Oradä

Oradea (Macarça Nagyvárad, Almança Großwardein) Rumıniädağı şähär ide, Bihor öyäzendä, Transilvaniä'dä urnaşqan. Xalqı sanı – 206.527 keşe (2002); şähär tiräsendäge bistälär belän isäplängän xalıq sanı 220.000 keşe. Oradea Rumıniä'neñ iñ räxätlänep yäşäwçe şähärlädän berse bula.

Geografiä 

Şähär Macarstan çige yanında, Crişul Repede yılğası yanında urnaşqan.

Tarix 

Oradea turında täwge iskärtmä Latinça Varadinum isemle bularaq, 1113. yılda bula. Xäzerge waqıtqa çaqlı saqlanmağan Oradea Kirmäne (xäräbälär genä saqlanğan) turında täwge iskärtmä Mongol-Tatar yabırıluına aldınnan 1241. yılda bula. 16. yözkä qädär şähär üsmi. 1700. yıllardan Vena injinere Franz Anton Hillebrandt şähärne Baroque stilendä planlaştıra. 1752.dän başlap Rom-Katolik Cämiğ Çirkäwe, Yepiskop Sarayı häm Muzeul Ţării Crişurilor (Criş Cire Muzeyı).

İqtisad 

Oradea elektän Rumıniä'neñ iñ gärläp üsäwçe şähärlärdän berse, çönki ul Macar çige yänäşäsendä urnaşqan häm ul ilneñ Könbatış Awrupiğa qapqası. 1989. yıldan soñ Oradea iqtisadi yañartu kiçerä, lâkin yañartu, ğomumän, sänäğättä tügel – uñaylıqlarda bula.

Oradea'nıñ eşsezlek däräcäse 6,0% ide, urta Rumıniä'neñ däräcäsennän azraq, läkin Bihor öyäzeneñ däräcäsennän 2%qa zurraq. Oradea Bihor öyäzneñ xalqınıñ 34.5% genä bularaq, öyäzeneñ sänäğät produktınıñ 63% citeşterä. Töp citeşterülär – cihaz, tuqıma häm kiemnär, aşamlıqlar.

2003. yılda Oradea'da Lotus Market isemle berençe säwdä üzäge açıla.

Şähär xalqı

Tarixı 

 1910: 69.000 (Rumınnar: 5.6%, Macarlar: 91.10%)<br>
 1920: 72.000 (R: 5%, M: 92%) <br>
 1930: 90.000 (R: 25%, M: 67%) <br>
 1966: 122.634 (R: 46%, M: 52%) <br>
 1977: 170.531 (R: 53%, M: 45%) <br>
 1992: 222.741 (R: 64%, M: 34%) <br><br>

Xäzergese 

2002. yılda isäp alğan.

 Rumınnar: 145,295 (70.4%)
 Macarlar: 56,830 (27.5%)
 Çegännär: 2,466 (1.2%)
 Almannar: 566 (0.3%)
 Slovaklar: 477 (0.2%)
 Yähüdlär: 172
 Ukrainnar: 76
 Bolğarlar: 25
 Urıslar: 25
 Serblar: 17
 Çexlar: 9
 Töreklär: 9

Şähär büleneşe 

Şähär şundı rayonnarğa (quartallarğa) bülänä: (Rumınça: cartiere):

 Centru Oradea (şähär üzäge)
 Vie
 Nufărul
 Rogerius
 Velenţa
 Cantemir
 Ioşia

Transport 

Şähär keşetaşunı OTL yörtä. Şähärdä 3 tramway marşrutı (1R, 1N, 2, 3R, 3N) häm berniçä autobus marşrutı. Şähärdä 3 poyızd stansílar: üzäk, Vest häm Est. Vest stasísı Ioşia quartalında, Oradea isemle üzäk stansí, şähär üzägendä urnaşqan (Vie quartalı yanında).

Miğmarlıq 

Oradea arxitekturı Kommunist çorı şähär çitendä urnaşqan bínalarınnan häm matur tarixi (ğomumän Baroque stilendä) Austro-Macarstan çorı şähär üzägendä urnaşqan yortlarınnan tora.

Kommunist çorında häm Kommunistlardan soñ berniçä yıllarda bu tarixi yortlarnıñ küpçelege tuzalar. 2002. yıldan soñ alarnıñ küp sanı restavratsiälänälär, şähärgä tarixi üzençel kilbät qayta.

Küñel açu 

Şähär yänäşäsendä Băile Felix şälâmät spaları urnaşqan.

Qızıqlı häykällär:

 Muzeul Ţării Crişurilor – 365-täräzäle baroque muzeyı
 Catedrala barocă – Romanianıñ baroque cämiğ çirkäwlärennän iñ zurısı
 Cetatea Oradea – bişpoçmaqlı Oradea Kirmäne
 Biserica cu Lună – Awrupıda berdänber Ay fazaların kürsätüçe çirkäw säğäte
 Pasajul 'Vulturul Negru' – 'Black Eagle' Passage
 Muzeul 'Ady Endre' – böyek Macar şäğirneñ yortı
 Teatrul de Stat – Däwlät Teatrı, anıñ planın Awrupıda 19. yözdä 100läp teater tözätkän ike Austrialı arxitektorlar tözätte 
 Oradea'da törle dinnärdän 100 kälisä, alarda 3 sínagog häm Könşığıç Awrupınıñ iñ zur Baptist çırkäwe.

Tanılğan şäxeslär 

 Attila patşası
 Ödön Beothy
 Carl Ditters von Dittersdorf
 Michael Haydn
 Bernat Munkaçi
 Frida Kalo
 Bela Kun
 Julia Varady
(de:Liste der Erzbischöfe von Großwardein)

Sıltamalar 
 Oradea webcam 
 Oradea Online
 Oradea tourism 
 Oradea'nıñ räsmi säxifäse
 Oradea Jurnal Bihorean säxifäse
 Oradea Realitatea Bihoreana säxifäse 
 Oradea'nıñ matur fotoräsemnär The Real Transylvania  säxifäsendä

Румыния шәһәрләре