alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Биотехнология

Биотехноло́гия — технологик мәсьәләләрне чишү өчен тере организмнарны куллану мөмкинчелекләрен өйрәнүче һәм ген инженериясе ярдәмендә кирәкле үзлекләргә ия булган организмнарны китереп чыгаруны максат итеп куючы фән.

Биотехнология буларак еш кына XX–XXI гасырларда ген инженериясен куллануны саныйлар, ләкин бу төшенчә биологик организмнарны үзгәртү буенча ясалма сайланыштан алып гибридизациягә кадәрге процесслар комплексын үз эченә ала.

Биотехнология генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология һәм күзәнәк биологиясе фәннәренә, шулай ук химик һәм информацион технологияләр, робототехника һ.б. кебек гамәли фәннәргә нигезләнә.

Биотехнология
Фармация
Медицина микробиологиясе
Амкар (футбол клубы, Пермь)

«Амкар» футбол клубы — Пермь шәһәренең футбол клубы. 1993 елында нигезләнгән. 2018 елда таркатылган.

Тышкы сылтамалар 
  Instagramда
  twitterда
  Google+тә
  YouTubeта
  ВКонтакте

Искәрмәләр 

Россия футбол клублары
SQL

SQL (;  — «структурлашкан сораулар теле») — реляцион мәгълүматлар базасында (МБ) мәгълүмат белән эш итәр өчен кулланыла торган универсаль компьютер теле. SQL реляцион алгебрага нигезләнә.

Тасвирлама 

SQL теле
 операторлар,
 инструкцияләр,
 хисапланучы функцияләр 
җыелмасыннан гыйбарәт.

Операторлар 
Гомум кабул ителгән программалау стиле буенча операторлар баш хәрефләрдән язылырга тиешләр.

SQL операторлары берничә төркемгә бүленәләр:
 мәгълүмат билгеләү опретаторлары ()
 CREATE МБсын барлыкка китерә (базаның үзен, таблицаны, күзаллауны, куллаунучыны һ.б.).
 ALTER объектны үзгәртә.
 DROP объектны бетерә.
 мәгълүмат белән эш итү операторлары ()
 SELECT билгеләнгән шартларны үтәүче мәгълүматны чыгара.
 INSERT яңа мәгълүмат өсти.
 UPDATE бар булган мәгълүматны үзгәртә.
 DELETE мәгълүматны бетерә.
 Мәгълүматка рөхсәтне тикшерүче операторлар ()
 GRANT кулланучыга (төркемгә) объект белән билгеле гамәлләр үтәргә рөхсәт бирә.
 REVOKE элегрәк бирелгән рөхсәтләрне кире ала.
 DENY рөхсәткә караганда өстенлеге булган тыюны билгеле.
 транзакцияләр белән идарә итү операторлар ()
 COMMIT транзакцияне чынлыкка ашыра.
 ROLLBACK агымдагы транзакциядә эшләнгән барлык үзгәрешләрне кире кайтара.
 SAVEPOINT транзакцияне ваграк өлешләргә бүлә.

SQL
Табигать

Табигать () — киң мәгънәдә матди дөньяны, физик дөньяны аңлатучы төшенчә. Ул үз эченә субатомик дәрәҗәдәге кечкенәләрдән алып космик җисемнәр зурлыгындагы объектларны кертә. Табигать фән тарафыннан төп эзләнү объекты буларак каралып үтә.

Тере булмаган табигать 
Матдә һәм кырлар тере булмаган материяне тәшкил итә. Галәмдәге матдә төрле дәрәҗәдәге системалар буларак оешкан: элементар кисәкчәләр, атомнар, молекулалар, макроҗисемнәр, күк җисемнәре, йолдызлар, галактикалар. Матдә берничә агрегат хәлендә була ала: газ, сыекча, каты халәт һәм плазма.

Тере булган табигать 

Тере табигать — организмнар җыелмасы. Тере табигать гадәттә сигез патшалыкка бүленә: вируслар, протистлар, архейлар, хромистлар, бактерияләр, гөмбәләр, үсемлекләр һәм хайваннар.

Тере табигать биосфераны тәшкил итүче экосистемалар буларак оеша.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 Әйләнә-тирә мохит

Табигать
Биосфера

Биосфе́ра ( — тереклек һәм  — сфера, шар) — Җирнең организмнар яши торган, алар тәэсиренә дучар булучы һәм аларның яшәеш продуктлары тарафыннан биләнеп торучы тышчасы.

«Биосфера» төшенчәсе биологиягә Жан-Батист Ламарк тарафыннан кертелә, геологиядә исә Австрия геологы Эдуард Зюсс 1875 елда тәкъдим итә.

Биосфера турында тулы тәгълиматны рус биогеохимигы һәм фәлсәфәчесе Владимир Иванович Вернадский төзи.

Биология
Биосфера
Геохимия
Экосистемалар

he:אקולוגיה#הביוספרה
Экосистема

Экосисте́ма, яки экологи́к систе́ма ( — торак һәм  — система) — тере организмнар бергәлегеннән (биоценоз), аларның яшәү тирәлегеннән (биотоп), үзара матдә һәм энергия алмашу өчен хезмәт иткән элемтә системасыннан торучы биологик система. Экологиянең иң мөһим төшенчәләренең берсе.

Төшенчә тарихы 

Табигатьтәге бар тереклекнең бергәлеге турындагы фикер борынгыдан бирле яшәп килә. Ләкин бүгенге аңлаешны бу төшенчә XIX—XX гасырларда ала башлый. Немец гидробиологы Карл Август Мёбиус 1877 елда устрицалар банкасын организмнар бергәлеге буларак тасвирлый һәм аңа «биоценоз» атамасын бирә. Бүгенге «экосистема» төшенчәсе инглиз экологы Артур Джордж Тенсли тарафыннан 1935 елда тәкъдим ителә.

Экология
Экосистемалар
Организм

Организм ( (оештырам, тәртипкә китерәм) сүзеннән килеп чыгучы  сүзеннән. Латин теленә  — корал сүзеннән күчә) — тере булмаган матдәдән аерып торучы үзлекләргә ия булган тере җисем.

Организмның тышкы һәм эчке тирәлеге бар. Тышкы тирәлек — организмны чолгап алган даирә. Эчке тирәлек дип исә организмның эчке даирәсен атыйлар.

Организмнар биология өйрәнүче төп җанлыклар булып торалар. Уңайлы булсын өчен барлык организмнар төрле төркем һәм категорияләргә бүленәләр. Иң гомуми бүлү критерие булып күзәнәкнең төшкә ия булуы тора. Бу үзлек буенча күзәнәкләре төшле һәм төшсез организмнар аерыла. Шулай ук күзәнәк саны буенча беркүзәнәкле һәм күпкүзәнәклеләргә бүленәләр.

Тере булмаган табигатьтән аерма 
Тере табигатьнең тере булмаган табигатьтән төп аермасы булып организм һәм тирә-юнь арасында дәвамлы матдә һәм энергия алмашуы булып тора. Тере табигатьнең төп үзлекләре:

 Сулыш — организм һәм тирә-юнь арасында газ алмашу процессы. 
 Туклану — туклыклы матдәләрнең организм тарафыннан үзләштерелүе.
 Бүлеп чыгару — организмга кирәксез яки зарарлы матдәләрне тышка чыгару процессы.
 Хәрәкәт — тере җисемнең тулысы белән яки аның аерым кисәкләренең аңлы рәвештә урыннарын алмашынуы.
 Үсеш — биосинтез процесслары хисабына аерым бер организмның авырлыгы яки үлчәмнәре артуы.
 Алга барыш — яшәеш дәвамында организмның камилләшүе.
 Ярсучанлык — организмның тирә-юньнең тәэсиренә төрлечә илтифат итүе.
 Үрчү — үзе сыман ук организмнар тудыру сәләте. 
 Нәселдәнлек — яңа токымнарга үз үзлекләрен тапшыру сәләте.

