alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
18 август

18 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 135 көн кала.





Австралия — Лонгтан бәрелеше көне (шулай ук "Вьетнам сугышы ветеранлары көне" дип билгеле).
  — Солидарлык көне.
  — милли фән көне.

ның нда урнашкан Роанок утравында Вирджиния Дэир (Америкада британ колонистлар ата-анадан беренче туган бала, 1587 ел) көне билгеләнә.
 :
 ндагы  шәһәре көне (1953),
 ндагы  шәһәре көне (1821),
 ндагы  шәһәре көне (1821).
  — чик сакчы хәрбиләре көне.

1786 —  шәһәренә нигез салына.
 1877 — Асаф Холл тарафыннан Марсның иң зур юлдашы ачыла.
 1914 — Николай II фәрманы буенча  шәһәренә Петроград исеме бирелә.

1611 — Мария Луиза Гонзага, 
 1778 — Фёдор Эрдман, 
 1860 — Исаак Левитан, Россия империясе рәссамы.
 1886 — Валентин Танаевский, 
 1898 — Семён Тюляев, 
 1902 — Поль Дирак, 
 1903 — Мөхәммәт Гайнуллин, татар галиме.
 1909 — Милица Корьюс, 
 1914 — Гобәй Фәтхуллин, 
 1918 — Григорий Плотниченко, 
 1921 — Александр Бородулин, 
 1921 — Константин Лебедев, 
 1921 — Лидия Литвяк, 
 1923 — Василий Платонов, 
 1924 — Госман Галиев, 
 1924 — Зәкәрия Әхмәрев, 
 1924 — Фәүзия Һилалова, 
 1925 — Гөлбаһар Сәмигуллина,
 1925 — Ришат Мәмәтов,
 1929 — Геннадий Корепанов-Камский, 
 1930 — Ливиу Либреску,
 1935 — Ирина Власова,
 1947 — Рәмзия Хисамова,
 1950 — Самвел Шукурян, 
 1954 — Рөстәм Хәмитов, Башкортстанның 2010–2014 елларда президенты, 2015–2018 елларда Башлыгы.
 1955 — Җумарт Оторбаев, 
 1955 — Наил Касыймов, 
 1956 — Искәндәр Әхәтев,
 1959 — Газинур Морат, татар шагыйре.
 1964 — Алсу Әсәдуллина, 
 1964 — Станислав Зась, 
 1966 — Евгений Зиничев, 
 1971 — Шамил Фәрхетдинов, татар артисты.
 1973 — Марк Шаттлворт, Көньяк Африка эшкуары, икенче космик турист.
 1975 — Александр Липко, 
 1979 — Җамбулат Базаев, 
 1980 — Александр Романов, 
 1995 — Надежда Лихачёва,

1850 — Оноре де Бальзак, Франция язучысы.
 1944 —  Никита Токарликов (1918), Советлар Берлеге Каһарманы.
 1944 — Гүнтер фон Клюге, алман хәрби эшлеклесе.
 1949 — Һади Килдебәк,  журналист, педагог, язучы. 
 1974 — Гариф Гомәр, татар шагыйре.
 2018 — Кофи Аннан, БМО Генераль сәркатибе (1997—2007).
 2023 ― Мирфатыйх Зәкиев, фән докторы, профессор, ТР ФА академигы.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

18 август
Ел көннәре
1227 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 18 август — Чыңгызхан, маңгул дәүләтен коручы.

1227 ел
Еллар
Мөхәммәт Гайнуллин

Мөхәммәт Гайнуллин — татар галиме, әдәбият белгече.
Тәрҗемәи хәл
Мөхәммәт Хәйрулла улы Гайнуллин 1903 елның 18 августында Апас районының Коллар (хәзерге Кызыл Тау) авылында туа. Җиде сыйныфлы җәдит мәктәбен тәмамлаганнан соң, Тәтештә укытучылар әзерли торган курсларда укып кайта һәм балалар укыта башлый, наданлыкны бетерү курсларында да эшли. 1928 елда Казандагы Көнчыгыш педагогика институтына укырга керә. Аны тәмамлагач, шунда аспирантурада кала. Шул чорда аның фәнни-педагогик эшчәнлеге башлана.

Галим татар әдәбияты тарихын өйрәнү-барлауга күп көч куя. Аның “Горький һәм татар әдәбияты” (рус телендә), “ХХ йөз татар әдәбияты тарихы”, “Каюм Насыйри”, “Татар әдәбияты һәм публицистикасы” (рус телендә) дигән монографияләре, “Татар әдәбияты. ХIХ йөз”, “Татар әдәбияты. ХХ йөз” (Җ. Вәзиева белән бергә), “XX йөз башында татар әдәбияты һәм публицистикасы” дигән дәреслекләре (югары уку йортлары өчен), VIII сыйныфлар өчен татар әдәбиятыннан (Мөхәммәт Мәһдиев төзегән) дәреслек һәм хрестоматияләре дөнья күрде.

 Гаилә хәле 
 Беренче хатыны ? Балалары Рәшит (1925), Азат (1927), Лалә.
 Икенче хатыны (1933 елдан'') Җамал Вәзиева, филология фәннәре кандидаты.

Тышкы сылтамалар

Искәрмәләр 

Апас районында туганнар
Татар әдәбият галимнәре
Филология фәннәре докторлары
19 август

19 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 134 көн кала.



— Бөтендөнья гуманитар ярдәм көне (2003 елда  шәһәрендә БМО специалистлары эшләгән бинада шартлау 15се БМО хезмәткәрләре булган 22 кеше тормышын өзә).
 Халыкара фотография көне.
 Халыкара авиация көне.

Әфганстан — бәйсезлек көне (1919, дән).
  — август инкыйлабы көне.
  — кронпринцесса Метте-Марит туган көне.
  — Мануэль Кесон көне.

дә авыл хуҗалыгы авиациясе көне һәм велосипедист көне билгеләнә.
  — милли авиация көне.
  — умартачы көне.

Өлкә 
 ның ндә Реконкиста көне.

1848 — «The New York Herald» газетасында нда табылган алтын турында беренче хәбәр чыга.
 1960 — да этләр (Белка һәм Стрелка) белән галәм көймәсе җибәрелә.
 1990 —  Алмания Демократик Җөмһүрияте  Федератив Алмания Җөмһүрияте конституциясен кабул итә.
 1991 — да ГКЧП башлана.

1631 — Джон Драйден, инглиз шагыйре, драматург, тәнкыйтьче.
 1915 — Сафа Сабиров, татар язучысы.
 1930 — Иделбикә (чын исеме Лена Сабитова-Садыйкова), татар шагыйрәсе.
 1946 — Билл Клинтон, АКШ сәясәтчесе һәм 42 нче президенты.
 1950 — Рубин Абдуллин, Казан консерваториясе ректоры.
 1969 — Мәттью Перри, Америка һәм Канада актеры.
 1974 — Айрат Әбүшахманов, башкорт милләтле драма театры артисты, режиссёр.
 1974 — Сергей Рыжиков, РФ космонавты.

78 (б. э. к.) — Луций Корнелий Сулла, Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рим диктаторы.
 14 — Октавиан Август, Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, беренче Рим императоры.
 1662 — Блез Паскаль, француз математигы.
 1819 — Джеймс Уатт, шотланд инженеры, уйлап табучысы.
 1918 — Мулланур Вахитов, татар революционеры.
 1918 — Бәхтегәрәй Шәфиев, революционер һәм журналист.
 1937 — Газыйм Касыймов, ТАССР һәм БАССР дәүләт эшлеклесе





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

19 август
Ел көннәре
Сафа Сабиров

Сафа Сабир улы Сабиров, чын исеме Сафа Нәзыйров — татар язучысы.

Ул 1915 елның 19 августында Татарстанның Питрәч районы Искейорт авылында туып үсә. 1934-1938 елларда ул Казан елга техникумында укый, аннары Идел пароходчылыгында капитан ярдәмчесе булып эшли. 1938-1946 елларда Ерак Көнчыгышта Хәрби Диңгез Флотында хезмәт итә, шушы чорда әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлый. Язучының беренче хикәя һәм очерклары матбугатта 1945 елда күренә башлый. 1949 елда аның беренче мөстәкыйль китабы – нахимовчылар турындагы “Яшь диңгезчеләр” дигән повесте басылып чыга. Гомумән, елгачылар тормышына багышлап ул күпсанлы хикәяләр һәм очерклар иҗат итә, аерым җыентыклары (“Дүрт елга буйлап”, “Зур Идел туганда”, “ Ике хикәя”, “Идел чакыра”, “Идел таңнары”, “Язгы сулар акканда”, “ Су өстендә акчарлак”, “Кайнар агым”, “Идел җилләре”, “Җил тулсын җилкәннәргә” китаплары һ.б. әсәрләре) дөнья күрә. Бу яктан аны үзенә күрә “татарның елгачы маринисты” дип әйтергә мөмкин.

1954-1971 елларда Сафа Сабиров “Совет Татарстаны” газетасы редакциясендә – күчмә хәбәрче, Татарстан китап нәшриятында – матур әдәбият редакциясе мөдире, өлкән редактор булып эшли. Шул вакыт эчендә аның аның татарча һәм урысча егермегә якын китабы басылып чыга.Соңгы елларда “Казан утлары” журналында “Еллар һәм юллар” повесте, 2004 елда Татарстан китап нәшриятында “Алтын балдаклы абыстай” исемле китабы дөнья күрде. Ул шулай ук мари язучыларының, М.Пришвин, Е.Чарушин һ.б. әдипләрнең аерым әсәрләрен татарчага тәрҗемә итә.

Язучы 2004 елда вафат.

Татар язучылары
Ислам бәйрәмнәре

Ислам бәйрәмнәре — Ислам динендә билгеләнгән бәйрәмнәр һәм истәлекле кичәләр.

 Ураза бәйрәме
 Корбан бәйрәме

Төп Ислам бәйрәмнәре 
 Һиҗри Яңа ел
 Мәүлид
 Гашура көне
 Рагаиб кичәсе
 Мигъраҗ
 Бәраәт кичәсе
 Кадер кичәсе

Истәлекле көннәр 

Ислам бәйрәмнәре
20 август

20 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 133 көн кала.





— DFM көне.
  — Изге Стефан (Иштван) көне (шулай ук дәүләтнең барлыкка килү көне яки яңа икмәк көне буларак билгеле).
  Марокко — инкыйлаб көне (Патша белән халык инкыйлабы).
  — аталар көне.
  Сенегал — бәйсезлек көне.
  — Азат итүче (Бернард О'Хиггинс, 1778) туган көне.
  Эстония — бәйсезлекне торгызу көне (1991, дан бәйсезлекне игълан итү)

ның:
 ның  шәһәре көне,
 ның  һәм  шәһәрләре көне,
 ның ,  һәм  шәһәрләре көне.
 ның нең административ башкаласы  шәһәре көне.
 ның нең башкаласы  шәһәре көне,.
 ның  һәм шәһәренең көне.

1911 — да беренче тапкыр велосипедчылар ярышы үткәрелә.
 1920 — Чуаш театры Казаннан га, Чабаксарга күчә.
 1940 — галим-генетик, селекционер Николай Вавилов кулга алына.
 1968 — Прага язын бастыру максатыннан  Чехословакиягә Варшава килешүе дәүләтләренең гаскәрләре кертелә.
 1980 —  элемтә министрлыгы «Америка тавышы», «Би-Би-Си» һәм «Алман дулкыны» радиоларын томалау турында карар чыгара.
 2016 — Түбән Камада Әхсән Фәтхетдинов музее ачыла.

1827 — Шарль де Костер, бельгияле язучы.
 1882 — Нургали Надиев, мәгариф эшлеклесе.
 1897 — Тарьей Весос, Норвегия язучысы.
 1918 — Хәсән Габдуллаев, азәрбайҗан физика галиме, академик.
 1921 — Гази Заһитов, Бөек Ватан сугышы ветераны.
 1932 — Василий Аксёнов, рус язучысы.
 1933 — Джордж Митчелл, АКШ сәясәтчесе.
 1941 — Слободан Милошевич, Югославия һәм Сербиянең дәүләт һәм сәяси эшлеклесе.
 1951 — Рәшит Абдуллин, җырчы (бас), композитор.
 1942 — Равил Вәли, татар язучысы, журналист.
 1954 — Ринат Нуруллин, татар галиме, язучы, Татарстанның атказанган уйлап табучысы, техник фәннәр кандидаты.
 1992 — Деми Ловато, Америка актрисасы, җырчы.
 1992 — Гүзәл Гафарова, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2013 елдан).

1914 — Пий X, 257 нче Рим папасы.
 1917 — Адольф Байер, алман химия галиме.
 1944 — Бәдрүш Мокамай, татар фронтовик шагыйрь.
 1980 — Джо Дассен, француз композиторы, җырчы.
 1998 — Үлмәскол Шакиров, Советлар Берлеге каһарманы, колхоз рәисе, физкультура һәм хезмәт укытучысы.
 2003 — Гамил Әфзал, татар шагыйре, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 2005 — Роза Хафизова, татар балалар язучысы.
 2009 — Илбарис Надиров, фольклорчы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

20 август
Ел көннәре
Шарль де Костер

Шарль Теодо́р Анри́ де Ко́стер (фр. Charles-Theodore-Henri De Coster, 1827 елның 20 августы — 1879 елның 7 мае) — Бельгиянең француз телле язучысы.

Язучының иң мәшһүр әсәрләре арасында «Фламанд риваятьләре» (Légendes flamandes), «Contes brabançons», Уленшпигель турында риваять («La legende et d'Ulenspiegel»).

Бельгия язучылары
Француз телле язучылар
Гораций

Квинт Гораций Флакк (лат. Quintus Horatius Flaccus; 8 декабрь, 65 ел (б. э. к.), Венузия — 27 ноябрь, 8 ел (б. э. к.), Рим) — Борынгы Рим шагыйре, «алтын гасыр»да иҗат итә.

Азат ителгән кол гаиләсендә туган. Республикачыларга хәерхаһ булган. Ватандашлар сугышында (БЭК 42 ел) республикачылар җиңелүгә очрагачтын, империя белән килешүчәнлек юлына күчкән.  «Одалар», «Сатиралар», «Юлламалар» тупламлары белән теге дәвердәге шигъриятне яңа җанр һәм яңа шигъри үлчәүләр белән баеткан.

Шулай ук карагыз 

Латин шагыйрьләре
Борынгы Рим шагыйрьләре
21 август

21 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме беренче көне. Ел ахырына кадәр 132 көн кала.





— Яшләр көне/Патша Мөхәммәд VI туган көне.
  — Бениньйо "Ниной" Акино көне.

АКШ,  — Танылу көне.

1770 — Джеймс Кук не британ җире дип игълан итеп, аны Яңа Көньяк Велс дип атый.
 1899 —  тирәсендә телефон линияләре сузыла башлый.
 1969 — да Әл Әкъса мәчете яндырыла.
 1991 —  үз бәйсезлеген торгызуы турында игълан итә.
 1991 — ГКЧП таркала.

1841 — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, башкорт шагыйре, этнограф, телче һәм тәрҗемәче.
 1884 — Ромуло Гальегос, Венесуэла президенты, язучы, журналист.
 1933 — Кадрия Нурмәмбәт, кырым-татар җырчысы (Румыния).
 1934 — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
 1942 — Газиз Кашапов, татар язучысы.
 1946 — Харрас Әюп, татар шагыйре.
 1952 — Ләлә Миңнуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты.
 1989 — Риналь Мөхәммәтов, Россия кино һәм театр артисты.
 1991 — Артур Шайдуллин, драма актеры.

1933 — Гыйлемдар Баембәтов, сәясәтче, эсер, журналист, татар телендәге матбугатны оештыручы. 
 1940 — Лев Троцкий, Россия сәясәт эшлеклесе.
 1991 — Дмитрий Комарь, август фетнәсендә һәлак булучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
 2002 — Микаел Габдуллаев, әзери рәссамы.
 2002 — Алексей Шретер, ботаника галиме.
 2023 — Лев Васильев, КамАЗ генераль директоры.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

21 август
Ел көннәре
Газиз Кашапов

Газиз Кашапов, тулы исеме Газизҗан Салих улы Кашапов — татар язучысы, журналист, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1983 елдан).

Тәрҗемәи хәле 

Ул 1942 елның 21 августында Татарстанның Аксубай районы Яңа Үзи авылында туган. Кечкенәдән әти-әнисез калган Газиз үзенең әбисе тәрбиясендә үсә. 1957 елда ул туган авылының җидееллык мәктәбен, ә 1960 елда Иске Ибрай авылы урта мәктәбен тәмамлагач, ике ел колхозда бухгалтер ярдәмчесе, аннары тракторчы һәм клуб мөдире булып эшли. 1962 елның көзендә Совет Армиясенә алынып, башта курсант, соңыннан гаскәри частьтә механик булып хезмәт итә, хәрби училище тәмамлый. 1971 елның февраленә кадәр кадровый хезмәттә. 1969 елда хезмәт вазыйфаларын үтәгән чакта алган җәрәхәтләрдән каты авырып китеп, бик озак госпитальдә дәвалана һәм ахырда хәрби эштән китәргә мәҗбүр була.

1973 елда Газиз Кашапов Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә читтән торып укырга керә, бер үк вакытта, 1974—1982 еллар арасында, Татарстан китап нәшриятында кадрлар бүлеге инспекторы, Әлмәт шәһәрендә чыга торган «Хезмәт байрагы» газетасы һәм КамАЗ радиотапшырулвр редакцияләрендә әдәби хезмәткәр, «Социалистик Татарстан» газетасының Түбән Кама, Алабуга, Мамадыш, Тукай районнарындагы үз хәбәрчесе һәм язучыларның Чаллы оешмасында пропаганда бүлеге хезмәткәре булып эшли.

Газиз Кашапов иҗат эшен хикәяләр язудан башлый. Аның «Әти йолдызы» исемле беренче хикәясе 1974 елда «Ялкын» журналында басылып чыга. Ләкин Газиз Кашаповны өметле яшь прозаик итеп таныткан беренче әсәр – «Сәмум җиле» повесте. Авторның «Солдат иртә ир була», «Җир җылысы» исемле повестьлары һәм «Язмышыңа ышан» дигән романы да телгә алырга лаеклы.

Язучы 1991 елның 30 августында вафат була.

Хәтер 
 Туган авылында (Аксубай районы) музее эшли.
 Яңа Үзидә (Аксубай районы) мәдәният йорты каршында бюсты урнаштырылган. Авторы - сынчы А. Х. Габдрәшитов (Казан).

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Шәхесләр:КамАЗ
Газиз Кашапов
Харрас Әюп

Харрас Гыйльмегали улы Әюпов (1946 елның 21 августы, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, РСФСР, ТАССР, Мөслим районы, Түреш — 2008 елның 7 октябре, РФ, ТР, Казан) — мәшһүр татар шагыйре, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1982 елдан). Гаяз Исхакый исемендәге премия лауреаты (вафатыннан соң). Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (1994).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1946 елның 21 августында Татарстан АССР Мөслим районы Түреш авылында колхозчы гаиләсендә туган. Түрештәге башлангыч мәктәпне һәм шул ук районның Күбәк урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казанга килеп, 1964 — 1969 елларда Казан Дәүләт Университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. 1969—1972 елларда Мөслимдә чыга торган «Авыл утлары» район газетасында әдәби хезмәткәр була. 1972 елның апреленнән алып 1983 елның декабренә кадәр ул «Татарстан яшьләре» газетасы редакциясендә эшли. 1983 елның декабреннән  Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясе редакторы.

2008 елның 7 октябрендә кинәт вафат була. Кабере Мөслим районы Түреш авылы зиратында.

Иҗаты 
Беренче шигырьләре 1960-еллар башында языла, алар район газетасында һәм «Яшь ленинчы»да (хәзерге «Сабантуй»да) басыла.
Университетта укыганда «Әллүки» иҗат берләшмәсенә йөри, әсәрләре «Идел» альманахында, яшь авторларның күмәк җыентыкларында дөнья күрә.
1980 елда «Ышаныч» исемле беренче җыентыгы басыла.

Басма китаплары 
«Кояшлы яңгыр» (1983), «Каен балкышы» (1985), «Таң суы» (1987), «Төнге кояшлар» (1989), «Сабыр савытлары» (1992), «Ташка язганнар сөюне» (1994 ), «Җәяүле буран» (1996), «Көй эзләү» (2001), «Ут аркылы сикерү» (2004), «Йөз яктысы» (2005), «Летнее течение» (2008 ).

Поэмалары 
Катлаулы заманның аерым үзенчәлекләрен һәм билгеләрен тирән һәм тәэсирле итеп ачып биргән поэмалары: «Авыл җаны», «Көй эзләү», «Йөрәк атым», «Базарлар», «Су хәтере», «Биш вакыт намаз».

Җырлары 
Көйгә салынган шигырьләре: «Сиңа гына язган хатлар» (Л. Батыр-Болгари музыкасы), «Кайда син, гармун?» (З. Хәйретдинов музыкасы), «Миләш» (З. Хәйретдинов музыкасы), «Исемеңне язган идем» (Р. Хәсәнов музыкасы), «Гомерләр узып бара» (М. Шәмсетдинова музыкасы), «Ай-һай, дөнья» (М. Шәмсетдинова музыкасы), «Чакыру» (Г. Мингалиев музыкасы), «Авыл карчыклары» (Р. Вәлиев музыкасы).

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1994 – Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе
 Вафатыннан соң — Татарстан Язучылар берлегенең Гаяз Исхакый исемендәге премиясе

Хәтер 
Мөслим районы Түреш авылында шагыйрь истәлегенә «Харрас» чишмәсе ачыла.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

  Харрас Әюп «Милләттәшләр» порталында
 Татар электрон китапханәсе
   Шигърияте
 Мөслим әдипләре. Харрас Әюпов.  МӨҖӘҺИТ сайты

Моны да карагыз 

Татар шагыйрьләре
Татарстан шагыйрьләре
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Татар журналистлары
Татарстан журналистлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Себер татарлары

Себер татарлары — татар халкының этно-территориаль төркеме. Күпчелек өлеше Россиянең Төмән, Омск, Новосибирск, Томск, Кемерово өлкәләрендә яши. Себер татарлары элеккеге Себер ханлыгы дәверләрендә формалашкан. Телләре — татар теленең көнчыгыш диалекты — себер татар теле.

Этноним 

Себер татарлары арасында тубылык (Тубыл шәһәренә нисбәтле), төмәнлек (Төмән), бараба (бараба татарлары) һ.б. этнонимнар таралган.

Халык саны 

Себердә 2010 елга якынча 500 мең татар яши дип, шуларның 300 меңе казан татарларына, 200 меңе себер татарларына карый дип санала.

1897 елгы халык санын алу буенча 46 мең кеше исәпләнгән.

Төркемнәре 

Себер татарлары составында өч этнографик төркемне аералар:

 тубыл-иртеш (курдак-саргат, тара, тубыл, төмән һәм ясколбин татарлары),

 бараба (бараба — тураҗ, лүбәй — тунус һәм теренин-чой татарлары),

 Том буе (калмак, чат һәм яүштә).

Тарих 

Себер татарларының этномәдәни үзенчәлекләре барлыкка килүдә төркиләр, фин-угор, самодий һәм өлешчә монгол халыклары хәлиткеч роль уйный. Соңрак аларга Бохара төбәгеннән килгән төркиләр һәм XVI йөздә — XX йөз башында Себергә күченгән Идел буе-Урал алды татарлары йогынтысы зур була.

Себер татарларының төп шөгыльләре — игенчелек (бодай, арыш, солы, тары игү) һәм терлекчелек.

Бараба татарларында күлдән балык тоту, тубыл-иртеш төньяк төркемендә елгадан балык тоту һәм аучылык зур роль уйный.

Себер татарлары электән үк күнчелек, савыт-саба, күчеп йөрүнең традицион әйберләрен (арба, чана, көймә һ.б.) ясау, мунчаладан бау ишү (төмән һәм ясколбин татарлары), ятьмәләр, тал чыбыкларыннан әрҗәләр үрү һ.б. эшләр белән шөгыльләнәләр.

XIX йөздә — XX йөз башында Себер татарларының күбесе сәүдә, читкә китеп эшләү һәм йөк ташу белән мәшгуль булганнар.

Аш-су 
Себер татарларында традицион азык-төлекләреннән ит-сөт һәм камыр ризыклары өстенлек алып тора.

Кызыклы факт 
Безнең көннәрдә казан татарларының бер өлеше дә үзләрен себер татарлары дип атый. Аларның кайберләре Себер татарлары белән катнашкан, башкалары күптән Себердә яши һәм, руслар кебек үк, үзләрен себерлеләр дип саный.

Искәрмәләр

Чыганаклар 

 Бояршинова З. Я. Население Западной Сибири до начала русской колонизации. Томск, 1960.
 Томилов Н. А. Современные этнические процессы среди сибирских татар. Томск, 1978.
 Томилов Н. А. Этническая история тюркоязычного населения Западно-Сибирской равнины в конце XVI — начале XX вв. Новосибирск, 1992.
 Валеев Ф. Т. Западно-сибирские татары во второй половине XIX — начале XX вв.: историко-этнографические очерки. Казань, 1980.

Татарлар
Себер татарлары
Касыйм татарлары

Касыйм татарлары (үзатамалары кәчим, кәчим татарлары) — Pоссиянең Рязань өлкәсендә урнашкан Касыйм шәһәрендә һәм тирә-як авылларында урнашып яшәгән татарлар. Элеккеге Касыйм ханлыгы территориясендә формалашканнар.

Тарих 
Касыйм татарларының формалаша башлавы 15 йөз башында Мәскәү дәүләте территориясендә Касыйм ханлыгы барлыкка килү белән бәйле.  Аларның этник формалашуларында казан татарлары, мишәрләр, кыпчаклар һәм нугайлар, өлешчә фин-угыр кабиләләре (мордвалар) катнашкан. Касыйм татарлары Рус дәүләтенең эчке һәм тышкы тормышында актив катнашканнар: сугышларда рус гаскәре составына кушылганнар, дәүләтнең көньяк чикләрен күчмә халыклар һөҗүменнән саклауда мөһим роль уйнаганнар  .

Касыйм халкының нәселен дәвам иттерүче бүгенге татарлар Рязань өлкәсенең Касыйм шәһәренең иске татар бистәсендә һәм шәһәр тирәсендәге авылларда яшиләр.

Алар татар теленең урта диалект дип йөртелгән казан диалектының касыйм, шулай ук шактый күләмдә мишәр сүзләре кушып мишәр диалектының бостан сөйләшендә сөйләшәләр, ислам динен тоталар, үзләренә хас аерымлыклары белән гомуми татар матди һәм рухи мәдәниятен тәшкил итәләр.

Касыйм татарлары элек берничә катлауга бүленгән булган:
 Ак аймак: бу төркемгә Касыйм ханлыгының аксөякләренә караган зур 4—5 авыл кергән: Шырын, Бием сала, Татарбай (Тарбаево), Яубаш (Болотце), Тебеньково.
 Кара аймакка 50-лап кечерәк авыл кергән. 
 Кара зыбыннар диеп Уканың уң ягында яткан 8 татар авылы аталган.

Касыйм татарларының белем дәрәҗәләре югары булган. Касыймда "Аң", "Чалгы" газеталары нәшер ителгән. Касыйм татарлары арасыннан татар халкы тарихында беренче хатын-кыз математик, Сорбонна университетын тәмамлаган Сара Шакулова, җырчы, педагог Зөһрә Бәйрәшева һ.б. чыккан.

Чыганаклар 
 Татар энциклопедия сүзлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 2002. ISBN 5-902375-01-0

Әдәбият 
 Татары /отв.ред. Г.Ф. Габдрахманова, В.В. Трепавлов, Р.К. Уразманова; Ин-т этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая РАН; Ин-т истории им.Ш.Марджани АН РТ. - 2-е изд., доп., перераб. - М.: Наука, 2017. ISBN 978-5-02-039988-4
 История татар с древнейших времен. В семи томах. Том IV. Казань, 2014. ISBN 978-5-94981-187-0
 Рахимзянов Б.Р. Касимовское ханство (1445-1552 гг.) Казань: Татар. кн. изд-во, 2009. ISBN 978-5-298-01721-3
Валеев Ф. Т. Касимовские татары  // Уральская историческая энциклопедия

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Касыйм татарларында туй йоласы.

Касыйм татарлары
Роже Мартен Дю Гар

Роже Мартен дю Гар (фр. Roger Martin du Gard) (1881 елның 23 марты — 1958 елның 22 августы) — күренекле француз язучысы, 1937 елның Нобель бүләге лауреаты.

