alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Raymond Chandler

Raymond CHANDLER (naskiĝis la 23-an de julio 1888, en Ĉikago kaj mortis la 26-an de marto 1959, en La Jolla, Kalifornio) estis usona verkisto, fama aŭtoro de krimliteraturo, kiu estis unu el la fondintoj de la ĝenro de la ardita privata detektivo (Privatokula aŭ malmole bolata detektivo)

La protagonisto de liaj verkoj estas la detektivo Philip Marlowe.

Vivo 
Junaĝe, Chandler kune kun sia divorcita patrino, li migris al Anglio, kaj de tie al Francio, al Germanio kaj denove al Anglio. Jam en sia junaĝo li estis altirita al la mondo de la prozo kaj poezio kaj dum multaj jaroj li provis sian bonŝancon skribe, sen ricevi ajnan artan rekonon. Dum certa periodo li trovis sian vivtenon en la servo de la Brita Mararmeo kiel magazenisto, ĝis 1912 kiam li decidis enmigri denove al Usono, la lando de lia naskiĝo. En la Unua Mondmilito, Chandler membriĝis en la Kanada Ekspedicia Trupo kaj batalis en la vicoj de la "Gordon Highlanders" infanteriobrigado sur la franca fronto. Eĉ en Usono li ne povis iĝi fama kaj sukcesa en la kampo de literaturo, do li laboris en aliaj kampoj, precipe en la petrolkomerco. En la petrola komerco, li atingis tre altrangajn administrajn postenojn, iam li estis prezidanto de tri kompanioj, kaj administranto de ok. Baldaŭ post kiam la patrino de Chandler mortis, li geedziĝis kun sia amantino, kiu estis 17 jarojn lia pli aĝa ol li. Ĉar lia edzino estis malsana, Chandler falis en depresion kaj iĝis dependigita de alkoholaĵo kaj karusado kun virinoj. Nur kiam li estis maldungita de sia laboro, en 1932, Chandler vivtenis sin skribante rakontojn por diversaj revuoj.

La heroo de la libroj de Chandler estas la privata detektivo Philip Marlowe laboranta en Los-Anĝeleso, cinika, akre langa kaj sprita, kiu ofte interbatalas kun la "kvadrataj" (laŭlibrulaj) policistoj. Li funkcias en la loĝata urba medio kaj moviĝas inter la luksaj hejmoj de riĉaj klientoj kaj la malhelaj stratetoj ĉe la randoj de la grandurbego. Dum kelka tempo li laboris en Holivudo, kun reĝisoroj kiel Billy Wilder kaj Alfred Hitchcock. Chandler ankaŭ publikigis plurajn brilajn artikolojn en la prestiĝa ĵurnalo "The Atlantic", inkluzive de la pionira eseo - "La Simpla Arto de Murdo". Tiu literatura stilo havis kinematografian ekvivalenton en la ĝenro de la malhela kinejo (Film Noir); ja liaj libroj kiuj estis adaptitaj kaj filmitaj estis en ĉi tiu kinematografia ĝenro. Humphrey Bogart, fidele kopiis la rolulon de Philip Marlowe en sia aktorado.

La libroj de Raymond Chandler estas ĉiumaniere konsiderataj artaĵoj. Li estis admirita de liaj kunverkistoj kaj liaj verkoj estas instruitaj en la plej bonaj universitatoj kaj li estas konsiderita unu el la plej bonaj prozistoj de la dudeka jarcento.

Chandler donis al Marlowe lian propran lingvaĵon, kiu multe influis verkistojn ĝis nuntempe eĉ en lokoj malproksimaj de la origina lando.

Listo de verkoj 
 The Big Sleep ("La granda dormo", 1939)
 Farewell, My Lovely ("Adiaŭ, mia amata", 1940)
 The High Window ("La alta fenestro", 1942)
 The Lady in the Lake ("La Damo en la lago", 1943)
 The Little Sister ("La fratineto", 1949)
 The Long Goodbye ("La longa adiaŭo", 1954)
 Playback (1958)

Chandler, Raymond
River Phoenix

River PHOENIX [river finiks] (naskiĝis la 23-an de aŭgusto, 1970, mortis la 31-an de oktobro, 1993) estis usona aktoro kaj muzikisto.

River Phoenix naskiĝis en Madras, Oregono. La nekutima antaŭnomo River (= Rivero) supozeble reprezentis la hipiajn idealojn de liaj gepatroj - du fratinoj de li nomiĝis ekz. Rainbow (=Ĉielarko) kaj Liberty Butterfly (=Libereco Papilio).Jam kiel sep-jara knabo River publike kantis kaj gitaroludis, ĉefe en Centra kaj Suda Ameriko, kie la familio vagadis. Poste, ree en Usono, la 10-jarulo aperis en televidserioj kaj varbanoncoj. Lia kino-kariero komenciĝis en 1985 kun la filmo Explorers (Esploristoj). Sekvis filmo post filmo, grandaj kaj malgrandaj roloj. Sian lastan filmrolon (en Dark blood) li tamen ne plu povis fini: Je la 31-a de oktobro 1993 River Phoenix mortis pro trodozo de drogoj en West Hollywood.

Fenikso malamis esti vidita kiel sekssimbolo, kaj rifuzis rideti en fotoj. Li ankaŭ malamis flugi kaj preferis vojaĝi per aŭto aŭ trajno .

Listo de filmoj 
 Explorers (1985)
 Stand By Me (1986)
 The Mosquito Coast (1986)
 A Night in the Life of Jimmy Reardon (1988)
 Running on Empty (1988)
 Little Nikita (1988)
 Running on Empty (1988)
 Indiana Jones kaj la Lasta Krucmilito (1989)
 I Love You To Death (1990)
 Dogfight (1991)
 My Own Private Idaho (1991)
 Sneakers (1992)
 The Thing Called Love (1993)
 Dark Blood (1993, ne finita)

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.river-phoenix.org  
 http://www.myriverphoenixcollection.org 
 http://www.xfamily.org/index.php/River_Phoenix 
 http://www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&sql=B56631 

Phoenix, River
Ray Bradbury

Ray Douglas BRADBURY (naskiĝis la 22-an de aŭgusto 1920 en Waukegan, Ilinojo; translokiĝis plurfoje kaj ekde 1934 loĝis en Los Angeles; mortis la 5-an de junio 2012) estis usona verkisto. Famaj estas antaŭ ĉio liaj socikritikaj, pesimismaj sciencfikciaj romanoj kaj rakontoj. Krome li verkis dramojn, poemojn kaj filmscenarojn (ekzemple Moby Dick de John Huston en 1956 kaj King of Kings de Nicholas Ray en 1961), kaj eseojn pri arto kaj kulturo.

B. vendis siajn unuajn rakontojn komence de la 1940-aj jaroj al tiel nomataj pulp magazines, gazetoj presigitaj sur malbonkvalita papero.

La nomo de B. estis donita al la asteroido (9766) Bradbury, kaj la kratero "Dandelion Crater" sur la Luno ricevis sian nomon pro lia romano Dandelion Wine.

Listo de verkoj

Romanoj 
 (1953) Fahrenheit 451 (poste bazo de filmo, farita en 1966 de François Truffaut)
 (1957) Dandelion Wine
 (1962) Something Wicked This Way Comes
 (1972) The Halloween Tree
 (1985) Death Is a Lonely Business
 (1990) A Graveyard for Lunatics
 (1992) Green Shadows, White Whale
 (1998) Ahmed and the Oblivion Machines
 (2001) From the Dust Returned
 (2003) Let's All Kill Constance
 (2003) It Came From Outer Space

Rakontaroj 
 (1947) Dark Carnival
 (1950) The Martian Chronicles
 (1951) The Illustrated Man
 (1953) The Golden Apples of the Sun
 (1955) The October Country
 (1959) A Medicine for Melancholy
 (1960) R is for Rocket
 (1969) I Sing The Body Electric!
 (1988) The Toynbee Convector
 (1998) Driving Blind
 (2002) One More for the Road
 (2003) Bradbury Stories

En Esperanto aperis 

La sono de la tondro / Ray Bradbury. Trad. Krys Ungar. -
En: Orbito nula 1: sciencfikcio kaj fantasto / Eld.: Miguel Gutiérrez
Adúriz, (Liven Dek); p.7 – 24

Tuta somero dum unu tago (orig.: All Summer in a Day) / Ray Bradbury. Trad. Frank Lappe. -
En: Esperanto-Informilo, eld. de Esperanto Societo Frankfurto, julio-aŭgusto 2020 kaj en: Turka Stelo, n-ro 56, aŭgusto 2020

Citaĵoj 

Trotuaro de famo en Holivudo
Gajnintoj de Premio Pulitzer
Usonaj sciencfikciaj verkistoj
Usonaj verkistoj
Ringo (algebro)

Ringo estas algebra strukturo  tia, ke
 estas abela grupo (adicio),
 estas duongrupo (multipliko)
kaj validas la aksiomoj de distribueco:

Ecoj 
 La neŭtralan elementon de  oni nomas nulo (0).
 Se ekzistas neŭtrala elemento en , ĝi nomiĝas unuo (1) kaj  unuohava ringo aŭ ringo kun unuo.
 Se la duongrupo  estas komuta, oni nomas  komuta ringo (kaj tiam sufiĉas validigi nur unu el la du distribuecaj aksiomoj, ĉar ankaŭ la dua aŭtomate validas).
 Se  estas grupo, tiam  estas jam korpo. Se la grupo  estas komuta, oni nomas la korpon kampo.

Substrukturoj 
La substrukturoj de ringoj estas la idealoj kaj subringoj (tiuj ĉi estas subaroj, kiuj mem estas ringoj kun la samaj operacioj, kaj kun la sama unuo, se ringoj devas esti unuohavaj).

Ekzemploj de ringoj 
 la aro  de entjeraj nombroj
 La aro  de gaŭsaj entjeroj
 por ĉiu natura nombro n la aro  de la n-dimensiaj reelaj matricoj kun matrica multipliko kaj laŭelementa adicio.

Vidu ankaŭ 
 Korpo (algebro)
 Kampo (algebro)
 Idealo (algebro)
 Integreca ringo
 Komuta ringo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.bibmath.net/dico/index.php3?action=affiche&quoi=./a/anneaupart.html 
 http://www.u-cergy.fr/rech/pages/delcourt/fc2002PDF.pdf 
 http://www.les-mathematiques.net 
 http://kvant.mccme.ru/1974/02/kolca.htm 

Algebraj strukturoj
Ringo-teorio
Rejkjaviko

Rejkjaviko (, ) estas la ĉefurbo kaj la plej granda urbo de Islando. Ĝi situas en sudokcidenta Islando, en la suda marbordo de la golfo Faxaflói.

Rejkjaviko havas pli ol 123 000 loĝantojn (en 2016), kaj pli ol 216 000 en la urba regiono. La regiona loĝantaro kongruas je ĉirkaŭ 2/3 de ĉiuj loĝantoj en Islando, kaj la urbo estas la centro de la kulturaj, ekonomiaj kaj registraraj agadoj.

Fondita je la fino de la 9-a jarcento de la vikingoj, ĝi ekde 1786 havas la rangon de urbo. Nuntempe Rejkjaviko estas la industria, komerca, scienca kaj kultura centro de la lando, kaj la Universitato de Rejkjaviko situas en la urbo. Je la latitudo 64°08' N, ĝi estas la plej norda ĉefurbo de suverena ŝtato en la mondo, kaj estas populara celo por turistoj.

La nomo  signifas fumogolfeto, kiu venas de la varmaj vaporantaj fontoj en la ejo. Rejkjaviko estas un de la plej puraj, ekologie amikaj, kaj sekuraj urboj en la mondo.

Rejkjaviko estas ĝemelurbo de Seatlo.

Historio 
Laŭ kio oni scias, Rejkjavík estis fondita kiel loĝejo de la vikinga estro-viro Ingólfur Arnarson en la jaro 874, kaj minime estis un de la unua setlejoj en Islando – viro nomita Náttfari eble jam loĝis en Húsavík. La loĝejo iĝis urbu in 1786, kiel ofica komerco-urbo.

Vidindaĵoj 
 Baziliko Kristo Reĝo, katolika
 Hallgrímskirkja, moderna
 Katedralo de Rejkjaviko, tradicia

Servoj 
 Rejkjavika Gimnazio
 Universitato de Rejkjaviko

Okazigitaĵoj 
 Monda Ŝaka Ĉampionumo 1972

Famuloj 
En Rejkjaviko mortis hungara matematikisto Zoltán Ésik.

Esperanto en Rejkjaviko 
En 1889 Þorsteinn Þorsteinsson komencis tie la Esperanto-movadon. En 1925, la ŝtata ĉefkuracisto Vilmundur Jónsson, entuziasmigis sian amikon, la islanda verkisto Þórbergur Þórðarson por Esperanto. Aparte Þorssteinn, Þórbergur havis grandan signifon por la Esperanto-movado, kaj signife kontribuis al la konatigo de la internacia lingvo en Islando.

En 1977 okazis la 62-a Universala Kongreso de Esperanto kaj en 2013 okazis la 98-a Universala Kongreso de Esperanto en Rejkjaviko.

Aliaj gravaj urbaj esperantistoj, krom la jam menciita, inkludas:
 Árni Böðvarsson
 Baldur Ragnarsson
 Hallgrímur J. Jakobsson
 Karl Sigurðsson
 Kristján Eiríksson
 Kristófer Grímsson

Bildoj

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 rvk.is
 reyjkavik.is
 tourist.reykjavik.is 
 Islands-myndir: Reykjavík
 Vojaĝraportoj pri Rejkjaviko 

 
Komunumoj de Islando
Ĉefurboj de Eŭropo
Rumanlingvaj verkistoj



Verkistoj 

 Emil Gîrleanu (1878–1914) 
 Nae Ionescu (1890-1940
 Ion Creangă (1839–1889) 
 Ioan Slavici (1848–1925)
 Mihai Eminescu (1850–1889)
 Panait Istrati (1884–1935) 
 Vasile Voiculescu (1884–1963)
 Liviu Rebreanu (1885–1944)
 Mihail Sadoveanu (1889–1961)
 Camil Petrescu (1894–1957)
 Mircea Eliade (1907–1986)
 Mihail Sebastian (1907–1945)
 Emile Cioran (1911–1995)
 Marin Preda (1922–1980)
 Constantin Zărnescu (1949)
 Mircea Cărtărescu (1956–)
 Horia Roman Patapievici (1957–)

Poetoj 

 Gheorghe Asachi (1788-1869)
 Ion Heliade Rădulescu (1802-1872)
 Costache Negruzzi (1808-1868)
 Grigore Alexandrescu (1810-1885)
 Andrei Mureșanu (1816-1863
 Vasile Alecsandri (1821-1890) 
 Dimitrie Bolintineanu (1825-1872)
 Bogdan Petriceicu-Hașdeu (1836-1907)
 Mihai Eminescu (1850-1889) 
 Alexandru Macedonski (1854-1920)
 George Coșbuc (1866-1918) 
 Ștefan Octavian Iosif (1875-1913)
 Tudor Arghezi (1880-1967) 
 Octavian Goga (1881-1938)
 Ion Minulescu (1881-1944)
 George Bacovia (1881-1955) 
 Vasile Voiculescu (1884-1963)
 Mateiu Caragiale (1885-1936)
 Ion Barbu (1885-1961)
 George Topîrceanu (1886-1937)
 Ion Pillat (1891-1945)
 Lucian Blaga (1895-1961)
 Tristan Tzara (1896-1963)
 Geo Bogza (1908-1993)
 Gellu Naum (1915-2001)
 Ștefan Augustin Doinaș (1922-2002) 
 Nichita Stănescu (1933-1983)
 Nicolae Labiș (1935-1956)
 Marin Sorescu (1936-1997)
 Emil Brumaru (1939- )
 Franz Hodjak (1944- )
 Elena Liliana Popescu (1948- )

Teatro aŭtoroj 

 Ion Luca Caragiale (1852-1912)
 Eugène Ionesco (1909-1994)
 Mihail Sebastian (1907-1945) 
 Tudor Mușatescu (1903-1970)
 Marin Sorescu (1936-1997)

Vidu ankaŭ
 Rumana literaturo
Robert Koch

Robert KOCH [robert koĥ] (naskita la 11-an de decembro 1843 en Clausthal; mortinta la 27-an de majo 1910 en Baden-Baden) estis germana kuracisto kaj bakteriologo.

En la jaro 1876 li eltrovis la malsanigan efikon de la antraksa bacilo. En 1882 li malkovris la tuberkulozan bacilon kaj unu jaron poste, en Hindio, la kaŭzanton de la ĥolero. Pro siaj meritoj li en la jaro 1905 estis honorita per la Premio Nobel de Fiziologio aŭ Medicino.

Li estis profesoro de pola sciencisto kaj esperantisto Odo Bujwid.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.saunalahti.fi/arnoldus/koch.html  
 http://www.onmeda.de/lexika/persoenlichkeiten/koch.html 
 http://www.bad-bad.de/gesch/r_koch.htm  
 http://www.aerenlund.dk

Vidu ankaŭ 
 Mikrobiologio
 10847 Koch

Germanaj kuracistoj
Bakteriologoj
Nobel-premiitoj pri fiziologio aŭ medicino
Romy Schneider

Romy SCHNEIDER , aŭ realnome: Rosemarie Magdalena ALBACH (naskiĝis la 23-an de septembro 1938, mortis la 29-an de majo 1982) estis Aŭstri-devena germana-franca aktorino.

Biografio 
Ŝi naskiĝis kiel filino de la geaktoroj Magda Schneider kaj Wolf Albach-Retty en Vieno. En 1945, post la divorco de ŝiaj gepatroj, kiam Romy estis sesjara, ŝia patrino elektis por ŝi sian familian naskiĝo-nomon Schneider. La unuajn filmrolojn ŝi ludis kune kun sia patrino. Famon ŝi akiris per la Sissi-filmoj (1955-57) temantaj pri la bavara princino Elisabeth (mallonge: Sissi), sed post la tria tiuspeca filmo la juna aktorino ribelis kontraŭ la teda roloskemo de la deca knabino.

En la jaro 1958 Romy Schneider enamiĝis al sia franca kolego Alain Delon kaj transloĝiĝis al Parizo. Ŝi studis aktoradon, elprovis sin en teatro kaj baldaŭ ricevis proponojn al altnivelaj filmroloj, ekz. Der Prozess, filmigita fare de Orson Welles laŭ verko de Franz Kafka.

Profesie ŝi ekde tiam estis ege sukcesa, sed private ŝi suferis plurajn sortobatojn. Ŝia rilato kun Alain Delon fiaskis, same kiel ŝiaj du postaj edzinecoj. La plej granda katastrofo tamen estis la akcidenta morto de ŝia 14-jara filo en la jaro 1981. Ankaŭ ŝia sanstato malboniĝis, kaj kelkajn monatojn post sia lasta filmo Romy Schneider mortis en la aĝo de nur 43 jaroj en Parizo.

La aktorino Sarah Biasini estas ŝia filino.

Listo de filmoj 

 1953: Wenn der weiße Flieder wieder blüht (Germanio)
 1955: Sissi (Aŭstrio)
 1956: Sissi, die junge Kaiserin (Aŭstrio)
 1957: Sissi, Schicksalsjahre einer Kaiserin (Aŭstrio)
 1958: Christine (Francio/Italio)
 1962: Boccaccio 70 (Italio/Francio)
 1962: Der Prozess (Germanio/Francio/Italio)
 1965: What’s new Pussicat? (Usono)
 1968: La piscine (Francio/Italio)
 1969: Les choses de la vie (Francio/Italio)
 1972: Ludwig II (Germanio/Italio/Francio)
 1972: Cesar und Rosalie (Germanio/Francio/Italio)
 1975: Le Vieux Fusil (Germanio/Francio)
 1976: Gruppenbild mit Dame (Germanio/Francio)
 1981: La passante du Sans-Souci (Francio/Germanio)
 1981: Garde à vue (Francio)

Literaturo 
 Hans-Jürgen Tast: Romy Schneider - Ein Leben auf Titelseiten Schellerten 2008, ISBN 978-3-88842-036-8.

Eksteraj ligiloj 
 prezento en la retejo the golden years, arkivigita laŭ stato de junio 2006

Germanaj aktoroj
Francaj aktoroj
Naskiĝintoj la 23-an de septembro
Mortintoj la 29-an de majo
Rutherford B. Hayes

Rutherford Birchard HAYES [rot-a-ferd ber-ĉerd hejz] (naskiĝis la  en Delaware, Ohio; mortis pro kora ikto la  en Fremont, Ohio) estis la dek-naŭa prezidento de Usono.

Hayes estis libera kaj memfida. Lucy Ware Webb estis lia edzino, kaj ili havis ok gefilojn. Hayes estis presbiteriano.

Dum lia administrado (1877- 1881) okazis:
 1877 - la Akto de Bland-Allison.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.yale.edu/lawweb/avalon/presiden/inaug/hayes.htm  
 http://www.rbhayes.org 
 http://www.whitehouse.gov/history/presidents/rh19.html  
 http://www.ohiohistory.org/onlinedoc/hayes/chapterxii.html

Prezidantoj de Usono
Rodezo

Rodezo (france: , loke elparolata [], okcitane:  [rudes]) estas franca komunumo kaj la prefektejo de la departemento Aveyron, en la regiono Sudo-Pireneoj. Ĝi havis  loĝantojn en la jaro 2012.

Geografio 

Rodezo situas meze de grava agrokultura regiono, sude de la Centra Masivo.

Rodezo estas apud kalkoŝtonaj plataĵoj nomitaj france causse kaj estas sur monteto  super la rivero Averono.

Vidindaĵoj 

La katedralo (14-a ĝis 16-a jarcento), kiu estas en la malnova urbokvartalo, estas la ĉefa vidindaĵo de Rodez. Ĝi longas  kaj la navo altas . La katedralo havas grandan sonorilturon, kiu altas , superantan la urbo. Estas pluraj stiloj pro la longa tempo de konstruo (preskaŭ 3 jarcentoj): ĉefe gotikstilo kaj barokstilo.

Ĝemelurboj 
Rodezo havas du ĝemelurbojn:
 Pigüé (Argentino), fondita de Averonanoj
 Bamberg (Germanio)

Esperanto-movado 
Estas gastiganto de Pasporta Servo tie.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Komunumoj de Aveyron
 Listo de urboj de Francio
 Rodez (stacidomo)

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo

 
Urboj de Francio
Komunumoj de Aveyron
Prefektejoj de Francio
Ruergo
Etapaj urboj de Tour de France
Richard Nixon

Richard Milhous NIXON  (naskiĝis la 9-an de januaro 1913, en Yorba Linda, Kalifornio, mortis, 81-jaraĝa, la 22-an de aprilo 1994 en Novjorko) estis la tridek-sepa prezidanto de Usono. Li estis membro de la Respublikana Partio. Nixon estas la sola homo, kiu demisiis de la prezidenta ofico. Li ankaŭ estas la sola homo, kiu elektiĝis kaj dufoje prezidanto, kaj dufoje vic-prezidanto.

Nixon estis kvakero. Li mezuris 180 cm kaj pezis 82 kg. Lia edzino estis Thelma Catherine "Pat" Ryan, kaj la paro havis du filinojn. Lia pli juna filino Julie edziniĝis kun David Eisenhower, nepo de la usona prezidanto Dwight D. Eisenhower.

Nixon estis advokato. Dum la Dua Mondmilito li servis en la usona mararmeo. Nixon elektiĝis en 1946 al la usona Domo de Reprezentantoj, kaj en 1950 al la Senato. En 1952 kaj 1956 li elektiĝis vic-prezidanto sub Dwight Eisenhower. En 1960 li perdis la prezidantan elekton kontraŭ John F. Kennedy. En 1962 li perdis la Kalifornian ŝtatestran elekton. Tamen, Nixon gajnis la prezidantajn elektojn en 1968 kaj 1972.

Dum lia prezidanteco (1969-1974) okazis;
 1969- Surluniĝo de usonaj astronaŭtoj - la 2-an de julio
 1972- Novaj usonaj rilatoj kun Ĉinio
 1972- Traktato de SALT (Negocadoj pri Strategia Armila Limigo) kun Sovetio
 1972- Watergate - Invado de la estrejo de la Demokrata Partio
 1973- Batalĉeso en Vjetnamio
 1974- Formala akuzo de Nixon- por lia obstrukcado de justico- li demisiis la 9-an de aŭgusto

Eksteraj ligiloj 
 Oficiala biografio laŭ la Blanka Domo 
 http://www.nixonfoundation.org fondaĵo Richard Nixon - lia librejo kaj naskiĝdomo]
 la sonbendoj el la Blanka Domo pri Richard Nixon aŭskulteblaj rete 
 retejo watergate.info pri la samnoma skandalo

Vicprezidantoj de Usono
Prezidantoj de Usono
Usonaj politikistoj
Usonaj kvakeroj
Usonaj konservativuloj
Personoj de la jaro laŭ magazino Time
Robert F. Kennedy

Robert F. KENNEDY (aŭ mallonge: RFK, angle, Robert Francis Kennedy; naskiĝis la 20-an de novembro 1925, mortis la 6-an de junio 1968) estis la pli juna frato de la usona prezidento John F. Kennedy (JFK, r. 1961–63). En 1968, RFK staris kontraŭ la milito en Vjet-Namo, kiun Usono tiam batalis, kaj tial en marto 1968, li staris kiel kandidato por prezidento kontraŭ la tiama prezidento kaj sampartiano, Lyndon B. Johnson (LBJ). La 5-an de junio, RFK mem estis pafmurdita de Sirhan Sirhan, kiel lia frato kvin jarojn antaŭe. Novembron, kvin monatoj post la morto de RFK, Richard Nixon gajnis la prezidentecon.

Pri RFK en decembro 1967 de la plumo de amiko Jack Newfield
(Village Voice, la 28-an de decembro 1967), kiam RFK
decidis ĉu li estos kandidato kontraŭ Jonsono:

Kennedy estas korŝirita pri tio, kion li faros. La parto de li, kiu
estas la senkora, cinika politikestro kun instinkto pri aritmetikaj
plimultoj, pensas ke li ne povas venki, ke eĉ se li prenus la kandidatecon
for de LBJ, la partio estos tiel fendita, ke li neniam venkus en
novembro. Tio estas la "Malbona Boĉjo", kiun Jules Feiffer brile satirigis
antaŭ kelkaj monatoj. Li estas kutimema, sekura, ambicia. Kaj, se li fine
dominos super la alia Kennedy, kaj formortigos la alian, subteran
Kennedy-on, niaj esperoj pri li cindriĝos.
	
Sed ekzistas alia Kennedy. Tio estas la Kennedy, kiu sonas kiel
Fidel Castro, kiam li estas kortuŝita de la vido de kamparanoj, kiuj travivas
manĝante krabojn, kiuj travivas manĝante ekskrementon en Brazilo. Tiu
estas la Kennedy, kiu emocie diris al la junulinoj de la Kolegio Marymount,
ke Usono faras al la vjet-namanoj tion, kion la germanoj faris al la
judoj. Tio estas la Kennedy, kiu povas legi je Camus kaj subite eltrovas,
ke li jam ne kredas je mortpuno.

Se Kennedy ne estas kandidato en 1968, la plej bona flanko de lia
karaktero mortos. Li mortigos ĝin ĉiufoje, kiam li buĉas sian konsciencon kaj parolas por Johnson venontan aŭtunon. Ĝi mortos ĉiufoje, kiam junulo demandas
lin, ke se li estas tiagrade kontraŭ la vjet-nama milito, kial li metas
partion super principon? Ĝi mortas ĉiufoje, kiam fremdulo citas al li liajn proprajn vortojn pri la valoro de kuraĝo kiel homa eco.
	
La plej bona eco de Kennedy estas, ke li povas esti li mem, esti
aŭtentika en ĉi tiu ekzistencialista senco. Tiu estas la eco, kiun la
plej bonaj de la junularo kunsentas tiel instinkte en Kennedy. Kaj tiu
estas la eco, kiun Kennedy perdos, se li ne staras nun kontraŭ Johnson. Li
fariĝos roboto buŝe dirante malhonestan retorikon, kiel la ceteraj
politikistoj.
	
Por ĉio estas sezono, kaj tempo difinita estas por ĉiu afero. Ĉi tiu
estas tempo difinita de plago kaj sezono por kuraĝo...

Eksteraj ligiloj 

 http://www.rfkmemorial.org 
 http://www.americanrhetoric.com/speeches/robertkennedyonmartinlutherking.html  
 http://www.pbs.org/wgbh/amex/rfk/index.html 
 http://www.reopenrfkassassinationcase.com  

Usonaj politikistoj
Atencitoj
Ŝario

La Ŝario ( ŝari'a) estas kolekto de sanktaj tekstoj, kiuj reprezentas la kondutregularon kaj religian juron de islamo. La ŝario devenas de la Korano kaj de la islama tradicio. Popolo en multaj landoj rigardas ŝarion kiel
sanigo kontraŭ la diboĉaj registaroj en siaj landoj, kiuj ŝajne fidas en modernismo, ne islamo.

Priskribo
Kelkaj islamaj regnoj aplikas ŝarion nur pri civila juro, ekzemple pri geedziĝo kaj divorco. Aliaj ankaŭ pri krima juro. Nordaj federacieroj de Niĝerio adoptis version de ŝario por krima kodo. La konfliktoj pri homaj rajtoj, kiel intencita ŝtonumo de geadultintoj, levas diskutegon en la lando kaj internaciajn protestojn.

Tuta efiko de ŝario estas unu el la celoj de islamismo.

Ŝario naskiĝis en la araba imperio kaj permesas la fortranĉon de mano de ŝtelisto, malpermesas uzuron, malpermesas forlasi sian islaman religion (kazo de apostato), mortpunas adulton, punas gravedecon ekstere de geedzeco, kaj dum poligamio estas permesata, poliandrio ne estas. 

La atesto de la kunuloj de Muhammad, kiel ĝi estis paŝata tra ĉenoj de fidindaj rakontistoj (isnad), estis la bazo de disvolviĝinta islama tradicio. El la tradicioj (hadito) de la vivo de Muhammad kaj de liaj kunuloj eliras la islama vivmaniero (sunao), la kondutregularo (ŝario) kiun ĝi postulas kaj la jurfilozofio (fikho) laŭ kiu islamaj komunumoj estu regulataj.

En Esperanto
Laŭ la maroka filozofo Ali Benmakhlouf, ŝario en la origino ne estis fiksita kodo. Ĝi estas spirita fonto orientita per etiko por limigi misuzon de politika povo. En la artikolo "Kio ne estas ŝario" li ekzamenas kiel ŝario transformiĝis al leĝo.

La revuo "Kuriero" de Unesko dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj. Iom for de tiu kadro la artikolo Pri homaj rajtoj, la sekulara ŝtato kaj ŝario hodiaŭ, nome Intervjuo de Shiraz Sidhva al Abdullahi Ahmed An-Na’im, temas pri la aktuala stato de la homaj rajtoj kaj ties rilato al ŝario. An-Na’im asertas, ke la stato de la homaj rajtoj en la mondo dependas de la ŝtatoj, de la surlokaj socioj. Tiudirekte An-Na’im defendas la neceson de sekulara ŝtato por establi koncepton de ŝario pli kongrua kun la libereco de la reala Islamo.

Vidu ankaŭ 

 Islamaj terminoj
 Islama ŝtato

Eksteraj ligiloj 
 Jura tabelo de  Korano, de Sami A. Aldeeb Abu-Sahlieh.

 Retadreso de UNAA pri ŝario en muzulmanaj landoj  – Unuiĝintaj Nacioj.

Referencoj 

 
Arabaj vortoj
Fontoj de juro
Juraj sistemoj
Evangelio de Signoj

La Evangelio de Signoj estas la supozita greka fonto de la Evangelio de Johano, verkite 20 jaroj antaŭe, ĉirkaŭ 70 p.K.

Vidu ankaŭ
 Q-Evangelio

Eksteraj ligiloj 
La teksto en Esperanto

Nova Testamento
Sankta Tereza

Sankta Tereza estas nomo de pluraj katolikaj sanktulinoj: 
 Sankta Tereza de Leono (1080-1130)
 Sankta Tereza de Portugalo (1181-1250)
 Sankta Tereza de Avila (1515 -1582)
 Sankta Tereza de Lisieux (1873-1897)

Vidu ankaŭ 
 Sankta Patrino Teresa (1910-1997)

 Tereza, virina nomo
Sanscienco

Sanscienco estas fako de aplikata scienco, kiu pristudas homan kaj bestan sanon. La studo profitas de la konoj el biologio, kemio, fiziko, psikologio kaj socia scienco.

Medicino
Flegado
Kuracado
Veterinara medicino

Farmakologio
HomeopatioDietikoDieto (nutrado)PediatrioEndokrinologioTerapioKemioterapio
Korpopsikoterapio
Psikoterapio
RadioterapioOstologioFizioterapioToksologioDrogo
Ibogao
Psikoaktiva drogoMalsanoHomaj malsanoj
Aidoso - Alzheimer-malsano - Artrito - Kancero - Lepro - Sasoso - Trisomeco Homa anatomioHoma korpoHandikapecoDenaskaj misformaĵoj
Disleksio
Paralizo
Rulseĝo
Blindeco
SurdecoAliaj'''
Kuracplantoj
Oligoelemento
Vitamino

Vidu ankaŭ 
 Fasto

 
Sanservo
Johano (evangeliisto)

Sankta Johano la Evangeliisto (, hebree יוחנן, ĉ. 3 al 101), tradicie konsiderata kiel la juda fiŝkaptisto, kiu estis unu el la Dek du Apostoloj de Jesuo Kristo kaj verkis iun evangelion. Laŭ aliaj teologoj temas pri malsamaj personoj.

Verkoj atribuitaj al Johano 
Laŭ tradicio, li estas la aŭtoro de kvin libroj de
la Biblio:
 unu evangelio (Johano),
 tri leteroj (1 Johano, 2 Johano, 3 Johano)
 unu apokalipso pri la fino de la mondo (Apokalipso).
Laŭ la ĉi-supra tradicio, Johano estas la ĉefa aŭtoro de la Nova testamento post Sankta Paŭlo, verkinte 20% da ĝi. Iuj el tiuj libroj eble estis verkitaj de liaj sekvintoj, precipe la pli malfruaj
leteroj.

Tradicia biografio 
Inter la apostoloj, li estis la plej bona amiko de Jesuo. Kiam Jesuo estis mortanta sur la kruco, li donis al Johano la zorgon de sia patrino, Maria. Post la krucumado de Jesuo, laŭ frua tradicio Johano plejparte loĝis en Efezo, centro de la granda kulto de la virga diino — samtempe praa Patrino-Diino — Diana. Li predikis la evangelion tra Anatolio kaj faris miraklojn (inkluzive la revivigo de la vidvino Drusiana). En la 90-oj, li estis ekzilita portempe al la insulo de Patmo en la Egea Maro. Tie
li skribis sian apokalipson. Multaj ekzegezistoj tamen pridubas ĉi lastan aŭtorecon, ne nur pro stilistikaj sed ankaŭ pro teologie enhavaj kialoj. El la Dekdu Apostoloj, Johano laste mortis, ĉirkaŭ 97. Li konis Sanktan Polikarpon, kies disĉiplo estis Sankta Ireneo.

Vidu ankaŭ 
 Evangelio laŭ Sankta Johano
 Logos
 Apokrifo de Johano
 Paroĥo de S-ta Johano Evangeliisto (Silver Spring)
 La kvar Evangeliistoj

Sanktuloj
Bibliaj personoj
Kristanismo
Johano
Teologio
Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Mortintoj en 97
Mortintoj en 100
Mortintoj en 101
Mortintoj en 103
Symbolum Apostolorum

La Symbolum Apostolorum (Apostola Kredo aŭ la Apostola Kredo-Konfeso) estas kredokonfeso uzata en la kristana okcidento. Ĝi evoluis inter la 1-a jarcento al la 6-a.
Ĝi estis starigita kiel la kredo, kiun kristano konfesis antaŭ bapto. Sed kiel oficiala kredo, ĝi estas tro nepreciza, kion montris la herezoj de la 6-a jarcento. Do kiel oficiala kredo, ĝi estis anstataŭigita de la Kredo Nicea.

La unua teksto de tiu kredo estas komento pri ĝi de Rufino el Aquileia de la komenco de la 5.a jarcento. La nuna formulado, dirata galikana, troviĝas, preskaŭ integra, ĉe sankta Cezario el Arles.

Latina origino 
Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae. Et in Iesum
Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu
Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus,
mortuus, et sepultus, descendit ad infernos, tertia die resurrexit a
mortuis, ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde
venturus est iudicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, sanctam
Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis
resurrectionem et vitam aeternam. Amen.

Esperanto

Referencoj

Fontoj 
 IKUE kaj KELI: Adoru, Ekumena Diserva Libro. eldonita de IKUE kaj KELI, Eldonejo Ponto / Ponto-Verlag, 2001. 1472 p. ISBN 3-9803793-5-3

Vidu ankaŭ 
 Kredokonfeso nicea-konstantinopola
 Nicea Kredo
 Preĝoj
 Rozario

Kristanismo
Salve Regina

La Salve Regina (Saluton Reĝino) estas preĝo de la rozario: 

En la latina lingvo:

Salve, Regina, Mater misericordiae! vita, dulcedo, et spes nostra,
salve. Ad te clamamus, exules filii Evae. Ad te suspiramus, gementes, et
flentes, in hac lacrimarum valle. Eia ergo, advocata nostra, illos tuos
misericordes oculos ad nos converte. Et Jesum, benedictum fructum ventris
tui, nobis post hoc exilium ostende. O clemens, O pia, O dulcis Virgo
Maria! Amen.

En Esperanto:

Saluton, Reĝino, Patrino de kompato! Vivo, dolĉeco kaj espero nia,
saluton. Al vi ni krias, ekzilitaj filoj de Eva. Al vi ni suspiras,
ĝemante kaj plorante en ĉi tiu valo de larmoj. Ek, tial, rekomendanto
nia, tiujn viajn okulojn de kompato al ni turnu. Kaj Jesuon, benitan
frukton de ventro via, al ni post ĉi tiu ekzilo montru. Ho milda, ho pia,
ho dolĉa Virgulino Maria! Amen.

Katolikismo
Kristanaj himnoj
Latinaj himnoj
Mariologio
Historio de Pekino

Pekino, la ĉefurbo de la Ĉina Popola Respubliko, situas ĉe la norda fino de la Nord-Ĉinia Ebenaĵo kaj estas ĉirkaŭita de montoj en la tri flankoj norda, orienta kaj okcidenta. Sude de ĝi sterniĝas vasta ebenaĵo kaj sud-oriente, je 160 kilometroj for de ĝi, etendiĝas la vasta Bohaj-maro. Ĝi havas areon de pli ol 16,800 kvadrataj kilometroj, el kiu 62% kovriĝas de montregiono, kaj pli ol naŭ milionojn da loĝantoj.

Pekino havas kontinentan klimaton de la norda mezvarma zono. Ĝiaj kvar sezonoj klare distingiĝas. La printempo estas mallonga kaj ventoriĉa, la somero pluvabunda, la aŭtuno kun serenaj kaj varmetaj tagoj estas la plej agrabla sezono, kaj en la vintro iom longa malofte videblas neĝo.

Promenante en Pekino, oni sentas sin kvazaŭ en longa historia koridoro.

La malkovro de la restadejo en Ĝoŭkoŭdjan sudokcidente de Pekino pruvis, ke antaŭ 500,000 jaroj tie jam vivis Pekin-homoj irantaj per la piedoj kaj ili povis fari instrumentojn el ŝtono kaj uzi fajron. Kaj tie loĝis ankaŭ la montsupraj kavernuloj antaŭ ĉ. 18,000 jaroj. Antaŭ 3,000 jaroj apud la pramejo de Jongding-rivero jam aperis loĝpunktoj kaj citadeloj, inter kiuj troviĝis Ĝjiceng -- la ĉefurbo de Jan-regno en Ĝoŭ-dinastio, kiu estis la plej frua nomo de Pekino. Oni ankaŭ nomas Pekinon "Janĝing" ĝuste pro tio.

En la komenco de la deka jarcento la ĉjidan-oj en la ĉina Nordoriento aneksis grandan teron inkluzive Pekinon kaj fondis Ljaŭ-dinastion. Ili prenis Pekinon kiel sian vicĉefurbon. En 1125 p. K. la njuĝen-oj renversis Ljaŭ-dinastion kaj fondis Ĝin-dinastion. En 1153 la dinastio prenis Pekinon kiel sian ĉefurbon kaj nomis ĝin Ĝongdu. La tiama Ĝongdu situis ĉe la nuna Gŭang'anmen, sudokcidenta parto de Pekino. En 1215 la ĉinaj mongoloj renversis la dinastiojn Ĝin kaj Suda Song kaj starigis Jŭan-dinastion. En 1271 ili komencis konstrui ĉefurbon surbaze de la provizora palaco (la nuna Bejhaj-parko) en Ĝongdu de Ĝin-dinastio ĉe la sudokcidenta parto de la nuna Pekino laŭ nova kompleta projekto kaj nomis ĝin Dadu. La urbo Dadu kun ordaj stratoj kaj grandiozaj palacoj havis 500,000 loĝantojn. Post pli ol 90 jaroj Ming-dinastio renversis Jŭan. Komence ĝi prenis Nankinon kiel sian ĉefurbon. En la komenco de la 15-a jarcento la imperiestro Ĉengzu de Ming-dinastio decidis transloki la ĉefurbon de Nankino al Pekino kaj konstruigis palacon laŭ nova projekto, t.e. la Imperiestran Palacon. En la mezo de la 17-a jarcento, kiam Ĉing-dinastio okupis Pekinon, ankaŭ ĝi prenis la urbon kiel sian ĉefrubon. Danke al konstruado kaj plivastigo de la du dinastioj al la palacoj kaj ĝardenoj, Pekino fariĝis tre fama en la mondo.

Pekino liberiĝis la 31-an de januaro 1949 kaj fariĝis ĉefurbo de la Ĉina Popola Respubliko la 1-an de oktobro samjare.

Dum la pasintaj pli ol 30 jaroj multe progresis en Pekino la agrikulturo, industrio, kulturo, scienco, edukado, higieno, korpokulturo kaj aliaj aferoj. La urbo senĉese grandiĝis kaj la plank-areo de la nove konstruitaj domoj estas pli ol 80,000,000 kvadrataj metroj, 4-oble kiom tiu en la malnova Pekino.

Pekino
Pekino
Spiel des Jahres

La Spiel des Jahres (germane: Ludo de la Jaro) estas eble la plej grava tabulluda premio.  Jen listo de premiaj gajnantoj:

2013 Hanabi
2012 Kingdom Builder
2011 Qwirkle
2010 Dixit
2009 Dominion
2008 Keltis
2007 Zooloretto
2006 Thurn und Taxis
2005 Niagara
2004 Zug um Zug
2003 Der Palast von Alhambra
2002 Villa Paletti
2001 Carcassonne (ludo)
2000 Torres
1999 Tikal
1998 Elfenland
1997 Mississippi Queen
1996 El Grande
1995 Siedler von Catan
1994 Manhattan
1993 Call My Bluff
1992 Um Reifenbreite
1991 Drunter und Druber
1990 Adel Verpflichtet
1989 Cafe International
1988 Barbarossa
1987 Auf Achse
1986 Heimlich und Co.
1985 Sherlock Holmes Consulting Detective
1984 Dampfross
1983 Scotland Yard
1982 Enchanted Forest
1981 Focus
1980 Rummikub
1979 Hase und Igel

Tabulludoj
Premioj
Silvestro

Silvestro aŭ jarfina tago estas la nomo, kiun ricevas la lasta tago de la jaro laŭ la Gregoria kalendaro uzata en kristanaj landoj, nome la 31-a de decembro. En aliaj kulturoj, la jarfino havas alian daton (vidu novjaro). En okcidentaj landoj, oni festas la jarfinan tagon per dancado, drinkado (ĉefe oni drinkas multekostajn kaj specialajn alkoholaĵojn kiel ĉampano), festena manĝado kaj artfajraĵaj spektakloj. Iuj kristanoj ĉeestas diservon celebratan meznokte. La festado daŭras la tutan nokton, la "silvestran nokton", ĝis post la novjariĝo.

Tongo estas la unua loko kiu bonvenas la novan jaron, dum Usona Samoo estas la lasta. Preskaŭ ĉiu lando havas siajn proprajn tradiciojn por la jarfina tago, kutime rilataj al superstiĉoj pri bonŝanco je malsamaj kampoj; amo, monhavo, laboro aŭ sano. En multaj okcidentaj landoj, oni portas ruĝajn subvestojn dum la silvestra vespermanĝo por voki bonŝancon por la venonta jaro.

Nomo 
Silvestro estas vira persona nomo. Silvestro la unua estis papo en la 4-a jarcento, kies nomtago okazas la 31-an de decembro. En iuj Eŭropaj landoj kiel Germanio, Francio aŭ Pollando, la lasta tago de la jaro havas sian nomon laŭ Silvestro la unua. Ĉi tiu nomo ankaŭ estis uzata de Zamenhof en lia traduko de Fabeloj de Andersen.

Pro la religieco de la nomo, iuj Esperantistoj ekuzis aliajn formojn pli priskribajn, kiel jarfina tago.

Eksteraj ligiloj 

 artikolo "אחת ולתמיד: מי היה סילבסטר?", "Unufoje por ĉiam: Kiu estis Silvestro?", fine de 2001, ankoraŭ aktuala () 
 teksteto "la vespero de nova jaro" kun aparta atento de la festadoj en Aŭstralio ()

Referencoj 
Decembro
Kalendaro
Stelo de Bet-Leĥem

La Biblio diras ke Jesuo Kristo naskiĝis sub la stelo de Bet-Leĥem. Estas dirite, ke unu stelo aperis al la tri reĝoj, kiuj venis por adorkliniĝi al Jesuo, ke ĝi antaŭiris ilin por al ili montri la vojon, kaj ke ĝi haltis, kiam ili alvenis (Mateo ĉap. 2, versetoj 1-12).

Certe en tiu cirkonstanco la lumo ne povas esti ia movebla stelo. Oni povus tion kredi en tiu tempo, kiam oni pensis ke steloj estis lumaj punktetoj fiksitaj sur la ĉielo, kiuj eĉ povis fali sur la teron, sed, nuntempe, oni serĉu aliajn klarigojn.

Metafora teorio 
Laŭ teorio, kiu plendas, ke multaj (aŭ eĉ plejparto) diraĵoj de la Biblio estas figuroj, stelo ne estus reala afero, sed nur metaforo por montri, ke la homaro estas mistere gvidata al Jesuo, ĉar ja ĝi ne havas nenian rimedon por kontroli la savon.

Astrologia teorio 
La saĝuloj, kiuj sekvis la stelon kaj eltrovis Jesuon laŭ evangelioj, eble estis astrologoj de Persio. Do la stelo ne necese estis brilega, sed nur astrologie grava. Laŭ moderna astrologio, homo de granda influo naskiĝis je la 22-a de aŭgusto -7. Sekve, tiuj astrologiaj spuroj gvidis la magojn al Jesuo.

Astronomia teorio 
Laŭ astronoma teorio, ia neordinara astronomia fakto okazis, kaj estis interpretita kiel mistika fenomeno de la magoj. Unu hipotezo diras ke eble ĝi estis la nova stelo observita de ĉinaj astronomoj en la printempo de -5, alia diras ke ĝi eble estis la kometo de Halley en la aŭtuno de -12. La astronomo Keplero opiniis, ke Jesuo naskiĝis en -7, kiam pluraj planedoj estis ĉe la sama loko en la ĉielo kaj aperis kiel granda stelo.

Fundamentalisma teorio 
Mistika aŭ fundamentalisma teorio diras ke la stelo eble estis anĝelo, kiu aperis en luma formo kaj gvidis la magojn.

Literaturo 
 David Hughes, The Star of Betlehem: An Astronomer's Confirmation, Walker & Co., New York 1979
 Konradin Ferrari d'Occhieppo, Der Stern der Weisen: Geschichte oder Legende? Herold Verlag, Wien 1969
 Robert Sadowski, Astrologia narodzin Jezusa Chrystusa (Astrologio de la naskiĝo de Jesuo Kristo), p. 239-266, suplemento al: Andrzej Wierciński, Przez wodę i ogień. Biblia i Kabała (Trans akvon kaj fajron. Biblio kaj kabalo), Nomos, Kraków 2001 ISBN 83-85527-36-2

Vidu ankaŭ 

 Tri reĝoj

Bet-Leĥem
Kristnasko
Soc.culture.esperanto

soc.culture.esperanto estas la plej populara esperanta novaĵgrupo en la Interreto. Ĝi ekzistis ekde marto de 1989, aŭ eble pli frue. Oni oficialigis la grupon marte de 1997 per voĉdono de 224 jesoj, 31 neoj, 1 neŭtrala, kaj 1 erara balotilo. Ofte aperas transafiŝoj inter sci.lang kaj aliaj planlingvaj grupoj.

Laŭ ĝia statuto, oni diskutu en la grupo pri ĉio ajn en Esperanto aŭ pri Esperanto en ĉiu ajn lingvo. Inter la ofte diskutataj temoj troviĝas mondpolitiko, lingvaĵoj (ĝusta uzo de la akuzativo kaj la participoj ktp), kaj kiel oni funkciigas iun aŭ tiun programon pri la supersignoj.

soc.culture.esperanto estis ligita kun la fidoreta „ESPERANTO“.

Eksteraj ligiloj 
 *  La fakdosiero de soc.culture.esperanto
 *Rekte atingu soc.culture.esperanton per via retumilo aŭ per Google-Grupoj

Fontindikoj 

Esperanto-movado
Sekureca kriterio

La sekurecaj kriterioj estas kvar temoj laŭ kiuj oni mezuras komputikan sekurecon.

 Konfidenceco
 Integreco
 Havebleco aŭ disponeblo
 Kontroleco

En iu organizaĵo, tiujn kriteriojn oni devas respekti laŭ ĝia komputika sekureca politiko kiu priskribas kiel realigi ilin pere de sekurecaj funkcioj realigitaj per meĥanismoj.

Sekureco
Funkcio de sekureco

Sekurecaj funkcioj estas ĝeneralaj funkcioj kiuj estas uzita por realigi sekurecajn kriteriojn.

El ĉio, kion oni povas fari pri komputika sekureco, oni ĝenerale arigas ĉion en difinitaj kategorioj, nomataj kriterioj. Laŭ ITSEC (Information Technology Security Evaluation Criteria - Informaĵa Teĥnologia Sekureca evalua kriterioj), oni povas dividi ilin laŭ la sekvantaj funkcioj:
 Identigo & aŭtentikigo (Identification & Authentication)
 Alira kontrolo (Access control)
 Posta kontrolo  (Audit)
 Uzantasocio (Imputability)
 Fidindo(Fiability)
 Fideleco(Fidelity)
 Reuzeco ('Reusability)
 Datuma interŝanĝo (Data exchange)
 Reta aŭtentigo (Network Authentication)
 Reta alirkontrolo (Network Access control)
 Reta konfidenceco (Confidentiality)
 Reta integreco (Integrity)
 Neiga malhelpo (Non repudiation'')

Sekureco
Spot

Tabulludoj > Spot

Spot estas ludo. Ĝia unua eldono: komputilludo prezentita kiel reklamo de Seven Up.

Iu ajn komencas. De tiam ludantoj alternu siajn ludvicojn.
Dum sia ludvico, ludanto elektu inter:

 Aldoni propran ludpecon sur la tabulon, sur malplenan fakon apud alia propra ludpeco jam kuŝanta.

aŭ...

 Movi propran ludpecon jam surmetitan. La celfako estu ĝuste 2 fakojn malproksime de la origino, laŭ iu ajn direkto.

Kapto 
Se tiu fako ĵus okupita (per aldono aŭ movo) estas orte aŭ diagonale apuda al unu aŭ kelkaj malamikaj ludpecoj, tiuj ĉi estu renversitaj sur la ludtabulo. Ĉar ili jam estas samkoloraj al la ludpecoj de la kaptinto, tiu ĉi povos uzi ili kiel proprajn.

Eka pozicio de la ekzemplo.

Nigrulo aldonas ludpecon maldekstre de sia triopa grupo.

Tiel Nigrulo kaptas la apudan blankan ludpecon, kiu estas renversita kaj nigriĝas.

Blankulo respondas per salto. La tri nigraj ludpecoj apudaj al la saltinta blanka ludpeco, estas kaptitaj.

Fina pozicio de la ekzemplo.

Fino 
Partio finiĝos kiam unu el la du partoprenantoj ne povas fari validan movon aŭ salton.
Tiam oni kalkulas kiom da ludpecoj havas ĉiu ludanto sur la ludtabulo. Kiu pli havas, tiu venkas.

Tabulludoj
Skandinavio

La nomo de Skandinavio (aŭ Skandinavujo; , dane kaj ) onidire devenas de monaĥo iam misskribinta latinan nomon , pri la dan-svedia regiono Skanio.

Kelkfoje uzata nur pri la Norveg-sveda duoninsulo, la "Skandinavia duoninsulo", sed plejofte kiel kuniga nomo por Danio, Norvegio, kaj Svedio; landoj kies loĝantoj sentas sin gefrataj pro komuna historio, apudeco kaj eblo preskaŭ senprobleme kompreni la parencajn lingvojn, kiujn ili parolas.

La vorto estas ankaŭ erare uzata inkluzivante Islandon kaj Finnlandon, do mise uzata kiel sinonimo de la vorto Nordio. Islando kaj Finnlando tamen ne apartenas al Skandinavio.

Historio
 Skandinava bronzepoko

Vidu ankaŭ 
 Nordio
 Thule

Bibliografio
 Bo Sandelin, Financkrizo, Monato, Antverpeno, julio 1993, nº 7, paĝo 14. Pri financa krizo en Skandinavio en 1993.
Skanio

Skanio , estas la plej suda historia provinco () de Svedio. Ĝi troviĝas en la landoparto () aŭ ĉefregiono Götaland. La provinco havas 1 176 000 loĝantojn kaj areon de 11 000 km²

En Skanio troveblas la dua universitato de Svedio, tiu de Lund, fondita en 1666 (interalie por plirapidigi la svedigon de la provinco). La universitatoj de Lund kaj Uppsala estas same konkurencaj inter si kiel la anglaj de Cambridge kaj Oxford.

Geografio 
Skanio estas norda limiga el Småland per la sudsveda altlando, okcidenta limiga el la Dania insulo Sjælland per la kanalego Öresund (dane Øresund) kaj suda kaj orienta limiga per la Balta maro.

Du grandaj insuloj apartenas Skanion, ambaŭ en Öresund. La norda insulo estas Hallands väderö kaj la suda insulo estas Ven.

La bordoj de Skanio estas vastegaj sablobordoj, sed la nordokcidenta bordo kie estas borderaĵa de dekaj kaj centaj altaj rokoj.

La lando estas tre ebena-malalta kaj plejparte kovrita de fekundaj terkulturkampoj kaj lumaj fagarbaroj.

Urboj 
La svedia ŝtato abolis la urbojn kiel politikajn unuojn en 1971. Tiuj ĉi urboj estis oficialaj urboj tiam.
 Eslöv (ĉartis 1911, 15.000 loĝantoj)
 Falsterbo (ĉartis ĉirkaŭ 1200, 7.000 loĝantoj kun Skanör)
 Helsingborg (ĉartis ĉirkaŭ 1085, 88.000 loĝantoj)
 Hässleholm (ĉartis 19??, 17.000 loĝantoj)
 Höganäs (ĉartis 19??, 13.000 loĝantoj)
 Kristianstad (ĉartis 1617, 35.000 loĝantoj
 Landskrona (ĉartis 1413, 28.000 loĝantoj)
 Lund (ĉartis ĉirkaŭ 950, 75.000 loĝantoj)
 Malmö (ĉartis ĉirkaŭ 1250, 260.000 loĝantoj)
 Skanör (ĉartis ĉirkaŭ 1200, 7.000 loĝantoj kun Falsterbo)
 Simrishamn (ĉartis ĉirkaŭ 1300, 6.000 loĝantoj)
 Trelleborg (ĉartis ĉirkaŭ 1200, 25.000 loĝantoj)
 Ystad (ĉartis ĉirkaŭ 1200, 17.000 loĝantoj)
 Ängelholm (ĉartis 1516-1547 kaj 1767, 22.000 loĝantoj)

Malgranda historio de Skanio 
 Ĝis ĉirkaŭ 800: Memstara reĝlando en la Dania konfederacio.
 Ĉirkaŭ 800-1658: Parto de la Dania reĝlando.
 1658-1720: Eksterprovinco de Svedio. Multaj militoj, ribeloj kaj maltrankviloj.
 Ĉirkaŭ 1300-1709: Konstantaj militoj inter Danio kaj Svedio. Skanio invadiĝadis dum ĉiuj generacioj de Svediaj armeoj.
 1658-1900: Svedia naciigo.

 
Historiaj provincoj de Svedio
Geografio de Svedio
Historio de Svedio
Ŝetlandaj Insuloj

Ŝetlandaj Insuloj ( [ŝetland], ) estas insularo norde de Skotlando, kaj krome estas unu el la 32 lokaj administraj regionoj ("konsiliaj areoj") de Skotlando. Ĝi apartenas al la Nordaj Insuloj de Skotlando. La loĝantoj estas nordianidoj, sed hodiaŭ (dialekte) angloparolantaj. La flago kun Skandinavia kruco sed Skotaj koloroj simbolas tion.

Historio 
La Ŝetlandaj insuloj, aŭ Ŝetlandoj, estis frue loĝataj de Keltoj, kaj estis nomiĝinta Insi Catt (insuloj de Kattribo).

La vikingoj aperis en la 800oj, kaj dum 500 jaroj ili apartenis al Norvegio. En 1472, Skotlando ekregis Ŝetlandon, tiam nomata Hjaltland. Iompostiome la skandinavan lingvon Norn anstataŭis skota dialekto. Dum la Dua mondmilito norvegaj fuĝintoj alvenis tien, ĉar jenaj insuloj plej proksimas al Norvegio de ĉiuj ejoj de Britio. (Vidu ankaŭ je Nordio.)

Esperantistoj de Ŝetlandaj Insuloj 
 Haldane Burgess
 Albert Goodheir

Geografio de Skotlando
Insularoj en Britio
Insuloj en la Norda maro
Britaj Insuloj
Konsiliaj areoj de Skotlando
Sameio

Sameio aŭ Sameujo () estas regiono loĝata de la sameoj, kovranta grandajn areojn en la nordo de Norvegio, Svedio kaj Finnlando, kaj iom en rusiaj lim-regionoj (Kola duoninsulo). Tradicie oni nomis ĉi tiun regionon Laponio aŭ Laponujo, sed tiu termino estas nuntempe eksdata kaj ofenda.

Sameio egalas la areon, kie tradicie oni parolis (kaj et-kvante ankoraŭ parolas) la sameajn lingvojn.

Literaturo 
 Prof. Asbjørn Nesheim, La Laponoj de Norvegio kaj ilia historio, Norvegio Informoj, 1981, eld. Norvega ministerio de eksteraj rilatoj, ref. UDA 3009/81 ESP 
 Carolus Linnaeus: Iter Lapponicum – Vojaĝo al Laponio (trad. kaj komentis Sten Johansson; helpis pri trad. de latinaĵoj István Ertl). Dum tiu veturado norden kaj en okcidentan Finnlandon Lineo verkas ian taglibron, en kiu li notas renkontojn kun bestoj (partikulare birdoj), plantoj (partikulare floroj) kaj homoj (partikulare sameoj). Multaj interesaj indikoj pri la vivo kaj kutimo de sameoj. En Beletra Almanako 35, junio 2019. pp. 88-102.

Vidu ankaŭ 
 la artikolon pri Lappland, la historia provinco de Svedio, kiu kovras la svedan parton de Sameio
 kaj pri Finnmark, la historia provinco de Norvegio, kiu kovras la norvegan kaj plej okcidentan parton de Sameio
 la artikolon pri Laponia gubernio, gubernio en Finnlando, kiu kovras la finnlandan parton de Sameio

Eksteraj ligiloj 
 Norvega Registara raporto pri sameoj
 paĝoj de la samea parlamento de Svedio

Bidaro 

 
Geografio de Finnlando
Historiaj regionoj en Rusio
Geografio de Norvegio
Geografio de Svedio
Sameoj
Sola fide

Sola fide ("sola fido" en la latina) estas grava protestanta doktrino, kiu diras, ke ni estas savita sole per fido en Jesuo Kristo. Pentofarado, bonfarado, sakramento aŭ iu ajn merito, ne sufiĉas por iri al la ĉielo post morto. Tia fido devenas de la graco de Dio. La kristano ja ankoraŭ bonfaras, sed ne por la amo de Dio, sed pro la amo de Dio. 

La doktrino naskiĝis en la spirita lukto de Lutero por esti savita de Dio. 
En la Biblio li fine trovis la solvon al sia lukto:

Ĉar la justeco de Dio malkaŝiĝas en ĝi de fido al fido, kiel estas
skribite: La virtulo vivos per sia fideleco. (Romanoj 1:17)

La savo de Kristo, Lutero komprenis, ne venis de iu ajn faro de
pento aŭ bono, sed sole per fido en Kristo mem, fido kiu estas donita per
la graco (la senmerita favoro) de Dio. Tio fariĝis la koro de lia reformo kaj doktrino. Kaj do la koro de protestantismo. 

Pro la doktrino, protestantismo ne havas monaĥojn aŭ pilgrimadon kaj la sakramentoj estas plejparte simbolaj.

Protestantismo
Sola scriptura

Religio > Kristanismo > Protestantismo > Sola Scriptura

Sola scriptura ("sole per la skriboj" en la latina) estas grava protestanta doktrino, kiu diras, ke la Biblio estas la sola fonto de religia vero kaj ne la instruo de papoj, koncilioj aŭ eklezia tradicio. La Biblio estas la tute sufiĉa manlibro de Dio donita al homo, tial ni ne bezonas eklezion por doktrino aŭ aŭtoritata interpreto. La Spirito Sankta gvidas la sinceran kaj preĝeman kredanton al la prava interpreto. 

La doktrino naskiĝis en la lukto de Lutero kontraŭ la korupta Eklezio.

Laŭ katolikismo kaj ortodoksismo, ni bezonas la eklezion por la ĝusta interpreto de la Biblio. Ni ankaŭ bezonas la eklezion, ĉar ĝi ankaŭ ricevis kaj disvolvis ekster-bibliajn doktrinojn.

Kvankam protestantaj eklezioj sincere kredas al sola scriptura, la praktiko ne estas severa: kontraŭ la ŝajna signifo de la Biblio, protestantismo plejparte:

diservas je dimanĉo, ne sabato
ne baptas la mortintojn
ne permesas poligamion
ne toleras sklavigon (de post la 19-a jarcento)
toleras uzuron
toleras eksedziĝon
ne rigardas la vinon kaj panon de komunio kiel la realan korpon de Jesuo Kristo, nur kiel simbolojn

Kaj ĉiu protestanta eklezio havas sian tradician interpreton de la Biblio.

La ĉefa rebato kontraŭ sola scriptura estas, ke la fonto de la doktrino venas de ekster la Biblio.

La principo "sola scriptura" estas unu el la "kvin solaĵoj" de protestantismo.

Protestantismo
Latinaj religiaj esprimoj