alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Җеназа намазы

Җеназа намазы (гарәпчә صلاة الجنازة) — Ислам динендә намазның бер төре, вафат булган мөселман өчен, аны күмер алдыннан, укыла торган намаз. Ләкин җирләнгән мәет өчен дә (һәм кабаттан да) укырга ярый. Берничә мөселман өчен дә укылырга мөмкин. Намаз аерым да, җәмәгать белән дә укыла, ләкин җәмәгать белән уку - сөннәт буенча. Әлеге намазны мәчеттә түгел, ә махсус урында уку хупланыла. 

Үлгән мөселман өстеннән җеназа намазы уку - фарыз кифая булып тора, ягъни мөселманнарның бер төркеме бу намазны үтәсә, башкалар өстеннән бу бурыч төшә, әгәр беркем дә үтәмәсә, барысы өчен дә гөнаһ була.

Бу намазны уку укыган кеше өчен бик саваплы гамәл санала.

Җеназа намазын үтәү үлгән кеше өчен дә файдалы. Мөслим җыентыгындагы хәдисләрдә әйтелгәнчә, әгәр җәмәгатьтәге кешеләр саны 40 яки 100 булса, аларның үлгән кеше өчен үтенчеләре кабул булачак. Ә Ибне Мәҗәһ җыентыгында китерелгән хәдистә кешеләр саны 100 булса, үлгән кеше кичереләчәк. Шулай ук Әбу Давыд, әт-Тирмизи җыентыкларындагы хәдистә, җәмәгать 3 рәтле булса, мәрхүм җәннәткә эләгәчәк диелә. Казый Ияд аңлатуынча, хәдисләрдәге кешеләр санының төрлечә әйтелүе сәбәбе - ул Пәйгамбәргә (саләллаһу галәйһи уә сәләм) төрле очракта төрле зурлыктагы җәмәгать турында сорау бирүдә. 

Намаз укучыларга, аларның үлгән кеше өчен догалары кабул булсын өчен, таләпләр:
 аларның мөселман булуы,
 догаларының ихлас (чын күңелдән) булуы.

Җеназа намазының үзенчәлекләре 
Җеназа намазында, башка намазларадан аермалы буларак, рөкүгъ һәм сәҗдәләр юк. Намазда дүрт тапкыр тәкбир әйтелә. Беренче тәкбирдән соң әл-фатиха сүрәсе укыла, икенчесеннән соң - пәйгамбәр(с.г.ү.) өчен дога, өченчесеннән соң - мәет өчен дога, дүртенчесеннән соң - әкрен тавыш белән сәләм бирелә (шулай ук сәләмгә хәтле мәет өчен дога уку да ярый).

Бу намаз мәет артында кыйблага юнәлгән хәлдә укыла. Әгәр мәет ир кеше булса, имам мәетнең башы каршысына, әгәр хатын-кыз булса, гәүдә уртасы каршына баса. Җәмәгатьнең өч рәттән торуы хупланыла. 

Әгәр җәмәгать ике кешедән генә торса, имамга оючы имам артына баса.

Намаз укучылар янында булмаган мәет турында 

Бохари һәм Мөслим җыентыкларында Әбу Хөрәйрәдән тапшырылган хәдистә Мөхәммәднең (саләллаһу галәйһи үә сәләм) Хәбәшстанда вафат булган ул илнең патшасы - Нәҗәшә өчен җеназа намазы укуы әйтелә. 

Имам әш-Шәфигый һәм имам Әхмәд теләсә кайсы мөселман өчен, аның гаүдәсе еракта булса да, җеназа намазы башкарырга ярый дигәннәр. Имам Әбү Хәнифә һәм имам Мәлик болай Пәйгамбәр генә эшли алган дигәннәр. Ә Ибн Тәймия фикере буенча, әгәр дә мөселман аның өчен беркем дә җеназа намазы үти алмаган җирдә үлсә, җеназа намазын, мәет еракта булса да, үтәргә кирәк.

Чыганаклар 
 "Исламга" сайты

Әдәбият

Искәрмәләр 
Намаз
Намазлык

Намазлык (гарәпчә  سجادة, төрекчә Seccade, Фарсчә جانماز Jânamâz) — өстендә намаз укыр өчен кулланылган җәймә.

Намаз
Каһирә

Каһирә (, әл-Каһирә — «җиңелмәс») — Мисырның башкаласы һәм Африкадагы иң зур шәһәр.

Тарих 
Каһирә урнашкан җирдә кешеләр бик борынгыдан бирле яшиләр. Каһирәнең нигезләнүенә кадәр аның чикләрендә һәм якыннырында күпсанлы торак пунктлар урнаша. Борынгы Мисыр заманында ерак түгел Мемфис шәһәре, Рум империясе тарафыннан яулап алынгач, ул әһәмиятен югалта төшә, һәм бу җирләрдә римлылар Вавилон кальгасын күтәрәләр.

Гарәп яулап алуларыннан соң гарәпләр 642 елда хәзерге шәһәрдән төньяктарак Фустат шәһәренә нигез салалар. Аның хәрабәләрен бүгенге көндә дә Каһирәдә күреп була. 
 969 ел — Фатыймиләр тарафыннан Мисырның яулап алынуы. Каһирәгә нигез салына.
 972 ел — әл-Әзһәр университетының төзелүе.
 996 — 1021 — Фатыйми хәлифәсе әл-Хәкимнең идарәсе. Шәһәрдә зур төзелешлшр алып барыла.
 1176 ел — Сәлахетдин Каһирә ныгытмасын төзи.
 1250 ел — Мәмлүкләрнең Мисырны яулап алуы һәм Каһирәне үз башкалалары буларак игълан итүләре.
 1302 ел — Каһирәдә җир тетрәү.
 1517 — 1914 — Мисыр Госманлы дәүләте эчендә. Аның белән төрек пашалары идарә итә.

Кардәш шәһәрләр

Чыганаклар 

Башкалалар
Мисыр шәһәрләре
Африка шәһәрләре
1796 ел



Вакыйгалар 
 10 май — Бонапарт гаскәрләре Австрия көчләрен Лоди янында җимерә.

Туулар 

 2 июль — Николай I, Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Вафатлар 

 21 июль — Роберт Бернс, шотланд шагыйре.
 17 ноябрь — Екатерина II, рус патшабикәсе.

1796 ел
Еллар
8 июль

8 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 176 көн кала.







— Гаилә, сөю һәм тугрылык көне ().

1579 — Казан «Изге» Анасы иконасы пәйда була («җирдән казылып чыга»).
 1926 — патша Сауд Согуд Гарәбстанын нигезли.
 2011 — Татар Википедиясе 10 мең мәкалә чиген уза.

1726 — Джон Беркенхаут, инглиз язучысы, табиб.
 1873 — Константин Олешкевич, 
 1888 — Гәрәй Карамышев, 
 1888 — Екатерина Кост, 
 1894 — Петр Капица, 
 1902 — Пётр Тимофеев, 
 1904 — Владимир Белокуров, 
 1908 — Михаил Данилов, 
 1908 — Пётр Воробьёв, 
 1917 — Михаил Девятаев, Советлар Берлеге каһарманы.
 1920 — татар язучысы Җәвад Тәрҗеманов, 
 1922 — Юрий Скребнев,
 1925 — Марат Сәгыйтев,
 1926 — Рәшит Мануров,
 1933 — Валентин Ведерников, 
 1933 — Виктор Федотов, 
 1937 — Альберт Фәтхи, борынгы татар әдәбияты белгече.
 1938 — Әлмира Әдиятуллина-Сарьяз, татар журналисты. 
 1940 — Халидә Багданова, 
 1947 — Александр Таркаев, 
 1947 — Мансур Әюпов, 
 1951 — Рафаэль Сәхәбиев, татар опера җырчысы.
 1952 — Иван Буталий, 
 1953 — Юнер Вәлиев, 
 1958 — Кәшби Кулиев, 
 1968 — Дмитрий Курачёв, 
 1974 — Евгений Кузьмин, 
 1983 — Раяз Фасихов, татар эстрадасының җырчысы.
 1987 — Рифат Сәлах, татар шагыйре.
 1989 — Евгений Рыбницкий, 
 1992 — Сон Һың-мин,

1647 — Иван Шереметев, 
 1816 — Гавриил Державин, шагыйрь.
 1969 — Тәлгать Сәйфи, 
 1975 — Николай Пасов, 
 1979 — Роберт Бөрнс Вудвард, АКШ химигы.
 1979 — Шинъичиро Томонага, 
 1981 — Абдусамат Тайметов, 
 1994 — Петр Баландин, 
 2002 — Марат Вахитов, 
 2003 — Илдар Әхсәнов, татар шагыйре, журналист.
 2005 — Виктор Герасименко, 
 2008 — Искәндәр Саяпов, 
 2010 — Михаил Зайцев, 
 2012 — Фәридә Танташева,
 2013 — Рафис Могыйнов, 
 2016 — Рәфәгать Хәбибуллин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
8 июль
Җәвад Тәрҗеманов

Җәвад Әфтах улы Тәрҗеманов (1920 елның 8 июле, Казан — 1995 елның 9 марты, Казан) — татар язучысы, галим, техник фәннәр кандидаты, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981), 1947 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

Тормыш юлы 
Җәвад Тәрҗеманов 1920 елның 8 июлендә Казан шәһәрендә туган. 1938 елда Яңа Бистәдәге 13 татар урта мәктәбен тәмамлагач, С. М. Киров исемендәге Казан химия-технология институтының механика факультетына укырга керә. Бөек Ватан сугышы елларында, институтта уку белән бергә, җитештерү бүлегендә станоклар көйләүче мастер булып эшли. 1944 елда диплом яклап, институтның металлар технологиясе кафедрасында аспирантурага калдырыла һәм бер үк вакытта заводта инженер-технолог хезмәтен алып бара. 1950 елны ул техник фәннәр кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә алу өчен диссертация яклый һәм аннан соң үзе укыган Казан химия-технология институтының металлар технологиясе кафедрасында чирек гасырдан артыграк доцент булып эшли, институтта чыгарылган «Гыйльми язмалар» басмасының озак кына еллар җаваплы сәркатибе һәм редакторы вазифаларын башкара. Аның үз белгечлеге буенча дистәләгән гыйльми хезмәтләре бар. Фән һәм техника өлкәсендәге хезмәтләре өчен Җәвад Тәрҗеманов 1981 елда «Татарстан АССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе» дигән мактаулы исемгә лаек була.

Җәвад Тәрҗеманов 1995 елның 9 мартында, Казан шәһәрендә вафат була.

Әдәби иҗат 
Җ. Тәрҗеманов әдәбиятка мәктәптә укыган вакытында ук килә. Аның шигърият өлкәсендәге беренче тәҗрибәсе — «Безнең җавап» исемле шигыре җиденче сыйныфта укыган чагында язылып, 1935 елда «Яшь ленинчы» газетасында басылып чыга. Шуннан соң ул бу газета битләрендә шигырьләре, мәктәп тормышы турындагы кечкенә мәкаләләре белән даими катнаша башлый. 1938 елда, 10 сыйныфта белем алганда, аның «Галстук» исемле беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрә.

Прозада язучы кыска хикәяләре һәм бигрәк тә әкиятләре белән таныла. Аның «Ябалак һәм Тавык» (1940), «Шуктуган» (1962), «Шаян һәм Наян» (1965), «Көмешкойрык» (1967) кебек әкиятләре нәни укучылар арасында зур популярлык казана һәм бик күп телләрдә басылып чыга.

60нчы еллардан башлап ҖәвадТәрҗеманов яшьләр һәм өлкәннәр өчен дә яза. Күп еллар буе фән өлкәсендә эшләү, Казан университетының үткәндәге тарихыннан бай фактик материаллар туплау әдипне прозада зур әдәби-документаль әсәр язуга этәрә, һәм 1965 елда аның бөек математик Н. И. Лобачевскийның тормышы һәм фәндәге беренче адымнары турында «Лобачевскийның яшьлеге» () һәм «Көмеш дага» исемле документаль романнары басылып чыга.

Җәвад Тәрҗеманов публицистика, очерк, әдәби тәнкыйть һәм балалар драматургиясе өлкәсендә дә эшли. Аның балалар өчен төрле жанрда язган әсәрләре 1980 елда Татарстан китап нәшриятында чыккан «Ачкыч һәм баскыч» исемле күләмле җыентыгында урын алган.

1947 елда СССР Язучылар берлегенә кабул ителә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Шигърият.ру сәхифәсендә
 Әнием тәсбихы. Җәвад Тәрҗеманов

Шулай ук карагыз 

Татар язучылары
Татар галимнәре
Тарихи романнар авторлары
Техник фәннәр кандидатлары
Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Кабан күле

Кабан — Казан үзәгендә урнашкан күлләр системасы. Төньяктан көньякка сузылган өч өлештән тора: Бирге Кабан, Аргы Кабан һәм Ерак Кабан. Мәйданы буенча (1,86 км²) Татарстанда иң зур күл булып санала. Иң зур тирәнлек — 12,5 м. Бирге һәм Аргы Кабанның озынлыгы 5575 м, Югары Кабанның 1030 м. Гомуми су күләме 11,8 млн. м³. Явым-төшемнәр һәм җир асты сулары булән туеналар. Кешеләрнең озак вакыт хуҗалык максатларында файдаланганга күрә төбенә калын ләм катламы утырган.      

Кабан күленең исеме турында берничә риваять бар.   

Беренче риваять болгар кенәзе Кабанбек белән бәйле. Бу риваять буенча, хәзерге татарларның ата-бабалары Болгар шәһәрендә яшәгәннәр һәм аларга Урта Азия яулаучысы Тамерлан һөҗүм иткән. Кабанбек (ул Бек, ягъни кенәз булган, шуңа күрә аны Кабанбек дип атаганнар) сакланып калган һәм төньякка таба качкан . Урман һәм юка сазлыклар аша үтеп, ул зур һәм матур күл ярына чыккан. Аның сулары дәвалы булган һәм яраланган Кабанбекка дәваланырга ярдәм иткән. Тиздән бу ярда авыл җирлеге барлыкка килгән һәм алар шунда яши башлаганнар. Шулай, риваять буенча, күлгә болгар кенәзе исеме беркетелгән.

Икенче риваять буенча, исем кыргый дуңгызлардан-кабаннардан килеп чыккан. Кайчандыр сулык ярлары буйлап камышлар үскән, ә шунда бик күп кыргый дуңгызлар яшәгән. XIX гасыр башында аларны тулысынча юк иткәннәр, ләкин исеме сакланып калган.

Кабан күленең төп риваяте һәм тарихы юкка чыккан хан казнасы белән бәйле.

Иван Явыз гаскәрләре шәһәргә килгәч, бөтен хан казнасы төнлә күл төбенә, кайдадыр аның төньяк өлешендә, яшеренгән була. Әмма Казанны яулап алгач, серне белгән барысы да диярлек кешеләр һәлак була, ә калганнарына качып калырга туры килә. Шуңа күрә казна шунда ук ятып кала.

Казан ханы казнасы өч өлештән торган : алтын, көмеш һәм башка кыйммәтле металл кисәкләреннән; турыдан – туры төрек, гарәп, рус, фарсы һ.б. төрле тәңкәләрдән, хәзинәләрдән, зәркән һәм башка кыйммәтле ташлардан, металлдан ясалган әйберләрдән. Ханлыкның гомуми авырлыгы бер генә тонна булмаган.

Фоторәсемнәр

Моны да карагыз 
 Болак

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Әлифба буенча күлләр
Казан күлләре
Камбоджа

Камбоджа корольлеге ( Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) — Көньяк-көнчыгыш Азиядә Һинд-Кытай ярымутравының көньягында урнашкан дәүләт. Мәйданы — 181 мең км². Халкы — 14,8 млн кеше (2010 елда), шуларның якынча 90%ын илнең төп халкы - кхмерлар тәшкил итә.

Идарә итү рәвеше - конституцион монархия. Илнең башлыгы - король.

Көнчыгышта Вьетнам белән, төньяк-көнбатышта Таиланд белән чиктәш.

Илнең азчылык төркемнәренә Вьетнамнар, Кытайлар, Чамнар һәм 30 калкулык кабиләсе керә.

Дин 
Илнең рәсми дине булып буддачылык исәпләнә. Ил халкының 93 % ы әлеге динне тота.