Төп эшләре 
 Devenir (1906)
 L’Une de Nous (1909)
 Jean Barois (1913)
 Les Thibault : Le Cahier gris (1922)
 Les Thibault : Le Pénitencier (1922)
 Les Thibault : La Belle Saison (1923)
 Les Thibault : La Consultation (1928)
 Les Thibault : La Sorellina (1928)
 Les Thibault : La Mort du père (1929)
 Vieille France (1933)
 Les Thibault : l'Été 1914 (1936)
 Les Thibault : l'Épilogue (1940)
 Correspondance avec André Gide  (posthume 1968)
 Le Lieutenant-colonel de Maumort  (posthume 1983)

Иль-де-Франста туганнар
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Франсуз язучылары
Франциядә туганнар
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Җәйге Олимпия уеннары 1968

Мехико 1968 (1968 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1968) — 1968 елның 12 октябренән 27 октябренә кадәр Мексиканың Мехико шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Ераклыкка сикерүче Роберт Бимон финалда 8 метр 90 сантиметрга сикереп, дөнья рекордын куя. Соңрак ул XX гасырның җиңел атлетикада иң бөек спортчысы итеп танылган.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Мексика тарихы
Җәйге Олимпия уеннары 1964

Токио 1964 (1964 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1964) — 1964 елның 10 октябренән 24 октябренә кадәр Япониянең Токио шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1924

I кышкы олимпия уеннары 1924 (1924 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1924) — 1924 елның 25 гыйнвареннән 5 февраленә кадәр Франциянең Шамони шәһәрендә узган «Кышкы спорт төрләре атналыгын» беренче кышкы Олимпиада уеннары дип атыйлар. Анда көч сынашырга барлыгы 293 (башкача 325) спортчы җыела, арада 13 хатын-кыз да була. Катнашучылар 16 илдән килә. Беренче бөтендөнья сугышын башлаучы буларак, Германияне бу уеннарга кертмиләр. Ә аның белән союздаш булган илләр — Австрия һәм Маҗарстан, ни өчендер, катнаша.

Шамони (тулы исеме — Шамони-Монблан) — Франциянең көнчыгышындагы шәһәр-коммуна. 1999 елдагы халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, анда ун меңгә якын кеше яши. Шәһәр Альп тауларында һәм Монблан тавы итәгендә урнашкан. Табигать шартлары биредә тау чаңгысын үстерү өчен бик уңайлы.

Спортчылар тугыз спорт төрендә уналты медаль өчен көрәшкән. Катнашучылар чаңгы, тимераякта узышу, бобслей, тимераякта фигуралы шуу, алкалы хоккей буенча көч сынашкан. Хатын-кызлар исә тимераякта фигуралы шуу буенча гына үзара сынау тоткан.

Бәйгегә старт бирү чарасына 2290 кеше җыелса да, 287 билет кына сатылган. Унбер көндә ярышларны 32863 кеше караган. Шулардан 10044 кеше генә билет сатып алган. Оештыручылар 81790 франк керем алган.

Кышкы Олимпиадада иң беренче медальләрне 500 метрга тимераякта узышучылар яулаган. Дистанцияне 44 секундта үткән Чарльз Джотроу (АКШ) җиңгән. Чарльз Джотроу спорттан киткәч идән юучы, сакчы булып эшләгән.

Клас Тюнберг (Финляндия) — иң күп медаль яулаучы спортчы булып танылган. Тимераякта узышу буенча өч — алтын, бер — көмеш һәм бер бронза медальгә лаек булган.

Якоб Тулин Тамс (Норвегия) универсал спортчы буларак тарихка кереп калган. Ул кышкы һәм җәйге Олимпиадаларда уңышка ирешкән. Шомонида чаңгыда трамплиннан сикерүдә аңа тиңнәр булмаган. 1936 елда Берлинда җәйге Олимпиадада яхталар узышында янә алтын медаль яулаган.

Иң алдынгы технологияләр файдаланылса да, судьялар да ялгыша. Мондый очраклар Шамонида да булган. Торлейф Хауг (Норвегия) чаңгы узышында һәм двоеборьеда өч алтын медаль яулаган. Трамплиннан сикерү ярышында бронза медальгә лаек булган. Чынбарлыкта, бронза медальне Андерс Хоген (АКШ) яулаган. Судьяның ялгыш исәпләве аркасында, медаль Хаугка тапшырылган. Шулай да, гаделлек тантана иткән. 1976 елда Ослода оештырылган махсус чарада, мәрхүм булган Хаугның кызы Андерс Хогенга әтисеннән калган мирасны  — бронза медальне тапшырган.

Хоккей Шамонида да бәйге программасында булган. Ярышта “Торонто Грэнтис” клубы уенчыларыннан тупланган Канада җыелма командасы җиңгән. Матчлардагы исәпләр шаккатарлык. Әйтик, канадалылар Чехословакияне — 30:0, Швецияне — 28:0, Швейцарияне — 33:0 һәм Бөекбританияне  19:2 исәбе белән откан. Финалда канадалылар күршеләрен, АКШ командасын 6:1 исәбе белән җиңеп, Олимпиада чемпионы булган. Шулай итеп, Канада җыелма командасы 110 шайба кертеп, үз капкасына өч шайба гына керттергән.

Сылтамалар

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Беренче кышкы Олимпиада 1924 елда Франциянең Шамони шәһәрендә оештырылган // Кызыл таң, 2013, 24 гыйнвар саны.

Кышкы Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1960

Рум 1960 (1960 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1960) — 1960 елның 25 августыннан 11 сентябрь кадәр Италиянең Рум шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1956

Мельбурн 1956 (1956 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1956) — 1956 елның 22 ноябреннән 8 декабрь кадәр Австралиянең Мельбурн шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

 1956 елның 22 ноябрендә Мельбурнда XVI Олимпия уеннары башлана.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Австралия тарихы
Җәйге Олимпия уеннары 1948

Лондон 1948 (1948 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1948) — 1948 елның 29 июленнән 14 августына кадәр Бөек Британиянең Лондон шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1936

Берлин 1936 (1936 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1936) — 1936 елның 1 августынан 16 августына кадәр Алманиянең Берлин шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1932

Лос-Анджелес 1932 (1932 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1932) — 1932 елның 30 июленнән 14 августына кадәр АКШнең Лос-Анджелес шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1928

Амстердам 1928 (1928 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1928) — 1928 елның 28 июленнән 12 августына кадәр Нидерландларнең Амстердам шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1924

Париж 1924 (1924 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1924) — 1924 елның 4 майеннән 27 июленә кадәр Франциянең Париж шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1920

Антверпен 1920 (1920 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1920) — 1920 елның 20 апреленнән 12сентябренә кадәр Бельгиянең Антверпен шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1912

Җәйге Олимпия уеннары 1912 (, , ) — 1912 елда 5 майдан 27 июльгә кадәр Швеция башкаласы Стокһольм шәһәрендә узган  Олимпия уеннары.

Рәсми атамасы - V Олимпиада уеннары.

Шәһәр сайлау 
Швеция узендә Олимпия уеннарын үткәрү беренче Олимпия уеннарын 1896 оештырырганда теләген.
Халыкара Олимпия комитеты 1904 елны Берлинда Стокһольм Җәйге Олимпия уеннары 1912 елның оештыручы-шәһәре былып сайлана.

Уеннарны ачу тантанасы 
Уеннарны ачу тантанасы 1912 елның 5 маенда була.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1908

Җәйге Олимпия уеннары 1908 (, ) — 1908 елда 27 апрельдән 31 октябрьгә кадәр Лондон шәһәрендә (Бөек Британия) узган Олимпия уеннары. Рәсми атамасы - IV Олимпиада уеннары.

