Sciencfikcio

Sciencfikcio estas ĝenro de literaturo kaj kinarto pri okazaĵoj en iugrade probabla mondo, plej ofte estonteco aŭ malproksima pasinteco, sed foje ankaŭ en la nuno (aŭ en paralela mondo aŭ eĉ en ĉi tiu). Ofte ĝi prifilozofiumas aŭ kritikas hodiaŭan socion. 

Literature, ĝi estas larĝa literatura ĝenro inkludita en la superĝenra "spekulativa literaturo", kiu ofte traktas la priskribon de estontaj fikciaj intrigoj tra la evoluo de ekzistantaj ideoj kaj tendencoj en la kampoj de scienco, teknologio, ekonomiko kaj arto kaj iliaj implicoj por la estonteco de la homaro. Sciencfikcia verkisto Robert Heinlein tiele koncize difinis la ĝenron:Realisma hipotezo pri eblaj estontaj eventoj, solide bazita sur scio kaj rekono de la reala mondo, pasinta kaj nuna, kaj kun kompreno de naturo kaj la graveco de la scienca metodo. La termino devenas de la anglalingva science fiction [SAJens FIKŝn], origine scientifiction [sajENTifikŝn]; la termino lanĉita de Hugo Gernsback en sia revuo Amazing Stories en 1926. Internacie, la anglalingva termino "science fiction" disvastiĝis en multajn lingvojn; en la itala, tamen, oni diras fantascienza, kaj la Esperanto-poeto William Auld proponis en Esperanto la analogan vorton fantascienco, kiu tamen ne enradikiĝis.
Kvankam multaj tendencas konfuzi sciencfikcion kun fantazio aŭ trakti la du ĝenrojn kiel unu pecon, tamen la du malsamas unu de la alia, precipe en la bazo de la intrigo: sciencfikcio estu bazita sur faktoj, aŭ almenaŭ sur fikcioj kiuj aspektas kiel faktoj, kaj sciencaj leĝoj aŭ ekzistinta historia realeco kiuj estas evoluitaj per la imago de la verkisto, male al fantasto, kiu ne postulas tian logikon kaj tute okazas en esence imaga mondo. Tamen, ekzistas verkoj kies klasifiko ne estas klara al unu el la ĝenroj. Ekzistas kelkaj oftaj eraroj koncerne sciencfikcion:

 Sciencfikcio ne estas ilo por antaŭdiri la estontecon – ĝi traktas kaj eblajn estontajn evoluojn kaj tiujn, kiuj ne eblas; La realigeblo de la mondo priskribita en la kreado de sciencfikcio tute ne gravas, same kiel kutimas rilate al iu ajn alia literaturo aŭ arto.
 Sciencfikcio, malgraŭ sia nomo, ne estas engaĝita al scienca precizeco kaj ne estas mezurita per tiu skalo. Per la nomo mem oni komprenas ke temas pri scienca fikcio, male al fikcia scienco.
 Sciencfikcio ne estas limigita al la temoj kun kiuj ĝi estas foje identigita - eksterteranoj, kosmoŝipoj, tempovojaĝoj, mutaciuloj, ktp. - sed estas disvastigita sur pli larĝa kampo.

Sciencfikcio ekestis kiel reago al la socia ŝanĝo efikita de la scienco kaj teĥniko de industria revolucio dum la 19-a jarcento. La romano Frankenstein de la anglino Mary Shelley, publikigita en 1818, estas foje rigardata kiel la unua vere sciencfikcia romano, kaj fine de la jarcento transprenis la taskon unue la franco Jules Verne kaj poste la anglo H. G. Wells. Aŭtoroj eksterpoligis onten la principojn kies efikon ili spertis. Ili ankaŭ priskribas imagajn sociojn (utopioj kaj distopioj) rezultintaj el malsamaj kondiĉoj.

Subĝenro temas pri kosmoesplorado. En tiu fariĝas tre okulfrapa kaj solvenda la problemo pri tio, per kiu lingvo parolu la eksterteranoj. Ofte oni sendeviĝas de ĝi enkondukante iun formon de universala tradukilo.

La limoj de la ĝenro ne estas klaraj. Foje verkaĵoj markitaj "scienc-fikciaj" estas vere aventuraĵoj en pli ekzotika ejo aŭ filozofiaj eseoj perrakontigitaj.

Sciencfikcio kaj Esperanto 

Klasika sciencfikcio nesufiĉe ofte estas eldonata en Esperanto. Tiu ĝenro, kiun foje maljuste oni trovas malpli valora ol la aliajn, abundas je elstaraj literaturaĵoj – ne nur distraj, sed profetaj kaj konsciigaj. Ĉar Esperanto estas artefarita lingvo kaj ankaŭ alternativo al la nuna lingvosistemo, pro ambaŭ tialoj estas logike ke Esperanto interesiĝu pri fikciaj realaĵoj kaj pri alternativaj socioj. 

Tiele ekde la komenco de la esperantlingva literaturo estis interesoj kaj por traduki verkojn de diversaj lingvoj ĉu sciencfikciajn ĉu priajn kaj por produkti originalajn verkojn kiaj el Nova Sento de Hyams (1915) aŭ Landoj de l'fantazio de Teo Jung (1927) Vojaĝo al Kazohinio (1941) aŭ Maŝinmondo (1964) de Sándor Szathmári kaj multaj aliaj. 

En 1979 oni kreis la serion Sferoj dediĉita al kolektiva publikigo de diversaj tekstoj en ĉiu numero el 10, fakte ĝis 60 tradukitaj noveloj plus 43 originalaĵoj. Grava verko kiu estas ne nur sciencfikcio sed ĉefe poemo eposa estas Poemo de Utnoa de la kataluna verkisto Abel Montagut. En 2009 Beletra Almanako dediĉis specialan numeron al scienfikcio, nome la numero 4; en ĝi publikiĝis tekstoj de Bernard Golden nome Kosma rubaĵo, de Bjørn A. Bojesen nome Kornon kontraŭ krud’, de István Ertl nome Arnim, de Higinio García nome Rifuzita memuaro, de Rinko Kubota nome Feliĉo de unu talanto, kaj de Liven Dek nome Ne ekzistas verdaj steloj; Godabuk; Infano kaj fiŝo kaj Mineplu´, el kiuj la ĉefa tendenco estas sciencfikcia sed ne nur. En la sama numero estas ankaŭ aliaj tekstoj, nome eseoj aŭ recenzoj pri sciencfikcio.

En 2018 "Literatura Foiro", (n-ro 292, 49-a jarkolekto) dediĉas atenton al Aleksandr Grin kaj lia sciencfikciaĵo "Esperanto" (elrusigita fare de Miĥaelo Bronŝtejn).

Historio 
Fragmentoj de sciencfikcio aperis ekde antikvaj tempoj, kiel egiptaj kredoj pri la formoj de steloj, legendoj pri la dioj de la suno kaj luno, kaj pri la suno kiel ĉaro de fajro. La plej frua verko de literaturo konsiderita sciencfikcio estas la "vera historio" de la siria Lukiano, satira verkisto kiu vivis en la 2-a jarcento p.K. La verko diskutas kaj priskribas vojaĝon al la luno, unuafoje en la konata historio de literaturo. En 1630, la astronomo Johannes Kepler verkis Somnium (latine: La sonĝo), verŝajne la unua sciencfikcia verko verkita laŭ la karakterizaĵoj de la ĝenro en ĝia moderna formo, t.e. - prilaborado, ekspansio kaj evoluo de scienca ideo. Kepler uzis ĉiujn sciencajn sciojn de sia tempo, kaj lia priskribo de la luno estas surprize proksima al la faktoj konataj hodiaŭ. Kepler verkis sian libron tiel, ke li evitis la ekzamenadon de la katolika eklezio, kiu malpermesis al li eldoni sciencan libron pri la luno, verŝajne li tute ne intencis verki sciencfikcian verkon.

La libro konsiderata kiel la unua vera moderna kaj konscia sciencfikcia romano estas Frankenŝtejno, verkita de Mary Shelley en 1818, kaj traktas scienciston, kiu sukcesis revivigi monstron el korpopartoj, ĉi tiu romano ankaŭ estas konsiderata kiel klasika verko de la gotika literaturo. En la 19-a jarcento ĉefrolis du el la grandaj antaŭuloj de sciencfikcio - Jules Verne, kiu verkis verkojn kiel Dudek mil leŭgoj sub la maro, kaj Herbert George Wells, kiu publikigis La tempo-maŝino (The Time Machine, 1895), La milito de la mondoj (The War of the Worlds, 1898), kaj pli. La literaturo de la pulpa magazino, dak al ĝia malmultkosteco, ankaŭ kontribuis al la literatura evoluo de sciencfikcio: multaj el la hodiaŭaj renomaj verkistoj komencis verki novelojn por revuoj kiel Amazing Stories, Analog Science Fiction and Fact, same kiel por malgrandaj fanzinaj revuoj.

En la 20-a jarcento elstaris sciencfikciaj verkistoj Isaac Asimov kaj Arthur C. Clarke.

Teknologia 
Iuj nomas ĝin "malmola sciencfikcio". Ĉi tiu subtipo estas karakterizita per la kreado de estonteca (futurisma) teknologio bazita sur kampoj de precizaj sciencaj: fiziko, astrofiziko kaj kemio kaj foje eĉ inĝenieristiko. Fakte, en la plej multaj sciencfikcia literaturo, inkluzive de la subĝenroj prezentitaj malsupre, ekzistas tavolo de teknologia sciencfikcio. Teknologia sciencfikcio emfazos en la rakonto la ekipaĵon, la teknologion kaj eĉ donos al ili ampleksajn klarigojn pri kiel ili funkcias. Ĉi tiu terminologio estis unue uzata de P. Skyler Miller en 1957, en recenzo de la libro de John Campbell "Insuloj en Spaco" en sciencfikcia revuo Astounding Stories of Super-Science (mallongigita Astounding). Kelkaj el la fikciaj prognozoj realiĝis retrospektive. Ekzemple, Arthur C. Clarke priskribis kaj antaŭdiris komuniksatelitojn jam en 1945 en sia artikolo "Extraterrestrial Relays". Famaj verkistoj de tiu subtipo estas Larry Niven, Vernor Wing kaj, kiel menciite, Arthur C. Clarke.

Ciberpunko, steampunko kaj iliaj derivaĵoj estas rekta daŭrigo de la ĝenro de teknologia sciencfikcio, aŭ sekundara dividado ene de ĝi.

Socia 
Iuj nomas ĝin "mola sciencfikcio". Ĉi tiu subtipo ĉefe rilatas al la futurismaj evoluoj rilataj al homa socio. Ĝi troviĝas ĉefe en konfliktoj bazitaj sur la homaj sciencoj kaj sociaj sciencoj – kiel psikologio, sociologio, antropologio kaj politika scienco.

Famaj verkistoj en ĉi tiu subĝenro estas Ursula Le Guin, Philip K. Dick, Ray Bradbury kaj Kazuo Ishiguro. Estas verkistoj, kies verkoj estas ĉe la limo inter malmola kaj mola sciencfikcio, kiel Mac Reynolds, kies verkoj traktas politikon kombinitan kun evoluoj en la kampo de komputiloj kaj prezentas ciber-terorismon.

La subĝenro de la utopia kaj distopia spekulativa literaturo ankaŭ povas esti atribuita al tiu subĝenro. Iuj satiraj romanoj foje estas ankaŭ asociitaj kun ĉi tiu subĝenro, kiel La Vojaĝoj de Gulivero, 1984, Brave New World kaj pli.

Tempovojaĝado kaj alterna historio 
Verkoj pri tempovojaĝado estis verkitaj jam en la 18-a kaj 19-a jarcentoj. Tiuj ĉi verkoj traktas komplikajn problemojn kaj paradoksojn estiĝantajn de tempovojaĝado, ekzemple la paradokso pri la mordo de ties propra avo. Alternativa historio similas al tempovojaĝo, kie ni revenas al certa punkto en la pasinteco, kie la historio disvolviĝas, tamen ĝi estos en nova direkto, kiun la verkisto elektis. La nuna punkto, ĉe kiu la rakonto okazas, povas esti adaptita al la nuna, pasinta aŭ eĉ estonta. Verkistoj kiuj skribis librojn de ĉi tiu speco estas Philip K.. Dick kies verkaĵo The Man in the High Fortress prezentas alternativan historion en kiu Nazia Germanio kaj Imperia Japanio fariĝas la venkantoj el la Dua Mondmilito, Vladimir Nabokov en sia libro Ada or Ardor: A Family Chronicle.

Kelkaj libroj estis konsiderataj antaŭ kelkaj jardekoj kiel apartenantaj al malsama ĝenro ene de sciencfikcio kaj moviĝis kun la tempo al la ĝenro de alternativa historio, ĉar la nuna tempo en kiu la rakonto okazas fariĝis por ni pasinta tempo. 2001: A Space Odyssey de Clarke aŭ 1984 de Orwell, ekzemple, jam estas alternativa historio por ni.

Eksterterana 
La intrigo de eksterterana sciencfikcio kutime rondiras ĉirkaŭ la komenca renkonto kun inteligentaj eksterteranoj. Tio estas eble la plej fama ĝenro de la 1940-aj ĝis la 1960-aj jaroj, kiu donis al sciencfikcio sian famon. Centoj da filmoj estis bazitaj sur tiu formato. Plejparte, la eksterteranoj estis portretitaj kiel malamikoj de la homaro, aŭ kiel invadantoj. Ĉi tiu ĝenro povas esti atribuita al opereca ĝenro, sed la evoluo de la ĝenro en sciencfikciajn klasikaĵojn kaj la perdo de la norma strukturo de tiu trouzita opereca ĝenro, metas ĝin kiel ĝenron en si mem.

Ĉi tiu ĝenro havas tri ĉefajn tipojn:

 Komenca renkonto, kiu okazas sur la Tero aŭ en la sunsistemo. Ĉi tiu estas la plej ofta tipo. Rimarkindaj ekzemploj: The Road, Hitchi seriala renkonto.
 Komenca renkonto kiu okazas sur aŭ proksime de la eksterterana planedo de la eksterteranoj. Ekzemploj: The Mote in God's Eye (La Alfebro en la okulo de Dio), The Lovers (Geamantoj).
 Renkontiĝo ĉe la mezvojo 

Esceptaj ekzemploj estas la Hitchi-serialo de Frederick Paul, Solaris de Stanislav Lem, kaj Odiseado 2001 de Arthur C. Clarke, tute devias de la opereca strukturo. La Hitchi-serialo elektas trakti la elementon de distopio, kaj la esperon de plibonigado de la mondo trovante eksterteran teknologion. Stanislav Lem preferas emfazi la absolutan strangecon de eksterteranoj. Arthur C. Clarke kutime preferas lasi legantojn neinformitaj pri la eksterteranoj kaj ilia priskribo, kaj preferas prezenti iliajn agojn.

Alia areo en la eksterterana ĝenro traktas la interagon inter la homaro kaj eksterteranoj longe post la unua renkonto. Ekzemploj de tio estas la serio "The Uprising World" de David Glen Brin, kiu inkluzivas la libron The Uplift War, kaj RingWorld de Niven, kiu mem estas parto de la konata spacserio kiu ampleksas multajn areojn de sciencfikcio.

Opereca, aŭ kosmoopero 
Kosmopero emfazas romantikajn kaj melodramajn aventurojn, kiuj okazas ĉefe aŭ plej ofte en la kosmospaco. Tiuj aventuroj implikas konflikton inter du partioj kun iu teknologia akcelo. La ĉefa karakterizaĵo de kosmooperoj estas ke ili tendencas esti epopeaj en grandeco kja amplekso. Ĉi tiuj rakontoj estas ofte konstruitaj en Homera tradicio, laŭ kiu grupo de aventuristoj estas ĵetitaj en malamikan medion okupata en lukto inter la militantaj partioj. La trilogio de la Stelmilitoj kaj la televidserio Babylon 5 estas ekzemploj de ĉi tiu subĝenro.

Apokalipsa 
Fikcia apokalipso estas subĝenro de sciencfikcio kaj hororo kiu priskribas la finon de civilizo. Ĉi tiu apokalipso estas kutime prezentita kiel rezulto de katastrofo kiu povas esti ekzisteca risko kiel zombia apokalipso, atommilito, amasmortiga pesto, eksterterana invado, okazaĵo de efiko de asteroido kiu frapas la Teron, robota transpreno, teknologia neordinaraĵo - singulario, supernatura okazaĵo, eskatologio, ekstrema klimata ŝanĝo, resursomalplenigo, ekologia kolapso aŭ alia katastrofo.

Premioj 

 Premio Hugo - ĉiujara premio por la plej bonaj sciencfikciaj aŭ fantaziaj rakontoj de la pasinta jaro, kaj la plej diskonigitaj okazaĵoj en la kampo de admiro, arto kaj dramo selektitaj fare de adorantoj kaj aljuĝita ĉe la ĉiujara Monda Sciencfikcia Kongreso.
 Premio Nebulozo - Ĉiujara premio de la American Science Fiction and Fantasy Writers' Association (SFWA) al la plej bonaj sciencfikciaj verkistoj publikigitaj en Usono dum la du jaroj antaŭ la premioceremonio. Kontraste al la Premio Hugo, la gajnantojn elektas verkistoj, ne fervoruloj.
 Premio Saturno - ĉiujare aljuĝita fare de la Akademio de Sciencfikcio, Fantazio kaj Hororaj Filmoj por marki la plej bonajn sciencfikciajn, fantaziajn kaj hororajn filmojn en kino kaj televido.

Subĝenroj 
 Utopifikcio
 Dizelpunko
 Kosma opero

Famaj verkistoj 

 Douglas Adams
 Brian W. Aldiss
 Kingsley Amis
 Poul Anderson
 Jean-Pierre Andrevon
 Georges-Jean Arnaud
 Catherine Asaro
 Neal Asher
 Isaac Asimov
 Margaret Atwood
 Ayerdhal
 James G. Ballard
 Iain Banks
 René Barjavel
 Greg Bear
 Gregory Benford
 Cyrano de Bergerac
 Alfred Bester
 James Blish
 Ray Bradbury
 Marion Zimmer Bradley
 David Brin
 Fredric Brown
 John Brunner
 B.R. Bruss
 Serge Brussolo
 Lois McMaster Bujold
 Miĥail Bulgakov
 Kir Buliĉov
 Anthony Burgess
 Edgar Rice Burroughs
 Octavia E. Butler
 Karel Čapek
 Orson Scott Card
 Francis Carsac
 C. J. Cherryh
 Konstantin Ciolkovskij
 Liu Cixin
 Arthur C. Clarke
 Hal Clement
 L. Sprague De Camp
 Edmund Cooper
 Richard Cowper
 Michael Crichton
 Philippe Curval
 Avram Davidson
 Charlemagne Ischir Defontenay
 Samuel R. Delany
 Arthur Conan Doyle
 Michel Demuth
 Yves Dermèze
 Philip K. Dick
 Thomas M. Disch
 Hans Dominik
 Françoise d'Eaubonne
 Greg Egan
 Suzette Haden Elgin
 Harlan Ellison
 Philip José Farmer
 Hugo Gernsback
 David Gerrold
 William Gibson
 Ron Goulard
 Christian Grenier
 Aleksandro Grin
 Léon Groc
 Jimmy Guieu
 James E. Gunn
 Isidore Haiblum
 Joe Haldeman
 Edmond Hamilton
 Harry Harrison
 Robert A. Heinlein
 Frank Herbert
 Albert Higon
 Fred Hoyle
 Aldous Huxley
 Paul d'Ivoi
 Ivan Jefremov
 Michel Jeury
 Gérad Klein
 Damon Knight
 Cyril M. Kornbluth
 Henry Kuttner
 Nancy KRESS
 Jean de La Hire
 Xavier de Langlais
 Kurd Lasswitz
 Keith J. Laumer
 Thanit Lee
 Ursula K. Le Guin
 Fritz R. Leiber
 Muray Leinster
 Stanisław Lem
 Jonas Lenn
 Christian Léourier
 George R. R. Martin
 Barry Malzberg
 Richard Mathesson
 Taiyō Matsumoto
 Maureen F. McHugh
 Anne McCaffrey
 Vonda McIntire
 Georges Méliès
 Robert Merle
 Catherine L. Moore
 George Orwell
 Bob Ottum
 Lewis Padgett
 Edgar Pangborn
 Terry Pratchett
 Alastair Reynolds
 Kim Stanley Robinson
 Carl Sagan
 Pamela Sargent
 Robert J. Sawyer
 Robert Silverberg
 Clifford D. Simak
 Pamela Simpson
 Dan Simmons
 Kurt Siodmak
 Cordwainer Smith
 Edward Elmer Smith
 Evelyne E. Smith
 George Oliver Smith
 Jerry Solh
 George Soria
 Somtow Sucharitkul
 Norman Spinrad
 Jacques Spitz
 Brian M. Stableford
 Olaf Stapledon
 Neal Stephenson
 Bruce Sterling
 Jacques Sternberg
 Robert Louis Stevenson
 John E. Stith
 Pierre Stoltze
 Joseph Michael Straczynski
 Arkadij kaj Boris Strugackij
 Theodore Sturgeon
 Sándor Szathmári, hungara esperantisto
 Leo Szilard
 William Tenn
 Sheri S. Tepper
 Walter Tevis
 Louis Thirion
 James Tiptree, Jr (Kaŝnomo de Alice SHELDON)
 Edwin Charles Tubb
 Francis Valéry
 Jacques Vallée
 Gust Van Brussel
 Jack Vance (Kaŝnomo de John Holbrook VANCE)
 Jean-Gaston Vandel
 Alfred Elton van Vogt
 Julia Verlanger
 John Varley
 Jules Verne
 Henri Vernes
 Pierre Versin
 Bernard Villaret
 Joan D. Vinge
 Vernor Vinge
 Élisabeth Vonarburg
 Kurt Vonnegut Jr
 Roland C. Wagner
 Daniel Walter
 David Weber
 H. G. Wells
 Walter Jon Williams
 Jack Williamson
 Connie Willis
 Joëlle Wintrebert
 Bernard Wolfe
 Gene Wolfe
 Donald A. Wollheim
 Stephan Wul
 John Wyndham
 Roger Zelazny

Famaj verkoj 
 La milito de la mondoj
 Multebraka dio de Dalajno
 Perfekta Civitano
 Gazeto Amazing Stories
Solaris

Originala Esperanta sciencfikcio 
 Filmo: La Verda Stelulo - VHS-formato - 30 minutoj - ĉefrolulo: 'Rolfo' - eldonejo "NANDIR" en Svisio. (CP 1258, CH-1001 Lausanne).
 Romanoj: Misio sen alveno de John Francis, La lumo nutranta de Endre Dudich, Budapeŝto 2003
 Noveloj: Kapturnoj de Higinio García, Sur bluaj planedoj de Laure Patas d’Illiers, Espéranto France, 2021.
 Artikolo: Ĉu vere? (kio okazis en 2049?) Hans Welling, en Monato 7/1999

Sciencfikciaj serioj kaj eldonejoj 

 Sferoj
 La Arĝenta Ŝlosilo

:Kategorio:Sciencfikciaj filmoj 

2001: A Space Odyssey - Aelita - Alien - Blade Runner - Gattaca - Incubus - Metropolis - Star Trek - Battlestar Galactica

Origine en Esperanto: La verda stelulo - VHS-filmo en 30 minutoj, ĉefrolulo: 'Rolfo', eldonejo "NANDIR" en Svisio. (CP 1258, CH-1001 Lausanne).

Sciencfikciaj konceptoj 

alternativa historio - eksterteranoj - kosmoŝipo - nifo - mortoradio - roboto - superheroo - tempovojaĝo - teroformigo

Sciencfikciaj aranĝoj 
 Monda Sciencfikcia Kongreso

Sciencfikciaj premioj 
 Premio Hugo - Premio Nebulozo

Sciencfikciaj gazetoj 
 Analog Science Fiction and Fact

Vidu ankaŭ 
 Fantasto
 Sciencfantasto
 Konvencio de sciencofikcio
 Magia realismo
 Rolludoj
 Sciencfikciaj kongresoj
 Sciencfikcia-fervorularo
 Filka muziko

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 nooSFere : plurlingva retenciklopedio pri sciencfikcio, esperante havebla.
 Tradukoj de scienca fikcio kaj fantasto de Jack Vance.
 美国科幻奇幻作家网
 Sferoj (en OLE).
 Se barbaroj iam (unu el la kvar rakontoj de Jorge Camacho en Sferoj 10)
 Meti limon (rakonto de Sten Johansson en Sferoj 10)
 Sciencfikcio - angla-esperanta sciencfikcia glosaro kaj frazaro

 
Literaturaj temoj