Szeged

Szeged [ˈsɛgɛd] (), esperante Segedo, , , , , , , , estas urbego kaj kuracbanloko en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Csongrád, kies departementejo estas kune kun departementrajto, en Distrikto Szeged, kies centro estas. Szeged estas ankaŭ sidloko de romkatolika diocezo.

Szeged estas la kultura kaj ekonomia centro de la regiono. Post la defalo de la stalinismo ankaŭ bankrotis ĝis tiam gravaj uzinoj produktantaj ekzemple vestaĵojn aŭ alumetojn. Nuntempe gravas la ekspluato de tergaso kaj oleo, farmacia produktado kaj la salamfabriko de Pick. Szeged famas pro sia ruĝa papriko, la salamo de Pick kaj speciala dialekto. La loknomo mem estas speciale prononcebla en la urbo kaj en la ĉirkaŭaĵo. En Szeged trafikas troleoj, tramoj kaj aŭtobusoj, sur Tiso ŝipoj. La teatro tre famas.

Geografio 
La urbo situas en Sud-Orienta Hungario, en ambaŭ bordoj de Tiso, ĉe kunfluejo de Mureș (rivero), fine de fervojo Budapeŝto-Cegléd-Szeged, fine de ĉefvojo Budapeŝto-Kecskemét-Szeged, aŭtoŝoseo M5 en la sama direkto preteriras, proksime al la hungara-serba landlimo.

Historio 

La loko estis loĝata jam dum la neolitiko. Szeged fondiĝis, evoluis sur la dekstra bordo de la rivero Tiso, sed poste ĝi etendiĝis sur la maldekstra bordo, sude de la rivero Mureș. Sur Mureș alvenis precipe salo kaj ligno. Tial la urbo estis granda komerca urbo kaj grava trapasejo. La unua skriba mencio okazis en 1183. Ekde 1242 la komunumo estis departementejo de Csongrád. En 1498 Szeged ricevis rangon libera reĝa urbo. La mezepokan fortikaĵon la turkoj okupis kaj tre longe firme tenis. Dum la turka erao ĝi estis grava urbo ankaŭ por la turkoj. En 1854 la urbon trairis fervojo Budapeŝto-Suda Danubo, kiu komence estis la plej grava linio post Budapeŝto-Vieno. La urbon tre damaĝis la granda inundo en la jaro 1879, la 12-an de marto, kiam nokte la rivero trarompis la digon kaj inundis la urbon. Tiam el 5723 loĝejoj restis nur 265. El la tuta Eŭropo alvenis donacoj por rekonstrui la urbon. La nova urbo iĝis logika kun avenuoj kaj bulvardoj.

En 1919 la franca armeo okupaciis la urbon, krome ariĝis burĝono de hungara armeo, kiun estris Miklós Horthy. En tiu urbo ne okazis Hungara Sovetrespubliko. Post la packontrakto de Trianon 1920, Szeged iĝis limoproksima urbo. Hungario tiam perdis grandan parton de la lando, tiam translokiĝis la Scienca Universitato Ferenc József de Kolozsvár al Szeged.

En 1956 antaŭ du tagojn de la revolucio la universitatanoj proklamis postulojn, kiujn sendis al la ĉefurbaj universitatoj. Ekde 1961 la urbo estas departementejo de Csongrád.

Eduko 
Szeged estas loko de Scienca Universitato de Szeged, krome funkcias Altlernejo Ferenc Gál.

Vidindaĵoj 

Szeged posedas multajn historiajn konstruaĵojn kaj placojn, allogante multajn turistojn ĉefe el Eŭropo kaj Ameriko.

Inter la plej belaj placoj de la urbo estas Széchenyi tér (tér = placo) kun la Urbodomo de Szeged en la pleja urbocentro. Havante multajn plantojn, statuojn kaj fontanojn, ĝi invitas al promenado kaj ofte gastigas kulturajn eventojn.

Sude de la Széchenyi tér sekvas la strato Kárász utca (utca = strato), la plej granda vendeja strato de la urbo, kiu gvidas tra Klauzál tér al Dugonics tér.

Ĉe placo Klauzál tér troviĝas unu el la plej konataj kaj grandaj kafejoj de la urbo, kun nomo Virág-kávéház. Tie la revoluciulo Lajos Kossuth de la balkono de domo Kárász dum 1849 lastfoje parolis al la popolo, antaŭ ol ekvivi en ekzilo. La placon Dugonics tér dominas impona fontano kaj la administrejo de la universitato de Szeged.

Sudoriente de la Dugonics tér situas la plej konatas urba placo kun la urba katedralo. Dum ĝia starigo oni trovis la restojn de la antikva turo Demetrius, kiu post restaŭro viziteblas kaj estas la plej malnova urba konstruaĵo. La placon flankigas la nacia memorejo Panteono, kie per statuoj kaj bustoj oni honorigas famajn personojn de la publika, politika kaj scienca vivo de Hungario. Plia allogaĵo estas muzika horloĝo ĉe la norda flanko de la placo, kiu ĉiutage je la 12a horo 15 kaj 16a horo 15 sonorigas naŭ-minutan melodiaron kaj montras figuraron. Dum somero kadre de subĉiela teatra festivalo oni montras operojn kaj dramojn ĉi-tie. Vidalvide de la katedralo situas serbe-ortodoksa preĝejo konstruita inter 1773 kaj 1778. Ene de ĝi vidindas ikonostazo kun 80 ikonoj, skulptita el pira ligno en rokoka stilo.

En direkto al la rivero Tiso kaj poste norden al la ponto Belvárosi híd sekvas placo Roosevelt tér. Tie troveblas la Muzeo Ferenc Móra, nomita laŭ hungara verkisto, kiu fondis ĝin. En la muzeo troveblas ekpozicioj pri la frua historio de la regiono kaj arkeologiaj trovaĵoj pri la historia popolo de Avaroj, sed ankaŭ ekspozicioj ekzemple pri arto, scienco, farmacio kaj memoriga ekspozicio pri Ferenc Móra (1879–1934). Proksime, ĉe adreso Vaszy Viktor tér 1, troveblas la Nacia Teatro, konstruita dum 1883 en novbaroka stilo.

Pliaj vidindaĵoj de la urbo estas interalie:
 Placo Széchenyi
 Nacia Teatro
 Scienca Universitato de Szeged
 Palaco Gróf
 Palaco Tóth
 Palaco Reök
 Poŝta Palaco
 Domo Déry: tie troviĝas ekspozicio kun verkoj de la grafikisto János Kass,
 Astronomia observatorio
 Bestoparko
 Botanika ĝardeno
 kuracbanloko
 mineralakvoj nomataj pri Anna kaj pri Santé
 Stacidomo de Szeged

Preĝejoj 
La romkatolikaj preĝejoj:
 Vota Baziliko-Katedralo (1913–1930)
 gotika franciskana Preĝejo de Maria de la Neĝo
 minoritana Kirko Sankta Nikolao de 1767
 novgotika Kirko Sankta Roĥo de 1909
 novgotika Kirko Elizabeto de Hungario de 1910
 Jezuita preĝejo Sankta Jozefo de 1931
 Kirko Apoteozo de Sankta Kruco de 1933
 preĝejo omaĝe al Sankta Gerardo de 1975
 preĝejo omaĝe al Beata Sankta Terezia de 2006
 Preĝejo Koro de Jesuo 1935
 kapelo omaĝe al Sankta Kruco
 parte gotika Preĝejo Sankta Mikaelo (iam en Tápé)

Kaj ankaŭ:
 serba baroka Ortodoksa preĝejo Sankta Nikolao de 1778
 grekokatolika Kapelo de Sankta Rozalia de 1927
 kalvinana preĝejo de 1884
 Kalvinana preĝejo de 1949
 luterana preĝejo de 1882
 preĝdomo de baptistoj
 impona Nova Sinagogo laŭ planoj de Lipót Baumhorn de 1903
 en urboparto Alsóváros pilgrimloko troviĝas

Esperanto-movado 
La Stenografia Societo en Szeged por la Internacia Kongreso de Stenografio en 1908 jam en 1907 akceptis favoran decidon pri Esperanto. En la kongreso, Friedrich Schneeberger kaj Leon Paul Charles Cogen (Ninove) ricevis medalon por siaj esperantaj laboroj pri stenografio.

Estas gastiganto de Pasporta Servo tie.

Partneraj urboj 
  Raĥiv en Ukrainio (ekde 1939)
  Odeso en Ukrainio (ekde 1956)
  Nico en Francio (ekde 1969)
  Turku en Finnlando (ekde 1971)
  Cambridge en Anglio (ekde 1987)
  Timişoara en Rumanio (ekde 1988)
  Parma en Italio (ekde 1988)
  Darmstadt en Germanio (ekde 1990)
  Toledo en Ohio, Usono (ekde 1990)
  Târgu Mureş in Rumanio (ekde 1997)
  Lieĝo en Belgio (ekde 2001)
  Kotor en Montenegro (ekde 2002)
  Łódź en Pollando
  Subotica en Serbio
  Weinan en Ĉinio
  Larnaka sur insulo Cipro
  Pula en Kroatio

Famuloj 

En universitato de Szeged laboris biokemiisto, laŭreato de Nobel-premio Albert Szent-Györgyi. Ferenc Fricsay estis direktoro de sinfoniorkestro de Szeged 1934–1944, kaj 1924–1936 en la urbo laboris grafikisto György Buday, honorcivitano de Szeged.

En Szeged naskiĝis kaj mortis:
 advokatoj Ferenc Dáni kaj György Lázár (urbestro)
 aktoroj Ilona Bányász kaj Gábor Csikos
 poeto Gyula Juhász
 biokemiisto Tibor Farkas
 fizikistoj János Horváth kaj Rezső Horvai
 inĝeniero István Vedres
 juristo György Antalffy
 kuracistoj József Imre, Béla Kanyó, Péter Beretzk kaj József Schnitzler
 masonisto-arkitekto István Kopasz
 matematikisto Géza Fodor
 mineralogo Gyula Grasselly
 pastro Lajos Kálmány
 pentristo Sándor Nyilasy
 preposto István Ábrahám
 teatrestro Károly Mosonyi
 verkisto András Dugonics

En Szeged naskiĝis:
 esperantistoj János Kiss kaj Julio Baghy
 agronomo Imre Klauzál
 aktoroj Gábor Agárdy, János Körmendi, Zoltán Gera kaj Gyula Bartos
 aktorinoj Zsuzsa Lehoczky kaj Ilona Kassai
 ĉefministro Gordon Bajnai
 ekonomikisto Béla Csikós-Nagy
 fizikistoj Pál Ormos, Péter Szépfalusy kaj István Gyarmati
 grafikisto János Kass
 grekokatolika episkopo Péter Fülöp Kocsis
 kalvinana episkopo Béla Kenessey
 historiisto Gyula Miskolczy
 inĝenieroj János Csonka kaj József Jáky
 kameraisto Vilmos Zsigmond
 kardinalo László Paskai
 kemiistoj Sándor Antus, Mihály Bartók, László Erdey, István Hermecz kaj Imre Dékány
 komponistoj Jenő Huszka kaj Béla Zerkovitz
 kuracistoj Péter Tamás Dóczi kaj Attila Dobozy
 literaturhistoriisto Áron Kibédi Varga
 matematikistoj László Fejes Tóth, János Ármin Vész kaj Ádám Korányi
 mineralogo Sándor Schmidt
 pentristo Menyhért Tóth
 poeto László Marsall
 reĝisoroj István Horvai kaj Ferenc Hont
 sociologo Rudolf Rezsőházy
 statistikisto Péter Iván Fellegi
 verkistoj Éva Janikovszky, Ferenc Temesi kaj István Sőtér

En Szőreg (iama vilaĝo, nuntempa urboparto) naskiĝis:
 kemiisto Mihály Beck

En Szeged mortis:
 agronomo Zoltán Barabás
 biologoj Lajos Csík, Ádám Kondorosi kaj Lajos Ferenczy
 botanikisto Gábor Farkas
 episkopo József Udvardy
 fizikistoj Ágoston Budó kaj Pál Fröhlich
 geografo Sándor Marosi
 grafikisto Mátyás Varga
 historiistoj Béla Karácsonyi, Gyula Mérei kaj Gyula Kristó
 juristoj Gáspár Menyhárth kaj Ödön Polner
 kemiisto-agronomo Ernő Obermayer
 kuracistoj Miklós Julesz kaj Gábor Petri
 lingvisto Henrik Schmidt
 literaturhistoriisto Jenő Koltay-Kastner
 matematikistoj Tibor Szele, Alfréd Haar, Sándor Csörgő kaj Károly Tandori
 lingvisto Gyula Csefkó
 operokantisto József Gregor
 poeto János Szabados
 verkistoj Nándor Gion, István Tömörkény kaj Ferenc Móra
 zoologo István Apáthy

Famaj nomportantoj 

 Anikó Szegedi
 Árpád Szegedi
 Csaba Szegedi
 Erika Szegedi
 Ferenc Szegedi
 Ferenc Lénárd Szegedi
 Gyula Szegedi
 Lőrinc Szegedi
 Mihály Szegedi
 Mihály Szegedi (teatrestro)
 Zoltán Szegedi
 Ferenc Szegedy
 Márió Szegedy
 Rezső Szegedy
 Mihály Szegedy-Maszák
 Géza Szegedi Molnár
 István Szegedi Kis
 István Szegedi Szabó
 Antal Szegedi Tasziló
 Péró Jovánovics Szegedinác

Eksteraj igiloj 

 paĝoj de la urbo, en la hungara kaj angla
 paĝoj pri la urbo en la germana
 urba plano pri Szeged

 
Urboj de Hungario
Kuracbanlokoj de Hungario
Urboj ĉe Tiso
Setlejoj sur trilanda punkto