alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Яктылык тизлеге

Яктылык тизлеге — вакуумда электромагнитик дулкыннар таралуы тизлегенең абсолют зурлыгы. Физикада гадәт буенча «c» ([цэ] дип әйтелә) хәрефе белән билгелилләр. Яктылыкның вакуумдагы тизлеге — фундаменталь даими, ул инерциаль хисап системасын сайлауга бәйле түгел. Ул аерым җисемнәрнең генә түгел, ә тулаем фәза-вакытның үзлекләрен билгели. Хәзерге заманча карашлар буенча, яктылыкның вакуумдагы тизлеге — кисәкчекләр хәрәкәт тизлегенең иң зур мөмкин булган зурлыгы.

Вакуумда (бушлыкта) 

Яктылык тизлегенең иң төгәл үлчәме 299 792 458 ± 1,2 м/с 1977 елда эталон метр нигезендә башкарыла.

Хәзерге вакытка, вакуумда яктылык тизлеге — билгеләмә буеча, төгәл  м/с-ка, яки якынча -ка тигез булган фундаменталь даими. Төгәл үлчәү 1983 елдан метрның эталоны итеп яктылыкның вакуумда  секунд вакытында үткән арасы алынганлыкка бәйле.

Табигатьтә яктылык тизлеге белән таралалар:
 күренүче яктылык
 электромагнит нурланышының башка төрләре (радиодулкыннар, рентген нурланышы һ. б.)
 фаразлаулар буенча — гравитацион дулкыннар

Үтәкүренмәле тирәлектә 
Яктылыкның үтәкүренмәле тирәлектәге тизлеге — яктылыкның вакуумнан аермалы тирәлектә таралу тизлеге. Дисперсияле тирәлектә фаза һәм төркем тизлеген аералар.

Фаза тизлеге монохроматик яктылык дулкынының озынлыгы һәм ешлыгын бәйли (λ=c/ν). Әлеге тизлек гадәттә (ләкин гел түгел) c кимрәк. Яктылыкның вакуумдагы һәм фаза тизлекләренең чагыштырмасы сыну күрсәткече дип атала.

Төркем тизлеге тигезлекле тирәлектә һәрвакыт c-дан кимрәк. Ләкин тигезлексез тирәлектә ул c-дан зуррак булырга мөмкин. Ләкин, шул ук вакытта, импульсның алгы фронты барыбер яктылыкның вакуумдагы тизлегеннән зур тизлек белән хәрәкәт итми.

Арман Ипполит Луи Физо тәҗрибәдә исбатлый: тирәлекнең яктылык нурына карата хәрәкәте яктылыкның әлеге тирәлектәге тизлегенә тәэсир итә ала.

Яктылык тизлеген үлчәү тарихы 
Антик галимнәр, бик сиркәләреннән тыш, яктылык тизлеген чиксез дип уйлаганнар . Яңа вакытта әлеге сорау дискуссияләргә сәбәп була. Галилей һәм Роберт Гук аны, бик зур булса да, чикле дип фаразлаганнар, ә Иоганн Кеплер, Рене Декарт һәм Пьер Ферма элеккечә яктылык тизлеген чиксез дип уйлаганнар.

Яктылык тизлегенә беренче сыйфатламаны Олаф Рёмер бирә (1676). Җир һәм Юпитер Кояштан төрле якта булганда, Юпитер иярчене Ионың тотылуы 22 минутка соңарганын күзәтә. Шуннан ул яктылык тизлегенең төгәл булмаган, ләкин якынча зурлыгын билгели —  км/с. Ярты гасырдан соң, яктылык аберрациясен ачу яктылык тизлегенең чиклелеген раслау һәм аны төгәлрәк билгеләү мөмкинлеген бирә.

Шулай ук карагыз 
 Яктылыктан тизрәк хәрәкәт
 Тавыш тизлеге

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Физические величины: Справочник./А. П. Бабичев, Н. А. Бабушкина, А. М. Братковский и др.;под ред. И. С. Григорьева, Е. З. Мейлихова М.: Энергоатомиздат, 1991, — 1232 с — ISBN 5-283-04013-5

Сылтамалар 
 «Скорость света» — статья в Физической энциклопедии

Искәрмәләр 

Фундаменталь даимиләр
Физика төшенчәләре
Яктылык
Махсус чагыштырмалылык
Тизлек берәмлекләре
Рөнтген нурланышы

Рөнтге́н нурланышы (tat.lat. ''Röntgen nurlanışı)— фотон энергияләре энергетик шкалада ультрашәмәхә һәм  гамма-нурланыш арaсында урнашкан электромагнитик дулкыннар. Дулкын озынлыклары - −2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м).

1895 елда Вилһелм Рөнтген югары ешлыклы нурланыш,  кыска дулкын озынлыгы 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м) белән тикшереп ача. Шушы электромагнит дулкыннарының озынлыгы (ешлыгы, дәрманы) иңшәмәхә (ультрафиолет) һәм гамма нурланышлары арасында тора. Кыска дулкын озынлыгы булганлыктан Рөнтген нурланышы кристалл рәшәткәсендә сибелмичә каты һәм сыек җисемнәрендә үтеп керәләр. Тыгыз кристалл рәшәткәсе Рөнтген нурланышын сеңдерә, мәсәлән сөякләр, кургаш - Pb. Кургаш экраннары, махсус электромагнит җайланмалы кулланып Рөнтген сурәте ясала.

Шушы Рөнтген кыска дулкын озынлыклы (югары ешлыклы) нурланышы медицинада, фәнни тикшеренүләрдә, сәнәгатьтә киң кулланыла.

Нурланыш бәяләмәләре 
Рөнтген дулкыннарының бәяләмәләре:
 дәрман = 100 эВ - 250 кэВ
 ешлык = 3 - 6 Гц (Һерз)
 дулкын озынлыгы = 0,005—10 нм

Ачу 
Рөнтген нурланышын Вилһелм Конрад Рөнтген ачкан.

Сылтамалар 

 Рентген трубкасы бите  
 Рентген диагностикасы 

Электромагнитик нурланыш
Рентгенология
Рәшит Шамкай

Рәшит Шамкай, шулай ук Шамкай (тулы исем-фамилиясе Рәшит (Рәшид) Мирза улы Шамкаев, 1940 елның 26 мае, СССР, РСФСР,  Куйбышев өлкәсе, Камышлы районы, Иске Ярмәк — 2021 елның 22 августы, РФ, ТР, Казан) — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты (1968—2000 елларда). Татарстанның халык артисты (1996).

Тормыш юлы  
Рәшит Шамкаев 1940 елның 26 маенда Куйбышев (1992 елдан Самар) өлкәсе Камышлы районы Иске Ярмәк авылында туа. Халыкка күбрәк Рәшит Шамкай яки гади Шамкай исеме белән билгеле. 1966 елда Казан театр училищесын тәмамлый. 1967—1968 елларда Минзәлә театрында, 1968 елның көзеннән 2000 елга кадәр — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли. Тышкы кыяфәте белән үк комик жанр артисты. Үтә кызык характерлы, комедиячел типларны гәүдәләндерә.

Рольләре 
 Проня — «Баһадирлар» (Н. Погодин)
 Тишка — «Агай эне ак мыек» (А. Островский)
 Таһир — «Әнә килә автомобиль» (Ф. Яруллин)
 Ясәви — «Ташкыннар» (Т. Гыйззәт)
 Савелий — «Солдат хатыны» (Н. Анкилов)
 Нигъмәтҗан — «Синең урыныңа кайттым» (Р. Хәмид)
 Пеләш — «Әшнәләр» (В. Шукшин)
 Труффальдино — «Болан-Патша» (К. Гонци)
 Анчугин — «Булмас димә, дөнья бу» (А. Вампилов)
 Гыйльметдин — «Ат карагы» (Т. Миңнуллин)
 Дәрвиш — «Хуҗа Насретдин» (Н. Исәнбәт)
 Мөбарәк — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре» (М. Гыйләҗев)
 2-нче кунак — «Кишер басуы» (З. Хәким) һ. б.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 1996 — Татарстанның халык артисты

Гаиләсе 
Хатыны Суфия (?—2018), Камал театры хезмәткәре булып эшләгән. Балалары: кызы Гөлнара, улы Айдар.

Вафаты 
2021 елның 22 августында Казанда вафат. Хатынының туган ягында ― Арча районы Түбән Оры авылында җирләнгән .

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Илялова И. И. Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2005 ел.

Сылтамалар 

 Артист Рәшит Шамкай вафат. Азатлык радиосы, 22 август 2021

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Татарстанның халык артистлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Ливия гимны

«Аллаһ бөек» ( 2011 елга кадәр Ливиянең дәүләт һимны булды, 1969 елда хакимияткә Мөгаммәр Каддафи килгәч, кабул ителгән иде. Ил башлыгы явызларча үтерелгәч, ул гамәлдән чыгарылды.

1956 елда Мисырлыларның Сүәеш кризисы периоды хәрби маршы буларак язылган.

Һимнның гарәпчә тексты 
الله أكبر الله أكبر
الله أكبر فوق كيد المعتدي
والله للمظلوم خير مؤيد
أنا باليقين وبالسلاح سأفتدي
بلدي ونور الحق يسطع في يدي
قولوا معي قولوا معي
الله الله الله أكبر
الله فوق المعتدي

يا هذه الدنيا أطِّلي واسمعي
جيش الأعادي جاء يبغي مصرعي
بالحق سوف أرده وبمدفعي
فإذا فنيت فسوف أفنيه معي
قولوا معي قولوا معي
الله الله الله أكبر
الله فوق المعتدي

قولوا معى الويل للمستعمر
والله فوق الغادر المتكبر
الله أكبر يا بلادى كبري
وخذى بناصية المغير ودمري
قولوا معى قولوا معي
الله الله الله أكبر
الله فوق المعتدي.

Латин транскрипциясе

Сылтамалар 
 Информация о гимне на сайте nationalanthems.info 

Ливия
Ливия
Степан Богданович Лиходеев

Степан Богданович Лиходеев (Степа Лиходеев) — Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, «Варьете» театры директоры, Берлиоз белән бергә Бакчалы урамы №302-бис йортының №50 фатирында яши.

Тасвирлама 
Лиходеев директор вазифаларын үтәүгә бөтенләй туры килми һәм күп вакытын эчеп үткәрә. Фатирында иярченнәре белән ВВоланд барлыкка килгәч, Лиходеев Ялта китереп ыргытыла, шул урыннан ул  хезмәттәшләре – Римскийга һәм  Варенухага телеграммалар җибәрә. Ике атна эчендә Лиходеев Мәскәүдә булмый, ахырда самолетта кайта; үзенең үтенече буенча, аны «ышанычлы камерага» ябалар. Стравинский клиникасында сигез көн үткәргәч, Лиходеев ахырда Ростов шәһәрендә зур гастрономик кибет мөдире вазифасын ала.

Сылтамалар 
  Әдәби геройлар энциклопедиясе.20 гасыр рус әдәбияты (күчерелмә) 

Булгаков персонажлары
Әсхәт Хисмәтов

Әсхәт Хисмәтов — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Татарстанның халык артисты (2003 ел). Илһам Шакиров исемендәге Республика премиясе лауреаты (2023).

Тормыш юлы 
Әсхәт Хисмәтов 1952 елның 1 гыйнварында Әлки районы Түбән Әлки авылында дөньяга килә. 1978 елда Казан театр училищесын тәмамлап Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. Эчке йомшаклыгы белән аерылып торган төрле характердагы рольләрдә уйный. Җырлау сәләте бар. 
 
Әсхәт Хисмәтов — Татарстанның халык артисты.

Рольләре 
 Булат — «Зәңгәр шәл» (К. Тинчурин)
 Ильяс — «Казан сөлгесе» (К. Тинчурин)
 Хәйретдин — «Яшь йөрәкләр» (Ф. Бурнаш)
 Марат — «Туй алдыннан» (Х. Вахит)
 Гөлүс — «Улыбыз өйләнә, без аерылышабыз» (И. Юзеев)
 Иван — «Бирнәсез кыз» (А. Островский)
 Денис Иванович — «Җимерелгән бәхет» (А. Островский)
 Хәсән — «Ләйсән ире Хәсән» (Ю .Сафиуллин)
 Хәлим — «Миңлекамал» (М. Әмир)
 Ташчәйнәр — «Ахырзаман» (Ч. Айтматов)һ.б.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Илялова И.И. Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияте, Казан, 2005 ел

Сылтамалар 

 Әсхәт Хисмәт токмачлы ашны бернигә алыштырмый
 Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт драма театры рәсми сайты
 «Татарстан» ДТРК — Әсхәт Хисмәтов турында фильм

Моны да карагыз 

Татарстанның халык артистлары
Камал театры актерлары
Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Илһам Шакиров премиясе лауреатлары
Питер Устинов

Пи́тер Алекса́ндр Усти́нов (; 1921 елның 16 апреле, Лондон —    2004 елның 28 марты, Женолье, Во кантоны , Швейцария) — Бөек Британия актеры, кинорежиссеры, драматургы, сценаристы, язучысы, продюсеры һәм теле- һәм радио алып баручысы.

«Оскар» премиясе лауреатлары
«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
«Эмми» премиясе лауреатлары
«Грэмми» премиясе лауреатлары
Китмибез!

«Китмибез! » шигыре – Габдулла Тукайның 1907 елда язылган шигыре.

Тарих 
Шигырь Патша Думасындагы уң депутатларның һәм реакцион матбугатның мөселманнарга карата: «Әгәр сезгә Русиядәге тәртипләр ошамаса, Төркиягә китегез», - дигән чыгышларына каршы язылган. Дәүләт Думасының 1907 елның маенда булган унбишенче мәҗлесендә Уфа губернасыннан сайланып килгән депутат мөгаллим Кәлимулла Хәсәнев мөселман мәктәпләренең хәле начарлыгын зарланып сөйли. Моңа карагруһлар урыннарыннан сикереп торып, йодрыкларын төйнәп, «Төркиягә китегез!» - дип кычкыралар.

«Китмибез!» шул уңай белән иҗат ителгән, һәм аның язылу вакыты да 1907 елның май ахырларында булырга тиеш. 

Беренче тапкыр шигырь «4 нче дәфтәр»дә (1907) басылган.

Чыганак 
  

Тукай шигърияте
Нострадамус

Мишель де Нотрдам (), Нострадамус буларак та билгеле (14 декабрь 1503-2 июль 1566) — француз астрологы, алдан күрүче, табиб һәм алхимик, бар дөньяга үзенең күрәзәләре белән билгеле шәхес.

Биография

Килеп чыгыш 

Мишель де Нотрдам 1503 елның 14 декабрендә Сен-Ремида (Прованс), XV гасырда католик диненә күчкән яһүдиләр гаиләсендә туа.  Сезар де Нотрдам «Прованс хроникасында» язган гаилә легендасы буенча, күрәзәченең бабалары Рене Мәрхәмәтле һәм Калабрий герцогы сарайларында табиб булып эшләгәннәр. Ләкин билгеле фактларга таянып, ул бабаларның шактый белемле һәм бай кешеләр булуы турында гына төгәл әйтергә мөмкин. Мишельнең атасы Жом де Нотрдам (1470-1547) нотариус булган, бабасы Пьер де Нотрдам (1430-1484) һәм бабасының атасы Давин де Каркассон (1410-1473) Авиньонда сәүдә белән шөгыльләнгәнәр, ә бабалары Пьер де Сен-Мари (?-1485) һәм Жан де Сен-Реми (?-1504) Арльда һәм Сен-Ремида табиб булганнар.  Франция хакимияте чукынган яһүдиләргә яхшы мөнәсәбәттә булса, гади халык аларның Мәсихкә хыянәте турында гел уйлаган. Шуның кебек сәбәпләр де Нотрдам гаиләсен изоляцияле җәмгыятьләрдә яшәргә мәҗбүр иткән.

Искәрмәләр 

Алхимиклар
Күрәзәчеләр
Кәрия-Зәкәрия

Кәрия-Зәкәрия  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынышып түгәрәкләнеп басалар. Уртага бер бала чыга. Түгәрәктәгеләр бер якка хәрәкәт итеп җырлыйлар. Җырларда уртадагы баланың укуда, хезмәттә, җыр-биюдә булган сәләте, уңганлыгы мактала:

 Бу бик яхшы укучы,
 Бу бик яхшы укучы,
 Аның укуы яхшы,
 Аннан үрнәк алыгыз.

 Бу бик яхшы җырлаучы,
 Бу бик яхшы җырлаучы,
 Аның җырлавы яхшы —
 Аннан үрнәк алыгыз.

 Бу бик яхшы биюче... һ. б.

Шундый һәр җырдан соң түгәрәктәгеләр кул чабып, такмак әйтәләр:

 Кәрия, Зәкәрия коммая,
 Кәрия, Зәкәрия коммая:
 Кәри комма, Зәкәр комма,
 Зәкәрия коммая...

Бу вакытта уртадагы бала бер иптәшен алып әйләнеп тора. Әйләнеп туктагач, чакырган иптәшен калдырып, түгәрәккә баса. Тагын җыр башлана. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Орион йолдызлыгы

Орио́н йолдызлыгы (шулай ук Көянтә йолдызлыгы; ) — күк йөзенең экватор йолдызлыгы. Бу йолдызылыкта 0 нчы дәрәҗә зурлыктагы ике йолдыз, 2 нче дәрәҗә — 5 йолдыз, 3 нче дәрәҗә — 4 йолдыз бар, өстәвенә кайберләре үзгәрмә йолдызлар булып торалар.

Йолдызлар 
Орион α — Бителҗәүза ( ибт әл-җәүза’ — «Бәйленең култык асты», монда «Бәйле» астында Орион күздә тотыла; ), ярымдөрес үзгәрмә йолдыз, аның ялтыравы +0,2 дән +1,2 гә кадәр үзгәрә һәм уртача +0,7 тигез. Бу астрономларга мәгълүм булган иң зур йолдызлардан берсе йолдыз Җирдән 643 ± 146 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Бителҗәүза Кояштан якынча 140 000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан якынча 1180 тапкыр зуррак.

Орион β — Риҗел ( риҗл әл-җәббар — «Орионның аягы»; ), +0,18 йолдызча зурлыктагы аклы-күкле үтә зур йолдыз. Бу йолдыз якынча 773 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Риҗел Кояштан 85 000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 78 тапкыр зуррак.

Орион γ — Беллатрикс ( — «сугышчы хатын»), +1,64 йолдызча зурлыктагы аклы-күкле үтә зур йолдыз. Беллатрикс Кояштан 4000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 5,7 тапкыр зуррак. Ә өслегенең температурасы 21500 К тигез.

Орион δ — Минтака ( минтақа — «билбау»), катлаулы йолдыз, аның ялтыравы +2,26 дән +2,14 гә кадәр үзгәрә.

Орион ε — Әлнизам ( ән-низам — «энҗе җебе»; ), +1,69 йолдызча зурлыктагы күк үтә зур йолдыз. Минтака һәм Әлнитак йолдызлары белән «Орион Билбавыны» тәшкил итә.

Орион ζ — Әлнитак ( ән-нитақ — «кушак»; ), +1,72 йолдызча зурлыктагы өчле йолдыз. Бу йолдыз якынча 817 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Орион κ — Сәеф ( сәеф — «кылыч», Орионның кылычы күздә тотыла; ), +2,06 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Бу йолдыз якынча 720 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Сәеф Кояштан 57 500 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 11 тапкыр зуррак. Ә өслегенең температурасы 26 000 К тигез.

Тарих һәм исемнәр 
Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  исемене гарәп теленә «җәббар» һәм «җәүза» сүзләре белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл йолдызлыкның Җәббар () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

Сурәтләр

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Григорий Данилович Римский

Григорий Данилович Римский – Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, «Варьете» театрының финанс директоры.

Тасвирлама 
Варенуха белән бергә ул Лиходеевны көтә, аннары аның Ялтадан телеграммаларын ала һәм Варенуханы ГПУга җибәрә. Римский тамаша күрсәтергә дип килгән «кара магны» - Воландны каршылый, ә кара магия сеансы тәмамлангач, кабинетында качып утыра. Күпмедер вакыттан соң анда Варенуха килә, ә аннары тәрәзә аша Гелла кермәкче була. Әтәч тавышы Римскийны коткара, ләкин инде ул булган хәлләрдән соң, озак тормый, Ленинградка кача.  Ул шәһәрдә аны милиция таба...

Ахырда Римский «Варьете»дан чыга һәм балалар курчак театрында эшли башлый.

Сылтамалар 
  Әдәби геройлар энциклопедиясе: 20 гасыр рус әдәбияты  (күчерелмә)

Булгаков персонажлары
Максим Горький

Макси́м Го́рький, чын исеме Алексей Максимович Пешков (1868 елның 28 марты, Түбән Новгород, Россия империясе — 1936 елның 18 июне, Горки, Мәскәү өлкәсе) - рус язучысы, прозаик, драматург.

Биография

Балачагы 
Алексей Пешков Түбән Новгородда агач остасы Максим Савватьевич Пешков (1839-1871) гаиләсендә туа. Анасы - Варвара Васильевна (1842—1879), кыз фамилиясе Каширина. Горькийның бабасы әфисәр дәрәҗәсенә кадәр хезмәт итә, ләкин түбән чиннарга рәхимсез мөгамәләсе өчен чиныннан төшерелә һәм Себергә сөрелә. Шуннан соң ул мещаннарга языла.

Иртә ятим калып, Горький балачагын бабасы Каширин йортында уздыра. 11 яшеннән эшләргә мәҗбүр була: кибеттә ярдәмче, парахут буфетында савыт-саба юучы, икмәк пешерүче булып эшли, иконопись мастерскоенда белем ала һ.б.

Яшүсмер чагы

Хәтер 
 1940 елда Казанда музее ачыла.
 1949 елда Казанның Галактионов урамы атамасы Горький урамы итеп үзгәртлә.
 1979 елда Кама Тамагы районы Красновидово авылында музее ачыла.

Техника исемнәре 
 АНТ-20 «Максим Горький» — совет агитация, пассажир күп урынлы, 8-моторлы очкыч

Галерея

Шулай ук карагыз 

Рус язучылары
Ленин ордены кавалерлары
Максим Горький
Роберт Скотт

Ро́берт Фа́лкон Скотт (, 1868 елның 6 июне, Девонпорт, Девоншир, Англия — 1912 елның 29 марты, Антарктида) - Бөек Британия сәяхәтчесе, Төньяк полюсны ачучыларның берсе.

Тарих 
 17 гыйнвар 1912 ел — британ сәяхәтчесе Роберт Скотт Көньяк полюсына җитә (Руаль Амундсен экспедициясеннән соң бер ай үтә).

Шулай ук карагыз   

Бөекбритания сәяхәтчеләре
Шүрәле (поэма)

«Шүрәле» поэмасы – Габдулла Тукайның 1907 елда язылган, бик популяр әкият-поэмасы. Ул Шүрәле турындагы татар халык риваятенә нигезләнгән.

Тарих 
Поэма беренче тапкыр «3 нче дәфтәрдә» (1907) басылган. Әсәрнең ахырында Тукай түбәндәге юлларны язып өстәгән:

Поэма бүгенге көндә 
Әкият-поэма аерым китап булып күп тапкыр нәшер ителә. Фәрит Яруллин поэмага нигезләнеп, «Шүрәле» балетын иҗат итә.

Чыганак

Сылтамалар 
 Шүрәле
 

Тукай шигърияте
Тукай балалар әдәбиятында
Люция Хәмитова

Люция Хәмитова, Люция Миннәхмәт кызы Хәмитова (сәхнә псевдонимы Люция Хәмит, 1967 елның 12 июле, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Казан) — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актрисасы (1987 елдан). Татарстанның (2001) һәм Россия Федерациясенең (2021) атказанган, Татарстанның халык (2007) артисты. «Тантана» (2011, 2020) һәм Тукай (2019) премияләре лауреаты.

Тормыш юлы 
Люция Хәмитова 1967 елның 12 июлендә Казан шәһәрендә туа. 1987 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. Ул иҗат иткән образлар көчле драматик кичерешләргә бай: кеше табигатенең нечкә тойгыларын тулы ача белә. Күбрәк баш рольләрдә яшь кызларны уйный.

Рольләре 
 Рәмзия — «Күк капусы ачылса» (Х. Вахит)
 Зөбәрҗәт — «Ай тотылган төндә» (М. Кәрим)
 Наилә — «Бичура»
 Хәбибә — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре» (М. Гыйләҗев)
 Джульетта — «Ромео һәм Джульетта» (В. Шекспир)
 Көнәкә — «Идегәй» (Ю. Сафиуллин)
 Фелисьяна — «Биюче» (Лопе де Вега)
 Шүрәлия — «Җанкисәккәем», Вера — «Илгизәр + Вера» (Т. Миңнуллин)
 Биби — «Беренче театр» (Г. Камал)
 Карачәч — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу»
 Сәлви —  «Хуҗа Насретдин» (Н.Исәнбәт)
 Зойка — «Мәхәббәт хатирәсе» (Ф.Бүләков)
 Зәйнэп — «Килә ява, килә ява», «Ява карлар, ява карлар» (З. Хәким)
 Фазилә — «Зәңгәр шәл» (К. Тинчурин)
 Чибәр — «Кара чикмән» (Геор Хугаев) Һ. 6.
 Хатын — «Җәйнең бер көнендә» (Йон Фоссе)

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 

 2001 — Татарстанның атказанган артисты 
 2007 — Татарстанның халык артисты
 2011 — «Тантана» премиясе — «Икенче пландагы иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә (
 2014 — «Алтын битлек» премиясе номинанты — «Иң яхшы уйналган хатын-кыз роле» номинациясендә (Камал театрында Йон Фоссе әсәре буенча куелган «Җәйнең бер көнендә» спектаклендә)
 2019 — Тукай премиясе
 2020 — «Тантана» премиясе — «Икенче пландагы иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә (Камал театрында «Санаулы кичләр» (А. Володин) спектаклендə Тамара роле өчен)
 2021 — Россия Федерациясенең атказанган артисты

Гаиләсе 
Ире — Фәрит Бикчәнтәев (21.05.1962), Камал театры баш режиссеры (2002 елдан). Уллары: Йосыф Бикчәнтәев (10.03.1993), Камал театры артисты (2015 елдан).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Илялова И. И. Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2005 ел.

Сылтамалар 

  Хә­ми­то­ва Люция Миннәхмәт кызы (Лю­ция Хә­мит). Камал театры сайты
 ХАМИТОВА ЛЮЦИЯ МИННАХМЕТОВНА. Артисты театра им. Галиаскара Камала: Библиографический справочник. Ильтани Илялова — Казань: Татарское книжное издательство, 2005.

Шулай ук карагыз 

Татарстанның атказанган артистлары
Татарстанның халык артистлары
Камал театры актерлары
«Тантана» премиясе лауреатлары
Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Россиянең атказанган артистлары
Винсент ван Гог

Винсе́нт Ви́ллем Ван Гог (, 1853 елның 30 марты, Грот-зүндерт, Нидиpланлар — 1890 елның 29 июле, Овер-сүр-Уаз, Франcа) — бөек голланд рәссамы. Ун елдан бераз гына артык вакытта рәссам 860 май буяулар белән ясалганнарын да кертеп 2100-дән артык әсәр иҗат иткән. Алар арасында портретлар, автопортретлар, пейзажлар һәм натюрмортлар; шуларда зәйтун агачлары, бодай һәм көнбагыш басулары сурәтләнгән.

Иртә еллары
Винсент Виллем ван Гог 1853 елның 30 мартында Гроот-Зюндертта Нидерланд Реформат Чиркәвенә караган гаиләдә Нидерландның күбесенчә Католик Төньяк Брабант провинциясендә туган булган. Ул Нидерланд Реформат Чиркәве атакае Теодор ван Гог һәм Анна Корнелия Карбентус гаиләсендә туган булган. Винсент Ван Гог гаиләсендә күп бирелгән исем булган: аның дәү әтисе, Винсент (1789–1874) 1811 елда Лейден Университетында 1811 елда теология буенча дәрәҗәгә ия булган, аның алты улы булган, шуларның өчесе сәнгать дилерлары булып киткән. Бу Винсент үзенең олы абые скульптор (1729–1802) исеме хөрмәтенә исем алган дип фараз итәргә мөмкин.
Ван Гог җитди һәм уйчан бала булган. Аны өйдә әнисе һәм гувернанткасы өйрәткән һәм 1860 елда ул авыл мәктәбенә җибәрелгән булган. 1864 елда Зевенбергенда интернатта укый башлаган, анда ул үзен ялгыз хис иткән һәм өенә кайтмакчы булган. Аның урынына 1866 елда әти-әнисе аны Тилбургка урта мәктәпкә җибәргәннәр, анда ул үзен бик бәхетсез хис иткән. Аның сәнгать белән кызыксынуы бала чагында башланган булган. Аны рәсем ясарга әнисе илһамландырган һәм аның иртә рәсемнәре экспрессив, әмма соң эшнең интенсивлыгына әле җитми торган булган. Парижда уңышлы сәнгатькар булган Констант Корнелис Һюйманс Тилбургта укучыларны өйрәткән. Аның фәлсәфәсе булып техникадан күбрәк әйберләрнең, бигрәк тә гади әйберләрнең табигатен чагылдыру булган. Ван Гогның тирән бәхетсезлеге йогынтысы күп дәресләреннән күбрәк була башлаган. 1868 елда ул кинәт өенә кайткан. Соңрак ул яшьлеге турында “аскетик һәм салкын, һәм стериль” дип сөйләгән.

Хатлары 
Ван Гогның тормышы турында беренчел чыганак булып аның һәм энесе Теоның хатлары тора. Аларның тормыш буена дуслыгы һәм Винсентның фикерләре һәм сәнгать теорияләренең күбесен алар 1872 һәм 1890 ел арасында хатлардан күреп була. Тео ван Гог сәнгать дилеры булган һәм бертуганын финанс һәм эмоциональ яктан тәэмин иткән һәм шул заман сәнгать сәхнәсе әһәмиятле кешеләре белән таныштырган.

Галерея

Автопортретлар

Көнбагышлар

Ирислар

Пейзаж

Төрлесеннән

Сылтамалар 
 Van Gogh Museum, Amsterdam
 Винсента Ван Гога энциклопедиясе
 Винсент Ван Гог. Биография. Рәсемнәр 
 Биографиясе һәм эшләре

Искәрмәләр 

Нидиpлан рәссамнары
Франcа рәссамнары
Постимпрессионизм
Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш

«Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш» - Габдулла Тукайның 1908 елда язылып, шул ук елда аерым китап булып чыккан сатирик поэмасы. Әсәр «Кисекбаш» дини поэмасына охшатып язылган.

Тарих  
Поэма 1908 елда языла, һәм шул елның 14 октябрь көнендә Тукай аны Казандагы Купеческий собрание залында халык алдында укый. Шул кичәдә катнашкан Фатих Әмирхан «Әл-ислах» газетасында язган рецензиясендә болай ди:

Чыганак 
  

Тукай шигърияте
Людмила Гурченко

Людми́ла Марк кызы Гу́рченко (1935 елның 12 ноябре, Харковь — 2011 елның 30 марты, Мәскәү) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның һәм Россиянең актрисасы, эстрада җырчысы. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның халык артисты (1983 ел). Васильевлар исемендәге РСФСРның Дәүләт премиясе лауреаты (1976 ел). Россия Федерациясенең Дәүләт премиясе лауреаты (2004 ел).

Сылтамалар 
 Людмила Гурченконың рәсми сайты
 
 Кино-Театр. Ру сайтында Людмила Гурченко
Андромеда Томанлыгы

Андромеда Томанлыгы (Андромеда галактикасы, M31, NGC 224) — Sb төрендәге бормалы галактика. Бу Киек Каз Юлына иң якын зур галактика Андромеда йолдызлыгында урнашкан һәм бездән ераклыгы 772 килопарсек (2,52 млн. яктылык елы). Безгә карата галактика яссылыгының авышлыгы 15° тәшкил итә, аның күренмә зурлык — 3,2°, күренмә йолдызча зурлык — +3,4.

Андромеда галактикасы турында беренче мәртәбә фарсы астрономы Әс-Суфи үзенең хезмәтендә (946 ел) яза, ул аны «кечкенә болыт» буларак тасвирлый. 1612 елда галактиканы Симон Мариус телескоп аша күренмәләре нигезендә тасвирлый. Шарль Месье үзенең каталогын төзегәндә объектны M31 саны астында керткән. 1785 елда Уильям Гершель M31 үзәгендә кызыл тапчыкка игътибар итә.

Андромеда Томанлыгы, Киек Каз Юлы белән беррәттән, Җирле төркемгә керә, һәм Кояшка таба 300 км/с тизлек белән хәрәкәт итә. Астрономлар хисабы буенча, Андромеда галактикасы һәм безнең Галактика бер-берсенә карата 100–140 км/с тизлек белән якынлашалар. Шуңа күрә икәве 3–4 млрд. елдан соң бер берсенә бәрелергә һәм берләшергә тиешләр. Безнең Кояш системасын, ихтимал, көчле тартым тайпылышлары галактикаара киңлеккә чыгарып ташларлар. Әмма Кояш һәм планеталар таркалуы булмастыр.

Шулай ук карагыз 

Бормалы галактикалар
Театр (шигырь)

«Театр» шигыре – Габдулла Тукайның 1907 елда язылган театрга багышланган шигыре.

Ул
 
юллары белән аеруча билгеле.

Тарих 
Беренче тапкыр «Әл-ислах» газетасының 1907 ел 26 ноябрь (№8) санында басылган «4 нче дәфтәдә» (1907) 16 нчы юл:
 Кирәк кол булса, кирәксә... - 

рәвешендә генә калдырылып, «император» сүзе күп нокта белән алмаштырылган. Ә шул ук китапның икенче басмасында (1909):
 Тигез күрә бөтен җанны театр:
 Кирәк кол бул, кирәксә император, - 

дигән юллар бөтенләй төшереп калдырылган.

Чыганак 
  

Тукай шигърияте
Әлмагест

Әлмагест () — Клавдий Птолемейның якынча 147 елда язылган антик хезмәте. Бу хезмәттә шул заманда Грециядә һәм Якын Көнчыгышта мәгълүм булган астрономия гыйлеме тулы җыелмасы. Баштагы аның исеме «13 китапта Математика әсәре (җыелмасы, төзүе)» ()иде, аннары аны «иң бөек () әсәр» атау башладылар. Гарәпләр борынгы греклар мирасыны үзләштерүдә IX гасырда тәрҗемә ителгән китапка  әл-китаб әл-мәҗисти — «бөек китап» исемене бирделәр. Аурупалылар әсәрне гарәп теленнән тәрҗемә иткәндә латинлаштырган гарәпчә исемене калдылар.

Сылтамалар 
 Казанда “әл-Мәҗис”нең күчермәсе табылды

Искәрмәләр 

Астрономия
Төньяк ярымшар

Төньяк ярымшар — Җирнең экватордан төньякта урнашкан өлеше. Төньяк ярымшарда җәй июнь аеннан август аена кадәр дәвам итә, кыш исә декабрь аеннан февральга кадәр. Төньяк ярымшарда коры җирнең өлеше көньяк ярымшардагыга караганда бермә-бер артыграк.

Төньяк ярымшардагы кыйтгалар 
Кыйтгалар:
 Азия (Индонезия нигездә көньяк ярымшарда урнашкан)
 Европа
 Төньяк Америка
 Көньяк Американың кечкенә өлеше
 Африканың якынча ⅔ өлеше

Шулай ук карагыз 
 Көньяк ярымшар

Ярымшарлар

he:המיספירה#חצי הכדור הצפוני
Көньяк ярымшар

Көньяк ярымшар — Җирнең экватордан көньякта урнашкан өлеше. Көньяк ярымшарда җәй декабрьдан февральга кадәр, кышисә июньнән августка кадәр дәвам итә. Төньяк ярымшар белән чагыштырганда көньяк ярымшарда коры җир өлеше күпкә азрак.

Көньяк ярымшардагы дәүләтләр

Азия 
Тулысынча
 Көнчыгыш Тимор
Зур өлеше
 Индонезия
Өлешчә
 Малайзия

Африка 
Тулысынча
 Ангола
 Ботсвана
 Бурунди
 Замбия
 Зимбабве
 Комор утраулары
 Лесото
 Мадагаскар
 Маврикий
 Малави
 Мозамбик
 Намибия
 Руанда
 Свазиленд
 Сейшель утраулары
 Танзания
 КАҖ
Зур өлеше
 Габон
 Конго Демократик Республикасы
 Конго Республикасы
Өлешчә
 Кения
 Сан-Томе һәм Принсипи
 Сомали
 Уганда
 Экваториаль Гвинея

Океания 
Тулысынча
 Австралия
 Вануату
 Науру
 Яңа Зеландия
 Папуа-Яңа Гвинея
 Самоа
 Соломон утраулары
 Тонга
 Тувалу
 Фиджи
Зур өлеше
 Кирибати

Көньяк Америка 
Тулысынча
 Аргентина
 Боливия
 Парагвай
 Перу
 Уругвай
 Чили
Зур өлеше
 Бразилия
 Эквадор
Өлешчә
 Колумбия

Шулай ук карагыз 
 Экватор
 Төньяк ярымшар

Искәрмәләр 

Ярымшарлар

he:המיספירה#חצי הכדור הדרומי
Левий Матвей

Левий Матвей – Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, ул Воланд  хикәяләвендә, Иванның төшендә һәм Мастерның романында катнаша.

Тасвирлама 
Левий Матвейга 40 яшь тирәсе. Ул ясак җыючы булып эшли һәм Иешуа белән әңгәмәләре нәтиҗәсендә, аның укучысы һәм юлдашына әверелә, аның тормыш хроникасын алып бара, ул әйткән сүзләрне җыя, ләкин аларның мәгънәсен нык боза. 

Персонаж Инҗилче Леви Маттайга якын тора, тик монда ул фанатик кеше булып күрсәтелгән.

Сылтамалар 
  Әдәби геройлар энциклопедиясе (күчермә) 

Булгаков персонажлары
Венеция

Венеция () — Италиянең төньягындагы шәhәр. Халык саны якынча 270,4 мең кеше (2009 елда). Әдрән диңгезендә порт. Әhәмиятле туризм үзәге.

Венеция йөз илледән артык канал белән бүлгәләнгән унсигез атауга урнашкан. Материктан һөҗүм итеп торган варварлардан сакланыр өчен аны махсус атау өстенә салганнар. Хәзер шәһәрне кыйтга белән Понте делла Либерта күпере тоташтыра, шуңа өстәп, каланың эчендә тагын дүрт йөз күпер бар.

Венециянең кыйтгадагы өлешен Местре диләр. Шундагы Кавалкавиа (ат юлы) дип аталган мәйданнан диңгез ягына автобуслар йөри.

Тарихи белешмә
Готлар, аннары лангобардлар Италиянең бу төбгенә һөҗүм итә башлагач, Венеция култыгы ярларында яшәүче балыкчылар һәм диңгезчеләр йортларын диңгездән Пеллестрина, Лидо, Сан-Эразмо атаулары белән бүлеп алынган лагуна эчендәге коры җиргә сала башлыйлар. Безнең эраның VII — VIII гасырларында монда шәһәр-республика барлыкка килә. IX — X гасырларда исә Венеция Европаның көчле сәүдә һәм диңгезчелек үзәгенә әверелә.

Татар-маңгул яуларыннан соң Венеция Алтын Урда белән сәүдә мөнәсәбәтләре урнаштырган беренче дәүләт. 1367 елда Венеция шәһәреннән чыккан итальян галимнәре Доминико һәм Франциско Пициганилар Алтын Урда дәүләте биләгән җирләрне дә картага төшерәләр. ХV гасырда алар Казан ханлыгы белән сәүдә итәләр. Венеция сђњдђгђре Иосафат Барбаро Казанга килеп: “Казан—сәүдә шәһәре; аннан Мәскәүгә, Польшага, Пруссиягә, Фландриягә күплхп тире-мех чыгаралар, дип язып калдыра.

