Latinida lingvaro

La latinidaj lingvoj estas la posteaĵoj de la latina lingvo. Ili rezultis pro la disa evoluo de la vulgara latino post la falo de la Okcident-Romia Imperio en 476.

La ĉefaj trajtoj komunaj estas:
 Malapero de deklinacio de nomoj krom en la rumana
 Nur du gramatikaj genroj el la tri ĉe klasika latina lingvo krom en la rumana
 Apero de artikoloj
 La latina futuro estas forlasita. Futuroj kaj kondiĉaj tensoj estas enkondukitaj, el infinitivo+prezenco aŭ la imperfekto de habere.

Mapo

Klasifiko 

Unu el la eblaj klasadoj de latinidaj lingvoj:
 Okcidentlatinida lingvaro:
 ibero-latinida lingvaro:
 Iberio kaj Ameriko: la hispana (300 milionoj da denaskaj parolantoj), portugala (194) kaj galega (4,0), kataluna (6,5), papiamento (0,3), krome la asturia, aragona kaj judhispana
 gaŭlo-latinida lingvaro:
 Francio: la franca (65), haitia (6,0), okcitana (2,0), krome la arpitana
 Svislando: la romanĉa (0,066) kaj la retolatina lingvaro
 Italio: Gaŭlo-itala lingvaro: interalie la piemonta (2,0)

 Orientlatinida lingvaro:
 Italio: la itala (60), krome interalie la taranta kaj sicilia
 balkanlatinida lingvaro
 Rumanio: la rumana (28)

 Sarda lingvo (0,3)

Detala priskribo 
La galega similas plej al la portugala, kvankam ĝi estas precipe parolata ne en Portugalio, sed en la nordokcidenta Hispanio, en la regiono Galegio. Tradicie la latinida lingvistiko konsideras la galegan dialekto de la portugala.

La haitia kaj papiamento estas kreolaj lingvoj: iliaj vortostokoj estas plejparte latinidaj, sed ne la gramatiko. La provenca estas dialekto de la okcitana, kaj estas parolata en la sudorienta Francio. Ĝi aparte famas inter la dialektoj de la okcitana lingvo pro la verkisto Frederic Mistral kiu ricevis la Premio Nobel de literaturo en 1904 por rekompenci la altkvaliton de siaj verkoj en la provenca.

Kvankam Britio ne naskis latinidan lingvon, la angla lingvo prenis multe de sia vortstoko el la franca kaj la latina ekde 1100. Same, grandega parto de la Esperanta vortprovizo venas el latinidaj lingvoj aŭ rekte el la klasika latina.

La potenco de ŝtato kaj lernejo mankis al la kataluna, galega kaj sarda, tial ili restas lingvoj malmulte konataj kompare al la pli grandaj lingvoj. El ili, la kataluna estas nun la plej forta. La okcitana estis mezepoke la plej granda kultura lingvo el tiu grupo de latinidaj lingvoj, danke al multnombraj verkoj de la trobadoroj. Sed la historio favoris la aliajn latinidajn. Aliflanke, la franca kreskis el la latinida de Parizo, kaj la hispana el la latinida de Kastilio. Se Portugalio estus restinta parto de Hispanio, eble la portugala restus subnacia lingvo, simile al la kataluna, kaj Brazilo hodiaŭ parolus la hispanan. La itala ne estas simple la lingvo de Romo pro la frua potenco de Florenco kaj Venecio kaj pro la longdaŭra naciisma malforteco de Romo sub la papoj.

El la latinidaj, la plej vaste uzataj estas la hispana kaj la franca. La hispana havas pli da denaskaj parolantoj, sed la franca multe pli da dualingvanoj, kio faras ĝin kun la angla unu el la du veraj
mondlingvoj.

Krom la geografia, aliaj kriterioj taŭgas por klasi la latinidajn lingvojn:

Pluraloj 
Kelkaj pluraligas per aldono de s (el latina akuzativo) kaj alia per ŝanĝo de fina vokalo o kaj e al i aŭ a al e (el latina nominativo).

 Per s: Portugala, hispana, kataluna, franca
 Per vokalo: Itala, rumana.

Perdo de finaj vokaloj 
Kelkaj perdis la finajn senkacentajn vokalojn ĉe la latinaj etimoj. Ekzemple: Latinaj lupus, luna iĝis italaj lupo, luna sed francaj loup, lune [lün] (kaj Esperante lupo kaj luno).

 Kun finaj vokaloj: Portugala, hispana, itala
 Finaj vokaloj nur en ina genro: Kataluna, rumana, franca

Pli 
Kelkaj tiras la vorto por "pli" el PLUS, aliaj el MAGIS.

 PLUS: Franca (plus), itala (più), sarda (prus), romanĉa (plü, pli)
 MAGIS: Portugala (tamen mezepoke la vorto 'mais' kunekzistis kun 'chus' el PLUS), hispana (más), kataluna (més), rumana (mai)

SEDECIM, DECEM ET SEX kaj aliaj 
En kelkaj lingvoj, la vorto por numero 16 etimas 'ses-dek' laŭ la modelo de la numeroj 11 ĝis 15. En aliaj, ĝi etimas 'dek kaj ses', kiel ĉe la numeroj de 17 ĝis 19.

 SEDECIM: kataluna (setze), franca (seize), itala (sedici), sarda (sèighi), romanĉa (saidesch, en la malalt-engadina dialekto)
 DECEM ET SEX: portugala (dezasseis; laŭ multaj ĝi venas el DECEM AC SEX, sed ankaŭ eblus, ke tiu -a- estiĝis pro malsimiliĝo disde la ceteraj -e-), hispana (dieciséis)
 SEX SUPER DECEM: rumana (șaisprezece)

Havi kaj teni 
La vortoj habere kaj tenere evoluis malsame por signifi "teni", "havi", "esti (farinta)" kaj "ekzistas".

La respondaj francaj vortoj estas je tiens, j'ai, j'ai (fait), il y a: respektive evoluintaj el tenere, habere, habere, habere. Ni simbolu tion per "THHH".

 TTTT: Brazila portugala lingvo
 TTTH: Portugala/Galega.
 TTHH: Hispana, kataluna
 THHH: Franca.
 THHE: Rumana, itala - E simbolas essere (itala) kaj a fi (rumana)

Havi kaj esti 
Kelkaj uzas "havi" kiel helpverbo por formi perfektan tenson de ĉiuj verboj (pli-ol-perfekta en la portugala). Aliaj uzas "esti" por verboj pri movo aŭ iĝo.

 "Havi": Portugala, hispana, rumana
 "Havi" kaj "esti": Kataluna, franca, itala

Kelkaj ekzemploj 
Leksikaj kaj gramatikaj similecoj inter la latinidaj lingvoj, kaj inter la latina lingvo kaj ĉiu de ili, estas evidenta el la sekvaj ekzemploj:

Etnoj 

AKADIANOJ

 Nomo: [f] Acadiens; [en] Acadians
 Popolo, minoritato de Nov-Brunsviko, insulo de Princo Eduardo, Nova Skotio, Kebekio (precipe Gaspegio), kaj Franca Luiziano.
 Kredantoj: katolikoj.

ARGENTINANOJ

 Nomo: [m] Argentinos; [f] Argentins; [r] argentinci; [p] argentinos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Argentino (28 mln). Totala kvanto: 28,3 mln (1992).
 Plimulto apartenas al eŭropoida raso, sed estas ankaŭ hispano-indianaj mestizoj.
 Parolas en argentina dialekto de hispana lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

BOLIVIANOJ

 Nomo: [m] Bolivianos; [f] Boliviens; [r] bolivijci; [p] bolivianos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Bolivio (3 mln). Loĝas ankaŭ en Argentino (150 mil), Brazilo, Usono, Peruo kaj Ĉilio. Totala kvanto: 3,2 mln (1992).
 Precipe hispana-indianaj mestizoj.
 Parolas en hispana lingvo, ajmara, kaj kiĉua.
 Kredantoj: katolikoj.

BRAZILANOJ

 Nomo: [m] braziljenŝ; [f] Brésiliens; [r] brazilci; [p] brasileiros
 Popolo, ĉefloĝantoj de Brazilo; 149 mln (1992). Distingiĝas 3 ĉefaj raskomponentoj - eŭropoida, mongoloida kaj negroida. Eŭropdevenaj Brazilanoj konstistigas 50% de la tuta loĝantaro, mestizoj kaj mulatoj - 20%, negroj kaj indianoj - 30%. Loĝas ankaŭ en Argentino, Paragvajo, Usono, Portugalio. Totala kvanto: 149,4 mln
 Parolas en brazila varianto Portugala lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

ĈILIANOJ

 Nomoj: [m] Chilenos; [f] Chiliens; [r] ĉilijci; [p] chilenos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Ĉilio (pli ol 11,4 mln). Totala kvanto: 11,78 mln (1992).
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: katolikoj.

EKVADORANOJ

 Nomoj: [f] Equatoriens; [r] ekvadorci; [p] equatorianos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Ekvadoro (6,6 mln). Totala kvanto: 6,73 mln (1992).
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

FRANCOJ

 Nomoj: [f] Français ; [r] francuzi; [p] franceses
 Popolo, ĉefloĝantoj de Francio. Loĝas ankaŭ en francaj posedaj teritorioj, Nord-Afriko, Usono (600 mil), Italio (300 mil), Belgio (120 mil). Totala kvato: 47.5 mln (1992).
 Antropologie estas reprezentitaj de diversaj tipoj de eŭropoida raso. Ĉefa etna komponento de francoj estis keltaj triboj de Galoj, kiuj poste kunfandiĝis kun germanaj triboj Frankoj, Burgundoj k.a. En Francio formiĝis 2 parencaj etnokomunumoj - nordfranca kaj sudfranca (Okcitana).
 Lingvo: franca.
 Kredantoj: katolikoj.

FRANKO-KANADANOJ

 Nomoj: [f] Franco-Canadiens; [r] frankokanadci; [p] franco-canadianos/canadenses/canadienses
 Popolo en Kanado (provincoj Kebekio, parto en Ontario kaj Nov-brunsviko; 7,2 mln, 1992). Loĝas ankaŭ en Usono (pli ol 2 mln).
 Parolas en kanada varianto franca lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

FRANKO-SVISOJ

 Nomoj: [f] Suisses français/Suisses romans; [r] frankoŝvejcarci; [p] suíços franceses/franco-suíços
 Popolo, unu el ĉefloĝantoj de Svislando. Totala kvanto: 1.2 mln.
 Kredantoj: precipe kalvinistoj, estas ankaŭ katolikoj.
 Lingvo: franca.

 SVISOJ - Nomoj: [f] Suisses; [r] ŝvejcarci; [p] suíços - komuna nomo de la loĝantaro de Svislando. Konsistas de germano-svisoj (4,22 mln, 1992), franko-svisoj (1,16 mln), italo-svisoj (230 mil) kaj retoromanoj (60 mil). Parolas en lingvoj germana, franca, itala kaj retoromana. Kredantoj: protestantoj (granda parto de germano-svisoj, franko-svisoj, italo-svisoj kaj retoromanoj) kaj katolikoj (italo-svisoj k.a.).

GALEGOJ

 Nomo: [m] galego; [f] Galiciens; [r] galisijci; [p] galegos
 Popolo en Hispanio, ĉefloĝantoj de Galegio. Loĝas ankaŭ en Argentino, Brazilo kaj aliaj landoj de Ameriko. Totala kvanto: 4,2 mln (1992).
 Lingvo: galega.
 Kredantoj: katolikoj.

GVATEMALIANOJ

 Nomo: [f] Guatémaltèques; [r] gvatemalci; [p] guatemaltecos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Gvatemalo (pli ol 5,6 mln). Totala kvanto: 5,68 mln (1992). Precipe hispano-indianaj mestizoj (ladino).
 Parolas en gvatemala dialekto de hispana lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

HAITIANOJ

 Nomo: [f] Haïtiens; [r] gaitijci, gaitjane; [p] haitianos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Haitia Respubliko (6,6 mln). Loĝas ankaŭ en Dominika Respubliko, Usono, Kubo, Bahamoj k.a. Totala kvanto: 7,2 mln (1992).
 Parolas en kreologita franca lingvo.
 Kredantoj: katolikoj, estas ankaŭ kaj adeptoj de sinkreta kulto "vodu".

HISPANOJ

 Nomo: [m] espanjoles; [f] Espagnols; [r] ispanci; [p] espanhóis
 Popolo, ĉefloĝantoj de Hispanio (27,6 mln). Loĝas ankaŭ en Francio 500 mil, Argentino 400 mil, Usono 200 mil, Brazilo 200 mil. Totala kvanto: 29,0 mln (1992).
 Antropologie apartenas al hindo-mediteranea branĉo de eŭropoida raso.
 Bazon de hispana etno formiĝis Iberaj triboj intermiksitaj kun venintaj keltaj kaj germanaj triboj.
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

HONDURANOJ, Hondurasanoj

 Nomo: [f] Honduriens; [r] gondurasci; [p] hondurenhos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Honduro (5,15 mln). Totala kvanto: 5,24 mln (1992). Precipe hispano-indianaj mestizoj (ladino).
 Parolas en loka varianto hispana lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

ITALO-SVISOJ

 Nomo: [f] Suisses italiens; [r] italoŝvejcarci; suíços italianos/ italo-suíços
 Popolo en Svislando (230 mil, 1992). Loĝas ankaŭ en Francio, Usono, Argentino. Totala kvanto: 265 mil
 Lingvo: itala.
 Kredantoj: katolikoj.

 SVISOJ - Nomoj: [f] Suisses; [r] ŝvejcarci; [p] suíços - komuna nomo de la loĝantaro de Svislando. Konsistas de germano-svisoj (4,22 mln, 1992), franko-svisoj (1,16 mln), italo-svisoj (230 mil) kaj retoromanoj (60 mil). Parolas en lingvoj germana, franca, itala kaj retoromana. Kredantoj: protestantoj (granda parto de germano-svisoj, franko-svisoj, itlao-svisoj kaj retoromanoj) kaj katolikoj (italo-svisoj k.a.).

ITALOJ

 Nomo: [m] italiani; [f] Italiens; [r] italjanci; [p] italianos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Italio (54,35 mln). Totala kvanto: 66,5 mln (1992). Loĝas ankaŭ en Usono (8,5 mln), Argentino (1,35 mln), Francio (1,1 mln) kaj aliaj landoj.
 Antropologie apartenas al hindo-mediteranea branĉo de eŭropoida raso.
 Lingvo: itala.
 Etnografiaj grupoj: venetoj, piemontanoj, toskananoj, lombardiano, ligurianoj, kalabrianoj, sicilianoj k.a. Aparte staras Sicilianoj kaj Sardenianoj.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

KATALUNOJ

 Nomo: [f] Catalans; [r] katalonco; [p] catalães
 Popolo en Hispanio (precipe en Katalunio): 7,5 mln Loĝas ankaŭ en Francio, Italio kaj la landoj de Ameriko. Totala kvanto: 8,16 mln (1992).
 Lingvo: kataluna.
 Kredantoj: katolikoj.

KOLOMBIANOJ

 Nomo: [f] Colombiens; [r] kolumbijci; [p] colombianos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Kolumbio (32,5 mln). Totala kvanto: 34,5 mln (1992), precipe mestizoj, parto - mulatoj, kreoloj.
 Antropologia tipo formiĝis rezulte de kunfandiĝo de eŭropoida, negroida kaj mongoloida komponentoj.
 Parolas en kolombia dialekto de hispana lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

KORSIKANOJ

 Nomo: [f] Corses; [r] korsikanci; [p] corsos
 Popolo, ĉefloĝantoj de la insulo Korsiko, 300 mil (1992). Parolas en dialektoj de itala lingvo kaj franclingve.
 Kredantoj: katolikoj.

KOSTARIKANOJ

 Nomo: [f] Costaricains; [r] kostarikanc; [p] costa-riquenses/costa-riquenhos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Kostariko (pli ol 2,94 mln). Totala kvanto: 2,98 mln (1992). Precipe idoj de elmigrintoj el Hispanio, parto - mestizoj, nigruloj kaj mulatoj.
 Parolas precipe hispanlingve.
 Kredantoj: precipe katolikoj, nigruloj kaj mulatoj - protestantoj.

KUBANOJ

 Nomo: [m] kubanos; [f] Cubains; [r] kubinci; [p] cubanos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Kubo (pli ol 10,6 mln). Totala kvanto: 11,7 mln (1992).
 Parolas en kuba varianto de hispana lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

MEKSIKANOJ

 Nomoj: [m] meĥikanos; [f] Mexicains; [r] meksikanci; [p] mexicanos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Meksiko (78 mln, 1992) kaj najbaraj regionoj de Usono (13 mln);
 Antropologia tipo - precipe mestizoj, formiĝintaj rezulte de miksiĝo de hispanoj kaj aborigenaj indianoj (Aztekoj, Majaoj, Otomoj, Miŝtekoj, Sapotekoj k.a.).
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

MOLDAVOJ

 Nomoj: [m] moldovean; [f] Moldaves; [r] moldavane; [p] moldavos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Moldavio (2,8 mln). Loĝas ankaŭ en Ukrainio (324,5 mil), en Rusio (172,7 mil, 1992). Totala kvanto: 3,35 mln
 Lingvo: moldava (= rumana).
 Kredantoj: ortodoksuloj.

NIKARAGVANOJ

 Nomoj: [f] Nicaraguayens; [r] nikaraguanci; [p] nicaraguanos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Nikaragvo (3,5 mln). Totala kvanto: 3,6 mln (1992).
 Precipe mestizoj kaj kreoloj.
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj, parto - protestantoj (precipe en oriento de la lando).

OKCITANOJ

 Nomoj: [f] Occitans; [oc] Occitans
 Popolo, loĝantoj de suda parto de Francio (Okcitanio). Totala kvanto : nekonata, ĉar ne ekzistas statistikoj pri lingvoj en Francio. Oni ofte taksas je duono de la tuta loĝantaro kiu scipovas aŭ almenaŭ komprenas la lingvon okcitanan (ĉ. 6 milionoj)
 Lingvo: la okcitana lingvo, kaj en ĉiutaga vivo ankaŭ ĝenerale la franca.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

PANAMANOJ

 Nomoj: [f] Panaméens; [r] panamci; [p] panamianos/panamenses
 Popolo, ĉefloĝantoj de Panamo (ĉ. 2,23 mln). Totala kvanto: 2,3 mln (1992).
 Precipe mestizoj kaj mulatoj.
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

PERUANOJ

 Nomoj: [f] Péruviens; [r] peruanci; [p] peruanos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Peruo (ĉ. 13,7 mln). Totala kvanto: 13,82 mln (1992).
 Precipe mestizoj kaj mulatoj.
 Lingvoj: hispana kaj keĉua.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

PORTUGALOJ

 Nomoj: [f] Portugais; [r] portugalci; [p] portugueses
 Popolo, ĉefloĝantoj de Portugalio (9,8 mln). Totala kvanto: 13,44 mln (1992).
 Lingvo: portugala.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

PUERTORIKANOJ

 Nomoj: [f] Portoricains; [r] puertorikanci; [p] porto-riquenses/ porto-riquenhos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Puerto-Riko; 3,55 mln (1992). Loĝas ankaŭ en Usono (2,22 mln).
 Precipe kreoloj, mulatoj kaj nigruloj.
 Parolas en lokaj variantoj de hispana lingvo.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

RETOROMANOJ

 Nomoj: [f] Rhétoromains; [r] retoromanci; [p] reto-românicos/réticos?
 Grupo de popoloj en Italio (ladinoj kaj friuloj, 740 mil, 1992) kaj Svislando (romanĉoj, 60 mil).
 Lingvo: retoromana.
 Kredantoj: katolikoj kaj protestantoj.

 SVISOJ - Nomoj: [f] Suisses; [r] ŝvejcarci; [p] suíços - komuna nomo de la loĝantaro de Svislando. Konsistas de germano-svisoj (4,22 mln, 1992), franko-svisoj (1,16 mln), italo-svisoj (230 mil) kaj retoromanoj (60 mil). Parolas en lingvoj germana, franca, itala kaj retoromana. Kredantoj: protestantoj (granda parto de germano-svisoj, franko-svisoj, itlao-svisoj kaj retoromanoj) kaj katolikoj (italo-svisoj k.a.).
 FRIULOJ - Nomoj: [m] furlani; [f] Friouliens; [r] friuli. Popolo en Italio. Kvanto: 720 mil (1992). Lingvo: friula dialekto de retoromana lingvo. Kredantoj: katolikoj.

REUNIANOJ

 Nomoj: [f] Réunionnais; [r] rejunionci-kreoli; [p] reunionenses
 Popolo, ĉefloĝantoj de Reunio (400 mil, 1992).
 Lingvo: kreoligita franca.
 Kredantoj: katolikoj.

RUMANOJ

 Nomoj: [m] români (devenas de la latina Romanus - "romiano"); [f] Roumains; [r] rumini; [p] romenos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Rumanio (20,66 mln). Parencaj etnografiaj grupoj - Meglenaj Rumanoj, Arumanoj, Istro-Rumanoj. Bazo de la Rumana etno estas Trakaj triboj - Getoj, Dacoj. Totala kvanto: 21 mln (1992), inter ili en Rusia Federacio ĉirkaŭ 6 mil.
 Apartenas al la Pontia tipo de hindo-mediteranea raso.
 Lingvo: rumana.
 Kredantoj: precipe ortodoksuloj.

SALVADORANOJ

 Nomoj: [f] Salvadoriens; [r] salvadorci; [p] salvadorenhos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Salvadoro (pli ol 4,84 mln). Totala kvanto: 5,3 mln (1992).
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: katolikoj.

URUGVAJANOJ

 Nomoj: [f] Uruguayens; [r] urugvajci; [p] uruguaios
 Popolo, ĉefloĝantoj de Urugvajo (2,7 mln). Totala kvanto: 2,83 mln (1992).
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

VALONOJ

 Nomo: [f] Wallons; [r] valloni; [p] valões
 Popolo, loĝantoj de franclingva parto en Belgio (3,92 mln). Loĝas ankaŭ en Francio, Usono k.a. Totala kvanto: 4,1 mln (1992).
 Parolas en valona dialekto de franca lingvo.
 Kredantoj: katolikoj.

VENEZUELANOJ

 Nomo: [f] Vénézuéliens; [r] venesuelci; [p] venezuelanos
 Popolo, ĉefloĝantoj de Venezuelo (17,3 mln). Totala kvanto: 17,4 mln (1992). 80% - mestizoj, mulatoj, sambooj, ĉirkaŭ 5% - nigruloj.
 Lingvo: hispana.
 Kredantoj: precipe katolikoj.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.orbilat.com 
 http://ualgiman.dtiltas.lt/italiku_ir_romanu_kalbos.html  
 http://www.unilat.org/info_ro/info.html  
 http://www.portalingua.info

Vidu ankaŭ 

 Italika lingvaro

 Orientlatinida lingvaro
 Okcidentlatinida lingvaro
 Listo de lingvoj
 Latinida literaturo
 Romanistiko

Etnoj