Әлеге уеннарда катнашкан спортчылар саны моңа кадәрге уеннарда катнашкан спортчыларның бергә алган саныннан да күбрәк. Барлыгы 22 команда катнаша. Австралия һәм Яңа Зеландия спортчылары бер команда булып катнашалар, командаларының исеме — Австралазия. Россия спортсменнары уеннарда беренче тапкыр катнашканнар. Команда 8 кешедән торган. Николай Панин-Коломенкин бозда фигуралы шууда Олимпия чемпионы булган.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1904

Җәйге Олимпия уеннары 1904 (, ) — 1904 елда 1 июльдән 23 ноябрьгә кадәр Сент-Луис шәһәрендә (АКШ) узган Олимпия уеннары. Рәсми атамасы - III Олимпиада уеннары.

Уеннар II Олимпия уеннары кебек Халыкара күргәзмә кысаларында уза.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1900

Җәйге Олимпия уеннары 1900 (1900 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1900) — 1900 елның 14 маеннан 28 октябренә кадәр Франциянең Париж шәһәрендә узган Олимпия уеннары.

Рәсми атамасы – II Олимпиада уеннары.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 2002

Кышкы олимпия уеннары 2002 (, ) — 2002 елның 8 февраленнән 24 февраленә кадәр АКШның Солт-Лейк-Сити шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

2002 елда АКШның Солт-Лейк-Сити каласында узган Олимпия уеннарын Россия спорты өчен бик үк уңышлы диеп булмый. Россия ьыелма командасы анда 13 медаль – 5 алтын, 4әр көмеш һәм бронза гына яулый алды. Медальләрне бары 3 спорт төре (хоккейны санамаганда) – чаңгы ярышлары, фигуралы шуу һәм биатлон тәэмин итте ул чакта. Ә хоккейда күптән көтелгән алтынга өметләнгән булсак та, бронзадан артыкка көч җитмәде. Солт-Лейк-Ситида медальләр янчыгын тулыландыруга безнең спортчылар белән бәйле допинг җәнҗаллары да комачаулык итте.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1998

Кышкы олимпия уеннары 1998 (1998 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1998) — 1998 елның 7 февраленнән 22 февраленә кадәр Японияның Нагано шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Алкалы хоккей буенча Россия җыелма командасы Нагано Олимпиа­дасында көмеш медальләр яулады. Алар плей-оффта АКШ (4:1), Канада (2:1) командаларын отып, финалга чыккан иде, әмма Чехия командасы көчлерәк булып чыккан.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1994

Кышкы олимпия уеннары 1994 (1994 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1994) — 1994 елның 12 февраленнән 27 февраленә кадәр Норвегияның Лиллехаммер шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.
Кышкы һәм җәйге уеннар бер үк елда узгач, Олимпия комитеты аларны ике елга аерып, 1992 елгы Альбервилль уеннары үтеп, 1994 елда янә кышкы Олимпия уеннары уздыра. Уеннарда 67 ил, 1700 спортчы катнаша.

Норвегиядә катнашкан илләрнең саны күпкә артып, 67-гә барып җитте. Союз таркалганнан соң Грузия, Беларусь, Украина, Кыргызстан, Молдавия һәм Казагстан вәкилләре үз илләренең исемен яклады. Шулай ук Чехословакия, Чехия һәм Словакиягә бүленеп, үз спортчыларын ярышка җибәрде.

Ярышлар
Лиллехамерда үткән кышкы Уеннарда Россия командасы 11 алтын медаль яулап, команда беренчелегендә җиңеп чыккан.

Россия, аерым мөстәкыйль ил буларак Кышкы Олимпия уеннарында беренче катнашып, спорт тарихының яңа битен ачты. Россия спортчылары бар спорт төрләрендә дә ярышып, 2 алтын, 8 көмеш һәм 4 бронза медаль яулап, команда алдынгылыгын бирми. Биатлоннан Сергей Чепиков, Сергей Тарасов, хатын-кызларның эстафета командасы, тимераякта йөгерүдән Александр Голубев, Светлана Бажанова, тимераякта фигуралы шуудан Алексей Урманов, парлы шуудан Екатерина Гордеева белән Сергей Гриньков, биюдән Оксана Грищук белән Евгений Платов, чаңгы спортыннан хатын-кызларның эстафета командасы һәм данлыклы Любовь Егорова, берүзенә өч алтын медаль яулап, Олимпия чемпионы булып танылды. Гомумән, Егорова, ике Олимпия уенында рәттән өчәр тапкыр чемпион булып, ил алдындагы бөек уңышлары өчен Россия Федерациясе Герое исемен алды.

Сылтамалар 
 Чаңгы спортыннан Россия Героена кадәр

Моны да карагыз 
 Олимпия уеннары
 <center>Альбервилль 1992 <<  >> Нагано 1998

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1992

Кышкы олимпия уеннары 1992 (1992 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1992) — 1992 елның 8 февраленнән 23 февраленә кадәр Франциянең Альбервилль шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы. Трамплиннан сикерү ярышлары Куршевель курортында уза.

Франциядә узган уеннарда, СССР таркалып, Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсе (БДБ) үзенең командасын төзеп, Олимпия байрагы астында уеннарга юллана. Ә менә Алмания, йәки ГФР белән ГДР республикалары, киресенчә, берләшеп, бер ил буларак бәйгегә чыга. Шуңа карамастан, БДБ спортчылары тугыз алтын, алты көмеш һәм сигез бронза медаль яулап, команда беренчелегендә Алманиядән гына калыша. Чаңгы спортыннан Любовь Егорова (өч тапкыр), биатлоннан Евгений Редькин, тимераякта фигуралы шуудан Наталья Мишкутенок белән Артур Дмитриев, биюдән Марина Климова белән Сергей Пономаренко һәм аерым шууда Виктор Петренко, хоккей җыелма командасы һәм чаңгы спортын биатлонга алмаштырган үзенчәлекле спортчы Анфиса Резцова таныла. Чит ил вәкилләреннән Швеция чаңгычылары Олимпия чемпионнары булып, ССРБ белән генә бүлешеп, бөтен «алтын»ны диярлек үзләре белән алып кайталар. 
Ә Олимпия уеннарының иң яшь чемпионы, 16-сын гына тутырган Финляндия спортчысы Тони Ниеминен трамплиннан сикерүдә беренчелекне бирми, исемен Олимпия тарихына беркетә.

Сылтамалар 

Яшьлек газ. 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1988

Кышкы олимпия уеннары 1988 (1988 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1988) — 1988 елның 13 февраленнән 28 февраленә кадәр Канаданың Калгари шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

ХV Кышкы Олимпия уеннары был юлы да ССРБ һәм элекке ГДР спортчылары арасында киеренке узды. Калгари шәһәрендә үткән ярышларда Союз вәкилләре 11 алтын, 9 көмеш һәм 9 бронза медаль яулап, команда беренчелегендә алдынгылыкны бирмәде. Тимераякта парлы шууда Екатерина Гордеева белән Сергей Гриньков, биюдә – Наталья Бестемьянова белән Андрей Букин, чаңгы шууда ике тапкыр Тамара Тихонова, Вида Венцене, Алексей Прокуроров һәм Михаил Девятьяров, шулай ук хатын-кызлар эстафетасы командасы, алтынчы тапкыр рәттән биатлон буенча СССР җыелма эстафета командасы, бобслейдан ССРБ тарихында беренче тапкыр Янис Кипурс белән Владимир Козлов ике урынлы бобта һәм тимераякта йөгерүдән Николай Гуляев Олимпия чемпионнары булып танылды. Калгарида өчәр тапкыр югары подиумга Голландиянең тимераякта йөгерүчесе Ивон Ван Генипп һәм Финляндиянең трамплиннан сикерүчесе Матти Нюкянен күтәрелде.