Шулай ук карагыз 

 Биотөрлелек

Искәрмәләр
Доллар

До́ллар () — күп илләрдә кулланышта булган акча берәмлеге, беренчеләрдән булып АКШта кулланыла. Атамасы «талер» () сүзеннән килеп чыккан дигән теория бар, Европа илләрендә тимер акчаларны шулай атаганнар.

Язма һәм сөйләм телләрендә күбесенчә АКШ долларын искә алалар.

Бер доллар 100 центка тиң.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Доллар
Гуманитар фәннәр

Гуманитар фәннәр – кешенең рухият, фикерләү, әхлак, мәдәният һәм җәмгыять өлкәсендәге эшчәнлеген өйрәнүче фәннәр. Эзләнү объекты һәм методологиясе буенча җәмгыять фәннәре белән тәңгәл килә яки кисешә, шул ук вакытта табигать фәннәре һәм төгәл фәннәр белән бу критерийлар буенча капма-каршы тора.

Юнәлешләр 

 Антропология
 Журналистика
 Сәнгать белеме
 Тарих
 Мәдәният белеме
 Лингвистика
 Әдәбият белеме
 Музей белеме
 Фән белеме
 Педагогика
 Политология
 Хокук
 Психология
 Социология
 Филология
 Философия
 Эстетика
 Этика
 Этнография
 Икътисад

Искәрмәләр 

Гуманитар фәннәр
Шан Дәүләте

Шан Дәүләте — Азиядә, Мьянманың төньяк-көнчыгышында урнашкан үз җирләрен өлешчә контроль астында тотучы танылмаган дәүләт. Шанның төньяк-көнчыгышы Ва дип аталучы башка бер танылмаган дәүләт тарафыннан идарә ителә. Төньяк-көнбатышы исә Мьянма хөкүмәт гаскәрләре кулы астында.

Мьянма
Танылмаган дәүләтләр
Фәлсәфәче

Фәлсәфәче ( — сүзгә-сүз тәрҗемәдә белем һәм акыллылыкны сөюче, хакыйкатькә омтылучы) - хакыйкатьне эзләү белән шөгыльләнүче кеше. Бар кеше төрле дәрәҗәдә хакыйкатьне эзләгәнгә күрә бу төшенчә бу шөгыльне беренче урынга куючыларга карата кулланыла.

Шулай ук фәлсәфәче дип билгеле бер фәлсәфә юнәлешенә караган, аның фикерләрен кабул итүче һәм/яки шушы фикерләргә тормышын нигезләүче кешене атыйлар.

Фәлсәфә
Һөнәрләр
Биоценоз

Биоценоз ( — «тереклер» һәм  — «гомуми» сүзләреннән) — коры җирнең яки акваториянең билгеле бер җирендә урнашучы, үзара һәм тирә-як белән бәйләнештә булучы хайваннар, үсемлекләр, гөмбәләр һәм микроорганизмнарның бергәлеге. Башкача әйткәндә Биоценоз ул компонентлары (процудентлар, консументлар, рецудентлар) үзара бәйләнгән хәрәкәтчән, үз-үзен регуляциягә сәләтле система.

Төшенчә Карл Август Мёбиус тарафыннан 1877 елда кертерлгән.

Шулай ук карагыз 
 Биогеоценоз
 Биом
 Биотоп
 Экосистема

Экосистемалар
Биотоп

Биото́п ( — тереклер һәм  — урын) — абиотик факторлар буенча чагыштырмача бөртөрле булган тере организмнар (биоценоз) тарафыннан биләнгән коры җир яки сулыкның өлеше. Биотоп биоценоз белән берлектә бердәм биогеоценоз тәшкил итә.

Шулай ук карагыз 
 Экосистема
 Экотоп

Экология
Экосистемалар
Җөбран Хәлил Җөбран

Җөбран Хәлил Җөбран, ,  (6 гыйнвар, 1883 ел, Бишәрри — 10 апрель, 1931 ел, Нью-Йорк) — лөбнанлы, соңрак американ фәлсәфәче, рәссам, шагыйрь һәм язучы.

Җөбран Хәлил Җөбранның үзен бөтен дөньяга таныткан һәм шагыйрьнең фәлсәфәсенең югары ноктасы булган китабы — The Prophet (Пәйгамбәр) (1923). 100дән артык телгә тәрҗемә ителгән.

1895 елда Җөбран Хәлил Җөбран әнисе, абыйсы һәм бертуган кыз кардәшләре белән АКШга күчеп китәләр. Бостон шәһәрендә яшиләр.

Искәрмәләр 

Фәлсәфәчеләр
Мугалжар

Мугалжар () — Урал тауларының Казакъстандагы биек булмаган таучыклар рәвешендәге көньяк тармагы. Күпчелек биеклекләр 300 — 400 м дәрәҗәсендә. Иң югары ноктасы — 657 м.

Мугалжардан төньякка Орь, көнбатышка — Эмба елгасы һәм аның кушылдыклары, көнчыгышка Иргиз елгасы ага.

Мугалжар аркылы Кандыагаш — Арыс тимер юл тармагы уза.

Казакъстан таулары
Георгий Балл

Гергий Алексндр улы Балл (; 1927 елның 9 июне, Мәскәү — 2011 елның 1 гыйнвары) — рус язучысы, балалар өчен әкиятләр иҗат итүче, Халыкара ПЕН-клуб әгъзасы.

МГИМОны тәмамлый. 1960 елдан бирле балалар өчен әкияләр, хикәяләр, пьесалар яза (шул исәптән хатыны белән бергә). Шулай ук 1980 елдан башлап үлем, әрнү, өмет, яхшылык, мәхәббәт турында хикәяләре белән дан казана.

Сылтамалар 
 «Вавилон» сайтында Георгий Балл сәхифәсе 

Рус язучылары
Балалар язучылары
ПЕН-үзәк әгъзалары
Musulman.su

Musulman.su — Исламга багышланган татар телендә эшләүче веб-сайт. Сайт татартелле мөселманнар өчен актуаль һәм мөһим мәсьәләләр белән танышырга мөмкинлек бирә.

Сылтамалар 
 Сайт 
 Сайт идарәчелеге белән элемтә
 Архивланган версиясе

Татар сайтлары
Чыңгызлылар

Чыңгызлылар — дөнья тарихында иң зур империя төзүче Чыңгызхан нәселеннән булган кешеләр.

Тарихы 

Чыңгызның олы улы Җүчинең 40 ир баласы була. Кытай белән идарә иткән Хубилайдан соң 22 ир бала кала. Алардан туган кызларның саны бер дә ким булмаска тиеш.

Чыңгызханның һәм аның беренче хатыны Бүртәнең дүрт улы булган: Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй. Тик алар һәм аларның токымнары гына дәүләттә югары хакимияткә варис була алган, тик алар һәм аларның токымнары чыңгызлы дигән титулны йөртә алган. 

Чыңгызханнан берничә азият династия таралып киткән — Юань династиясе — Минь, Җүчилар — Алтын Урдада (Казакъстан, Урта Азия һәм Россиянең көньяк-көнчыгыш, Украинаның көньягы, Төньяк Кавказ, Хулагуилар — Персияда, Гәрәйләр — Кырымда, Туглыктимериләр — Могулистанда, Шәйбанилар һәм Әштәрханилар  — Бохарада, Түрәләр — Казакъстанда.

Бүгенге заманда Чыңгызхан затының берничә зур тармагы, тагын кнсе берничәсе бар.

 Монгол чыңгызилар
 Казакъ чыңгызилар (Түрә)
 Үзбәк чыңгызилар (Шәйбанилар)
 Татар чыңгызилар
 Нугай чыңгызилар
 Гәрәй (Кырым ханнары токымнары)

Чыңгызлылар саны 
Генетик эзләнүләр буенча, бүгенге көндә якынча 16 млн кешенең нәселе Чыңгызга барып тоташа. .

Генетик эзләнүлщр күрсәтүенчә, бүген берничә миллион ир-ат Са-F4002 субкладын йөртә (гаплогруппа C (Y-ДНК) — Y-хромосомалы гаплогруппа C-M130)[2][3][4], алар Борҗигин ыруының атасы буенча  Чыңгызхан затыннан, якын туган булырга мөмкин. Мәсәлән, аның зур улы Җүчиның 40 улы калган. Кытайга идарә иткән Хубилайның 22 хаклы улы булган.

Җүчи 

Чыңгызханның зур улы Җүчи үз улы булмаган дигән фаразлар бар. «Монголын нуу тово» («Монголларның эч сере хикәяте»)ндә бәян ителүенчә, Җүчи чынында Чилгер улы булган. Чилгер Чыңгызханның сөекле хатыны Бүртәне урлап, үзендә ярты ел әсирдә тоткан, Темуҗин (Чыңгызханның башлангыч исеме) аны кире тартып алып кайткан. Риваятләрдә әйтелүенчә, Чыңгызхан уллары Җүчиның атасы агалары белән бер үк булуына шикләнгәннәр, тик Чыңгызхан үзе Җүчиның һәр чак үз улы дип атаган. Шуңа карамастан, шушындый шикләр булу аркасында, Чыңгызхан үзенең варисы итеп өченче улы Үгедәйне тәгаенләргә мәҗбүр була. Бер Җүчи токымы да Монгол империясенең каган була алмаган.

Чыңгызхан токымнарын билгеләгәндә Җүчилар кәләш итеп еш кына Персиянең илхан династиясе кызларын алуын истә тотарга кирәк, бу династиягә Хулагу-Хан нигез салган. Димәк, күп кенә җучиләрнең анасы ягыннан Чыңгыз каны бар.

Искәрмәләр 

Чыңгызлылар
Сулык

Сулык — дәвамлы рәвештә яки вакытлыча агымсыз яки аз агымлы суның табигый яки ясалма иңкүлекләрдә (күлләр, сусаклагычлар, буалар һ.б.) җыйналып торуы. Сулыкларны өйрәнү белән гидрология шөгыльләнә.

Судагы тозларның химик составы һәм микъдары буенча сулыклар тозлыларга һәм төчеләргә бүленәләр.

Сулык төрләре 

 Сусаклагыч
 Күл
 Буа

Искәрмәләр 

Сулыклар
Мүшыл йер

Мүшел йәр (Диңгез Күзе) ()  — Мари Элда урнашкан күл. Республиканың Шарибоксад авылы янында урнашкан.

Күл үзенең тау итәгендә урнашуы, кечкенә булуына карамастан тирәнлеге һәм гадәттән тыш яшел төсе белән кызыклы.

Килеп чыгуы буенча күл карст күле буларак санала. Әлегә кадәр өйрәнелмәгән җир астындагы бушлыклар белән бәйлелеге бар дип исәпләнә.

Сылтамалар 
 http://kurshe.ru/zhir_ast - Казан астындагы күлләр

Искәрмәләр 

Күлләр
Мари Иле күлләре
Вәсилә Фәттахова

Вәсилә Разиф кызы Фәттахова (, 1979―2016) — Башкортстанда яшәгән танылган татар җырчысы. Урал Рәшитов көенә язылган «Туган як» җырын һәм Айдар Галимов белән берлектә «Әйтелмәгән мәхәббәтем» җырын башкаруы белән танылган. Татарстанның (2015 ) һәм Башкортстанның (2015 ) атказанган артисты.

Тәрҗемәи хәле
Башкортстанның Белорецк шәһәрендә туа.

Мәктәптә укыган елларында Вәсилә Фәттәхованың җырчылык таланты ачыла. Шул елларда урта мәктәп белән беррәттән музыка мәктәбендә белем ала. Аннан соң Учалы шәһәрендәге музыка училищесында музыкага өйрәнә.

1999 елны Уфага килгәч Вәсиләнең үзенчәлекле моңлы тавышын ишеткән Айдар Галимов аны үз театр-студиясенә эшкә ала.

2007 елда, биш ел тәнәфестән соң, Вәсилә Фәттахова яңадан сәхнәгә кайта. Өр-яңа мәдәни программасын әзерләп бетереп, республика районнарында иҗат сәфәрен башлап җибәрә

2008 елда, 10 елга диярлек соңарып, «Туган як» җыры өчен Татар җыры-2008 конкурсында лауреат итеп таныла.

2007 елдан Илгиз Габдерәкыйповта кияүдә була. 2011 елда уллары Кәрим дөньяга килә. 2015 елның декабрендә кызлары Камилә туа. 2016 елның 26 гыйнварында Вәсилә Уфада хастаханәдә бала тапканда килеп чыккан өзлегү сәбәпле вафат була.

Альбомнар
 «Туган як» (2002)
 «Язлар саен» (2007)
 «Мәхәббәт кыллары» (2010)

Искәрмәләр

Сылтамалар

 Кызыл таң: Кеше китә – җыры кала. Вәсилә Фәттахованың якты истәлегенә багышлана. 
 Азатлык радиосы: Хуш, бәхил бул, Вәсилә!

Шулай ук карагыз 
 Татар җыры

Татар җырчылары
Татарстанның атказанган артистлары
Башкортстанның атказанган артистлары
Вергилий

Публий Вергилий Марон () — Борынгы Римның иң күренекле шагыйрьләрнең берсе. Эпик поэманың яңа төренә нигез салучы. «Bucolica» һәм «Георгиклар» дигән поэмалары бар. Зур популярлыкны нәкъ «Энеида» эпосы өчен яулый.

Вергилий 70 елда (б. э. к.) Мантуя янында дөньяга килә. Эпикуреизм белән мавыгуга карамастан, ул әлеге фәлсәфә тарафдарларына кушылмаган, аны Платон фәлсәфәсе күбрәк кызыксындырган иде.

«Bucolica», «Георгиклар», «Энеида» поэмаларыннан башка, Вергилийны әле Culet, Ciris, Moretum һәм Сора авторы булып саныйлар.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Вергилийның латин текстлары

Шулай ук карагыз 

 Мавр Сервий Гонорат

Әлифба буенча шәхесләр
Әлифба буенча шагыйрьләр
Латин шагыйрьләре
Борынгы Рим шагыйрьләре
Кыш бабай

Кыш бабай — Яңа ел бәйрәменең төп билгесе, әкиятләрнең персонажы. Рус, татар һәм башка халык риваятьләрендә тылсымчы, бүләк итүче кебек гәүдәләндерелә.

Тарихи белешмә
1822 елда Нью-Йорк профессоры Клемент Мур балалар өчен “Изге Николайның килүе” дигән шигырь яза. Һәм бу көн Кыш Бабай туган көн дип исәпләнә. Шигырьдә раштуа бәйрәмендә «изге» Николайның тун киеп, болан җигелгән чанада килүе һәм өй торбаларына балалар өчен бүләкләр ташлавы турында сөйләнә. Шул рәвешле, тунлы, чаналы һәм боланлы, капчыкка бүләк тутырып килүче шат күңелле картлач – Кыш Бабай образы дөньяга туа.

1841 елда Филадельфия эшкуары Паркинсон, кибетенә халык игътибарын җәлеп итәр өчен, махсус бер кеше яллап, аны Санта-Клаус рәвешендә киендерә. Дөньяда беренче тере Санта-Клаус, кибет түбәсенә менеп, торба янында утыра башлый. Әлбәттә, бу яңалык халыкның кибеткә игътибарын көчәйтә. Ә 1862 елда Американың “Харперс” журналы рәссам Томас Найтка Санта-Клаусның портретын ясарга  бирә. Найт исә, Клемент Мурның шигырен укып, аны бик ошата һәм шигырь тәэсирендә Санта-Клаусның беренче портреты дөньяга чыга. Шулай итеп, Найтның җиңел кулы белән тудырылган кызыл тунлы көләч бабай культы бөтен дөньяны басып ала.

Европада исә икенче бер рәссам – нимес Мориц фон Швинд (1804-1871) бу образга өстәмә дитәл кертә – ул Кыш Бабайның култык астына чыршы кыстыра.