3,5 - 5 % халык ислам динендә. 2 % ы христианнар. 0,3 % һинд дине вәкилләре.
 Камбоджада ислам
 Камбоджада Һинд дине

Чыганаклар 

Камбоджа
Конституцион монархияләр
Мәлики мәзһәбе

Мәлики мәзһәбе — нигезчесе Мәлик ибн Әнәс булып саналган мәзһәб.

Хокук чыганаклары 
Мәлики мәзһәбе түбәндәге чыганакларга таяна:
 Коръән
 Сөннәт
 «Мәдинәлеләр гамәлләре»
һ. б.

Мәзһәбләр
9 июль

9 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 175 көн кала.





— Конституция көне ().
  Аргентина — Бәйсезлек көне ().
  — Бәйсезлек көне ().
  — Конституция көне ().

— Дипломатик хезмәте оешмалары хезмәткәрләре көне (, ).
  /  — Конституционалист инкыйлаб көне ().
  /  — Нунавут көне (, ).
  — Салымнар җыю инспекциясе көне (, ).
  — Байракка ант итү ().

1919 — алман рейхстагы күпчелек тавыш белән Версаль килешүен ратификацияли.
 1932 — Сан-Паулу штаты Бразилия хакимиятенә каршы баш күтәрә.
 1957 — Менделеев таблицасының 102 нче элементы табыла.
 2002 — Африка Берлеге Оешмасы рәсми төстә Африка Берлегенә әйләнә.

1764 — Анна Радклиф, 
 1801 — Афанасий, 
 1850 — Иван Вазов, 
 1896 — Павел Черных, 
 1916 — Эдвард Хит, британ сәясәтчесе. 
 1922 — Борис Машковцев, 
 1925 — Вәли Хаҗиев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең укчысы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1926 — Бен Рой Моттелсон, 
 1926 — Всеволод Васильев, 
 1928 — Георгий Ефимов, 
 1936 — Эдуард Черкашин, 
 1938 — Лия Ахеджакова, РФ халык артисты.
 1938 — Юрий Алексанян, 
 1943 — Сергей Комиссаренко, 
 1950 — Виктор Янукович, Украина сәясәтчесе.
 1954 — Фәйрүзә Мөслимова, шагыйрә.
 1960 — Канта Ибраһимов, 
 1961 — Марат Бариев, сәясәтче.
 1967 — Раушания Галиуллина, 
 1971 — Роберт Юлдашев, 
 1977 — Виталий Герасимов, 
 1978 — Гөлнара Сәмитова-Галкина, олимпия чемпионы.
 1983 — Дмитрий Обухов, 
 1984 — Әбри Хәбриев, 
 1989 — Наил Җамалиев, 
 1993 — Тәмирлан Ерланов,

1850 — Зәкари Тейлор, 
 1856 — Амедео Авогадро, итальян физигы һәм химик.
 1911 — Шәйхелислам Хәмиди, 
 1923 — Вильям Руфус Дей, 
 1925 — Михаил, 
 1928 — Мирхәйдәр Фәйзи, татар драматургы.
 1943 — Николай Горяев, 
 1965 — Габдевәли Мөэминов, 
 1966 — Мария Петкович, 
 1991 — Петр Попов, 
 2000 — Фёдор Уяр, 
 2005 — Евгений Гришин, 
 2005 — Ибраһим Абдуллин, татар язучысы, драматург.
 2010 — Василий Роббек, 
 2010 — Владимир Винокуров, 
 2011 — Василий Беглов, 
 2012 — Әнвәр Гобәйдуллин, татар театры артисты.
 2017 — Илья Глазунов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
9 июль
Амедео Авогадро

Амедео Авогадро (итал. Lorenzo Romano Amedeo Carlo Avogadro di Quaregna e Cerreto; 1776 елның 9 августы, Турин — 1856 елның 9 июле, Турин) — итальян галиме, физигы, химигы.

Моны да карагыз 
 Авогадро кануны
 Авогадро саны

Физиклар
Химиклар
Шәфигый

Шәфигый мәзһәбе () – Ислам динендәге дүрт сөнни мәзһәбнең берсе. Нигез салучысы буларак Имам Шәфигый санала.

Шәфигый мәзһәбе Сүрия, Фәлистыйн, Лөбнан, БГӘ, Мисыр, Эритрея, Судан кебек илләрдә, шулай ук көньяк-көнчыгыш Азиядә, Кавказ җөмһүриятләрендә, көрдләрдә таралган.

Моны да карагыз 
 Имам Шәфигый

Мәзһәбләр
Хәнбәли

Хәнбәли мәзһәбе () – Исламның сөнни тармагының хәнәфи, шәфигый, мәлики мәзһәбләре белән бер рәттә торучы мәзһәб. Нигез салучысы буларак Имам Әхмәд бин Хәнбәл санала. 

Согуд Гарәбстанының рәсми мәзһәбе. Барлык сөнни мөселманнарнаың якынча 5% тәшкил итүенә карамастан, Хәнбәли мәзһәбенең әһәмияте мөселман дөньясында бик зур.

Моны да карагыз 
 Имам Хәнбәли

Мәзһәбләр
Хисаплау математикасы

Хисаплау математикасы — үз эченә санак куллану һәм хисап эшләрен башкару мәсьәләләрен алучы математиканың бер бүлеге. Таррак мәгънәдә төрле математик мәсьәләләрне чишүнең сан алымнарын аңлата.

Хисаплау математикасы фәнни һәм инженер исәптә киң гамәли кулланышка ия.

Искәрмәләр 

Хисап фәннәре
Математика бүлекләре
11 июль

11 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның унберенче көне. Ел ахырына кадәр 173 көн кала.



— Бөтендөнья халкы көне (, ).

— Инҗил көне ().
  Монголия — 1921 елгы Халык инкыйлабы көне бәйрәме ().

Халыкара шоколад көне.
  — Бандонеон көне (, ).
  Европа Парламенты (ru) / — Сребреница хәтер көне ().
 / Фламанд җәмгыяте (ru) — Фламанд җәмгыяте көне ().
 /Төньяк Ирландия — Унберенчесе төне ().
  —  тынычлык саклау миссияләре дәвамында хәлакъ булганнарны искә алу көне ().
  — Диңгезчелек көне (, ).
  — Урман янгыннары белән көрәшүчеләр көне ().
  — Наадам бәйрәме () башлана (3 көн).
  — Югары уку йорты укытучылары көне (). 
  — Волыния суешын искә алу көне (, ).
  — Сәхнәләрне яктырту операторлары көне ()..
  — Журналистлар көне ().

1405 — кытай адмиралы Чжэн Хэ Африка ярларына сәяхәткә китә.
 1776 — Джеймс Кук соңгы экспедициясенә чыга.
 1960 — Франция Бенин, Нигер, Буркина-Фасо, Чад, Конго һәм башка илләргә бәйсезлек бирергә риза булуы турында хәбәр итә.
 1995 — Босния сугышы вакытында серб гаскәрләре Сребреницаны басып алалар. Коралсыз мөселманнарны күпләп үтерү башлана. 
 2005 — Татарстан хөкүмәте карары белән Татар дәүләт гуманитар институты белән Татар-Америка төбәк институты бетерелә.
 2010 — Нидерландлар такымын җиңеп, футбол буенча дөнья беренчелегендә беренче тапкыр Испания беренче урынны яулый.

