Nov-Jorkio

Nov-Jorkio aŭ Nov-Jorko ( [njujork] aŭ [nujork]) estas subŝtato de Usono. Ĝi enhavas la metropolon Novjorko. Nov-Jorkio situas en la nordorienta Usono kaj havis 19.849.399 loĝantojn en 2017 kaj terareon de 127.190 km2 (proksimume la areo de Anglio). Nov-Jorkio estas okcidente de Nov-Anglio, norde de Pensilvanio kaj Nov-Ĵerzejo, oriente de la Kanada provinco de Ontario kaj sude de la Kanada provinco de Kebekio.

Nov-Jorkio aprobis poŝtelefonan kaj retan sportajn vetojn kiel parto de la ŝtata buĝeto ekde 2022.

Loĝantaro 

Nov-Jorkio estas la kvara plej granda Usona ŝtato laŭ loĝantaro: nur Kalifornio, Teksaso, kaj Florido estas pli grandaj.

La ĉefaj partoj de la ŝtato estas (kun % de Nov-Jorkianoj):

 Novjorko (42%) - la granda urbo en la sudoriento de la ŝtato
 Longinsulo (15%) - insulo oriente de Novjorko
 Westchester (5%) - kantono norde de Novjorko
 Ne-metropola Nov-Jorkio (38%) - la resta, norda parto de la ŝtato

62% de la ŝtatanoj loĝas en la aglomeraĵo de Novjorko.

Politike, Novjorko kutime voĉdonas maldekstren, Upstate dekstren, do la batalkampo de la ŝtato estas en Longinsulo kaj Westchester.

La urbo Novjorko, havante 8.008.278 loĝantojn (2000), estas grava monda centro por komerco kaj financoj. La stabejo de la Unuiĝintaj Nacioj troviĝas en la urbo. Dek milionoj, kiuj loĝas en la aglomeraĵo de Novjorko, loĝas ekster la ŝtato en norda Nov-Ĵerzejo kaj sudokcidenta Konetikuto.

Ne-metropola Nov-Jorkio enhavas la Adirondak-Montaron kaj Katskil-Montaron, la riveron Hudsono, la Fingrajn Lagojn, la Niagaran Akvofalaron, kaj la gravajn urbojn:

 Bufalo
 Roĉestro
 Itako
 Sirakuso
 Albeno (La ĉefurbo)
 Niagara Falls

La okcidenta limo estas la Lago Erio, la nordokcidenta la Lago Ontario kun Kanado je la aliflanka bordo, kaj ankaŭ norde la limo estas kun Kanado - nordokcidente per la Rivero Sankt-Laŭrenco. Ĉe la Niagara Akvofalaro, inter la du grandaj lagoj en la okcidento apud Kanado, 150 milionoj litroj da akvo falas ĉiusekunde (150.000 m3/s) en la Niagaran kanjonon, kaj generas multan elektran potencon, eĉ por la malproksima Novjorko mem.

Historio 
Giovanni da Verrazano (1524) kaj Henry Hudson (1609) vizitis la Hudsonan Riveron, sed Nederlando formis la unuan kolonion, Nov-Nederlandon en 1624. Peter Minuit aĉetis Manhattan-Insulon de la Indianoj Kanarsiaj (Canarsee) por 60 guldenoj da komercaĵoj (= 24 dolaroj laŭ mito). La Nederlandanoj fondis multajn urbetojn; Nov-Amsterdamo (Novjorko), Fortikaĵo Orange (Albeno, la ĉefurbo de la ŝtato), Breuckelen (Brooklyn), kaj Schenectady.

Nov-Jorkio iĝis Brita kolonio en 1664, kaj okazis konfliktoj kun la francoj en la nordo (Lago Champlain, Mohawk Valo, kaj en la Niagara Regiono.) Post la Franca-kaj-Indiana Milito, en Novjorkio okazis multaj bataloj de la Revolucia Milito kontraŭ Britio. Norde de Novjorko situas fortikaĵo West Point, strategie tre grava loko por preventi ke la britoj kaptu la riveron kaj apartigu la ŝtataron. Ĉe West Point oni poste starigis faman militistaran akademion. La 26-an de julio, 1788, Nov-Jorkio fariĝis la dek-unua ŝtato de la nova Usono.

Kantonoj  
Nov-Jorkio konsistas el 62 kantonoj:

 Kantono Albany
 Kantono Allegany
 Kantono Bronkso
 Kantono Broome
 Kantono Cattaraugus
 Kantono Cayuga
 Kantono Chautauqua
 Kantono Chemnung
 Kantono Chenango
 Kantono Clinton
 Kantono Columbia
 Kantono Cortland
 Kantono Delaware
 Kantono Dutchess
 Kantono Erie
 Kantono Essex
 Kantono Franklin
 Kantono Fulton
 Kantono Ĝenesio
 Kantono Greene
 Kantono Hamilton
 Kantono Herkimer
 Kantono Jefferson
 Kantono Kingzo (Broklino)
 Kantono Kvinzo *
 Kantono Lewis
 Kantono Livingston
 Kantono Madison
 Kantono Monroe
 Kantono Montgomery
 Kantono Nassau
 Kantono Novjorko (Manhatano)
 Kantono Niagara
 Kantono Oneida
 Kantono Onondaga
 Kantono Ontario
 Kantono Orange
 Kantono Orleans
 Kantono Oswego
 Kantono Otsego
 Kantono Putnam
 Kantono Rensselaer
 Kantono Riĉmondo (Staten-Insulo) *
 Kantono Rockland
 Kantono Saratoga
 Kantono Schenectady
 Kantono Schoharie
 Kantono Schuyler
 Kantono Seneca
 Kantono St. Lawrence
 Kantono Steuben
 Kantono Suffolk
 Kantono Sullivan
 Kantono Tioga
 Kantono Tompkins
 Kantono Ulster
 Kantono Warren
 Kantono Washington
 Kantono Wayne
 Kantono Westchester
 Kantono Wyoming
 Kantono Yates

Servoj
 Novjorka Ŝtata Universitato
 Universitato de Sankta Jozefo

Eksteraj ligiloj 
  ()

Vidu ankaŭ 
 I Love New York
 Love Canal
 Ponto George Washington

Referencoj 

 
Subŝtatoj de Usono