Моны да карагыз 

Кар бабай
Кар кызы

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Кыш бабай резиденциясе сайты, Кырлай.

Яңа ел
Мультфильм персонажлары
Әкият геройлары
Кышкы персонажлар
Кыш
Синергетика

Синерге́тика (бергәлек мәгънәсен аңлатучы  алкушымчасыннан һәм  — «эшчәнлек» сүзеннән) — системаларның үз-үзеннән оешу үзлегеннән чыгып табигать күренешләрен һәм процессларын өйрәнүне максат итеп куючы фәнни эзләнүләрнең аерым бер юнәлеш буларак атамасы.

Төшенчәнең килеп чыгуы 
Төшенчә авторы булып АКШ дизайнеры, архитекторы һәм уйлап табучысы Ричард Бакминстер Фуллер тора.

Искәрмәләр 

Синергетика
Эволюцион биология
Фән фәлсәфәсе
Кибернетика

es:Sinergia
Комплекс сан

Комплекс сан — комплекс сан дип  һәм  реаль саннарының пары атала.  һәм  саннары бирелгән тәртиптә языла. Алар тиңдәшле рәвештә α= комплекс санының реаль кисәге һәм уйланма кисәге коэффициентлары дип атала. α комплекс саны шулай ук α= рәвешендә бирелергә мөмкин, биредәге  уйланма берлек атамасын йөртә.

Комплекс саннар күплеге әдәбиятта гадәттә , кайчак исә  һәм  буларак билгеләнә.

Үзлекләре 
Ике комплекс сан бирелгән диик. Беренчесе α = (a,b), икенчесе - β = (c,d). b = d = 0 булган очракта, ике комплекс санга хас булган α + β = (a+c, b+d) һәм α·β = (a·c-b·d, a·d+b·c) тигезлекләреннән α+β = (a+c, 0) = a+c, α·β = (a·c, 0) = a·c тигезлекләре килеп чыга. Димәк, комплекс саннарны кушу һәм тапкырлау гамәлләре белән реаль саннарны кушу һәм тапкырлау гамәлләре арасында каршылык килеп чыкмый.

Һәрбер комплекс санны сумма рәвешендә язарга мөмкин. Әгәр дә (0,1)= дип кабул итсәк, нәтиҗәдә =(0,1)(0,1)=(-1,0)=-1 була. Димәк, . Бу  санын уйланма берәмлек дип атыйлар. Аны файдаланып табабыз:
α = (a,b) = (a,0) + (0,b) = (a,0) + (b,0)(0,1) = a+b·.

Чыганаклар 
 «Комплекс үзгәрешле функцияләре теориясе нигезләре», Хәйруллин С.Х., Габделхәев Б.Г., Галимҗанов Ә.Ф.

Комплекс саннар
Комплекс анализ
Айдар Хафиз

Айдар Хафиз, сәхнә псевдонимы, тулы исеме Айдар Садри улы Хафизов (20 май, 1943 ел, Питрәч районы, Күн авылы  — 2020 елның 13 декабре, РФ, ТР, Казан) — Камал театры артисты, Татарстанның халык (2001), РФ атказанган (2014) артисты.

Биография 
1970 ел­да Казан театр училищесын тә­мам­лый. Камал театрында эшли башлый, соңрак төр­ле урын­нар­да: 1971-1974 ел­лар­да Ле­нин исе­мен­дә­ге мә­дә­ни­ят са­ра­ен­да — ре­жис­сер, 1974-1975 ел­лар­да Кур­чак те­ат­рын­да — ад­ми­нист­ра­тор, 1975-1976 ел­лар­да фи­лар­мо­ни­я­дә — нә­фис сүз сөй­ләү­че, 1976-1978 ел­лар­да Рес­пуб­ли­ка күч­мә те­ат­рын­да ар­тист бу­лып эш­ли. 1978 елдан — Та­тар ака­де­мия те­ат­рын­да.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
  Ха­фи­зов Ай­дар Сад­ри­ улы.  Камал театры сайты

Тышкы сылтамалар 

  Айдар Хафиз: «Театр милләт язмышыннан читтә кала алмый». Азатлык радиосы, 24.11.2018
  Татарстанның халык артисты Айдар Хафиз вафат. Азатлык радиосы, 13.12.2020

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Тинчурин театры актерлары
Татарстанның халык артистлары
Русиянең атказанган артистлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Латыйпов

Латыйпов — татар фамилиясе.
 Галимҗан Латыйп (Латыйпов) (1912-1986), шагыйрь.
 Кави Латыйп (Латыйпов) (1927), язучы.
 Әнвәр Латыйпов (1923), табиб-травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы.
 Габдрахман Латыйпов (1917-1945), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 Госман Латыйпов (1925), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1972), күмәк хуҗалык рәисе.
 Линар Латыйпов (1955), ТРның  АКШтагы вәкиле (1994).
 Илгиз Латыйпов (19.09.1961), ТАИФ ААҖ генераль директоры урынбасары.
 Мәсгуть Латыйпов (1913-1987), композитор.
 Нургали Латыйпов (1954), фән кандидаты, “Нәрсә? Кайда? Кайчан?” уенчысы (Мәргылан).
 Нурәхмәт Латыйпов, “Нәрсә? Кайда? Кайчан?” уенчысы. Нургали Латыйповныӊ энесе (Мәргылан).
 Рәмис Латыйпов (1977), журналист
 Рөстәм Латыйпов (1953), техник фәннәр докторы.
 Рөстәм Шәриф улы Латыйпов, РФ президентының  дәүләт бүләкләре идарәсе башлыгы урынбасары.
 Фәттах Латыйпов (1884-1966), театр актеры, җырчы.
 Флүс Латыйфи (Латыйпов) (1943),  язучы.
 Хәмит Латыйпов (Хәмит Латыйп), шагыйрь, рәссам.
 Урал Латыйпов
 Урал Латыйпов (1951)
 Урал Латыйпов (1972)
 Эдуард Латыйпов
 Эдуард Латыйпов (1974), театр актеры, ТР атказанган артисты (2018).
 Эдуард Латыйпов (1994), биатлончы.

Латыйпова
 Венера Латыйпова (1944), химик, химия фәннәре докторы.
 Мөслимә Латыйпова (1951), эшкуар, «Бәхетле» җитәкчесе.
Икеләйтелгән фамилияләр
 Владимир Латыйпов-Догадов
Миңнуллин

Миңнуллин — татар фамилиясе.
 Кәрибулла Миңнуллин — Барда райбашкармасы рәисе (1937-1944).
 Ким Миңнуллин — әдәбият галиме.
 Марсель Миңнуллин (1974), Татарстан сәламәтлек саклау министры.
 Роберт Миңнуллин (1948–2020) — шагыйрь, дәүләт эшлеклесе.
 Туфан Миңнуллин — драматург, язучы, дәүләт эшлеклесе.
 Фәрваз Миңнуллин — әдәбият тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче.

 Миңнуллина
 Айгөл Миңнуллина, драма актрисасы, Камал театры артисты.
 Асия Миңнуллина — рәссам-сынчы, Тукай премиясе (2010).
 Йолдыз Миңнуллина (1985), шагыйрә.
 Ләлә Миңнуллина — драма актрисасы, ТР халык артисты (1999).

Чыганаклар 
 Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Шәхесләр
Фамилияләр
Татар бугазы

Татар бугазы — Ауразия белән Сәхәлин утравы арасында ятучы, Япон һәм Охот диңгезләрен Невельский бугазы, Амур лиманы һәм Сәхәлин култыгы аркылы тоташтыручы бугаз.

Физик-географик тасвирлау 
Озынлыгы 663 км, көньягыныда киңлеге 324 кмга кадәр җитә, төньягында 40 кмга кадәр, иң тар урыны — 7,3 км, фарватерда иң кечкенә тирәнлеге — 8 м. Боз калынлыгы 1,5 мга кадәр җитәргә мөмкин.