1767 — Джон Куинси Адамс, 
 1820 — Фридрих фон Шпигель, 
 1838 — Иван Тиме, 
 1871 — Велимир Вукичевич, 
 1888 — Андреа Андреен, 
 1903 — Рудольф Абел, ССРБ разведчигы, КГБ полковнигы.
 1907 — Валентин Левчаткин, 
 1908 — Әгълә Нәкыев, 
 1911 — Владимир Павлов, 
 1911 — Семен Эйдинов, 
 1912 — Кирәй Мәргән, язучы, фольклорчы, әдәбият белгече. 
 1916 — Александр Прохоров, 
 1922 — Рәисә Иванова, 
 1923 — Вячеслав Алемасов, 
 1923 — Зөлфәр Хисмәтуллин, 
 1925 — Алмаз Монасыйпов, татар композиторы; Тимерхан Борһанов, административ-хуҗалык эшлеклесе.
 1925 — Тимерхан Борһанов, 
 1930 — Галимҗан Хаҗиев, 
 1934 — Валерий Казаков, 
 1935 — Игорь Лацанич, 
 1937 — Дилә Булгакова, татар шагыйрәсе (Уфа).
 1946 — Вәкил Хаҗин, 
 1946 — Җәмил Зәйнуллин, 
 1946 — Илдар Исхаков, 
 1960 — Виталий Викторов, 
 1963 — Мануэль Марреро Крус, 
 1966 — Игорь Хвостиков, 
 1979 — Александр Колотилко, 
 1979 — Максим Решетников, 
 1991 — Руслан Сәмитов, 
 1995 — Айгөл Идрисова,

969 — Ольга, Киев кенәзбикәсе, Киев Русе хакиме.
 1844 — Евгений Боратынский, рус шагыйре.
 1865 — Ричард Хилдрет, 
 1905 — Мөхәммәт Габдеһү, 
 1915 — Николай Александров, 
 1918 — Аббас Сәһһәт, азәрбайҗан шагыйре.
 1918 — Михаил Муравьёв, Россия империясе гаскәре офицеры, инкыйлабчы (эсер).
 1938 — Зиннәтулла Болашев, 
 1952 — Борис Веденисов, 
 1968 — Александр Яшин, 
 1974 — Пер Лагерквист, 
 1975 — Садыйк Рәхимов, 
 1976 — Борис Бутома, 
 1982 — Лотфулла Гыйззетдинов, 
 1997 — Зиннур Зарипов, 
 2004 — Әдһәм Тенишев, дөньякүләм танылган тюрколог-галим.
 2007 — Юрий Нивин, 
 2016 — Юрий Ичетовкин, 
 2020 — Альберт Әсәдуллин, 
 2020 — Олег Белькович,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
11 июль
Халыкара шоколад көне

Халыкара шоколад көне (ингл. World Chocolate Day) — ел саен 11 июль көнне билгеләнгән бәйрәм. Бу көннән башка шулай ук 4 сентябрь көнне шундый ук исемле көн бар.

Халыкара шоколад көне ватаны булып Франция санала. Нәкъ французлар 1995 елда бу бәйрәмгә нигез салдылар.

Бу яшь бәйрәм тиз зур популярлык яулый. Ул шулай ук Алмания, Италия, Швейцария һәм башка Европа илләрендә билгеләнә.

Моны да карагыз 
 Халыкара йомырка көне
 Алма көне

Сылтамалар 

11 июль
Шоколад
Шоколад
Шоколад
Аббас Сәһһәт

Аббас Сәһһәт (Аббасгули Алиаббас углы Мәһти-заде; 1874 ел — 1918 елның 11 июле) — әзери шагыйре, драматург һәм тәрҗемәче. Әзери әдәбиятында романтизм агымы вәкиле.

Мулла гаиләсендә туа. Мәшһәд һәм Тәһран шәһәрләрендә медицинага өйрәнә. 1901 елда Шамахыга кайтып, мәктәпләрдә һәм училищеда әзери телен һәм әдәбиятын укыта башлый. Шушы вакытта аның әдәби эшчәнлек башлана. 1903 елдан газеталарда басыла башлый.

Әзери шагыйрьләре
Әзери драматурглары
Әзери артистлары
Азәрбайҗан шагыйрьләре
Азәрбайҗан драматурглары
Азәрбайҗан артистлары
Әзери телле язучылар
Мьянма

Мьянма (), Мьянма Җөмһүрият Берлеге ( ; 1989 елга кадәр – Бирма, Бирма Берлеге) – Көньяк-Көнчыгыш Азиядә, Һинд-кытай ярымутравының көнбатыш өлешендә урнашкан дәүләт.

Атама 
Атамасы латыйн имлясында Burma дип языла. «Мьянма» сүзе исә «Җитез», «Көчле» дигәнне аңлата һәм «Мья» сүзенә аваздаш булып тора (анысы «зөбәрҗәт» дигән сүз). «Бирма» атамасы илдә популяр түгел

2010 елның октябрендә Мьянма ил атамасын «Мьянма Берлеге»ннән «Мьянма Җөмһүрият Берлеге»нә үзгәртә, шулай ук дәүләт байрагы һәм дәүләт гербы (туграсы) да үзгәртелә.

Башкала 
2005 елның 6 ноябренә кадәр илнең башкаласы Янгон булган. 7 ноябрьдә илнең министрлыклары һәм ведомстволары яңа башкала ― Нейпьидо шәһәренә күченә башлый. Башкаланы күчерүнең сәбәпләре ачык билгеле түгел. Бер версия буенча, илнең үзәгендә урнашкан булу яңа башкаланы диңгездән һөҗүм итүдән саклый ала. Шулай ук яңа башкала милли азчылыклар яшәүче төбәкләргә якын урнашкан һәм аларны контрольдә тоту өчен уңай шартлар барлыкка килгән .

География 
Мьянма көнбатышта Һиндстан һәм Бангладеш, төньяк-көнчыгышта Кытай, көнчыгышта Лаос һәм көньяк-көнчыгышта Таиланд белән чиктәш. Илнең чикләрен Бенгалия култыгы һәм Моутама култыгы, Андаман диңгезе сулары юа.

Дин 
Мьянма хөкүмәтенең рәсми сәясәте буенча, Мьянмадагы барлык этник, дини һәм тел төркемнәре дә тигез хокуклы. 2005 елда Мьянма диннәр эшләре министрлыгы «Дин иреге турында декларация» бастырган.

2014 елда диннәр:
 Буддачылык тарафдарлары 88 %
 Христианнар 6,2 %
 Мөселманнар 4,2 %
 Һинд дине вәкилләре 0,5 %
АКШ Дәүләт департаментының дин иреге турындагы халыкара докладында әйтелгәнчә, 2006 елда илнең буддачылык тарафдары булмаган халкының саны исәпкә алу барышында нык киметеп күрсәтелгән. 
 Мьянмада ислам

Моны да карагыз 
 Рохинҗалар

Искәрмәләр 

Мьянма
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Тәһран

Тәһран () — Иранның башкаласы һәм иң зур шәһәре. Азиянең иң эре торак пунктларының берсе. Илнең сәяси, икътисади, мәдәни, транспорт һәм сәүдә үзәге.

Атаманың килеп чыгышы 

Шәһәрнең рәсми сайты буенча Тәһран атамасы «төп», «ас» мәгънәсен аңлатучы ته (тәһ) һәм «тау бите» мәгънәсенә туры килүче искергән ران (ран) сүзләреннән барлыкка килгән. Шул рәвешле, Тәһран сүзен "тау бите астында" урнашкан дип тәрҗемә итәргә була. Шәһәр, чынлап та, Точал тавыннан көньякта урнашкан.

Тарих

Халкы 

XVIII гасырда Тәһранның халык саны якынча 100 мең кеше тәшкил итә. Аеручы зур тизлек белән халык саны XX гасырда үсә.

Кардәш шәһәрләр

Чыганаклар 

Иран шәһәрләре
Тәһран
12 июль

12 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның уникенче көне. Ел ахырына кадәр 172 көн кала.





Кирибати — Бәйсезлек көне ().
  — Бәйсезлек көне (, ).
  — Тәхет варисы туган көне ().

Бөтендөнья сивиль авиациясе бортпроводниклары көне  ().
  Австралия — аборигеннар көне.
 /Төньяк Ирландия һәм / Ньюфаундленд һәм Лабрадор (ru) — Уникенчесе көне ().
  — Урманчылык специалистлары көне ().
  — Фьордлар көне ().
  — Адвокатлар көне ().
  — Наадам бәйрәменең () икенче көне.
  — Экскурсоводлар көне ().
  — Фотографлар көне ().

1590 — Сарытау шәһәре нигезләнә.
 1776 — Плимуттан Джеймс Кук соңгы экспедициясенә чыга.
 1931 — Франциядә мушкетер Д’Артаньянга һәйкәл куела.
 1962 — «Rolling Stones» рок-төркеменең беренче концерты уза.
 1988 — Таулы Карабах өлкә шурасы Азәрбайҗаннан чыгуы турында игълан итә.
 2006 — Икенче Ливан сугышы башлана.

