alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Когтевран

Когтевран – Хогвартс тылсым мәктәбендә фәкүлтә. Укучыларына акыллылык, белемне ярату хас. Нигезләүчесе – Кандида Когтевран. Талисманнары – бөркет (Чынлыкта исә карга, ләкин аны бөркет дип саныйлар). Төсләре – зәңгәр һәм  бронзалы. Җитәкчесе – Филиус Флитвик. Өрәге – Серая Леди.

Гарри Поттер
Альберт Хәсәнов

Альберт Бари улы Хәсәнов (әдәби тәхәллүсе Альберт Ашыт, 1 декабрь 1937, Кече Кавал, Биектау районы, Татарстан АССР — 2020 елның 8 ноябре, Лениногорск, ТР, РФ) — татар язучысы, журналист. Шамил Бикчурин премиясе (1998), Саҗидә Сөләйманова премиясе (2007), Рафаил Төхфәтуллин премиясе (2014) лауреаты. Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).

Тормыш юлы һәм иҗаты 
Альберт Бари улы Хәсәнов 1937 елның 1 декабрендә Татарстанның Биектау районы Кече Кавал авылында укытучы гаиләсендә туган.

1961 елда Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлый, аннан соң озак еллар Татарстанның Лениногорск шәһәрендә «Ленин васыятьләре» исемле газета редакциясендә әдәби хезмәткәр, Лениногорск телестудиясендә һәм радиосында соңгы хәбәрләр бүлеге редакторы булып эшли. Шул елларда аның көндәлек матбугатта хикәяләре, учыpклары басыла башлый. «Озын аяк» исемле беренче хикәяләр җыентыгы 1966 елда дөнья күрә. Хәзер язучының, учыpк җыентыклары белән бергә, дистәдән артык басма китабы бар. Альберт Хәсәнов хикәяләренең күпчелеге кече һәм урта яшьтәге балаларга адресланган булып, алар тематик яктан да бер-берсенә якын торалар. авᴛыр үзенең әсәрләрендә яшь буынны табигатькә, хайваннар дөньясына сак мөнәсәбәттә булырга өнди.

«Бер сафта», «Юллар үргә илтә» кебек җыентыкларына тупланган учыpкларында һәм документаль хикәяләрендә исә язучы хезмәт кешеләренең – бораучыларның, төзүчеләрнең күркәм образларын чагылдырырга омтыла. 1983 елда «Казан утлары» журналында Альберт Хәсәновның «Әбием ядкаре» исемле повесте басылып чыкты.
 
1990 елдан янәдән журналистлык хезмәтенә кайта: «Ватаным Татарстан» газетасының Әлмәт төбәге буенча үз хәбәрчесе вазифаларын башкара.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 Шамил Бикчурин премиясе (1998) — «Узел верности» китабы (ТКН) өчен.
 Саҗидә Сөләйманова премиясе (2007) — «Кан үче» китабы өчен.
 Рафаил Төхфәтуллин премиясе (2014).
 Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).

1982 елдан СССР Язучылар союзы әгъзасы.

2020 елның 8 ноябрендә 82 яшендә вафат.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Хәсәнов Альберт. ТР Язучылар берлеге сайты

Моны да карагыз 

Әлифба буенча язучылар
Татар язучылары
Татар журналистлары
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Шамил Бикчурин премиясе лауреатлары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Белем

Беле́м (яки Гыйлем) түбәндәге мәгънәләргә туры килә ала:
 теоретик һәм практик аңламнар системасы.
 бер фән турында мәгълүмат булу.
 кешенең өйрәнү нәтиҗәләре һәм аларның систематизациясы. Белем/Гыйлем кешеләргә үз эшчәнлекләрен яхшырак оештырырга һәм аның процессында чыгып килгән проблемаларны чишәргә ярдәм итә.
 (киң мәгънәдә) — чынбарлыкның төшенчәләр һәм аңлаулар рәвешендәге субъектив образы.
 (тар мәгънәдә) — куелган мәсъәләне чишәргә мөмкинлек биргән тикшерелә алган (сорауларга җаваплар табу) мәгълүматка ия булу.

Белем рәвешләрнең күпчелеге 

Белем алу фән өлкәсе белән чикләнми, белем теге яки бу рәвештә фән чиге тышында да бар. Җәмгыяви аң-фәһемнең һәр рәвешенә: фән, фәлсәфә, мифология, сәясәт, дин һ.б. — үзенең махсус белем рәвешләре туры килә. Шулай ук төшенчә, символик һәм сәнгәти үрнәк нигезе булган белем рәвешләрен аералар.

Моны да карагыз 

 Белем алу
 Белем көне
 Белем икътисады

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
  - Исламда гыйлем алуның әһәмияте турында мәгълүматлар тупланышы
  — Интернетта ачык яки түләүсез килеш пәйда булмаган фәнни мәгълүматны эзләүчеләр өчен адым-адым кулланма
Халыкара мигрантлар көне

Халыкара мигрантлар көне (БМО рәсми телләрендә: ингл. International Migrants Day, исп. Día International del Migrante, фр. la Journée internationale des migrants, рус. Международный день мигранта) —  генераль ассамлеясе тәкъдим иткәнчә, 2000 елдан башлап һәр елның 18 декабрь көне билгеләнә торган халыкара истәлекле период.

18 декабрь БМО халыкара көннәре Кеше хокуклары
1912 ел



Вакыйгалар 
 1 гыйнвар — Нанкинга тантаналы рәвештә Сунь Ятсен керде. Кытай республика дип, ә Нанкин — аның вакытлы башкаласы дип игълан ителде. Кытайның башка провинцияләре вәкилләре җыелышы Сунь Ятсенны сайлады.
 17 гыйнвар:
 Никарагуаның яңа Конституциясе басылып чыкты. 1 мартта үз көченә керде.
 Британ сәяхәтчесе Роберт Скотт Көньяк полюсына җитә (Руаль Амундсен экспедициясеннән соң бер ай үтә).
 29 март — Антарктидада сәяхәт кылган Роберт Скотт көндәлегендә соңгы язу калдыра.
 2 апрель — «Титаник» лайнеры диңгезгә сынауга чыга. Ул аны уңышлы үтә.
 14 апрель — «Титаник» айсбергка бәрелә.
 8 октябрь — Беренче Балкан сугышы барышында Черногория Төркиягә сугыш игълан итә.
 18 декабрь — АКШ конгрессы наданнарны илгә кертмәү турында канун кабул итә.

Туулар 

 7 гыйнвар — Александр Калган, чуаш язучысы.
 12 гыйнвар — Динмөхәммәт Кунаев, Казахстан ССР җитәкчесе, КПСС ҮК әгъзасы. 
 20 гыйнвар — Галимҗан Латыйпов, татар шагыйре.
 31 гыйнвар — Мансур Абдрахманов, татар фәлсәфәчесе һәм җәмәгать эшлеклесе.
 19 февраль — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
 7 март — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
 8 март — Абдурәим Рәшидов, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
 10 март —  Ян Винецкий, язучы.
 12 май — Чыңгыз Әхмәров, татар рәссамы. 
 27 март — Джеймс Каллаган, Бөекбритания сәясәтчесе, премьер-министр.
 15 июнь — Гата Сөләйманов, курайчы, җырчы, артист
 11 июль — Кирәй Мәргән, язучы, фольклорчы, әдәбият белгече. 
 15 июль — Мәгубә Сыртланова, Советлар Берлеге каһарманы.
 15 август — Рәхим Саттар, җәлилче-шагыйрь.
 14 сентябрь — Хәсән Заманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 19 сентябрь — Нури Арсланов, татар шагыйре, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 1 октябрь — Лев Гумилев, тарихчы, фәлсәфәче.
 17 октябрь — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
 17 октябрь — Иоанн Павел I, Рим папасы.
 21 октябрь — Фәйзи Гаскәров, биюче һәм хореограф. 
 14 ноябрь — Әхмәт Тимер (чын исеме Әхмәт Рәшит улы Яруллин), күренекле татар галиме, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече.
 15 декабрь — Рәшит Нәҗметдинов, Татарстан шахматчысы, халыкара мастер. 
 22 декабрь — Мостафа Ногман, шагыйрь, тел галиме.

Вафатлар 

 29 март — Роберт Скотт (Robert Falcon Scott) (1868 елда туган), инглиз Антарктида өйрәнүче, Көньяк полюсны Руаль Амундсеннан 33 көнгә соңрак ачкан.
 14 май — Август Стриндберг, швед язучысы.
 13 август — Жюль Массне, француз композиторы.
 5 ноябрь — Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.

1912 ел
Еллар
1940 ел



Вакыйгалар 
 28 март — Америка галимнәре уран — плутоний-239-ның яңа изотопын ачу турында игълан иттеләр.
 9 апрель — Нацист Алмания Норвегия һәм Даниягә гаскәрләрен кертә.
 10 апрель — Исландия Даниядән аерылып чыкты.
 17 июнь — Латвия һәм Эстониягә совет гаскәрләре кертелгән.
 22 июнь — Икенче бөтендөнья сугышында Франция капитуляциясе.
 6 август — Эстония ССРБ составына керә.
 27 август — «Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше буенча бер төркем татарлар хөкем ителә.
 7 сентябрь — 50 төн дәвам иткән Лондон бомбардировкасы башлана.
 13 сентябрь — Икенче дөнья сугышы: Итальян гаскәрләре Мисырга керәләр.
 18 декабрь — Алмания диктаторы Адольф Гитлер ССРБ-га бәреп керү турындагы «Барбаросса планын» раслый.

Туулар 

 1 февраль — Рафаэль Билялов, татар композиторы.
 8 февраль — Мәхмүт Газизов, татар шагыйре.
 11 февраль — Пётр Прихожан (1940—2010), шагыйрь.
 22 февраль — Әзһәр Шакиров, татар артисты.
 25 февраль — Рим Һидиятуллин, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
 16 март — Җәгъфәр Пончаев, Ленинград мәчете имамы. 
 1 май — Мансур Шиһапов, татар шагыйре.
 19 май — Хәлимә Искәндәрова, Камал театры артисты.
 5 апрель — Гайнан Мөхәммәтҗанов, журналист.
 27 апрель — Хәлим Җәлалов, артист.
 23 июнь — Исмәгыйль Шәрифҗанов, тарихчы, профессор.
 6 июль — Нурсолтан Назарбаев, беренче Казакстан президенты.
 4 август — Энгель Таһиров, татар галиме, тарих фәннәре докторы.
 6 сентябрь — Зөфәр Фәтхетдинов, татар язучысы, хокук белгече, профессор, хокук фәннәре докторы.
 8 октябрь — Наил Сәхибуллин, татар галиме, астрофизик.
 9 октябрь — Джон Леннон (John Winston Ono Lennon), АКШ җырчысы.
 12 октябрь — Галина Стаханова, киноактриса.
 21 октябрь — Пеле, Бразилия футболчысы.
 18 ноябрь — Наилә Гәрәева, татар артисткасы.

Вафатлар 

 27 гыйнвар — Шәйгардан Шәймәрдәнов, ТАССР дәүләт эшлеклесе. 
 28 гыйнвар — Мирсәет Солтангалиев, атаклы совет сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
 10 март — Михаил Булгаков, рус язучысы һәм драматургы.
 17 июнь — Артур Гарден, инглиз биохимигы.
 21 август — Лев Троцкий, Россия сәясәт эшлеклесе.
 17 ноябрь — Хуҗа Бәдигый, тел галиме, фольклорчы.

1940 ел
Еллар
1963 ел



Вакыйгалар 

 16 июнь — космоска беренче тапкыр хатын-кыз оча.
 28 август — Мартин Лютер Кинг үзенең мәшһүр «Минем хыялым бар» сүзләре белән мөрәҗәгать итә.
 14 ноябрь — Суасты вулкан тетрәве Суртсей утравы барлыкка килеүнә китерә (рәсемдә).

Туулар 

 29 гыйнвар — Илдус Фәиз, имам, Ислам рухание.
 3 февраль — Васил Шәйхразыев, Чаллы мэры (2010-2014), ТР премьер-министры урынбасары.
 3 март — Баттулга Халтмаагийн,  Монголия президенты (2017 елдан).
 27 март — Квентин Тарантино, АКШ кинорежиссеры.
 5 апрель — Миләүшә Айтуганова, «Татаркино» оешмасы җитәкчесе.
 12 апрель — Антон Силуанов, 2011 елдан РФ финанс министры.
 9 июнь — Джонни Депп, АКШ актеры.
 4 сентябрь — Вәлиулла Якуп, мөселман рухание. 
 9 декабрь — Алексей Песошин,  ТР премьер-министры (2017 елдан).
 15 декабрь — Инсаф Абдуллин, ТВ дикторы
 18 декабрь — Брәд Питт (Brad Pitt), Америка актёры.

Вафатлар 

 25 февраль — Эрик Сапаев, мари композиторы, беренче мари операсы авторы. 
 28 апрель — Шәрәф Мөдәррис, татар шагыйре.
 23 май — Әмин Зөбәеров, иҗатын Сәйяр труппасында башлаган актер. 
 5 сентябрь — Мин Шабай, татар язучысы. 
 22 ноябрь — Клайв Льюис, инглиз язучысы.
 16 декабрь — Герхард фон Менде, алман тарихчысы, тюрколог.
1963 ел
Еллар
1829 ел



Вакыйгалар 
 5 июль — Русиядә беренче алмаз табыла.

Туулар 

 26 июнь — Огюст Беернарт, Бельгия сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Вафатлар 

 12 гыйнвар — Ибраһим Хәлфин, татар мәгърифәтчесе. 
 11 февраль — Александр Грибоедов, рус шагыйре, драматург.
 18 декабрь — Жан Батист Ламарк (Jean-Baptiste de Lamarck), француз биологы.

1829 ел
Еллар
1965 ел



Вакыйгалар 
 14 июнь — Пол Маккартни данлыклы «Yesterday» җырын яза.
 31 июль — Бөекбритания телевидениесендә тәмәке рекламасы тыелган.
 9 август — Сингапур Малайзиядән бүленеп чыга.
 19 декабрь — Шарль де Голль Франция президенты буларак сайлана.

Туулар 

 18 апрель — Әлфинур Галиәкбәрова, ЯЧДПУ ректоры (2018 елдан).
 31 июль — Джоан Роулинг, инглиз язучысы, Гарри Поттер турында китаплар авторы.
 14 сентябрь — Дмитрий Медведев, Россия президенты.
 24 сентябрь — Нәфисә Гыйльманова, рәссам, педагог (Ташкәнт).
 29 сентябрь — Равил Сабиров, татар галиме.
 4 ноябрь — Бахытжан Смагулов, балет артисты, КР һәм ТР халык артисты.
 10 декабрь — Сылу Бәйрәмова, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.
 16 декабрь — Сомерсет Моэм, инглиз язучысы.

Вафатлар 

 7 июль — Вероника Тушнова, рус совет шагыйрәсе.
 30 июль — Дзюнъитиро Танидзаки, япон язучысы, драматург.
 26 ноябрь — Зыя Ярмәки, татар шагыйре.
 6 декабрь — Артём Айдинов, КАИ студенты.

1965 ел
Еллар
Шарль де Голль

Шарль де Голль (фр. Charles de Gaulle, 1890–1970), тулы исем Шарль Андре́ Жозе́ф Мари́ де Голль (фр. Charles André Joseph Marie de Gaulle) – Франция хәрби һәм җәмәгать эшлеклесе. Икенче дөнья сугышы вакытында Франция азатлыгы символы булды. Бишенче Республика беренче президенты.

1959 елның 8 гыйнваренда Шарль де Голль Франция президенты итеп сайлана.

Шулай ук карагыз 

Франция президентлары
Абакан

Абака́н (хак. Ағбан) — Хакасия Республикасы башкаласы. Халык саны — 163,4 мең кеше. Халык тыгызлыгы — 1452 кеше/км². Шәһәр мәйданы — 112,38 км². Элекеге исемнәр: 1870 елга кадәр — Абакан острогы, 1925 елга кадәр — Усть-Абакан, 1931 елга кадәр — Хакасск.

Географик мәгълүмат 
Шәһәр Енисейга коя торган Абакан елгасы тамагында урнашкан. Минусинск казанлыкның үзәк өлешендә, диңгез өсте тигезлегеннән 250 м биеклектә табыла.

Климат
Кискен континенталь климат. Казанлыкларның климаты әйләнә-тирәдәге тауларга караганда йомшаграк. Кайбер елларда кар яву июнь һәм август айларында була. Сезон аралары кыска, салкын. Зур тәүлеклек температураның чайкалу.

Сылтамалар 

 Рәсми сайт
 Абакан мэриясе 
 Абакан шәһәр порталы 
 Абакан шәһәренең урам күренешләре

Искәрмәләр 

Хакасия шәһәрләре
Pоссия субъектлары башкалалары
1699 ел



Вакыйгалар 
 20 декабрь — Петр I Русиядә Яңа ел бәйрәмен 1 гыйнвар көнне билгеләнү турында карар чыгарды.

Туулар

Вафатлар 

Еллар
Мәхмүт Хәсәнов

Мәхмүт Максуд улы Хәсәнов – прозаик, драматург, публицист.

Биография
Мәхмүт Хәсәнов 1927 елның 21 декабрендә Татарстанның Саба районы Югары Кибәхуҗа авылында крестьян гаиләсендә туа. 1937 елда алар гаиләләре белән Яшел Үзән шәһәренә күчеп киләләр. Шунда Мәхмүт урта мәктәптә укый. Бөек Ватан сугышы чорында ул һөнәр училищесын тәмамлап, берникадәр вакыт слесарь булып эшли.

1944 елда М.Хәсәнов Мәскәүдәге Дәүләт театр сәнгате институтына (ГИТИС) укырга керә. Актерлык факультетын уңышлы тәмамлаганнан соң, ул Казанда Яшь тамашачылар театрында эшли. Шул чорда (1949–1951) газета-журнал битләрендә аның хикәяләре, очерклары бик еш басыла. Соңрак ул актерлык хезмәтеннән аерылып, журналистика өлкәсенә эшкә күчә: «Совет Татарстаны» газетасында әдәби хезмәткәр, Татарстан радиосында хәбәрче вазифаларын башкара.

1952 елда М.Хәсәновның беренче китабы дөнья күрә. Шуннан соң язылган «Урман шаулый», «Кыюлар юлы» кебек повестьлары М.Хәсәновны өлгергән язучы итеп таныта.

1955–1957 елларда ул Мәскәүдә икееллык Югары әдәби курсларда укый.

1957–1980 елларда М.Хәсәнов Питрәч район газетасы редакциясендә эшли, Азнакай район үзәге мәдәният сараенда үзешчән сәнгать көчләре белән җитәкчелек итә, район газетасы редакциясендә бүлек мөдире була.

1980 елдан М.Хәсәнов Яшел Үзән шәһәрендә яши.

Әдипнең «Саф җилләр», «Юллар, юллар», «Кама таңнары», Инженерлар» романнарын, балалар өчен язылган «Очар кошлар», «Җирән кашка», «Динозаврлар өнендә», «Шайтан малае» дигән повестьларын укучылар яратып укыйлар.

М.Хәсәновның әдәби иҗаты тематик колачы һәм актуаль яңгырашы белән 50-70нче еллардагы әдәби процессның үзенчәлекле бер өлешен тәшкил итә.

1988 елда «Язгы аҗаган» романы өчен М.Хәсәновка Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге бирелә.

Мәхмүт Хәсәнов 1990 елның 13 сентябрендә Кырымда Күктүбәдәге Язучылар иҗат йортында вафат була.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 

Татар язучылары
Тукай премиясе лауреатлары
Сәхаб Урайский

Сәхаб Урайский (чын исем Сәхабетдин Камалетдин улы Мәүлютов) – татар шагыйре.

Сәхаб Урайский 1907 елның 21 декабрендә хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Майна районы Иске Кызылсу (Татарское Урайкино) авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Яшьли ятим калып, бала чактан ук тормышның ачысын татып үсә: тамак ялы өчен авыл байларында батрак булып эшли, көтү көтә. Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң гына, мәктәп партасына утырып, башлангыч белем ала һәм 1927-1930 елларда Самар шәһәрендәге татар–башкорт педагогика техникумында укый. Аны тәмамлагач, ике ел Урта Идел буе татар мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыта, ә 1932–1938 елларда Куйбышевта татар телендә чыга торган «Колхозчы» исемле өлкә газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли. Шул ук елларда (1934–1936) ул әдәби курсларда укып кайта.

1938 елда Сәхаб Урайский Казанга килә һәм «Яшь сталинчы» газетасы редакциясендә эшли башлый. 1941–1945 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә һәм, автотранспорт батальонының политик җитәкчесе буларак, сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, медальләр белән бүләкләнә.

Армиядән кайткач, Сәхаб Урайский 1946–1948 елларда республика партия мәктәбендә укый, аннан соң күп еллар буе «Яшь сталинчы» газетасында әдәби хезмәткәр һәм Татарстан китап нәшриятының яшьләр–балалар әдәбияты редакциясендә редактор булып эшли.

С.Урайскийның исеме матбугатта 1929 елдан күренә башлый. Әдәбияттагы беренче адымнарыннан ук ул яшьләр темасына язучы әдип буларак мәйданга чыга. Лирик – публицистик шигырьләрендә булсын, «Давыллар аша», «Порт – шәһәр» кебек поэмаларында булсын, шагыйрь яшьләренең хезмәттәге батырлыкларын, якты идеалларын, өметләрен чагылдырырга омтыла. Ул балалар өчен язган «Пионерлар җыры» (Х.Вәлиуллин көе), «Чыршы янында» (И.Шәмсетдинов көе), «Укырга» (С.Сәйдәшев көе), шулай ук яшьләргә багышланган «Икебез ике якта», «Безнең яшьләр», «Тау кызы» (Ш.Мәҗитов көе), «Син кал бездә», «Онытма» (Р.Яхин көе), «Өй артында шомыртым» (халык көе) кебек җырлар үз заманында халык арасында киң популярлык казана.

С.Урайский 1957 елның 15 февралендә вафат булды.

Татар шагыйрьләре
1824 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 27 июль — Александр Дюма (угыл), язучы.

Вафатлар 

 21 декабрь – Джеймс Паркинсон (James Parkinson), инглиз табибы.

1824 ел
Еллар
1907 ел



Вакыйгалар 
 19 май — Ырынбурда «Галимнәр илә залимнәр» әсәре белән  «И. Б. Кудашев-Ашказарский җитәкчелегендәге беренче мөселман драма артистлары труппасы» (булачак «Сәйяр») үз эшен башлый.
 3 ноябрь — Франциядә дөньядагы беренче вертолёт очыш ясый.
 1 декабрь — Казанның «Болгар» кунакханәсендә беренче тапкыр Шәрык клубы җыелышы оештырыла.

Туулар 

 2 гыйнвар — Галия Нигъмәтуллина, Камал театры актрисасы, ТАССР халык артисты.
 6 гыйнвар — Мирсәй Әмир, татар язучысы, драматург, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе (1907-1980).
 9 гыйнвар — Гай Таһиров, Татарстанның атказанган һәм халык артисты, татар халык хореографиясенең күренекле вәкиле (1907-1995).
 22 гыйнвар — Педер Хузангай, Чуаш АССР халык шагыйре.
 23 гыйнвар — Ефрем Еллиев, чуаш язучысы.
 29 гыйнвар — Зәкия Туфайлова, балалар шагыйрәсе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.
 4 февраль — Ибраһим Гази, татар язучысы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
 7 февраль — Габдрахман Таһирҗанов, Ленинград университеты профессоры.
 10 февраль — Барый Кәлимуллин, совет архитекторы, педагог, җәмәгать эшлеклесе.
 23 февраль — Абдулла Шаһиев, пулеметчы, гвардия сержанты, Советлар Берлеге Каһарманы (1943/1992).
14 апрель — Мидхәт Булатов, архитектор.
 15 апрель — Гази Кашшаф, әдәбиятчы.
 12 май — Дементий Шмаринов, ССРБ халык рәссамы.
 15 июнь — Гомәр Исмәгыйлев, режиссер.
 22 июнь — Мәсгут Галиуллин, шагыйрь, журналист.
 26 август — Гариф Гобәй, татар язучысы.
24 октябрь — Җәмал Вәзиева, әдәбият белгече.
 15 декабрь — Пётр Новиков, генерал-майор.
 21 декабрь — Сәхаб Урайский, шагыйрь.
 23 декабрь — Габдулла Амантай, язучы, мөхәррир, җәмәгать эшлеклесе.
 Әмин Тынчеров, ТАССР ХКШ рәисе.

Вафатлар 

 7 гыйнвар — Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, музей директоры.
 2 февраль — Дмитрий Менделеев, рус галиме, химик, физик, метролог, метеоролог, һ. б. 
 19 март — Фердинанд Юлиус Фагерлин (Ferdinand Julius Fagerlin), швед рәссамы.
 28 июнь — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, шагыйрь, башкорт тарихчысы, этнограф, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
 15 август — Йозеф Йоахим, австрий музыканты.
 27 август — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
 7 сентябрь — Франсуа Арман Сюлли-Прюдом, француз шагыйре, Нобель бүләге лауреаты.
 15 ноябрь — Иван Лихачев, вице-адмирал, коллекционер
 Лев Хрщонович, Казан архитекторы.

1907 ел
Еллар
2007 ел

Халыкара дельфин елы (БМО).

Вакыйгалар 
 1 гыйнвар — Русиянең Красноярск краена 2 автоном округ кушыла.
 1 гыйнвар — Болгария һәм Румыния Европа берлегенә кушылдылар.
 30 гыйнвар — Windows Vista операцион системасы сатуга чыга.
 25 февраль — Лос-Анджелеста 79-нчы «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы уза.
 3 апрель — Поездлар өчен тизлек рекорды куелган (/сәгатькә).
 22 апрель — Казанның Татнефть-Арена сараенда татар җырының II «Җиде йолдыз» Халыкара фестивале концерты узган. 
 26 июнь — Татарстан һәм Русия хакимиятләре арасында вәкаләтләр чикләрен билгеләү шартнамәсе имзалана.
 10 октябрь — АКШ әрмәннәр геноцидын таный.
 2 декабрь — Россия Дәүләт думасына сайлаулар үтә .
 22 декабрь — Ariane 5 исемле француз ракетасы тарихта беренче Африка иярченең чыгара.
 28 декабрь — Непал Федератив Демократик Җөмһүрият буларак игълан ителде.

Вафатлар 

 12 гыйнвар — Разия Мөэминова, тарихчы галим (Ташкәнт).
 15 гыйнвар — Лалә Оралоглу, Төркия кино актрисасы, режиссер.
 19 гыйнвар — Риф Хәйретдинов, татар тарихчы-галим.
 3 март — Альфред Сәйдәшев, юрист, казый.
 25 март — Тамара Носова, РФ кино актрисасы, РФ халык артисты.
 16 апрель — Зөлфәт (Зөлфәт Маликов), татар шагыйре.
 17 апрель — Ренат Суфиев (Роман Солнцев), язучы. 
 20 апрель — Наил Биккенин, фәлсәфәче, КПСС ҮК аппаратында бердәнбер татар. 
 23 апрель — Борис Ельцин, беренче Россия Федерациясе президенты (1991—1999 елларда).
 4 май — Фәния Гайнанова, татар тәрҗемәчесе, РСФСР-ның атказанган мәдәният эшлеклесе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.
 28 май — Тавил Хаҗиәхмәтов, рәссам, Татарстан Республикасы Дәүләт флагының сурәте авторы, Тукай бүләге иясе.
 23 июль — Мөхәммәт Заһир Шаһ,  Әфганстан короле.
 24 июль — Клара Зинәтуллина, татар тел галиме.
 9 август — Сәидә Арифова, дөнья тәкъвасы.
 15 октябрь — Геннадий Паушкин, язучы. 
 3 ноябрь — Александр Дедюшко, рус актёры.
 3 ноябрь — Илшат Йомагулов, РСФСР атказанган артисты.
 25 декабрь — Шамил Шәрифуллин, композитор.
 27 декабрь — Беназир Бхутто, Пакистан премьер-министры.
 27 декабрь — Фәрит Хәбибуллин, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, милли хәрәкәт эшлеклесе.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Разил Вәлиев, татар язучысы, шагыйрь («Иске сәгать дөрес йөри» һәм «Ядкарь» китаплары өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Альбер Фер һәм Петер Грюнберг.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Герхард Эртль.
 Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе — Марио Капеччи, Мартин Эванс, Оливер Смитис.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Дорис Лессинг, инглиз язучысы.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Леонид Гурвич, Эрик Мэскин, Роджер Майерсон.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Альберт Гор, IPCC.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Еллар
Мостафа Ногман

Мостафа Ногман улы Ногманов — татар шагыйре, тел галиме.

Тормыш юлы 
Мостафа Ногман 1912 елның 22 декабрендә Казан губернасы Казан өязе (хәзерге Татарстанның Арча районы) Кызыл Яр авылында сәүдә эше белән дә шөгыльләнүче урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. Яңа Кенәр авылы мәктәбен, 1931 елда Казан педагогика техникумын тәмамлый, аннары берничә ел Татарстан һәм Таҗикстан мәктәпләрендә укытучы, 1935–1937 елларда Дүшәмбе шәһәрендә Хәрби трибуналда сәркатип булып эшли, 1937-1941 елларда Дүшәмбе дәүләт педагогика институтының кичке бүлегендә укый, Ватан сугышы чорында (1941–1945) юстиция өлкән лейтенанты сыйфатында Совет Армиясендә хезмәт итә. 1945 елда армиядән демобилизаияләнгәч, Мостафа Ногман Казанга килә һәм ике елга якын «Пионерская правда» газетасының Татарстандагы үз хәбәрчесе булып эшли. 1947-1951 елларда Мостафа Ногман – Мәскәү Көнчыгышны өйрәнү институты студенты. Институтны фарсы, төрек телләре белгечлеге буенча уңышлы тәмамлагач, ул 1953–1957 елларда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында татар теле буенча аспирантурада укый. Шундагы гыйльми эзләнүләрен гомумиләштереп, 1964 елда «XVII – XVIII йөзләрдәге русча-татарча кулъязма сүзлекләр» дигән темага диссертация яклый. Гомеренең соңгы уналты елында (1960–1976) ул Казан университетының тарих-филология факультетында студентларга фарсы һәм борынгы татар теле укытты.

1965 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шагыйрь 1976 елның 4 сентябрендә Казанда вафат булды.

Иҗат 
Тел белеме өлкәсендә әһәмиятле гыйльми тикшеренүләр алып бару белән бергә, Мостафа Ногман шигърият жанрында актив эшләгән һәм үзенчәлекле эз калдырган шәхесләрнең берсе. Аның беренче шигырьләре Бөек Ватан сугышы чорында язылалар һәм басылып чыгалар («Давыллы еллар лирикасы» җыентыгы, 1944). Сугыштан соңгы елларда ул шигърияттә үз юлын табарга омтыла: лирик һәм публицистик шигырьләр, тарихи һәм революцион үткәне, Бөек Ватан сугышы героикасын тасвирлаган поэмалар иҗат итә («Җир турында җыр», 1958; «Кокушкино таңнары», 1962; «Үлмәс чәчәк легендасы» 1967–1968). Ахырда, җыр жанрына тукталып, шигъри талантын аеруча шушы өлкәдә ныграк ачуга ирешә. Аның «Карлыгандай кара күзләреңә» (1945) исемле беренче җыры ук халыкта киң популярлык казана. 50нче еллардан башлап, композиторлар тарафыннан шагыйрьнең җиде дистәдән артык шигъри әсәре музыкага салына («Оныта алмыйм», «Салагыш болыннары», «Киек казлар китә», «Сагыну җыры», «Әниләр», «Актаныш таңнары», «Туган авылыма», « Арча кичләре», «Сөн буйлары бөдрә урман» «Яшь йөрәкләр җыры», «Кырлар яңарганда», «Бер егет кайтты фронттан», «Таң йолдызы», «Сибелә, сибелә алма чәчәкләр һ.б.)

Шагыйрьнең сайланма шигырьләре, поэмалары, җырлары һәм тәрҗемәләре 1982 елда басылып чыккан «Акчарлаклар оча Иделдә» исемле җыентыгында урын алган.

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе
 Мостафа Ногман шигырьләренә язылган җырлар

Татар шагыйрьләре
Татар тел галимнәре
Татар журналистлары
Татарстан журналистлары
Филология фәннәре кандидатлары
Казан университеты укытучылары
1919 ел



Вакыйгалар 
 13 гыйнвар —  губернасы, Пашат белән Семочки авылларында ЧК отряды 53 кешене атып үтерә. 
 25 гыйнвар — Милләтләр лигасы оештырыла.
 21 март — Венгрия Совет Җөмһүриятенең оешуы игълан ителә.
 6 июль — дирижабльның беренче трансатлантик очышы.
 9 июль — алман рейхстагы күпчелек тавыш белән Версаль килешүен ратификацияли.
 22 июль — Татарстан китап нәшрияты оештырыла (РСФСР Госиздат бүлеге). 
 2 октябрь — АКШ президенты Вудро Вильсон, инсульт кичереп, фактик рәвештә президентлыктан китә.
 26 декабрь – Совет хөкүмәте «РСФСРда наданлыкны бетерү турында» декрет кабул итә.

Туулар 

 8 февраль —  Кузьма Новоселов, очучы, Советлар Берлеге каһарманы.
 21 март — Әнвәр Давыдов, татар язучысы. 
 10 апрель — Әгъзам Вәлиев, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
 12 апрель — Абдулла Кротов, сукыр җырчы һәм музыкант, борынгы татар-мишәр халык җырларын саклаучы һәм башкаручы.
 10 май — Камил Фасиев, дәүләт эшлеклесе, галим.
 29 май — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
 3 июнь — Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
 15 июль — Галимҗан Камалиев, Советлар Берлеге Каһарманы.
 24 июль — Фаикъ Камал, актер. 
 15 сентябрь — Сәгыйть Улямаев, генерал-майор.
7 октябрь — Мөхәммәт Булатов, тарихчы
 20 октябрь — Мостай Кәрим, башкорт язучысы.
 1 ноябрь — Шәрәф Мөдәррис, татар шагыйре.
 12 декабрь — Павел Миронов, Советлар Берлеге Каһарманы.
 12 декабрь — Локман Бадыйкшан, язучы.
 23 декабрь — Харис Якупов, татар рәссамы.
 29 декабрь — Зәкия Туишева, театр артисты, режиссёр.
 29 декабрь — Гатаулла Минаев (Николай Орлов), Советлар Берлеге Каһарманы.

Вафатлар 
Шулай ук карагыз: :Төркем:1919 елда вафатлар
 15 гыйнвар — Карл Либкнехт, Германияның коммунист партиясенең оештыручыларыннан берсе.
 28 март — Шәехзадә Бабич, татар-башкорт халыкларының уртак шагыйре.
 31 март — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «Республика Татарстан» газетасының беренче мөхәррире.
 9 август — Руджеро Леонкавалло, итальян композиторы.
 27 октябрь — Габдрахман Мангушев, «Сәйяр» актеры.
 19 декабрь — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры.

1919 ел
Еллар
Газиз Мөхәммәтшин

Газиз Фазлый улы Мөхәммәтшин — татар язучысы, драматургы.

Биография 
1932 елның 23 декабрендә Татарстанның Минзәлә районы Яңа Бикчәнтәй авылында колхозчы гаиләсендә туа. Авыл мәктәбендә җиде сыйныф һәм 1952 елны Минзәлә педагогика училищесын  тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары ике ел (1956–1958) Төмән өлкәсенең Киндерле авылында татар теле һәм әдәбияты укыта. 1958-1960 елларда ул – «Чаян» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр һәм «Ялкын» журналының, 1963 елдан алып 1965 елның маена кадәр «Казан утлары» журналының җаваплы редакторы вазифаларын башкара.

Иҗаты
Газиз Мөхәммәтшинның исеме матбугатта беренче тапкыр 1955 елны «Чаян» журналы битләрендә басылган юмористик һәм сатирик хикәяләре («Кадерле бүләк», «Минем характер» һ.б.) белән күренә. 1960 елда «Сер итеп кенә» исемле тәүге җыентыгы чыга. Шуннан соң, 60нчы еллар дәвамында, яшь автор бик актив эшли, үзенең төп иҗат кыйбласы булган хикәя жанрыннан тыш («Яз башы», «Йолдызлар астында», «Кояш кызы», «Торналар киткәндә» һ.б. китапларында тупланган хикәяләр), прозаның эрерәк формаларында да көчен сынап карый: балалар, яшүсмерләр тормышына багышланган «Без әле җирдә яшибез» (1963), «Саумысыз, аккошлар!» (1971) повестьларын һәм мәхәббәт темасына бәйле рәвештә кешенең җәмгыятьтә бурычлары, яшәү мәгънәсе турында әхләкый – фәлсәфи проблемаларны күтәргән «Йөрәктәге эзләр» (1967-1969) исемле романын яза. Әдипнең иҗат мирасында шулай ук берничә драма әсәре да бар. Шулардан «Тынгысыз төн» комедиясе үз вакытында Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәсендә уйналып, тамашачы һәм әдәби җәмәгатьчелектә уңай бәя ала. Шулай да Газаз Мөхәммәтшинны үзенчәлекле язучы итеп таныткан жанр – ул аның хикәяләре. Бу жанрда ул Ф.Әмирхан, Г.Ибраһимов, Ш.Камаллардан башланган һәм К.Нәҗми, Ә.Еники, И.Гази, М.Әмир кебек хикәя осталары дәвам иткән күркәм традицияләргә таянып иҗат итте. Әдипнең иң яхшы хикәяләре («Бал чүлмәге», «Без ничек ураза тоттык», «Дулкыннар», «Ике әби бәрәңге ала» һ.б.) материалының тормышчанлыгы, сюжет–композиция төзелешенең җыйнаклыгы, тел – сурәтләү чараларының табигыйлеге, халыкчанлыгы белән аерылып тора.

Г.Мөхәммәтшин 1972 елның 17 февралендә вафат булды.

Гаиләсе 
Хатыны Ләлә, Казан дәүләт педагогия институтының филология факультетын тәмамлаган рус теле һәм әдәбияты укытучысы (соңыннан язучы Марат Әмирхановка кияүгә чыккан). Уллары Азат, кызлары Раушания.

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Әхәт Гаффар

Әхәт Гаффар (Габделәхәт Габдрахман улы Гаффаров) — татар драматургы, журналист.

Биография  
1948 елның 23 декабрендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылында туган. Үз авылындагы сигезьеллык һәм Олы Солтан авылындагы урта мәктәпне тәмамлагач, 1966 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. Университетны тәмамлаганнан соң, 1971 елдан алып 1981 елга кадәр, республика көндәлек матбугатында – «Яшь ленинчы», «Социалистик Татарстан» газетасы һәм «Казан утлары» журналы редакцияләрендә  һәм бүлек редакторы булып эшли. 1982 елда Ә.Гаффар Татарстан язучыларының Әлмәт оешмасына җаваплы сәркатип итеп билгеләнә.

Әхәт Гаффар әдәбият мәйданына 1970нче еллар башында килә. Аның 1972 елда «Казан утлары» журналында басылып чыккан «Әҗәт» дигән беренче хикәясе үк әдәби җәмәгатьчелектә кызыксыну уята. Шуннан соң язылган «Яра» (1973), «Язлар моңы» (1973), «Гозер» (1975), «Кашан җыры» (1977), «Су астындагы чишмә» (1980), «Бишек» (1981) кебек повестьлары белән Ә.Гаффар үзен әдәбият кануннарын сизгер тоемлаган, шул ук вакытта, әдип буларак, үзенә хас язу стиленә һәм сурәтләү алымнарына ия булган прозаик итеп таныта.

Ә.Гаффар драматургия жанрында да нәтиҗәле эшли. Аның тормыштагы әхлак мәсьәләләрен, заман проблемаларын үз эченә алган, язу стиле буенча, прозасындагы кебек үк, хис, метафора, симвыл-мәгънә синтезына корылган драма әсәрләреннән «Иртәгә улың булам» (1977), «Җиләк вакыты бер генә» (1978), «Өч сорауга бер җавап» (1981), «Язлар моңы», «Соңгы ләкләк» (1980), «Бер картлыкта, бер яшлектә» (1981), «Мунча көне» (1982) пьесалары төрле театр сәхнәләрендә уйналып, тамашачыларның игътибарын казаналар. Әдипнең «Соңгы сөю» (1980) һәм Муса Җәлилгә багышланган «Хөкем» исемле драмалары (1981) Казан телевидениесе аша күрсәтелә. Болардан тыш, Ә.Гаффар республика көндәлек матбугатында театр сәнгате, әдәбият кешеләре, республиканың икътисади һәм сәнгать тормышы турында күпләгән мәкалә, рецензия, очерклары белән катнашып килә. 1977 елда әдипнең үзәк матбугатта рус телендә беренче тапкыр басылган «Акчураның җир үбүе» хикәясе «Литературная Россия» газетасының еллык премиясенә лаек була.

Язучы Әхәт Гаффар 2021 елның 1 гыйнварында Казан шәһәрендә 72 яшендә вафат булды. Казанның «Курган» зиратында җирләнә.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Прага

Пра́га ( ) — Чехия башкаласы.

X гасырдан Чех дәүләте башкаласы. 1526-1918 елларда Богемиянең төп шәһәре; 1918 елдан 1992 елга кадәр Чехословакиянең башкаласы; 1918 елдан Чехословакия башкаласы, Уртачеш краеның һәм аның ике районының административ үзәге: Прага-көнчыгышка таба һәм Прага-Көнбатышка таба. Илнең мөстәкыйль административ-территориаль берәмлеген тәшкил итә.. 1960 елдан ЧССР башкаласы, ә 1993 елдан бирле Чехия башкаласы.

Халык саны: 1,28 млн кеше (2017 ел). Влтавы елгасы ярларында аның Лабага койган кырык чакрым ераклыкта урнашкан.

Чехиянең Баш сәяси, икътисади һәм мәдәни үзәге. Европаның эре туристик үзәге. 2012 елда туристлар саны 5,4 млн кешедән артып киткән.

Тарихи үзәк ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелде.

Табигать шартлары 
Праһа Влтава елгасының ике ягында урнашкан. Шәһәр эчендә елганың озынлыгы — , урта тирәнлеге — , максимум тирәнлеге — . Шәһәр биш тауда урнашкан. Гыйнвар аенда урта температура -1,7 °C, июль аенда +18,3 °C.

Тарих 
1945 елның 9 маенда Беренче Украин Фронты 3-нче, 4-нче танк гаскәре Праһа шәһәренә бәреп керәләр.

Халык

Шәһәрдә туган танылган шәхесләр 
 Илдар Маняпов, балет биючесе, С. Юлаев бүләге иясе.

Европа башкалалары
Чехия шәһәрләре
Сүрә

Сү́рә (, Sūrah) – Коръән бүлекләрен билгели торган термин.

Коръәндә 114 сүрә бар. Шуларның 86 сы Мәккәдә, 28 е Мәдинәдә иңгән.

Сүрәләр аятьләрдән торалар. Сүрәләрдә 3 тән алып 286 га кадәр аять булырга мөмкин.

Коръәннең бөтен сүрәләре, тугызынчы сүрә – Әт-Тәүбәдән башка, «Рәхимле, Шәфкатьле Аллаһ исеме белән» () дип башланалар.

Шулай ук карагыз 
 Сүрәләр исемлеге

Сылтамалар 
 Коръән сүрәләре , һәр аят аерым әйтелә

Коръән сүрәләре
Фатыйха сүрәсе

Әл-Фатиха́ сүрәсе́( сүрәтүл-фатиха) яки Әлхәм – Коръәндәге 1нче сүрә, 7 аятьтән тора. Бу сүрәне татар халкы «Әлхәм» сүрәсе дип йөртә. Аның утыздан артык исеме бар. 

Бу сүрә намазның һәр рәкәгатендә укыла.

Сүрә 

Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим. Әл-хәмдү лилләәһи раббил-гааләмиин. Әр-рахмәәнир-рахиим. Мәәлики йәүмид-диин. Иййәәкә нәгъбүдү вә иййәәкә нәстәгыйиин. Иһдинәс-сыйрааталь-мүстәкыйиим. Сыйрааталләзиинә әнгамтә галәйһим гайрил-мәгъдууби галәйһим вәләд-дааааллиин. 

Тәрҗемә:

 «Дөньяда һәркемгә шәфкатьле, ахирәттә иман әһелләренә генә рәхимле Аллаһ исеме белән.
 Галәмнәрнең тәрбия кылучы Раббысы – Аллаһка – мактау,
 шәфкатьле, рәхимлегә,
 Кыямәт көненең падишаһына!
 Без Сиңа гына гыйбадәт кылабыз һәм Синнән генә үтенеп ярдәм сорыйбыз.
 Безне туры юлдан алып бар,
 Үзең ирештергәннәрнең юлыннан, ачуга тарыганнар һәм тайпылып адашканнарныкыннан түгел!».

Искәрмәләр

Әдәбият 

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Коръәннең «Әл-Фатыйха» сүрәсе, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә, язылышы ике телдә гарәпчә һәм урысча ayatlar.org сайтында

Коръән сүрәләре
Тәлгать Таҗетдин

Тәлгать Сафа улы Таҗетдин (12 октябрь 1948, Казан) — Совет һәм Россия дини һәм җәмәгать эшлеклесе, мөселманнарның Үзәк Диния нәзарәте рәисе, Россиянең югары мөфтие, 1990 елдан Шәех әл-Ислам (Ислам мәсьәләләре буенча илдә иң югары вазифаи зат). Уфа районының мактаулы гражданы (2022).

Биографиясе 
Тәлгать Сафа улы 1948 елның 12 октябрендә Казанда татар гаиләсендә туа. Әтисе — йөк машинасы йөртүче, әнисе заводта эшләгән.

1966 елда Бохарадагы «Гарәп дөньясы» мәдрәсәсенә укырга керә, анда югары дини белем ала, 1973 елда кызыл диплом белән тәмамлый.

1978 елда Каһирәдә урнашкан әл-Әзһәр ислам университетында белем ала. Казанның «Әл Мәрҗани» Җәмигъ мәчетенең икенче имам-хатибы итеп 1973 елда cайланган, беренче имам-хатиб итеп — 1978 елда.

1980 елның 19 июнендә Уфада урнашкан Үзәк диния нәзарәте рәисе һәм мөфти итеп сайлана.

Бүләкләре 
 1998 — Дуслык ордены (РФ)
 2008 — Хөрмәт ордены (РФ)
 2008 — Халыклар дуслыгы ордены (БР)
 2008 — 2нче дәрәҗә Изге кенәз Даниил Мәскәүле ордены (РПЦ)
 2013 — 4нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены (РФ)
 2013 — 2нче дәрәҗә Дан һәм Намус ордены (РПЦ)
 2018 — «Башкортстан Республикасы каршындагы хезмәтләре өчен» ордены (БР)
 2018 — Дуслык ордены (ТР)
 2018 — «Дан, Намус һәм Дәрәҗә» Әл-Гыйззәт ордены (ҮМДН)
 2018 — 1нче дәрәҗә Дан һәм Намус ордены (РПЦ) һ. б.
 2020 — Салават Юлаев ордены — «баш мөфти итеп сайлануына 40 ел тулу уңаеннан»
 2022 – «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены ― рухи мәдәниятне үстерүгә, милләтләр һәм диннәр арасында татулыкны һәм тынычлыкны нытыгуга зур өлеш кертүе өчен 
 2022 ― Уфа районының мактаулы гражданы
 2023 ― РФ Президенты Рәхмәте ― Идел буе Болгарстанында Ислам динен кабул итүнең 1100 еллыгын бәйрәм итүгә әзерлек һәм аны үткәрүдә күрсәткән хезмәтләре өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Таҗетдин: Берләшергә Аллаһ үзе кушкан (Азатлык радиосы)

Шулай ук карагыз 

Мөфтиләр
Татар дин әһелләре
Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Россия мөфтиләре
Салават Юлаев ордены кавалерлары
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
4 дәрәҗә Ватан алдында казанышлары өчен ордены кавалерлары
Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Уфа районының мактаулы гражданнары
Равил Гайнетдин

Равил Исмәгыйл улы Гайнетдин – шәех, Россия мөфтиләр шурасы , Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе.

Тәрҗемәи хәле 
Мөфти Гайнетдинның Ислам юлында хезмәт итүе 35 ел элек, Бохара шәһәрендәге Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаганнан соң башлана. 1987 елда яшь дин эшлеклесе — имам–хатыйб, ә инде бер елдан соң Мәскәү җәмигъ мәчетенең баш имам-хатыйбы булып эшли башлый. Совет чорында ук Равил хәзрәт Гайнетдин җитәкчелегендәге Мәскәү җәмигъ мәчете Россиянең күп кенә регионнарыннан җәмгыятьләрне җәлеп итү үзәгенә әверелә. 1994 елда биредә РФ мөселманнарының Диния нәзарәте оештырыла. Диния нәзарәтенең 25 еллыгы елында, РФ субъектларыннан һәм дөньяның дистәләгән иленнән җыелган делегатлар һәм дәрәҗәле кунаклар алдында чыгыш ясаганда, мөфти Гайнетдин хәбәр иткәнчә, бүген РФ мөселманнары Диния нәзарәте 53 төбәктә ике меңнән артык мөселман җәмгыятен берләштерә.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
Мөфти Гайнетдинның мөселман рухи яңарышы, тынычлык урнаштыру һәм милләтара һәм диниара татулыкны һәм гражданлык бердәмлеген ныгыту эшендәге казанышлары күп кенә дәүләт бүләкләре, шул исәптән «Дуслык» ордены (1997), Почет ордены (2004) IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2009), III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2015), федерация субъектларының дәүләт бүләкләре белән билгеләнә. Бүләкләр арасында Фәләстыйн дәүләтенең «Иерусалим йолдызы» югары ордены (2015), «Казакъстан Республикасының бәйсезлегенә 20 ел» медале (2012), Казакъстан Республикасының «Шапагат-Милосердие» югары ордены (2013) һәм башкалар бар.

2019 елның 22 ноябрендә Россия мөселманнарының дини лидеры, мөфти шәех Равил Гайнетдин РФ Президенты Владимир Путин кулыннан II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» орденын алды. Бүләкләү тантанасы РФ Президентының Кремль резиденциясенең Екатерина залында узды. «Җәмгыятьтә милләтара һәм конфессияара тынычлыкны һәм татулыкны ныгытуга зур өлеш керткән өчен», — диелә РФ дәүләт башлыгы Указында.

2023 елда Россия Азия һәм Африка илләре халыклары белән теләктәшлек комитетының алтын медале белән бүләкләнгән ― Россия өммәтен берләштерү, Россия мөселманнарының Ислам дөньясында ролен һәм урынын күтәрүе һәм хаҗ кылуны оештыруның үзәкләштерелгән системасын булдыру эшенә зур өлеш керткәне өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Гайнетдин: Беренче этапта үзебезчә берләшик (Азатлык радиосы)

Шулай ук карагыз 

Мөфтиләр
Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Россия мөфтиләре
Зөлкагдә

Зөлкагдә ( ҙу әл-қә‘дәһ) — Һиҗри тәкъвимнең унберенче ае.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Рәҗәп

Рәҗәп ( рәҗәб) — Һиҗри тәкъвимнең җиденче ае.

Искәрмәләр 

Һиҗри
Ситдыйк Айдаров

Ситдыйк Айдаров - күренекле татар артисты.

Биография 
Дөбъяз (хәзерге Биектау) районы Чыршы авылында туа. Мәрҗани мәдрәсәсендә дүрт ел белем ала, аннары аны ташлап эшкә урнашырга мәҗбүр була. «Сәйяр» труппасына ул 1913 елда килә, беренче роле А.Островскийның «Гаепсездән гаеплеләр»дә Миловзоров роле була. Аннан соң К. Тинчуринның «Беренче чәчәкләр»ендә, М. Горькийның «Мещаннар»ында чыгыш ясый. Ләкин аны Айдаров итеп таныткан сәләте – ул беренчеләрдән булып татар сәхнәсендә музыкаль–драматик рольләрдә чыгыш ясавы. Шундыйлардан «Галиябану» спектаклендә Хәлил образын күрсәтергә була. Гражданнар сугышы чорында ул фронт труппаларында хезмәт итә. Ә 1924 елдан 1933 елга кадәр Г.Камал театрында эшли. Төп рольләре: «Мәкер вә мәхәббәт»тә Фердинанд, «Ревизор»да Хлестаков, «Таһир-Зөһрә» Таһир, «Зәңгәр шәл»дә Булат, «Казан сөлгесе»ндә Ильяс, «Сүнгән йолдызлар»да Исмәгыйль һ.б. Ситдыйк Айдаров 1933–1938 елларда Мәскәү консерваториясенең опера студиясендә укый, опера сәхнәсендә лирик баритон буларак чыгыш ясый. Күпкырлы талант иясе Ситдыйк Айдаров – татар театр тарихында тирән эз калдырган шәхесләрнең берсе.

Гаилә хәле 
 Беренче хатыны Әшрәф Синәева (1892-1925), драма актрисасы.
 Икенче хатыны Галия Кайбицкая (1905-1993), җырчы, уллары Сәйяр (1928-2014), сынчы.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 
Яңа бистә зираты (Казан)

Искәрмәләр 

Татар артистлары
«Сәйяр» актерлары
1977 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 2 февраль — Шакира, Колумбия җырчысы, кино актрисасы, хәйрияче.
 1 март — Раил Гатауллин,
 11 июнь — Рәмис Латыйпов, татар журналисты.
 24 июнь — Рамилә Искәндәр, кино һәм театр артисты (Мәскәү)
 24 июль — Чулпан Закирова, биюче, хореограф, ТР халык артисты.

Вафатлар 

 11 гыйнвар — Зәкия Туфайлова, балалар шагыйрәсе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.
 5 май — Евгения Гинзбург, ССРБ журналисты, мемуарлар авторы, тарих фәннәре кандидаты
 16 август — Элвис Пресли, америка җырчысы һәм актёры, «рок-н-ролл короле».
 24 август — ТАССРның халык, РСФСРнең атказанган артисты Хөсәен Уразиков  (1894-1977).
 23 октябрь — Жакан Сыздыков, казакъ шагыйре, Тукайны тәрҗемә итүче.
 5 ноябрь — Заһидә Бурнашева, татар шагыйрәсе, җәмәгать эшлеклесе.
 5 декабрь — Александр Василевский, Совет гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы (1943), Гомуми штаб башлыгы, Югары Сәргаскәрлек Ирәгенең әгъзасы.
 25 декабрь — Чарли Чаплин, актёр, режиссёр, сценарийлар язучы.
 Исмәгыйль Гайнетдинов – татардан чыккан беренче һөнәри архитектор, профессор.

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Гамил Әфзал, татар шагыйре.

Чыганаклар 

Еллар
1905 ел



Вакыйгалар 
 22 гыйнвар — та «Канлы якшәмбе».
 14 июль — Оклахома индеецлары Секуах штатын төзү турында игълан итәләр, ләкин АКШ Конгрессы аны танымый.
 2 сентябрь — Санкт-Петербургта беренче татар газетасы чыга башлый.
 17 октябрь — Николай II Дәүләт Думасына канун чыгару хокукын биргән Манифестны имзалый.
 29 октябрь — Казанда беренче татар газетасы «Казан мөхбире» чыга.
 3 ноябрь — Финляндия автономиясе торгызыла.
 27 ноябрь — Җаек шәһәрендә «Фикер» газетасының беренче саны чыга.

Туулар 

 15 гыйнвар — Шәйхи Маннур, язучы.
 19 гыйнвар — Сәгыйть Агиш, язучы, шагыйрь, балалар язучысы.
 26 февраль — Закир Сафин, актер, режиссер.
 5 март — Һәдия Дәүләтшина, башкорт язучысы.
 9 март — Николай Баскаков, төрки халыклар белгече.
 25 март — Абдулла Әхмәт, язучы.
 26 апрель — Хәлимә Булатова-Терегулова, музыка белгече.
 1 май — Әхмәт Исхак, татар шагыйре.
 11 май — Михаил Шолохов, рус, совет язучысы.
 15 май — Нур Баян, татар шагыйре.
 21 май — Галия Кайбицкая, җырчы.
 21 июнь — Жан-Поль Сартр, француз фәлсәфәчесе, язучы.
 5 август — Салих Баттал, татар шагыйре.
 12 сентябрь — Борис Шульгин,  Советлар Берлеге каһарманы, генерал-лейтенант.
 7 декабрь — Фатыйх Бәхтиев, агроном, селекция белгече
 25 декабрь — Газиз Иделле, язучы.

Вафатлар 

 24 март — Жүл Верн (Jules Verne), француз язучы-фантаст.

1905 ел
Еллар
Газиз Иделле

Газиз Иделле, Габделгазиз Сәлах улы Усманов (1905, РИ, Екатеринбург ― 1985, СССР, РСФСР, ТАССР, Казан) ― язучы, тәрҗемәче, мемуарист.

Тәрҗемәи хәле 

Әстерхан шәһәрендә туа. Екатиринбурда индустриаль техникумда укый. Аннары «Сабан һәм чүкеч» газетасында, «Шәпи агай» исемле юмористик журналда корректор булып эшли. Шул чорда аның беренче хикәяләре, очерклары дөнья күрә.
Ул 1926 елда Казанга килә һәм төрле газета–журнал редакцияләрендә җаваплы вазифалар башкара, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә: хикәяләр, повестьлар, драмалар яза. Укучыларга аның «Сайланма әсәрләре», «Пумала башлар», «Икмәк һәм хатын», «Тормышка мәхәббәт», «Ул көннәр», «Күргәннәрем, белгәннәрем» кебек китаплары яхшы таныш. Әдип рус авторларының әсәрләрен татарчага тәрҗемә итү өлкәсендә дә актив эшләде, мемуарлар да язды.
Танылган татар язучысы 1985 елда вафат.

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Псевдоним астында билгеле әдипләр
1905 елда туганнар
1985 елда вафатлар
Екатеринбурда туганнар
Казанда вафатлар
Гайсә пәйгамбәр

Гайсә пәйгамбәр (Ислам динендә) яки Гайсә Мәсих (Христиан динендә) (, , ) – Ислам динендә пәйгамбәр, христиан диннәрендә Тәңре hәм Ходайның улы дип саналучы шәхес. 

Христиан дине буенча кеше гөнаһларын үзенә алган һәм алар өчен үлгән. 

Ислам дине буенча Мөхәммәд (с.г.с.) кадәр булган пәйгамбәр. Дөнья бетүе алдыннан җиргә кайтырга тиеш.

Христианлыкта

Бәйрәм көне (Раштуа) — 25 декабрь- Католик Чиркәвендә, 8 январь - Православ Чиркәвендә.

Инҗил буенча 33 яшьлек Гайсә Мәсих Тау вәгазен әйтеп, христианлыкның төп нигезләрен тасвирлаган, халыкта зур дан казанган. Яһүд руханилары Гайсәнең популярлыгын күреп, аңа каршы көрәш итә башлаган. Гайсәнең бер укучысы казначы Яһүд Искариот (Иуда Искариот) Гайсәне яһүд руханиларына 30 көмеш тәңкәдә саткан. Гайсә Мәсих кулга алынган булган һәм Рим империясенең Яһүд виләяте прокураторы Понтий Пилат хөкеменә җибәрелгән. Понтий Пилат Гайсәне үтерүгә каршы булганга карамастан, Гайсәне җәзалап үтерүгә җибәрергә мәҗбүр булган. 

Хөкем буенча Гайсә Мәсих Иерусалим янындагы Пеләш тауда тәрегә кадакланган булган, шуннан тәре - христианлыкның символына әверелгән.

Шулай ук карагыз 

 Изге Ана

Христианлык 
Ислам пәйгамбәрләре 
Гайсә
Имам

Имам – Исламда мөселманнарның бергәләп намаз укуына җитәкчелек итүче, намазны алып баручы кеше. Төрле вакытларда бу термин төрле мәгънәне аңлаткан:
 Сөнниләрдә имам мөселман мәхәлләсенең һәм мөселман дәүләтенең җитәкчесе;бер ук вакытта ул имам да, хәлифә дә.Мәзһәбләрне нигезләүчеләрне бөек имам дип атаганнар.
 Шигыйларда имам  сүзе мөселман мәхәлләсенең яки мөселман дәүләтенең Мөхәммәт яки аның кияве Гали нәселеннән килүче башлыгы.
 Мәчет имамы.

Шәригать буенча имам вазыйфасын намаз тәртибен белгән теләсә кайсы балигъ мөселман башкара ала.

Чыганаклар

Искәрмәләр 

Ислам вазыйфалары
Исламда рухани дәрәҗәләре
Филология

Филология – язу текстларын эчтәлек, стилистик анализ ярдәмендә өйрәнүче фәнне белдерүче термин. Бу фән Борынгы Һиндстан һәм Грециядә барлыкка килә. 17-18нче гасырларда борынгы мәдәниятне өйрәнүче фән булып, системалаштыра. Фәннәрне системалаштыру вакытында филологияне халыклар мәдәниятенең телдә, язуда әдәби иҗатын берләштереп өйрәнүче фән буларак аңлый башлыйлар.

Әлифба буенча фәннәр
Гуманитар фәннәр
2000-еллар

2000-еллар — 21 гасырның беренче унъеллыгы. 2000 елда башланды һәм 2009 елда тәмамланды

Атаклы кешеләре 

  Белоруссия Александр Лукашенко
  Бөекбритания Тони Блэр
  Бөекбритания Гордон Браун
  Венесуэла Уго Чавес
  Алмания Ангела Меркель
  Алмания Герһард Шрөдер
  Грузия Михаил Саакашвили
  Кытай Халык Җөмһүрияте Ху Цзиньтао
  Россия Дмитрий Медведев
  Россия Владимир Путин
  Америка Кушма Штатлары Джордж Уокер Буш
  Америка Кушма Штатлары Барак Обама
  Украина Юлия Тимошенко
  Украина Виктор Ющенко

Унъеллыклар
1898 ел



Вакыйгалар 
 24 март — Беренче АКШ автомобиле сатыла («Уинтон»).
 7 июль — АКШ конгрессы Һавай утраулары аннексиясе турында карар кабул итә.

Туулар 

 2 гыйнвар — Кузебай Герд, удмурт шагыйре. 
8 гыйнвар — Гыймаз Баһаветдинев, дәүләт эшлеклесе.
 10 гыйнвар — Мәҗит Илдар (Әбдүшев), театр артисты.
 13 гыйнвар — Фәтхи Бурнаш, татар шагыйре, драматург, публицист, әдәбият тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче.
 2 март — Дәрҗия Аппакова, язучы һәм драматург.
 2 апрель — Акилина Векшина, табибә һәм удмурт шагыйрәсе.
23 май — Сәет Булатов, театр эшлеклесе.
 28 август — Николай Дмитриев, төрки телләр белгече, академик.
1 октябрь — Фәйзи Биккинин, ТАССРның атказанган артисты.
 12 октябрь — Имай Насыйри, язучы һәм журналист.
 29 октябрь — Яков Шкетан, мари язучысы, мари драматургиясенә нигез салучыларның берсе.
 29 ноябрь — Клайв Льюис, инглиз язучысы.
 18 декабрь — Нәҗип Хәмитов, полковник (1940), корпус командиры.
 26 декабрь — Шамил Усманов, язучы, Татарстан дәүләт эшлеклесе, журналист.

Вафатлар 

 20 март — Иван Шишкин, рәссам.
 30 июль — Отто фон Бисмарк, алман дәүләт эшлеклесе.

1898 ел
Еллар
1831 ел



Вакыйгалар 
 19 март — АКШ тарихында банктан беренче тапкыр акча урлау.
 29 август — Майкл Фарадей электромагнитик индукциясен ача.

Туулар 

 13 июнь — Джеймс Максвелл (James Clerk Maxwell), шотланд физигы.
 14 июль — Илья Ульянов, Сембер мәгърифәтчесе, В.И. Ленинның атасы. 
 27 декабрь — Мифтахетдин Акмулла, шагыйрь.

Вафатлар 

 26 гыйнвар — Антон Дельвиг, язучы, мөхәррир.

1831 ел
Еллар