рәп җырчысы.
 21 апрель — Алинә Сафиуллина, татар җырчысы.
 24 апрель — Талия Миңнуллина, Татарстан Республикасының хуҗалык җитәкчесе.
 28 сентябрь — Айсылу Имамиева, җурналист, язучы.
 3 ноябрь — Гүзәлия Нәҗипова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты.
 8 декабрь — Илдар Әхмәтов, татар эстрада җырчысы.

Вафатлар 

 Гариф Галиев, татар язучысы.
 11 гыйнвар — Вазыйх Исхаков, татар язучысы.
 11 гыйнвар — Ярулла Вәлиев, татар язучысы.
 12 февраль — Тәлгать Нигъмәтуллин, татар актеры.
 10 март — Константин Черненко, ССРБ сәясәтчесе, СБКФ ҮК генераль сәркатибе.
 20 март —  Кузьма Новоселов, очучы, Советлар Берлеге каһарманы.
 23 март — Шәзам Сафин, классик төр көрәшчесе, XV Олимпиада уеннары җиңүчесе.
 24 май — Мөхәммәт Гайнуллин, татар галиме, әдәбият белгече.
 7 сентябрь — Абдрахман Кумысников, балет артисты, балетмейстер, педагог.
 19 сентябрь — Итало Кальвино, итальян язучысы.
 30 сентябрь — Симона Синьоре, француз киноактрисасы.
 12 ноябрь — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Нури Арсланов, татар шагыйре («Иделем — илем» исемле шигырьләр һәм поэмалар китабы өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 

 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Клаус фон Клитцинг.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Херберт Хауптман, Джером Карле.
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Майкл Браун, Джозеф Голдштейн.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Клод Симон.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Франко Модильяни.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Дөнья табиблары атом-төш сугышын булдырмас өчен.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
1936 ел



Вакыйгалар 
 9 май — Муссолини Эфиопиянең Италиягә кушылуы турында игълан итә.
 10 июнь — ССРБ-да «Союзмультфильм» киностудиясе ачыла.
 15 июнь — Минзәләдә медицина уку йорты нигезләнә.
 3 июль — ССРБ-да Дәүләт автоинспекциясе барлыкка килә.
 1 август — Берлинда Җәйге Олимпия уеннары ачыла.
 14 август — Олимпия уеннарында беренче тапкыр баскетбол уйнала башлана.
 25 ноябрь — Алмания белән Япония Комминтернга каршы пакт имзалыйлар.
 5 декабрь — Мари автономияле өлкәсе Мари АССР-ы статусын ала.

Туулар 

 13 гыйнвар — Наил Әюпов, татар актеры, танылгын сәхнә остасы.
 10 февраль — Айрат Ибраһимов, татар җәмәгать эшлеклесе, журналист, публицист.
 15 февраль — Нәҗип Вәлитов, дөньякүләм танылган химия галиме.
 2 март — Әсгать Галимҗанов, Казан фермеры, хәйрияче.
 25 март — Әхмәт Рәшит, татар шагыйре, журналист.
 24 май — Индус Таһиров, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстан ФА академигы, сәясәтче.
 30 май — Йолдыз Исәнбәт, музыка белгече.
 7 июль — Игорь Губерман, совет һәм Исраил язучысы, шагыйрь. 
 17 август — Фәндәс Сафиуллин, Татарстан һәм Россия сәясәтчесе.
  3 сентябрь — Илдар Низамов, журналист, филология фәннәре докторы, профессор. 
 3 сентябрь — Зин әл-Габидин бин Гали,  Тунис президенты (1987-2011).
 21 сентябрь — Айрат Гафаров, татар галиме.
 26 сентябрь — Мидхәт Миншин, татар журналисты, язучы.
 5 октябрь — Вацлав Һавел, чех дәүләт эшлеклесе, язучы, драматург, диссидент, хокук яклаучы.
 11 октябрь — Закир Батраев, нәкышче рәссам.
19 октябрь — Рөстәм Вәлиев, язучы.
 29 октябрь — Билсур Габделхаев, татар галиме.
 3 ноябрь — Кев Салихов, татар физика галиме.
 11 ноябрь — Рөстәм Кутуй, татар язучысы.
 17 декабрь — Гайнулла Шәйхиев, ультра-тавыш физикасы белгече, сөйләм авазлары мәгънәсе өлкәсендә тикшеренүче.

Вафатлар 

 27 февраль — Иван Павлов, рус физиологы, физиология һәм медицина буенча 1904 елның Нобель премиясе лауреаты.
 12 апрель — Ризаэтдин Фәхретдин, тарихчы, педагог, әдип.
 12 июнь — Карл Краус (Karl Kraus), австрияле язучы.
 18 июнь — Максим Горький, рус язучысы.
 12 декабрь — Михаил Худяков, күренекле рус тарихчысы, археолог, этнограф, фольклорчы.

1936 ел
Еллар
.cy

.cy — Кипрның югары дәрәҗәле милли домены.

cy
Кипр

sv:Toppdomän#C
.cz

.cz — Чехиянең югары дәрәҗәле милли домены.

cz
Чехия

sv:Toppdomän#C
.de

.de — Алманиянең югары дәрәҗәле милли домены.

de
Алмания

sv:Toppdomän#D
.dj

.dj — Джибутиның югары дәрәҗәле милли домены.

dj
Җибути
.dk

.dk — Даниянең югары дәрәҗәле милли домены.

dk
Дания

sv:Toppdomän#D
.dm

.dm — Доминиканың югары дәрәҗәле милли домены.

dm
Доминика

sv:Toppdomän#D
.do

.do — Доминикан Җөмһүриятенең югары дәрәҗәле милли домены.

do
Доминикан Җөмһүрияте

sv:Toppdomän#D
.dz

.dz — Алжирның югары дәрәҗәле милли домены.

dz
Әлҗәзаир

sv:Toppdomän#D
.ec

.ec — Эквадорның югары дәрәҗәле милли домены.

ec Эквадор

sv:Toppdomän#E
.ee

.ee — Эстониянең югары дәрәҗәле милли домены.

ee
Эстония
.eg

.eg — Мисырның югары дәрәҗәле милли домены.

eg
Мисыр
.er

.er — Эритреянең югары дәрәҗәле милли домены.

er
Эритрея
.es

.es — Испаниянең югары дәрәҗәле милли домены.

es
Испания

sv:Toppdomän#E
1803 ел



Вакыйгалар 
 1 март — Огайо АКШ-га 17-нче штат буларак керә.
 30 апрель — АКШ Франциядән Луизиананы сатып ала.
 20 октябрь — АКШ Сенаты Франциядән Луизиананы сатып алуны ратификацияли.

Туулар 

 13 август — Владимир Одоевский, рус язучысы, фәлсәфәче.

Вафатлар 

1803 ел
Еллар
1970 ел



Вакыйгалар 
 1 март — Родезия Бөекбританиядән бәйсезлек игълан итте.
 11 май — Озак еллар буена Иран белән Бөекбритания бәхәсләшкәннән соң, БМО Иминлек Шурасы Бәһрәйн утрауларына бәйсезлек бирергә карар кыла.
 20 май — Мао Цзэдун Америка империализмына каршы дөнья инкыйлабына өнди.
 4 июнь — Тонга Бөекбританиядән бәйсезлек ала..

Туулар 

 5 март — Александр Вучич,  Сербия президенты.
 24 март — Рамай Юлдашев, җәмәгать эшлеклесе, татар милли хәрәкәте вәкиле. 
 19 апрель — Гөлнара Абитова, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры, Татарстанның атказанган артисты.
 30 июль — Артем Хохорин, ТР буенча эчке эшләр министры.
 2 август — Лилия Хәмитова, татар җырчысы. 
 23 август — Марат Кәбиров, татар язучысы. 
 24 сентябрь — Марат Сафиуллин, Татарстан дәүләт эшлеклесе.
 8 октябрь — Мэтт Дэймон, (Matthew "Matt" Paige Damon), Америка актеры.
 8 октябрь — Садыйк Хан, 2016 елдан Лондон мэры.

Вафатлар 

 4 март — Педер Хузангай, Чуаш АССР халык шагыйре.
 11 июнь — Александр Керенский, Россия Вакытлы хөкүмәте рәисе.
16 июль — Сәет Булатов, театр эшлеклесе.
 28 июль — Әхмәтзәки Вәлиди, башкорт милли хәрәкәте лидеры, галим.
 1 сентябрь — Франсуа Мориак, француз язучысы, шагыйрь.

1970 ел
Еллар
1957 ел



Вакыйгалар 
 7 апрель — Нью-Йоркның соңгы троллейбусы соңгы тапкыр сәфәргә чыкты.
 24 май-4 июнь — Мәскәүдә Татар мәдәнияте ункөнлеге. 
 9 июль — Менделеев таблицасының 102-нче элементы табыла.
 30 сентябрь — Чиләбе өлкәсендәге Маяк химия комбинатында авария.
 4 октябрь — ССРБ Җирнең беренче ясалма иярченен җибәрә.

Туулар 

 1 гыйнвар — Зөфәр Галиуллин, мөфти. 
 27 февраль — Татьяна Догилева, кино һәм театр актрисасы, РФ халык артисты.
 1 март — Рөстәм Миңнеханов, сәясәтче.
 4 март — Фәния Габидуллина, шагыйрә.
 20 май — Луселия Сантус, кол Изаураны уйнаган Бразилия кино актрисасы.
 23 май — Хәбил Бикташев, дзюдо буенча ике тапкыр Европа чемпионы.
 25 май — Рөстәм Зәкуан, язучы, Тукай премиясе (2018).
 8 июнь — Ринат Халитов, дирижер. 
 13 июнь — Ринат Дасаев, ССРБ футболчысы.
 29 июнь — Горбангулы Бәрдемөхәммәдов,  Төрекмәнстан президенты. 
 13 июль — Тьерри Бутсен, Бельгия автопилоты, Формула-1 пилоты.
 17 июль — Рәдиф Сәгъди, татар драматургы.
 24 июль — Шәүкәт Мирзияев,  Үзбәкстан президенты.
 9 август — Мелани Гриффит, АКШ кино актрисасы.
 14 август — Әлфия Ситдыйкова, шагыйрә, тәрҗемәче.
 17 август — Ринат Билалетдинов, Россия футбол тренеры.
 28 август — Фиринат Халиков, татар рәссамы.
 11 сентябрь — Риф Гыйззәтуллин (Сергей Тулин), РФ Каһарманы (1996), генерал-майор.
 12 сентябрь — Хэнз Зиммер, алман кинокомпозиторы.
 30 октябрь — Айрат Терегулов, рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
 16 ноябрь — Гафиулла Газиз, Азатлык радиосының Чаллыдагы даими хәбәрчесе.
 8 декабрь — Михаил Касьянов, РФ хөкүмәте рәисе (2000-2004), ПАРНАС фиркасе рәисе (2015 елдан).
 8 декабрь — Марина Голуб, актриса.

Вафатлар 

 1 февраль — Фридрих Паулюс, генерал-фельдмаршал.
 12 февраль — Шәймардан Ибраһимов, Совет дәүләт һәм партия эшлеклесе, инкыйлабчы.
 20 февраль — Садри Максуди.
 24 март — Кави Нәҗми, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
 26 май — Бари Рәхмәт, шагыйрь.

1957 ел
Еллар
1881 ел



Вакыйгалар 
 7 июль — Пиноккио турында әкият дөнья күрә.

Туулар 

 10 гыйнвар — Габдрахман Рәсүлев, ислам дине әһеле. 
 23 март — Роже Мартен Дю Гар, француз язучысы.
 29 март — Һади Килдебәк,  журналист, педагог, язучы. 
 5 май — Гафур Коләхмәтов, татар драматургы.
 25 октябрь — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
22 ноябрь — Елизавета Сыртланова, театр артисты.
 3 декабрь — Габделрәүф Ниязбаев, татар драматургы. 
 Таһир Ильяси, гарәп теле һәм әдәбияты белгече, лексикограф-галим.
 8 декабрь — Николай Фешин, рәссам.

Вафатлар 

 13 март — Александр II, Россия императоры.
 29 август — Лауринас Ивинскис, Литва язучысы.

1881 ел
Еллар
Һ. Х. Андерсен исемендәге премия

Ганс Христиан Андерсен исемендәге премия (ингл. Hans Christian Andersen Author Award һәм Hans Christian Andersen Award for Illustration) — иң яхшы балалар язучыларына һәм рәссам-иллюстраторга бирелгән премия.

Премия тарихы 
1956 елда ЮНЕСКОның Халыкара балалар һәм яшьүсмерләр әдәбияты шурасы тарафыннан нигезләнде. Ике елга бер тапкыр бирелә. Премия икенче апрель (Ганс Христиан Андерсен туган көнендә) көнне бирелә. Халыкара шура карары белән 1967 елдан бирле 2 апрель Халыкара балалар китабы көне буларак игълан ителде.

Премия лауреатлары  
Премия лауреатлары Халыкара балалар һәм яшьүсмерләр әдәбияты шурасына кергән әгъзә-илләренең милли шуралары тәкъдим иткән намзәтләрдән сайлана. Һәр ил бер язучы һәм бер рәссәм-иллюстратор кандидатурасын билгели ала.

Язучылар 
 1956 Элеанор Фарджон (, Бөекбритания) 
 1958 Астрид Линдгрен (, Швеция) 
 1960 Эрих Кестнер (, Алмания) 
 1962 Мейндерт Де Йонг (, АКШ) 
 1964 Рене Гийо (, Франция)
 1966 Туве Янссон (, Финляндия) 
 1968 Джеймс Крюс (, Алмания), Хосе-Мария Санчес-Силва (Испания) 
 1970 Джанни Родари (, Италия) 
 1972 Скотт О'Делл (, АКШ)
 1974 Мария Грипе (, Швеция) 
 1976 Сесил Бёдкер (, Дания) 
 1978 Паула Фокс (, АКШ) 
 1980 Богумил Ржига (, Чехословакия) 
 1982 Лижия Божунга Нуньес (, Бразилия) 
 1982 Шәүкәт Идиатуллин, (СССР)
 1984 Кристин Нёстлингер (, Австрия) 
 1986 Патрисия Райтсон (, Австралия) 
 1988 Анни Шмидт (, Нидерландлар) 
 1990 Тормод Хауген (, Норвегия) 
 1992 Вирджиния Гамильтон (, АКШ) 
 1994 Митио Мадо (, Япония) 
 1996 Ури Орлев (, Исраил) 
 1998 Кәтрин Патерсон (, АКШ) 
 2000 Ана Мария Мачадо (, Бразилия) 
 2002 Эйден Чемберс (, Бөекбритания)
 2004 Мартин Уодделл (, Ирландия)
 2006 Маргарет Махи (, Яңа Зеландия)
 2008 Йюрг Шубигер (, Швейцария), Алмания)

Искәрмәләр

Әдәбият
 The Hans Christian Andersen Awards 1956-2002: Җиңүчеләр, кандидатлар, җюри вәкилләре. ()

Халыкара премияләр
Балалар әдәбияты
Ганс Христиан Андерсен
Әдәби премияләр
Һанс Христиан Андерсен

Ганс Христиан Андерсен (дат. Hans Christian Andersen, 1805 елның 2 апреле — 1875 елның 4 августы) — мәшһүр Дания язучысы һәм шагыйре. Бөтен дөньяга мәшһүр әкиятләрнең авторы.

«Импровизатор» (1835) романында түбән катламнан чыккан хыялый шагыйрь һәм җәмгыять каршылыгы тасвирлана. Андерсенның «Аккургаш солдат» (1838), «Былбыл» (1843), «Шыксыз үрдәк бәпкәсе» (1843), «Кар кыйралбикәсе» (1844), «Ана» (1848) кебек мәшһүр әкиятләре һәм «Сурәтсез сурәт китабы» (1840) шул дәвердә иҗат ителгән. «Мулат» (1840) пьесасын, «Шагыйрь базары» (1842) юл ларын язган. «Ике баронесса» (1849) романында катлаулар (сословный) җәмгыятен тәнкыйтьләп чыккан.

2008 елда "Мәгариф" нәшрияты Андерсенның татар теленә тәрҗемә ителгән 17 әкиятен  туплап "Унике сәяхәтче" исемле китапны бастырган. Әкиятләрне Люция Гыйззәтуллина тәрҗемә иткән.

Фотосурәтләр

Кызыклы фактлар 
 Андерсенның Исаак Ньютон турында әкият бар.
 Андерсенда Александр Пушкин автографы булган иде.

Шулай ук карагыз 

 Г. Х. Андерсен исемендәге премия

Сылтамалар 

 Андерсенның кайбер әкиятләре татар телендә 

 
Балалар язучылары
Дания язучылары
Марсель Әхмәтҗанов

Марсель Әхмәтҗанов — әдәбият галиме, археограф, текстолог, филология фәннәре докторы. 100 дән артык гыйльми һәм гыйльми-популяр хезмәт авторы. Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреаты (2013).

Сугыш елларының иң авыр 1943 елында Әхмәтҗановлар гаиләсе Яңа Кенәр авылына (Арча районы) күчеп килә. Ул биредә урта мәктәпне тәмамлый. Мәктәп елларында ук телгә, әдәбиятка, тарихка зур кызыксынучанлык күрсәтә, төрле китаплар укый, татар халык иҗатына бәйле әдәбият туплый башлый. 1957 елда Казанга килә һәм Казан авыл хуҗалыгы, аннары химия-технология институтларында укый, ә 1963 елны, Казан дәүләт университетындагы тарих факультетының кичке бүлегенә укырга керә.

Университетта белем алганда ук М.Әхмәтҗанов күренекле әдип Нәкый Исәнбәт, Альберт Фәтхи, Фоат Вәлиев кебек галимнәр белән таныша, алар белән татар тарихы, аның борынгыдан калган мирасын барлау һәм өйрәнү хакында фикерләшеп яши. Әлеге татар зыялылары белән аралашу, галим булу теләге аны 1972 елда Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты аспирантурасына алып килә. Монда татар шәҗәрәләре телен тикшерүгә багышланган тема буенча диссертация яза башлый.

Бүгенге көндә Татарстан Фәннәр академиясенең Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының кулъязмалар, фәнни һәм архив фондның мөдире. Археограф буларак төрле төбәкләргә экспедицияләрдә 30 ел эчендә 700дән артык татар авылында булып өлгерә.

Кандидатлык хезмәт темасы: «Татар шәҗәрәләрен тарихи һәм тел гыйлеме күзлегеннән тикшерү» (1981).

Докторлык хезмәте: «Яңа археографик материаллар татар әдәбияты тарихы өчен чыганак буларак» (1998).

Г.Ибраһимов, Һ.Такташ, Ф.Әмирхан күптомлыкларын төзеп чыгаруда күп көч куя. Аның тарафыннан 3500дән артык китап, 1500 тарихи документ өйрәнелә. Шәҗәрәләрне төрле яклап өйрәнеп, ул татар халкының этник тарихы хакында бик күп мәкалә һәм китап бастырып чыгара. Аның татар әдәбияты тарихына, шәҗәрәләргә, текстологиягә кагылышлы егермедән артык китабы, меңнән артык фәнни, фәнни-популяр, публицистик характердагы мәкаләсе бар. Алар арасында “Нугай Урдасы: татар халкының милли мирасы”, “Татар шәҗәрәләре”, “Олы Мәңгәр авылы тарихы” китаплары аерым игътибарга лаек.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2019 елда - «Фидакяр хезмәт өчен» медале

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Марсель Әхмәтҗановның борынгы татар эпиграфия турында хезмәтләре
 Шәҗәрәче галим
 Марсель Әхмәтҗанов: "Татарның көрәшкә күтәрелү ихтималы бар" Марат Гарипов. Азатлык радиосы. 2 май 2019
 Милләт шәҗәрәсен төзүче

Шулай ук карагыз  
 

Татар галимнәре
Филология фәннәре докторлары
Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Бәхеткәй

«Бәхеткәй» — 2000 елның татар телендәге кыска метражлы нәфис фильмы. Бу фильм С. А. Герасимов исемендәге Бөтенрәсәй Дәүләт кинематография институты студентлары Илдар Ягъфәров һәм Павел Трубниковның диплом эшләре.

Эчтәлеге 
Бәхеткәй — югалган йорт хайванының исеме. Фильм бернигә карамыйча шушы малны эзләп йөрүче малай турында бара. Сыерны эзләү малайны ташландык йорт һәм зиратка алып килә.

Актёрлары

Бүләкләре 
 «Төрек дөньясы кино көннәре» фестиваленең дипломы (2001 ел).
 «Дөнья халыклары мәдәниятләре» фестиваленең гран-прие (АКШ, Хьюстон, 2002 ел).

Сылтамалар 
 http://barda-perm.narod.ru/yazmish/2/behetkey.htm 
 http://ras2203.narod.ru/shubino-kinoteatr61.html
«Идел» журналы

«Идел» — Казанда татар телендә чыга торган журнал. Беренче мөхәррире — Римзил Вәли. Журналның рус телендә "Идель" исемле варианты басыла. Журнал чыкканчы Казанда "Идел" исемле әдәби әлманах чыга иде. Язылу өчен индекс 73951.

Тарихи белешмә
“Идел” журналының беренче баш мөхәррире – Римзил Вәлиев. Русча чыгарылыш буенча урынбасары — Ә.Мушинский, татарчасында — Ф.Зөлкарнәй. Беренче коллективта татар редакциясендә С.Шәмси, Н.Гыйматдинова, Р.Зәйдулла, җаваплы сәркәтип Исмәгыйль Шәрәфиев, Газинур Моратов, Гөлсирә Гайнанова (машинистка) һ.б. эшли. Журнал чыга башлаганчы ярты еллар алдан масштаблы реклама эшчәнлеге җәелдерелә, нәтиҗәдә “Идел” беренче язылу кампаниясендә үк дистә меңләгән тираж җыя ала. Ә тагын бер-ике елдан язылучылар саны 120 меңгә җитә.

Баш мөхәррирләр

 1989-1992 – Римзил Вәлиев
 1992-1997 — Фәиз Зөлкарнәй
 1997-2005 — Рашат Низамиев
 2006-2009 — Нәбирә Гыйматдинова
 2009-2011 — Рифат Фәттахов
 2011 июль-ноябрь — Алексей Егоров
 2011-2014 — Рөстәм Галиуллин
 2014 елның ноябреннән — Радик Сабиров
 Гөлүсә Закирова, Айсылу Хафизова
 2023 елдан Рәмзия Галимова

Искәрмәләр 

Татарча журналлар
Татарстан журналлары
1959 ел



Вакыйгалар 
 8 гыйнвар — Шарль де Голль Франция президенты итеп сайлана.
 17 июль —  президенты Д. Эйзенхауэр «Әсир милләтләр турындагы» канун имзалый. Шул көннән алып июль аеның өченче атнасында Әсир милләтләр атнасы билгеләнә.
 Казаноргсинтез төзлеше башлана.

Туулар 

 1 гыйнвар — Салават Гыйләҗетдинов, татар рәссамы.
 5 гыйнвар — Әскәр Айтматов,  Кыргыз Республикасы тышкы эшләр министры (2002-2005).
 24 февраль — Фәрит Вәлиуллин, рәссам-монументчы, Тукай премиясе (2016).
 2 март — Гафур Каюмов, драматург.
 18 март — Люк Бессон, француз кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.
 29 март — Рөстәм Абязов, музыкант, дирижёр, оркестр җитәкчесе, Тукай бүләге иясе.
 8 май — Азат Хөсәенов (1959), баянчы, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1998).
 1 июнь — Надежда Кадышева, җырчы, РФ халык артисты.
 3 июнь — Айрат Фазылҗанов, табиб, галим.
 13 июнь — Клаус Йоһаннис,  Румыния президенты (2014), милләте - алман.
 26 июнь —  Асаф Вәлиев, җырчы (баритон), ТР-ның халык артисты.
 18 август — Газинур Морат, татар шагыйре.
 25 август — Равил Гайнетдин, Мәскәү җәмигъ мәчете имам-хатибы.
 7 октябрь — Әлфәт Закирҗанов, әдәбият галиме, фән докторы.
 17 октябрь — Әнис Галимҗанов, татар галиме.
 4 декабрь — Игорь Щетинин, рәссам, Тукай премиясе (2016).

Вафатлар 

 29 гыйнвар — Әсгать Айдар, татар шагыйре.
 16 март — Хәбибулла Ибраһимов, драматург, композитор. 
 17 май — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы. 
 9 ноябрь — Шәриф Сүнчәләй, Башкортстанда мәгариф системасын оештыручы татар галиме туа.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Габдрахман Әпсәләмов, татар язучысы.
 Николай Провоторов, артист.
 Рөстәм Яхин, татар композиторы.
 Мансур Мозаффаров, татар композиторы.
 Фәхри Насретдинов, татар җырчысы.

Чыганаклар 

1959 ел
Еллар
1855 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 16 ноябрь — Имаметдин Сәйфуллин, педагог, «Яңа әлифба» авторы.
 6 декабрь — Әбүбәкер Диваев, тюрколог, этнограф һәм фольклорчы галим.

Вафатлар 

 2 март — Николай I, Россия императоры.
 29 июнь — Дельфина Жирарден, француз язучысы.

1855 ел
Еллар
Гафур Каюмов

Гафур Шәкүр улы Каюмов — танылган татар драматургы, театр режиссеры.

Биография 
Гафур Каюмов 1959 елның 2 мартында Татарстан АССРның Арча районы (хәзерге Яңа Кенәр авыл җирлеге) Яңа Сәрдә авылында туган. Яңа Кенәр мәктәбендә укыган. 1979 елда Казан театр училищесында актерлык осталыгы бүлегенә укырга керә. Укуын тәмамлауга, аны Республика күчмә театрына эшкә чакыралар. 1990 елдан 1997 елга кадәр ул – Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты.

Гафур Каюмовны режиссерлык эше мавыктыра һәм ул 1994-1999 елларда Мәскәү институтының мәдәният, сәнгать хезмәткәрләрен режиссерлыкка әзерләү бүлегендә укый, Болгария республикасының Милли академиясендә театр факультетында белемен күтәрә.

Театр һәм кино сәнгатендә шактый тәҗрибә һәм белем туплаган Гафур Каюмов 1980 еллардан башлап драма әсәрләре иҗат итә башлый. Аның пьесалары төрле театрларда куела, кызыклы спектакльләргә әверелә. ”Упкын өстендә уен” 2 пәрдәле трагифарс жанрында язылган әсәре, “Кабан күле серләре” пьесасы Г.Камал исемендәге, Тинчурин исемендәге, Чаллы, Минзәлә, Әлмәт, Түбән Кама театрларында, Башкортстанның «Нур», Уфа башкорт яшьләре театрларында, Туймазы, Сибай, Салават шәһәрләре театрларында һәм Ырынбур дәүләт татар драма театрында, Мари Иле драма театры сәхнәләрендә куела. Бу инде үзе үк Гафур Каюмовның драматургиягә килүе очраклы булмавы турында сөйли.

Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында аның “Мирас” (1990), “Һинд кызы” музыкаль комедиясе (1992), “Сарык арыслан” притча-әкияте (1997) куела.

Гафур Каюмов драматургиянең төрле жанрларына мөрәҗәгать итә, сәхнә законнарын белеп, шартлы алымнарны уңышлы файдаланып яза. Бүгенге көнгә кадәр язылган “Язмышлар ярында”, “Юбилей”, “Сагынырсың әле син дә бер...”,”Ак баба иле”, “Ахырзаман авазы”, “Эх, Алла боерса”, “Ач күзеңне-монда мин...”, “Таныштыру-кавыштыру бюросы”, “Соң инде”, “Аномалик табигать күренеше”, “Ыру”, “Әрнү” пьесалары драматургның үсеш юлында әһәмиятле бер этапны хасил итәләр.

1997-2000 елларда ул Мәдәният министрлыгында, 2000-2004 елларда Татарстан телевидениесендә эшләп ала. 2004 елдан башлап Гафур Каюмов – Әлмәт дәүләт театрында баш режисссер. Иң соңгы эш урыны — Арчаның “Җидегән чишмә” халык театрында.

2018 елның 27 июлендә Арча халык театрында репетиция вакытында баскычтан егылып торба кисәгенә килеп төшә һәм Арча район хастаханәсендә җан бирә.

Моны да карагыз 

 Ләйсән Каюмова

Искәрмәләр 

Татар драматурглары
Татар режиссёрлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Камал театры актерлары
Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
William Turner



{{WikiCarta10
|William Turner Junior
|
| TAT: WILLIAM WILLIAM ULY TURNER, alias Will Turner Junior, alias Will Turner
| RUS: Уилл Тёрнер | Eash: 19. Anglia da tugan.
| Professia: Pirat Capitan < Pirat < Timerche
| Korab:  Ochuchi Gollandli (capitan), Kara merjen
| Arsenal: pistolet, clytch
| Genealogia: William (Bill) Turner Senior balasy
| Gaila: Capitan Elizabet Swann kieaue; William Weatherby Turner - malay balasy.
| Titullar: Pirat Baron
| Akter: Orlando Bloom
|
|
}}Will (William) Turner''' - Karib dingeze pyratlary kinoseriyasining yngay geroye.

Film Navigatory

АКШ фильмнары
Фильм персонажлары

ja:パイレーツ・オブ・カリビアンの登場人物#ブラックパール号
simple:Pirates of the Caribbean#Will Turner