БЭК 100 — Юлий Цезарь, Рим императоры.
 1853 — Владислав Боуфал, 
 1869 — Владимир Здравосмыслов, 
 1878 — Степан Стрелков, 
 1880 — Вячеслав Сушков, 
 1885 — Дмитрий Боголепов, 
 1888 — Илдархан Мутин, 
 1888 — Хана Орлова, 
 1888 — Эмил Һаха, 
 1895 — Александр Банников, 
 1904 — Пабло Неруда, 
 1905 — Иван Колоколкин, 
 1910 — Александр Дымшиц, 
 1912 — Петар Стамболич, 
 1912 — Сабрия Эрәҗәпова, 
 1912 — Шамил Аләдинов, 
 1913 — Виллис Ләм, 
 1913 — Пётр Егоров, 
 1915 — Николай Семёнов, 
 1916 — Людмила Павличенко, 
 1918 — Павел Саначин, РСФСР атказанган архитекторы.
 1920 — Вера Захарова, 
 1920 — Мәхмүт Аипов, 
 1921 — Всеволод Ершов, 
 1924 — Иван Князев, 
 1924 — Павел Маркин, 
 1926 — Василий Мозжерин, 
 1926 — Виктор Сурков, 
 1926 — Власта Прухова, 
 1928 — Элаяс Җеймс Кори, 
 1932 — Валентин Монахов, 
 1938 — Мирсәет Яруллин, татар композиторы.
 1944 — Светлана Әминева, 
 1946 — Валентина Толкунова, рус җырчысы.
 1954 — Фәрит Идрисов, 
 1956 — Альберт Борһанов, тарихчы-галим.
 1957 — Илгизәр Буракаев, 
 1965 — Константин Чуйченко, 
 1967 — Люция Хәмитова, татар  артисты.
 1976 — Чулпан Киекбирдина, 
 1978 — Мишель Родригес, АКШ кино актрисасы.
 1985 — Полина Аскери, 
 1988 — Владимир Дядюн, 
 1990 — Ольга Кульчынська, 
 1991 — Хамес Родригес, 
 1997 — Мәләлә Юсәфзәи, Пакъстан хокук яклаучысы.

1712 — Ричард Кромвель, Англия лорд-протекторы.
 1774 — Нефед Кудрявцев, 
 1921 — Гавриил Алюнов, 
 1942 — Петру Штефынукы, 
 1947 — Кәшшаф Кормашев, 
 1950 — Лев Галлер, 
 1973 — Пётр Сергиев, 
 1977 — Бабаҗан Гафуров, 
 1981 — Борис Полевой, 
 1982 — Давид Брагин, 
 1982 — Давид Гольдгор, 
 1985 — Хикмәтулла Кадыйргалиев, өлкән сержант, Советлар Берлеге каһарманы.
 1996 — Валентина Бухина, 
 1998 — Аркадий Осташев, 
 2000 — Теймураз Лоладзе, 
 2005 — Әхнәф Хөснетдинов, 
 2005 — Евгений Кучеров, 
 2005 — Сәлимҗан Галимҗанов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 2008 — Джондо Джапаридзе, 
 2012 — Георгий Цицишвили, 
 2018 — Зоя Коршунова, 
 2020 — Евгений Ткаченко,



Питрау көне, мөселман булмаган Идел буе халыклары билгеләп үтә.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
12 июль
100 ел (б. э. к.)

100 ел (б. э к.) — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.

Вакыйгалар

Туулар 

 12 июль — Юлий Цезарь, Рим императоры.

Вафатлар 

 Гай Луцилий — сатира жанрының беренче вәкиле, безгә кадәр якынча 800 фрагменты килеп җиткән 30 сатира китабы яза.
 Гай Сервилий Главция, Рим империясе сәяси эшлеклесе.

100 ел (б. э. к.)
Еллар
Таиланд

Таила́нд (тайча ประเทศไทย), Таиланд Патшалыгы (тайча ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — Көньяк-көнчыгыш Азиядә, Индокитай ярымутравының көньяк-көнбатыш өлешендә һәм Малакка ярымутравының төньяк өлешендә урнашкан дәүләт. Көнчыгышта Камбоҗа һәм Лаос, көнбатышта Мьянма, көньякта Малайзия белән чиктәш.

Тарих 
1939 елга кадәр дәүләт Сиам дип аталган. «Тһай» (ไทย) сүзе «азатлык» дигәнне аңлата, һәм бу исем җисеменә туры килә, чөнки Таиланд Көньяк-Көнчыгыш Азиядә бәйсезлеген саклап калган бердәнбер ил (башка күршеләре Франция яки Бөекбритания колонияләре булган).

Мәдәният

Дин 
Күпчелек халкы буддачылык тарафдары. Таиландлылар арасында аларның өлеше 94 %. Дин тотучылар саны буенча икенче урында ислам (4-4,6 %). Дүрт көньяк провинциядә (Наратхиват, Паттани, Сатун, Яла) һәм Сонгкхла провинциясенең көньягында мөселманнар күпчелекне тәшкил итә, нигездә — этник малайзиялеләр. Христианнар халыкның 0,7 % ын тәшкил итә. Таиландта 52 631 Һинд дине тарафдары яши, алар халыкның 0,09 % - ын тәшкил итә.
 Таиландта ислам
 Таиландта Һинд дине

Искәрмәләр

Чыганаклар

Тышкы сылтамалар

Моны да карагыз 

Әлифба буенча дәүләтләр
Таиланд
Конституцион монархияләр
Унитар дәүләтләр
Комета

Коме́та (, komḗtēs — «чәчле»; символы: ) — Кояш тирәли әйләнгән томанлы күк җисеме.

Кометаларның массасы уртача 100 миллионнан алып 100 триллион тоннага, үзәк зурлыгы якынча 10 чакрым һәм койрыгы 10 миллион чакрымга җитә. Тизлеге секундына 10 чакрымнан ким түгел. Ко­металар, күбрәк металл яки тау токымыннан торган астероидлардан аермалы буларак, боз һәм тау токымнарыннан тора.

Астрономнар, кометаларның Җир һәм Ай арасындагы киңлекләрдә һәр 100 ел саен очып үтүен һәм 100 мең елга бер тапкыр Җиргә төшүен исәпләп чыгарган. Җиргә иң  якын ераклыктагы комета “Лексель” 1770 елның июлендә 2,3 миллион чакрым читтән узып китә. Алдагы унъеллыкларда Җиргә якын арада өч кометаның  үтәчәге билгеле. Аның иң якыны да бездән 9 миллион чакрым ераклыкта булачак.

Чыганаклар
Төхвәтуллин О. Су астында калабызмы, әллә... // Кызыл таң, 19.11.2010

Кояш системасы
Россиянең миллионлы шәһәрләре

Россиянең миллионлы шәһәрләре — халык саны 1 миллионнан арткан Россиянең шәһәрләре төркеме.

Хәзерге вакытта (2010 ел) Россиядә 12 миллионлы шәһәр бар:

Моны да карагыз 
 Россия шәһәрләренең исемлеге

Россия шәһәрләре
Филипин

Филиппин Җөмһүрияте (), яки Филиппин (Pilipinas) — Көньяк-көнчыгыш Азиядә урнашкан дәүләт. Тын океанда урнашкан күп утраулардан тора.

Тарих

Филиппин утраулары. Магелланның үлеме 
1521 елның язында Магеллан соңрак Филипин дип аталган утрауларга барып җитә. Магеллан ике идарәче арасында туган җирле конфликтта берсенең ягына күчә һәм 27 апрельдә сугышта һәлак була. Испания короле хакимияте астына күчкән Себу утравының раджасы, Магелланның үлеменнән файдаланып, испаннарны мәҗлескә чакыра һәм берничә дистә кешене үтертә. Берничә айдан кораблар Молук утрауларына барып җитәләр.

Экспедициянең бүленүе. Кире кайту 
Молук утрауларында тәмләткечләр сатып алына. Анда булганда испаннар Португалия короленең Магелланны качкын буларак игълан итүе турында ишетәләр. Шуңа күрә аның кораблары әсирлеккә алынырга тиеш була. «Консепсьон» ташланып ут төртелгән була. Бары тик ике кораб калган була. «Тринидад» көнчыгышка, испаннарның Панамадагы биләмәләренә юнәлә, ләкин каршы җил чыгып, алар кире кайтырга мәҗбүр булалар һәм португалларга әсирлеккә төшәләр. Испаннарның күпчелеге Һиндстанда сөргенлектә үлеп бетә. Хуан Себастьян Элькано җитәкчелегендәге «Виктория» корабы көнбатышка юл тота. Африканы көньяктан урап узып, 18 кеше өйләренә әйләнеп кайта.

Дин 
Филипинда дин  көчле йогынтысында урнашкан. Ил испан короле () исемен йөртә, ил халкының якынча 81 % ы - Рим католик чиркәве  христианнары. Калган 11 % диндарлар — башка христиан конфессияләре вәкилләре, 8 % — илнең көньяк-көнбатыш өлешендә яшәүче мөселманнар. Һинд дине тарафдарлары бар.
 Филиппинда ислам

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 
 Филиппинда C-130 һәлакәте (2021)

Филиппин
Утрау-дәүләтләр
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
13 июль

13 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 171 көн кала.





— Дәүләтчелек көне (, crnogorski/црногорски - Dan državnosti/Дан државности).

Бөтендөнья рок музыкасы көне ().
 Халыкара дирижёрлар көне (). - Карлос Клайбер (ru) истәлегенә.
  /  Теннесси  — Натан Бедфорд Форрест көне ().
 : 
 Электрон элемтә технологияләре көне ().
 Электроэнергетика өлкәсе хезмәткәрләре көне ().
  — Канализация һәм яшәү мохите чисталыгы өлкәсе инженерлары көне ().
  — Милли иминлек органнары хезмәткәрләре көне (, ).
  — Наадам бәйрәменең () өченче һәм соңгы көне.
  Россия — почта хезмәткәрләре көне.

1772 — инглиз сәяхәтчесе Джеймс Кук тарихта беренче дөнья тирәли сәяхәткә чыга.
 1837 — Бөекбритания корольләре резиденциясе Букингем сараена күчә.
 1885 — Амстердамда Голландия милли музее ачылды.
 1897 — Гульельмо Маркони радионы патентлаштырыла.
 1923 — Голливуд тамгасы урнаштырыла.
 1930 — Уругвайда беренче футбол буенча дөнья чемпионаты башлана.

1527 — Джон Ди, инглиз математигы, географ
 1839 — Илья Бердников, 
 1846 — Гали Саинов, 
 1857 — Владимир Суслов, 
 1867 — Сәетгәрәй Алкин, 
 1871 — Карл Боль, 
 1889 — Луиза Маунтбеттен, 
 1891 — Альфред Озол, 
 1892 — Мирсәет Солтангалиев, 
 1894 — Бернгард Кафенгауз, 
 1914 — Василий Мелихов, 
 1916 — Бәлкис Кармышева, 
 1923 — Зәки Шәймәрданов, 
 1924 — Илгизәр Тимершин, 
 1925 — Александр Шутов, 
 1926 — Кронид Гоголев, 
 1928 — Эллен Нийт, 
 1934 — Воле Шоинка, 
 1935 — Наил Гыйләҗев, 
 1937 — Владимир Лукин, тарих һәм сәясәт галиме, Россия сәяси һәм иҗтимагый эшлеклесе.
 1949 — Раушания Килдебәкова,
 1951 — Мәгъсүм Сәләхов, 
 1957 — Тьерри Бутсен, Бельгия автопилоты, Формула-1 пилоты.
 1959 — Азат Ибраһимов, 
 1964 — Сергей Севрюков, 
 1969 — Олесь Бузина, Украина язучысы, журналист.
 1971 — Ирадә Әюпова, ТР мәдәният министры.
 1976 — Алмаз Шәрифуллин, Айфара төркеме солисты.
 1975 — Артем Сидоров, 
 1975 — Константин Ситкин, 
 1990 — Самуел Гарсия,

1842 — Адальберт Лидл, 
 1874 — Фома Петонди, архитектор.
 1883 — Алексей Тимофеев, 
 1914 — Сергей Ильин, 
 1921 — Габриел Липпман, 
 1924 — Альфред Маршалл, инглиз икътисадчысы.
 1934 — Фриц Гребнер,
 1936 — Алийе Фатма Топуз,
 1954 — Фрида Кало,
 1956 — Азарий Иванов,
 1971 — Мәҗит Әлмөхәммәтов,
 1974 — Патрик Бләкет,
 1989 — Касыйм Каимов,
 1996 — Әхмәт Китаев, нәкышьче.
 1996 — Герман Качин, 
 1997 — Павел Софроницкий,
 1999 — Мөхәммәтназар Гафуров,
 2000 — Иван Шапошников,
 2007 — Сардана Ойунская,
 2009 — Вил Байкин,
 2011 — Иван Плотников,
 2014 — Надин Гордимер,
 2017 — Лю Сяобо,
 2020 — Рәис Мостафин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
13 июль
1527 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 13 июль — Джон Ди, инглиз математигы, географ.

Вафатлар 

 21 июнь — Никколо Макиавелли (1469-1527), Италиянең сәяси фикер иясе, тарихчы.

1527 ел
Еллар
Таулы Карабаx Республикасы

Таулы Карабах Республикасы, Арца́х Республикасы (, ) — 1992 елның 6 гыйнварында үз бәйсезлеген игълан иткән танылмаган дәүләт.

Тарих 
Тарихи әрмән чыганакларында Урта гасырларда Арцах (Таулы Карабахның борынгы әрмән исеме) әрмән җире булган диелә. Азәрбайҗан чыганакларында исә Таулы Карабах — борынгы әзәри җире диелгән.

 XVI гасырдан соң — Карабах аерым ханлык була. 
 1805 — Карабах ханлыгын Pəcəй империясе басып ала.
 1813 — Карабах Pəcəйгә керә.
 1918 — Азәрбайҗан Демократик Республикасы төзелә. Әрмән Республикасы Карабахның әрмән җире булуын белдерә.
 1923 — Азәрбайҗан эчендә Таулы Карабах исемле автономияле өлкә төзелә.
 1988 — Таулы Карабах Азәрбайҗан һәм Әрмәнстан Югары шураларына өлкәне Азәрбайҗан республикасыннан Әрмәнстан республикасына тапшыруны сорый. Бакы каршы чыга. Таулы Карабаг һәм Ереванда протест чаралары үтә.
 1988 ел 12 июль — Таулы Карабах өлкә шурасы Азәрбайҗаннан чыгуы турында игълан итә.
 1991 — Таулы Карабахта узган референдумда халыкның 99,98 % өлкәнең Азәрбайҗаннан тулы бәйсезлек алуы өчен тавыш бирә. Азәрбайҗан рәсмиләре референдум нәтиҗәләрен танымый һәм өлкәне автономия хокукыннан мәхрүм итә. Сугыш башлана. Азәрбайҗан гаскәрләре өлкәне үз контролендә тотарга тырыша. Аларга каршы Ереван һәм чит илләрдәге әрмән диаспоралары үз көчләрен җибәрә.
 1991 — Таулы Карабах бәйсезлеген игълан итә. Cугышта 30 меңләп кеше һәлак була, миллионнан артык кеше торган җирләрен ташлап китә.
 1992 — Таулы Карабах низагын чишү өчен Минск төркеме төзелә. Төркемдә Pәсәй, Франция һәм АКШ рәислек итә.
 1994 — Pәсәй, Кыргызстан һәм БДБ дәүләтләренең парламентара мәҗлесе ярдәмендә сугышны туктату турында «Бишкәк» килешүе имзалана.
2020 елның октябрь-ноябрендә 40 көнлек сугыш нәтиҗәсендә Азәрбайҗан гаскәрләре Әрмәнстанны җиңеп, 1991-1994 елларда әрмәннәр басып алган 7 районны азат итә һәм Таулы Карабах төбәгендәге Шуша шәһәрен ала, 10 ноябрьдә РФ катнашында Солых килешүе имзалана: 7 район Азәрбайҗанга кайтарыла, бөтен бәрелешләр туктатыла, РФ тынычлык саклаучы гаскәре кертелә, аның контроле астында Лачын коридоры һәм Нахичеваннан Азәрбайҗанга юлы була.
2023 елның 19 сентябрендә Азәрбайҗанның хәрби көчләре Таулы Карабахта канунсыз террорист төркемнәренә каршы хәрби операция башлый. Бер көнлек бәрелешләрнең нәтиҗәсендә Карабахның коралланган канунсыз әрмән көчләре коралсызланырга һәм Азәрбайҗанның таләпләренә ризалышырга карар чыгаралар .

Шулай ук карагыз 
 Таулы Карабах
 Танылмаган дәүләтләр

Чыганаклар 
 Таулы Карабах: тарих һәм бүгенгесе

Искәрмәләр 

Таулы Карабаг
Футбол Ассоциацияләренең Халыкара Федерациясе

Футбол Ассоциацияләрең Халыкара Федерациясе (ФИФА) (FIFA: , ) - футбол уенын үстерү, төрле милли футбол оешмаларын берләштерү, дөньякүләм футбол ярышлары уздыру белән шөгыльләнүче оешма. Аның карамагында 208 милли ассоциация тора.

Структурасы 

Азия футбол конфедерациясе () - Азия илләре һәм Австралия
Европа футбол ассоциациләре берлеге () - Европа һәм кайбер Азия илләре
Африка футбол конфедерациясе () - Африка илләре 
Көньяк Америка футбол конфедерациясе ()- Көньяк Америка илләре
 Океания футбол конфедерациясе ()- Океания илләре
Төньяк Америка, Үзәк Америка һәм Кариб диңгезе бассейны дәүләтләре футбол конфедерациясе ()- Төньяк Америка һәм Үзәк Америка илләре

ФИФА президентлары 
 Роберт Герен (Франция) 1904—1906
 Даниэл Бурлей Вулфолл (Англия) 1906—1918
 Жүл Римэ (Франция) 1921—1954
 Рудольф Уильям Сильдрайерс (Бельгия) 1954—1955
 Артур Дреури (Англия) 1955—1961
 Стенли Роуз (Англия) 1961—1974
 Жоао Авеланж (Бразилия) 1974—1998
 Йозеф Блаттер (Швейцария) 1998—2015
 Гайсә Хаяту (Камерун) 2015—2016 (в.б.)
 Җанни Инфантино (Швейцария/Италия) 2016—....

Иганәчеләре 
 Coca-Cola
 Emirates
 Hyundai-Kia Motors
 Sony
 VISA
 Adidas

ФИФА
Футбол оешмалары
Спорт федерацияләре
Ипи

Ипи, икмәк — оннан һәм судан торган камырны кыздыру, пешерү яки парда әзерләү нәтиҗәсендә әзерләнгән ризыклар төркеме өчен уртак төшенчә. Суга, сирәгрәк сөт, катык, каймакка май һәм йомырка кушып басылган камырдан әзерләнә. Ипи пешерү өчен бодай, тары, арыш, арпа, талкан онын файдаланалар.

Туклыклыгы һәм яшәү өчен кирәкле матдәләргә байлыгы ягыннан икмәк икенче урында тора. Ул сөттән генә калыша. 300 грамм икмәктә организм өчен кирәкле 40% аксым, 70% минераль тозлар, 70% В һәм 100% РР витаминнары, тимер, кальций, фосфор бар.

Икмәккә көнлек ихтыяҗ кешенең көнгә күпме энергия сарыф итүенә бәйле. Уртача  көнлек норма: ирләргә - 250-300, хатын-кызлар өчен 200, физик эштә эшләүчеләргә 400-600, үсмерләргә 400, ә авырлыгы артык кешеләргә 150 грамм.

Икмәкне аерым ашап була, шулай ук аны еш кына атланмай, арахис мае, кайнатма, джем, дерелдәвек, мармелад, бал белән ашап була. Ипине бик еш бутерброд буларак ашыйлар. Икмәк шулай ук сәндвич өчен мөһим ризык.
14 июль

14 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның ундүртенче көне. Ел ахырына кадәр 170 көн кала.





Гыйрак — Республика көне (, ).
  Франция — Бастилияне алу көне (, ).
  — Тәхет варисы шаһзадәбикә Виктория көне (, ).

Көньяк Осетия — Тынычлык саклаучылар көне ().
  — Һондураслы милли кемлеге көне / Милли байрак көне (, ).

1867 — Альфред Нобель беренче тапкыр динамит кулланылышын күрсәтә.
 1897 — Русиядә якшәмбе рәсми ял көне итеп игълан ителә.
 1905 — Оклахома индеецлары Секуах штатын төзү турында игълан итәләр, ләкин АКШ Конгрессы аны танымый.
 1917 — Финляндия автономиясен игълан итү.
 1967 — Бөтендөнья интеллектуаль милек оешмасын булдыручы Конвенция имзалана. 
 1969 — Сальвадор һәм Һондурас арасында футбол сугышы башлана.
 1993 — Татарстан дәүләт гимны раслана.

1645 — Алексей I, 
 1743 — Гавриил Державин, шагыйрь. 
 1831 — Илья Ульянов, Сембер мәгърифәтчесе, В.И. Ленинның атасы. 
 1800 — Жан Дюма, органик химиягә нигез салучы.
 1831 — Илья Ульянов, 
 1844 — Павел Бычков, 
 1894 — Тәкыйулла Галиев, 
 1896 — Кәшшаф Мохтаров, 1921-24 елларда ТАССР хөкүмәте башлыгы. 
 1899 — Дмитрий Мейснер, 
 1901 — Пётр Шумилов, 
 1910 — Сергей Кузьмин, 
 1912 — Николай Куприц, 
 1913 — Җералд Форд, 
 1918 — Ингмар Бергман, Швеция кинорежиссеры.
 1920 — Рәшит Насретдин, 
 1921 — Җеффри Вилкинсон, 
 1924 — Петр Полушкин, 
 1932 — Нәсимә Абзалова, 
 1933 — Марс Шабаев, татар шагыйре.
 1935 — Эйичи Негиши, 
 1939 — Валентина Бродская, 
 1939 — Уткир Солтанов, 
 1940 — Илгиз Абдуллин, 
 1950 — Валерий Халиков, 
 1978 — Дмитрий Григоренко, 
 1986 — Асылъяр, татар җырчысы.
 1986 — Лениза Вәлиева, шагыйрә, прозаик, драматург, телләр белгече, тел белеме фәне юнәлешендә гыйльми тикшеренүләр алып баручы. Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2014 елдан), Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2016).
 1988 — Дмитрий Головин, 
 1991 — Максим Канунников,

1223 — Филипп II, Франция патшасы.
 1847 — Павел Пезаровиус, 
 1902 — Андрей Бекетов, 
 1908 — Фёдор Зеленогорский, 
 1927 — Леонид Лахтин, 
 1930 — Сабит Яхшыбаев, беренче татар сәхнә рәссамы. 
 1943 — Владимир Карпов, 
 1944 — Исхак Закиров, татар шагыйре.
 1945 — Галим Акчурин, Милләт Мәҗлесе сәркатибе, Тукай әсәрләрен урысчага беренче тәрҗемә итүчеләрдән.
 1982 — Аркадий Трусов, 
 1983 — Евгений Бикбов, 
 1989 — Нина Мурахтина, 
 1999 — Игорь Бойчев, 
 1999 — Үмәр Мәүлиханов, кылыччы, ике тапкыр (1964, 1968) Олимпия чемпионы.
 2000 — Мирбат Хәстиев, 
 2003 — Ева Яниковски, 
 2008 — Ринат Садыйков, 
 2012 — Булат Баишев, 
 2013 — Хәләф Низамов, Татарстанның хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе.
 2017 — Камил Гобәйдуллин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
14 июль
Марс Шабаев

Марс Садри улы Шабаев — күренекле татар шагыйре, язучы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

Марс Шабаев 1933 елның 14 июлендә Татарстанның Минзәлә районы Югары Тәкермән авылында укытучы гаиләсендә туган. Бөек Ватан сугышы башланып, әтисе фронтка киткәч, сигез яшьлек Марс әнисенең күрше Усай авылында яшәүче бертуган апасы тәрбиясенә күчә һәм 1941-1945 елларда шул авылдагы башлангыч мәктәптә укый. 5-6нчы сыйныфларны Хуҗамәт җидееллык мәктәбендә тәмамлый, аннары, гаиләләре белән Минзәлә шәһәренә күчеп киткәч, бер ел җиденче сыйныфта, соңыннан Минзәлә педагогика училищесында белем ала. 1953-1958 елларда Марс Шабаев — Казан дәүләт педагогика институты студенты. Институтның татар теле һәм әдәбияты бүлеген югары дәрәҗәле диплом алып тәмамлаганнан соң, ул журналистика өлкәсендәге күпьеллык хезмәт эшчәнлеген башлый: 1958-1960 елларда Татарстан радиокомитетында әдәби-драматик тапшырулар редакторы, 1961-1964 елларда “Яшь ленинчы” газетасы редакциясендә әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире, аннары 1967 елның апреленә кадәр «Азат хатын» журналы редакциясенең җаваплы сәркатибе булып эшли. 1968-1970 елларда Марс Шабаев «Чаян» журналы редакциясендә тәрҗемәче һәм Татарстан Язучылар берлеге карамагында чыга торган “Идел” альманахының җаваплы редакторы хезмәтләрен башкара. 1970 елның көзеннән ул Татарстан китап нәшриятында әүвәл баш редактор урынбасары, ә 1972-1977 елларда баш редактор булып эшли. 1977-1983 елларда ул – нәшриятның матур әдәбият редакциясендә өлкән редактор хезмәтендә.

Марс Шабаевның шигырьләре көндәлек матбугатта 1952 елдан күренә башлый. Беренче мөстәкыйль китабы 1962 елда басылып чыга. Аннан соң 60 еллар дәвамында “Кына гөле”, “Ашкыну”, “Зәңгәр планетам”, “Сине эзлим”, “Әби-апа” кебек җыентыклары дөнья күрә. Бу чорда ул аеруча поэма жанрында уңышлы иҗат итә. Аның “Шәймәт карт” (1956), “Яңа җыр” (1960), “Җирән Конрад” (1962), “Кына гөле” (1962), “Әби-апа” (1963-1967), “Дие татарише фрау” (1964), “Сине эзлим” (1965), “Артист” (1966) исемле поэмалары укучылар җылы кабул итәләр.
“Җикән камыш”, “Онытма” һәм русча тәрҗемәдә чыккан “Ищу тебя” җыентыкларындагы шигырь һәм поэмалары өчен М.Шабаев 1976 елда Татарстан АССРның Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек булды.

Марс Шабаев проза һәм әдәби тәрҗемә өлкәсендә дә уңышлы гына эшли. Аның күп санлы шигъри тәрҗемәләреннән Американың бөек шагыйре – гуманист Уолт Уитменның “Үлән яфраклары” исемле күләмле шигъри китабы (1975) татар тәрҗемә әдәбиятында күренекле бер вакыйга буларак кабул ителде.

Марс Шабаев җәмәгать эшләрендә актив катнаша. 1974-1979 елларда ул Татарстан Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы, ә 1975-1980 елларда РСФСР Язучылар берлегенең  комиссиясе әгъзасы булып торды.

1984 елда Марс Шабаевка Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелде.

Искәрмәләр

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Тукай премиясе лауреатлары
ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
1788 ел



Вакыйгалар 
 Австралия инглиз колониясе булып игълан ителә.
 13 сентябрь — Нью-Йорк АКШ башкаласы булып игълан ителә.
 22 сентябрь — Екатерина II Үзәк диния нәзарәтен оештыру турында фәрманны имзалый.

Туулар 

 22 гыйнвар — Лорд Байрон, инглиз шагыйре.
 22 февраль — Артур Шопенгауэр, алман фәлсәфәчесе.

Вафатлар 

1788 ел
Еллар
1787 ел



Вакыйгалар 
 17 сентябрь — Икенче АКШ конституциясе кабул ителде.

Туулар 

 16 март — Георг Ом, алман физигы.

Вафатлар 

1787 ел
Еллар
Көньяк Осетия

Кө́ньяк Осе́тия Җөмһүрияте (осет. Республикæ Хуссар Ирыстон, груз. რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთი) — Кавказда урнашкан өлешчә танылган дәүләт.

Гөрҗистан тарафыннан 1991, 2008 елларда оештырылган сугышлар нәтиҗәсендә Абхазия һәм Көньяк Осетия Гөрҗистан дәүләтеннән чыктылар. Россия һәм БМОның биш башка дәүләте 2008-2009 елларда Абхазия һәм Көньяк Осетияне бәйсез дәүләт сыйфатында таныдылар. Күпчелек дәүләтләр Көньяк Осетияне бәйсез дәүләт сыйфатында танымыйлар.

Хәзерге вакытта Көньяк Осетия бәйсезлеген Венесуэла, Науру, Никарагуа, Россия һәм Сирия таныйлар.

Тарих

Административ бүленеш

Искәрмәләр 

Осетия
Көньяк Осетия
Көнчыгыш Европа илләре
Гәрәй Рәхим

Гәрәй Рәхим (чын исеме Григорий Василий улы Родионов) — күренекле татар шагыйре, Татарстанның халык язучысы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге, Саҗидә Сөләйманова премиясе (2006) лауреаты, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1968 елдан).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1941 елның 15 июлендә Татарстанның Шөгер (хәзерге Лениногорск) районы Аланлык (Федотовка) авылында дөньяга килә. 1948-1959 елларда ул урта мәктәптә белем ала. Бу чорда әдип әдәбият белән кызыксына башлый. 1961 елда аның район газетасында “Язгы җыр” исемле беренче шигыре басылып чыга. 1962–1967 елларда Гәрәй Рәхим Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый.

Кулына диплом алган яшь әдип 1967 елда “Татарстан яшьләре” газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли башлый. 1968–1972 елларда ул Татарстан китап нәшриятының балалар һәм яшьләр әдәбияты бүлегендә редактор; 1972–1977 елларда Татарстан Язучылар берлегендә әдәби консультант, 1978–1979 елларда “Казан утлары” журналы редакциясендә проза бүлеге мөдире кебек вазифаларны башкара.

1979–1981 елларда әдип М.Горький исемендәге Мәскәү әдәбият институты каршындагы Югары әдәби курсларда белемен арттыра. 1980–1987 елларда Гәрәй Рәхим РСФСР Язучылар берлеге идарәсендә Татарстан, Башкортстан, Чуашиянеӊ әдәби консультанты, Урал һәм Идел буе төрки әдәбиятлар комиссиясенең җаваплы сәркатибе һәм РСФСР милли әдәбиятлар эше буенча баш консультант була.

1987-1992 елларда Гәрәй Рәхим Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә рәис урынбасары, соңыннан “Шәһри Казан” газетасы редакциясендә бүлек мөдире, 1992 елдан ул Татарстан Дәүләт Советының мәдәният һәм милли мәсьәләләр буенча даими комиссиясендә референт һәм баш референт булып эшли.

Иҗаты 
Гәрәй Рәхимнең иҗат лабораторисенә килгәндә, ул шигърият, проза, драматургия жанрларында язучы әдип буларак танылды. Аның “Моңнарым” (1978), “Тимер торна” (1993), “Замандашларыма ачык хат” (1999) һ.б. шигырь җыентыклары, “Көннәр язга авышкач” (1974), “Туган йортта” (1983), “Татлы сагышларым” (1991), “Иске самавыр торбасы” (2000) һ.б. повестьлар, хикәяләр җыентыклары нәшер ителде. Мәктәп сәхнәләре өчен язылган пьесалары һәм скетчлары “Шатлык елы” (1972) китабында дөнья күрде.

Авторның пьесалары Минзәлә, Туймазы һ.б. татар театрларында сәхнәләштерелде. Әдип өч серияле “Исә Болгар җилләре” исемле киносценарий авторы буларак та танылды. Мәҗит Гафуриның “Кара йөзләр” повесте буенча иҗат ителгән опера өчен либреттосы Гәрәй Рәхимгә зур уңыш китерде.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
“Каһәрләнгән мәхәббәт” операсы иҗат иткән бер төркем сәнгать әһелләре белән бергә Г. Рәхимгә 1984 елда Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге тапшырылды. 1985 елда ул “Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе” дигән мактаулы исемгә лаек булды. Саҗидә Сөләйманова премиясенә лаек булды (2006).

2011 елның 12 июлендә Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның фәрманы нигезендә Гәрәй Рәхимгә «Татарстан республикасы халык язучысы» мактаулы исеме бирелә.

2021 елның 6 сентябрендә Казанда 81нче яшендә вафат.

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар язучылары
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары