alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Alfred Edmund Brehm

Alfred Edmund BREHM  (naskiĝis la 2-an de februaro, 1829, mortis la 11-an de novembro, 1884) estis germana zoologo kaj verkisto.

Vivo 

Alfred Edmund Brehm pasigis sian junaĝon en la vilaĝeto Renthendorf, Turingio. Lia patro, la pastro Christian Ludwig Brehm, per publikaĵoj kaj preparitaj birdoj estis unu el la plej famaj ornitologoj siatempaj en Germanio. Pli ol 9000 mortintaj, konservitaj birdoj en la domo de la familio montris grandan parton de la Eŭropa birdaro. La esploroj de la patro frue vekis la intereson de la junulo pri zoologio, tamen li decidis fariĝi arkitekto.

En printempo 1844 Alfred Brehm komencis lernadon ĉe konstruisto en Altenburg. Ĝis septembro 1846 li lernis la metion de mazonisto, krome li vizitis lernejon pri arto kaj metio. Fine de la sama jaro li ekstudis arkitekturon en Dresdeno. Mallonge poste lia vivo radikale ŝanĝiĝis: La konata ornitologo Johann Wilhelm von Müller serĉis akompananton por ekskurso al Afriko.

Kiel sekretario kaj helpanto de la barono von Müller li en 1847 komencis kvin-jaran vojaĝon tra Egiptio, Sudano kaj Sinajo. Reveninte, li en 1853 ekstudis natursciencojn en Jena, en 1855 li doktoriĝis. Kun sia frato Reinhold Brehm li ekde 1856 pasigis du jarojn en Hispanio. Poste li ekloĝis en Lepsiko kaj dediĉis sin ĉefe al la verkado. En la jaro 1860 li partoprenis ekspedicion al Norvegio kaj Laponio.

En majo 1861 Brehm edziĝis al sia kuzino Mathilde Reiz. Kvin idoj naskiĝis al la paro. Lia vojaĝemo tamen ne ligis lin longan tempon al la hejmo. En 1862 li akceptis inviton de la duko Ernesto la 2-a de Saksio-Koburgo-Gotao, akompani lin al Etiopio. Poste li plurfoje vojaĝis al Skandinavio kaj Siberio.

Liaj fakartikoloj kaj vojaĝraportoj trovis grandan atenton inter la klera burĝaro. La eldonisto Herrmann Julius Meyer mendis de li ampleksan verkon pri la vivo de bestoj. La rezulto Brehms Tierleben (unue ses, en pli malfrua eldono dek volumoj) famigis lin tutmonde, kaj ĝis nun la verko estas bone konata, kvankam la moderna scienco superis multon el ĝi.

La vivo de Alfred Edmund Brehm pleniĝis je verkado, esploraj kaj prelegvojaĝoj. Krome li en 1862 akceptis la proponon, fariĝi direktoro de la bestĝardeno de Hamburgo. Tiun ĉi postenon li okupis ĝis 1867. Poste li transloĝiĝis al Berlino, kie li fondis pompan akvarion.

Kiam li - 55-jarojn aĝa - en rapida sinsekvo perdis tri familianojn (patrino, edzino, filino) kaj mem grave malsaniĝis, li retiriĝis al sia naskiĝloko, kie li en 1884 mortis.

Listo de verkoj 

 Illustrirtes Thierleben (1864-1869, poste sub la titolo Brehms Tierleben)
 Reiseskizzen aus Nordost-Afrika (1853)
 Leben der Vögel (1861)
 Ergebnisse einer Reise nach Habesch (1863)
 Die Thiere des Waldes (1866-67)
 Gefangene Vögel. Ein Hand- und Lehrbuch für Liebhaber einheimischer und fremdländischer Käfigvögel (1872-76)

Vidu ankaŭ 
 Brehm-memorigloko (Renthendorf)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.brehm-gedenkstaette.com
 http://projekt.gutenberg.de/autoren/brehm.htm  
 http://ambre.jaune.free.fr/A_E_Brehm.jpg
 http://seclin.tourisme2.free.fr/BREHM

Germanaj biologoj
Germanaj verkistoj
Limeso

En la matematiko la limeso aŭ limvaloro estas kvanto difinita laŭ certa regulo, kiu varias depende de tio ĉu temas pri limeso de funkcio aŭ limeso de vico, kaj ĉu temas pri limeso ĉe punkto aŭ limeso ĉe malfinio.

La intuitiva ideo de ĉiuj tiuj difinoj de limeso estas ke ĝi estas la punkto al kiu iu kvanto alproksimiĝas. Ekzemple la vico (1/n) (do 1, 1/2, 1/3, ...) alproksimiĝas al 0 kiam n "alproksimiĝas" al malfinio.

Limeso de vico 
La formala difino de limeso de vico estas jena:

Tio signifas en vortoj: Oni povas atingi ĉian proksimecon al la limeso a se oni nur rigardas sufiĉe altajn valorojn de an.
Ankaŭ eblas esprimi tiun difinon tiel: Por tute libere elektita  preskaŭ ĉiuj elementoj de la vico , krom finita aro de elementoj de , ne diferencas pli ol  de a. Tiam a  estas limeso de la vico.
Konverĝa serio estas serio kiu havas limeson de vico de ĝiaj partaj sumoj.

Rimarku: Vico povas havi ne pli ol unu limeson.

Vidu ankaŭ 
 Banaĥa limigo
 Konverĝo
 Unuflanka limeso
 Aro-teoria limeso
 Infinitezima kalkulo
 0,999...

Eksteraj ligiloj 

 http://www.mathematik-wissen.de/grenzwerte_von_funktionen.htm
 http://www.mathematik-wissen.de/grenzwertsaetze.htm
 Limeso ĉe MathWorld
Monosaĥarido

En biokemio la monosaĥaridoj aŭ monosaĥaridoj estas karbonhidratoj en la formo de simpla sukero.

La monosaĥaridoj kiel la disaĥaridoj estas dolĉaj, akvosolveblaj kaj kristalaj.

La monosaĥaridoj estas karakterizitaj per la nombro de la karbonmolekuloj en ilia konsisto (triozo, tetrozo, pentoto, hexozo kaj heptozo) kaj per la aktiva grupo, kiu estas aldehido aŭ ketono. Tiuj klasifikoj kombineblas kiel ekz. aldoheksozo, ketotriozo.

Kelkaj gravaj ekzemploj 
 triozoj: glicerin-aldehido kaj dihidroksi-acetono
 tetrozoj: eritrozo
 pentozoj: ribozo kaj desoksiribozo
 heksozoj : glukozo, fruktozo, galaktozo
 heptozoj:

Strukturo 
Ili havas la ĝeneralan formulon – escepte de kelkaj kombinaĵoj kiel desoksi-ribozo-:

(CH2O) n

Vidu ankaŭ 
 Polisaĥarido
Folkestone

Folkestone estas marborda urbo en la Shepway distrikto de la angla provinco Kent.

Boatoservo ligas la urbon kun Bulonjo-ĉe-Maro en Francio kaj de 1994 la apuda Channel Tunnel (Manika Tunelo) provizas ligon kun Eŭropo.

Iutempe Folkestone estis alo de la Cinque Port Dover ĝis en 1629 la loĝantoj akiris permeson konstrui havenon.

Je la fino de la 18-a jarcento la urbego riĉiĝis per la kresko de la fiŝkapta kaj ŝipa industrioj kaj meze de la 19-a jarcento Folkestone estis unu el le ĉefaj vizitejoj en suda Anglio.

La urbego suferis seriozan difekton dum ambaŭ mondmilitoj kaj poste ĝi malboniĝis. La pramŝipa komerco plejparte translokiĝis al Dover kaj ĉar alilandaj organizitaj vojaĝoj iĝis pli popularaj Folkestone pli malsukcesis allogi turistojn.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.folkestoneinvicta.co.uk 
 http://www.thisisfolkestone.co.uk 
 http://www.strange-cargo.org.uk  
 http://www.harveygs.kent.sch.uk 

Urboj de Kent
Whitby

Whitby  estas fiŝboata haveno kaj turista urbo en la provinco North Yorkshire ĉe la nordorienta marbordo de Anglio. Ĝi troviĝas ĉe la estuaro de la rivero Esk kaj pro la marborda kurbo frontas pli norde ol oriente. La nomo de la urbo venas el la dana lingvo kaj signifas "blanka urbo".

La urbo vastiĝas supren sur la krutaj flankoj de la Esk-valo. Sur la okcidenta klifo situas la plejparto de la urbo, sed sur la orienta klifo troviĝas la impona ruino de Whitby Abbey (abatejo) kaj ankaŭ la Preĝejo de Sankta Maria (St Mary). Por atingi la orientan klifon oni devas veturi longdistance laŭstrate aŭ surgrimpi la famajn 199 ŝtupojn, aŭskultante al aliaj nombrantaj grimpantoj. Sur la orienta klifo oni vidas la statuon de ŝipestro James Cook, kiu eknavigis el Whitby, kaj arkon de barto honore de la historia balenindustrio.

Stranga vizitindejo ĉe Whitby estas la Drakula Muzeo – grandparto de la romano de Bram Stoker okazis tie, inklusive de la alveno de Drakulo sur ŝipo albordigita en la haveno. Dum sunsubiro super la apuda Promontoro Kettleness Lucy observis de la preĝeja korto, sed ŝi ne sciis kiom da ŝtupoj ŝi suprengrimpis por alveni tien.

Apud Whitby okazis la katastrofo de la hospitala ŝipo Rohilla je 30-a de oktobro 1914, kiu fundeniĝis sufiĉe proksime de la marbordo. 85 homoj mortis kaj plejparte enteriĝis en la preĝeja korto. Eble Rohilla sinkis, eble ĝi trafis minon, raportoj diferencas.

Urboj de North Yorkshire
Malderivaĵo

Se f estas funkcio kun reela aŭ kompleksa argumento, nomatas kiel malderivaĵo ĉiu funkcio g, kies derivaĵo egalas al f, t.e. g′ = f. 

Laŭ la fundamenta teoremo de infinitezima kalkulo, la nedifinita integralo de funkcio f ĉiam estas unu el la malderivaĵoj de f.

Vidu ankaŭ 
 Listo de integraloj de racionalaj funkcioj
 Listo de integraloj de malracionalaj funkcioj

Integraloj
Kalkulo
Islama rego

Islama rego estas nomigita Ŝaria, arabe:  شريعة, esperante: Ŝario. Scienco de la Islama rego estas nomigita Fiqh, arabe: فقه. Islamo estas religio por tio regoj estas tre gravaj. 

Kelkaj regoj kaj kutimoj, kiel estas tre konataj estas:

Malpermesitaj al islamanoj: porko kaj manĝaĵo ne-halal, drinkaĵoj, uzuro (tial aperas islamaj bankoj) kaj, arto realisma de  Dio. En iuj landoj, la vizaĝo de virino devas esti
vualita. Se tio devenas de la Korano aŭ de bizancia praktiko estas pridistutata.

Islamaj viroj estas cirkumciditaj. 

Martireco: se oni mortas pro sia islama fido, oni iros rekte al
paradizo. 

Malsimile al kristanismo, islamo ne havas malfacilan racian teologion. La ĉefa peno por edzigi islamon kun racia filozofio estis falsafismo.

Islamo
Robert Baden-Powell

Robert Stephenson Smyth BADEN-POWELL (elp. []), konata ankaŭ kiel B-P kaj Lordo Baden-Powell (naskiĝis la  en Londono, mortis la  en Nyeri, Kenjo) estis fondinto de skoltismo, internacia movado por infanoj kaj junuloj. La celoj de skoltismo estas i.a. eduki la junularon aktivaj civitanoj. Lia edzino estis Olave Baden-Powell.

 1870 BP ricevis edukadon en la lernejo Charterhouse de Londono.
 1872 La lernejo Charterhouse translokiĝas al Godalming. BP aliĝas al la piedpilka teamo, partoprenas en teatraĵoj kaj ofte forlasas la lernejon por esplori la ĉirkaŭaĵojn. La lernejo ne vere altiras lin kaj li ofte kaŝas sin de siaj profesoroj.

Lia edzino Olave revenis ĝis Anglio en 1942, tamen kiam ŝi mortis (en 1977) ŝiaj cindroj estis senditaj al Kenjo kaj enterigitaj apud ŝia edzo en Nyeri.  La kenja registaro deklaris Baden-Powell-tombo nacia monumento.

Baden-Powell kaj Esperanto 
Pri Esperanto Baden-Powell skribis en sia plej konata verko Skoltado por knaboj :

Tiu frazo malaperis el la postaj eldonoj de la verko kiujn li mem ne reviziis.

Fontoj 

Skoltismo
Margaret Atwood

Margaret ATWOOD (naskiĝis la 18-an de novembro, 1939, en Otavo, Ontario) estas kanada verkistino. Ŝi loĝas en Toronto.

Atwood verkis poezion, rakontojn, kaj romanojn. Ŝi gajnis en 2000 la Premion Booker kaj en 2017 la Pacpremion de la germana librokomerco.

Listo de verkoj

Romanoj 
 The Edible Woman (1969)
 Surfacing (1972)
 Lady Oracle (1976).
 Life Before Man (1979)
 Bodily Harm (1981)
 Cat's Eye (1988)
 The Robber Bride (1993)
 Alias Grace (1996)
 The Blind Assassin (2000)

Sciencfikciaj romanoj 
 The Handmaid's Tale (1985) pri kiu oni produktis televidserion The Handmaid's Tale
 Oryx and Crake (2003)

Kolektoj 
 Bluebeard's Egg (1983)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.owtoad.com 
 http://books.guardian.co.uk/departments/generalfiction/story/0,6000,943485,00.html 
 http://www.cariboo.bc.ca/atwood  
 https://web.archive.org/web/20000118214252/http://www.salon.com/jan97/interview970120.html 

Anglalingvaj verkistoj
Kanadaj verkistoj
Ontarianoj
Verkistinoj
Léo Ferré

Léo FERRÉ (naskiĝis la 24-an de aŭgusto 1916 en Monako, mortis la 14-an de julio 1993 en Italio), estis poeto kaj muzikisto. Ferré miksis lirismon kun slango, amon kun anarkiismo. Li okupis centran lokon en la medio de la franca kanzono kaj konsiderata de iuj, kiel absoluta referenco en ĉi kampo.

Kelkaj tekstoj de Ferré estis jam tradukitaj al esperanto. La kantisto Morice Benin kiu jam registris KD-on en esperanto ("In-spir'") en 2005 planis registri alian KD-on kun kanzonoj de Ferré laŭ la franclingva KD kiu jam aperis "Benin chante Ferré" (Benin kantas Ferré), kvankam tiu plano pro la baldaŭa morto de Morice Benin ne plu realiĝis.

Eksteraj ligiloj 

Ĉio franclingve
 Léo Ferré  "oficiala" hejmpaĝo
 , persona hejmpaĝo
 Biografio 
 Paroloj de 81 kanzonoj
 Vox clamans 
 Les Copains d’la neuille 

Francaj anarkiistoj
Franclingvaj kantistoj
Rifuzintoj la Honoran Legion
Saĥarozo

Saĥarozo aŭ sakarozo estas la kemia nomo de la tabla sukero. La saĥarozo estas disaĥarido; ĉiu molekulo konsistas el du "simplaj" sukeroj (el unu glukozo kaj unu fruktozo), nomataj monosaĥaridoj.

Konstruo 

Saĥarozo estas disaĥarido konstruata el unu molekulo de glukozo ligita per α(1-2)-glikozida ligo al unu molekulo de fruktozo.

Produktado 

La saĥarozo estas ĝenerale ekstraktata, purigita, kristaligita el sukerkano aŭ sukerbeto. Plia sukera (sed komerce negrava) fonto estas la sorgo kaj sukeracero. (pli detale ĉe sukero)

Uzado 

La pura saĥarozo estas la plej ĝenerala dolĉigaĵo en la moderna, industriiĝinta mondo. La homo kaj la plimulto de la mamuloj volonte akceptas la nutraĵojn dolĉigitajn per saĥarozo. La prilaboritaj kaj ĝuaj nutraĵoj ofte enhavas saĥarozon.

Sanecaj efikoj 

La saĥarozo havas tre malfavorajn efikon je la sano. La plej ĝenerala estas la denta kario, ĉe kiu la acido produktata de bakterioj kaŭzas difektiĝon de la emajlo. La saĥarozo havas grandan energienhavon, kiu povas kaŭzi dikiĝon. La homoj suferantaj je diabeto devas ĉiam kontroli sian sukerkonsumadon.

Sukera anstataŭaĵo 

Pro la malsanigaj efikoj de la sukero estis ellaboritaj sukeraj anstataŭaĵoj, kvankam ili ŝajnas ne tiel vaste uzeblaj kiel sukero kaj ili havas aliajn malbonajn efikojn je la sano.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Sucrose  Spaca vido de la molekulo
 http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/2carb/app.html Angla sukera nomenklaturo

Kemiaj kombinaĵoj
Apsido (arkitekturo)

Apsido  aŭ absido) estas duonronda funda parto de kristana preĝejo, formanta ekstremon de la navo kaj enhavanta la korusejon kaj altaron. Laŭ Francisko Azorín ĝi estas malantaŭa, duonronda parto de templo; la termino absido devenas el greka apsis (rado, volbo) kaj el la sekva latina absis, absidis.

En la plej vastaj preĝejoj, kiel ekzemple katedraloj, ĉirkaŭ ĝi troviĝas ĉirkaŭkoridoro, kaj al tiu malfermiĝantaj apsidaj preĝejetoj.

Vidu ankaŭ 
 apsido (en astronomio)
 romaniko
 gotiko
 renesanco
 baroko
 kirko
 ĥorejo
 navo
 transepto

Notoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.etymonline.com/index.php?l=c&p=9 
 http://www.pitt.edu/AFShome/m/e/medart/public/html/menuglossary  

Arkitekturaj eroj
Arkeologio
Bridget Fonda

Bridget FONDA (naskiĝis la 27-an de januaro, 1964) estas usona aktorino.

Ŝi estas la nepino de Henry Fonda, la filino de Peter Fonda kaj la nevino de Jane Fonda.

La roloj de Bridget Fonda estas ege diversaj: ŝi agas kaj en komedioj kaj en agadoriĉaj krimfilmoj.

Li edziniĝis en 2003 al filma produktisto Danny Elfman kaj ili havas komunan filon (nask. 2005).

Listo de filmoj 
 Aria (1987)
 Scandal (1989)
 Doc Hollywood (1991)
 Single White Female (1992)
 Singles (1992)
 Point of No Return (1993)
 Camilla (1994)
 Jackie Brown (1997)
 A Simple Plan (1998)
 Lake Placid (1999)
 Kiss of the Dragon (1999)
 The Whole Shebang (2001)

Usonaj aktoroj
Naskiĝintoj la 27-an de januaro
Eugène Pottier

Eugène POTTIER [eŭĵen potie] (naskiĝis la  en Parizo, mortis la  en Parizo) estis franca poeto kaj revoluciulo. Li estis la aŭtoro de la teksto de La Internacio.

Eugène Pottier estis surŝtofa desegnisto. Li partoprenis la Revolucion de 1848, la batalojn dum la pariza sieĝo en 1870 kaj la Parizan komunumon de 1871 kies elektito li estis. Pottier partoprenis la batalojn de la Sanga Semajno kaj ekziliĝis al Anglio. Li estis mortkondamnita kaj ekziliĝis al Usono de kie Pottier revenis post la amnestio de 1880.  Li plu publikigadis poemojn, sed restis malmulte konata kaj malriĉa kaj mortis en mizero. Kelkaj monatoj antaŭ Pottier mortis, liaj amikoj publikigis liajn Revoluciaj Kantoj.

Pottier famiĝis en 1888, kiam Pierre De Geyter en Lille komponis muzikon por unu el la Revoluciaj Kantoj: La Internacio. 

Pottier estas entombigita en la tombejo Père Lachaise en Parizo.

Eksteraj ligiloj 
 Afiŝo de la Pariza Komunumo subskribita, inter aliaj, de Eugène Pottier. Tradukita al Esperanto.

Francaj verkistoj
Francaj poetoj
Francaj socialistoj
Homoj de la Pariza komunumo
Pierre De Geyter

Pierre DE GEYTER, esperante Petro Degejtero (naskiĝis la 8-an de oktobro 1848 en Gento, mortis la 26-an de septembro 1932) estis belga komunisto, komponisto kaj lignoprilaboristo, kiu komponis la melodion de la socialista himno La Internacio.

Petro Degejtero naskiĝis en Flandrio en mizera laborista familio; en la jaro 1855 ili jam estis transloĝiĝintaj sepfoje, konjekteble por fuĝi pruntedonintojn. Kiel multe da belgoj (precipe el Flandrio) dum la epoko 1850-1920, ili migris en nordan Francion (vidu en Laboristaj migradoj, artikolon Belga migrado al nord-Francio), al la tiam prospera industria triurbaro Lillo, Rubezo, Turkonjo, 50 kilometrojn sude de Gento.

Same kiel multaj tiuepoke, li laboris de infanaĝo en fabriko, kaj ne povis iri lernejen. Sed li sekvis vesperkursojn, interalie pri muziko, kaj kiam li aliĝis al la Franca Socialista Partio (Parti Socialiste Français) li kreis muzikan grupon kun amikoj. Ili muzikis en laboristaj kvartaloj dum strikoj kaj balotkampanjoj. Tial dum la somero de 1888 li estis petita komponi muzikon por la himno de la loka filio de Lillo de la socialista partio, kaj tiu ĉi estis la teksto de Eŭgeno Potiero. Ties unua publika prezento okazis la 16-an de junio 1888 en estaminet (tradicia trinkejo de Lillo) en la strato rue de la Vignette. Rapide la himno furoriĝis.

Sed al Degejtero tio kaŭzis problemojn. Li estis maldungita, enskribita de sia labordonanto sur la "nigra listo" de la nedungendaj. Eĉ lia aŭtoreco de tiu mondskale plej konata melodio ne estis agnoskita antaŭ 1922. En la jaro 1927 li estis invitita kiel honorgasto de la sovetia registaro al la oficiala solenado por la dekjariĝo de la Oktobra revolucio en Moskvo.

Petro Degejtero estas entombigita en la tombejo de San-Denizo apud Parizo.

Notoj kaj referencoj

Vidu ankaŭ 
 Pierre de Geyter (Tramtransporto en Parizo)

Eksteraj ligiloj 

 mp3  

Belgaj komponistoj
La Teramikoj

La Teramikoj (, ) prezentas sin kiel hom- kaj naturprotekta asocio demokrateca kaj solidarema.

Premioj Pinokjo 

La Teramikoj el Francujo organizas ĉiujare la disdonadon de la premioj Pinokjo pri daŭripovo. Ilia celo estas publikigi la negativajn influojn de agadoj de francaj entreprenoj kontraŭajn al la koncepto de daŭripovo.

Landaj asocioj 
 Zelena akcija de Zagrebo, Kroatio

Vidu ankaŭ 
 Teramikoj Internacie

Eksteraj ligiloj 

 Friends of the Earth (La Teramikoj)
 Friends of the Earth Europe (La Teramikoj – Eŭropo)
 Friends of the Earth International (La Teramikoj – Internacia)
 Bund: Friends of the Earth Germany ("Bund": La Teramikoj – Germanio)
 Friends of the Earth Australia (La Teramikoj – Aŭstralio)
 Naturvernforbundet: Norwegian Society for the Conservation of Nature ("Naturvernforbundet": Norvega Societo pri Naturkonservado)
 Hnutí DUHA: Friends of the Earth Czech Republic (Hnutí DUHA: La Teramikoj – Ĉeĥio)
 Les Amis de la Terre France (La Teramikoj – Francio)
 Les Amis de la Terre Belgique (La Teramikoj – Belgio)
 AmiEs de la Terre de Québec (La Teramikoj – Kebekio)
 Maan Ystävät: Friends of the Earth Finland (La Teramikoj – Finnlando)

Ne-registaraj organizaĵoj
CorpWatch

Corpwatch (= ni prikontrolu la firmaojn) estas NRO, kun sidejo en  San Francisco, Kalifornio, Usono.

Eksteraj ligoj 
 

Kalifornio
Ne-registaraj organizaĵoj
Tutmondiĝo
Tertremoscienco

Tertremoscienco, seismologio aŭ sismologio , estas la scienco de tertremoj kaj la movo de ondoj tra la tero. La fako ankaŭ inkluzivas la studadon de variaĵoj kiel martremoj, kaŭzoj kiel vulkanoj kaj tektoniko, kaj sekvoj kiel cunamoj.

Priskribo 
Tertremoj (kaj aliaj teraj moviĝoj) produktas malsamajn specojn de tertremaj ondoj. Tiuj ondoj trairas rokon, kaj provizas efikan metodon por "vidi" okazojn kaj strukturojn profunde en la tero.

Unu el la plej fruaj eltrovaĵoj estis ke la centro de la tero estas likva. Premaj ondoj trairas la kernon, dum transversaj ondoj (ondoj kiuj balanciĝas flank-al-flanke), bezonantaj rigidan materialon, ne povas.

La proceso de mapado de subsupraĵa strukturo estas fako nomata sismografio. Tertremaj ondoj produktataj per eksplodoj uziĝas por mapi salajn duonsferojn kaj aliajn petrolfontajn rokojn, faŭltojn (rompiĝojn en profunda roko), rokajn specojn, kaj longe enterigitajn meteorajn kraterojn. Ekzemple, oni deduktis ke Chicxulub, la meteoro kiu supozeble kunkaŭzis la formortiĝon de la dinosaŭroj, lokiĝas en Centra Ameriko per analizado de elĵetaĵoj en la Kretaca limo, kaj poste fizike pruvis ke ĝi ekzistas per tertremaj mapoj de petrola esplorado.

Per tertrema tomografio kun tertremaj ondoj, la interno de la tero mapiĝis kun resolucio de kelkaj centoj da kilometroj. Tiu procezo ebligas ke sciencistoj identigu konvektajn ĉelojn, magmajn plumojn kaj aliajn grandajn elstaraĵojn en la intera tero.

En seismologio, la seismografo estas scienca instrumento, kiu respondas kaj registras movojn de la grundo kaj la tempon, kiam tiaj movoj okazis.

Famaj fakuloj 
 Inge Lehmann

Fotaro

Notoj

Vidu ankaŭ 

 Geofiziko
 Plata tektoniko
 Skalo de Richter
 Terscienco
 Tertrem-imuna konstruado
 Tertremregistrilo
 Tertrema tomografio

Eksteraj ligiloj 
  Sismologio en Albanujo.
Pogranda prezo

Ekonomiko > Mono > Prezo > Pogranda prezo

Pogranda prezo estas prezo, je kiu varoj estas aĉetataj en grandaj kvantoj de entreprenoj, perantentreprenoj kaj aliaj komercaj firmaoj. Kiel kontrasto al pograndaj prezoj estas podetalaj prezoj. En internacia komerco komercaj operacioj estas realizataj je eksportaj pograndaj prezoj, kiu kutime estas pli malaltaj, ol interlandaj pograndaj prezoj.

Ekonomiko
Aŭkcio

Aŭkcio estas publika vendado, kiu estas organizata laŭ aŭkciaj reguloj.

Dum aŭkcio partoprenantoj ofertas siajn prezojn por anoncataj varoj. Varo estas aĉetata de tiu, kiu ofertas plej altan aŭkcian prezon.

Vara klasifiko kaj aŭkcia katalogo 
Varoj estas klasifikataj laŭ samaj indicoj al lotoj. Lotoj povas esti ankaŭ klasifikitaj al pli grandaj partoj -- stringoj. Ĉiuj informoj pri la varoj, vendataj en aŭkcio, estas publikataj en aŭkcia katalogo, en kiu oni povas trovi lotojn kaj stringojn kun atribuitaj nombroj. Tiuj nombrojn estas anoncataj de aŭkciisto, kiu gvidas aŭkcion.

La sistemo de aŭkcio estas grava por la plej valoraj kaj multekostaj vendeblaj artaĵoj kaj ĉefe de moderna kaj nuntempa artoj.

Esperantujo 
Kadre de Universala Kongreso de Esperanto ĉiujare okazas aŭkcio de maloftaj kaj unikaj esperantaĵoj. Aŭkcio okazis ankaŭ en 2020, kadre de Virtuala Kongreso de Esperanto.

Vidu ankaŭ 
 Christie's
 Sotheby’s

Mono
Komerco
Financoj
Moderna arto
Amelo

Amelo (aŭ amelfaruno aŭ fekulo) estas organika kombinaĵo, polisaĥarido, priskribebla per la kemia formulo (C6H10O5)n. Ĝi estas grava polimera karbonhidrato de la plantoj, kiu deponas, kolektas la superfluan energion tiuforme. Troviĝas ĉefe, grandkvante en la grajnoj de legumenacoj kaj poacoj kaj la tuberoj de terpomoj.

La ĉeesto de amelo pruveblas per jodo, kiam aperas malhele blua koloriĝo. La amelo havas helikoforman konstruon, en kiu la jodo troviĝas en la interna parto de la helico.

Dum amelo estas unu el la ĉefaj kaloriaj resursoj por homoj kaj bestoj, ĝi estas ankaŭ uzata por rigidigi tolaĵojn aŭ densigi bakaĵojn kaj saŭcojn.

Vidu ankaŭ 

 Maizamelo
 Maiza siropo

Bibliografio 
 Kawamura, Sin'itirô, 1963, Studoj pri ameloj de legumenoj, Kawamura, Mikityô, Faculty of Agriculture, Kagawa University, 49 p.

Eksteraj ligiloj 
 http://164.195.100.11/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=/netahtml/srchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=2,000.WKU.&OS=PN/2,000&RS=PN/2,000 
 http://www.cojeco.cz
 http://en.wikipedia.org/wiki/starch 
 http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87  

Polisaĥaridoj
Nutrado
Botaniko
Michel Sardou

Michel SARDOU [Miŝel’ Sardu’] (naskiĝis la 26-an de januaro 1947) en Parizo) estas franca kantisto.

Filo kaj nepo de geaktoroj, lia patro Fernand Sardou estis fama. Li estis ĉefe vartita kiam infana en vilaĝo Coeur-la-Petite sed ankaŭ sekvis siajn gepatrojn dum ties turneoj kaj spertis vivon migradantan de la teatruloj. Internulo en pensiona kolegio dum jaroj 1950, li ne ŝatas tiun vivon kaj en 1963 kaŝfuĝas la establon, kaj diras al siaj gepatroj, ke li ne volas plu studi, sed iri Brazilon! Anstataŭe li fariĝas kelnero-artisto en la kabaredo, kiun lia patro fondis.
Li edziniĝas kun dancistino, sekvas teatrolecionojn, kantas en kabaredoj. En 1965 li registras sian unuan diskon.
En 1966 li ekkonatiĝas kun Jacques Revaux, kiu verkos la tekstojn de liaj plej furoraj kanzonoj. Ankaŭ Vline Buggy, kaj poste Didier Barbelivien verkos por li kelkajn el liaj furoraĵoj.

Liaj kanzonoj rakontas erojn da vivo, kie sentiĝas la profundaj konvikoj de la artisto, sufiĉe tradiciaj (li kantas pri sia amo al la patrujo, kantas ne nur pri la efemeraj amoj - Mi memoras adiaŭon, kiu daŭris dek tagojn - sed ankaŭ pri la fidelaj maljunaj paroj, dediĉas kanzonon al la ŝipego France, kie li riproĉas Francion pro ĝin vendi al alia lando pro ne sufiĉa profitdoneco. En alia li deklaras sin favora al mortpuno, kie li traktas kun simplaj vortoj, sed foje multe da poezio kaj emocio, la temojn plej kortuŝantajn la popolan publikon, aŭ sociajn aktualaĵajn aferojn travivitaj de la homoj. Tial li faris al si kelkajn malamikojn, sed ĉefe multe da favorantojn kaj sukceson.

En 1976 lia patro mortas. Lia filo Romain naskiĝas en 1974, dua Davy en 1978, la du kun lia dua edzino Babette. La dua Davy fariĝas aktoro, tiel pluanta la familian tradicion (Michel en unu kanzono elvokas sian patron spektantan lian filon, kaj en ties lasta strofo li metas siavice en la rolon de la patro antaŭvidante similan situacion). Li ankaŭ rolas kiel aktoro en kelkaj filmoj. En 1990 li ricevas premion donita al la artisto kiun plej da spektantoj venis vidi surscene. En 1999 li eksedziĝiĝas de ‚Babette. Dum tiuj jaroj li plu sekvigas novajn diskojn, turneojn, sukcesajn spektaklojn en prestiĝaj kanzonteatroj. Laŭlonge la jarojn lia «metieco» kaj arto kanti esprimive siajn kanzonoj pli kaj pli boniĝis.

Kelkaj el liaj furoraĵoj 
 1970: Les Bals populaires (La popolaj dancejoj)
 1970: Et mourir de plaisir (Kaj morti pro plezuro)
 1970: J’habite en France (Mi loĝas en Francio)
 1971: Le Rire du sergent (La ridado de l' serĝento)
 1973: La Maladie d'amour (La malsano amo)
 1973: Les Vieux Mariés (La maljunaj geedzoj)
 1975: Le France (Ŝipego Francio)
 1976: Je suis pour (Mi estas favora)
 1978: En chantant (Kantante)
 1983: Vladimir Ilitch (Vladimir Iliĉ, aludante al Lenino)
 1984: Les Deux Écoles (La du lernejoj)

Eksteraj ligiloj 
 http://www.michelsardou.net  
 la TTT-ejo pri li (frane)

Esperantigitaj kanzonoj rete legeblaj 
 "Mario bela"
 "Vladimir Iliĉ"

Franclingvaj kantistoj
Francaj muzikistoj
Hadriano

Hadriano (latine: Publius Aelius Hadrianus Afer; naskiĝis 24-an de januaro 76 en Italiko aŭ Romo, mortis 10-an de julio 138) estis romia imperiestro ekde 117 ĝis 138.

Biografio 
Li estis zorga administranto de la imperio, multe konstruigis, interalie la faman Muron de Hadriano, kaj daŭre vojaĝadis tra la imperio por prizorgi ĝin. Li ankaŭ provis fortikigi la imperian povon, kaj pro tio akiris malbonajn rilatojn kun la Senato. Li estis
Ŝatanto de la helena kulturo, li provis refortigi la grekan religion, malhelpante la orientajn kultojn. Lia amo por la (vira) junulo el Bitinio, Antinoo, kaj lia ĉagreno kiam tiu mortis, instigis lin farigi statuojn de li, el kiuj kelkaj plurestis ĝis ni. Li verkis poemojn, inter ili sia onta surtomba surskribo :

Animula uagula blandula
Hospes comesque corporis
Quæ nunc abibis in loca
Pallidula rigida nudula
Nec ut soles dabis iocos
(Animeto svagaĵeto, blankaĵeto
Gasto kaj kunulo de mia korpo
Kiu baldaŭ foriros en lokojn
Palajn rigidajn kaj nudaj
Tie vi ne kiel kutime spritos)

Same kiel Trajano li ne havis infanon, kaj adoptis la de li elektitan posteulon Aurelius Antoninus, plej konata de ni kiel Antonino Pia.

Beletre, la franca beletristino Marguerite Yourcenar, imagis la memorlibron, kiun li povus esti skribinta, kaj verkis la Mémoires d'Hadrien.

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Arko de Hadriano
 Biblioteko de Hadriano

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm 
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Historia_Augusta/Aelius*.html 
 http://lx.home.dpx.nl/mb/subAdoptN.html#Hadrianus  
 http://www.adam-carr.net/antinousindex.html  

Naskiĝintoj en 76
Mortintoj en 138
Romiaj imperiestroj
Romia Grekio
Trajano

Trajano, latine: Marcus Ulpius Nerva Traianus, naskiĝis 18-an de septembro 53, mortis 27-an de januaro 117 kaj estis romia imperiestro de 98 ĝis 117.Li estas konsiderata tre bona imperiestro. De li kaj lia amiko Plinio la pli juna postrestis pluraj leteroj el ilia korespondado. Famaj estas ambaŭ leteroj kiuj temas pri la maniero, kiel trakti kristanojn. 

Li ankaŭ famis pro siaj konstruigaj laboroj. Gravaj konstruaĵoj de lia epoko estas interalie la Ponto de Trajano, Forumo de Trajano, Trajana Kolono, Alkantara Ponto, vojoj kaj kanaloj en Dakio (nuna Rumanio).

En Esperanto 
Ambaŭ menciitaj leteroj pri la kristanoj, leteroj X: 96-97, aperis en Esperanto en la Apologio de Tertuliano, 1982, paĝ. 107-8, en traduko de Gerrit Berveling.

Vidu ankaŭ 
 Casperius Aelianus

Naskiĝintoj en 53
Mortintoj en 117
Romiaj imperiestroj
Nerva

Tiu artikolo temas pri romia imperiestro; por vilaĝo en Provinco de Onubo en Hispanio vidu artikolon Nerva.

Marko Kokcejo Nerva,  (naskiĝis en 35 en Narni; mortis en 98) estis romia imperiestro ekde 96 ĝis 98, fondinto de Antonina dinastio kaj la unua el la kvin bonaj imperiestroj.

Vidu ankaŭ 
 Casperius Aelianus

Naskiĝintoj en 35
Romianoj de la 1-a jarcento
Romiaj imperiestroj
Listo de romiaj imperiestroj

Jen listo de Romiaj imperiestroj:

Juli-Klaŭdia dinastio

Jaro de la kvar imperiestroj

Flavia dinastio

Antonina dinastio

Jaro de la kvin imperiestroj

Severa dinastio

Krizo de la Tria Jarcento

Tetrarkio

Konstantio dinastio

Valentinia dinastio

Teodoza dinastio

Lastaj okcidentaj imperiestroj

Vidu ankaŭ 
 Romio, Romia imperio
 Okcident-Romia Imperio – Listo de imperiestroj
 Bizanca imperio, Orient-Romia Imperio – Listo de imperiestroj
 Sankta Romia Imperio – Listo de imperiestroj
 Romia religio

Eksteraj ligiloj 

 http://www.roman-emperors.org/impindex.htm 
 http://www.roman-emperors.org 
 http://www.ctts.org.tw/course/ChronologyofChristianity001.htm  
 http://www.i-claudius.com/emperors/emperors01.html  

Romia Imperio
 
Romiaj
Romia imperio
Reĝoj, romiaj
Antonino Pia

Antonino Pia, latine: Titus Aurelius Fulvius Boionius Arrius Antoninus Pius (naskiĝis jare 86, mortis jare 161) estis romia imperiestro ekde 138 ĝis 161.

Biografio 
Lia regado estis la apogeo de paco potenco kaj prospero de la Roma imperio. Li eĉ ne vizitadis sian imperion malsame al Hadriano. Li iniciatis paŝojn, kiujn oni nun nomus "sociaj" kaj "humanismaj progresaĵoj":
ktp

Li sendis ambasadoraron en la imperion de Ĉinio en jaro ??? , kiam la ĉinaj historiistoj parolas pri li sub la nomo An-tun.

Lia edzino estis Faŭstino la maljuna, pri ŝi li diradis, ke li preferis estis kun ŝi piede sur kampara vojo ol sen ŝi en sia palaco.

Li ordonis la konstruon de la Muro de Antonino en Skotlando, kies restaĵo ankoraŭ ekzistas.

Sukcedoj

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Itinero de Antonino
 169

Eksteraj ligiloj 

 http://www.roman-emperors.org/tonypis.htm 
 http://en.wikipedia.org/upload/6/6f/Antoninuspius.jpg
 
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Antoninus_Pius*.html

Naskiĝintoj en 86
Mortintoj en 161
Romiaj imperiestroj
Marko Aŭrelio

Marko Aŭrelio, je plena nomo Cezaro Marko Aŭrelio Antoneno Aŭgusto, latine: Imperator Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus (naskiĝis la 26-an de aprilo 121, mortis la 17-an de marto 180) estis romia imperiestro ekde 161 ĝis 180. Li estis adopta filo de sia antaŭulo Antonino Pia.

Marko Aŭrelio sekvis la stoikajn instruaĵojn de Epikteto, kaj verkis sian propran libron, "Meditaĵoj". Oni nomas lin ankaŭ "filozofo sur imperiestra trono". Aparte li filozofumis dum sia lasta jardeko, kiam li preskaŭ seninterrompe estis en bataloj por kontraŭstari ĝermanajn tribojn, kiuj de nordo konstante invadis la imperion.

Lia rajda statuo, staranta sur la Kapitola Placo en Romo, estas bildigita sur la itala 50-cenda monero.

Interalie dum lia regotempo okazis aparte forta Persekutado de kristanoj.

Vidu ankaŭ 
7447 Markoaŭrelio

Eksteraj ligiloj 

 Marcus Aurelius de Herbert W. Benario en An Online Encyclopedia of Roman Emperors
 The Life of Marcus Aurelius en Historia Augusta
 The Meditations 
 Meditaĵoj en la greka

Mortintoj en 180
Naskiĝintoj en 121
Romiaj imperiestroj
Romiaj konsuloj
Romiaj filozofoj
Helenismaj verkistoj
Stoikaj filozofoj
Romiaj militistoj
Personoj de Romo
Komodo (imperiestro)

Komodo, latine: Commodus (Marcus Aurelius Commodus Antoninus), naskiĝis 31-an de aŭgusto jare 161 mortis 31-an de decembro jare 192 estis romia imperiestro ekde 180 ĝis 192. Li estis filo de Marko Aŭrelio kaj Faŭstina la Plej Juna, naskiĝis en Lanuvium, numtempe Lanuvio kaj estis la lasta membro de la Antonina dinastio.

Lia regado estas dividebla en du fazoj, nome la jenaj:
 177-180. Regado kuna kun lia patro, Marko Aŭrelio. En tiu etapo la agado de Komodo estas difinebla kiel modera. Inter aliaj aferoj, Komodo luktis kun la armeoj de Danubo.
 180-192. Regado en soleco. La maniero regi de la junulo degeneris al nekontrolebla paranojo kiu kondukis Romion al unu de ties plej gravaj krizoj el la regadoj de Kaligulo, Nerono aŭ Domiciano.

Je lia morto, la Imperio falis al epoko de enlandaj militoj konata kiel Jaro de la kvin imperiestroj. Fine de tiu konflikto imperiestriĝis Septimo Severo, la unua imperiestro de la Severa dinastio.

Sukcedo

Bildaro 

Romiaj imperiestroj
Septimo Severo

Septimo Severo (latine Lucius Septimius Severus; naskita en 146; mortinta en 211) estis romia imperiestro ekde 193 ĝis 211.

Li estis la unua romia imperiestro de deveno el Nordafriko kiu atingis la tronon kaj la fondinto de la dinastio Severa. Post sia morto, li estis proklamita Divus (dio) fare de la Senato.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 http://www.roman-emperors.org/sepsev.htm  Septimius Severus (193-211 A.D.), en DIR (1998).
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Septimius_Severus*.html Vivo de Septima Severo
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/74*.html Libro 74

Romiaj imperiestroj
Elagabalo

Elagabalo (latine: plennome Caesar Marcus Aurelius Antonius Augustus; originale Varius Avitus Bassianus, aliaj nomformoj: Elagabal, Elagabalus, Heliogabalus) naskiĝis en 204; mortis en 222) estis romia imperiestrino ekde 218 ĝis 222. Ŝi famis pro sia stranga -kritikata- vivstilo.

Ŝia patrino estis Iulia Soaemias, kies prauloj estis heredaj ĉefpastroj de la sundio Dio, en la praa Sirio, en la urbo Emesa. Tie oni adoris la dion kiel Elah-Gabal (de tie la nomo Elagabalus).

La imperiestro Caracalla (regis 211–217) estis vere kuzo de Bassianus, sed post murdo de la imperiestro, la patrino kaj avino de Bassianus asertis, ke Bassianus estas filo de Caracalla ekster geedzeco. Ĉar ili akiris apogon de la proksime stacionantaj taĉmentoj, la senato akceptis en 218 p.K. la 14-jaran Bassianus imperiestro.

Ŝi provis enkonduki adoron de ''Sol Invictus'' (Suno Venkinta) kiel universala Dio de la Roma Imperio. Tio daŭrus ĝis la konvertiĝo de imperiestro Konstantino kaj establado de kristanismo kiel la oficiala religio de la romia imperio en 380 CE

Ŝi supozeble estas frua ekzemplo de Transgenra figuro en historio. Tio ŝuldiĝas al la raporto pri ŝia mallonga regulo de Cassius Dio kie ŝi laŭdire prostituis sin kaj ŝatis esti nomita la reĝino de Hieroklo, kaj donus grandajn riĉaĵojn al iu viro kiu povus doni al ŝi tion, kio hodiaŭ sumiĝus al seksa reasigno-kirurgio.

La veran potencon posedis Ŝia avino Iulia Moesa, kiu konvinkis ŝin jam en 221, ke ŝi adoptu la kapablan kuzon Alexander Severus kiel filon kaj heredonton. Kiam Elagabalus volis ŝanĝi sian pli fruan decidon kaj volis forigi Aleksandron, la gardistaro ribelis kaj murdis la iimperiestrinon kaj ties patrinon.

Naskiĝintoj en 204
Mortintoj en 222
Romiaj imperiestroj
Aleksandrio

Aleksandrio (, kaj ) estas urbo kaj ĉefa marhaveno en Egiptio ĉe la Mediteranea Maro. Ĝi nomiĝis laŭ Aleksandro la Granda, kiu fondis la urbon en -332, kaj estis hejmo de Eŭklido. Ĝi rapide fariĝis unu de la plej grandaj urboj de la Helenisma civilizo, kaj estis la sidejo de la Ptolemea dinastio. Dum pli ol mil jaroj post sia fondo, ĝi estis ĉefurbo de la lando, kaj restis ĝis hodiaŭ unu el la plej grandaj kaj gravaj urboj de Egiptio. Nun ĝi estas la dua plej granda urbo de la lando.

Iamaj monumentoj 
Dum praa tempo, Aleksandrio koniĝis pro sia lumturo (unu el la sep mirindaĵoj de la antikva mondo) kaj sia biblioteko (la plej granda en la mondo). Notindas Serapeum.

Servoj
 Bibliotheca Alexandrina
 Universitato de Aleksandrio

Konataj loĝantoj 
 Ahmad Nazif
 Demis Roussos
 Naser
 Georges Moustaki
 Constantin Cavafy
 Omar Sharif
 Rudolf Hess

Eminentuloj de antikva Aleksandrio 
 Arkimedo
 Aristarko el Samotrako
 Dionizio de Trakio
 Eratosteno
 Eŭklido
 Galeno de Pergamono
 Hipatia
 Kalimako
 Kleopatra
 Ptolemeo
 Teono de Aleksandrio

Patriarkoj 
 Sankta Marko la evangeliisto
 Atanazio
 Cirilo de Aleksandrio

Aleksandrio en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venonta ĉiĉerono estas Akenatono kiu montras interesaĵojn el Afriko dekomence el Egiptio, kaj kompreneble unu el ĉefaj rimarkindaĵoj (kaj unuaj) estas Aleksandrio:

Vidu ankaŭ 
 Aleksandrio (Helenismaj urboj)
 Bohajra lingvo

Notoj

Eksteraj ligiloj 

 Turisma gvidilo de Wikivoyage (angle)
 Oficiala retejo (angle, france, egipt-arabe)
 Greka komunumo de Aleksandrio (greke)

 
Urboj de Egiptio
Milionurboj
Antikvaj urboj
Iamaj ĉefurboj
Urboj membraj de la Internacia asocio de franclingvaj urbestroj
Kaligulo

Kaligulo, latine: Gaius Caesar Germanicus, naskiĝis 31-an de aŭgusto 12, mortis 24-an de januaro 41, estis romia imperiestro el la Juli-Klaŭdia dinastio ekde 37 ĝis 41.

Li ŝajne iĝis freneza, ekzemple li nomis sian ĉevalon konsulo, li diris "mi volus, ke la tuta romia popolo havu unu kapon, ke mi povus strangoli ĝin tute en unu fojo". Li finfine estis murdita.

Vivo 

Estante la filo de Nero Claudius Germanicus kaj Vipsania Agrippina li venis kiel eta knabo en Germanio ĉe la Rejnon. Tie moknomis lin la soldatoj, pro la malalteco korpa, caliga, do soldatboteto. La minacantan kruelecon de Lucius Aelius Seianus, prefekto de la pretora gvardio, li povis eviti per kontinua kaĵolado kaj flatado. Imperiestro Tiberio finfine proklamis lin posteulo imperiestra nerespektante la naturan sekvon heredan. Post la morto de Tiberio li ovaciitis fare de la Romianoj; la tronon asekurigis al Kaligulo ankaŭ la murdisto Macro.

Politiko 
Plurajn regulojn de la antaŭulo pezantajn sur la homoj Kaligulo malenkondukis kaj forigis. Sed jam post ok monatoj da reganteco senteblis lia grava mensa malsaniĝo kaj li ŝanĝiĝis komplete. Li pensis ke ĉio ajn estas permesita al si. Sekvis diboĉaĉoj, ŝantaĝoj kaj senfinaj kruelaĵoj. Plaĉis al li esti venerata kiel dio tretaĉi sur ĉion sanktan.

Liaj militiroj, planite kun granda pompo, restis nesukcesaj: en 39 kontraŭ la Ĥatoj; en 40 kontraŭ Britannia. Dume li estis en Liono en vintro 39/40 kaj etan tempon eĉ en Britio. Post diversaj nesukcesaj konspiroj (kies planintojn li kruelege punis) li murditis dum privata venĝo de la pretorgvardia tribunuso Kasio Ĥereo.

Literatura akcepto 
Beletre, lian personon la franca verkisto Albert Camus interpretis kiel viro ne freneza sed afekciita de la absurdeco de homa kondiĉo (KALIGULO: "Estas unu vero tutsimpla, tutklara, iom plumpa, sed malfacila por gin trovi, kaj peza por ĝin porti." HELIKON: "Kaj kiu estas tiu vero, Kajus ?" KALIGULO (flankenforturnante la kapon, neŭtratone.) "Homoj mortas, kaj ne feliĉas..") kaj kiu volas igi la aliajn homojn vivi "en la vero" la vero de indiferenta arbitra, maljusta, kaprica, naturo, vero de absurda kaj kruela destino, kaj tial kondutas kaprice kaj kruele por "instrui" la homojn.

Vidu ankaŭ 
 Malcolm McDowell ludis la rolon en filmo "Kaligulo".

Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 3. Leipzig 1905, p. 702, kio legeblas tie ĉi interrete.

Romiaj diktatoroj
Romianoj de la 1-a jarcento
Naskiĝintoj en 12
Mortintoj en 41
Romiaj imperiestroj
Atencitoj
Klaŭdio

Klaŭdio, latine: Tiberius Claudius Nero Caesar Drusus, originale: Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus, naskiĝis 1-an de aŭgusto -10 en Lugdunum, nuna Liono, mortis 13-an de oktobro 54; estis romia imperiestro el la Juli-Klaŭdia dinastio ekde 41 ĝis 54.

Biografio 
Klaŭdio per milita forto disbatis la kvereladojn inter Judoj kaj aliaj loĝantoj de Aleksandrio kaj li donis plurajn privilegiojn al la tieaj Judoj por preventi pliajn problemojn. Li taskigis al Agripo regi por Romo Judeon kaj Samarion; post lia morto, en 44 p.Kr., la lando denove fariĝis Romia provinco.

En multaj regionoj Klaŭdio tre lerte sciis fari pacon (pere de konkero, kutime: Maŭretanio fariĝis provinco en 42 p.Kr.) aŭ li regigis nome de Romo talentajn personojn: ekzemple Mitridaton en Armenio.
Li ankaŭ konstruigis la havenojn de Ostio.

Politike li estis malforta kaj fine estis venenita de sia edzino por sekurigi la povon al Nerono, sed li estis unu inter la plej bonaj kaj saĝaj mastrumantoj de la Romia imperio. Ĉar li ne havis bonan rilaton al la senato, li apogis sin je ege faksciaj liberigitoj, kiuj oficis kvazaŭ ministroj por li: Narciso (ab epistulis), Palado (a rationibus), Kalisto (a libellis), Polibio (a studiis) ktp.

Post lia morto, lia antaŭa ministro la filozofo Seneko verkis satiron pri li: La Apokolokintozo de l' Dia klaŭdio (aperis ĉe VoKo en Esperanto).

En Esperanto 
 Louis Couperus, La naŭmaĥio en Pri vagabondoj kaj friponoj, pri damoj kaj kavaliroj. Gladiatoroj partoprenas en naŭmaĥio, estrita de geimperiestroj Klaŭdio kaj Agripina.
 Apokolokintozo de la Dia Klaŭdio, La / Apocolocyntosis Divi Clavdii. Seneko. El la latina trad. G. Berveling. Chapecó: Fonto, 2016 (2-a eld). 65p. 21 cm. Dulingva: E, latina. Senbrida satiro pri la romia imperiestro Klaŭdio.

Vidu ankaŭ 
 Mesalino

Bildaro

Referencoj 

Romiaj imperiestroj
Romianoj de la 1-a jarcento
Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Mortintoj en 54
Nerono

Nerono, latine: Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus Caesar, naskiĝis 15-an de decembro 37, mortis 6-an de junio 68, naska nomo  Lucius Domitius Ahenobarbus, estis romia imperiestro el la Juli-Klaŭdia dinastio ekde 54 ĝis 68. Dum lia regado okazis la tragedio de la Granda Incendio de Romo en la jaro 64, diskutinde ĉu kun aŭ sen partopreno de la imperiestro mem.

En Esperanto 
Pri tiu imperiestro vidu la romanon de Anna Löwenstein nome Morto de Artisto, 2008, Flandra Esperanto-Ligo (FEL), Antverpeno.

Vidu ankaŭ 
 Akteo
 Nombro de la bestio
 Persekutado de kristanoj

 
Romianoj de la 1-a jarcento
Naskiĝintoj en 37
Mortintoj en 68
Galbo

Galbo,  estis romia nobelo, kiu naskiĝis en la jaro -3 kaj mortis en la jaro 69. Li estis romia imperiestro en la dua duono de la jaro 68, de 68-06-06 ĝis 69-01-15. Li regis post la imperiestro Nerono, en jaro politike nestabila, nomata la «jaro de la kvar imperiestroj».

Vidu ankaŭ 
 Flavia dinastio

Eksteraj ligiloj 

 http://www.roman-emperors.org/galba.htm 
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Galba*.html 
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Galba*.html 
 http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/63*.html 

Romiaj imperiestroj
Romianoj de la 1-a jarcento
Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Mortintoj en 68
Oto

Pri la aliaj signifoj de OTO rigardu en OTO.

Oto, latine: Marcus Salvius Otho, naskiĝis jare 32 mortis jare 69 estis romia imperiestro jare 69, de la 15-a de januaro al la 16-a de aprilo.

Oto devenis de antikva aristokrata etruska familio kaj naskiĝis en Ferentinum (nun nomata Ferento) apud Viterbo en Italio. Inter liaj prauloj estis etruskaj princoj. Lia patroflanka avo estis Marcus Salvius Oto, kies gepatroj estis Romia kavaliro kaj virino de malalta rango (eble eks-sklavino) kaj kiu infanis inter la domanaro de Livia Aŭgusta, edzino de Aŭgusto Cezaro. Pro la influo de Livia, la avo de Oto iĝis senatano kaj atingis la rangon pretoro. La patro de Oto estis Lucius Oto.

Oto estis inter la ekstravagancaj amikoj de Nerono ĝis la jaro 58 kiam, urĝata de sia bela edzino Popea Sabina, li konatigis ŝin kun Nerono. Ŝi iĝis la amorantino de Nerono, eksediĝis de Oto, kaj persvadis la imperiestron forsendi lin al la provinco Luzitanio, kie Oto restis ĉ. dek jarojn. Li regis la provincon kun modereco tiuepoke rara. Kiam Galbo, provincestro de la najbora Hispania Tarraconensis, ribelis kontraŭ Nerono, Oto akompanis lin al Romo. Galbo estis maljuna kaj mankis al li infanoj: kuraĝigata de la prognozoj de astrologoj, Oto esperis sukcedi lin, kaj eniris sektretan akordon kun Titus Vinius, favorato de Galbo, promesante edziĝi kun ties filino. Tamen en januaro 69 Galbo formale adoptis Lucius Calpurnius Piso Licinianus. Pro antaŭaj ekstravagancoj Oto mem suferis grandegajn financojn problemojn, sed li trovis sufiĉe da mono por aĉeti la subtenon de dudek-tri anoj de la pretora gvardio. La 15-an de januaro Oto, prezentinte siajn kutimajn respektojn al Galbo, kaj sin senkulpigis, dirante ke li havis urĝajn privatajn aferojn. Li rapidis al siaj komlicoj, kiuj eskortis lin al la barakejo de la pretora gvardio, kie oni deklaris lin imperiestro. Kun gvardistoj li revenis al la Forumo de Romo, kie la kohorto gvardanta Oton forlasis lin kaj la soldatoj murdis Oton, Pison kaj aliaj. La senatanoj agnoskis lin imperiestro. Helpis Oton ke la pretora gvardio malkontentis pro ke ili neniam ricevis mondonojn de Galbo pro sia subteno de lia ribelo kontraŭ Nerono.

Oto restaŭris la statuojn de Nerono kaj remetis ties funkciulojn en iliajn antaŭajn postenojn. Li promesis juste regi la imperion, kaj plaĉis al la senato ke li milde traktis Marius Celsus, amiko de Galbo kaj nomumata estonta konsulo. Tamen kiam li legis la paperojn de Galbo, Oto lernis ke Vitelio, kiu komandis legionojn en Germanio, jam komencis gravan ribelon kaj estis survoje kun armeo al Italio. Oto devis fari preparojn por milito. Li esperis malebligi la eniron de Vitelio en Italion, sed tro malfruis. Apud la rivero Pado okazis la decida batalo, per kiu Oto malvenkis. Oto, per digna parolado, adiaŭis siajn armeon, dirante, laŭ la historiisto Dio Cassius (Dio Kasio), "Pli justas ke unu pereas por ĉiuj, ol multaj por unu". Li enlitiĝis kaj la venontan matenon ponardis al si la koron. Kelkaj liaj soldatoj ankaŭ sin mortigis.

Vidu ankaŭ 

 Flavia dinastio

Romiaj imperiestroj
Vespaziano

Vespaziano, , naskiĝis 17-an de novembro 18 (laŭ julia kalendaro), mortis 23-an de junio 79 (originale: ), estis romia imperiestro ekde 69 ĝis 79.

Proklamita imperiestro de siaj leĝioj en la 69a p.K., Vespaziano aperis kiel indikita savinto de la gedioj samkiel Aŭgusto Cezaro. Per kreaĵoj kiel la Kolizeo li transformis Romon

Vidu ankaŭ 

 Flavia dinastio

Naskiĝintoj en 18
Mortintoj en 79
Romiaj imperiestroj
Vitelio

Aŭlo Vitelio, , (15–69 p.K) estis romia imperiestro dum 4 (aŭ 8) monatoj en la jaro 69ª (la Jaro de la kvar imperiestroj).

Vidu ankaŭ 
 Flavia dinastio

Romianoj de la 1-a jarcento
Romiaj imperiestroj
Pertinakso

Pertinakso, latine: Publius HELVIUS PERTINAX (n. 1-an de aŭgusto 126, Ligurio, nuna Italio - 28-an de marto 193, Romo) estis romia imperiestro en la jaro 192 (decembro ĝis marto 193), en la kvinimperiestra jaro. Lia strikta posteulo estis Didio Juliano, kiu regis samjare de marto ĝis junio.

Li estis filo de liberigita sklavo, li mem komence instruis, poste aliĝis al la armeo. Li gvidis trupojn en Sirio, Britanio kaj en regiono de Danubo kaj Rejno.

Li elstaris dum batalo kontraŭ la ĝermanaj triboj en 169, tiel li ricevis la rangon de senatoro kaj iĝis legiona komandanto. Li estis guberniestro en Moesio, Dacio kaj Sirio.

En lastaj jaroj de regado de imperiestro Commodus (regis 180–192), li estis praefectus urbi (prefekto de la urbo) en Romo. Kiam oni murdis Komodon la 31-an de decembro 192, la senato elektis lin nova imperiestro antaŭ la aŭroro.

Lia regado estis malpopulara pro la ŝparigaj reformoj, kiuj volis malpliigi la armeajn kaj civitajn eldonojn. Post trimonata regado, murdis lin taĉmento de pretorianoj.

Romiaj imperiestroj
Naskiĝintoj en 126
Mortintoj en 193