alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Törkiä

Törkiä — Awrupa häm Aziyädä urnaşqan däwlät. 1920-yıllar başında, Ğosman imperiyäse tarqaluı näticäsendä barlıqqa kilde. Törkiyäneñ küpçelek territoriyäse Keçe Aziyä yarımutrawına turı kilä, Awrupada isä keçkenä öleş urnaşa.  Ataması ike öleştän tora: İske Törekçädä Türk süze qatı, nıq, bögelmäs añlata, iyä süze bügenge Törkçädä şul kileş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq keşelär iyä bulğan il digänne añlata.

Awropada Trakiyä, Asiyadä Anadolu. Anadolu Qara diñgez, Märmär diñgeze, Ägey diñgeze häm Urta diñgez belän yuıla. Törkiyäneñ kürşeläre: Äzärbaycan, Bolgariyä, Yunanstan, Görcistan, Ärmänstan, İran, Ğiraq, Süriä.

İdärä büleneşe  
Törkiä idäräse 81 wiläyätkä bülenä.

Säyäsät 
Bügenge Törkiä xaläte bäysez cömhüriäte dip sanala. Respublika 1923. yılnıñ Oktabrendä Kemal Atatürk tarafınnan barlıqqa kiterelgän.

Törkiä xökümäte soñğı arada Awrupa Berlegenä kerü kandidatı statusına iä.

Cäğräfiä
Mäydannıñ zur öleşe Anadolu (Anatolia) yäki Keçe Asiä yarımutrawına turı kilä. Şulay uq İstanbul buğazınıñ könbatışında Trakya (Frakiä) yarımutrawınıñ könçığış öleşendə urnaşqan.

Xalıq

Mädäniät

Monı da qara 
 Törk xalqı
 Törkiä bayrağı

Päräwezdä 
 Çankaya  – räsmi säxifä
 TBMM  - Däwlät Şurasınıñ säxifäse

 
Төрки телле дәүләтләр
Azärbaycan

Azärbaycan (Azərbaycan Respublikası) (Äzeri tele: Azərbaycan yä Азәрбајҹан, Urıs: Азербайджа́н) Qawqazda, Qaspi Diñgezendä urnaşqan. Kürşelär: tönyaqta Rusiä, könçığışta Görcistan, Ärmänstan, könyaqta İran. Naxçıvan eksklavınıñ kürşeläre: Ärmänstan, İran häm Törkiä.

Milli Dine 
İslam (şiğiçelek)

Tarix

Äzärbaycan tatarları tarixı 
Äzärbaycan cirendä tatarlar 19. yözdän yäşilär, monda Qawqazdağı iñ zur tatar cämğiäte bulğan. 1970.tän Äzärbaycanda tatar xalqı başlıy. 1989.da 29 meñ tatar yäşi, ş.i. Baqıda 24,3 meñ. 1993.tän Äzärbaycanda Tatarstannıñ tulı wäqälätle wäkillege, 1990.nan "Tuğan tel" tatar mädäniäte cämğiäte (Baqu), "Äzärbaycan – Tatarstan" cämğiäte, Şihabetdin Märcani isem. tatar xäyriä fondı eşli.

İseme 
Äzärbaycan – ğäräplängän "Azarpayagan" – Farsı telennən: Azar+payag+an. Azar=Ut; payag=urın; an=urın suffiksı.

Administrativ Bülenü 
Äzärbaycan tärkibendä:
59 rayon, 
11 şähär , 
1 Moxtari cömhüriät**;

Cäğräfiä

İqtisad

Demografiä 
Äzärbaycanlılar — 97%, Dağıstan xalıqları (lezginnar, awarlar, tsaxurlar, xinaluglar) — 0,5%, Urıslar— 1,8%, başqa xalıqları (Ukrainnar, Tatlar, Tatarlar, häm başqalar) - 0,7%

Mädäniät

Sıltamalar 
 Much of the material in these articles comes from the CIA World Factbook 2000   and the 2003 U.S. Department of State website.
Azerbaijan Links News 
Azerbaijan Photo Gallery 
Baku Today 
State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic 
Who is Who in Azerbaijan 
United Nations Office in Azerbaijan with a country report
Library of Congress Portals on the World - Azerbaijan
Ministry of Digital Development and Transport of the Republic of Azerbaijan

Искәрмәләр исемлеге 

Азәрбайҗан
Ästerxan

Ästerxan (Urısça: А́страхань /ASTraxan'/) Räsäy Кönyağında zur häm ähämiätle şähär, Ästerxan ölkäseneñ üzäge. Şähär İdelneñ tübän ağımında urnaşqan, şul yılğanıñ İdel Deltası dip atalğan Qaspi Diñgezenä qoyu urınında. Koordinatları 22 N 48 05 E 46°22′ N 48°05′ E. Xaıq sanı (1.1.2004): 502,800.

Tarix 

Bay häm sulı İdel Deltası elektän keşelärne tarta. Bu urınında Xäzärlär häm Kimäklär üz başqallarınına nigez salalar, bay İtil, Saqsin häm Saray Bärkä şähärlär barlıqqa kilälär. 13. yöz başlarında Xacitarxan berençe tapqır telgä alına. Aqsaq Timer anı tulısınça yandırıla. 1459-1556. yıllarda Xacitarxan Xacitarxan xanlığınıñ (yä Ästerxan xanlığınıñ) başqalası ide. 1556. Xacitarxan İvan IV tarafınnan küpyıllı yawdan soñ yäşäwdän tuqtıy. 12 km tübänräk Urıslar yaña şähärgä nigez salalar. 1569. yılda Ğosmanlılar tarafınnan qamalışqa alına. Läkin basıp ala almıylar. Şuşı xaldän soñ İdel tulısınça Räsäy qullarına kilä. 17. yözdä şähär Räsäyneñ Şäreqkä qapqası, ähämiätle säwdä üzäge. Ärmän, İran häm Xoräzm säwdägärläre Ästerxan üzägendä yäşilär. Şähärdä xalıqara duslığı tolerantlıq belän urnaşa. 
Ästerxan 17. yözendä.

1670-1671. yıllarda 17 ay däwamında Ästerxan Stenʻka Razin Kazakları qamalışında bula. Piter I Ästerxanda admirallıq sala, Qaspi flotı öçen karablar tözelälär. Ekaterina II şähärgä östen xoquqlar birä.

1705. yılda şähärlelär Kazak Kondrati Bulavin citäkçelegendä baş kütärä. Berniçä tapqıp şähärne Qalmıqlar qamıy. 1711.dä Ästerxan Qazan gubernasınnan ayırılğan Ästerxan gubernasınıñ başqalası bula başlıy. Berençe gubernatorlardan Artemi Petroviç Volınski belän Vasili Nikitiç Tatişçev iñ tanıqlıy. 1702., 1718. häm 1767. yıllarda şähär yana, 1719. Farsılar tarafınnan talana. 1830. xolera epidemiäse näticäsendä küp keşe ülä.

Kirmän 

Ästerxan kirmäne (Kreml) 1580-1620. yıllarda Saray Bärkä kirpeçlärennän tözelä. İke kafedral çirkäwlär 1700. belän 1710. yıllarda Yarıslaw ostaları tözilär. Çirkäwlär Urıs tradisiälärendä tüzelgän, läkin bizäge baroque stilendä eşlängän.

Алтын Урда
Әстерхан өлкәсе шәһәрләре
Россия субъектлары башкалалары
Tel beleme

Keşe tellären fänni öyränügä tel beleme dilär.
Şul eş belän şöğellänüçe keçe tel belgeçe bulıp atala. 

Tel belemeneñ ezlänü eşe öç töp yünäleştä bara:

 Zamandaş wä zamandaş bulmağan
 Farazlı wä qullanulı 
 Bäyle wä bäysez

Monı da qara 
 Törki tellär
 Yazu törläre
Психолингвистика
 Компьютер лингвистикасы

İskärmälär 

Әлифба буенча фәннәр
Тел белеме
Törki xalıqlar

Törki xalıqlar ul Törki tellärendä söyläşä torğan küp xalıqlar berläşterä torğan atama. Törkilärneñ tulayım sanı 250 millionnan artıq.

Atamalar 
"Törek" atamasınıñ berençe iskä alu 6. yözneñ Küktöreklär turında buldı. Qıtay ilbaşı 585. yılda İsbara isemle Küktürk xanına xat yazğanda, tegesen «Böyek Türk xanı» dip atıy. Şul çordağı Orxon yazmalarında da «Türük/Török» ataması qullanıla.

Bügenge Törkiädä «Türk» atamasınıñ mäğnäsen yışraq “köçle” wä “qüätle” itep açıqlílar.

Böten dönyada «Törki» süzen mädäniäte, tele, milläte, taríxı belän yaqın bulğan xalıqlarnı ataw öçen qullanalar. «Törki» süze urınına «Törki-Tatar» adı da kiñ qullanıla.

Törki xalıqlarnı öyränü fäne «Türkologí» dip atala.

Tarix

Yäşäw cirläre wä milli büleneş 
Bügenge köndä Törki xalıqlarnıñ iñ zur törkeme Törkiädä yäşi. Başqa olı Törki xalıqlar Azärbaycan, Kipır, İdel-Ural, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Törekmänstan, wä Üzbäkstan cirlärendä yäşilär. Bu Törki däwlätlärdän tış Törki xalıqlar Könçığış Törkistan, Tönyaq Ğiraq, Äfğänstan, Moldova, Balkannar (Bolgariä) illärendä dä yäşilär.

Törki xalıqlar öyränü buyınça tanılğan ğälim Wilhelm Radloff 1866. yılda bolay yaza: Tönyaq Afrikadan başlap Awrupılı Törkiägä tikle, Könyaq-Çığış Räsäydän başlap Keçe Asía ilä Turan, annarı Seber aşa Gobi çülenä tikle cirlärendä Törki telendä söyläşä torğan ıruğlar yäşilär. Bu dönyanıñ şul tikle kiñ cäyelgän alanda qullanıla torğan Törki tele belän çağıştırmalı başqa tel yuq (Çığanaq: Törki Mädäniät Näzäräte).

Dönyada Törki xalıqlar küp. Alar arasında:
 Äzerilär
 Balqarlar
 Başqortlar
 Çuaşlar
 Qırım Tatarları
 Ğağauzlar
 Qaraçaylar
 Qaraqalpaqlar
 Qazaqlar
 Qırğızlar
 Qumıqlar
 Qaşğaylar
 Noğaylar
 Üzbäklär
 Tatarlar
 Töreklär
 Törekmännär
 Tualar
 Uyğırlar
 Yaqutlar

Qayber belgeçlär Törki xalıqlarnı altı törkemgä bülä:
 Oğuz
 Qıpçaq
 Qarluq 
 Seber
 Çuaş
 Yaqut

19. yöz azağınnan başlap 20. yöz buyı Urıslar wä Stalin xalıqlarnı bülü/butaw/sörü säyäsäten uzdırğan, monıñ näticäse bularaq Törki xalıqlarnıñ, alarnıñ söylämnäreneñ şaqtí ayırılu başlaw, bu närsä Törki xalıqlarğa açıq küzätü yasaw qatlawlı itä.

19. yözdä zamança säyäsät çorı başlanğaç, Törki xalıqlarda berläşü maqsatın quya torğan Pan-Türkism atlı xäräkät barlıqqa kilä, «Törki» atamasın qullanırğa täqdim itelä.

Tışqı küreneş 
Törki xalıqlar tışqı küreneş belän ber bersennän şaqtí ayırılalar. Zur öleşeneñ qiäfäte Qawqaz xalıqlarınıñ kük, yäğni körän/qara çäç belän körän küzlelär. Şayqtí öleşe sorı/qızıq çäşle zäñgär küzle. Qayber cirlärdä yäşägän Törkilär açıq tösle tän/küz belän bulıp, Moğol töçençelärene dä yörtälär, mäsälän Özbäklär berlän Tatarlar. Törki xalıqlarınıñ kübese kiñ yañaqlı, tügäräk başlı wä turı çäçle.

Törki xalıqlarnı nindi rasığa sanísı da zur bäxäslärne çığara.

Din 
Törki xalıqlarnıñ kübese Sönni Möselmannar. Ämma İranda wä Äzerbaycanda Törkilärneñ kübese Şiği Möselmannarı.

Çuaş, Ğağauz wä Yaqut xalqı Xristian dip sanala.

Şulay uq Şamanízm, Buddízm, Baha wä Yähüd dine tarafdarları da beraz bar.

Monı da qara 
 Turançılıq
 Törki däwlätlär
 Törki tele

Päräwezdä 
 «Türk Haber» – Bar Törkilär turında xäbärlär
 «Türkic World» – İnclizçä

Төрки халыклар
Xristianlıq

Xristianlıq, Dönyada iñ kiñ taralğan dürt dinneñ berse (Yähüdi, Buddizm häm Íslam belän berrättän).

Xristianlıq çığanığı bulıq – İzge yazu (Biblia, Täwrät) tora; Xristianlıq 1. yözdä barlıqqa kilä häm Urta Diñgez buyı xalıqlarında tarala başlí. Xristianlıq dogmatlarınıñ ayırım öläşlären törleçä añlatu 11-16. yözlärdä oyışqan töstä 3 tarmaqqa: Ortodoks Xristianlıq (Pravoslavie), Katolisizm häm Protestantlıq büläenügä kiterä. 17. yözneñ 2. yartısında Ortodoks Xristianlığınnan iske din din tarafdarları (Urısça: старообрядчество) ayırılıp çığa. 17-20. yözlärdä Protestantlıqnıñ küp kenä yaña yünäleşläre tua (Baptizm, Adventizm, İllelekçelek h.b.).

Tatarstanda Xristianlıqnıñ östenlek itüçe yünäleşe bulıp Urıs Ortodoks Çirkäwe sanala.

Дин
Qırım

Qırım ul Qara diñgez  tönyaq yarında   urnaşqan yarımutraw. Qırım krizısı häm ütkärelgän Qırım statusı turında referendum näticäsendä Qırım Cömhüriäte Rusiä eçenä kerä.

Cäğräfiä 
Qırım alanı 25 900 km² zurlığında: Tönyaqtan Könyaqqa  200km wä Çığıştan Batışqa 325km ozınlığında. Çik ozınlığı 2500km çaması. Alannıñ 72%ın tigezlek, 20%ın tawlar wä 8%ın küllär ala.

Tarix 
1944 yılnıñ 18 mayda Sovet ğäskärläre Qırım Tatarlarını Urta Aziägä sörälär, küçerü waqıtında Qırım Tatarlarınıñ yartısı wafat bula.

1985 yılda Qırım tatarlarına kire üz watanına qaytırğa röxsät itelä.

1992 yılnıñ  5 mayına Qırım Cömhüriäte üzidäräne iğlan itkän.

Xalıq 

2000. yılğı beleme buyınça 260 800 Qırımtatar yäşi.

2001.. 
yılğı beleme buyınça 2 024 056. Urıslar (58,5 %), Ukrainnar (24,3 %), Qırımtatar (12,1 %), Beloruslar (1,4 %), Tatarlar (0,5 %) wä başqa xalıqlar.

Monı da qara 
 Qırım Tatarları
 Tatarlar

Şähärlär  
Yalta, Keriç, Baqçasaray

Päräwezdä 

 Qırımtatar Milliy Meclisi 
 International Committee for Crimea, İnglizçä
 Qırım xarítası
 Tatar.Net: säxifälär cíıntığı 
 Dmoz.org: Qırımğa bağışlağan säxifälär

Möxäcirlär 

 Kanada
 Almanía
 Rumınía
 Törkiä: Ankara, Catalca, Ístanbul , Tekirdag , Emel Vakfi
 AQŞ: KTAB , DOST Kirim
 Batış Awrupı 

Кырым
Кара диңгез
Аурупа ярымутраулары
Timişoara

Timişoara (Romança: Timişoara, Almança: Temeswar/Temeschwar/Temeschburg, Macarça: Temesvár, Serbçä: Temišvar, Törekçä: Tamışvar-Temeşvar) ul Batış Romaniäda Banat töbägendä Timiş cirlegeneñ ber şähäre.

Şähär iseme Timişel yılğa isemennän çıqtı, wä bügen bu yılğa Bega isemen yörtä.

Taríx 
 1019 – Bízantí imperatorı Basil II Timisoara qalasın sala, ul şähär Dibiscos/Bisiskos/Tibiskos/Tibiskon/Timbisko/w.b. isemnär belän istälängän. Qayber taríxí istäleklär bu yıl belän kileşmilär.
 1154 – Şähärgä Karlowitz şähärennän âl-İdrisi atlı Ğäräp cäğräfiäçe kilä, wä şähärne «baylıq birüçe... şatlıq şähäre» dip atí.
 1241 – Qalanı Tatarlar cimerälär dilär, monda Moğol ğäskärlären añlarğa kiräk inde.
 1307 – Macarstannıñ Charles I taştan yaña qala sala wä üz xanlığınıñ başqalası itep quya.
1552 yılda Timişoara töreklär tarafınnan basıp alına häm aldağı 164 yıl däwmında ul Ğosmanlı impiriäseneñ Temeşwar wiläyäte başqalası bulğan. Awstriä-Törkiä suğışı näticäsendä (1716-1718) şahär Habsburglar qulına küçkän häm XX ğasırnıñ başına qädär Awstriäneñ ber öleşe bulğan. Habsburglar däwrendä şähär qälğädän ilneñ iqtisadıy häm sänäği üzägenä äwerelgän: küpsanli fäbrik-zawutlar tözelgän, ictimaği tıranspırt häm ilikterik yaqtırtu kertelgän, timer yul ütkärelgän. Qälğä qorılmaları 1892-1910 yıllarda sütelgän.

Awstriä-Macarstan däwläte targalğanda 1918 neñ 31 ükäbrendä biredä Banat Cömhuriäte iğlan itelgän, läkin ul cömhüriät ozın ğömerle bulmıy; 15 nçe nüyäberda Sirbiä ğäskäre Banatqa kerep anı yuq itä. 1919 da şähär romannar qulına; Versal häm Trianon kileşüläre buyınça şähär Romaniäneñ ber öleşe dip tanıla.

1920 dä Timişoarada därelfönün nigezlänä.

1944 neñ 23 awgustında moñarçı Öçençe Reyx yağında suğışqan Romaniä Hitlerğa qarşı ittifağına quşıla. Ul xäbärgä ğäcäpsengän wermaxt ganizunı suğışsız täslim buldı. Ämmä şähärne kire qaytarırğa tırışqanda alman-macar ğaskärläre (häm alarğa qarşı suğışqan İttifaqçılar aviatsiäse) şähärgä zur zıyan salğannar.

Xalıq 

Millätlär: 86.79% — romannar, 5.12% — macarlar, 1.37% — almannar, 1.3% — serblar.

Mädäniät 
Şähär küpmillätle buluına säbäple, ul küpmädäniätle dä.

Şähärgä Parisdan Eifel kilep Bega arqılı küper salğan ide.

Päräwezdä 

 Şähär sähifäse 
 Timisoara Tourism  En

İskärmälär 

Румыния шәһәрләре
Başqort tele

Başqort tele ( ) yäki Başqortça ul Başqort xalqınıñ tuğan tele, Törki telläreneñ berse. Başqortstan respublikasında räsmi tel. Tatar telenä yaqın tora, bu ike teldä söyläşkän keşelär ber-beresen ciñel añlıy ala.

Tatarçadan ayırıluı 
 [z], suzıqlar arasında [d] awazları urınına [ð] awazı qullanıla wä "ҙ" xärefe belän yazıla:  "äz",  "adım",  "çista".
 [s] awazı urınına [h] yä isä [θ] qullanıla:  "su",  "aqsaq",  "as",  "awsaq ağaçı",  "basu".
 [ç] awazı urınına [s] qullanıla:  "aç",  "öç".
 Başqortçada [y] awazı qullanıla, "c" [ʝ] awazı yuq:  "ciz". Bu awazğa tura kilgän xäref tä säfsim yuq.
 küplek quşımtasıları wä bütän postfixlar Tatarçadan yış qına ayrıla:  "süzlär",  "tawlar",  "atlar",  "keret".
 xäzerge Başqort tele Urısälif (kirillitsa) belän yazıla. Tatar telenän başqa, Başqortça Urısälif — tulıça fonetik yazuı.

Başqort teleneñ küp süzläre dä Tatarçadan ayrıla, mäsälän:  "şomırt ağaçı",  "tupıl ağaçı",  "çäpçek"  "yıraq",  "çükeş",  "döyä balası".

Başqort tele dialektları 
Başqort tele öç töp dialektqa bülenä. Batış dialektı Tatar telenä yaqınraq tora. Könyaq dialektında iñ küp keşe soyli, bu dialektnıñ nigezendä ädäbi Başqort tele qorılğan, küp sanlı Başqort yazuçıları (Mostay Kärim, Zäynäb Biişeva, Dawıt Yultıy häm başqalar) kitap yaza, gäzit-jurnallar näşer itelä. Çığış dialektında Başqortstan respublikasınnıñ Çığışında (Uçalı, Salawat, Dıwan, Mäçetle rayonnarında), Çiläbe (Arğayaş, Qonaşaq rayonnarı), Qorğan oblastlarında torğan başqortlar söyli. Çığış dialekt Tatar telenän iñ yıraq tora, qay ber oçraqlarda anı añnarğa qıyın. Qorğan oblastınnıñ Safakül rayonında torğan küp Tatarlar da şuşı dialektqa küçkän.

Monı da qara 
 Tatarça
 Başqort xalqı

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төрки телләр
Башкорт халкы
Tatarstan klimatı

Tatarstan klimatı, urtaça kontinental, çäye cılı, qışı urtaça salqın. Qoyaş radiasiäse häm atmosfera sírkulásiäse tö'sirendä formalaşa. Klimatqa urınnıñ reliefe, üsemleklär qaplamı, hídrografik çeltäre yoğıntı yasí. 20. yöz urtalarınnan başlap klimatqa keşelär eşçänlege tä'sir itä. Yıllıq ğomumí radiasiä 3900 MJ/m2 çaması, yıllıq radiasion balans 1350 MJ/m2. Qoyaş balqışı ber yılğa 2000 säğätkä yaqın. Közen-qışın, ğomumän, yıl däwamında cillär kübräk könyaq häm könyaq-könçığıştanraq isä. yaz häm cäy könnärendä tönyaq cilläre qabatlana. Köçle cillär qışqı aylarda küzätelä. Yılnıñ salqın waqıtında cömhüriät territoriäse Atlantik Okean (Íslandiä minimumı) häm Seber ([[Aziä maksimumı) hawa massaları tä'sirenä duçar itelä, şuña kürä hawa temperaturası könbatıştan könçığışqa taba töşä bara. cılı waqıtta sírkulásiä prosessları kimi, temperatura rejime farmalaşuına Qoyaş radiasiäse häm cirle faktorlarnıñ tä'sire arta. Hawanıñ urtaça temperaturası Ğínwarda -14°C, Yüldä 19°C; absolút minimum -52°C, absolút maksimum 40°C. Cılı könnär (temperatura 0°Ctan yuğarı) 198-209, salqınnarı – 156-167. Yıllıq yawım-töşem küläme 460-540 mm. İdel aldı, Çulman aldı töbäklärendä häm Çulman artyağınnıñ könyaq-könçığışında yawın-töşem kübräk. Yawım-töşemneñ 60-70% cılı waqıtqa turı kilä. Totrıqlı qar qaplamı Nöyäber axırında xasil bula, 140-150 köngä suzıla; tufraqta tuñ tiränlege 74-114 cm.

Татарстан
Qırım Tatarları

Qırım Tatarları (üzataması: Qırımtatarlar, Qırımlar) -   Törki xalıq.

1989. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu waqıtında 270.000nän artıq keşe terkälgän. Ukrainada (Qırım yarımutrawında, Xerson ölkäsendä), Rusiädä (nigezdä Krasnodar häm Stavropol kraylarında) häm Üzbäkstan (başlıça Tashkänt (Taşkent) belän Färğänä ölkälärendä) yäşilär. Törkiä, Romaniä häm Bolğarstandä dä Qırımtatar diasporaları bar.

Törkemnär 

Dala yaq (Noğay Tatarlar), Taw Aldı (Tatlar) häm Könyaq yar buyı (Yalıboylular) Tatarları subetnik törkemnärenä bülenälär.

Tel häm yazu 

Qırımtatar telendä söyläşälär. Yazuda 1926. yılğa qädär Ğäräp älifbasın, 1939. yılğa qädär Latin älifbasın (Yañalifkä oxşaş), 1940 Urıs älifbasın (östämä xäreflärsez, digraflarnı qullanıp), 1990. yıllardan qabat Latin älifbasın (Törek älifbası nigezenä Q häm Ñ quşqaç) qullanalar.

Din 

Möselman-Sönnilär. İslamnı Altın Urda däwerendä qabul itkän, dip uylanıla. İslamğa qädär Qırımtaralarnıñ babaları öleşçä Xristian yäki Yähüd dine totuçıları bulğan.

Atalar 

Qırımtatarlar etnogenezendä Xäzär, Qıpçaq, Nuğay, şulay uq cirle qäbilälärdän Tawır, Kimmeri, Törki Alan häm başqa qatnaşqan. Hunnarnıñ häm Skiflarnıñ yoğıntısı da bar. Berböten xalıq bularaq formalaşuları Altın Urda häm ul tarqalğanda Qırım Xanlığı däwerendä turı kilä.

Tarix 

Rusiä Qırım Xanlığın basıp alğaç, Qırımtatarlar 1850. yıllardan Törkiägä küçä başlıylar.

Zamança tarix 

1918. yılda yarım möstäqil Qırım Xalıq Cömhüriäte, 1921. yılda RSFSRda Qırım ASSR oyıştırıla; 1945.tä moxtar yuqqa çığarıla.

İkençe Bötendönya Suğışı barışında Qırım okkupatsiä waqıtında (1941-1943) Natsi propaganda säbäple küp Qırımtatarlar Almannar tarafında Sovet xökümäte häm Bolşevik partizannarı qarşı suğışalar, etnik çistartularda (Yähüdlär häm Urıslarğa qarşı) qatnaşalar.

Deportatsiä 

1944. yılnıñ Mayında Qırımtatarlar (238,5 meñ keşe) Qırımnan mäcbüri räweştä Seber, Urta Asiä häm Urta İdel buylarına sörelä. Ayawsız qırıs şartlarda ütkärelgän küçerü barışında häm sörgendäge berençe aylarda Qırımtatarlarnıñ çama belä yartısı ülä.

Reabilitatsiä 

1967. yılda Qırımtatarlarnıñ konstitutsion xoquqı çiklängän räweştä torğızılsa da, 1980. yıllarnıñ axırlarına qädär alarğa üz watannarına qaytu röxsät itelmi. Üz illärenä qaytqan Qırımtatarlarnıñ ber öleşe torğızu öçen köräşä. 1992. yılda Qırımğa Cömhüriät xäläte birelä.

1990. yıllardağı Üzbäkstanda etnik çistartular säbäple Färğänä üzenendä yäşäğän Qırımtatarlar Awrupağa küçte.

Links 
 Qırım Tatarlar 
 Official web-site of National Party of Crimean Tatars "Milli Firka"

Украина
Татарстан
Үзбәкстан
Rigoletto

Rigoletto (Риголетто). Giuseppe Verdi tarafınnan icat itelgän opera. Victor Hugonıñ Le roi s’amuse pyesasına nigezlängän. Operanıñ premyerası Teatro La Feniceta 1851 yelnıñ 11 martında ütä.

Rigoletto dönyada iñ popular operalar rätenä kerä.

İcat itü tarixı 

Verdi 1850 yılda La Fenice teatrı tarafınnan yaña opera yazırğa cälep itelä. Şunnan soñ Verdi berniçä avtornñ äsärlärenä möräcäğät itep qarıy. Läkin oçraqlı räweştä Victor Hugonıñ Le roi s’amuse äsären tanıp ala. Soñınnan avtor bu äsärne ’’iskitkeç qüätle noqtaları bulğanı… Syujetnıñ böyek, çiksez buluın’’ dip taswirlıy.

Läkin syujet iskitkeç qatlawlı bulıp çığa häm Verdi Fransiä tsensurasınnan şaqtıy cafa çigä.

Rollär

Eç‏tälek

Berençe Akt 
Berençe säxnä. Patşa saraendağı ber bülmä. Kenäz çirkäwdä kürgän tanış bulmağan çibärkäygä xuca bulu telägennan yana. Ul şulay uq Countess Ceranoğa tieşle tüläwlärne başqara. Rigoletto, şamaqaynıñ töp eşe – kenäzneñ küze töşkän qızlarınıñ irlären mısqıllaw bula. Şulay uq ul, kenäzgä qaysılarıñ üterü turında kiñäşlär birä torğan bula. Çirkäw qızınıñ atası, Graf Monterone Kenäzne qähärli.

İkençe säxnä. Uram. Säxnäneñ yartısı diwar belän bülengän, anda Rigoletto işegaldınıñ ber küreneşe. Şul qähär turında uylağanda, şamaqayğa bandit Sparafucile möräcäğät itä häm üzeneñ xezmäten täqdim itä. Rigoletto, asqa töşep, qızı, Gildanıñ xälen belep çığarğa bula. Qızıñ ul keşe küzennän häm, berençe çiratta, Kenäz qaraşınnan. Bu qıznıñ keşe aldına, çirkäwdän qala, çıqqan çağı bulmıy. Rigoletto kitkäç, Kenäz bülmägä kerä häm şul waqıtta Gildanıñ xezmätçesenä çirkäwdä kürgän yegetkä ğaşiyk buluıñ häm mäxäbbät tarıxın işetä. 

Gilda yegetne yaratu seren açqanda, Kenäz küz aldıña küreñä häm qıznı çin-çinlap yaratuın äytep birä. Soñınnan Kenäzne qıznı çit keşelär urlıy.

İkençe Akt 
Kenäz Gilda’nıñ urlanuın işetä. Läkin küpmeder waqıt ütkäç qız sarayğa kiterelä. Şul waqıtta Kenäz qız mäxäbbäte xaqına böten baylığınnan waz kiçä aluın söyli. Qız atası yanına qaytıp, anıñ eşennän oyalğanıñ äytep birä. Säxnä azağında Rigoletto Kenäzdän üç alaçağına ant birä.

Öçençe Aqt 
Uram. Sparafucile’nıñ yort küreneşe. Rigoletto Gilda belän kilep kerä. Gilda Prinsqa qarata mäxäbbät xise belän yana. Kenäz operanıñ iñ matur ariäläreneñ bersen başqara. Bu ariädä süz xatınnarnıñ xıyänät xolqı turında bara. 

Rigoletto bandit belän qunaqnı üterü turında satulaşa. İr kiemenä kienderep, Rigoletto qızın Veronağa cibära. Qız söygänenä qurqınıç anuın toyımlıy. Rigoletto Kenäzne üterü xaqıñ 20 skudi itep bilgeli. 

Kük kükri. Kenäz Superficile yortında tön qunarğa bula. Gilda kire öygä qaytırğa bula, häm kinät bandintnıñ keşe üteräçägen işetp ala. Qız, ir kiemnärenä kiengän kileş, bülmägä kerä. 
20 skudinı alğaç bandit mäyetne Rigolettoğa birä. Şul minutta ul Kenäz ariäsen tanıp ala, häm mäyetne açqaç, qızın tanıy. Qız, sonğı sulışın alıp, söygäne xaqına ülüena şat buluıñ äytä. Rigoletto ’’Läğnät’’ dip qıçqıra.

Reference 

Музыка әсәрләре
Опера
Nurlat rayonı

Nurlat rayonı, Tatarstannıñ könyağında urnaşqan, Samara ölkäse belän çiktäş. 1930. yılnıñ Öktäber rayonı bularaq oyıştırıla (1997. yılnıñ 10. Dekäberenä qädär şul isemdä). Mäydanı – 2293,8 km2. Xalqı – 1989. yılda 54,4 meñ keşe (Tatarlar 44,2 %, Çuaşlar – 29,1 %, Urıslar – 25,6 %), 2000. yılda 30,0 meñ keşe (Nurlat şähärendä yäşäwçelärne sanamíça). 88 toraq punktı berläşterä. Üzäge – Nurlat şähäre.

Reliefe – tigezlek, bieklege 100-150 m). Zur Çirmeşän yılğası, anıñ quşıldığı Zur Sölçä suı häm Qondırça yılğası ağa. 
Cirläre kübesençä seltesezlängän, tipik, kölsulanğan qara, qara töstäge bolın, qarasu-sorı urman tufraqlı. Territoriäseneñ 43,9% urmannar üsä. Näft, gaz, torf, betonitlı balçıq yatmaları bar. Rayonda näft çığarıla. Nurlat şähärendä sänäğät şirkätläre, rayonda urman xucalığı eşli. 2002. yılda awıl xuçalığı 121,2 meñ ha cir bili, ş.i. sörü cirläre 91.5 meñ ha. Saban bodayı häm közge boday, arış, solı, tarı, borçaq igelä, şikär çögendere, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq, duñğız asrala.

Nurlat rayonı territoriäsennän Sember-Ufa timer yulı, Çístay-Nuralt automobil yulı uza. 2000. yılda 64 ğomumí belem birü mäktäbendä 10728 uquçı uqí. 52 kitapxanä, 61 klub, 546 urınlı 5 xastaxanä xezmät kürsätä. Tatarça Duslıq, Urısça Дружба, Çuaşça Туслӑх gäzetläre näşer itelä.

Татарстан районнары
Balet

Balet (Fransuzça: ballet, İtaliança: balleto – biim), säxnä sänğäteneñ eçtälegen muzıkal-xoreografik sürätlär yärdämendä tawirlağan töre.

Balet töşençäse 16. yözneñ 2. yartısında İtaliada barlıqqa kilä, 17. yözdä başlıça Fransíada, 18-19. yözlärdä Awrupanıñ başqa illärendä dä üsep kitä. 19. yözneñ 2. yartısında Räsäydä yaña üseş ala. Zamança baletkä stil, janr häm formala törlelege xas.

Tatar balet sänğäte 20. yözneñ 20-30. yıllar başında muzıkal dram teatrı säxnäsendä quyılğan muzıkal dramadağı xoreografíä küreneşläre nigezendä tua. Baletneñ janrınıñ berençe ürnäge "Şüräle"neñ köyen 1941.dä Färit Yarullin ícat itä. 1945. yılda bu balet quyıla.

Monı da qarağız 
 Rudolf Nuriev

Балет
Qazansu

{{Карточка
|класс_вверху     = fn
|вверху           = Qazansu
|стиль_вверху     = background-color:#0070ff; color:white

|вверху2          = 
|стиль_вверху2    = background-color:#0070ff; color:white

|название2        = 
|стиль_названия2  = background-color:#ECEEF4;

|изображение      = 
|размер           = 300px
|стиль_подписи    = font-size:85%
|подпись          = 

|стиль_заголовка    = background-color: #7793E0; color:white
|стиль_меток   = background-color: #ECEEF4; font-color: black; font-weight:normal
|стиль_текста   = background-color: white; font-weight:normal

|заголовок1   = 
|метка2  = Yılğa başı
|текст2     = Tatarstan, Arça rayonı
|метка3  = Ozınlığı
|текст3     = 140 км
|метка4  = Basseyn məydanı
|текст4     = 2 600 км²
|метка5  = Basseyn
|текст5     = Kaspiy din̨geze
|метка6  = Archipiélago
|текст6     = 
|метка7  = Islas (límite)
|текст7     = 
|метка8  = Ecorregión
|текст8     = 
|метка9  = Cuenca hidrográfica
|текст9     = 
|метка10 = Nacimiento
|текст10    = 
|метка11 = Desembocadura
|текст11    = 
|метка12 = Cambia de nombre
|текст12    = 

|заголовок13   = 
|метка14 = País(es)
|текст14    = 
|метка15 = 
|текст15    = 
|метка16 = Subdivisión(es)
|текст16    = 
|метка17 = Municipio (s)
|текст17    = 
|метка18 = Coordenadas
|текст18    = 

|заголовок19  = 
|метка20 = Tipo
|текст20    = 
|метка21 = Subdivisiones
|текст21    = 
|метка22 = Mares próximos
|текст22    = 
|метка23 = Islas interiores
|текст23    = 
|метка24 = Ciudades costeras
|текст24    = 
|метка25 = Ciudades próximas
|текст25    = 
|метка26 = Ríos drenados
|текст26    = 
|метка27 = Afluentes
|текст27    = 
|метка28 = Efluentes
|текст28    = 

|заголовок29  = 
|метка30 = Longitud
|текст30    = 
|метка31 = Superficie 
|текст31    = 
|метка32 = Volumen
|текст32    = 
|метка33 = Caudal medio
|текст33    = 
|метка34 = Anchura máxima
|текст34    = 
|метка35 = Separación mínima
|текст35    = 
|метка36 = Longitud costa
|текст36    = 
|метка37 = Profundidad
|текст37    = 
|метка38 = Altitud
|текст38    = 

|заголовок39  = 
|метка40 = Golfos y bahías
|текст40    = 
|метка41 = Cabos
|текст41    = 
|метка42 = Estrechos
|текст42    = 
|метка43 = Penínsulas
|текст43    = 
|метка44 = Otros accidentes
|текст44    = 

|заголовок45  = 
|метка46 = Descubrimiento conocido
|текст46    = 
|метка47 = Primer navegante conocido
|текст47    = 
|метка48 = Navegantes famosos
|текст48    = 
|метка49 = Área protegida
|текст49    = 
|метка50 = Vía navegable
|текст50    = 

|метка51 = 
|текст51    = 
|метка52 = 
|текст52    = 
|метка53 = 
|текст53    = 
|метка54 = 
|текст54    = 

|метка60 = Coordenadas
|текст60    = 

|заголовок66 = 

|текст67=
|текст68=

|текст69 = {{#if:|
|текст70 = {{#if:|
|текст71 = {{#if:|
|текст72 = 
Qazansu yä Qazan yılğası, İdelneñ sul quşıldığı. Arça Rayonınıñ Bimär awılı yanında başlana. Qazan Kremlen uzıp, İdel yılğasına (Kuybışev susaqlağıçına) qoya. Ozınlığı 140 km, bassínınıñ mäydanı 2600 km2. Töp quşıldıqları: İä, Kesmäs, Şimäk, Sölä yılğaları. Maksimal su çığımı 299 ''m3.s (1979). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 400-1000 mg/l. Su ağışı salmaq. Tatarstanníñ tabiğät istälege (1978).

İdel-Ural yılğaları
Qazaq tele

Qazaq tele yäki Qazaqça  (Қазақ тілі, Qazaq tili, Qazaqşa) - Qazaqstan Cömhüriäteneñ däwlät tele, şulay uq Üzbäkstanda, Qıtayda, Räsäydä söyläşüçelär bar. Törki tellärneñ qıpçaq astörkemenä kerä. Tatar, qırımtatar, başqort, qaraçay-balqar, qomıq tellärenä yaqın.

Yazılış 
Qazaqça yazu öçen Urısälif, Latinälif (Törkiädä) wä Ğäräpälif (Qıtay, İran, Äfğänstan) qullanıla.

Urısälifle yazu 9 östämä xäref täläp itä:

<font face="Arial Unicode MS"> Әә, Ғғ, Ққ, Ңң, Өө, Ұұ, Үү, Һһ, Іі

Şul uq waqıtında Latinälifkä küçärgä täqdimnär bar.

Monı da qara 
 Qazaq xalqı
 Suhbat.com Qazaqcha Forum

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төрки телләр
İvan IV

İoann Vasilyeviç yä İvan IV (Urısça: Иоанн Васильевич Tatarlarda Yawız İvan, Mödhiş İvan, Urıslarda İvan Grozní (Иван Грозный))(1530-1584), Mäskäw kenäzlegeneñ Böyek Kenäze (1533. yıldan), 1547. yıldan patşa. Kenäz Vasili III'neñ ulı.

Qazan Xanlığı 
1545. yıldan Qazan Xanlığın yawlap alu höcümnären oyıştıra (q. Qazanğa Urıs däwlätneñ yawları). 1552. yılda zur suğıştan soñ Mäskäw ğäskäre Qazannı yawlap ala. 1556. yılda Ästerxan Xanlığı da Mäskäwgä buysındırıla. Elekke Qazan Xanlığındağı cirle xalıqlarnıñ baş kütärülären ayawsız bastıra (q. Qazan cirlärendä azatlıq suğışları). Qazan Xanlığı cirläre häm xalqı belän idarä itü öçen Qazan saray idaräxanäse buldırıla. Qazan, Zöyä h.b. şähärlärgä patşa isemennän idarä itüçe namestnik-voyevodalar bilgelänä. İvan IV zamanında elekke Qazan Xanlığı cirlären kolonílaştıru, xalqın çuqındıru häm urıslaştıru säyäsäte başlanıp kitä.

Россия тарихы
Aqtanış rayonı

Aqtanış Rayonı (Rus: Актанышский район (Aktanışskiy rayon)).

Taríxı 

TRnıñ yıraq könçığışında urnaşqan, Başqortostan belän çiktäş. 1930. yılnıñ 10. Augustında oyıştırıla. 1963. yılnıñ 1. Fevrälendä rayon tarqatıla, bilämäse Minzälä Rayonına birelä. 1965. yılnıñ 12. Ğinwarında yañadan torğızıla.

Cäğrafiäse 

Öske yöze – qalqulıqlı tigezlek (bieklege – Kama häm Ağidel üzännärendä 60 m çaması, könyaqta 160-235 m). Kama yılğası (Tübän Kama susaqlığıçı), Ağidel yılğası häm quşıldağı Sön yılğası ağa. Rayon küllärgä bay. Tönyaq-könbatışta Külägäş sazlığı. Cirläre kübesençä seltesezlängän, kölsulanğan häm qara tufraqlı. Territoriäseneñ 9,6 % da urman. Torf, çuyır-taş, qom yatmaları bar.

İqtisadı 

Aqtanış awılında şänäğät şirkätläre eşli. 2002. yılda awıl xucalığı 124,1 meñ ha cir bili, ş.i. 93,1 meñ ha sörü cire. Saban bodayı, arış, arpa, solı, borçaq igelä, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq asrala. Ağidiel buyında Äcäkül pristane. Aqtanış hawa alanı. Aqtanış rayonı cirennän Qazan-Ufa automobil yulı uza.

Mädäniäte 

2000. yılda 67 ğomumí belem birü mäktäbendä 5180, hönär mäktäbendä 391 uquçı uqí. 40 kitapxanä, 64 klub, 291 urınğa isäplängän 5 xastaxanä bar.

Актаныш районы
Şota Rustaveli

Şota Rustaveli (Görceçä: შოთა რუსთაველი, ?-?) — Görce (Gruzin) säyäsätçe häm 12. yözdäge şağir, Yulbarıs tiresendä batır epik poemasınıñ autorı.

Rustavelineñ biografiäse çınlap açıq tügel. Rustaveli Görce kenäze, Tamar şahinäneñ qaznaçısı (Mechurchletukhutsesi) bulğanı, Yunanstanda (Gresiädä) uqığanı, Yerüsälemdäge İzge Xäç monastırendä freskalar yasağanı dip uylanıla. Ber freskada Rustaveli üze sürätlängän. İkençe isem, Rustaveli, familiä tügel, bu borınğı Rustavi qalasınnan çığışınnan, Görceçä Rustaveli Tatarça Rustavi-le-gä turı kilä. Poemasınnan anıñ Axaltsixe ölkäsennän çığışı turı kilä.

Rustaveli üz poeması Yulbarıs tiresendä batır (Vepxis Tqaosani, ვეფხის ტყაოსანი) belän dönyawi dan qazana. Şundí poemada Farsı batırları Avdandil belän Tariel därtläre häm macaraları sürätlängän. Poemada 16 icekläp 1637 strof. Original saqlanmağan, poema qulyazma küçermälärdä birelä. Törle küçermälärdä törle östämälär häm däwamnar (Omaniani isemendä) tabılalar. 
Ruxanilar bu äsärgä qarşı çıqqan, çönki poema dönyawi icat buluı säbäple, Xristian xäzinälären çağılamağan. Monnan tış, Rustaveli yazğança, ul original Farsı proza xikäyäsen tapqan häm şiğri yullarğa küçerelgän. farsı originalı tapmağan.

Язучылар
Сәясәтчеләр
Гөрҗистан тарихы
Ruslar

Urıslar (üzatama: русские, russkiie), Slavän xalqı. 

1989. yılda Sovet Berlegendä ğomumi sanı 145,16 million keşe, ş.i. Räsäydä 119,87 million, Tatarstanda 1,157 million keşe. Urıs telendä söyläşälär. Dinnäre – Xristian dineneñ Pravoslavie  tarmağı. Millät bularaq, Ukrain häm Belarus xalıqları kebek ük, Könçığış Slavân qäbiläläre berdämlekläreneñ tarqaluı barışında borınğı Kiev Ruse kenäzlege cirlegendä barlıqqa kilä. Tarixi-etnik bilämälre zurayu häm başqa qäbiläläre belän quşılu barışında Tönyaq, Könyaq häm Urta Urıs söyläme könküreş törkemnärenä ayırıla. İdel buyında Urat Urıs söyläm törkemeneñ berniqädär üzençälege bar. Xäzerge Tatarstan cirlärenä Urıslar XV ğasırdan küçep utıra başlıylar. Qazan xanlığı yawlap alınğannan soñ (1552.), alanıñ küçenü xäräkäte tağı da köçäyä. Cirle Törki häm başqa xalıqlar belän aralaşu näticäsendä Urıslar etnokultur üzgäreşe kiçergännär (bu yöz-qiäfät, tormış-könküreş ğädätläre, kiem-salım, azıq-tölek häm başqa çağıla). Üz näwbätendä Urıslarnıñ İdel-Ural xalıqlarınıñ tormığı-könküreşenä, tel-söylämenä, matdi häm ruxi tübänäyüenä yoğıntısı bar.

Monı da qara 
 Urıslaştıru

Халыклар
Bua

Bua, respulika qaramındağı şähär (2000. Yülennän), Bua Rayonı üzäge. Tatarstannıñ könyaq-könbatışında (Qazannan 137 km), Zöyä yılğasınıñ sul quşıldığı Qarlı suı buyında urnaşqan. Sember-Zöyä timer yulındağı stantsiäse. Xäzerge Bua urındağı berençe awılğa 17. yöz urtalarında nigez salınalar., 1780. yıldan Sember namestniklığınıñ öyäz, annarı guberna şähäre. 1920. yıldan TASSRda, 1920.-30. yıllarda kanton, 1930. yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 8,8 q. km. Xalqı 1989. yılda 16,8 meñ keşe (Tatarlar – 62,3%, Ruslar – 25,5%, Çuaşlar – 10,9%), 2000. yılda 18,4 meñ keşe. Elekter-mexanik zavodı; tasma tuqu, mamıq, tämäke fabrikları, it kombinatı, may-sır, çüprä häm şikär zavodları. 8 ğomumi belem birü mäktäbe, 1 hönäri mäktäp, veterinär texnikumı, meditsina mäktäbe. 2 mädäniät yortı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı. Rayon üzäk xastaxanäse. Möräy mädräsäse binaları kompleksı, mäçet. Troitsa çirkäwe – 19. yöz-20. yöz başları arxitektur üzäge.

buada.ru
Bua şähäre sajt hem forum
буа.рф
Минзәлә

Минзәлә (, ) — Татарстан Республикасы Минзәлә районының үзәге, Казаннан көнчыгышка таба 292 км урнашкан. Кама буенда, Минзәлә елгасының түбән ярында, Түгәрәк Күл тимер юл станциясеннән 65 км көнчыгышка таба Әгерҗе-Акбаш линиясендә урнашкан. Аэропорт. Яр Чаллы – Уфа автомобиль юлы.

Халык саны — 16 474 кеше.

Тарих 

Шәһәргә 1584 – 1586 елларда татар-башкортка каршы сугышырга ныгытма буларак нигез салынган. 1781 елда Уфа губернасының өяз шәһәре статусын ала.

Халык 

Төп милләтләр: 
 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 46,8%, руслар — 49,3%, чирмешләр — 1,6%.
 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 45,2%, руслар — 50,2%, чирмешләр — 1,7%.

Сәнәгәть 
Минзәлә – җирле чималны эшкәртүче ширкәтләре булган авыл хуҗалыгы районы үзәге. 
 "Хуҗәмәт ремонт-механик заводы" ААҖ
 Минзәлә аракы-ликер заводы
 Минзәлә май-сыр комбинаты
 "Минзәлә икмәк заводы" ААҖ
 "Минзәлә урман хуҗалыгы" ФДУ

Авыл хуҗалыгы 
Язгы бодай, арыш, арпа, солы, карабодай, борчак, тары үстерелә. Терлекчелекнең төп тармаклары: ит, сөт җитештерү, дуңгызчылык.

Мәдәният 
 Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры.
 Туган якны өйрәнү музее
 Муса Җәлил мемориаль музее

Мәдәни мирас объектлары 
 Мәчет, 1910 ел (Ленин урамы, 61) — шәһәртөзүчелек һәм архитектура һәйкәле, төбәк (җөмһүрият) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.

Мәгълүмат чаралары 
 «Минзәлә» газетасы 
 «Минзәлә дулкыннары» телерадиокомпаниясе

Мәгариф 
 Минзәлә педагогия көллияте
 Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумы
 Минзәлә медицина училищесы

Дин

Ислам 
 Минзәлә мәчете

Православие 
 Минзәлә Изге Николай чиркәве
 Минзәлә Казан Изге Ана иконасы чиркәве

Муса Җәлил Минзәләдә 

Татар шагыйре Муса Җәлил, Бөек Ватан сугышы башлангач, үз теләге белән сугышка җибәрүләрен сорый. 1941 елда Минзәлә шәһәренә вакытлыча күчерелгән Мәскәү хәрби-сәяси училищесынең сәяси җитәкчеләр (политруклар) составын әзерләүче кыска сроклы курсларында укып, «өлкән политрук» дәрәҗәсе ала. Минзәлә шәһәрендә 1941 елның ноябрь, декабрь айларында була. Шәһәргә багышлап язылган шигырьләре аерым китап булып нәшер ителгән.

Танылган шәхесләр 
 Вячеслав Шугаев, язучы.
 Валентин Ерашов, язучы.
 Виктор Тёмин, фотограф.
 Ольга Ильинская, микробиолог.
 Рөстәм Тарико, «Русский Стандарт банкы» ЯАҖ директорлар шурасы рәисе.
 Владимир Бауман
 Лидия Смирнова, кино һәм театр актеры, ССРБ халык артисты (1974), Сталин премиясе лауреаты (1951).
 Александр Сливко
 Алмаз Миргаязов, «Китап» радиосы  баш мөхәррире (2020 елдан).

Моны да карагыз 
 Минзәлә ярминкәсе
 Бөгелмә-Минзәлә тимер юлы

Искәрмәләр

Сылтамалар 
http://www.tatmedia.com/tat/region/156 

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Муса Җәлил
Bögelmä

Bögelmä, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Bögelmä rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 333 km), Dala Zäye yılğasınıñ uñ quşıldığı Zäy suı başlanğan urında urnaşqan. Sember-Öfä timer yulında stansiya.  Bögelmä 1736 yılda Tatar awılı bularaq mäğlüm. 1781 yılda Öfä namestniklegeneñ öyäz şähäre, 1806 yıldan Orenburg, 1851 yıldan Samara gubernalarında. 1920 yıldan Tatarstanda, 1920-1930 yıllarda kanton, 1930 yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 26 km2. Xalqı – 1989 yılda 89,6 meñ keşe (Urıslar: 63%, Tatarlar: 26,1%), 2000 yılda 93,7 meñ keşe.

Bögelmä – Tatarstanda iñ ere näft sänäğäte üzäge. Maşinalar tözü, metall eşkertü (mexanik, "Nefteautomatika", elektrotexnik, remont-mexanik zavodları), tözü materialları sänäğäte (timer-beton häm kirpeç zavodları, tözü konstruktsiäläre kombinatı), ciñel sänäğät (cihaz häm tegü fabrikaları) häm azıq-tölek sänäğäte (may-sır, it kombinatları), sıra, likör-araqı zavodları häm başqa) nıq üskän.

Näft Sänäğäteneñ Fänni-Tişerenü häm Proyektlaw institutı, Bötenberlek Fänni-Tikşerenü Näft institutınıñ "Tabiği bitum" problemnäre komplekslı bülege, "Tatneftegeofizika" citeşterü berläşmäse. Hönär-pädogogik kolleje, maşina tözü texnikumı, meditsina häm pädagogika kölliätläre, 18b ğomumi belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Mädäniät yortı. Urıs dram teatrı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı, Jaroslav Haşek muzeyı.
Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe

Татарстан шәһәрләре
Татарстан район үзәкләре
Söyembikä

Söyembikä citkän bulmağan ulı Ütämeşgäräy xan waqıtında Qazan xanlığı patşa–bikäse (1549.-1551.). Yäşäw yılları açıq tügel, 1516.-1520. yıllar tiräsendä tuğan bulsa, wafat bulu bötenläy belgeses, 1552. yıldan soñ.

Äwwäle Söyenbikä digän isemne xalıq üz beldege ilä Söyembikä dip, yäğni söyekle, söyügä layıq itep üzgärtkän.

Söyembikä ul Yosıf bäk qızı ide. Qazan xannarı Canğäli (1533.-1535.), Safagäräy (1536.-1549.) häm Şahğäli (1553. yıldan soñ) xatını.

1550. yılda patşalıqtan töşerelä. wä 11. Augustta ulı Ütämeşgäräy belän bergä Mäskäwgä ozatıla. Xalıq telendä Söyembikägä bağışlamğan riwäyätlär saqlana, ş.i. Qazan Kirmänendäge manarağa bäyle riwäyät.

Nindi şartlarda wafat buluı açıqlanmağan. Ber faraz buyınça, 1570. yılda Urıs patşası ämere belän ağu eçertep üterälär.

Monı da qara
 Söyembikä manarası
 Qazan xannarı

Татарстан тарихы
Татар шәхесләре
Urıs tele

Urıs tele (русский язык , russkij jazyk), Urıs xalqınıñ milli tele, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 6 räsmi telennän berse, elekke SSSR-da häm Warşaw blogında yäşägän xalıqlarnıñ millätara aralaşu çarası, Tatarstanda ike däwlät telneñ (Tatar tele belän berrättän) berse. Hind-Awrupa telläre ğäilälegenä kerä. Slaván telläreneñ Könçığış törkemenä qarıy. Urıs teleneñ nigeze itep Urta Urıs söyläşäläre alınğan. Yazuı – Kiril älifbası.

Monı da qara: Urıslar.

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Çuaş tele

Çuaş tele, Çuaş xalqınıñ tele, Törki tellär törkemenä kerä. Hunnar häm Bolğarlar tellärennän çığarılıp uylanıla.

İke söyläşgä bülenä: 
 Tübänge – ulaşıp söyläşü
 Yuğarı – olaşıp söyläşü

Ädäbi tel ul Tübänge söyläm nigezendä barlıqqa kilä.

Fin-Uğır törkemendäge tellärneñ häm Tatar teleneñ köçle yoğıntısında üsä. Söylämendä Urıs, Çirmeş w.b. tellärdän alınmalar küp. Ğäräp-Farsí süzläre dä bar.

Älifba 
Älifbalarsı 1873. yılda Urısälif nigezendä İ.Y. Yakovlev tarafınnan tözelä.
 А Ӑ(Ă) Б В Г Д Е Ё Ӗ(Ĕ) Ж З И Й К Л М Н О П Р С Ҫ(Ç) Т У Ӳ(Ÿ) Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
 а ӑ(ă) б в г д е ё ӗ(ĕ) ж з и й к л м н о п р с ҫ(ç) т у ӳ(ÿ) ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Tatarçadağı q,ğ Çuaşçadağı x"ğa turı kilä, ä — e, a — a, e,ö — ĕ, ı,o — ă, u — у, ü — ÿ, c — ç.

Monı da uqı 
 Çuaşlar

Wiki 
Çuaş Wikipedia
 Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
 Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах
 Общая лексика чувашского и германских языков

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төрки телләр
Идел-Урал телләре
Эчер

Эчер (маҗарча Ecser, словакча Ečer) — Маҗарстанда, Будапешт янында урнашкан кечкенә авыл.

Галерея 

Маҗарстан торак пунктлары
Алман теле

Алма́н теле́, немец теле (алм. Deutsch, deutsche Sprache) — алманнар, австриялеләр, лихтенштейнлылар һ. б. халыкларның теле. Алман теле күп үзәкле тел булып тора, төрле төбәкләрдә күп стандарт юрамаларны кертә. Алмания, Австрия, Лихтенштейн, Швейцария, Люксембург, Бельгия дәүләтләренең рәсми теле. Шулай ук алман теле кайбер Европа һәм Европадан тыш илләрдә азчылык теле булып тора, мәсәлән, Румыниядә һәм Көньяк Африка Җөмһүриятендә һәм шулай ук Африкада Намибиядә милли тел булып тора. Латин әлифбасы кулланыла.

Грамматикасы 
Алман телендә исем сүзләрнең өч роды барː ир-ат, урта һәм хатын-кыз. Исем сүзләрнең берлек һәм күплек саны бар. Исем сүзләр килешләр буенча төрләнә. Исем сүзләр баш хәрефтән языла. Алман теле өчен берничә исем сүзне бер сүзгә кушып кушылма сүзләр формалаштыру хас. Мәсәләнː das Lehrbuch - дәреслек. Алман телендә билгеле булу һәм билгесезлек артикльләре кулланыла.

Әдәбият 
• В.Б.Медведев - НЕМЕЦКИЙ ЯЗЫК ДЛЯ ВАС/DEUTSCH FÜR SIE - Казань, 95 - АН Республики Татарстан, ФӘН
• С.А.Матвеев - Все правила немецкого языка + приложения - МːАСТ, 2016 - ISBN 978-5-17-098933-1
• С.А.Волина, Г.Б.Воронина, Л.М.Карпова - ВРЕМЯ НЕМЕЦКОМУ - МːИностранный язык, Лист-Нью, 2001 - ISBN 5-94045-057-1
• Ярцев В.В. - DEUTSCH FÜR SIE UND... - МːМосковский Лицей - ISBN 5-7611-0188-2

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге

arz:المانى
ba:Герман теле
bar:Deitsche Sprach
bat-smg:Vuokītiū kalba
cu:Нѣ́мьчьскъ ѩꙁꙑ́къ
fo:Týskt (mál)
hsb:Němska rěč
nn:Tysk språk
pap:Idioma alemán
ps:الماني
scn:Lingua tudisca
wa:Almand
Lufthansa

Deutsche Lufthansa AG — Алманиянең иң эре һава ширкәте.

Алманча Luft һава дигәнне аңлата, Hansa сүзе исә ирекле шәһәрләр берлегенә ияреп алынды.

Дөньяда зурлыгы буенча Lufthansa бишенче һава ширкәте булып санала. Африка, Америка, Европа һәм Азия кыйтгаларында, барлыгы 78 илгә очышлар оештырыла.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Һава ширкәтләре
Алмания
Şäriğät

Şäriğät (Ğäräpçä: شريعة ) İslam qanunnarınıñ tuplanması bula. Töp mäğnädä bu süz "turı yul" yäki "(çişmägä alıp barğan) döres yul"nı añlata ul.
Tulayım alğanda, şäriğät Allah Täğälädän bulğan cämäğät qanunlığı ul. Elek yähüdi şäriğät bulğan ide, soñraq nasara (xiristiän) şäriğäte üz köçenä kergän ide. Läkin Allah Täğälä İslam şäriğäten (İñ soñğı şäriğätne) barlıqqa kitergäçtän, elekke şäriğätlärneñ köçe betkän. 
Şäriğät törle keşe eşlärenä iğtibarlı: säyäsät, eşmäkärlek, kileşülär tözü, ğailä, censi mönäsäbät, tazalıq wä ictimağıy mäsälälärgä qädär.

Кайбер классик шәригать практикаларында кеше хокукларына каршы җитди бозулар бар.

Şäriğät qanunnarı däwlätneke yä keşeneke genä bula almıy. Çönki şäriğät däwlätkä dä, ayırım keşegä dä bäyle.
Şäriğät:
 Qor'än, 
 xädislär (päyğämbärebez Möxämmät (s.g.v.) häm anıñ säxäbäläreneñ süz dä eşläre), 
 İcma (berdäm fikerdä bulu, qonsensus), 
 Qıyas (oxşaşlıq buyınça fiker yörtü, analogia) 
 Ğädät häm meñellıq täcribäsenä (Mäzxäb, Bidağät, Täklid, İctihad) nigezlänä.

Íİslam şäriğäte bügenge köndä donyada kiñ taralğan xoquq sistemnarınnan berse. 
Möselman qanun beleme fikeh dip atala da 2 bülektän tora:
 Fikeh ısulı (Usul al-fiqh, أصول الفقه) — xoquq tamırları: çığanaqlar belän ısullarnı öyränü 
 Fikeh forığı (Furu' al-fiqh, فروع الفقه) — xoquq tarmaqları: ğämäli (praqtik) qağıydälär 
Şäriğät buyınça möselman keşeneñ barlıq eş - ğämälläre şuşı 5 törgä bülenä:
 farız (mäcbüri);
 wöceb (yarağan);
 xäläl (röxsät itelgän);
 xäräm (tıyılğan);

Şäriğät tärtibe şulardan tora:
 İqtisad.
1. Bank häm iminiät eşe (Riba, Möräbäh, Täkkäfül, Soquq)
2. Miras
 Säyäsät. 
1. Säyäsi eş
2. Başçılıq (Xakimiat, Xökümät, Ämirlek)
 Ğailä
1. Öyläneşü
2. Mähär (Birnä, Qalım)
3. Nikax
4. Nikax mötgäh
5. Censi mönäsäbät (Isullar)
6. Talaq
 Cinayät eşe
1. Zina
2. Cäza
3. Otış uyınnarı
 Näzaqät/Etiket
1. Censi büleneş
2. Mäxräm (Xärämlek)
3. Xörmät kürsätü
 Ğıybadät
1. Baliğ bulu
2. Täwxid
3. Namaz
4. Uraza
5. Zäkät
6. Xac
 Tazalıq
1. Päqlänü (Tähärät, Ğösel, Täyämmüm, Miswäk)
2. Aşaw (Çalu, İsertkeç, Duñğız ite)
3. Bädräf tärtibe
4. Näces
 Xärbi eş
1. Mämläkät
2. Suğış qolları.

Şäriğät ğasqäre, Motawa (ğäräpçä مطوعين‎‎ — motawwağin) şäriğät qanunnarın ütäleşen küzätüçe xärbi törkem. Íslam illärendä alar polisnıñ bülekläre itep sanala (mäsälän, Soğud Ğäräpstanda Şäriğät ğaskäre Yaxşılıqqa öndäw komitetı qaramağında eşli).
Motawanıñ töp burıçları şulardan tora: uramnar belän cämäğäti urınnarın küzätep eçkeçelek, xämer (narqutik) satu, zina qılu, tärtip bozu, urlaw oçraqların buldırmawı.
Şulay uq alar şikayät ğärizaların cıyıp tikşerenü eşlären alıp baralar. 
Östäwenä, qanunnarnı bozuçılarğa (qazıy qararı buyınça) cäza birelüe dä wazífası şul ğaskärgä yöklängän.
Şäriğät cäzaları bik tä tärtiplätüçän:
 zina qılır öçen 100 suğuğa qädär (Qor'än 24:2)
 yalğan şahitlek birer öçen 80 suğuğa qädär (Qor'än 24:4)
 urlar öçen qul kisügä qädär (Qor'än 5:38)
 telämiçä üterer öçen maxsus ıştraf(ğäräpçä ديت‎‎ ) (Qor'än 4:92) h. b.

Ислам төшенчәләре 
Шәригать
Xicab

Xicab ( — yawlıq, yapma) — İslamda törle kiem iseme, läkin bügenge köndä "xicab" süze ğädäti möselman yawlığın añlata.
Tatar xatınnarında yawlıq (xicab) kiyep yörü isä Allahı Täğälägä ışanuın belderä torğan borıñğı ğädät bula.

Möslimälär kiemeneñ başqaları:
 Nikab
 Borqa
 Çatır

 Abaya
 Päräncä
 Cilbäb
 Nikab

Cilbäb (ğäräpçä جلباب) diep möselman xatınnarnıñ ozın külmäge atala. Zamança cilbäb yöz, baş, qullar wä ayaqlardan qala, başqa urınnarnı qaplıy. Baş östenä maxsus şarf kebek äyber kiälär. İslam qanunnarına turı kilä torğan külmäk bu. Şuña kürä, İndonesiädän alıp Zanzibarğa xätle faydalana.
Ык (Чулман кушылдыгы)

Ык елгасы (лат. , , ) — Чулманның сул кушылдыгы.

Башкортстан Республикасында башлана, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгын кисеп үтә, елга тамагы Минзәлә районының Бикбау авылыннан көнчыгыштарак. Озынлыгы 436 км (Татарстанда 120 км), бассейнының мәйданы 14990 км². Төп кушылдыклары Татарстан территориясендә: Югары Кандыз, Кандыз, Димескәй, Томбарлы, Баулы, Эстәрле, Мәллә елгалары. Су чыгымы күләме Нагайбәк авылы (Башкортстан) янында 3610 м³/с (1947), суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 700—1000 мг/л дан 6000 мг/л га кадәр. Су агышы үзгәртелгән. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Татарстан елгалары
Башкортстан елгалары
Сөн

Сөн елгасы (, ), Агыйделнең сул кушылдыгы. Елга башы һәм тамагы Башкортстан Республикасы территориясендә. Озынлыгы 209 км (Татарстанда — 74 км), бассейнының мәйданы 4500 км². Татарстанда төп кушылдыклары: Калмия, Сикия, Биҗады; Башкортостанда: Шаран, Маты. Максималь су чыгымы 655 м³/с (1979), уртача 14,8 м³/с. Елга тамагында су агамы катламы елына уртача 120 мм. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 500—1000 мг/л. Су агышы көйләнгән. Татарстанның табигать истәлеге (1978).

Татарстан елгалары
Гөбенә

Гөбенә елгасы (лат. , , ) — Зөянең сул кушылдыгы. 

Чуаш Республикасында башлана, тамагы Кайбыч районының Борындык авылыннан 4 км төньяктарак. Озынлыгы 176 км (Татарстан чикләрендә 121 км), бассейнының мәйданы – 2480 км². Республикадагы төп кушылдыгы – Ырым елгасы. Су чыгымы 420 м³/с (1979). Елга тамагында уртача еллык су агышы катламы 92 мм. Суының аз вакытындагы минеральләшүе 500–800 мг/л.

Искәрмәләр 

Татарстан елгалары
Рус теле

Рус теле (шулай ук, урыс теле, казак теле,  ) — русларның милли телләре, БМОның алты рәсми телнең берсе. Татарстанда татар теле белән бертигез дәүләт теле. Рус теле Беларусьның ике дәүләт телләренең берсе, Казакъстан, Кыргызстанның һәм берничә башка илнең рәсми телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны якынча 278 млн кеше. Шулардан 170 млн өчен рус теле — ана телләре. Рус теле шулай ук элеккеге ССРБ илләре халыклары арасында да таралган.
Рус теленең лексик составы нигезендә электән булган рус теле сүзләре. Сүзлек фондын тулыландыру ысуллары — үз модельләре буенча сүзләр барлыкка китерү һәм алынма сүзләр. Электән килгән алынмаларга славянизмнар, грецизмнар һәм тюркизмнар керә. XVIII гасырдан бирле һолланд теленнән, алман теленнән һәм француз теленнән алынмалар керә, XX гасырдан бирле — англицизмнар.

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
 Телләрнең Интернета кулланылышы
 Киң таралган телләр исемлеге
 Рус латиницасы

Искәрмәләр 

Көнчыгыш славян телләре
Рус теле
Бола (елга)

Бола (лат. , , ) — елгасы, Зөянең сул кушылдыгы. Елга башы Чуаш Республикасында, тамагы Апас районының Дәүләки авылыннан көньяктарак. Озынлыгы 118 км, бассейнының мәйданы — 1587 км². Төп кушылдыклары: Чирмешән, Кече Бола. Су чыгымы Апас районының Чәтбаш авылы янында 490 м³/с (1979). Суы кимегәндә минеральләшүе 700–1000 мг/л.

Татарстан елгалары