Сылтамалар 
 Бобларын өр-яңа «Мерседес» автомобиленнән дә өстен күргәннәр 

Кышкы Олимпия уеннары
Канада тарихы
Кышкы Олимпия уеннары 1984

Кышкы олимпия уеннары 1984 (1984 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1984) — 1984 елның 8 февраленнән 19 февраленә кадәр Югославияның Сараево шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1980

Кышкы олимпия уеннары 1980 (1980 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1980) — 1980 елның 13 февраленнән 24 февраленә кадәр АКШның Лэйк-Плэсид шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1976

Кышкы олимпия уеннары 1976 (1976 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1976) — 1976 елның 4 февраленнән 15 февраленә кадәр Австрияның Инсбрук шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1964

Кышкы олимпия уеннары 1964 (1964 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1964) — 1964 елның 29 январеннән 9 февраленә кадәр Австрияның Инсбрук шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1972

Кышкы олимпия уеннары 1972 (1972 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1972) — 1972 елның 3 февраленнән 13 февраленә кадәр Японияның Саппоро шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1968

Кышкы олимпия уеннары 1968 (1968 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1968) — 1968 елның 6 февраленнән 18 февраленә кадәр Францияның Гренобль шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1956

Кышкы олимпия уеннары 1956 (1956 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1956) — 1956 елның 26 январеннән 5 февраленә кадәр Италияның Кортина д'Ампеццо шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Италиядә узган уеннарда беренче тапкыр ССРБ спортчылары катнаша. Дебютта ук ССРБ командасы уңышлы чыгыш ясап, яулаган тулаем медальләр саны буенча беренче урынга чыга.

Кортина д’Ампеццодагы Олимпиадада беренче тапкыр чыгымнарның күп өлешен дәүләт түгел, химаячеләр үз өстенә ала. Шулай ук беренче тапкыр Уеннардан турыдан-туры телевидение тапшырулары оештырыла, аларны 22 илдә күрсәтәләр.

Сылтамалар 
 Кызыл таң, 07.02.14

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1952

Кышкы олимпия уеннары 1952 (1952 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1952) — 1952 елның 14 февраленнән 25 февраленә кадәр Норвегияның Осло шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1948

Кышкы олимпия уеннары 1948 (1948 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1948) — 1948 елның 30 январеннән 8 февраленә кадәр Швейцарияның Санкт-Мориц шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1936

Кышкы олимпия уеннары 1936 (1936 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1936) — 1936 елның 6 февраленнән 16 февраленә кадәр Алманияның Гармиш-Партенкирхен шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1932

Кышкы олимпия уеннары 1932 (1932 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1932) — 1932 елның 4 февраленнән 15 февраленә кадәр АКШның Лэйк-Плэсид шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1928

Кышкы олимпия уеннары 1928 (1928 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1928) — 1928 елның 11 февраленнән 19 февраленә кадәр Швейцарияның Санкт-Мориц шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Швейцариядә үткән уеннарда 25 илдән 500-гә якын спортчы катнашкан. Бу бәйгедә хәтта кыш күрмәгән Аргентина, Мексика вәкилләре лә үзләрен сынап караган.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
23 август

23 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме өченче көне. Ел ахырына кадәр 130 көн кала.



ЮНЕСКО — "Кол сәүдәсен һәм аның туктатылуын халыкара искә төшерү көне" 1791 елның 23 август алды төнне  (бүгенге  һәм ) каласында трансатлантик кол сәүдәсенә нокта куюда зур ролен уйнаган күтәрелеш башлануын искә алуга багышлана.
  — Сталинизм һәм нацизм (һәм барлык тоталитар һәм авторитар режимнарның) корбаннарын искә алу көне.

— Азат ителү көне (1944).
  — Хәрби дан көне (1943 ел Курск бәрелешендә  гәскәренең  гәскәрен тармар итү көне).
  — Умхланга көне.
  Украина — байрак көне.

— дәүләт статистика хезмәткәрләре көне.

476 —  варварлар тарафыннан җиңелә.
 1552 — Явыз Иван патшалык иткән вакытында  гаскәре  башкаласы  астына килеп баса.
 1905 —  һәм  арасында Портсмут тынычлык килешүе имзалана.
 1913 — Копенһаген шәһәрендә Һанс Христиан Андерсенның әкиятендәге Су кызына сын куелган.

1740 — Иван VI, нең 5 нче императоры.
 1923 — Ләбибә Ихсанова, татар язучысы.
 1925 — Галимҗан Ахунҗанов, тел галиме.
 1929 — Әхияр Хәкимов, башкорт язучысы, журналист.
 1930 — Рәфхат Мәкъсүтов, профессор, техник фәннәр докторы.
 1946 — Дания Нуруллина, драма актрисасы, РФ атказанган (2010), ТР халык (1991) артисты.
 1946 — Михаил Кузнецов, рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2018).
 1951 — Әхмәт Кадыйров,  Чечня президенты (2003-2004).
 1970 — Марат Кәбиров, татар язучысы.
 1974 — Константин Новоселов, физик, физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.
 1976 — Алмаз Фәтхуллин, Тинчурин театры актеры. 
 1982 — Игорь Радулов,  хоккейчысы.
 1986 — Вик Уаллд,  сноубордчысы.
 1992 — Гүзәлия Гафурова, нан карате буенча Азиада чемпионы (2014)

1846 — Вилһелм Кюхельбекер, декабрист, язучы.
 1937 — Альбер Руссель, француз композиторы.
 1937 — Муллаян Халиков, БАССР Халык Комиссарлары Советы Рәисе.
 1943 — Алекси Величков, болгар әдәбияте белгече.
 1943 — Рахман Ильяс, татар драматургы.
 1953 — Гази Заһитов, Бөек Ватан сугышы ветераны.
 1996 — Зөлфия, шагыйрә.
 1997 — Елена Майорова, кино һәм театр актрисасы, РСФСР атказанган артисты. 
 2012 — Ринат Аюкаев, инженер, су белән тәэмин итү һәм аны чистарту белгече, профессор.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

23 август
Ел көннәре
Галимҗан Ахунҗанов

Галимҗан Хәкимҗан улы Ахунҗанов — татар тел галиме.

Ул 1925 елның 23 августында Татарстанның Зәй районы Карман авылында туа.

1961 елдан башлап галим Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының тел секторында (хәзер бүлек) эшләде.
Галимҗан абыйга, фән әһеле буларак, искиткеч тәфсиллек, телне сиземләү, чиксез тырышлык, сабырлык хас иде. Үз-үзенә таләпчәнлек, язган хезмәтләренең югары сыйфатлы булуы, күрәсең, мәшһүр тел галиме Латыйф ага Җәләй мәктәбен үтү белән бәйләнешле булса кирәк.
Галимҗан абый тел белеменең фразеология-идиоматика, лексикология, терминология, сүз ясалышы, сүзлекләр төзү һ.б. өлкәләрдә эшләде. Ул “Татар теленең аңлатмалы сүзлеге”н, “Татарча-русча сүзлек” һ.б. сүзлекләр төзүдә катнашты. Аның берничә монографиясе, 100дән артык фәнни һәм фәнни-популяр мәкаләләре сектор җыентыкларында, милли газета-журналларда басылып чыкты.