Чыганак
 Миргазиян Юныс. Су, күк һәм җир турында хикәяләр

Венеция
Аккош күле (Казан)

Аккош күле Казанның көнбатышындагы урман зонасында урнашкан. Күлләр системасыннан гыйбарәт. Аңа үзара тар ермаклар белән тоташкан өч мөстәкыйль сулык керә: Зур, Кече һәм Коры Аккош күлләре. Уртача тирәнлекләре - 1,1 м, иң тирән урыны 3,9 м. Җир асты суларыннан биектәрәк урнашканга күрә аларның суы белән туенмый.  

Казан күлләре
1314 ел



Вакыйгалар 
 18 март — Тамплиерлар Ордены җитәкчеләре Бөек магистр Жак де Моле һәм Нормандия приоры Жоффруа де Шарне Парижда Яһүд утравында яндырып үтереләләр.
 24 июнь — Бэннокберн янында сугыш, Шотландия короле Роберт Брюс инглиз короле Эдуард II-нең армиясен тармар итә һәм үз иленең бәйсезлеген торгыза.
 1314—1329 — Вьетнам короле Чан Минь Тонг.

Туулар 

 Тогто — маңгул дәүләт эшлеклесе.
 Сергий Радонежский

Вафатлар 

 29 ноябрь — Филипп IV, 1285 елдан Франция короле.

1314 ел
Еллар
1315 ел



Вакыйгалар 
 Шотландия гаскәрләренең Ирландиядә төшүе һәм Роберт Брюсның Ирландия короле буларак игълан ителүе.
 1315—1341 — Литваның бөек кенәзе Гедимин. Литва үзенә Полоцк, Витебск һәм Минск шәһәрләрен куша.

Туулар 

 Ованес Воротнеци, әрмән фәлсәфәчесе, педагог, сәяси һәм чиркәү эшлеклесе.

Вафатлар 

 29 июнь — Раймонд Луллий, христиан миссионеры.

1315 ел
Еллар
Мөназәрә

Мөназәрә (гар. бәхәс, ызгыш) — бәхәс шәкелендә язылган шигырь формасы. Әсәр буенча бәхәс бара, һәр тараф үзенең өстенлеген, дөреслеген күрсәтергә тели. 

Тышкы формасы белән мөназәрә диалогка охшаш. Әсәргә сюжетлылык һәм киеренкелек хас.

Фарсы, таҗик, төрки әдәбиятларында Урта гасырларга кадәр еш кулланылган. Борынгы төрки әдәбиятта аның беренче мисалы Мәхмүд Кашгарыйның «Диване лөгат-эт төрк» әсәрендә очрый. Сәйф Сараи, Өмми Камал, Котб һәм башкалар тарафыннан үстерелә, камилләшә.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме: терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге. Казан, 2007.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Фәхрия

Фәхрия (гарәпчә горурлык, дан, намус) — Шәрык әдәбиятларында лирик жанр. Асылында мактау рухы ята, моның белән ул касыйдәгә һәм мәдхиягә охшаш. Әмма әлеге жанрлардан аермалы буларак, ул — шагыйрьнен үз-үзен тасвирлавы, олылавы.

Тышкы формасы буенча фәхрия газәл, мәснәви кебек языла, ләкин тотрыклы тышкы формасы юк. Шуңа күрә кайберләр аны мәдхиянең бер төре буларак карый.

Татар әдабиятында Сәгыйть Рәмиев, Акмулла кулланганнар дип санала.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Кыйтга (әдәбият)

Кыйтга (шигъри өземтә, өлеш) — Шәрык әдәбиятларында  фәлсәфи-дидактик кыска лирик шигырь жанры. Ул әз сүзлелекне, фикри тыгызлыкны, ачыклыкны, афористик яңгырашны таләп итә.

Икеюллык строфалардан төзелә, гаруз ярдәмендә ясала. Уртача күләме — 2-10 бәет. Рифмалашуы, кагыйдә буларак, аб, вб, гб шәкелендә. 

Гомумтөрки әдипләреннән кыйтгаларны Сәйф Сараи кулланган. Шулай ук Шәехзадә Бабичның кайбер шигырьләрен кыйтга дип атап була.

Чыганак 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Комплекс яссылык

Комплекс яссылык —  аркылы билгеләнгән комплекс саннар кырына изоморф булган ике үлчәмле матди  пространствосы.

Тасвирлама 
Һәрбер комплекс санны бирелгән xOy яссылыгы ноктасы итеп карарга мөмкин. Моның өчен α = (a,b) комплекс санына бу яссылыкның M = (a,b) ноктасын тиңдәш итеп куярга кирәк. Ул вакытта  күплеге элементлары белән xOy яссылыгы нокталары арасында үзара беркыйммәтле тиңдәшлек урнаша. Шулай итеп, xOy яссылыгының һәр ноктасын ниндидер комплекс санның сурәте итеп кабул итәргә мөмкин. Ул вакытта xOy комплекс яссылык дип атала. Комплекс яссылыктагы Ox күчәрен - реаль күчәр, Oy күчәрен уйланма күчәр дип атыйлар.

Комплекс анализ
Анатомия

Анато́мия ( — «яңадан», «югарыдан» һәм  — «кисәм», «чабам» сүзләреннән) — организмнар тәннәрен һәм аларның кисәкләрен өйрәнүче биология бүлеге.

Тарих

Борынгы чорда анатомия өлкәсендә белем 
Кеше тәненең төзелеше турында беренче искә алулар Борынгы Мисырда очрый. Б.э.к. XXVII гасырда Мисыр табибы Имхотеп кеше органнарының кайберләрен һәм аларның вазифаларын тасвирлый. Ул баш миен, йөрәк эшчәнлеген, кан таралышын искә ала. Борынгы Кытайда, «Нейцзин» (б.э.к. XI—VII гасырлар) китабында йөрәк, бавыр, үпкәләр кебек һ.б. органнар турында языла. «Аюрведа» («Яшәү белеме», б.э.к. IX-III гасырлар) дип аталган һинд китабында мускуллар, нервлар, тән төзелеше төрләре һәм холык, баш мие, арка мие буенча күп мәгълүмат тупланган.

Анатомия үсешенә Борынгы Греция галимнәре зур тәэсир ясыйлар. Беренче грек анатомы буларак табиб һәм фәлсәфәче булган Кротонлы Алкмеонсанала. Ул препаратлау остасы буларак исәпләнгән. Грек медицинасының һәм анатомиясенең күренекле вәкилләре булып Гиппократ, Аристотель, Герофил саналалар. Аристотель чагыштырма анатомиягә һәм эмбриологиягә нигез салучы буларак санала.

Борынгы Рим галимнәре шулай ук анатомия үсешенә зур өлеш кертәләр. Аларның бу фән өлкәсендә күрсәткән зур хезмәтләре итеп латинча анатомия терминологиясен барлыкка китерүне санарга була. Рим медицинасының иң якты вәкилләре арасына Авл Корнелий Цельс һәм Гален керә.

Гарәп-фарсы галимнәре бу өлкәдә зур гамәли хезмәт күрсәтәләр. Фарсы галимнәре арасында Әбу Гали ибн Сина (980 - 1037) анатомия үсешенә зур өлеш кертә. Үзенең «медицина белеме кануны» әсәрендә ул анатомия һәм физиология өлкәсендә Гиппократтан, Аристотельдән һәм Галеннан алынма һәм үз күзәтүләреннән чыгып бик күп мәгълүмат китерә.

Урта гасырлар 
Урта гасырларда Аурупада анатомия скелетлар эшләү, ярып караулар тыелган булу сәбәпле таркалу чоры кичерә.

Аурупада Яңарыш чоры галимнәре кеше тәне төзелешен һәм анда баручы процессларны өйрәнә башлыйлар. Алар ярып карауларны чиркәү тарафыннан рөхсәт итүгә ирешәләр.

Яңа чор 
XVII—XVIII гасырлар дәвамында анатомия өлкәсендә яңа ачышлар белән беррәттән яңа фән өлкәләре дә аерылып чыга башлый: гистология, эмбриология, чагыштырма һәм топографик анатомия, антропология һ.б.

Бүгенге көндә анатомия зур нәтиҗәгә ирешкән фән тармагы булып килә.

Анатомиянең төп тармаклары 
 Үсемлекләр анатомиясе  — үсемлек тукымаларының төзелешен һәм үзара урнашуын өйрәнә.
 Хайваннар анатомиясе — хайван тукымасын өйрәнә.
 Кеше анатомиясе — кеше тәне төзелешен өйрәнә. Фәннең бу тармагы биология һәм медицина өчен әһәмияткә ия.

Шулай ук карагыз 
 Анатомик терминология

Искәрмәләр 

Анатомия
Будапешт

Будапе́шт ( ) — Маҗарстан башкаласы һәм дәүләтнең иң эре шәһәре. 2007 елның мартында 1,7 млн кеше тәшкил иткән халык саны буенча шәһәр Европа берлегендә тугызынчы урын алып тора. Шәһәр 1873 елда берничә маҗар шәһәренең кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килә: Дунайның көнчыгыш ярында урнашкан Пешт, көнбатыш ярында урнашкан Буда һәм Обуда.

Тарих

Халык саны тарихы 

Халык:
 1780 ел: 48 000 (Буда: 27 000, Пешт: 21 000)
 1804 ел: 59 610 (Буда: 30 784, Пешт: 28 826)
 1830 ел: 98 493 (Буда: 37 973, Пешт: 60 520)
 1847 ел: 133 096 (Буда: 41 974, Пешт: 91 122)
 1869 ел: 270 476
 1890 ел: 486 671
 1900 ел: 733 358 (Сәнагыйләштерү)
 1910 ел: 880 371 (756 070 маҗарлар, 78 882 немецлар, 20 359 словаклар…) (1910 елдагы халык санын алу буенча)
 1930 ел: 1 006 184
 1941 ел: 1 164 963
 1945 ел: 907 774 (Будапешт операциясе, холокост)
 1949 ел: 1 057 912
 1950 ел: 1 590 360 (Олы Будапешт)
 1980 ел: 2 059 226 
 1990 ел: 2 016 681
 2001 ел: 1 777 921 (1 631 043 маҗарлар, 18 097 немецлар, 14 019 чегәннәр, 4929 словаклар…) (2001 ел дагы халык санын алу буенча)
 2005 ел: 1 695 814
 2008 ел: 1 702 297 (Буда: 480 756, Пешт: 1 221 541)

Күренекле кешеләре 
 Эржебет Шаар, скульптор

Тугандаш шәһәрләр 

Европа башкалалары
Будапешт
Кариб диңгезе юлбасарлары (фильмнар сериясе)

«Кариб диңгезе юлбасарлары» (фильмнар сериясе) () – Кариб диңгезендә юлбасарлар турындагы маҗаралы фильмнар сериясе, режиссерлары Гор Вербински (1-3 өлешләр) һәм Роб Маршалл булды (4 өлеш). Барлык фильмнарга да сценарийны Терри Россио һәм Тед Эллиотт язды, ә продюсерлык эшен Джерри Брукһаймер башкарды. Фильмнар Диснейлендта атракционнар ачылгач һәм Walt Disney Pictures кинокомпаниясе ярдәмендә төшерелде. Барлык өлешләрдә дә иң мөһим персонажлар – Чыпчык Джек (Джонни Депп), Гектор Барбосса (Джеффри Раш), Уилл Тёрнер (Орландо Блум), Элизабет Суонн (Кира Найтли), Джошами Гиббс (Кевин МакНелли), һәм шулай ук дүртенче өлештә барлыкка килгән Анжелика (Пенелопа Крус) һәм Кара сакал (Иэн Макшейн).

Сериянең беренче өлеше булып «Кариб диңезе юлбасарлары:Кара «Энҗе бөртеге» каргышы» фильмы тора. Аның премьерасы 2003 елда булды. Фильмның уңышлы булуы аркасында, Walt Disney Pictures трилогия булырлык итеп, тагын ике фильмның чыгачагын вәгъдә итте. Сиквел - «Кариб диңгезе илбасарлары:Мәет сандыгы» фильмы — 2006 елда чыкты һәм дөнья прокатында миллиардан артык доллар җыеп, иң күп кассалы фильмнар исемлегендә дүртенче урынга чыкты. Өченче фильм, «Кариб диңгезе юлбасарлары:Дөнья чигендә» икенчесеннән соң бер ел үткәч, 2007 елда эшләнелде. Дүртенче өлешнең - «Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда» фильмының релизы 2011 елның 20маенда гади 2D, IMAX, Disney Digital 3-D, IMAX 3D форматларында чыгачак. Аны төшерү эше 2010 елның 14 июнендә Гавайларда башланды.

Юлбасарлар турында фильмнар
Киносерияләр
Ефәк элдем читәнгә

Ефәк элдем читәнгә  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынышып кара-каршы ике сафка тезелеп басалар. Беренче рәттәгеләр икенче сафтагыларның каршысына таба барып түбәндәгечә җырлыйлар:

 Ефәк элдем читәнгә,
 Җилфер-җилфер итәргә.
 Без килмәдек буш китәргә,
 Килдек алып китәргә.

Икенче сафтагы балалар үз урыннарында торган килеш кулларын җыр ритмына селкеп каршы җырлыйлар:

 Алын алырсыз микән,
 Гөлен алырсыз микән?
 Урталарга чыгып сайлап
 Кемне алырсыз икән?

Беренче сафтагылар болай җавап бирә:

 Алларын да алырбыз,
 Гөлләрен дә алырбыз.
 Күңелебезгә кем ошаса,
 Шуны сайлап алырбыз.

Шулай дип җырлаган арада беренчеләр икенче сафтагыларның берсен үз рәтләренә алалар да кире үз урыннарына чигенәләр. Аннан соң җырны икенче сафтагылар башлап, каршы яктан үзләренә бер баланы алып китә. Уен шул рәвешле дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Яулык бирешле

Яулык бирешле  — татар балалар уены. Кыз балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар яулык салучы билгеләп куялар. Калганнары читтә бер рәткә тезелеп тора. Яулык салучы беренче балага килеп яулык белән суга, ә ул яулыкны тотып калырга тиеш. Тотса, ул яулык салучы белән икесе читкә китеп, кемгә яулык белән сугарга һәм аны кемгә «кияүгә бирергә» икәнен килешәләр. Шуннан соң, билгеләнгән кеше янына килеп:

— Сиңа фәләннән хат! — диләр һәм яулык белән сугалар. Ул яулыкны тота алса, урынында кала. Әгәр тота алмаса, аны «кияүгә бирәләр». Аның тәртибе болай: теге парлар тагын читкә китәләр һәм бер кулның бармакларына таныш малайларның исемнәрен атап чыгалар. Аннан теге кыз янына килеп:

— Кайсы бармак кирәк? — дип, бармакларын җәеп күрсәтәләр. Кыз кайсы бармакны күрсәтсә, шуңа аталган исемне кычкырып әйтәләр. Мәсәлән, Зәки булды, ди. Ул кыз Зәкигә «кияүгә чыккан» була. Уен барлык кызлар «кияүгә чыгып» беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Яулык алыш

Яулык алыш  — татар балалар уены. Кыз балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен күбесенчә өйдә кыз балалар тарафыннан уйнала. Кызлар бер урынга түгәрәкләнеп басалар да бер кешене яулык җыючы итеп сайлап куялар. Ул уртага чыгып баса да:

 — Талым, талым, тал чыбык,
 Уртасында бал чыбык,
 Читләп-читләп, кабык ташла...
 Ал яулык, гөл яулык,
 Давай миңа бер яулык, —

дип такмаклый-такмаклый, барлык кызлардан да яулык җыеп чыга. Җыеп бетергәч, яулык хуҗаларына берәм-берәм җәза бирелә. Җәзадан соң уен тагын яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
1316 ел



Вакыйгалар 
 Парижда барлык күперләр боз агымы тарафыннан җимерелә.
 Тырново шәһәрен (Болгария) төрекләр яулап алалар.
 1316—1335 — Илхан Әбу Сәгыйд.

Туулар 

 2 март — Роберт II, Стюартлар нәселеннә Шотландия корольләре арасында беренчесе.
 Джон Барбур, шотланд шагыйре.

Вафатлар 

 Го Шоуцзин — Кытай астрономы һәм математигы.
 Иран илханы Олҗайту.

1316 ел
Еллар
Йөзек яшереш

Йөзек яшереш  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Элек шобага яки санашу белән көтүче сайлыйлар. Аннан озын бер җеп алып бер йөзекне шул җепкә кидерәләр дә җепнең ике башын бергә бәйләп, балалар иркен генә шул җепкә тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Көтүче уртада кала. Балалар барысы да такмак көенә куллары белән бертуктаусыз йөзекне шудырып йөрткән кебек хәрәкәт ясыйлар һәм яшерен рәвештә йөзекне берсеннән-берсенә күчереп йөртеп торалар.

Күмәк җыр: 
 Сөләйманның йөзеген
 Дию кызы урлаган.
 Каф тавының артында
 Алтын сандыкка салган.

Көтүче: 
 Йөзек анда калмаган,
 Аннан песи урлаган.
 Киң дәрьяны чыкканда,
 Суга төшереп калдырган.

Күмәк җыр: 
 Инде йөзек югалган,
 Табалмассың, уңмаган.

Көтүче: 
 Киң дәрья туңмаган,
 Йөзек синдә булмаган!

дип, берәүнең кулын тота. Әгәр дә йөзек шуннан чыкса, ул көтүче була. Әгәр дә йөзек аңардан чыкмаса, баштагы көтүче үз урынында калып, җыр яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Мәкләр (уен)

Мәкләр  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Балалар бер түгәрәк ясап басалар. Уртага бер кыз бала чыга. Түгәрәктә басып торучы балалар белән уртадагы кыз арасында шундый әйтеш башлана:

Кырыйдагылар уртадагы балага: 
— Әй, син, матур кыз, мәкне ничек чәчәләр? Уртадагы бала (чәчкән булып): 
— Мәкне шулай чәчәләр, мәкне шулай чәчәләр.

Кырыйдагы балалар шул хәрәкәтне кабатлап: «Мәкне шулай чәчәләр», — дип әйтәләр. Уртадагы балага тагын сорау бирәләр: 
— Әй, син, матур кыз, ничек итеп үсә мәк? 
— Менә шулай үсә мәк, менә шулай үсә мәк (үскәнен күрсәтә).

Кырыйдагылар шул хәрәкәтне һәм сүзләрне кабатлыйлар. 
— Әй, син, матур кыз, ничек яфрак яра мәк? 
— Шулай яфрак яра мәк, шулай яфрак яра мәк (бармакларын ачып, яфрак яруны күрсәтә)!

Кырыйдагылар аның хәрәкәтен һәм сүзләрен кабатлыйлар. 
— Әй, син, матур кыз, ничек чәчәк ата мәк? 
— Шулай чәчәк ата мәк, шулай чәчәк ата мәк (кулларын ачып, чәчәк атуын күрсәтә).

Кырыйдагылар аның хәрәкәтен һәм сүзләрен кабатлыйлар. 
— Әй, син, матур кыз, мәкне ничек ашыйсың? 
— Мәкне шулай ашыймын, мәкне шулай ашыймын (мәк ашаган булып кылана).

Кырыйдагылар шуны кабатлыйлар. Аннан соң уртадагы бала үз урынына бер иптәшен чакыра, ә үзе түгәрәккә аның урынына баса. Уен яңадан башлана.

II вариант 
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп тезеләләр. Уртага өч-дүрт кыз (алар «мәкләр» була) һәм бер «бабай» баса. Кырыйдагылар бер тарафка әйләнеп җырлый башлыйлар: 
— Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Торыйк, бирсә файда, сорыйк бабайдан. 
Бир җавап безгә, бабай. 
Бир җавап безгә, бабай: 
Чәчикме мәк, чәчикме мәк?

Бабай: 
— Чәчегез, балалар.

— Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Торыйк, бирсә файда, сорыйк бабайдан. 
Бир җавап безгә, бабай, 
Бир җавап безгә, бабай: 
Чәчәк атамы мәк, чәчәк атамы мәк?

Бабай: 
— Ата, балалар, ата.

— Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Торыйк, бирсә файда, сорыйк бабайдан. 
Бир җавап безгә, бабай; 
Бир җавап безгә, бабай: 
Өлгердеме мәк, өлгердеме мәк?

Бабай: 
— Өлгерде мәк, рәхим итегез!

Шуннан соң кырыйдагы кызлар килеп уртадагыларны иңбашларыннан тотып селки башлыйлар («мәк койдырталар»).

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Бу дустың белән күреш

Бу дустың белән күреш — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе  
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәккә басалар һәм, җырның эчтәлегендә әйтелгән хәрәкәтләрне ясап, «Сандугач-күгәрчен» көенә җырлап әйләнәләр:

 Аякларың тыпырдат  (аякларын тыпырдаталар) 
 Кулларыңны чәпелдәт,  (кул чәпелдәтәләр) 
 Бер монда, бер монда,  (кулларын бер уңда, бер сулда чэпелдәтәләр) 
 Кыен эш түгел бер дә.
 Бер уңга, бер сулга,  (баскан җирдә әйләнеп баш ияләр) 
 Кыен эш түгел бер дә.  (соңгы кыланышлар кабатлана) 
 Башың аска иеп ал,  (башларын аска иеп алалар) 
 Кул бармагың янап ал,  (бармак яныйлар) 
 Бер монда, бер монда,  (уңга, сулга бармак яныйлар) 
 Кыен эш түгел бер дә.  (әйләнеп алалар) 
 Кулларыңны күтәреп  (кулларын сузып күтәрәләр) 
 Алга сал талгын гына.  (талгын, нәфис итеп кулларын төшерәләр) 
 Сал уңга, сал сулга,  (кулларын уңга, сулга салалар) 
 Кыен эш түгел менә,  (әйләнеп алалар) 
 Бу дустың белән күреш,  (уң яктагы дусты белән күрешәләр) 
 Бу дустың белән күреш,  (сулдагы дусты белән күрешәләр) 
 Йә, иптәш, йә, әйлән,  (әйләнәләр) ''''
 Бик кыен түгел бу эш.  (баш ияләр)

Уен шуның белән бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Шалкан (уен)

Шалкан — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар кулга-кул тотынып түгәрәккә басалар. Бер физик яктан көчлерәк бала уртада кала. Ул «шалкан» була. Калганнары түгәрәк буенча хәрәкәт итеп җырлыйлар. Җырларның эчтәлеге түгәрәк уртасында хәрәкәт белән гәүдәләндерелә.

 Бабай шалкан утырта,
 Шалкан үсә, зур була.
 Зур була, бик зур була,
 Бабай йолкырга килә («бабай» килә)
 Тарта бабай шалканны,
 Ала алмый суырып («шалкан» ның биленнән алып тарта).
 Чакыра ул ярдәмгә
 Әбине шунда күреп («әби»не чакыра һ. б.).
 Әби тота бабайны,
 Бабай тота шалканны,
 Икәүләп тирләп-пешеп
 Менә тарталар инде.
 Тарталар, әй, тарталар,
 Ала алмыйлар суырып,
 Чакыра әби ярдәмгә
 Малаен шунда күреп.
 Малай тота әбине,
 Әби тота шалканны,
 Менә тарталар инде.
 Тарталар, әй, тарталар,
 Ала алмыйлар суырып.
 Чакыра малай маэмайны,
 Ярдәмгә шунда күреп.
 Маэмай тота малайны,
 Малай тота әбине,
 Әби тота бабайны,
 Бабай тота шалканны.
 Тарталар, әй, тарталар,
 Ала алмыйлар суырып.
 Чакыра маэмай мәчене
 Ярдәмгә шунда күреп.
 Мәче тота маэмайны.
 Маэмай тота малайны.
 Малай тота әбине,
 Әби тота бабайны.
 Бабай тота шалканны,
 Менә тарталар инде.
 Ала алмагач суырып,
 Чакыра мәче тычканны.
 Тычкан мәчене тотып,
 Мәче маэмайны тотып,
 Маэмай малайны тотып,
 Малай әбине тотып,
 Әби бабайны тотып,
 Бабай шалканны тотып,
 Тарттылар, әй, тарттылар,
 Чыгардылар йолкып.
 
Шалканны йолкып чыгаргач, егылып киткән кебек кыланалар. Уен шуның белән тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары