alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Культ

Культ (латинча cultus - хөрмәтләү, баш ию) — диннең төп элементларының берсе; дини табынуга күренеп торган рәвеш бирү яки аны башкаручыларга илаһи "көч" иңдерү (тылсымлы йолалар) максатына корылган хәрәкәтләр (тән хәрәкәтләре, билгеле бер текстларны һ.б. уку яки җырлау).

Кайбер галимнәр культ системасына теләсә кайсы диннең төп элементы дип карыйлар. Ул мәгълүм йолалар кушылмасыннан тора. Монда бары тик йоланың символик характерына игътибар ителә.

Шулай ук кара 
 Дин
 Мифология

Чыганаклар 
 Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Дини культ
Символ

Символ (грекчадан symbolon — тамга, аеру билгесе) — матди җисемне алыштыручы идеаль билге.

Таҗ патша хакимиятен символлаштыра. Дини йолада теләсә кайсы хәрәкәткә, ишарәгә, сүзгә яки предметка билгеле бер мәгънә салынган, алар символлар буларак аңлашылалар. Күп кенә йолалар һәм культлар, архаик диннәрдә барлыкка килеп, тора-бара хәзерге заманнарга барып җиткәннәр. Менә, мәсәлән, начарлыктан чистарынуны гәүдәләндергән суга чуму белән бәйле чистарыну, арыну йолалары борынгы ыруглык җәмгыятендә үк барлыкка килгәннәр һәм хәзерге дөньяда да сакланалар. Христианнарда су белән чукындыруга корылган чистарыну йоласы баштагы гөнаһтан чистарынуны һәм чиркәүгә кушылуны аңлата.

Мәрхәмәтләндерү хәрәкәтләренә корылган корбан китерү дә борынгы йола. Бик борынгы заманнардан ук кешеләр ата-бабаларына, аллаларга һәм рухларга, аларның ачуын китермәү яки яхшылыклары өчен рәхмәт йөзеннән, корбан биргәннәр. Күп очракларда корбан итеп сарык яки сыер чалганнар.
 
Борынгы җәмгыятьтә корбан китерүнең өч төре яшәгән:

 сыйлау корбаннары, 
 чистарыну корбаннары,
 багу корбаннары.

Беренче очракта корбан Алланы сыйлау буларак аңлатылган. Әгәр Алла бер кешегә барлык эшләрендә дә булыша икән, һәр уңышлы очрактан аңа да өлеш чыгарырга кирәк була. Уңыш җыйганда, беренче башакларны, беренче җимешләрне Аллага биргәннәр. Ашаганда, Аллага махсус пешерелгән печенье яки баллы белен калдырганнар. Икенче очракта корбан кешенең гаебе өчен китерелгән. Әгәр дә кеше очраклы рәвештә кеше үтерсә, ул туган ягыннан китәргә һәм, чит җирләрдә яшәп, бу гөнаһыннан арынырга тиеш булган. Каһин алтарьда ут кабызган, дуңгыз баласын чәнчегән, аның канын килгән кешенең кулларына чәчрәткән, ә аннан соң кулларны изге су белән юган һәм сөрткән. Бу канның кан белән юылуын һәм кешенең туганнары янына кайта алуын белдергән. Сугышлар алдыннан багу корбаннары китерелгән. Хайванны суйганнар да алтарьда аның ите, аеруча койрыгы ничек януын күзәткәннәр; әгәр дә койрык бөгәрләнеп килсә, бу алда торган авырлыкларны аңлаткан, әгәр дә инде койрык очы аска караса — җиңелүне, күтәрелсә җиңү килүне белдергән. Кешенең ләззәтләрдән, байлыктан баш тартуы да корбан китерү булып исәпләнгән. Христианлык реаль корбан китерүләрне символик корбаннар белән алыштырган. Иконалар алдында шәм һәм лампадалар яндыру ритуалы шуның ачык мисалы булып тора.

Чыганаклар 

 Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Символлар
Төшенчәләр
Алексей Воробьев

Алексе́й Влади́мир улы Воробьев (,  Тула, РСФСР, СССР) — Россия музыканты һәм актеры, Евровидение 2011 җыр бәйгесендә Россиядән катнашучы.

Биография 
2013 елның 22 гыйнварында Лос-Анҗелеста юл-транспорт вакыйгасына эләгә, аны өлешчә паралич суга.

Дискография

Альбомнар 
 Воробьев ялган детекторы (2011)

Сингллар 
 2006 — Җәй
 2006 — Руслар бәрделәр
 2007 — Алиса
 2007 — Кыз
 2007 — Хәзер яйсә беркайчан
 2008 — Desire
 2008 — Яңа урьıс Калинкасы
 2008 — Тоска
 2008 — Син һәм мин
 2008 — Оныт мине
 2009 — Аккордеон
 2009 — Reality
 2010 — Shout It Out
 2010 — Бам Бам
 2011 — Get You

Клиплар 
 2006 — Җәй
 2006 — Руслар бәрделәр
 2007 — Алиса
 2007 — Хәзер яйсә беркайчан
 2008 — Яңа урьıс Калинкасы
 2008 — Оныт мине
 2010 — Shout It Out
 2010 — Бам Бам

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Алексей Воробьёв рәсми сайты 
 
 

Россия поп-музыкантлары
Россия аккордеонистлары
Евровидение җыр бәйгесендә урьıсия
Икенче инглиз-бур сугышы

Икенче инглиз-бур сугышы (,  яки Tweede Boereoorlog) — 1899—1902 елларда Британ империясенең Көньяк Африка җөмһүриятләренә каршы оештырылган сугыш. Беренче инглиз-бур сугышыннан аермалы буларак, ул Британ империясе җиңүе белән тәмамлана. Сугышта британнар беренче тапкыр концентрацион лагерьларны кулланалар.

1867 елда Көньяк Африкада алмазлар табыла. Шуңа күрә Британ империясе биредә Көньяк Родезия дигән колонияне нигезли. Үзенә Трансвааль Җөмһүриятен кушу омтылышы нәтиҗәсендә исә Беренче инглиз-бур сугышы кабынып китә. Сугыш нәтиҗәсендә бурлар үз дәүләтенең бәйсезлеген яклыйлар, 1883 елда Британия аны мөстәкыйль дәүләт булып таный. 1886 елда исә Трансваальда алтын табыла. Бирегә күпләп инглизләр агыла. Дәүләтне үз кулына алу өчен оештырылган Джеймсон рейды дигән омтылыш ясала, ләкин ул уңышсыз була. Зур сугыш кабыначагы ачык була.

3 ел буенча җирле халык үз бәйсезлеге өчен көрәш алып бара. 1900 елның 13 мартында Сары Җөмһүрият башкаласы Блумфонтейн, ә 5 июнендә Трансвааль башкаласы Претория басып алынгач, алар партизан сугышын алып баралар. 

1902 елның 31 маенда Претория янында урнашкан Феринихинг урынында тынычлык килешүе имзалана. Бурлар британ хакимиятен таныйлар, британнар исә аларга киң үзидарәчелекне тәкъдим итә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Инглиз-бур сугышлары  

Колониаль сугышлар
Инглиз-бур сугышлары
Бөекбритания сугышлары
КАҖ тарихы
Хәзәр университеты

Хәзәр университеты () — Азәрбайҗанның шәхси югары белем бирү йорты. Азәрбайҗанның иң алдынгы университетларыннан санала.

Факультетлар 
Университетта 6 факультет бар:
Инженерлык һәм гамәли фәннәр факультеты
Икътисад һәм менеджмент факультеты.
Гуманитар һәм иҗтимагый фәннәр факультеты
Педагогик факультет
Хокук белеме факультеты
Медицина фәннәре факультеты

Бакы университетлары
Азәрбайҗан техник университетлары һәм югары уку йортлары
Алдыр чишмә тамчылый

Алдыр чишмә тамчылый  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар икегә бүленеп бер-берсеннән 20—30 метр ераклыкта тезелеп басалар. Уйнаучылар бер-берсе белән кулга-кул тотынышалар. Беренче яктагылар икенче яктагыларга кычкырып такмаклыйлар:

Алдыр чишмә тамчылый,
Гөлдер чишмә тамчылый.
Ал кирәк, гөл кирәк,
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктагылар җавап бирәләр:

Алдыр чишмә тамчылый,
Гөлдер чишмә тамчылый.
Ал да кирәк, гөл дә кирәк,
Роза матур кыз кирәк.

Исеме чыккан уенчы каршы яклар сафын йөгереп барып өзеп чыгарга тырыша. Өзә алса, бер уенчыны ияртеп үз ягына алып кайта. Өзә алмаса, шул якта кала. Уен шул тәртиптә, бер якта уенчылар беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Хәерби

Хәерби () — Лаеш районында Мишә елгасыннан 3 км читтә урнашкан авыл. Казан тимер юл станциясеннән 32 км ераклыкта. Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм.

XX гасыр башында Хәербидә мәчет, мәдрәсә эшли. Авылда җил тегермәне һәм 6 вак-төяк сату кибете була. Бу вакытта авыл җәмәгатенең имана җире 1857 дисәтинә тәшкил итә. 1920 елга кадәр Казан губернасы Лаеш өязенең Астрахановский волостенә (үзәге Нармонка авылы) кергән. 1920 елдан ТАССРның Лаеш кантонында. 14.02.1927 елдан Лаеш, 4.08.1938 елдан Сталбишчы, 26.03.1959 елдан Лаеш, 1.02.1963 елдан Питрәч, 12.01.1965 елдан Лаеш районнарына кергән.

Халкы 
Халык саны 2002 елда 812 кеше (татарлар). Халыкның төп шөгыле — кырчылык, мөгезле эре терлек асрау һәм яшелчә үстерү белән шөгыльләнә. XVIII–XIX гасырларда халкы дәүләт крестьяннары категориясенә кергән, игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгән. Халык саны: 1782 елда — 123 ир заты, 1859 елда — 254, 1897 елда — 1002, 1908 елда — 1227, 1920 елда — 1430, 1926 елда — 1549, 1949 елда — 1389, 1958 елда — 1342, 1970 елда — 1155, 1979 елда — 934, 1989 елда — 784 кеше.

Мәгариф 
2003 елның 2 сентябрендә авылда яңа 160 урынлы урта мәктәп ачыла.
Мәктәп

1934 елга кадәр Хәербидә башлангыч мәктәп кенә эшләп килгән. 1934 елда 5 нче сыйныф ачылган џәм 1936 елда Хәерби мәктәбенең беренче чыгарылышы булган. 1932 елда пионер оешмасы төзелә. Мәктәптә беренче пионервожатый булып Яушыйк авылыннан Әхтәмов Каюм абый эшләгән (Бөек Ватан сугышында џәлак булган). Әхтәм абыйның кызы – Фирдәвес Әхтәмова – Татар Дәүләт Академия театры артисткасы – үз вакытында безнең пионерлар белән элемтәдә дә торды.

Хәерби авылы мәчете

Шәхесләр 
 Фәрит Яруллин (1914―1943), татар композиторы.

Сылтамалар 
 Хат ташучылар күченде
 Максуди шәҗәрәсе.
 Ш. А.Кушмин, Г. Х.Галимуллина. ООО «Хаерби»: опыт возделывания капусты безрассадным способом.

Лаеш районы торак пунктлары
Лаеш районы татар авыллары
Александр Пушной

Алекса́ндр Бори́с улы Пушно́й (, Новосибирск) — Россия музыканты, шоумены, телеалыпбаручысы («СТС телеканалында «Көн җыры», «Галилео» тапшырулары). Элекке НГУ комадасы әгзасы.

Шәхси тормышы 
1998 елның 11 августында өйләнә. Хатыны - Татьяна Пушная, дизайнер. 2004 елда улы Дмитрий туа, ә 2009 елда — икенче улы, Михаил.

Дискография 
 Җырлар
 «Сельскохозяйственная»
 «Ой мороз, мороз…» What if I
 OralJazz
 НЫчого ОсоблЫвого
 Надо радоваться
 Рио-Рита
 Облака — белогривые лошадки
 Что же делать, как же быть?
 Серенада’2002
 Парикмахер
 Невезуха нету слуха
 Лавка
 Ла-Ла-Ла
 Wife-Is-Wife
 «Benny Benassi» (Satisfaction)
 «Wicked Game»
 СПЛИН-ани это!!!
 «All you need is…»
 «Where is your fat?»
 «Молодежная»
 «Ленин всех послал на Первомай…»
 «Для фройляйн Соколовой»
 «Да и на небе SONNE!»
 «Я летала!»
 «Я весь для тебя Котёнок…»
 «Чёрный воRAMM»
 «Can´t Buy Me LOVE»
 «Что стоишь качаясь»
 «Зима»
 «Песенка одной Гёрлы»
 Валенки, Валенки…
 «А-а-а в Африке реки…» (Soft-rock version)
 «NIRVENUS!!!»
 «По секрету всему свету…» ("Чёпопало-рок")
 «Во ку… во кузнице!» (AC/DC edition)
 «Leopoldium!» (Punk)
 «A Hard Day´s Night!» (Very tired)
 «Доктор Штопор!»
 Never Let You Go!
 «МазаФака»
 «Ramm Janna»
 «Слава Богу ты пришел!»
 «Кто умнее пятиклассника?»
 Песенка о Метро!
 «HeavyMetall»
 Зеленоглазое такси
 Бегемотьи ушки
 «Двигатель П…» (Fun-punk style)
 Катастрофиськиии...
 Казахская

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 
 ;
 
 Александр Пушной прессада

Россия телеалыпбаручылары
Россия гитарачылары
Россия җырчылары
ШТК уенчылары
Зур аерма
Рус блогерлары
Альтернатив музыкантлар
Җырчы

Җырчы  — җырлаучы, җырлау белән шөгыльләнүче кеше.

Жанрлар буенча классификация 

Җырчыларның жанрлар буенча классификациясе:
 опера җырчысы
 камер җырчы — вокаль музыканы  концертта, күбрәк очракта фортепиано яисә башка уен коралы белән, җырлаучы
 джаз җырчысы
 эстрада җырчысы
 рәп-җырчы
 рок-җырчысы
 бард
 хорчы — хор җырчысы

Тавышлар буенча классификация 

 Хатын-кыз тавышлары:
 сопрано — югары хатын-кыз тавышы
 меццо-сопрано — урта хатын-кыз тавышы
 контральто — түбән хатын-кыз тавышы (кайбер очракта альт дип кенә дә йөртелә)
 Ир-ат тавышлары:
 тенор — югары ир-ат тавышы
 баритон — урта ир-ат тавышы
 бас — түбән ир-ат тавышы

Шулай ук карагыз 

 
Музыкаль хөнәрләр
Җырлау

fi:Laulu#Laulaja
ro:Cantautor
Регул

Ре́гул ( — «кечкенә патша», «патша улы»; Әсәт α, Әсәт альфасы, α Leo) — Әсәт йолдызлыгының иң якты һәм күк йөзенең иң якты йолдызларының берсе булган йолдыз. Бу +1,35 йолдызча зурлыктагы катлаулы йолдыз Җирдән 77,5 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Регул 1 нче зурлыктагы йолдызлар исемлегендә ахыргы урында тора, чөнки аннан яктырыш буенча чираттагы йолдыз Газараэ 1,50m йолдызча зурлыктагы, димәк ул инде 2 нче зурлыктагы йолдыз булып тора. Иң якты йолдызлардан Регул эклиптикага иң якын йолдыз булып тора, Кояш аңа иң якын ел саен 23 августта була. Шуңа күрә аны вакыт-вакыт Ай каплана.

Регулның массасы Кояшныкыннан 3,5 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы — 150 тапкыр. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә (бары тик 15,9 сәг. эчендә әйләнеп чыга), шуңа күрә аны ямьшәйтә һәм аның экватор диаметры котып диаметрыннан ⅓ артыграк. Бу хәл йолдызны тартылыш караңгылануына китерә, аның котыплары экватордан 50 % кайнаррак һәм 5 тапкыр яктырак.

Йолдыз системасы 
Регул дүртле йолдыз системасы ике куш йолдыздан гыйбарәт. Спектр куш Регул A аклы-күкле баш эзлеклелек йолдызыннан һәм аның күренмәс иптәш ак кәрлә йолдыздан гыйбарәт. Алар гомуми масса үзәге тирәсендә якынча 40 көн эчендә әйләнеп чыгалар. Регул B һәм Регул C бер-береннән 100 а.б. ераклыкта торалар һәм гомуми масса үзәге тирәсендә 2000 ел эчендә әйләнеп чыгалар. Бу ике йолдыз Регул A дан 4200 а.б. ераклыкта торалар һәм төп йолдыз тирәсендә 130 000 ел эчендә әйләнеп чыгалар.

Тарих 
Аның гарәп исеме Кальбеләсәд ( қәлб әл-’әсәд — «арыслан йөрәге», моннан ) һәм Нәҗемелмәлик ( нәҗм әл-мәлик — «патша йолдызы»).

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Әсәт йолдызлыгы
Илдус Хуҗин

Илдус Әбүбәкер улы Хуҗин () – татар язучысы, прозаик. Повесть һәм хикәяләре “Идел”, “Казан утлары”, “Тулпар” (Уфа шәһәре)  журналларында 1997 – 2010 елларда басылып чыкты. Язма әсәрләре “Татар электрон библиотекасы” һәм “Урал татарлары” сайтына да урнаштырылган.

Биография 
Илдус Хуҗин Свердловск өлкәсенең Кызылъяр районындагы Бишавыл авылында туган. Бишавыл, Рахманавыл, Әҗегол мәктәпләрендә белем алган. Училище бетереп, геодезист белгече булып чыккан һәм Төмән өлкәсендә нефть эзләү һәм геологик экспедицияләрендә катнашкан. 3 ел гомерен армия хезмәтенә биргән.

Институт бетереп, галим-агроном дипломы алгач, гомеренең күп кенә өлешен авыл хуҗалыгына багышлаган: совхозларда управляющий, агроном, баш агроном, директор булып эшләгән.

Дистә ярым гомерен мәктәптә балалар укытып үткәргән. Тарих, җәмгыять өйрәнү фәне һәм татар теле дәресләре алып барган.

Әдәби әсәрләр язу хыялын автор яшь чагыннан ук күңелендә йөрткән булса да, чынлап торып бу эшкә соңарыбрак башлаган. Шулай булуга карамастан, аның бәян (повесть) һәм хикәяләре тоткарлыксыз “Казан утлары”, “Идел” һәм Уфа шәһәрендә чыга торган «Тулпар» журналларында чыга барган. Хәзерге вакытта барлык язылган әсәрләре диярлек басылып чыккан. Татарстан китап нәшриятында әсәрләр җыентыгы китабы дөнья күрде.

Хәзерге вакытта Свердловск өлкәсенең Кызылъяр районындагы Урта Бәяк авылында яши.

Библиография
 Илдус Хуҗин. Татарның чын тарихы

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсендә сәхифәсе 
 Гади татар үз тарихын беләме?
 Русиягә Америкадагы кебек чын сайлау кирәк

Искәрмәләр 
Илдус Хуҗинның   әсәрләре  ике сайтта:      1. Тарихыбыз                2.  site4636051.fosite.ru

Татар язучылары
Свердловск өлкәсе язучылары
Хапый бабай кыз сорый

Хапый бабай кыз сорый — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар ике уенны алып баручы сайлап куялар. Алар кул тотышып «капка» ясап тора. Ә калган балалар шул «капкадан» шобага әйтешләре ярдәмендә ике төркемгә бүленәләр. Шобага әйтеше әйтер алдыннан уенны алып баручылар һәр парга түбәндәге такмакны әйтә:

Хапый балалары аерылган,
Алтын суга каерылган.

Балалар капма-каршы ике рәт булып тезелә. Ә ике рәт арасында «су» була, аны җиргә сызып билгелиләр. Шуннан соң ике якның уенны алып баручылары кычкырып әйтешәләр:

— Аяк астында елга бар. 
— Аягың булса, атлап чык. 
— Хапый бабай кыз сорый. 
— Теләгәнең ал да чык.

Беренче якның алып баручысы икенче яктагы бер баланың күзен барып каплый һәм түбәндәгечә такмаклый:

Лил, лил, лил
Сасыган эремчек,
Лил, лил, лил.

Беренче якның бер уенчысы шул арада күзе капланган баланың маңгаена барып чиртә дә тиз генә үз урынына кайтып баса. «Ярый!» дигән командадан соң тегенең күзен ачтыралар да: «Кем чиртте?» — дип сорыйлар. Әгәр ул белсә, чирткән кешене икенче як төркемгә бастыралар. Белмәсә, уен кабатлана. Шул рәвешчә уйнап, кайсы төркемдә кешеләр бетсә, шул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Наза

Наза — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Балалар кара-каршы якын гына ике саф булып, кулга-кул тотынышып тезеләләр дә, баскан җирдә аякларын, кулларын хәрәкәтләндереп, «Наза» көенә җырлыйлар. Бер баштагы бала алар арасыннан биеп үтеп, икенче башка җитеп урын ала. Аның урынына икенче бала йөреп, буш калган урын алына бара. Җырлары:
Наза дигән кыз баланың
Бөрлегәне түгелгән;
Көн дә «Наза» уйнаганга,
Наза чыкмый күңелдән.
Наза, Наза, 
Наза матур кыз бала. 
Наза тырыш, уңган бала, 
Укуда алга бара. 
Чума үрдәк, чума каз,
Тирән күлне ярата;
Мәдинәбез дус-иш сайлый,
Белмим кемне ярата.

Роза, Роза, 
Роза гөлнең чәчәге.  
Хәзерге матур тормышның,  
Күңелле киләчәге.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Там, там, тамчы, там

Там, там, тамчы, там! — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уенчылар пар-пар булып, кулга-кул тотынып, бер-бер артлы басалар. Алар хор белән түбәндәге җырларны җырлыйлар һәм бию хәрәкәтләре ясыйлар:

Там, там, тамчы, там,  (алга баралар). 
Тамганыңны яратам.  (артка таба чигәләр). 
Тамган тамчыларга карап,  (кара-каршы басып
Мин җырларга яратам.	                 кул чабалар). 

Тамчы тама, тамчы тама,
Тамчы тама түгелме?
Тамчы тама, матур язлар
Килеп җитә түгелме?

Волженский каршысында 
Тора биек таулары. 
Урманнары, кырлары аша 
Яңгырыйдыр җырлары.

Биек тауга менсәгез дә,
Уңга каерылсагыз да.
Рәхәт яшәгез, дусларым,
Бездән аерылсагыз да.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Ефәк сатучы

Ефәк сатучы— татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Бу уенны күбрәк кыз балалар уйный. Берничә кыз бала тезелеп утыралар. Арадан берсе читкәрәк китеп ике кулы белән итәген тотып биегән сыман итеп шушы такмакны әйтеп утырганнарның каршысына килә:

Алса тотаем,
Ефәк сатаем,
Күбрәк алсана,
Очсыз бирәем.

Килеп, бер баланың алдына туктый да күлмәгендәге бизәкләрне күрсәтеп: «Кайсын аласың?» — дип сорый. Ул бала: «Менә монысын алам». — дип, бер бизәкне күрсәтергә тиеш. Ефәк сатучы кыз шул рәвешчә һәрбер балага аерым-аерым килеп «ефәк сата». Һәммәсенә сатып чыккач, ул беренче баладан «акча алырга» килә. Анда да баягыча итәген тотып биегән күк итеп такмаклар әйтеп килә:

Далинә, Далинә,
Яптым юкә кайры ла, кайры ла.
Кара сыер каймагын
Каерып алып булмый ла, булмый ла.
Киндер күлмәк юдым мин, юдым мин,
Киртәләргә элдем мин, элдем мин,
Эшем-көшем бетереп,
Акча алмага килдем мин, килдем мин.

Шулай дигәч, ефәк алган бала: «Миннән күпме тиеш иде?» — дип сорый. Ефәк сатучы кыз бәяне әйтә. Теге бала сайлаган бизәктәге яки төсләрнең санына карап «бер тәңкә», «өч тәңкә» яки «биш тәңкә», дип бәя куя. Ефәк алган бала әйткән бәя санынча җыр җырларга тиеш. Шул рәвешчә ефәк сатучы, һәрбер уйнаучының каршысына килеп, ефәкнең хакын түләтә. Барлык уенчылар да «түләп бетергәч», уен тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Акмулла (журнал)

«Акмулла»  журналы — Троицк шәһәрендә 1911-1916 елларда чыккан рәсемле юмористик журнал. Исеме казах, татар һәм башкорт халкының уртак шагыйре Мифтахетдин Акмулладан алынган.

Тарих 
Беренче саны 1911 елның 15 июлендә басыла. Нашире һәм иң беренче мөхәрире Хәбибрахман Ганиев була. Беренче елларында журнал чыгару эшен «Чала татар» тәхәллүсе белән язучы Әкрам Галимов алып бара. 1913 елда ул вафат булгач, Шәехзадә Бабич, М.Бөдәйли, Җ.Юмаев, Х.Искәндәрoвләрнең эшләре күренә.

Журнал киң татар җәмәгатьчелегендә абруй казана алмый һәм 1916 елның 29 гыйнварында, 51 нче саны чыкканнан соң, эше бөтенләй туктала.

Чыганак

Татарча журналлар
А
Аваз (газета)

«Аваз» газетасы — Казанда 1917 елда чыккан «социалистик» газета.

Тарих 
«Аваз» газетасының беренче саны 1917 елның 8 апрелендә, Казанда басыла. Газета үзенең максаты итеп эшчеләр мәнфәгатен яклауны куя. Девизы да:  «Берләшеңез, бөтен дөньяның эшчеләре! Берләшүдә, көрәшүдә генә табарсыз үз теләкләреңезне!» була. Нигездә, татар сәүдә хезмәткәрләренең, ягъни приказчикларының тормышлары турында озын-озын мәкаләләр урнаштырылган. атнага ике тапкыр дүрт битле генә булып, барлыгы 37 саны чыга. Соңгысы декабрь аенда басыла (1917 ел). Нашире - «Казан сәүдә хезмәткәрләре бюросы», мөхәрире Шәһид Әхмәдиев булган.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
А
Яулык салыш

Яулык салыш— татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Алар хор белән берәр җыр җырлый. Түгәрәк тышында бер кыз кала. Ул җыр җырлаган арада түгәрәктәгеләргә сиздермичә кулында яшереп тоткан яулыгын берәрсенең артына ташлап китә. Әгәр артына яулык ташланган уенчы моны сизмәсә, яулык салучы түгәрәкне бер әйләнеп килгәч яулыгын алып шуның белән аңа суга башлый. Бу вакытта туктап тора. Сугылган уенчы түгәрәкнең тышыннан бер кат йөгереп әйләнә. Тегесе исә аны куып җитеп яулык белән сугарга тырыша. Йөгерүче үзенә бер дә суктырмыйча, үз урынына килеп баса алса, уен искечә кабатлана. Әгәр суктырса, ул яулык салучы булып кала. Аның урынын суккан кеше ала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Яшерәм яулык

Яшерәм яулык — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар бер түгәрәк ясап тезләнеп утыралар. Бер бала яулык ала да йөзләре белән түгәрәк эченә карап утырган иптәшләрен тирәләп көйләп йөри:

Яшерәм яулык, яшерәм яулык
Яшел каен астына.
Сиздермичә салып китәм
Бер иптәшем артына.

Шул арада сиздермичә генә яулыкны бер иптәшенең артына салып китә. Җыр бетеп яулык салучы туктагач, барлык балалар да үз тирәләрен карый. Яулык кем янына салып калдырылган булса, шул кеше яулык салучы булып кала. Ә тегесе аның урынына килеп утыра. Уен шул рәвешле дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Камерун

Камеру́н (, ), тулы исем - Камерун Җөмһүрияте (, , ) - үзәк Африкада урнашкан дәүләт, Атлантик океан тарафыннан юыла. Ил башлыгы - президент. Административ бүленеш - 10 төбәк. Валюта - франк. Башкаласы - Яунде.

Тышкы сәясәте 
Халыкара АКТ илләре оешмасына керә.

Мәдәнияте 
Музыка һәм бию Камерун церемонияләре, фестивальләре, иҗтимагый җыелышлары һәм хикәя сөйләүләренә керүче өлеш булып тора.

Дин 
Халыкның 40 % тирәсе ― христианнар (күбесенчә католиклар), 22 % ― мөселманнар, калганнары ― традицион Африка диннәре тарафдарлары.
 Камерунда ислам

Сылтамалар 
 http://www.crtv.cm/

Искәрмәләр 

Элекке Алмания колонияләре
Франсузтелле илләр
Унитар дәүләтләр
Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Җөмһүриятләр
Гана

Га́на () яки Гана Җөмһүрияте () — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Милләтләр Дуслыгы оешмасына керә. Көнбатышта Кот-д’Ивуар, төньяк-көнбатышта һәм төньякта Буркина Фасо, көнчыгышта Того илләре белән чиктәш.

Гана шәһәрләре: Аккра, Кумаси, Тамале, Секонди-Такоради, Асайман, Тема, Тесие, Кейп-Кост, Кофоридуа, Ва, Элубо.
Гана күпмилләтле дәүләт һәм анда якынча 27 миллион кеше яши, анда төрле этник, лингвистик һәм дини төркемнәр яши. Халыкның биш проценты традицион диннәрне тота, 71,2% христианлыкны тота һәм 17,6%-ы мөселман. Һинд динен тотучылар 12500 кеше дип санала. Аның төрле географиясе һәм экологиясе яр саванналарыннан тропик джунглига кадәр үзгәрә.

Дин 
Гана ― рәсми дине игълан ителмәгән дөньяви дәүләт.  Ил халкының күпчелеге (70-75 % ы) ― христианнар (ш.и. православие динендәгеләр 3 мең кеше). Мөселманнар 17 ― 30 % дип исәпләнә. Һинд дине тарафдарлары ― 5 мең кеше. Бәһаи динендәгеләр ― 14 мең. 80 мең кеше бер дингә дә ышанмый яисә атеист.
 Ганада ислам

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Ганага багышланган энциклопедия 

Әлифба буенча дәүләтләр

Унитар дәүләтләр
Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Җөмһүриятләр
Йөзек салыш

Йөзек салыш — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Уйнаучылар урындыкларга яки сәке йөзлегенә тезелешеп утыралар. Берсе «Мәүлихә» итеп сайланган була. Ул аларга каршы урындыкта утыра. Өченче берәү кулына йөзек алып, баягы утырган уйнаучыларның барысының да кулларына салып чыккан кебек итеп йөреп чыга, тик берсенә генә салып калдыра. Аннары урындыктагы кыздан:

— Кемдә йөзек, Мәүлихә? — дип сорый.

Уйнаучылар бар да йөзек үз кулларында кебек итенеп, Мәүлихәне саташтырырга тырышалар. Мәүлихә берсенең исемен әйтә. Дөрес әйтсә, йөзек чыккан кешенең урынына барып утыра да, йөзек чыкканы хәзер йөзек салырга тиеш була. Инде башта йөзек салган кыз үзе хәзер Мәүлихә булып, каршыларына утырып, йөзек табарга кала. Белмәсә, ул урында утыра бирә. Озакка китсә, аңар җәза биреп, җырлар җырлаталар яки башка берәр эш эшләтәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Күчтавыл

Күчтавыл, Кучтавыл — Башкортстанның Яңавыл районындагы татар авылы, Беренче май авыл җирлегенә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 158 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
Халык саны динамикасы:

Рәсми сан алу буенча татарлар — 40%, башкортлар 53% тәшкил итә.

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 12 км
 авыл җирлеге үзәгенә (Сусады-Ябалак): 2 км
 тимер юл станциясенә (Яңавыл): 12 км

Атаклы кешеләр 
 Нурихан Фәттах (1928-2004), Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты (1994), Татарстан халык язучысы (1998)

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Ямады

Ямады — Башкортстанның Яңавыл районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге.

Демография 

Рәсми сан алу вакытында авыл халкы башкорт дип теркәлгән (85%).

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр Яңавыл: 32 км
 тимер юл станциясенә Яңавыл: 32 км

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Илдар Юзеев
 Нил Юзиев
 Әдип Мәликев
 Әлфизә Гыйниятуллина

Мәгариф 
Ямадыда беренче казна мәктәбе 1908 елда ачыла. Ямады татар мәктәбеннән 13 фән докторы, 50 фәннәр кандидаты чыккан. Биредә белем алган күп кешеләр танылган нефтьчеләр, авыл хуҗалыгы җитәкчеләре, мәгариф, мәдәният хезмәткәрләре, табиблар булып киткән. Яңавыл районы җитәкчеләренең дә өчтән бере – Ямады мәктәбен тәмамлаучылар.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Гөтбер

Гөтбер — Башкортстанның Яңавыл районындагы авыл, Айбүләк җирлегенә карый. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны =  275 кеше тәшкил иткән.

Демография 

Авыл халкы 1979 елда тулысынча, ә 2002 елда өлешчә (61%) башкорт булып язылган.

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 11 км
 авыл советына кадәр (Айбүләк): 5 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Яңавыл): 11 км

Авыл белән бәйле шәхесләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Искәрмәләр
Истәк

Истәк — Башкортстанның Яңавыл районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 452 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 
Халык саны динамикасы:

Истәк авылы халкы 1979 елда тулысынча, ә 2002 елда тулысынча диярлек (77%) башкорт дип язылганнар.

Тарихи мәгълүмат 
А. Асфандияров (ufagen.ru) хәбәр итүенчә, авылның үсүе түбәндәге саннар буенча билгеләнә (башкортлар бер кат та искә алынмый): 1748 елда 37 ир-ат, 1795 елда 96 душ (хатын-кызларны да кертеп), 1816 елда – 21 ызбада 148 душ, 1859да – 64-тә 373, 1920 елда – 156да 940. Барлык очракта да (1870 елдан гайре) авыл халкының милләте типтәр итеп күрсәтелгән.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 7 км
 тимер юл стaʜсасенә (Яңавыл): 7 км

Атаклы кешеләр 
Харисовлар династиясе
 Харисов, Фираз, Татарстанның мәгариф министры (2004 елга кадәр)
 татар мәктәпләре диpиκтыpлары, РОНО башлыгы, прориктьıр һ.б.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Истәк авылы тарихы «Генеалогия һәм Архивлар» порталында
Кисәк Каен

Кисәк Каен — Башкортстанның Яңавыл районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге.

Демография 

Кисәк Каен авылы халкы соңгы сан алу вакытында тулысынча диярлек (80%) башкорт дип язылган.

Икътисад һәм социаль тармак 
СПК "Ленин юлы" атлы хуҗалык бар (теплицалар, 3 га), "Нефтекамский" теплицалар комбинаты (7 га – дан елына 500 тонна кыяр, 200 тонна бадырҗан алына)

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 25 км
 тимер юл станциясенә (Яңавыл): 25 км

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Зарипов Риф Әхмәтнур улы
 Нәҗибә Сафина

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Яңавыл

Яңавыл () — Башкортстандагы шәһәр (1991 елдан), район үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 27457 кеше тәшкил иткән.

Тарих 
ХХ гасыр башына хәзерге район үзәге урынында таркау гына ике авыл — Яңавыл һәм Иванай булган. Алар арасында — урман һәм чәчүлекләр. Ә хәзерге Җиңү урамы урынында кеше үтә алмаслык сазлык яткан.

Яңавыл Казан–Екатеринбург тимер юлындагы станция буларак 1912 белән 1916 еллар арасында барлыкка килә. 1930 елда район үзәге Кызыл Октябрь бистәсендә урнашкан була. 1933-34 елларда локомотив депосы, электр станциясе, кирпеч заводы һәм башка мөһим объектлар төзелә.1938 елны Яңавыл станциясе, Кызыл Октябрь бистәсе һәм Иванай авылы Яңавыл эшчеләр бистәсе буларак берләштеләр. Акрынлап сәнәгать үсеше колач ала, кирпеч, май заводлары, элеватор сафка керә. Бу вакытка авылларда да зур үзгәрешләр була һәм 1935 ел ахырына колхозлашу тәмамлана. Сугыш алдыннан районда 66200 кеше булып, аларның 11861е Яңавылда яшәгән.

1964 елда районда нефть ятышларын үзләштерә башлау аны икмәкле генә түгел, нефтьле дә итә.

1991 елны шәһәр статусы бирелгән.Бүген шәһәрдә 40тан артык зур һәм уртача предприятие бар. Шәһәрдә Башнефть филиалы белән УДНГ "Краснохолмский" урнашкан. 2011 елның февралендә сафка баскан Яңавыл сөт заводы тәүлегенә 40 тонна сөт эшкәртеп, 10 төрле продукция җитештерә. Монда 73 кешегә эш урыннары булдырылды.

Халык

Матбугат 
Район газетасы татар (Яңавыл таңнары) һәм рус телләрендә чыга.

Мәдәният 
Шәһәр мәдәният сарае каршында Республикада билгеле, халык театры исемен йөртүче татар театраль коллективы эшли.

Яңавылда танылган татар шагыйрәсе Саҗидә Сөләйманова туган.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Төньяк бизәк — Яңавыл, йолдыз булып яна ул!

Башкортстан шәһәрләре
Башкортстанның район үзәкләре
Вега

Ве́га (Вакыйг,  ән-нәср әл-вақый‘ — «төшүче тазкара»; Лира α, Лира альфасы, α Lyr) — Лира йолдызлыгының иң якты йолдызы, күк йөзендә яктырыш буенча бишенче урында тора. Кояштан 25,3 яктылык елы ераклытка урнаша. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары — җәй.

Физик хасиятләр 
Вега — 0,03m йолдызча зурлыктагы үзгәрмә йолдыз. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә. Аның экваторында әйләнә тизлеге 274 км/с тәшкил итә. Йолдыз тирәсендә тузан түгәрәге әйләнә.

Тарих 
Гарәп телендә йолдызның исеме — «төшүче тазкара» белдерә, чөнки борынгы дөньядә Лира йолдызлыгы тибүче каракош яки тазкара кебек сурәтләнгән.

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Лира йолдызлыгы
Бакай

Бакай () — Кушнаренко районындагы татар (мишәр) авылы.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 446 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Революциягә кадәр авыл милли-иҗтимагый яктан ике җәмгыятькә бүленгән: алар Бакай-I һәм Бакай-II буларак билгеле булган. Беренчесендә төмән "милләте", икенчесендә мишәрләр яши. Совет заманында авыл мәчете ябылып тормаган. Нигъмәтҗан Хәкимов (1877-1960) мулла булып торган.
Кызыл Таң сәхифәләреннән.

2002 ел рәсми сан алу вакытында авылда татарлардан (57%) гайре, башкортлар (41%) яшәве ачыкланды.

Икътисад һәм социаль тармак 
Мәдәният йорты, халык театры исемен йөртүче татар театраль коллективы, китапханә, ФАП, балалар бакчасы, кибетләр, почта бүлекчәсе, район элемтә үзәге һәм Саклык банкы филиаллары.
Предпприятиеләр: КФХ “Самат”, КФХ “Марат” (“Кызыл Таң” битләреннән).

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 25 км
 якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 83 км

Шәхесләр 
 Наил Зарипов (1957), инженер-механик, техник фәннәр докторы (2002), профессор (2002).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Юлык

Юлык — Башкортстанның Баймак районындагы бердәнбер татар авылы, Йомаш авыл җирлегенә карый.

Тарихи мәгълүмат 
Беренче исеме “Юлык ямы” (Юллукский Ямъ). Авыл 1781 елны Казан өязе кешеләре тарафыннан нигезләнә. Алар биредә Верхнеуральск-Ырынбур трактында башкортлар урынына почта хезмәте алып бару шарты белән урнаша. 1869 елны алтын ятмаларын үзләштерү башлана. Юлыкта алтын ятмалар хуҗалары Рәмиевләрнең штаб-квартирлары була (1918 елга кадәр). 1924 елга кадәр Юлык – волость үзәге, 1898 елда биредә казна “рус-башкорт” мәктәбе ачыла, зимства дәвалау учрежденияләре эшли. 1962 елны авыл советы үзәге Йомашка күчерелә. 
Рәмиевләр салдырган мәчет һәм китапханә биналары сакланган.

Атаклы кешеләр 
 Габделгани Хөсәенов (1839-1902) – Ырынбурның сәүдәгәрләр гаиләсе Хөсәеновларның вәкиле, промышленник, яңа ысул татар мәктәпләре челтәрен оештыручы.
 Шакир Рәмиев
 Закир Рәмиев
 Мирхәйдәр Фәйзи

Демография 
Халык саны динамикасы:

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Баймак): 41 км
 авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Йомаш): 9 км
 тимер юл станциясенә (Сибай): 82 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Юлыктагы җан рәхәте мизгелләр
 Әдип юлыккан Юлык. Мәдәни Җомга гәз.
 Лирон Хәмидуллин. Офыктагы рәшәләр. Казан, ТКН, 1990.
Азат (газета)

«Азат» газетасы  – 1906 елда Казанда чыккан татар милли-демократик газетасы. Ул ябылгач, аның дәвамы буларак, шул ук елда «Азат халык» газетасы нәшер ителә башлый.

Тарих

«Азат» 
Беренче саны 1906 елның 1 февралендә басыла. Аның нашире һәм матди яктан тәэмин итүчесе, ягъни һимаячесе Габдулла Апанаев, ә мөхәрире Галиәсгар Камал булган.  Газетада Гафур Коләхмәтов, Нәҗип Думави, Мәҗит Гафури, Миргазиз Укмаси кебек әдипләр языша. Чыккан чорында газета үзендә урнаштырылган материаллар аркасында  берничә тапкыр кисәтү ала һәм ике санын цензура конфискацияли. Ниһаять, 56 нчы саны чыкканнан соң, 1906 елның 30 маенда ул чыгудан туктый

«Азат халык» 
«Азат»ның дәвамы буларак, шул ук елның 4 июненнән «Азат халык» газетасы чыгарыла. Аның да мөхәрире Г.Камал була. Бу басмада элеккесенә караганда сул материаллар күбрәк урнаштырыла һәм бу, әлбәттә, цензура каршылыгына очрый. 15 саны чыкканнан соң, 12 сентябрьдә ул ябыла, ә Галиәсгар Камал мәхкәмә алдында җавап тотарга мәҗбүр ителә.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
А
Каргалы (Благовар районы)

Каргалы — Башкортстанның Болгавар районындагы татар авылы. Рәсми рәвештә ике торак пункты буларак санала: Түбән Каргалы һәм Югары Каргалы. Әдәбиятта Бәләбәй Каргалысы һәм Яңа Каргалы буларак та билгеле. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 438 кешенең яшәве мәгълүм.

Ике ырудаш авыл: Каргалыбаш, Каргалытамак белән Каргалы авыл җирлеген тәшкил итә.

Тарихи мәгълүмат 
Авылга Төмән өязе морзалары, Идәй авылыннан чыгып киткән Еникеевлар һәм Терегуловлар нигез сала. Күршеләреннән матди хәле буенча ерак китмәсәләр, дә аларның берникадәр өстенлеге булган, чөнки Уфа губернасының башка кайбер татар морзалары белән бергә алар 1796 елда дворянлык хокукларын кайтаралар. Морза балалары рус дөньяви уку йортларына керә алганнар, дәүләт хезмәтенә алынганнар.

1917 елда Яңа Каргалыда (утарлар белән бергә) 3107 кеше яши, шул исәптән 3052 мишәр (434 хуҗалыкта), 20украин (4 хуҗалык), берәр хуҗалыкта 14 удмурт, 14  типтәр, 7 татар яши.

Өч ел узуга, 1920 елда биредә (Чәрмәсән тимер юл тукталышы белән) 477 хуҗалыкта 3149 татар һәм 19 хуҗалыкта 75 рус яши. Совет чорында Каргалыда бары тик татарлар яшәве билгеле. Ә 2002 ел халык санын алуның рәсми мәгълүматларында биредә 30%ка якын башкорт яшәве күрсәтелә.

Икътисад һәм социаль тармак 
Агрофирма «Каргалыбаш».

Атаклы кешеләр 
 Әбүбәкер Терегулов (1885–1966), татарлардан чыккан беренче медицина профессоры.
 Әмирхан Еники
 Гайсә Еникеев — 3нче, 4нче Дәүләт Думаларында Бәләбәй өязеннән депутат.
 Гомәр Терегулов (1883―1938), җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, язучы, мөһаҗир.
 Гыйниятулла Терегулов (1891–1984), татарлардан чыккан беренче медицина профессоры.
 Рафаэль Еникиев (1942—1993), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1987).
 Әмир Үтәшев (1919-?), Идел-Урал легионы гаскәрие.
 Сөләйман Еникиев, физиолог, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.

Чыгышы буенча Каргалыга нисбәтле кешеләр:
 Искәндәр Нигъмәтуллин, Роберт Нигъмәтуллин, чын фамилияләре – Терегулов
 Әмир Әбдразаков, Әскар Әмир улы Әбдразаков, чын фамилияләре — Еникеев
 Рәшит Ногманов — кинорежиссер
 Зариус Шихмурзаева
 Зилә Сөнгатуллина, әнисе ягыннан фамилиясе — Еникеева
 Башка нәселләр: Янгуразовлар, Мамлеевлар, Үтәшевлар, Сөендековлар, Дивеевлар, Килмәмәтовлар, Булатовлар, Азеевлар.

Демография

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Язикәү): 28 км
 тимер юл станциясенә (Болгавар): 13 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Ә. Еники "Соңгы китап". Казан, ТКН, 1987.
Күгел

Күгел () — Башкортстанның Болгавар районындагы татар авылы, Таң авыл җирлегенә керә. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 71 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Авыл XVIII гасыр ахырыннан башлап Дәүләткилдиев татар морзалары биләмәсе булып тора. XIX гасырның икенче яртысында кенәз Гаделгәрәй Дәүләткилдиев исемендә 415 десятина җир, 15 җан дворовой һәм 63 җан крепостной игенче булган.

Икътисад һәм социаль тармак

Атаклы кешеләр 
 Касыйм Дәүләткилдиев (1887-1947) - рәссам

Демография 

Соңгы халык санын алу вакытында авыл халкы тоташтан диярлек башкорт итеп яздырыла (92%).

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Язикәү): 18 км
 авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Таң): 3 км
 тимер юл станциясенә (Болгавар): 33 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Касыйм Дәүләткилдиев

Дәүләткилдиев Касыйм Сәлигаскәр улы  (, Күгел (Марьино) авылы, Уфа өязе, Уфа губернасының Новоселовский вулысы, хәзерге Благовар районы — рәссам-график, Башкортстан сынлы сәнгатенең башлап җибәрүчеләрнең берсе. 1937 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы.

Нәселе 

Чыгышы белән Уфа губернасы татар кенәзләре Дәүләткилдиевләр нәселеннән.

Уку еллары 
1914 елда Петербургтагы барон Штиглицның Үзәк сәнгать-кәсепче уку йортын тәмамлый (хәзерге В.И. Мухина исемендәге Югары сәнгать-кәсепче уку йорты). 1914-16 елларда Петербург сәнгать уку йортында укыта. 1916-17 елларда - Петербургның сәнгать академиясендә ирекле тыңлаучы. 1917 елдан башлап Уфада яши һәм иҗат итә.

Совет чоры 
1919 елдан башлап тимер юл кярханәләре каршындагы изостудиядә, Уфа сәнгать техникумында (1930-35), татар-башкорт педагогика курсларында (1930-37) укыта. 1928-35 елларда башкортлар яшәгән көньяк-көнчыгыш районнарына сынлы сәнгать Академиясе өчен этнографик һәм башкорт халык бизәлеш-кулланма материалы тупларга җибәрелә. Баймак, Бөрҗән районнарында чагында “Яңа Усман авылы”, “Түбә руднигы”, “Баймак заводы күренеше” (1933) кебек пейзаж әсәрләре яза. Күбрәк акварель техникасында эшли.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Татар рәссамнары
Башкортстан рәссамнары
Арктур

Аркту́р ( — «аю сакчысы»; Үгезкөтүче α, Үгезкөтүче альфасы, α Boo) — Үгезкөтүче йолдызлыгының иң якты йолдызы, күк йөзендә яктырыш буенча 4 нче урында тора. Аның йолдызча зурлыгы −0,05m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән 36,7 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Физик хасиятләр 
Арктур — кызыл зур йолдыз.

Тарих 
Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны  әс-симак әр-рамих — «симак сөңгече» дип атады. Моннан аның икенче исем — Әлрамих. Спика йолдызы исә  әс-симак әл-а‘зәл — «симак коралсыз» дип атала. Хәзерге гарәп. Хариселсәма ( харис әс-сәма’ — «күк сакчысы»).

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Үгезкөтүче йолдызлыгы
Гайсә Еникеев

Гайсә Еникеев (, Каргалыбаш, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы, хәзерге Благовар районы — март, 1931) — сәясәтче, мәгърифәтче, этнограф.

Тәрҗемәи хәл, 1917 елга кадәр 
Гайса Хәмидулла улы Еникеев 1864 елда нәселле татар дворяннары гаиләсендә туа.

Ырынбур укытучылар семинариясен (кара: Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе) тәмамлый. 1890 елдан Ырынбурдагы рус-татар казна училищесы директоры. 1895 елдан башлап бертуган Хөсәеновларның «Хөсәения» мәдрәсәсендә эшли, директор итеп куела. Татар-башкорт халкының музыкаль фольклорын җыю өчен Казан, Ырынбур, Самара, Уфа губерналарына экспедицияләргә чыга. 1883-1933 елларда 500дән артык татар-башкорт халык җырыннан коллекция туплый. Педагогик эштә җәдитчелек тәҗрибәсенә таяна. 3нче һәм 4нче Россия империясенең дәүләт Думасына Бәләбәй өязеннән депутат булып сайлана. 4нче Думада — Дума сәркатибенең ярдәмчесе. Трибунадан мөселман халыкларының хокукларын яклап чыгышлар ясый.

Рус географик җәмгыятьнең Ырынбур бүлекчәсенең Гыйльми архив комиссиясе эшендә катнаша.

Тәрҗемәи хәл, 1917 елдан соң 
Гражданнар сугышы вакытында Вятка каласында яши, губерна халык мәгарифе бүлегендә хезмәт итә. 1923 елда Уфагә килә. Башкортстан халыкларының көнкүрешен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү буенча Фәнни җәмгыятьнең әгъзасы булып тора. 1929 елда Г. Еникеев туплаган 114 халык җыры язмасын Башнаркомпрос сатып ала. Коллекция Уфа мәдәният институтының архивында саклана.

Искәрмәләр

Татар сәясәтчеләре
Татар мәгърифәтчеләре
Татар фольклорчылары
Башкорт фольклорчылары
Таҗ Махал

Таҗ Махал яки Таҗ Маһал(, ) — Һиндстанның Агра шәһәрендә урнашкан мәчет-төрбә.

Бөек Моголлар падишасы Шаһ-Җиһан (Шаһ-Җаһан, ләкин шаһ ягъни җиһан - дөнья кушымтасын алган) әмере буенча 1629 елда вафат булган сөекле хатыны Мөмтаз Маһал истәлегенә салына. 
Джамна елгасы буендагы урынын да шах үзе сайлый. Төзелеш 1632 елда башланган һәм 1653 елда тәмамланган. Мавзолейны төзүдә 20 меңләп кеше катнаша. Чит ил архитекторлары да җәлеп ителә. Ак мәрмәр ташларны 300 чакрымдагы карьердан ташыйлар. Бик кыйммәткә төшкән мавзолей 22 ел төзелә. Шах моның белән генә канәгать булмый, елганың аръягында шушындый ук, әмма кара Таҗ Махал төзергә хыяллана. Тик нияте тормышка ашмый. Җаһан падишаны бәреп төшереп, тәхеткә улы менеп утыра. Әтисен ныгытма башнясына бикләтеп куя. Тугыз ел буена, ягъни үлгәнче шунда ныгытма тәрәзәсеннән Таҗ Махалга карап гомер кичерә. Үлгәч васыяте буенча Җаһанны сөекле хатыны янына мавзолей эченә күмәләр.
Таҗ Маһал — моголлар архитектурасының иң күренекле үрнәге. Ул үз эчендә фарсы, һинд һәм ислам архитектур стильләрне берләштерә. 1983 елда Таҗ Махал ЮНЕСКО Халыкара мирасы объекты булып игълан ителә. Аны шулай ук «Һиндстан мөселман сәнгатенең энҗе бөртеге» дип атыйлар.

Ак мәрмәр гөмбәзе иң мәшһүр элементы булса да, Таҗ Маһал — структур комплекс. Бина диварлары ак мәрмәрдән эшләнгән. Мавзолей җитмеш биш метр биеклектәге, искиткеч зур гөмбәзле, дүрт почмаклы корылма, һәр почмагында өчәр катлы ак мәрмәр таштан  манаралар  салынган.  Корылманың эчендә зур караңгы  бүлмә, аның уртасында  челтәрле рәшәткәләрдән эшләнгән койма. Рәшәткәләре ак мәрмәр плиталардан ясалып, челтәрләрнең очлары матур итеп бизәкләнгән. Койма эчендә ике кабер: зуррагы Шахҗа-һанныкы, кечерәгендә Мөмтаз күмелгән диләр. Саркофаглары  шулай  ук  ак  мәрмәр  таштан  эшләнеп,  гарәп язулары белән чуарланган.
Таҗ Махал – бүген Һиндстанның горурлыгы, туристлар иң күп килгән урын.

Искәрмәләр 

Төрбәләр
Һиндстан тарихы
Бөек Моголлар империясе
Һиндстан мәчетләре
Архитектура һәйкәлләре
Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Әминә Бикчәнтәева

Әминә Әхмәт кызы Бикчәнтәева (1913 елның 26 гыйнвары, Казан — 1986 елның 18 апреле, Казан) — татар шагыйрәсе, балалар язучысы. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1958 елдан).

Ул 1913 елның 26 гыйнварында Казанда эшче гаиләсендә дөньяга килә. Урта мәктәптә җиде сыйныф һәм педагогия курсларын тәмамлый, аннары соң Казанның Бишбалта бистәсе мәктәбендә берничә ел балалар укыта. 1934—1938 елларда исә ул Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. Укудан соң ул «Яшь ленинчы» газетасында әдәбият бүлеге хезмәткәре, Актаныш, Буа районы мәктәпләрендә укытучы, Татарстан радио комитетында балалар тапшырулары мөхәррире һәм сугыштан соңгы елларда башта Яшел Үзәннең Ф3Ө мәктәбендә, аннары Казан химия заводы тулай торагында тәрбияче (1945—1947), шәһәр мәктәбендә китапханәче һәм Татарстан китап нәшриятының яшьләр-балалар әдәбияты редакциясендә мөхәррир (1952—1955) булып эшли.

Язучы 1938 елда иҗат итә башлый. Аның «Бүләк» исемле беренче шигырьләр җыентыгы 1940 елда дөнья күрә. Үзе исән чагында аның тагын 19 проза һәм шигырь китаплары басыла. Алар арасында «Шинель», «Бакча гөлләре», «Дәү әнием», «Дачада», «Беренче чәчәкләр», «Яз бүләкләре», «Әлфия алъяпкычлары», «Йөрим күл буйларында», «Фәридәкәй», «Бүген һәм иртәгә» кебек шигырьләр китаплары.

Шуннан башка Әминә Бикчәнтәева «Ана йөрәге» (1959) һәм «Мин аңлыйм сине» (1966) повестьларын яза. Аның кыска мәзәк хикәяләре дә бар (мәсәлән, «Хуҗа Насретдин балалар янында» (1956) хикәяләр циклы).

1983 елда аның иң уңышлы әсәрләре «Минем танышларым» җыентыгында урын ала.

Гаиләсе 
Ире (19?? елга кадәр) — шагыйрь Нури Арсланов (1912—1991). Балалары: улы Илдар, музыкант, кызы Зөбәрҗәт (Арсланова).
.

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
 Белем.ру

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Балалар язучылары
Татар шагыйрьләре
Габделбари Баттал

Габделбари Габдулла улы Сәетбаттал яки Габделбари Баттал  Таймас (1880—1969) — күренекле татар әдибе, тарихчы, җәмәгать эшлеклесе, татар эмиграциясенең күренекле вәкиле.

Биография 
Ул Русия империясенең Самара губернасының Бозаулык өязе Яңа Актау (Яңавыл) авылында таза хәлле зыялы гаиләсендә дөньяга килә. Башлангыч белемне туган авылында ала, аннары соң Ырынбурдагы Кәрвансарай мәхәлләсе һәм Ырынбур Каргалысы мәдрәсәләрендә укый, соңрак Троицкидагы «Рәсүлия» мәдрәсәсендә белем ала. Троицкидагы мәдрәсәдә укыган вакытта аны Габделбәри дип атый башлыйлар. Рус-япон сугышы башланыр алдыннан Мисырга китә, 1904-1906 елларда Каһирәдәге «Әл-Әзһәр» университетында укый. Шул вакытта ул гарәп газеталарында яза башлый.

1908 елда Габделбари Мисырдан кайта, «Вакыт» газетасы, «Шура» журналы һәм башка матбугат чараларында яза. Әдәбият, милли-иҗтимагый мәсьәләләргә багышланган мәкаләләре белән ул киң таныла. 1910-1913 елларда Троицкидагы мәдрәсәдә гарәп теле, әдәбияты һәм тарих  укыта, аннары, Казанга килеп, «Йолдыз» газетасында эшли.

Җәдитчелек хәрәкәте әгъзасы, Казанда «Йолдыз», «Корылтай», «Алтай» газеталарында редакция мөдире (1913—1917), сәркатип (1917—1918), Милләт Мәҗлесе әгъзасы (1917—1918); Идел-Урал штаты җитәкчелеген таркатканда кулга алына (1918); аклар ягыннан Гражданнар сугышында катнаша; 1919 елдан соң, сәяси эшләрдән читләшеп, фәнни-педагогик эшчәнлеген дәвам итә. Контрреволюцион эшчәнлектә гаепләнеп кулга алына.

Казан төрмәсендә, мәҗбүри хезмәт лагеренда тотыла (1920); лагерьдан качып.

1920 елның августында Габделбари Баттал чит илгә чыгып китә. 1925 елга кадәр Финляндиядә, аннары Төркиядә яши. Финляндиядә (1921—1924) татар балаларын укыта, фәнни эш белән шөгыльләнә, Финляндиядәге татар җәмгыятен оештыручыларның берсе. Төркиядә (1925 елдан) Төрек филологиясе институты өчен русчадан фәнни әсәрләр тәрҗемә итә; Матбугат Гомум Мөдирлегендә рус теленнән тәрҗемәче; Тышкы эшләр министрлыгы хезмәткәре (1927—1947); Истанбулда үткәрелгән Беренче Төрек теле корылтаенда катнаша (1932); Төрек мәдәниятен өйрәнү институтының хәбәрләшү әгъзасы (1947); Төрек телен өйрәнү җәмгыятен оештыручыларның берсе.
Чит илдә дә әдәби иҗат эшен туктатмый, газета-журналларда яза, тарихи, публицистик, биобиблиографик хезмәтләрен бастыра. Әдип 1969 елда Истанбулда якты дөньядан китә.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
 Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
 Габделбари Баттал Таймас 

Татар язучылары
Татар тарихчылары
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Чишмә авылы

Чишмә — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы, авыл советы үзәге. 2009 елда 1771 кеше яши.

Тарихи белешмә 
Авылны XVII гасырда Сафардан (Асадуллин, Байбурин фамилияләрен йөртүчеләр) һәм Касыйм шәһәреннән (Янборисовлар) килгән кешеләр нигезли. Хәзер район үзәге булган Чишмә шәһәр тибындагы бистә - аның янында Бөгелмә тимер юлындагы станция буларак хасил була.

Халык 

2002 елда халыкның 49% башкорт булып яздырыла.

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Сафар

Сафар — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 991 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүмат 
Совет реформасына кадәр – волость үзәге. 1917 елда 3,4 мең кеше яши.
 Төп нәселләр: Янборисовлар, Бикбулатовлар, Байбуриннар (морзалар), Урмановлар, Нугаевлар.

Атаклы кешеләр 
 Зәйтүнә Бикбулатова (1908-1992) - СССР халык артисты (1956)

Икътисад һәм социаль тармак 
 Мәчет, мәктәп бар. Сугышка кадәр Сафарда педагогика техникумы эшләде. 
 ширкәтләрдән – Башагро дуңгызчылык копмлексы (8000 танау), Сафар МТФ (сөт фермасы) ООО «Нурис», КФХ "Красный Маяк", КФХ "Альфа", КФХ "Искра", КФХ "Яңа Таң", СПК колхоз им. Ленина.

Демография 

Татарлар рәсми рәвештә 82%. Бу тулы булмаган мәгълүмат, чөнки башка мәгълүматлар буенча татарлар саны 94 % тәшкил итә.
.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Чишмә): 12 км
 тимер юл станциясенә (Чишмә): 12 км

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары