alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Prelazni metali

Prelazni metali se nalaze između IIa i IIIa grupe periodnog sistema elemenata. Ovi metali popunjavaju 3d, 4d i 5d- orbitale dok se na poslednjem energetskom nivou, skoro po pravilu nalaze po dva s elektrona suprotnog spina. Promena broja elektrona javlja se kod elemenata iste periode, a ne grupe kao kod ostalih elemenata. To je razlog zbog koga su sličnosti između elemenata iste periode često veće nego između elemenata iste grupe, a razlike između grupa mnogo manje nego kod glavnih grupa. Za razliku od atoma glavnih grupa ovi metali poseduju jone znatno manjeg atomskog radijusa i kristalne rešetke velikih energija; zato su velike gustine i tvrdoće, i visokih temperatura topljenja i ključanja. Ovi elementi su odlični provodnici toplote i elektriciteta i imaju vrlo dobra mehanička svojstva. Većina jedinjenja prelaznih metala je obojena kako onih u čvrstom stanju tako i onih u rastvorima. Kod prelaznih metala se javlja težnja za građenjem legura i međusobno i sa drugim metalima.
Karakteristična hemijska svojstva prelaznih metala se ogledaju u:
 vrednostima koficijenata elektronegativnosti koji se kreću između 1,1 i 2,2 
 građenju jedinjenja sa različitim oksidacionim brojevima
 težnji da grade kompleksna jedinjenja.

Koficijenti elektronegativnosti pokazuju da ovi metali čine prelaz između najelektronegativnijih metala (glavnih grupa) i nemetala.

Analizom energija jonizacije i poređenjem sa alkalnim i zemnoalkalnim metalima u istoj periodi primećujemo da su vrednosti prvih energija jonizacije veće kod prelaznih metala i da rastu sa porastom atomskog broja. Prelazni metali retko grade jonska jedinjenja, već se jedine gradeći kovalentne molekule, ili veze sa znatnim kovalentnim karakterom.

Građenje jedinjenja sa različitim oksidacionim brojevima karakteristično je za ove metale. U istoj grupi mogu se naći stabilna jedinjenja i sa parnim i sa neparnim brojem.

Jedinjenja prelaznih metala 5. i 6. periode su stabilna, sa visokim oksidacionim brojevima, a kiseli karakter im je u porastu. U jedinjenjima prelaznih metala sa nižim oksidacionim brojevima veza je pretežno jonskog karaktera, dok pri višim oksidacionim brojevima preovlađuje kovalentna veza.

Prelazni metali imaju veliki industrijski značaj jer na njima i njihovim legurama počiva metalurgija. Značajni su i kao biogeni elementi, a od njih se najviše ističe gvožđe.

!
Slabi metali

Slabi metali su kemijska skupina elemenata u p-bloku koji se nalaze između polumetala i prijelaznih metala. Slabi metali su aluminij, galij, indij, kositar, talij, olovo, bizmut, ununtrij, ununkvadij, ununpentij, ununheksij.

Kemijski elementi
Nemetali

Zajedno sa metalima i polumetalima, nemetali su obilježeni po svojstvu ionizacije i spajajućih svojstava. To dolazi ot toga da su jako elektronegativni tj. dobivaju valentne elektrone nego što ih daju.

Nemetali su:

1.) plinovi(gasovi): vodik (H2), kisik (O2), dušik(azot) (N2), klor(hlor) (Cl2), fluor (F2), te plemeniti plinovi: Helijum (He), Neon (Ne), Argon (Ar), Kripton (Kr), Ksenon (Xe), Radon (Rn)

2.) tekućine: brom (Br2)

3.) čvrste tvari: ugljik (C), sumpor (S ili S8), fosfor (P ili P4) i jod (I2)

Nemetali su halogeni elementi, halkogeni elementi, plemeniti plinovi 

Postoji 17 nemetala, koji su veoma zastupljeni u prirodi i nalaze se na desnoj strani PSE. Njihove zajedničke osobine su malena gustoća, savitljivost, ne provode elektricitet (osim grafita), dolaze u sva 3 agregatna stanja i bez sjaja su. Međusobno se spajaj
u kovalentnom vezom, a sa metalima ionskom vezom. 
U periodnom sistemu elemenata na lijevoj strani i u sredini su smješteni metali, na desnoj strani su nemetali, a između njih se nalaze polumetali.

Periodni sistem
Kemijska grupa

Kemijska skupina elemenata ili kemijski niz elemenata je grupa elemenata koja se nalazi ili u jednom stupcu u tablici periodnog sustava elemenata ili u susjednim stupcima, a dijele slična kemijska svojstva.

Glavne kemijske skupine su:
 Alkalni metali
 Prijelazni metali
 Lantanoidi
 Aktinoidi
 Slabi metali
 Polumetali
 Nemetali
 Plemeniti plinovi

Periodni sistem

ca:Sèrie química
en:Chemical series
nl:Periodieke tabel, reeks
Andamanci

Andamanci u širem smislu predstavlja naziv za stanovnike Andamanskih otoka.

U užem smislu je to naziv za srodne domorodačke etničke grupe, u antropološkom smislu slične Negritosima u drugim dijelovima Azije, koja na Andamanskom otočju živi 14.000 godina. 

Sve do polovice 19. vijeka Andamanci su bili jedna od najizoliranijih etničkih grupa na svijetu. Predstavljali su jedinu grupu koja nije znala praviti vatru.

Nakon što su Britanci na Andamanima sagradili kažnjeničke kolonije, Andamanci su se počeli miješati s indijskim i karenskim doseljenicima.

Dvije grupe - Sentinelci i Jarawe - su ipak uspjele očuvati vlastiti identitet, najčešće odbijajući bilo kakav kontakt s vanjskim svijetom.

Veze 
 Andamanski jezici

Etničke grupe Indije
Grb SFRJ

Grb bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije predstavlja šest baklji okruženih žitom koje gore zajedno. Zajednička vatra šest baklji predstavlja bratstvo i jedinstvo šest republika bivše Jugoslavije: Bosne i Hercegovine, Makedonije, Srbije, Slovenije, Hrvatske i Crne Gore. Datum na grbu je 29. novembar 1943. kada se u Jajcu po drugi put sastao AVNOJ. Taj datum je postao dan republike posle Drugog svetskog rata.

Grb je tokom 1943. oblikovao Đorđe Andrejević Kun, poznati beogradski umetnik, tada član propagandnog odeljenja NOV i POJ i nakon rata akademik i profesor na beogradskoj Akademiji likovnih umetnosti. Datum 29.-{XI}- 1943. je na grb dodat nakon zasedanja AVNOJ-a, a grb je, u ponešto izmenjenom obliku, zvanično usvojen tek Ustavom FNRJ 1946. Interesantno je da se na novom državnom grbu proglašenom 1946. nalazio plamen od pet buktinja—simbolom brastva pet naroda: Srba, Hrvata, Slovenaca, Makedonaca i Crnogoraca. Šesta buktinja, koja je predstavljala Muslimane (danas Bošnjake), ili pak šest jugoslovenskih republika, pridružena je plamenu dve decenije kasnije.

Vidi još 
 Istorija Jugoslavije
 Grbovi jugoslovenskih socijalističkih republika

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija
J

en:Emblem of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia
Nihali

Nihali ili Nihali je naziv za etničku grupu koja živi u okrugu Buldana u indijskoj državi Maharashtra. 

Ima ih oko 2000 i govore vlastitim Nihali jezikom, čije je porijeklo još uvijek nejasno i koji pripada tzv. izoliranim jezicima. Nihali jezik ima dosta posuđenica iz Korku jezika, hindija i marathija.

Pripadnici naroda Nihali su tradicionalno u inferiornom položaju prema narodu Korku.

Eksterni linkovi 
 Ethnologue Report
 The Status of Nihali

Narodi
Etničke grupe Indije
Nivhgi

Nivhgi ili Giljaci (нивхгу ili ?), domorodački su narod Ruskog dalekog istoka, koji živi na ušću rijeke Amur i na obližnjem otoku Sahalin.

Nivhgi su vijekovima bili vazali Mandžurskog carstva, a od Mirovnog sporazuma u Nerčinsku 1689. godine služili kao posrednici između Mandžuraca, Rusije i Japana.

Nivhgi su dosta pretrpjeli od kozaka i od carističke Rusije koja je njihovu domovinu na Sahalinu pretvorila u kažnjeničku koloniju. Nakon rusko-japanskog rata, dio Nivhga na Sahalinu je 1905. godine potpao pod japansku vlast i tamo ostao do 1945. godine. 

Dio Nivhga koji je ostao pod Rusijom je kasnije, u sovjetsko doba, dobio vlastitu Giljačku Autonomnu Oblast. Sovjeti su Nivhge često voljeli navoditi kao narod koji je pod njihovom vlašću napravio najveći napredak, odnosno prešao "direktno iz kamenog doba u socijalizam".

Nakon raspada Sovjetskog Saveza, Nivhgi, koji uglavnom žive na Sahalinu, se bore protiv planova za eksploataciju nafte koja bi poremetila ekološku ravnotežu i njihov tradicionalni način života.

Literatura 
 Anton Čehov: "Ostrov Saxalin" Eng. transl. Brian Reeve, Cambridge 1993.
 Bruce Grant: "In the Soviet House of Culture" , Princeton 1995. 
 Lev Shternberg: "The Social Organization of the Gilyak", Seattle 1999.

Eksterni linkovi 

 The Nivkhs 
 Sound Materials of the Nivkh Language The World's Largest Sound Archive of the Nivkh Language on the Web
 http://www.pacificenvironment.org/russia/sakhalin/index.html  Shell Oil on Sakhalin - Putting Profits before People and the Environment

Narodi
Etničke grupe Rusije
Mandžurija
Buriši

Buriši ili Buruši je naziv za etničku grupu koja živi u dolini Hanza u sjevernom Pakistanu, iako se manji dio može naći i u oblastima Nagarske i Jasinske doline, te u susjednoj Indiji.

Buriši se od ostalih naroda razlikuju po buriškom jeziku, koji lingvisti trenutno ne mogu povezati s nijednim drugim jezikom na svijetu.

To je razlogom raznih spekulacija o porijeku Buriša. Neki ih smatraju ostacima drevnog indijskog stanovništva koje je preživjelo arijsku invaziju, dok legende govore da je riječ o potomcima vojske Aleksandra Velikog.

Buriša danas ima do 80.000.

Buriši su nekada bili animisti, ali su danas muslimani, uglavnom pripadnici ismailiti, iako među njima ima i sunita i šijita.

Vanjske veze 

 The Burusho 

Narodi
Etničke grupe Pakistana
Jukagiri

Jukagiri (ruski: Юкагиры; jukagirski: одул, čitaj: odul, ili деткиль, čitaj: detkilj) su narod koji živi u istočnom Sibiru. Živi u porječju rijeke Kolime.

Prema popisu iz 2002, ima 1509 pripadnika ovog naroda.

Postoji više skupina Jukagira. 

Jukagiri iz tundre žive uz dolnji tok rijeke Kolime u Jakutskoj.

Jukagiri iz tajge žive uz gornji tok rijeke Kolime u Jakutskoj i Srednjekanskom okrugu u Magadanskoj oblasti.

Do vremena kad se dogodilo veliko rusko naseljavanje Sibira u 17. stoljeću, Jukagirske plemenske skupine Čuvani, Hodini, Anauli i ini su nastanjavali ozemlje od rijeke Lene do ušća rijeke Anadira.

Jukagirima se broj smanjio između 17. i 19. stoljeća zbog epidemija, ratova  i carske kolonijalne politike. Neki od Jukagira su se asimilirali u Jakute, Evenke i Ruse.

Jukagiri govore svojim jukagirskim jezikom.

Etničke grupe Rusije
Keti

Keti (Кеты na ruskom) su sibirski narod koji govori ketski jezik. U carskoj Rusiji su ih zvali ostjacima, bez da su ih razlikovali od drugih sibirskih naroda. Kasnije su se nazivali Jenisejskim Ostjacima, jer žive u donjem i srednjem bazenu Jeniseja, u Krasnojarskom kraju Rusije (oblasti Turuhansk i Baikit). 

Keti su potomci ribarskih i lovačkih plemena jenisejske tajge, koji su bili preuzeli kulturu nekih južnosibirskih plemena koja govore ketskim jezikom. Keti su postali dio ruske države u 17. vijeku. Bavili su lovom, ribolovom te uzgojem jelena na sjeveru. Službeno su priznati kao Keti 1930-ih, kada je Sovjetski Savez počeo primjenjivati politiku samodefiniranja prema domorodačkim narodima. Prema popisu stanovništva iz 2002. godine ima oko 1494 Keta u današnjoj Rusiji (1200 godine 1970). 

Ketski jezik se smatra izoliranim jezikom. Ket znači "čovjek" (množina deng "ljudi, narod"). Keti na rijekama Kas, Sym i Dubčes koriste izraz jugun kao vlastito ime. 

Godine 1926, bilo je 1.428 Keta, od čega 1225 (85.8%) su govorili ketskim jezikom. Popis iz 1989. je naveo 1.113 Keta te samo 537 (48.3%) sposobnih govoriti ketski jezik.

Antropološki gledano, Keti imaju mongoloidske i uralske osobine. Boja kože i očiju je svjetlija nego kod Mongola, ali tamnija nego kod uralskih naroda. Rast im je relativno nizak i zdepast. Godine 1843. je A. Th. von Middendorff opisao Kete kao "gojazne s tankim nogama i sporim hodom, smuknutim očima i brzim govorom. Usprkos mongolskih osobina dosta sliče na Fince".

Literatura 
 A. Th. von Middendorff, Reis Taimхrile, Tallinn 1987

Eksterni linkovi 

 The Kets
 The Ket and Other Yeniseian Peoples 

Jenisejski narodi
Narodi
Etničke grupe Rusije
Ket (razvrstavanje)

Ket je naziv koji se koristi za:
 vrstu jedrenjaka.
 Ket, rijeku u Rusiji
 pripadnika naroda zvanog Keti.
Keti (razvrstavanje)

Keti je izraz za:
 narod u Sibiru;
 popularna skraćenica za žensko ime Katarina, na područje bivše Jugoslavije preuzet iz engleskog jezika (Cathy, Kathy).
Korjaci

Korjaci su čukotsko-kamčatski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnom okrugu Korjakija, u kojem čini 27% stanovništva, i u kojem predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (51%). U verskom pogledu, Korjaci praktikuju tradicionalna verovanja (šamanstvo), a govore korjačkim jezikom, koji spada u čukotsko-kamčatsku porodicu jezika.

Ukupno ih ima oko 9.000.

Vidi još 
 Korjakija
 Spisak naroda sveta

Eksterni linkovi 

 Site about the Koryak people

Čukotsko-kamčatski narodi
Etničke grupe Rusije
Čukči

Čukči (Chukchee) su čukotsko-kamčatski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnom okrugu Čukotka, u kojem čini 24% stanovništva, i u kojem predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (52%). U verskom pogledu, Čukči praktikuju tradicionalna verovanja (šamanstvo), a govore čukotskim jezikom, koji spada u čukotsko-kamčatsku porodicu jezika.

Ukupno ih ima oko 16.000.

Vidi još 
 Čukotka
 Spisak naroda sveta

Literatura 
 Patty A. Gray, 2005, The Predicament of Chukotka's Indigenous Movement: Post-Soviet Activism in the Russian Far North (Cambridge)
 Anna Kerttula, 2000, Antler on the Sea (Cornell University Press)
 Waldemar Bogoras, 1909, The Chukchee (Memoirs of the American Museum of Natural History)
 The Red Book of the Peoples of the Russian Empire 
 All Things Arctic

Čukotsko-kamčatski narodi
C
Evenki

Evenki (raniji naziv: Tunguzi) su tungusko-mandžurski narod, koji pretežno živi u Kini i Rusiji. U Rusiji, Evenki imaju svoj autonomni okrug Evenkiju, u kojem čine 22% stanovništva, i u kojem predstavljaju drugi narod po brojnosti, posle Rusa (62%). Evenki su većinom pravoslavne veroispovesti, ali su sačuvali i tradicionalna verovanja (animizam, šamanstvo). Govore evenkskim jezikom, koji spada u tungusko-mandžursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 43.000, od toga u Kini 28.000, a u Rusiji 15.000.

Eksterni linkovi 

 Evenks

Etničke grupe Rusije
Etničke grupe Kine
Burjati

Burjati su mongolski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Burjatiji, u kojoj čini 24% stanovništva, i u kojoj predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (70%), zatim u autonomnom okrugu Ust-Orda Burjatija, u kojem čini 37% stanovništva, i u kojem predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (58%), i u autonomnom okrugu Aga Burjatija, u kojem čini etničku većinu (55%). Burjati su delom pravoslavne, a delom budističke veroispovesti. Govore burjatskim jezikom, koji spada u mongolsku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 476.000, od toga u Rusiji 404.000, a u Mongoliji 71.000. 

Etničke grupe Rusije
Burjatija
Mongolski narodi
Mongoli

Pod pojmom Mongoli se, u užem smislu, podrazumijevaju pravi Mongoli, koji se jezično mogu grubo podijeliti na Istočne i Zapadne Mongole. U širem smislu, pod tim se nazivom podrazumijevaju i mongolski narodi, dakle, narodi koji govore nekim mongolskim jezikom. Oni pak, u pravilu, sami sebe nazivaju drugim imenima.

Porijeklo imena 
Ime "Mongol" potiče iz tunguskih jezika i znači "nepobjedivi". Nekada se odnosilo na jedno malo, beznačajno pleme koje je živjelo u srednjem toku rijeke Onon. Kasnije se, za vrijeme Džingis Kana u 13. stoljeću uobičajilo kao skupni naziv za cijeli narod.

Današnje mongolske etničke skupine 
U raznim državama u kojima žive pripadnici mongolskih naroda i etničkih skupina linije razgraničenja između "plemena" i "naroda" se jako razlikuju. U zemlji s najvećim brojem mongolskog stanovništva, Narodnoj Republici Kini Mongole smatraju jednim narodom. Timed-, Chahar-, Ordos-, Bargut-, Burjat- i Oirat- Mongoli se svi smatraju narodom Mongola. Uz njih, postoje i drugi narodi koji govore mongolskim jezicima, kao što su: Daur, Tu, Dongksiang, Bonar i dio naroda Jogur. 
Oni se, kao što je rečeno, ne smatraju po nacionalnosti Mongolima, nego su samostalne nacionalnosti. 

U državi Mongoliji žive tri plemena istočnih Mongola i jedno zapadnih Mongola.

I u Rusiji živi nekoliko skupina koje pripadaju istočnim i zapadnim Mongolima.

Narodi Moghol, Hazara i Aimak žive raspršeni i u Afganistanu i u Pakistanu.

Prema gore navedenom principu, u 2000 godini je u popisu stanovništva u Kini izbrojano 5,813.947 Mongola.

Vanjske veze 

 Ethnic groups of Mongolia
 Ethnic map of Mongolia

Mongolski narodi
Etničke grupe Mongolije
Etničke grupe Kine
Etničke grupe Rusije
Karakalpaci

Karakalpaci su turkijski narod koji najvećim svojim dijelom je nastanjen na području Uzbekistana, točnije u njegovoj autonomnoj republici Karakalpačkoj, u kojoj, zajedno sa srodnim Kazacima čine 60% stanovništva.

Karakalpaci su većinom islamske vjeroispovijedi, a govore karakalpačkim jezikom, koji spada u turkijsku skupinu altajske jezične porodice.

Ukupno ih ima oko 620,000, od toga u Uzbečkoj 518 301.

Turkijski narodi
Etničke grupe Uzbekistana
Etničke grupe Turkmenistana
Ujguri

Ujguri su turkijski narod, koji pretežno živi u Kini, odnosno u autonomnoj pokrajini Sinđang Ujgur, u kojoj čini relativnu etničku većinu od 45%. Ujguri su većinom islamske veroispovesti, a govore ujgurskim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika.

Ujgura ukupno ima oko 8,852.000, od toga u Kini 8,569.000, a u Kazahstanu 232.000.

Povezano 
 Sinđang Ujgur
 Turkijski narodi

Turkijski narodi
Etničke grupe Kine
Etničke grupe Kazahstana
Etničke grupe Kirgistana
Etničke grupe Rusije
Gagauzi

Gagauzi su turkijski narod, koji pretežno živi u Moldaviji, odnosno u autonomnom regionu Gagauzija, u kojem čine oko 83% stanovništva. Gagauzi su većinom pravoslavne veroispovesti, a govore gagauškim jezikom, koji spada u turkijsku porodicu jezika.

Gagauza ukupno ima oko 207.000, od toga u Moldaviji 177.000, u Bugarskoj 15.000, u Turskoj 14.000.

Turkijski narodi
Etničke grupe Moldavije
Dolgani

Dolganci odnosno Dolgani (ruski: Долганы ; vlastiti naziv: долган, тыа-кихи, саха) su turkijsko-mongolski narod koji živi na području Tajmirskog autonomnog okruga u Krasnojarskom kraju u Rusiji. Prema popisu iz 2002. ima 7.261 pripadnika, od čega 5.517 u Tajmirskom autonomnom okrugu.

Dolganci govore dolganskim jezikom, narječjem jakutskog jezika. Dolganski identitet pojavio se u 19. i ranom 20. stoljeću, kada su neki od Evenka, Jakuta, Eneca i tzv. tundarski seljaci doselili na ovo područje iz porječja rijeke Lene i Olenjoka.

Izvorno, Dolganci su bili nomadi i bavili su se uzgojem karibua i lovstvom. Za sovjetskog doba, prešli su na sjedilački način života i formirali su kolhoze, angažiravši se u uzgoju karibua, lovu, ribolovu, mljekarstvom stočarstvu, kao i povrtlarstvu.

Većina Dolganaca pripada ruskoj pravoslavnoj crkvi. Stara animistička vjerovanja još uvijek su zastupljena.

Etničke grupe Rusije
Tajmirski autonomni okrug
Jakuti

Jakuti ili Sahi (ili Sahalari) (jakutski: Саха (ili Сахалар)), su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Jakutiji, u kojoj čini 48% stanovništva, i u kojoj predstavlja prvi narod po brojnosti, pred Rusa (40%). Jakuti su većinom pravoslavne veroispovesti, a govore jakutskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 378.000.

Vidi još 
 Jakutija
 Turkijski narodi
 Spisak naroda sveta

Vanjske veze 
 A good brief description of Yakut Society
 Russian translatons of Yakut texts (heroic poetry, fairy tales, legends, proverbs, etc)  
 A multi-language dictionary: Yakut - Classical Mongolian - Khalkha - Russian - German - English  
 Historical and administrative background 

Etničke grupe Rusije
Jakutija
Altajci

Altajci su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Altaj, u kojoj čini oko 31% stanovništva, i u kojoj predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (57%). Altajci delom praktikuju tradicionalna verovanja (šamanstvo), a delom su pravoslavne veroispovesti. Govore altajskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 74,238.

V. također 
 Altajski narodi

Izvori 

Altaj
Etničke grupe Rusije
Hakasi

Hakasi su turski narod koji živi u ruskoj republici Hakasiji u južnom Sibiru. Govore hakaskim jezikom.

Povijest naroda 
U 17. stoljeću na području današnje Hakasije je bilo središte područja Jenisejskih Kirgiza, koji su tada bili vazali raznim mongolskim vladarima.

Nakon povlačenja Kirgiza, slijedilo je rusko osvajanje, i za njim struja ruskih poljodjelskih doseljenika. Po jednoj teoriji, Hakasi su narod srodan Kirgizima (postoji teorija moguće je da su Hakasi potomci Kirgiza koji su ostali iza kad je većina tog naroda počela seliti prema jugozapadu). Tradicionalno su Hakasi naseljavali prostranstva uz središnjim tok rijeke Jenisej u Sibiru, i bili su nomadski stočari. 

Uokolo minusinskih rudnika zlata nastalo je 1820-ihn industrijsko središte. Dio domorodaca u 19. stoljeću je preuzeo ruski način života i 
u zadnja dva stoljeća su pokršteni (postali su vjernici ruskog pravoslavlja). Ruske vlasti su ih prisilile na Sjedilački život.

Tijekom ruske revolucije 1905. nastao je autonomistički pokret. Nakon pobjede sovjeta, 1923. se osnovalo nacionalni okrug Hakasa, koji je 1930. dobio status autonomne oblasti. 1992. ta oblast izrasta u današnju republiku Hakasiju.

Pregled 
U Republici Hakasiji čine samo 12% stanovništva (65.421 prema popisu iz 2002.) U Rusiji su poznati i po drugim, uglavnom povijesnim imenima: Minusinski Tatari, Abakanski Tatari i Jenisejski Turci.

Etničke skupine, tradicionalno gospodarstvo 
1923. su etničke skupine Biltiri, Sagaji, Kvače i Ksizili (Xyzyl) obuhvaćene pod Hakase. Njihove tradicionalne gospodarske djelatnosti su bile nomadsko stočarstvo, djelimice praćeno poljodjelstvom, lovom i ribolovom.

Biltiri su se u "predrusko vrijeme" bili specijalizirali za kovačke rukotvorine.

Vidi još: Čulimci, Kamasini, Šori

Religija 
Tradicionalna religija Hakasa je šamanizam s primjesama budizma. Od 19. stoljeća mnogi su prešli na rusko pravoslavlje.

Gospodarstvo 
Tradicionalne gospodarske grane su nomadsko stočarstvo, zemljoradnja, lov i ribolov.

Hakasija
Etničke grupe Rusije
Tuvinci

Tuva, također Tiva, Tuvinci, Tivinci, Tuvanci ili  Tivanci (Urjanhajci; engl. Tuvas, Tuvans, Tuvinians /citat: The Buryats and Tuvas are Buddhists, the rest – Orthodox./; mong. naziv im je Uryankhai, Uriankhai), stočarski su narod turkijske jezične skupine nastanjen u Rusiji (206.000), Mongoliji (28.000) i Kini (3.400).

Tuva govore više narječja: središnje, zapadno, sjeveroistočno, jugoistočno i tuba-kizhi tuvinski. Uzgajivači su konja i 
goveda. Najsrodniji su im Sojoti (engl. Soyots) iz Burjatske. 

Tuva se dijele na dvije etničke skupine, to su Zapadni Tuva i Todžini (jezik (?) Тоджинцы; engl. Todzhins) nastanjeni u Tuvi, Rusija. Tuvinska dijaspora živi i u Mongoliji gdje su poznati kao Cengel Tuvinci (engl.: Tsengel Tuvinians) ili Altajski Tuvinci. Dosta srodni Sojoti (jezik (?) Сойоты), kako sebe zovu, inače nastanjeni u Burjatskoj, ponekad se nazivaju imenom Okinski (engl. Okinsky) Tuvinci. Izvorna vjera im je animizam, danas su budisti.

U slavenskim jezicima ovaj narod poznat je kao Tuvinci: Odpradavna zili Tuvinci, patrici k asijskym narodum. '...zaradi vpliva Tibeta, so bili Tuvinci po tradiciji budisti.' ...Asi 77 % obyvatel tvoří turkičtí Tuvinci, Rusů. 

Naziv Tuvinci nema nikakvu etničku vrijednost, ovim terminom ponekad se naziva stanovništvo Tuve, kao što su, za primjer, Teksašani, stanovnici Teksasa, ili Njujorčani stanovnici grada ili države Njujork.

Običaji Tuvinaca 

Zemlja Tuva naroda je planinsko područje, ljeta su vruća i suha (43 stupnja), zime strahovito hladne (do -61 stupanj), područje ima oko 300 sunčanih dana godišnje. Večina ih živi od stoke, poljodjelstvo je ograničeno, nešto ječma, zobi i prosa. Većina Tuvinaca je ipak nomadska koja sezonski migrira sa svojim stadima. Nizinski Tuvinci pak žive u velikim šatorima poznatim kao 'ger' ili 'yurta'. Glavna hrana Tuvinaca je meso, ovčetina, govedina, kozje meso, te meso konja, deva, sobova. Do mesa divljači dolaze lovom.

U prošlosti tuvinska ženidba počinje u 12. ili 13-oj godini (danas 18), mladu su naravno tražili roditelji a par je ispočetka živio kod muževe obitelji.

Šamanizam je dosta rasprostranjen među Tuvincima, a proučavali su ih tuvinolozi ('tuvinologists', tuvinologija, znanost o Tuvincima) L.P. Potapov, V.P. Dyakonova, E. Taube, S.I. Weinstein, M.B. Kenin-Lopsan i N.A. Alekseev, dokazavši da je šamanizam sastavni dio njihovog duhovnog i kulturnog života. Šamanski bubanj, maske i šamanska odjeća tipični su za tuvinski kao i sibirski šamanizam.

Današnji Tuvinci 1/3 su budisti, trećina prakticira šamanizam, ostali su ateisti. Budizam među njih dolazi 1700-ih godina. Sovjeti 1930-ih uništavaju većinu samostana. Monasi su morali pobjeći. Budizam se ipak održao među Tuvincima iz Tuve.

Utjecaj šamanizma je još jak. Sedmog i četrdesetdevetog dana nakon nečije smrti održavaju pogrebne ceremonije. Kod njih se vjeruje da se duša u tijelu zadržava još sedam dana nakon smrti, tada je spremna za odlazak u 'Kraljevstvo mrtvih'.

Šaman vodi brigu o bolesnima i komunicira sa duhovima.

Vanjske poveznice 
  
 Khoomei Festival 
 Mitohondrija
 Putopis 
  
 Religion 
 Tuvas 

Narodi
Etničke grupe Rusije
Truhmeni

Truhmeni su etnička grupa Turkmena, koja pretežno živi u Rusiji, na severu Kavkaza (Stavropoljski kraj), gde su se naselili krajem 17. veka. 

Turkmeni
Etničke grupe Rusije
Kavkaz

en:Trukhmens
sr:Truhmeni
Nogajci

Nogajci su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Dagestan, u kojoj čini 2% stanovništva, i u kojoj predstavlja deseti narod po brojnosti, posle Avara (28%), Darginaca (16%), Kumika (13%), Lezgina (12%), Rusa (9%), Lakaca (5%), Tabasarana (4%), Azerbejdžanaca (4%) i Čečena (3%). Nogajci su većinom islamske veroispovesti, a govore nogajskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 35.000.

Narodi
Etničke grupe Rusije
Kavkaz
Kumici

Kumici su turski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Dagestan, u kojoj čini 13% stanovništva, i u kojoj predstavlja treći narod po brojnosti, posle Avara (28%) i Darginaca (16%). Kumici su većinom islamske veroispovesti, a govore kumičkim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 233.000.

Vidi još 
 Dagestan
 Turski narodi
 Spisak naroda sveta

Narodi
Etničke grupe Rusije
Kavkaz
Balkari

Balkari su turkijski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Kabardino-Balkariji, u kojoj čini 9% stanovništva, i u kojoj predstavlja treći narod po brojnosti, posle Kabardinaca (49%) i Rusa (32%). Balkari su većinom islamske veroispovesti, a govore karačajevsko-balkarskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Postoji teorija po kojoj su Balkari potomci Prabugara, odnosno, ime Balkar se tumači kao verzija imena Bulgar.

Etničke grupe Rusije
Kabardsko-Balkarska
Kavkaz
Karačajci

Karačajci (Karačajevci) su turkijski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u autonomnoj republici Karačajevo-Čerkeziji, u kojoj čini 31% stanovništva, i u kojoj predstavlja drugi narod po brojnosti, posle Rusa (42%). Karačajci su većinom islamske veroispovesti, a govore karačajevsko-balkarskim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika.

Karačajaca ukupno ima oko 145.000.

Karačajevsko-Čerkeska
Etničke grupe Rusije
Kavkaz
Čuvaši

Čuvaši (čuvaški:чăвашсем; ) su turkijski narod, koji pretežno živi na prostoru između reke Volge do Sibira u Rusiji. Najveći broj osoba koje se etnički izjašnjavaju kao Čuvaši živi  u autonomnoj republici Čuvašiji, u kojoj ova etnička grupa čini 69% ukupnog stanovništva.

Etimologija 
Ne postoji jedna univerzalno prihvaćena interpretacija porekla reči Čuvaš. Kakogod, najučestalije su dve interpretacije.

Suvar 
Prema ovo teoriji reč Čuvaš dolazi od imena hunskoga plemena Suvaš koje je govorilo turskijskim jezikom. Prilagodbom reči iz Lir turskijskog jezika u jezik iz Shaz turskijske podporodice stvorena je reč Čuvaš.

Jăvaš 
Druga teorija pretpostavlja da reč Čuvaš dolazi od turkijske reči jăvaš koja ima značenje prijateljski, miroljubiv i u suprotnosti je sa reči şarmăs koja ima značenje ratoboran po kojoj su nazvani Cheremisi poznatiji kao Marijci.

Religija 
Čuvaši su većinom pravoslavne veroispovesti dok jedan dio pripadnika ove etničke grupe proakticira specifičnu čuvašku Vattisen Yaly religiju.

Izvori 

Čuvaši
Čuvaši
Baškiri

Baškiri (, ) su turkijski narod, koji pretežno živi u Rusiji, odnosno u Republici Baškiriji, u kojoj čini 23% stanovništva, i u kojoj predstavlja tek treći narod po brojnosti, posle Rusa (40%) i Tatara (29%). Baškiri su većinom islamske veroispovesti, a govore baškirskim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika.

Baškira ukupno ima oko 2.000.000.

Vidi još 
 Spisak naroda sveta

Baškirske stranice 
 Bashkir People in Illustrations 
 Bashkirs 

Narodi
Etničke grupe Rusije
Baškirija
Tatari

Tatari (tatarski: татарлар, ruski: татары) su turkijski narod koji pretežno živi u Rusiji. Tatari su većinom islamske religije, a govore tatarskim jezikom, koji spada u turkijsku jezičnu porodicu.

Tatara ukupno ima oko 7,811.000, od toga u Rusiji 5,796.000 (Tatarstan), a u Uzbekistanu 1,020.000.

Povezano 
 Turkijski narodi
 Tatarstan

Izvori

Vanjske veze 

 Tatars in Congress Library (1989)
 The Origins of the Volga Tatars

 
Turkijski narodi
Etničke grupe Rusije
Kirgizi

Kirgizi su turkijski narod, koji pretežno živi u Kirgistanu, gde čini oko 52% stanovništva. Kirgizi su većinom islamske veroispovesti, a govore kirgiskim jezikom, koji spada u tursku grupu altajske porodice jezika.

Kirgiza ukupno ima oko 3,145.000, od toga u Kirgistanu 2,653.000. 

Turkijski narodi
Etničke grupe Kirgistana
Kazasi

Kazasi ili Kazaci su turkijski narod, koji pretežno živi u Kazahstanu, gde čini oko 63% stanovništva. Kazasi su većinom islamske veroispovesti, a govore kazaškim jezikom, koji spada u turkijsku grupu altajske porodice jezika. Kazasi su formirani u naciju tek polovinom devetnaestog vijeka do tada su bili organizirani u plemenske saveze. Etnicki su veoma srodni Kirgizima, u proslosti su vodili nomadski nacin zivota. Danas mali dio Kazaha su nomadi. Islamizacija kazaskih plemena otpocinje u sesnaestom vijeku islam su primili od Arapa medjutim medju nekim Kazasima su se jos uvijek zadrzala predislamska samaisticka vjerovanja.Mada su svi obicajno sunitski muslimani od Oktobarske revolucije vjerske institucije su bile zatvorene sve do 1990 godine. Danas se otvaraju mnoge dzamije i islamske skole tako da je vjerski zivot bolji. 

Kazaha ukupno ima oko 15.000.000, od toga u Kazahstanu 10.098.600, Kini 1.500.000, Uzbekistanu 800.000, Rusiji 647.000.

Eksterni linkovi 

 Suhbat (Atameken Toby)
 Welcome to Kazakstan-1* Welcome to Kazakstan-2

Turkijski narodi
Etničke grupe Kazahstana
Etničke grupe Kine
Etničke grupe Uzbekistana
Etničke grupe Rusije
Uzbeci

Uzbeci (uzbečki: O‘zbek) su turkijski narod koji većinom živi u Centralnoj Aziji odnosno u svojoj matičnoj državi Uzbekistanu i susjednim državama.

Ime 
Porijeklo imena Uzbeka još nije u potpunosti jasno te postoji nekoliko teza. Jedna teze kaže da da su dobili ime po eponimu sultana Uzbek-kana, poznatoga i kao Uzbeg ili Ozbeg koji je bio najduže vladajući kan vladao je 1313. do 1341. godine. Druga kaže da ime znači "samostalni" ili "sam svoj gospodar", iz riječi O'z (sam) i Bek (titula u plemstvu). Suvremena autohtoni izvori obično se koriste pojam uzbek da se odnosi na "ruralna seljaka" i "nomada".

Historija 

Potomci su starih iranskih plemena (Sogdijanaca, Horezmijaca, Masegeta i Saka) koji su se miješali sa turkijskim nomadskim narodima. Kao narod formirali su se u periodu od 15. do 16. vijeka. Zavladavši Centralnom Azijom u 16. vijeku napuštaju nomadski način života. Bave se zemljoradnjom većinom uzgojem pamuka, te stočarstvom uzgojom ovaca, koza, goveda, deva, konja i mazgi. Uzbeci govore uzbečkim jezikom koji je dio turkijskih odnosno altajskih jezika.

Populacija 

Prema procjenama Uzbeka ima od 23 do 29 milijuna, od toga u Uzbekistanu 21,900.000 milijuna, druga zemlja po brojnosti Uzbeka je Afganistan u kojem ih živi 2,9 milijuna, zatim slijede Tadžikistan sa 1,100.000, Kirgistan sa 740.000, Kazahstan sa 371.000, Turkmenistan sa 260.000, Rusija sa 126.000. U Kineskoj pokrajini Xinjiang živi 14.800 Uzbeka, u Ukrajini ih ima 13.000. Uzbeci još žive u Iranu, Turskoj, Sjevernoj Americi i Zapadnoj Europi.

Religija 

Uzbeci su pretežno muslimani suniti koji svoju vjeru uče prema hanefijskom mezhebu koji je jedan od četiri pravne škole u sunitskom islamu, ali postoje razlike između sjevernih i južnih Uzbeka. Većina Uzbeks iz bivšeg SSSR-a u praksi religiju shvaća liberalnije zbog službene sovjetske politike ateizma, dok Uzbeci u Afganistanu i drugim zemljama na jugu su ostali više konzervativne pristalice. Međutim nakon neovisnosti Uzbekistana 1991. godine došlo je do islamskog preporoda među stanovništvom.

Izvor

Vanjske veze 
Ostali projekti

Turkijski narodi
Etničke grupe Uzbekistana
Etničke grupe Afganistana
Etničke grupe Kirgistana
Etničke grupe Tadžikistana
Etničke grupe Turkmenistana
Etničke grupe Kine
Etničke grupe Ukrajine
Turkmeni

Turkmeni su turkijski narod koji pretežno živi u Turkmenistanu gdje čini oko 77% stanovništva. Turkmeni su većinom islamske vjeroispovesti, a govore turkmenskim jezikom, koji spada u turkijsku porodicu jezika.

Turkmena ukupno ima oko 5,380.000, od toga u Turkmenistanu 2,975.000, Iranu 1,092.000 i Afganistanu 523.000.

Postoji turkmenska zajednica u Iraku, u gradu Kirkuku. Tu zajednicu i njene političke stranke podržava turska vlada, što je uzrok stalnih napetosti s Kurdima.

 
Turkijski narodi
Etničke grupe Turkmenistana
Etničke grupe Irana
Etničke grupe Afganistana
Azeri

Azeri (azer. Azərilər / آذری‌ها) ili Azerbajdžanci (azer. Azərbaycanlılar / آزربایجانلیلار), takođe poznati i kao Azerbajdžanski Turci, su narod iz turkijske jezične porodice čija matična područja naseljavanja obuhvaćaju sjeverozapadni Iran (Iranski Azarbajdžan) i Republiku Azerbajdžan. Azera ukupno ima između 21 i 30 mil. od čega najviše u Iranu (12,000.000 – 18,000.000) i Azerbajdžanu (8,150.000), a stotine hiljada živi i u susjednim državama poput Rusije, Turske i Gruzije, te kao emigracija u Sjevernoj Americi i Evropi. Historija azerskog naroda seže u rani 2. milenij kao konglomeracije iranskih plemena koje je karakterizirala upotreba staroazerskog jezika (iz zapadne iranske porodice). Dolaskom Seldžuka u 11. vijeku ova regija je intezivno turcizirana i današnji se azerski jezik klasificira u turkijsku porodicu. Većina Azera su šijitski muslimani, a manjina kršćani, bahá'í i zoroastrijanci.

Reference 

Turkijski narodi
Etničke grupe Azerbejdžana
Etničke grupe Irana
Etničke grupe Gruzije
Etničke grupe Rusije
Etničke grupe Turske
Kavkaz
Turci

Turci su euroazijski narod, dio turkijske jezične grupe, porijeklom od starih Seldžuka (Seljuks), jedne grane Oguza, koji su se nakon 1071. pod vodstvom Alp-Arslana, u bici na Mazinkertu potukavši bizantsku vojsku, uskoro počeli širiti prema Anatoliji. Jedan od poglavica, Osman, osamostalio se u 14. stoljeću i provalio u Anatoliju, gdje je nastala današnja Turska, a kasnije prodiru i na Balkan. Ima ih oko 60 miliona pripadnika, koji žive raspoređeni na dva kontinenta. Najveći dio ih živi u Maloj Aziji (Turska sa oko 49 miliona), na Balkanu, i to u: Bugarskoj (815.000), Grčkoj (130.000), Makedoniji (81.000), Rumunjskoj (150.000), Bosni i Hercegovini (50.000), te preko 150.000 u zemljama nasljednicama bivše Jugoslavije, kao i na Cipru (135.000). 

Veći dio Turaka živi u Iraku (200.000 do 300.000), Siriji (100.000) kao i u dijelu zemalja Azije, gdje se zovu Turkmeni. 

Više od tri miliona Turaka žive u zapadnoj Evropi, od čega samo 1,2 miliona u Njemačkoj. Turci su sunitski muslimani. 

Prvi se put spominju u 6. stoljeću, a potomci su turskih naroda, koji su u 11. stoljeću prodrli u Anatoliju, mješajući se postupno sa ostalim narodima u tom dijelu svijeta: Arapima na jugu i jugozapadu, Perzijancima na jugoistoku, Grcima na zapadu, Armencima i Kurdima na istoku, te Gruzijcima na sjeveroistoku, a dijelom i sa Slavenima na jugoistoku Evrope. Današnja Turska poznaje ne samo Turke kao svoje državljane: ona se isto tako diči svojom jakom dijasporom, ali i »etničkim Turcima« (Turcima u etničkom smislu), koji su ustvari regionalna manjina. 

 
Turkijski narodi
Etničke grupe Turske
.tk

.tk je najviši Internet domen državnih kodova (ccTLD) za Tokelau, samoupravnu oblast Novog zelanda.

Eksterni linkovi 
 IANA informacije o .tk domenu

tk
tk.

sv:Toppdomän#T
.tt

.tt je najviši Internet domen državnih kodova (ccTLD) za Trinidad i Tobago.

Eksterni linkovi 
 IANA informacije o .tt domenu

tt
tt

sv:Toppdomän#T
.uk

.uk je najviši Internet domen državnih kodova (ccTLD) za Ujedinjeno Kraljevstvo (Velika Britanija). Ovaj NID je trebao da bude ugašen i zamenjen sa .gb domenom, ali zbog velike popularnosti .uk domena odustalo se od te ideje.
Registracija na drugom nivou je zabranjena, obavlja se na trećem nivou u zavisnosti od pod-kategorije, drugog nivoa, kojoj pripada.

Domeni drugog nivoa 
 .co.uk - komercijalna i opšta namena;
 .ac.uk - akademski, namenjen obrazovnim ustanovama i institutima;
 .gov.uk - namenjen državnim institucijama centralne i lokalne vlasti;
 .net.uk - namenjen prodavcima internet usluga - provajderima;
 .org.uk - namenjen udruženjima i neprofitnim organizacijama;
 .me.uk - namenjen fizičkim licima;
 .ltd.uk - namenjen preduzećima u formi društva sa ograničenom odgovornošću;
 .mil.uk - namenjen Ministarstvu odbarane;
 .mod.uk - namenjen Ministarstvu odbrane i za prezentacije Britanske kraljevske vojske;
 .nic.uk - namenjen isključivo za upotrebu registra;
 .nhs.uk - namenjen zdravstvenim ustanovama;
 .plc.uk - namenjen preduzećima u formi društva sa ograničenom odgovornošću otvorenog tipa;
 .police.uk - namenjen potrebama policije;
 .sch.uk - namenjen osnovnim i srednjim školama.

uk
uk
Elektronegativnost

Elektronegativnost je mera za tendenciju privlačenja elektrona preko atoma datog elementa, kada on gradi molekul sa atomima drugih elemenata. Hemijski element sa većom elektronegativnošću "dovlači" do sebe elektrone koji grade drugog atoma što dovodi do polarizacije jedinjenja. U nekim slučajevima kada se elektronegativnosti veoma razlikuju (npr. natrijum i hlor), dolazi do potpunog prelaska elektrona na elektronegativniji atom što odvodi do nastanka jonskih jedinjenja.Atomi elementov sedme skupine periodnega sistema elektrone najbolj privlačijo, zato so ti močno elektronegativni.

Atomi elementa prve grupe periodnog sistema teze da otpuste svoje valentne elektrone, zbog toga su oni elektro pozitivni. Razlika u elektronegativnosti dva atoma je merilo za polarnost kovalentne veze.

Postoji više načina na koje se meri elektronegativnost. Prva je Paulingova skala. Ova skala nije potpuno precizna i dešava se da se na osnovu nje mogu doneti pogrešni zaključci.

Bolju skalu je predložio Alred, koji je izračunao elektronegativnost na osnovu atomskog broja i kovalentnog radijusa atoma.

Razlike između skale Alreda i Paulinga dolazi i do 0,5.

Boje:

Hemijske osobine
Atomski broj

Atomski broj, protonski broj, redni broj elementa (oznaka Z) je broj protona u atomskoj jezgri. Atomski broj je jednoznačno obilježje kemijskog elementa, koji određuje njegovo mjesto u periodnom sustavu elemenata, a jednak je broju elektrona u elektronskome omotaču neutralnoga atoma.  Označava se kao lijevi subskript (primjer za helij, 2He).

Atomska teorija 
U atomskoj teoriji materije, atom se sastoji od atomske jezgre oko koje kruže elektroni. Danas je općenito priznato mišljenje da se atomska jezgra svih kemijskih elemenata sastoji od pozitivno nabijenih protona i neutrona koji nemaju električni naboj. Čestice koje se nalaze u atomskoj jezgri, to jest protoni i neutroni, zovu se zajedničkim imenom nukleoni (lat. nucleus: jezgra). Neutron ima masu gotovo jednaku masi protona. Proton je jezgra vodikovog atoma, pa mu je masa jednaka masi atoma vodika. Broj protona u atomskoj jezgri koji se zove atomski broj, jednak je njezinom električnom naboju i uvijek odgovara rednom broju kemijskog elementa u periodnom sustavu. Dakle atomskim brojem određena je vrsta kemijskog elementa. 

U neutralnom atomu broj elektrona što kruže oko jezgre jednak je broju protona u jezgri. Pozitivan naboj jednog protona jednako je velik kao negativan naboj elektrona. 1869. ruski kemičar D. I. Mendeljejev otkrio je zakonitost ponavljanja kemijskih svojstva elemenata kod povećanja njihove atomske mase. On je tada sve poznate elemente poredao po rastućim atomskim masama jedan iznad drugoga i sastavio periodičku tablicu. Mendeljejev je dokazao da svaki kemijski element ima određen sastav atoma koji označuje atomska masa i mjesto u periodnom sustavu elemenata.

Periodni sustav elemenata 

Periodni sustav elemenata je sustavni tablični poredak kemijskih elemenata koji odražava njihovu atomsku građu i sličnost njihovih fizikalnih i kemijskih svojstava. Periodičkomu ponavljanju kemijskih i fizikalnih svojstava elemenata uzrok je periodička sličnost elektronske konfiguracije atoma elemenata poredanih po rastućem atomskom broju. Nova perioda u periodnom sustavu započinje kada se u elektronskoj konfiguraciji atoma počne popunjavati nova elektronska ljuska. Stoga atomi elemenata u jednoj periodi imaju jednak broj ljusaka, ali različit broj elektrona u vanjskoj ljusci (valentni elektroni). Suprotno, atomi elemenata unutar jedne skupine (stupac) imaju različit broj ljusaka, ali im je broj valentnih elektrona jednak. Kako broj valentnih elektrona određuje kemijska svojstva elementa, elementi jedne skupine imaju slična kemijskih svojstva. 

Suvremena tablica periodnoga sustava, prema preporuci Međunarodne unije za čistu i primijenjenu kemiju (IUPAC, 1988.), sadrži 7 perioda i 18 skupina elemenata. Svi su elementi u periodnome sustavu naznačeni svojim kemijskim simbolima, kojima se dodaju oznake: atomski broj (redni broj) kao lijevi supskript, a maseni broj kao lijevi superskript.

Izvori 

Kvantna mehanika
Nuklearna fizika
Hemijske osobine
Kovalentni radijus

Kovalentni radijus atoma - ponekad se naziva i valentni radijus. Kovalentni radijus je srednje rastojanje najudaljenijih elektrona od jezgra atoma koji se javljaju u pojedinačnim hemijskim vezama koje grade ti atomi. Može se reći, da je kovalentni radijus jednak polovini srednje dužine pojedinačnih hemijskih veza koje obično gradi dati atomi. 

Atomi međusobno grade veze različite dužine u zavisnosti od konfiguracije atoma i uglova tih veza. Utvrđeno je da sem malobrojnih izizetaka, dužina veza između dva atoma A i B (veza A-B) je jednaka srednjoj dužini veza A-A i B-B s tačnošću do (+-0.03 Å.

Ukoliko znamo kovalentne radijuse dva atoma dosta lako možemo odrediti dužinu veze pojedinih atoma a i takva je glavna primena ove kovalentnog radijusa. Ova metoda ne daje rezultate ukoliko postoje višestruke veze ili ukoliko je svo naelektrisanje na jednom atomu. 
U slučaju jonskih jedinjenja, bolja metoda je poznavanje njihove dužine jonskog radiusa. 

Kovalentni radijus atoma su oko 25-50% manji od Van der Valsovih radijusa istih atoma.

Reference

Vidi još 
 Atomski radijus,

Hemijske osobine
Hemijske veze
Van der Valsov radijus

Van der Valsov radijus predstavlja rastojanje između elektrona najudaljenijih od atomskog jezgra i tog atomskog jezgra slobodnih atoma, ili najudaljenijih elektrona i geometričke sredine celih molekula.

Van der Valsov radijus je dobio ime po Johaneu Dideriku van der Valsu, dobitnikom Nobelove nagrade za fiziku 1910. godine.

Zamišljajući atome i molekule kao lopte, čiju površinu grade od centra najudaljeniji elektroni, Van der Valsovi radujusi predstavljaju u stvari poluprečnike tih lopti. Koliko god je zamišljanje molekula i atoma kao loptica pogrešno i naivno sa tačke gledišta kvantne mehanike, u mnogim praktičnim slučajevima to ima svrhe. Na primer, u kristalima koji se sastoje od neke vrste molekula (ukoliko nisu jonski kristali) rastojanje između posebnih molekula koji grade kristalnu rešetku, odgovara poznatim Van der Valsovim radijusima. Ti isti molekuli u tečnom agregatnom stanju takođe zauzimaju prostor koji odgovara Van der Valsovom radijusu. 

Na Van der Valsove radijuse može da se gleda i kao na granično rastojanje na koje međusobno mogu da se približe dva atoma bez međusobnog odbijanja, ili građenja hemijskih veza. Van der Valsovi radijusi su atome su 25 do 50% veći od kovalentnih radijusa istih atoma

Vidi još 
 Atomski radijus
 Kovalentni radijus

Hemijske osobine
Atomski radijus

Atomski radijus predstavlja rastojanje između najudaljenijih elektrona koji se javljaju u određenom atomu i jezgra tog atoma. 

Atomski radijusi se za razlikuju od stvarnih valentnih radijusa određuje teoretskim putem, a ne stvarnim eksperimentalnim podacima, zato iako su njihove definicije iste može doći do određenih razlika. 

Atomski radijus u grupama periodnog sistema elemenata raste odozgo nadole (elektroni se udaljavaju od atomskog jezgra), a u periodama raste s desna nalevo (jezgro jače privlači elektrone, kojih je manje).

Upoređivanje valentnih i atomskih radijusa:

Vidi još 
 Van der Valsov radijus

Hemijske osobine
Standardni tlak i temperatura

Standardni tlak i temperatura (standardni uvjeti, s.u., STP) prihvaćeni su uvjeti za eksperimentalna mjerenja u znanosti, sa svrhom olakšanog uspoređivanja različitih podataka.

Standardi su se tijekom povijesti mijenjali, a danas su najprihvaćeniji su oni koje su donijeli IUPAC i NIST.

IUPAC-ov standard definira se kao stanje temperature od 0°C (273,15 K) i tlaka od 100 kPa (1 bar).

NIST-ov standard za temperaturu uzima 20 °C (293,15 K) i tlak od 101325 Pa (1 atm).

Reference 

Fizikalna kemija
Gasovi
Elektronska konfiguracija

Elektronska konfiguracija elementa je raspored elektrona koji pripadaju atomu datog elementa na njegovim elektronskim orbitalama. 
 
 
Elektronska konfiguracija se utvrđuje na osnovu spetroskopskih ispitivanja i uz pomoć teoretskih proračuna. Kod mnogih elemenata, posebno lantanoida i prelaznih metala, postoje nesuglasice oko njihove elektronske konfiguracije.

Način zapisa konfiguracije 
Elektronska konfiguracija se zapisuje na određen način.Taj zapis može da izgleda na primer ovako:

neon: 1s22s22p6

ili ovako:

Brojevi koji se javljaju ispred slova označavaju energetske nivoe. Njihova numerizacija počinje od orbitale najbliže jezgru i raste sa odaljavanjem od njega. Mala slova ("s", "p", "d" i "f") označavaju vrste orbitala, a gornji brojevni indeksi označavaju broj elektrona koji se nalaze na datoj orbitali. 

Za uprošćavanje elektronske konfiguracije često se stavlja skraćeni zapis. Npr:

 ugljenik: helijum + 2s22p2

ili:

 C: [He]2s22p2

gdje je [He] (helijum) - elektronska konfiguracija helija

Opšta pravila uspostavljanja konfiguracije 
 Prvo se popunjava orbitala "s", zatim "p", zatim "d", pa "f" i na kraju "g".
 Orbitale na višim energetskim nivoima popunjavaju se tek kad se popune niži energetski nivoi.
 Na orbitali s mogu da budu samo 2 elektrona, na p 6, na d 10, na f 14, na g 18.
 Na prvom energetskom nivou postoji samo orbitala s, na drugom energetskom nivou orbitale s i p, na trećem orbitale s, p i d i od četvrtog orbitale s, p, d i f. Od petog energetskog nivoa treba da se pojavljuje i orbitala g, ali svi trenutno poznati atomi mogu se opisati pomoću prve četiri orbitale.

Hemijske osobine
Energetski nivo

Energetski nivoi u hemiji predstavljaju skup elektronskih orbitala koje imaju isti kvantni broj n. Nazivaju se još i „putanjama“ ili „sferama“ i najčešće se obeležavaju slovima: K, L, M, N, O, P i Q. 

Broj elektrona po nivou ne može da prekorači određeni maksimum, a za valentni elektronski nivo važi da u njemu ne može da bude više od osam elektrona. Time se objašnjava hemijska inertnost plemenitih gasova i osnova je teorije o valenci.

 K - jedna orbitala (s) - može da se smesti maksimalno 2 elektrona.
 L i M jedna s i 3 p orbitale - može da se smesti maksimalno 8 elektrona
 N i O - jedna s, 3 p i 5 d - može da se smesti maksimalno 18 elektrona
 P i Q - jeden s, 3 p, 5 d i 7 f - može da se smesti maksimalno 32
 
 elektrona

Atomi plemenitih gasova imaju potpuno popunjene energetske nivoe tako da im je elektronska konfiguracija stabilna, atomi ostalih hemijskih elemenata imaju nepotpuno popunjene energetske nivoe, zbog čega su u mogućnosti da grade jedinjenja sa drugim atomima. 

Elektroni koji su bliži jezgru imaju manju energiju od onih koji su udaljeniji. Osim valentnih elektrona koji mogu da napuste atom, može da se desi da elektroni pređu na niži energetski nivo i tada oslobađaju energiju. Ova pojava se naziva luminiscencija i uočava se jer se tada emituje svetlost.

Primer 
Broj elektrona po energetskim nivoima atoma plemenitih gasova:

Literatura 
 Parkes, G. D. & Fil, D. 1973. Melorova moderna neorganska hemija. Naučna knjiga. Beograd.
 Čeloner, DŽ. 2001. Vizuelni rečnik fizike. „NNK International“: Beograd.

Hemijske osobine
Kvantna hemija