Сахалин
Әлифба буенча бугазлар
Фәтхулла Абдуллин

Фәтхулла Абдулла улы Абдуллин — татар язучысы, публицист, драматург, шагыйрь, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2002 елдан). Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2021).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1937 елның 20 декабрендә Татарстанның Мөслим районы Яңа Сәет авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. 1952 елда күрше Мари Бүләр авылында җидееллык мәктәпне тәмамлый, аннары соң берничә ел туган авыл колхозында эшли. Соңрак язмыш җиле аны Үзбәкстанга илтә, монда ул тимер юлда эшли, 1961 елда исә Фәтхулла Ташкәнт тимер юл техникумын тәмамлый. Төзүче-мастер буларак Памир таулары аша автотрасса, Кыргызстан һәм Үзбәкстанда ГЭСлар төзүдә, 1966 елдагы җир тетрәвеннән соң җимерелгән Ташкәнтне торгызуда катнаша. 1968 елдан башлап Фәтхулла Абдуллин Түбән Кама, Менделеев шәһәрләре төзелешләрендә хезмәт итә.

Мәктәптә укыган чагында ук Фәтхулла Абдуллин әдәбият һәм сәнгать белән кызыксына, шигырьләр яза, Казан һәм Уфа газеталарына хәбәрләр язып тора. Урта Азиядән Татарстанга кайткач, көчен публицистика, драматургия өлкәләрендә сынап карый. 

1986—1988 елларда республика күләмендә уздырылган очерклар бәйгесендә аның «Куанычлы мәшәкатьләр», «Көмеш тәңкәле нигез», «Иңнәрендә ил язмышы» исемле язмалары икенче премиягә лаек була.

2003 елдан 2017 елга кадәр «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе (Түбән Кама) җитәкчесе.

Иҗаты 
«Без кешедән киммени?» пьесасы «Клуб утлары» альманахында басыла, «Мал корбаны» исеме астында Минзәлә, Түбән Кама, Зәй, Азнакай һәм башка халык театрлары тарафыннан сәхнәгә куела. Ә «Сау бул дип әйтә алмыйм» пьесасы 1998 елдан башлап Түбән Кама татар дәүләт драма театрының репертуары исемлегендә.

Фәтхулла Абдуллин «Еракка китеп кара», «Ялгышсыз булмый язмыш», «Әллә нахак, әллә хак», «Тормышка юл ярганда» кебек повестьләр авторы.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2021 ― Саҗидә Сөләйманова премиясе ― «Кемгә сөйлим серләремне» повестьлар һәм хикәяләр җыентыгы өчен

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Сылтамалар 
 Татар язучылары порталы
 «Сандугач» хикәясе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Якуб Агишев

Якуб Хәлил улы Агишев — татар әдәбият галиме, педагог, әдәби тәнкыйтьче. Филология фәннәре докторы (1946), доцент (1950).

Тәрҗемәи хәле
Якуб Агишев 1899 елның 28 июлендә элекке Сарытау губернасының Күзнәй өязе (хәзерге Пенза өлкәсенең Күзнәй районы) Пәлдәнге авылында игенче дөньяга килә. Башлангыч белемне үз авылындагы мәдрәсәдә ала, 1912 елда исә әти-әнисе аны авылның бер сәүдәгәр кешесенә малайлыкка бирәләр. Яшүсмер чагында төрле шәһәрләрдә була. 1917-1918 елларда Якуб Агишев Архангельск шәһәренең приказчиклар клубында һәвәскәр артист булып эшли, 1915-1918 елларда экстерн тәртибендә Архангельск реаль училищесын тәмамлый.

1919-1925 елларда Якуб Агишев туган ягы авылларында балалар укыта. 1926 елда Казанга килеп, Татар телен гамәлгә кертү курсларын тәмамлый. Өч ел «Татстрах» оешмасында икътисадчы булып эшли. 1930-1933 елларда ул Казан педагогика институтында укый, аннары соң анда татар әдәбияты буенча аспирантура тәмамлый. Аннары Татарстан халык мәгарифе кадрларының белемен күтәрү институтында татар теле һәм әдәбияты бүлеге мөдире (1934-1937), Казан педагогия училищесы мөдире урынбасары (1937-1939), аннары Татар теле, әдәбияты һәм тарих фәнни-тикшеренү институтында өлкән фәнни хезмәткәр, гыйльми сәркатип, мөдир урынбасары (1939-1945), ә 1945-1947 елларда Казан театр училищесында укыта. 1946 елда Габдулла Тукай иҗаты буенча Мәскәүдә кандидатлык диссертациясен яклый, 1947-1951 елларда Казан педагогика институтында, 1951-1960 елларда Казан дәүләт университетында укыта.

XX йөз башы татар әдәбиятлары классиклары, аеруча Габдулла Тукай иҗатын өйрәнүгә Якуб Агишев күп көч сала. Аның «Тукай — патриот» (1942), «Габдулла Тукай иҗаты» (1948,1954), «Сайланма әсәрләр» (1954), «Пушкин һәм татар әдәбияты», «Некрасов һәм Тукай» һәм башка хезмәтләре бар.

Якуб Агишев 1972 елның 6 июнендә вафат була.

Шулай ук карагыз   
 Милләттәшләр. Якуб Агишев

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Татар әдәбият галимнәре
Филология фәннәре докторлары
Джеймс Джойс

Джеймс Августин Алоизиус Джойс (, ) — ирланд язучысы, шагыйрь, модернизм вәкиле.

Джеймс гаиләсе хәерче яшәгән, еш күченергә туры килгән. Шуңа карамастан Джеймска яхшы белем бирелә. Балачак тәэсирен аның «Рәссамның балачак портреты» һәм «Улисс» романнарында күреп була. 6 яшендә ул Клонгоуз Вудс иезуит көллиятенә укырга керә, 1893 елда аны Бельведер Дублин көллиятенә бирәләр. 1897—1902 елларда ул Дублин университетында укый.

1900 елда Дублин газеталарының берсендә аның беренче публикациясе чыга. Шул ук вакытта ул лирик шигырьләр яза башлый.

Аңа 20 яшь булганда, Джеймс Парижга китә. Монда ул журналист, укытучы булып эшли. Өйләнгәч, ул хатыны белән Цюрихта яши башлый. Монда ул мәшһүр романнарын, шигырьләр яза.

Джеймс Джойс 1941 елның 13 гыйнварында авырудан соң вафат була.

Сылтамалар 

 The James Joyce Centre

Ирландия язучылары
Ирландия шагыйрьләре
Инглиз язучылары
XX гасыр язучылары
Полиглотлар
Рәмис Аймәт

Рәмис Кыям улы Аймәтев — татар шагыйре, җырчы, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2001 елдан). Һ. Такташ (2012) һәм М. Җәлил (2017) исемендәге әдәби премияләр лауреаты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2019).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1968 елның 4 октябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Мунчалы авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Бала чактан ук шигырьгә-җырга мавыгып үсә. Урта мәктәпне 1986 елда тәмамлагач, ул Казанга килә һәм Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. Студент елларында ук шигъри иҗат белән ныклап шөгыльләнә башлый, көндәлек матбугатта беренче шигырьләрен бастыра. «Казан утлары», «Идел» кебек абруйлы журналларда шигъри цикллары дөнья күреп, әдәби җәмәгатьчелекнең игътибарын үзенә тарта. 2000 елда аның «Шомырт салкыннары» исемле беренче җыентыгы басылып чыга һәм көндәлек матбугатта югары бәя ала (Лена Шагыйрьҗан, Рафаэль Мостафин, Флера Гыйззәтуллина мәкаләләре). 2005 елда Рәмис Аймәтнең «Мәгариф» нәшриятында «Айның аръягында» исемле шигъри җыентыгы басылып чыга.

Университетны тәмамлаганнан соң, Рәмис Аймәт биш-алты ел чамасы газета редакцияләрендә («Мәгърифәт», «Шәһри Казан») хәбәрче, мәдәният бүлеге, әдәбият бүлеге мөдире, җаваплы сәркәтип вазифаларын башкара, 1995—1998 елларда Татарстан язучылар берлегендә рәис ярдәмчесе сыйфатында да берникадәр вакыт эшләп ала. 1998—2004 елларда Рәмис Аймәт — Шәриф Камал музееның директоры. Бу эштә үзен оста оештыручы итеп таныта, әдәби кичәләр, язучыларның укучылар белән очрашуларын, юбилейларын уздыруны төп мәдәни чараларның берсенә әйләндерә, музейның бинасын ремонтлау, мәйданын киңәйтү юнәлешендә нәтиҗәле эшләр башкара. 2004 елдан ул — Габдулла Тукайның Казандагы әдәби музее мөдире. 2013 елдан Татарстан язучылар берлегендә рәис урынбасары булып эшли.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2012 — Һади Такташ премиясе 
 2017 —  исемендәге премия (Төркия Язучылар берлеге)
 2017 — Муса Җәлил премиясе — «иҗади яшьләр белән күпьеллык уңышлы эшчәнлеге өчен
 2019 — ТР атказанган сәнгать эшлеклесе

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
 Татар язучылары порталы

Сылтамалар 

 Татар электрон китапханәсе 
 РӘМИС АЙМӘТ: «ВАКЫТЛЫЧА ОЧРАШКАНДА ХАТЫН-КЫЗ ТАБЫШМАК БУЛЫП КАЛА»

Моны да карагыз 

Татар шагыйрьләре
Татар журналистлары
Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Җәлил премиясе лауреатлары
Һади Такташ премиясе лауреатлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Шамакай (уен)

Шамакай — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Бер бала башы белән карават яки өстәл астына кереп ята да аякларын күтәрә. Башка балалар аның аягын шамакай итеп киендерәләр: чалма чалдыралар, бите урынына кечкенә бер ак нәрсә куеп күмер белән күз, борын, авыз ясыйлар. Кием кидертеп җиңенә уклау яки чыра тыгалар. Яткан кеше астан аларны кулы белән тотып ята. Яткан кешенең теше арасына чыра кыстыралар.

Киенеп беткәч, шамакайга намаз укырга кушалар. Аста яткан кеше аягы һәм куллары белән шамакайга намаз укыган кыяфәт бирә. Үзе астан намаз укый, авызына чыра тыкканга, намазы сакау булып ишетелә.

Икенче вариант 
Икенче вариантында шамакайны зур корсаклы хатын итеп киендерәләр. Аннары шамакайны төрле сүзләр сөйләтеп котырталар. Мәсәлән: «Шамакай, ирең үлгән!» дигәч, ул бик ямьсез итеп җылый. «Юк, үлмәгән, юри әйттек», — дигәч, шаркылдап көлә. Шамакайга токмач җәяргә кушалар. Шамакай бер җәйгән саен егылып китә. Ахырда бу токмач ашаганда шартлап үлә. Башка балалар: «Шамакай үлде», дип җылыйлар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Сәвәнәй әби (уен)

Сәвәнәй әби — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Берәүне аркасына мендәр куеп, башына бүрек кигезеп «Сәвәнәй әби» итеп киендерәләр. Кулына таяк тоттыралар, өй алдына чыгаралар. Ул ишек шакый.

Эчтән:

— Тук-тук иткән кемдер ул?

— Сәвәнәй әбиеңдер ул.

Әби өйгә керә. Балалар аның утырыр төшенә берәр әйбер куеп әйтәләр:

— Әйдә, кер, кер, әби, утыр. Әби утыра да сикереп тора:

— Абау, чәнчә.

Балалар көлешеп:

— Сөртеп утыр, әби, — диләр.

Әби тезелеп утырган кешеләрнең һәммәсенә:

— Җеп җегерләргә чакыра килгән идем, бара алмассыз микән, — дип әйтеп чыга.

Тегеләр:

— Юк, бармыйбыз, — дигәч, «өенә кайтып китә». Сәвәнәй әби шул рәвешле каз өмәсенә дә чакырып карый.

Әмма тегеләр бармыйлар. Ахырда Сәвәнәй әби:

— Ашка чакырырга килдем, — дип килеп керә. Барсы да: «Барабыз», — дип сикерешеп торалар. Әби исә боларны:

— Эшемә килмәдегез, ашыма килмәкче буласыз, дип, чүпрәк-мазар белән кыйнарга тотына. Чыр-чу китә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Убырлы карчык (уен)

Убырлы карчык — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Кызлар җыелалар. Бер кыз «ана» булып уйный. Аның күп балалары була. Ана уракка барырга хәзерләнә. Балаларына әйтә: «Өйне яхшы саклагыз, теге очта бер кешедә убырлы карчык бар, ул килсә, өйгә кертмәгез», — ди. Үзе уракка китә. Ура торган җире бик якын, туар артында гына була.

Аналары китүгә, бик ямьсез киемнәр киеп, убырлы карчык килә дә ишек кага. Олырак кызы: «Әни өйдә юк, ишекне ачмаска кушты», — ди. Карчык: «Ач, ачмасаң юллыгыңнан төшәрмен, күкәеңне эчәрмен», — ди. Кыз куркып ишекне ача. Карчык керә дә: «Кызым, бер баш кәбестә биреп тор әле», ди. Кыз: «Сезгә кем килде?» — дип сорый. Карчык: «Әби белән бабай», — ди. Кыз: «Башларына нәрсә кигәннәр?» — дип сорый. Карчык: «Берсе капчык кигән, берсе кап кигән», — ди. Кыз кәбестәне (бер кызны) биреп җибәрә. Балалар һәммәсе беравыздан «кикирикүк!» дип кычкырып калалар. Ана боларның тавышын ишетә дә йөгереп кайта. Өйгә кереп балаларын ачулана: «Убырлы карчыкны ник керттегез?» ди. Олы кыз: «Юллыгыңнан төшәрмен, күкәеңне эчәрмен дигәч, куркып ачтым», — ди. Ана балаларын юатып: «Менә ашарыгызга, менә эчәрегезгә, ишетсен колагыгыз, убырлы карчыкны кертмәгез», — дип чыгып китә.

Убырлы карчык тагын килә дә ишекне кага башлый. Кыз ишекне ачмый. Убырлы карчык: «Юллыгыңнан төшәрмен, күкәеңне эчәрмен», — дигәч, тагын ача. Карчык кергәч: «Миңа бер баш кәбестә бир», — ди. «Сезгә кем килде?» ди кыз. «Абзыем белән җиңгәм килде», — ди карчык. «Өсләренә нәрсә кигәннәр?» — ди кыз. Карчык: «Берсе алама-салама, берсе ертык-мыртык кигән», — ди. Кызлар кәбестәне биреп җибәрә дә, балалар тагы «кикирикүк!» дип кычкырып калалар. Тагын бу тавышка аналары кайтып, аларны ачулана. Убырлы карчык шулай берничә мәртәбә килә һәм ахырда балаларның барысын да алып китеп яшерә.

Ана балаларын эзләргә чыга. Юлда убырлы карчыкка очрап: «Минем кызларымны күрмәдеңме?» — дип сорый. Карчык: «Әнә тегендә», — дип, әле бер якка, әле икенче якка бармагы белән төртеп күрсәтә. Ул урыннарда булмагач, ана өенә кайта. Аннан соң бу хатынны убырлы карчык кунакка чакыра. Хатын баргач, кызларының әйберләрен күреп: «Бусы олы кызымныкы, бусы кече кызымныкы, бусы иң кечкенә кызымныкы», — ди.

Ана кунактан кайткан вакытта кызлары юлда очрый һәм аларны өенә алып китә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Убыр әби (уен)

Убыр әби — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар арасыннан «убыр әби» һәм «ана» билгеләнә. Убыр әби берәр агач яки каралты-кура арасына кача. Ана балаларын бер урынга җыеп, алар тирәсендә әйләнеп «тимер киртә» үрә: 

Без бик ераклардан килдек, Туган илебез Минзәлә. Тимер киртә киртәлием, Убыр әби кермәскә.

Өч мәртәбә әйләнеп чыккач, бер баласын каравылчы итеп куя да, убыр әбине кертмәскә кушып, эшкә китә.

Бераздан качып торган урыныннан чыгып, өйгә убыр әби килә. Ул әниләренең тавышы белән:

- Кызым, мин кайттым ач әле, — ди. Каравылчы бала ишекне ачуы була, әби бер баланы эләктереп үз өенә алып китә. Шул рәвешле ул балаларның барысын да үз өенә ташып бетерә.

Әниләре эштән кайта. Өйдә балалары булмагач, җылый-җылый эзли башлый. Таба алмагач, убыр әби өе янына килә. Убыр әби ана килгәнен күреп, балаларны «пич башына» яшереп куя. 

Ана әйтә:

— Минем балаларым монда юкмы?

— Юк, балакаем, монда беркем дә юк.

Ана балаларының исеме белән атап тагын да эзли башлый. Шул вакыт балалар әниләренең тавышын ишетеп:

— Әни, без монда, безне убыр әби урлап, мич башына яшереп куйды, — дип елашалар.

Ана убыр өенә кермәкче була, убыр әби аны төртеп җибәрә.

— Якын барасы булма минем пич башына! Бар өеңә кайт, балаларыңа ашарга пешер, пешкәч тә чакырырсың, кайтырлар, — ди әби.

Ана өенә кайтып ашарга пешерә, табын әзерли. Шул вакыт убыр әби төрле сүзләр сөйләп балаларын куркыта башлый. Балалар елаша башлыйлар.

Бу тавышка ана килеп җитә дә:

— Алырмын, алырмын, атар кош! — ди. Әби:

— Бирмәм, бирмәм, битәр кош, — дип җавап бирә. Ике арада көрәш башлана. Шул вакыт: «Әни, без монда!» — дип, балалар яшерелгән урыннан йөгерешеп чыгалар. Убыр әбине чәченнән тотып «кыйныйлар-кыйныйлар» да, «үтереп», гәүдәсен суга ташлыйлар. Аннан шатланышып өйләренә кайтып китәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Курчак сатыш (уен)

Курчак сатыш — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Бер бала кибетче, берсе Тукран, калганнары курчаклар була. Кибетче курчакларга исемнәр куша һәм һөнәрләрен әйтеп чыга. Шуннан соң Тукран килә дә:

— Тук-тук!

— Кем бар?

— Тукран.

— Нәрсә кирәк?

— Курчак.

— Кереп кара.

Тукран керә. «Менә бусын алам, — дип, бер курчакка төртеп күрсәтә. — Исеме ничек?»

Кибетче курчакның заводной рычагын бора. Курчак үзенең исемен әйтә.

— Һөнәре нинди? — ди Тукран.

Курчак үзенә өйрәткән һөнәрен Тукранга күрсәтә. Тукран алырга була, тик аның акчасы булмый. Ул акча алырга кайтып китә. Кире килә дә кибетчене алдый: «Өегез яна!» яисә «Кунаклар килгән!» — дип кычкыра. Кибетче чыгып чаба. Тукран теге курчакны алып китә. Кибетче килә дә курчаклардан югалган курчакның исемен әйтеп сорый. Курчаклар «Базга салдык, качырдык», — дип алдалыйлар. Тагын Тукран килә. Шулай итеп уен курчаклар урланып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Угры белән тугры (уен)

Угры белән тугры — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Бер бүреккә «угры», «тугры», «хан», «вәзир», «армай», «шаһит» дип язылган алты кәгазь салынып, әлеге алты бала бүректән шуны алалар. Чыккан кәгазьгә карап, һәркем үзенең ролен билгели. «Хан» дип язылган кәгазь чыгучы үзенең «хан» булганлыгын игълан итә. Шулай ук «тугры» да. Әмма калганнары нәрсә чыкканны әлегә әйтмичә торалар. «Тугры» «хан»га килеп шулай дип баш ора:

— И ханым-солтаным, иске кәвеш олтаным, — дип, берәр әйберен югалтканын әйтә.

«Хан»:

— Кемнән шикләнәсең? — дип сорый.

«Тугры» шул алты кешедән берсен атап күрсәтергә һәм ни өчен шикләнүен дә әйтеп бирергә тиеш. «Хан» аңа:

— Шаһит күрсәт, — ди.

«Тугры» арадан берсен «шаһит» итеп күрсәтә. Инде хәзер һәркем үзенең кем икәнен ача, әгәр дә «тугры» «угры»ны да, «шаһит»ны да дөрес күрсәтсә, «угры»га җәза бирелә, «хан» аңа:

— Фәлән хәтле камчы орыгыз! — дип куша. Камчы урынына, гадәттә, ишкән сөлге була. «Армай» (сугучы) шуның белән «угры»га суга. «Вәзир» аны тотып, җәзаның дөрес үтәлүен күзәтеп, шул турыда «хан»га килеп хисап бирә. Әгәр дә «угры оны дөрес күрсәтә алмаса, ул чагында, яла яккан өчен һәм шуның белән үзе тугры кеше булып чыкмаганы өчен, «тугры»-ның үзенә җәза бирелә.

Әгәр ул «шаһит»ны гына ялгыш күрсәтсә, җәза йомшаграк була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Тукран бабай карчыгы (уен)

Тукран бабай карчыгы — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Балалардан берсе Тукран бабай карчыгы булып чыга. Ул бик начар киемнәр киенеп, теш арасына чыра кыстырып, зур таякка таяна. Берәр койма я ишеккә килеп шакылдата. Койма я ишек артындагы бала:

— Тук, тук иткән кемдер ул? — дип сорый. Теге, калын тавыш белән:

— Тукран бабай карчыгы булам, ишек ач әле! — дип, һаман ишек шакылдата.

Бала:

— Ачмыйм, ачмыйм!

— Алайса морҗадан керермен. Ахырында ишек ачыла. Бала:

— Әби, утыр, — ди.

— Тазамы соң бу урын, балам?

— Таза, таза, казан юган су белән юган идем. 

Шуннан соң әби урынны өреп утыра да исәнлек-саулык сораша. Үзе һаман таягын тукылдата. 

Бала:

Әби, таягыңны нигә тукылдатасың? — ди. 

Әби:

— Тук,тук, тукран, Тукылдатып утырам. Мичтә бәлеш пешәме?Шуны көтеп утырам! — дип көйли бирә. 

Бала:

— Әби, бәлеш салмадык әле, — ди. 

Әби:

— Бәлеш булмаса, каз боты бир. 

Бала:

— Каз ботым юк, бетте.

Әби (үпкәләп, читкә карап, ирләр тавышы белән): 

—Шуны да кызганасың, мине мыскыл итәсең, балаларымны җибәрермен, үтертермен, — ди.

Шулай дигәч, бала аңа каз боты бирә дә әби ашый-ашый китә.

Бала аның артыннан:

— Әби, мае ага! Әби, мае ага! — дип кычкыра.

Әби беләкләрен ялап чыгып китә дә бераздан икенче бала янына әйләнеп килә. Аңа да югарыдагыча шакылдап, даулашып кереп шул ук сүзләрне теленә килгәнчә әйтеп, аннан да каз ботымы, башка шундый берәр сөяк-санакмы алып чыгып китә. Бөтен балаларны шулай йөреп әйләнеп чыккач, өенә кайтып әйберләрен тезеп-тезеп куя. Аннан:
— Монысының ите бар, монысының җелеге бар икән, —дип, кимереп, яланып беткәч, тагын сөякләрне тезеп куя.

— Мине сөякләр биреп мыскыл иткәнсез, барып алыгыз, әгәр йортымда бер генә сөяк калса да, Тукран бабагызга әйтеп, бөтенегезне кырдырып бетертәм! — дип куркыта. Балалар торып, йөгерешеп аның өенә баралар да, һәрберсе тиз-тиз генә үзенең биргән нәрсәсен табып ала. Кем дә кем ялгыш кеше әйберен алса, Тукран бабайга иптәшлеккә бирәләр. Алар икесе яшерен бер җиргә кереп, куркыныч киемнәр киенеп чыгып, балаларны тараталар. Шуның белән уен бетеп, соңыннан балалар ул малайны яки кызны Тукран бабайга иптәш, дип үртиләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Тукран (уен)

Тукран — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Бер бала әни, бер бала кыз, берсе — Тукран, ә калганнары ипиләр булып уйныйлар. Әни ипи пешерә, үзе эшкә китә. Киткәндә кызына:

Ипиләрне беркемгә дә бирмә! — дип, үгет-нәсихәт биреп китә. Ул чыгып китүгә, Тукран килә:

— Тук-тук!

— Кем бар?

— Мин Тукран, миңа ипи кирәк.

— Бирмим.

— Алайса пич башыннан керәм.

— Керә алмыйсың, корымга батасың.

— Тәрәзәңнән керәм.

— Пыялага киселерсең.

Тукран тагы башка җирләрдән дә керәм дип тә куркыта, ә кыз аңарга һәрвакыт каршы төшә. Шуннан Тукран алдарга керешә. Ул: «Әниең суга баткан басма аркылы эштән кайтканда», — ди. (Башка төрле нәрсә дә әйтергә мөмкин.) Кыз алданып әнисен коткарырга чыгып чаба. Ә Тукран шул арада бер ипине урлап китә дә үз өенә кайтарып куя. Әнисе эштән кайта да:

— Бар әле, кызым, чәй эчәргә ипи алып чык әле! — ди.

— Әни, мин куркам!

— Бар, нәрсәдән куркырга.

— Анда тычканнар, күселәр бар.

Шуннан әнисе үзе кереп китә һәм ипиләрне саный. Бер ипи юк икәнен белә:

— Кызым, ипи кая?

— Белмим.

Әнисе кызны орыша һәм тагын эшкә китә. Тукран тагын килә. Уен шулай Тукран ипиләрне алып бетергәнче дәвам итә. Аннан соң бөтен урланган «ипиләр» өйгә чаба. Шул вакыт Тукран берсен тотарга тиеш. Тотылган бала Тукран була. Әгәр тота алмаса, үзе Тукран булып, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Курчаклар һәм карак (уен)

Курчаклар һәм карак — татар балалар драма уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар бер урынгарак тупланып басалар. Арадан берсе «курчак сатучы» була. Бер бала «карак» булып берәр әйбер артына поса.

Карак сатучы янына килә.

— Исәнмесез!

— Саумысез!

— Сатлык курчакларыгыз бар мәллә?

— Бар.

— Күпме тора?

— Йөз сум.

Карак кесәсен актарган була, акча эзләгәндәй итенә, үзе сатучыны ничек алдау турында план кора. Ул сатучыны берәр ничек алдап, курчакларын алып китәргә тырыша. Мәсәлән, ул искәрмәстән:

— Өегез яна! дип кычкыра. Сатучы «коты чыгып» торган арада, бер курчакны алып кайтып китә. Тагын килә, шулай алдап икенче курчакны алып китә.

Курчакларны урлап бетергәнче уен шулай бара. Курчакларның барысы да юкка чыккач, сатучы елый-елый каракның өенә килә:

— Курчакларны югалттым, синдә түгелме?

— Миндә түгел.

Өйдәге курчаклар аяк дөбердәтәләр. Сатучы әйтә:

— Анда кемнәр дөберди соң?

— Кунаклар бииләр, — ди карак. Өйдәге курчаклар кул чабалар.

— Өйдә нишлиләр?

— Өстәлдән калаклар коела. Курчаклар чыж-пыж килә башлыйлар.

— Анда нәрсә чыжылдый?

— Чәй куйган идем, самавыр кайный.

— Кереп карарга мөмкинме?

— Кереп кара.

Сатучы керсә, курчаклар өй эчендә утыра. Тик аларның куллары «бәйләнгән». Курчаклар кулларын тотынышып торалар. Сатучы кулларын «чишәргә» куша. Чишеп бетергәч, курчакларны алып кайтып китә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Россия Федерациясе Конституциясе

Россия Федерациясе Конституциясе () — Россия Федерациясенең төп законы.

1993 елның Россия Федерациясе Конституциясе 
Россия Федерациясе Конституциясе 1993 елның 12 декабрендә бөтенхалык тавыш бирү нәтиҗәсендә кабул ителгән. Конституция 1993 елның 25 декабрендә, «Российская газетада» бастырылуга кулланышка керде.

Структура 
Россия Федерациясе Конституциясе Преамбуладан һәм ике бүлектән тора.

Беренче бүлек 9 башлыктан һәм 137 маддәдән (статьядан) тора. Анда Россиянең төп сәяси, иҗтимагый, хокукый, икътисади һәм социаль системалары, федераль торышы, кешенең төп хокуклары турында языла.

Конституциянең структурасы:
 Преамбула
 Беренче бүлек
 1 башлык. Конституцияон торышның төп матдәләре.
 2 башлык. Кешенең һәм гражданинның төп хокуклары.
 3 башлык. Федераль торыш.
 4 башлык. Россия Федерациясе президенты. (80—93 статьялар)
 5 башлык. Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе. (94—109 статьялар)
 6 башлык. Россия Федерациясе хөкүмәте. (110—117 статьялар)
 7 башлык. Судлар. (118—129 статьялар)
 8 башлык. Җирле үзидарә (130—133 статьялар)
 9 башлык. Конституцион үзгәртүләр һәм конституцияне яңадан карау (134—137 статьялар)
 Икенче бүлек. Заключительные и переходные положения

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Конституцияләр
Россия Федерациясе дәүләт төзелеше
Мәхбүбҗамал Акчурина

Акчурина Мәхбүбҗамал — татар язучысы, мөгаллим.

Ул 1869 елның мартында Сарытау губернасының Димау авылында мулла гаиләсендә туа. Сембер төбәге сәүдәгәрләре Акчуриннар нәселеннән. Башлангыч белемне атасыннан алганнан соң хосусый рәвештә укып, туган авылында мөгаллимә булып эшли башлый. 1892 елда кияве йортына — Самар губернасының Савинка авылына күчә һәм укытучылык эшен дәвам иттерә. 1908 елдан башлап «Шура»да, соңга таба «Сөембикә» журналында басылган хикәяләре, бала тәрбиясе, хатын-кыз тормышына кагылышлы мәкаләләре белән исеме таныла. 1911 елны «Шура»да чыккан «Иске әдәбиятымыз» исемле мәкаләсендә ул, татар матбугатында беренчеләрдән булып, халык авыз иҗатын җыю, язма әдәби мирасыбызны барлау һәм өйрәнү кирәклеге турында бәхәс ача, «Таһир-Зөһрә», «Сәйфелмөлек», «Иосыф-Зөләйха» кебек борынгы әдәби ядкәрләрне урынлы-урынсыз этеп-төртүләргә каршы ризасызлыгын белдерә, бу әсәрләрнең халыкка, яшь буынга эстетик һәм әхлакый тәрбия бирү ягыннан әдәби кыйммәткә ия булуына басым ясый.

Октябрь инкыйлабыннан соң Мәхбүбҗамал Акчурина әдәби иҗат эшеннән ераклаша. 1929 елда ул Бакы шәһәренә күчеп китә, гомеренең соңгы көннәренә кадәр шунда яши. Язучының «Хаммал Ягъкуб», «Кыз егълату», «Таш кием», «Мишәрләр тормышыннан бер ләүхә» (1914), «Шәфкатьсез ата, яки Мишәрләр тормышы» (1914), «Көчсезләр, мәэюс вә пессимистларга гыйбрәт» кебек хикәя һәм очерклары, шулай ук белешмәдә телгә алынган «Иске әдәбиятымыз» исемле мәкаләсе 1988 елда «Өмет йолдызлары (XIX йөз ахыры һәм XX йөз башы хатын-кыз язучылары әсәрләре)» дигән күмәк җыентыкта кабаттан басылып чыгалар.

Язучы 1948 елда вафат була.

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Татар язучылары