İslam töşençäläre

İslamğa bäyle süzlärne Ğäräp mädäniätennän wä Ğäräp telennän ayırğa waqıt-waqıt şaqtıy awır wä kiräk tä tügelder. Moña säbäple alarnı süznämä itep kiterergä kiräk:

A 
 alim == ğälim
 Allah (Аллаһ, الله) – Ğäräp telennän süz. Farsı telendä ul Xoday, Törki telendä Täñre dä qullanıla.
 Allahu äkbär (Аллаһу әкбәр, الله أكبر) == täkbir, "Allah böyek" digän mäğnädä äytelä
 axşam (namazı) (ахшам (намазы), نماز آقشام) - 
 azan (азан, أَذَان) – waqıtı kergäç, farız namazına çaqıru.
 azançı (азанчы) -
 awız (açu) (авыз (ачу)) == iftar
 ayät (аять, آية) -

Ä 
 Äbu Bäker (Әбу Бәкер, أبو بكر) -
 Äbu Daud (Әбу Дауд, أبو داود) -
 Äbu Hörayra (Әбу Һөрайра, أبو هريرة) -
 Äbu Xänifä (Әбу Хәнифә, ابو حنيفة) -
 äcer-sawab (әҗер-саваб,   ثَوَابَ -‎ أجر) - 
 ädäb (әдәб, أدب) – üz-üzen totu tärtiben añlata. İñ yaxşısı bulıp sanala, xädislär buyınça totu.
 Äğüzü billäähi (Әгүзү билләәһи, أَعُوذُ بِاللَّهِ‎) == istiğäzä
 Äğüzü billäähi minäş-şäytaanir-raciim (Әгүзү билләәһи минәш-шәйтаанир-раҗиим, أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ ٱلشَّيْطَانِ ٱلرَّجِيمِ‎) == istiğäzä
 Äl-Mültäzäm (Әл-Мүлтәзәм, ملتزم‎)) -
 älxämdülilläh (әлхәмдүлилләһ, ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ) - "Allahığa şöker" digän mäğnädä äytelä
 Ämin (Әмин, آمين‎)) - "Şulay bulsın" digän mäğnäle kälimä süz
 Ässälämü gäläyküm wä räxmätullah (Әссәламү гәләйкүм вә рәхмәтуллаһ, اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمُ) == säläm (birü)
 ästäğät (әстәгать, استعاذة) == istiğäzä
 ät-Taxawi (әт-Тахави, الطحاوي) - 
 ättäxiät (әттәхият, التحيات‎) -
 äwwäbin (namazı) (әүвәбин, әүүәбин (намазы)) -
 Äxmäd (Әхмәд, أحمد) -

B 
 Bäbül-mäğlät (Бәбүл-мәгъләт) - Mäkkägä kerü qapqası
 Bäyxaqi (Бәйхакый, البيهقي) -
 Bismilläh (Бисмилләһ, بِسْمِ ٱللَّٰهِ‎) - Allah iseme belän (başlıym)
 Boxari (Бохари, البخاري‎) -

C 
 cifaf (җифаф) - kibü
 comğa (җомга, جمعة) – olı namaz köne
 Cömratül-ğäqäbä (Җөмратүл-гакабә, جمرة العقبة) = Zur bağana
 Cömratül-suğra (Җөмратүл-сугра, الجمرة الصغرى) = Keçe bağana
 Cömratül-wüstä (Җөмратүл-вүстә, الجمرة الوسطى) = Urtançı bağana
 cöneb (җөнеб, جنابة) -
 Cöğfä (Җөгъфә, ٱلْجُحْفَة) - Şamnan kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 187 km yıraqlıqta)

D 
 dibağ (дибагъ) - künne eşkärtü
 doğa (дога, دُعَاء) – Allah Täğälägä endäşüe.
 duxa (namazı) (духа (намазы), صَلَاة الضحى‎) -

E

F 
 fazıylät (фазыйләт) - 
 farız (фарыз, فرض) -
 farız (ğayn) (фарыз (гайн), فرض العين) -
 farız (kifäyä) (фарыз (кифәя), فرض الكفاية) -
 fäcer (namazı) (фәҗер (намазы), صلاة الفجر‎) == irtänge namaz
 färaq (фәрак, فرق) - yüeşlämiçä ışqıp, uıp töşerü
 fäsiq (bulu) (фәсикъ (булу) - açıqtan-açıq gönah qılu
 fiqh (фикһ, فقه) -

G

Ğ 
 ğasäl (гасәл) - su belän yuu
 ğasır (namazı) (гасыр (намазы), صلاة العصر) ==  ikende (namazı)
 Ğaşura (Гашура, عَاشُورَاء) - 
 ğälämät (галәмәт) - ğibadät öçen täğäyenlängän urın
 Ğäli (Гали, عَلِيّ) - 
 ğälim (галим, عالم) -
 Ğäräfä(t) (Гарәфә(т), عَرَفَات) -
 ğäwrät (гаурәт, عورة) -
 ğäyet (гает, عيد) - möselman bäyräme
 Ğäyşä (Гайшә, عائشة) -
 ğiddä (waqıtı) (гыйддә (вакыты), العدة‎) - xatınnarda talaqtan soñ 3 xäyez waqıtı, ireneñ wafatınnan soñ 4 ay da 10 kön
 ğişä (namazı) (гыйшә (намазы), صلاة العشاء) == yästü (namazı)
 Ğosman (Госман, عثمان) -
 ğölämä (голәмә, علماء) - 
 Ğömär (Гомәр, عمر) - 
 ğömrä (гомрә, عُمْرَة) -
 ğösel (госел,غسل) - qoyınu
 ğurran müxäccälinä (гурран мүхәҗҗәлинә) -

H 
 hädyü (һәдью) - xaywan
 Hicrät (Һиҗрәт, هِجْرَة‎) - 
 hicri (һиҗри, التقويم الهجري) – möselman täqwime

İ 
 İblis (Иблис, إِبْلِيس) == şaytan
 İbn Mäcäh (Ибн Мәҗәһ, بن ماجه) -
 İbrahim mäqamı (Ибраһим мәкамы, مَـقَـام إِبْـرَاهِـيْـم) -
 İbn Xibbän (Ибн Хиббән, إبن حبّان‎) -
 ictixad (иҗтихад, اجتهاد) – üz östennän köç quyu
 ifadä (ифадә) - 
 ifrad (xacı) (ифрад (хаҗы), حج الإفراد) - barı xac ğämällären qılu
 iftar (ифтар, إفطار) - urazadan soñ awız açu
 ikende (namazı) (икенде (намазы), صلاة العصر) -
 imam (имам, إمام‎) – ruxani
 iman (иман, إِيمَان) – Allahqa ışanıç
 iqamät (икамәт, إِقَامَة) == qamät
 isfar (исфар, ‎) - tämam yaqtırıp betü
 İslam (Ислам, اَلْإِسْلَامُ) – möselmannar dine
 israf (исраф, إسراف) - şäriğät röxsätennän kübräk qullanu
 istiğäzä (истигазә) - "Äğüzü billäähi" (Allahı Täğälägä sıyınamın) yäki "Äğüzü billäähi minäş-şäytaanir-raciim" (Räxmätttän sörelmeş şaytannıñ yawızlığınnan Allahı Täğälägä sıyınamın) dip äytü
 istincä (alu) (истинҗә (алу), استنجاء) - censi äğzalarnı näcestän pakläw
 istislax (истислах, استصلاح) –
 istisqa (namazı) (истиска (намазы), صلاة الاستسقاء) - yañğır sorap uqıla torğanğ namaz
 istixada (истихада, استحاضة) -
 istixalä (истихалә) - Ber xalättän ikençe xalätkä küçü
 istixarä (namazı) (истихарә (намазы), صلاة الاستخارة) - xäyerle näticä soraw namazı
 işraq (namazı) (ишракъ (намазы)) - irtänge namazdan soñ qoyaş çıqqançı mäçettä qalğan keşe qıla
 ixram (ихрам, حْرَام) -
 izar (изар, إِزَار) -
 iztıbağ (изтыбагъ) - irlärdä ridanıñ ber oçın uñ qultıq astına qıstırıp, ikençe oçın sul iñenä taşlaw, uñ yaq iñ başı häm qul açıq qala

K 
 kamis (камис) - 
 Kädä (Кәдә) - Mäkkägä äl-Xacun uramı aşa kerü urını
 käffärat (кәффәрат, كَفَّارَة) -
 Käğbä, Käğbätullah (Кәгъбә, Кәгъбәтуллаһ, كَعْبَة‎) - Allah Yortı
 käğdäi-äxirada (кәгъдәи-әхирада) - namazda soñğı utıru
 kärahä tänzihiä (кәраһә тәнзиһия) - asılda röxsät itelgän, qatği bulmağan räweştä tıyılğan närsälär
 kärahä täxrimiä (кәраһә тәхримия) - xäramgä yaqın bulğan, xäram däräcäsendä ük bulmasa da, asılda tıyılğan närsälär
 Keçe bağana (Кече багана, الجمرة الصغرى) -
 kösüf (namazı) (көсүф (намазы), صلاة الكسوف) - qoyaş totılğanda uqıla torğan namaz

L 
 Lää xäwlä wä lää quwwätä illä billäh (Ләә хәүлә вә ләә куввәтә иллә билләһ, لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِٱللَّٰهِ ) - "Allahınıñ ğına bar närsägä köçe citäder" digän mäğnädä qayğılı xäbär işetkäç äytelä
 lifäfä (лифәфә) -

M 
 mäçet namazı (мәчет намазы) - mäçetkä kergäç tä utıru aldınnan uqılğan namaz
 Mädinä (Mönäwärä) (Мәдинә (Мөнәвәрә), المدينة المنورة‎) - 
 mädräsä (мәдрәсә, مدرسة) – möselman mäktäbe.
 mäğrib (namazı) (мәгъриб (намазы), صلاة المغرب) == axşam (namazı)
 Mäğşär äl-Xäram (Мәгъшәр әл-Хәрам) -
 mäğzur (ğözerle) (мәгъзур (гозерле)) - tänennän daimi räweştä täharätne bozuçı närsälär çığıp torğan keşe
 Mäqam İbrahim (Мәкам Ибраһим) = İbrahim mäqamı
 Mäkkä (Mökärrämä) (Мәккә (Мөкәррәмә), مكة المكرمة) - 
 mäkruh (мәкруһ, مكروه) - xuplanmağan eş
 Mälik (Мәлик, مالك) -
 mändub (мәндуб, مندوب) - kürkäm eş
 mäni (мәни) - ir orlığı, sperma, şähwät suı
 Märwa (tawı) (Мәрва (тавы), ٱلْمَرْوَة) - 
 Mäscid äl-Xäram (Мәсҗид әл-Хәрам, اَلْمَسْجِدُ ٱلْحَرَامُ) = Xäram mäçete
 Mäscid än-Näbäwi (Мәсҗид ән-Нәбәви, المسجد النبوي‎) = Päyğämbär mäçete
 mäsex (мәсех) - sörtep alu
 mäcnün (мәҗнүн, مجنون) -
 mäxräm (мәхрәм, محرم) - sälämät aqılda bulğan, baliğlıq yäşenä citkän, ğädel, şäriğät tarafınnan xatın-qızğa anıñ belän niqaxlaşu xäram bulğan yaqın tuğan 
 mäzhäb (мәзһәб, مذهب) – şäriğät xoquq belemeneñ ber yünäleşe 
 Miğrac (Мигъраҗ, المعراج) 
 Mina (Мина, مِنَى) - 
 miqat (микат, مِيْقَات) -  xac öçen ixramğa kerü urınnarı
 miswäk (мисвәк, مسواك) - teş tazartqıç (çistartqıç)
 moqim (мокыйм, مقیم) - daimi ber urında yäşäwçe keşe
 mosafir (мосафир, مسافر) - säfärdä buluçı keşe
 möäzzin (мөәззин, مأذن) ==  azançı
 möbax (мөбах, مباح) -
 möctähid (мөҗтәһид, مجتهد) - 
 möfsid (мөфсид) - boza torğan ğämäl
 möftiät (мөфтият, مفتي‎) - möselman dini idäräse
 Möslim (Мөслим, مُسْلِمٌ) -
 möstäxäb (мөстәхәб, مستحب) -
 mö'min (мөэмин, مؤمن) -
 muäqqadä (sönnät) (муәккадә (сөннәт)) -
 Muzdälifä (Муздәлифә, مُزْدَلِفَة) -
 Mültäzäm (Мүлтәзәм) = Äl-Mültäzäm

N 
 namaz (намаз, نماز‎, ٱلصَّلَاة‎) -
 näces (нәҗес, نَجَس) - yaraqsız
 näfel (namazı) (нәфел (намазы), صلاة نفل) -
 Näsai (Нәсаи, النسائي) -
 näzer (намазы) (нәзер (намазы)) -
 niät (ният,  نية‎) - küñeldän teläk belderü
 nifas (нифас, نفاس) - xatınnarda bala tuğannan soñ kilgän qan
 nisap (нисап, نِصاب) -

O

Ö  
 öylä (namazı) (өйлә (намазы), صَلَاة ٱلظُّهْر) -

P 
 Päyğämbär mäçete (Пәйгамбәр мәчете, المسجد النبوي‎) -

Q 
 qamät (камәт, إِقَامَة) - farız namazın uqır aldınnan äytelä torğan çaqıru
 Qara taş (Кара таш, ٱلْحَجَرُ ٱلْأَسْوَد) - 
 Qarnül-mänäzil (Карнул-мәнәзил, قَرْنُ ٱلْمَنَازِل) - Näcd yağınnan kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 80 km yıraqlıqta)
 qaza (namazı) (каза (намазы), قَضَى) - 
 qıyam (кыям,  قيام) - basıp torğan kileş
 Qıyämät (köne) (Кыямәт көне), يوم القيامة‎) -
 qibla (кыйбла, قبلة) -
 qiraät (кыйраәт,  قِراءة) - 
 qiran (xacı) (кыйран (хаҗы)) - ğömrä häm xacnı beryulı ütäw
 Qor'än (Kärim) (Коръән (Кәрим), القرآن کریم) -

R 
 rabbänä (раббәнә, ربنا) - 
 Rawda (baqçası) (Рауда (бакчасы)) -
 räkäğät (рәкәгать, ракәгать, ركعات) -
 rida (рида (киеме), رِدَاء) - irlärdä tänneñ öske öleşendäge xac kieme
 rökuğ (рөкугъ, رُكوع‎) -

S 
 Safä (tawı) (Сафә (тавы), ٱلصَّفَا) - 
 salawat (äytü) (салават (әйтү), صَلَوَات) - 
 salät (саләт, ٱلصَّلَاة‎) == namaz
 saxix (xädis) (сахих (хәдис), صحيح) -
 sawap (савап) -
 sawm (саум, صَوْم) = uraza
 säcdä (сәҗдә, سجدة) -
 säcdä sähü (сәҗдә сәһү, سجود السهو) - namazdağı yalğışunı tözäter öçen qılına torğan säcdä
 säcdä (şöker) = şöker säcdäse
 säcdä tiläwät (сәҗдә тиләвәт) - Qor'ändä kilgän 14 säcdä ayäteneñ berse uqılğaç säcdä tiläwät qılu tieş bula
 sädaqa (сәдака, صدقة) - 
 säği (qılu) (сәгъи (кылу), سَعِي‎) - xacda Safä belän Märwa tawları arasında yörü
 säläm (birü) (сәлам (бирү)) - "Ässälämü gäläyküm wä räxmätullah" dip äytü
 säxabä (сәхабә, الصحابة) - 
 säxär (сәхәр, سحور) - uraza totarğa niätlägän keşeneñ tañ atqançı aşawı 
 söbxännallah (сөбхәналлаһ, سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ) - "Allah Täğälä här kimçelektän pak" digän mäğnädä nindider şatlıqlı xäbär yäki nigäder ğäcäplängäç äytelä
 sönnät (сөннәт, السنّة) - Möxämmät päyğämbärneñ tormışı häm eşçänlege turında xikäyät
 sutra (сутра) - namazda üz aldına quyıla torğan kirtä
 süfi (суфый, صوفي) -
 sürä (сүрә, سورة) – bülek. Qor'än 114 sürädän tora.

Ş 
 şaytan (шайтан, شيطان) - 
 şähadät (шәһадәт, الشهادة) – La ilaha illa Allah äyteme. Sönnilärdä İslamnıñ Biş Bağanası arasına kerä.
 Şärif (Шәриф, شريف) –
 şäriğät (шәригать, الشريعة) – möselman qanunnarınıñ yazma cıyıntığı
 şäyex (шәех, شيخ) - dini başlıq
 şöker säcdäse (шөкер сәҗдәсе) - berär törle bäla-qazadan imin qotılğaç yäki şatlıqlı waqiğa-xäbärdän soñ Allahığa şöker yözennän qılına torğan säcdä
 şura (шура, شورى) - idärä cıyını

T 
 tawaf (qılu) (таваф (кылу), طَوَاف) - Käğbä tiräli yörü
 täfsir (тәфсир, تفسير) –
 täharät (тәһарәт,طهارة) - çistarınu, paklänü
 tähäccud (namazı) (тәһәҗҗуд (намазы), تهجُّد) - tönge näfel namazı
 tählil (тәһлил, تهليل) = şähadät süzläre
 täkbir (тәкбир, تَكْبِير) - "Allahu äkbär" dip äytü
 tälbiä (тәлбия, تلبية) -
 tämättuğ (xacı) (тәмәттугъ (хаҗы)) - başta ğömrä qılına, annan xac (ayırım-ayırım), yäğni ber baruda ike ğibadätne qılu
 tänzıyhi (тәнзыйһи, تنزيه) - xuplanmağan
 tärawix (namazı) (тәравих (намазы), تراويح) -
 täsbix (namazı) (тәсбих (намазы), تَسْبِيح) - 
 täslim (тәслим, تسليم) - 
 täşähhüd (тәшәһһүд, تَشَهُّد) -
 täwbä (тәүбә, توبة‎) -
 täxiyyätül-mäscid (тәхиййәтуль-мәсҗид) = mäçet namazı
 täxrimi (тәхрими) - tıyılğan
 täyämmüm (тәяммүм,تيمم) - bitne häm qullarnı pak tufraq belän sörtep alu (çistarınu)
 tiläwät (тиләвәт, تلاوة) = säcdä tiläwät
 Tirmizi (Тирмизи, الضرير) -
 turab (тураб) - cirgä ışqu

U 
 ulema (улема, علماء) = ğölämä
 Uraza (Ураза, صَوْم ,روزه) – Ramazan ayında uza torğan ğibädät. Sönnilärdä İslamnıñ Biş Bağanası arasına kerä
 Urtançı bağana (Уртанчы багана, الجمرة الوسطى) -

V

W 
 wacib, wäcib (ваҗиб, вәҗиб, واجب) -
 Wadi Muxassir (Вади Мухассир) - 
 witr (namazı) (витр (намазы), وتر) -
 wudu (вуду,الوضوء) - тәһарәт алу

X 
 xac (хаҗ, حَجّ‎) – Mäkkägä baru. Sönnilärdä İslamnıñ Biş Bağanası arasına kerä.
 xaci, xaciä (хаҗи, хаҗия) - xac qılğan keşe (ire, xatın-qızı)
 xacät (namazı) (хаҗәт (намазы), حاجة) - yärdäm soraw namazı
 xädäs (хәдәс, حدث) -
 xädis (хәдис, حديث) – Möxämmät päyğämbärneñ äyteme yä ki ğädäte yazması.
 xäläl (хәләл, حلال) - 
 xämer (хәмер) - 
 xäram (хәрам, حرام) -
 Xäram mäçete (Хәрам мәчете, اَلْمَسْجِدُ ٱلْحَرَامُ) -
 xäyez (хәез, حيض) - xatın-qızlarnıñ kürem (aylıq) xäle
 xicab (хиҗаб, حجاب) -
 Xicr (Хиҗр, حج) -
 ximär (химәр) - yawlıq
 xirqa (хирка, خِرْقَةٌ‎) - 
 xösüf (namazı) (хөсүф (намазы), صلاة الخسوف‎) - ay totılğanda uqıla torğan namaz
 xuff (хуфф) - çitek

Y 
 Yälämläm (Йәләмләм, يلملم) - Yämännän kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 100 km yıraqlıqta)
 Yämän poçmağı (Йәмән почмагы, الركن اليماني) - 
 yärxämükällah (йәрхәмүкәллаһ, يرحمك الله) - "Allah sine räxmät qılsın" digän mäğnädä berärse töçkergäç äytelä
 yästü (namazı) (ястү (намазы), صلاة العشاء) -

Z 
 zäkät (зәкят, зәкәт, زكاة) – fäqirlär faydasına mäcbüri yıllıq salım
 Zäm-zäm (Зәм-зәм,  بِئْرُ زَمْزَمَ) - 
 Zätü-ğirq (Зәтү-гыйркъ, ذَاتِ عِرْق) - Ğiraqtan kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 90 km yıraqlıqta)
 ziker (äytü) (зикер (әйтү), ذِكْر) -
 zina (зина, زناء) – gönahlarnıñ berse, uynaş, ceñsi azğınlıq
 zölxiccä (ayı) (зөлхиҗҗә (ае), ذُو ٱلْحِجَّة) -
 Zölxöläyfä (Зөлхөләйфә, ذُو ٱلْحُلَيْفَة) - Mädinädän kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 410 km yıraqlıqta)
 zuhr (namazı) (зуһр (намазы), صَلَاة ٱلظُّهْر) == öylä (namazı)
 Zur bağana (Зур багана, جمرة العقبة) -

Moña da qara 
 Allahnıñ 99 iseme

İskärmälär 

:Ислам
Исемлекләр:ДинИслам терминнары