Аның архивында 150 табактан артык “Татар теленең зур фразеологик сүзлеге” саклана. Киләчәктә ул, һичшиксез, басылып чыгар дигән өметтә.

Галим 2002 елда вафат.

Искәрмәләр

Татар тел галимнәре
24 август

24 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 129 көн кала.



Музыкаль тәмнәре, тормыш стилләре һәм киенү тәртипләренә төрле карашлары сәбәпле башкаларны күрә алмаучанлык, дискриминация һәм җинаятькә каршы халыкара көн .

— милли парклар көне.
  Либерия — байрак көне.
  — Президентның туган көне.
  Украина — бәйсезлек көне.
  — ностальгия төне (бәйсезлек көне алдыннан).
  — Пяртель көне.

— Эчке гаскәр көне.

Өлкә һәм җирле бәйрәмнәр 
 ның күп шәһәрләрендә «Изге» апостол Варфаломей хәтеренә бәйрәм көне.
 нең Конья иле вилаятендәге Акшәһир шәһәре горурлыгы көне.

79 — Везувий вулканы ата.
 1821 —   бәйсезлеген таный.
 1944 —  фашист оккупациясеннән азат була.
 1949 — ны оештыру турында килешү гамәлгә керә.
 1990 — Казанда күпмеңле Татар милли хәрәкәте митингы ТССР Югары Шурасыннан Татарстанның Дәүләт Суверенитеты турында Декларацияне кабул итүне таләп итте. 
 2001 —  Татар радиосы беренче тапкыр эфирга чыга. 
 2006 — Плутон Кояш системасының планетасы булып саналудан туктый.

1892 — Александр Никитин, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
 1899 — Хорхе Луис Борхес, Аргентина прозаигы, шагыйрь.
 1899 — Фәрхат Габбас,  сәясәтчесе.
 1900 — Әсгать Мәҗит, театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944).
 1947 — Пауло Коэльо, бразилияле язучы, шагыйрь.
 1948 — Жан-Мишель Жарр, француз музыканты, композитор.
 1981 — Альбина Әпсәләмова, татар милләтеннән рус язучы, шагыйрә.

1950 — Василий Гордов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945), сәргаскәр.
 1966 — Лао Шэ, кытай язучысы, драматург.
 1977 — ТАССРның халык, РСФСРнең атказанган артисты Хөсәен Уразиков.
 1983 — Ежи Идегәй, Польша-Литва татарларының поляк язучысы.
 1990 — Сергей Довлатов, рус-америка язучысы.
 1992 — Гали Халит, татар әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче.
 1993 — Василий Каховский, тарих белгече, профессор, Чуаш АССР мәгариф министры.
 1996 — Зәйнәп Биишева, Башкортстанның халык язучысы.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

24 август
Ел көннәре
Жан-Мишель Жарр

Жан-Мише́ль Андре Жарр (фр. Jean-Michel André Jarre; 1948 елның 24 августы, Лион) — француз композиторы, электрон музыкасы өлкәсендә иҗат итә, күбесенчә синтезаторларда уйный, зур тантаналы утлы шоулар авторы һәм башкаручысы. Дөньякүләм популярлыкны Oxygene альбомы (1976) ярдәмендә яулады.

Аның әтисе композитор — Морис Жарр. Хәзерге вакытта француз актрисасы Анн Парийога өйләнгән.

Шулай ук карагыз 

Франция композиторлары
Ураза бәйрәме

Ураза́ бәйрәме́ яки ураза гаете (гайде фитыр —  ‘әйд-е фитр,  ‘ид әл-фитр) — Рамазан ае тәмамлану хөрмәтенә билгеләнгән Ислам бәйрәме. 624 елда билгеләнә башлый.

Бәйрәм алдыннан фитыр сәдакасы бирелә. Бәйрәм бер көн дәвам итә.

Моны да карагыз 
 Корбан бәйрәме
 Ислам бәйрәмнәре
 Ураза

Искәрмәләр 

Ислам бәйрәмнәре
Лиссабон

Лиссабо́н (Лизбун, , , ) — Португалиянең башкаласы, иң зур шәһәре һәм төп порты. Лиссабон — континенталь Европаның иң көнбатыш башкаласы. Шәһәр Пиреней ярымутравының көньяк-көнбатыш ярында урнаша. Монда 564 меңдән күбрәк кеше яши. Халыкның 97 %ы - португаллар.

Лиссабон 20 гасырлы тарих белән бай. Археологик казынулар нәтиҗәсендә монда инде 1200 елда (б. э. к.) финикийлар яшәгәне ачыкланган.

Кардәш шәһәрләр 
  Афиннар (), Греция
  Белу-Оризонти (), Бразилия
  Каһирә (), Мисыр
  Монреаль (, ), Канада

Дин

Христианлык

Католиклык

Протестантлык

Православие

Буддачылык

Ислам 
 Лиссабонның үзәк мәчете

Һинд дине

Моны да карагыз 

 Лиссабон килешүләре
 Португалия

Португалия шәһәрләре
Бөтендөнья мирасы
Корылтай

Корылтай (маңгул теленнән) - хан нәселе һәм югары катламы идарәчеләре җыены. Корылтай - чыңгызлар нәселенә керүчеләргә хан булып сайлану хокукын бирүче институт.
Хәзер бу сүз белән төрле сәяси һәм милли җыеннарны атау очраклары бар. Мәсәлән, Татар иҗтимагый үзәге корылтайлары.

Алтын Урда
Яшьләрнең Җәйге Олимпия уеннары

Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары

Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Гус Хиддинк

Гус Хи́ддинк (нидерл. Guus Hiddink, 8 ноябрь 1946, Варссевелд, Гелдерланд, Нидирлан) — танылган футболчы һәм тренер. Россия җыелма командасын алга чыгаручы тренер. Нидирлан, Корея Җөмһүрияте, Австралия җыелмаларында эшли. 2006 елның 14 апрелендә Россия җыелмасының баш тренеры итеп билгеләнә. Аның җитәкчелегендә Россия 2008 елгы Европа чемпионатында өченче урынны алды. Ләкин 2010 елгы Дөнья Чемпионатына эләкмәвеннән соң, Гусның контрактын өзәләр. Соңрак ул Төркия җыелмасында эшли. 2012-2013 елларда — Анжи клубының баш тренеры.

Нидерланд футболчылары
Футбол тренерлары
Ландыш Нигъмәтҗанова

Ландыш Габделнур кызы Нигъмәтҗанова (Таишева) (1984 елның 4 июне, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Яр Чаллы) ― татар җырчысы. Татарстанның (2018) һәм Башкортстанның (2023) атказанган артисты.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 "Яшь йөрәкләр" (2004 ел),   
 "Йолдызлар фабрикасы" лауреаты..   
 Татарстан Республикасының Атказанган артисты (2018) 
 Башкортстанның атказанган артисты (2023)

Альбомнар 
 Көн яктысы кебек
 Мине эзлә
 Ярату

Искәрмәләр

Сылтамалар 

  ЛАНДЫШ НИГЪМӘТҖАНОВА ВКонтакте

Шулай ук карагыз 

Татар җырчылары
Татарстанның атказанган артистлары
Башкортстанның атказанган артистлары