alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Дала Зәе

Дала Зәе (Зәй, , лат. ) елгасы, Каманың сул кушылдыгы. Татарстанның Лениногорск районында Михайловка авылы янында башлана, тамагы Түбән Кама шәһәреннән 7 км көньяк-көнбатыштарак. Озынлыгы — 270 км, бассейнының мәйданы — 5020 км². Төп кушылдыклары: Урман Зәе, Мәчкәрә, Зәй-Каратай, Урсала, Акташ, Шумыш, Имәнле елгалары. Зәй шәһәреннән 2 км төньяктарак, Урман Зәе белән кушылганнан соң елганың түбән агымы (55 км) Зәй дип атала. Су чыгымы Зәй районының Иске Пәлчикәү авылы янында 489м³/с (1979). Елга тамагында уртача еллык су агышы катламы 130 мм. Су агышы бик нык көйләнгән. Суның минеральләшүе 2000—3000 нән алып 5000—8000 мг/л га кадәр. Елга бассейнында Зәй сусаклагычы һәм Карабаш сусаклагычы урнашкан. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Әлмәт районы елгаларыЗәй районы елгаларыБөгелмә районы елгаларыТүбән Кама районы елгаларыЛениногорск районы елгалары
Иж елгасы

Иж (, ) елгасы, Каманың уң кушылдыгы. Елга башы Удмурт Республикасында, тамагы Гөлширмә аланы (Әгерҗе районы) янында. Озынлыгы 226 км (Татарстанда 97 км), бассейнының мәйданы 8478 км². Республикада төп кушылдыклары: Әгерҗе, Чаж, Көтмәс, Барҗы елгалары. Суның уртача еллык чыгымы 587 м³/с (1979). Суның иң аз вакытындагы минеральләшүе 300—500 мг/л. Минераль су чыганаклары бар. Татарстан республикасының табигать истәлеге (1978). Иж буйларында Әгерҗе һәм Удмурт Республикасының башкаласы Ижау урнашканнар.

Татарстан елгалары
Минзәлә елгасы

Минзәлә (лат. , ) елгасы, Сарман районының Яңа Минзәләбаш авылыннан 2 км көнбатыштарак башлана. Минзәлә шәһәре янында Түбән Кама сусаклагычына коя. Озынлыгы 147 км, бассейнының мәйданы 2120 км². Төп кушылдыклары: Холодная, Камышлы, Игәнә, Оргызы, Ашбула, Саклау суы һ.б. Максималь су чыгымы 215 м³/с (1969). Елга тамагында уртача еллык су агымы катламы 100 мм га кадәр. Су агышы буалар ярдәмендә бик нык көйләнгән. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 400–800 мг/л. Татарстан Республикасының табигать һәйкәле (1978).

Татарстан елгалары
Чишмә елгасы

Чишмә (лат. , ) елгасы, Каманың сул кушылдыгы. Самар өлкәсендә башлана (Лениногорск шәһәреннән 28 км көньяктарак), Татарстанның Түбән Кама районының Иске Чишмә авылы янында Куйбышев сусаклагычына коя. Озынлыгы 259 км (Татарстан чикләрендә 227 км), бассейнының мәйданы 6040 км². Төп кушылдыклары: Урман Чишмәсе, Куак, Чөкәнеш, Кичү, Талкыш. Елга тамагында еллык су агышы катламы уртача 112 мм. Су агашы көйләнгән. Җир асты сулары белән туена. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 600—700 мг/л. Урта һәм түбән агымында су баса торган болыннар. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Татарстан елгалары
Шушма

Шушма елгасы, Нократның уң кушылдыгы. Мари Республикасы Кече Кенәр авылы янында башлана, тамагы Киров өлкәсенең Малмыж шәһәре янында. Озынлыгы 112 км (Татарстан чикләрендә — 90 км), бассейнының мәйданы 1885 км². Төп кушылдыклары: Сәрдә, Көшкәт, Арбор, Кугубор. Кечерәкләре: Арбаш, Ташлык, Йөрек.
Максималь су чыгымы 149 м³/с (1980). Су агымы көйләнгән. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 500—800 мг/л. Елга үзәнендә торф ятмалары. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Татарстан елгалары
Туйма елгасы

Туйма елгасы - Каманың уң кушылдыгы. Удмурт Республикасыннан башлап, тамагы Алабуга шәһәре янында. Озынлыгы 124 км (Татарстан чикләрендә 84 км), бассейны 1446 км². Төп кушылдыклары Буҗай, Юраш, Каринка елгалары. Максималь су чыгымы 533 м³/с (1979). Елга тамагындагы еллык су агышы катламы елына уртача 146 мм. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 400—600 мг/л. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Татарстан елгалары
Поши

Поши () – куштояклылар төркеме боланнар гәиләсендәге иң зур хайван. Поши соры төстә, тояклары ак була. Мөгезләре як-якка тырпайган.

Олы ата пошиның озынлыгы өч метрга, биеклеге ике метрга җитәргә мөмкин. Мөгезенең авырлыгы 20 кг, колачы ике метр булырга мөмкин. Ноябрь - гыйнвар айларында мөгезләре төшә һәм алар яңадан үсә башлыйлар. Кышын усак, тал, миләш, карагай һәм башка агачларның кайрысы, ботаклары, бөреләре белән тукланалар. Урманда, елга буйларында яшәүне хуп күрәләр.

Хайваннар
Боланнар
Геральдикада кулланыла торган хайваннар
Дөя

Дөя () — бер яки ике өркәчле эре гәүдәле күшәүче хайван. Кешеләр аны йөртү һәм йөк ташу өчен файдаланалар. Чүлдә яки ярым чүлдә яши.

Урта Азияда ике өркәчле — бактриан (C. bactrianus) дөяләре һәм Гарәбстанда, Африкада бер өркәчле — дромедар (C. dromedarius) дөяләре очрый.

Дөянең авырлыгы 500–800 килограммга кадәр җитәргә мөмкин. Ә үзе ул 40–60 яшькә кадәр яши. Әлеге имезүчеләр табигатьнең кырыс һәм сусыз шартларында да яшәргә җайлашкан. Калын мех кояш кызуыннан да, төнге салкыннан да саклый. Ә ике кат булып урнашкан керфекләр күзгә ком кермәсен өчен уңайлы. Әгәр анда ком барыбер үтеп керә икән, күзләре яшьләнә һәм ул ком яшь белән юылып чыга. Дөяләр тирләми һәм шуның аркасында парга әйләнә торган сыеклык бермә-бер кими. Хәтта сулаганда бүленеп чыккан дым да борынның аерым катламнарына җыелып, организмга кире кайта.

Бик озак сусыз торган дөя 20 мин эчендә бертуктаусыз 57 л су эчеп бетерергә сәләтле икән. Аның организмы да суны үзендә саклау өчен җайлашкан. Ашказанында су өчен булган 800 дән артык кечкенә «кесәләр» бар. Шуларга тупланган су һәм өркәчләрдәге май хисабына дөя ике атна сусыз һәм бер ай чамасы ризыксыз яшәргә мөмкин. Дөяләрнең өркәчләрендә су түгел, ә май туплана. Ләкин өркәчнең табигать билгеләгән вазифасы башка: алар аркасын кояш кызуыннан саклый һәм күләгә төшерү өчен хезмәт итә.

Чүлләрдә дөяне хуҗалык шартларында авыр йөк ташу өчен файдаланалар. Алар 400 килограммга кадәр авырлыктагы йөк күтәреп, әллә ничә дистә чакрым үтәргә сәләтле. Машиналар комда батып калса, дөя аяклары нәкъ менә комнан һәм ташлардан йөрү өчен җайлашкан. Чөнки аларда тояк урынына ике сөял генә. Шул сөял очлы, үткен ташларга да, эссе комга да бик чыдам. Шундый ук сөялләр аның тезендә, күкрәк өлешендә дә бар. Алар турында бик күп язарга булыр иде.

Атамалар 
Яшь һәм җенескә карап дөя атамалары:
 Бура — үсеп җиткән печтерелмәгән иркәк дөя.
 Атан — печтерелгән иркәк дөя.
 Иңән — үсеп җиткән теше дөя.
 Тайлак — 2 нче яшьтәге дөя.
 Бута — 1 яшькә кадәр дөя.

Чыганаклар 
 Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өч томда). — Казан, 1977.
 Безнең гәҗит. № 2 | 20.01.2010 Э. Фатыйхова. Мескен дөяләр

Йорт хайваннары
Карабаш

Карабаш, шәһәр тибындагы бистә (1957 елдан), Бөгелмә районында, район үзәгеннән 27 км төньяк-көнбатыштарак, Зәй елгасының Дала Зәенә койган урынында урнашкан. 1664 елдан мәгълүм. 1989 елда 4,3 мең кеше (татарлар – 80,1%, руслар – 14,1%), 2000 елда 5,1 мең кеше яши. Нефть чыгару сәнәгате (НГДУ "Иркеннефть"). 2 урта мәктәп. Мәдәният йорты. Хастаханә. Мәчет. Карабаш бистәсе янында – Карабаш сусаклагычы. Шәһәрнең аерым торучы Советская ур. «Котылдык» исеме белән билгеле.

Халык 

Милли состав (2002): татарлар – 80,5%, руслар – 13,6%, чуашлар — 1,9%.

Чыгынаклар
 Мусульманские приходы в Самарской губернии во второй половине XIX – начале XX вв.</ref>

Искәрмәләр 

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Сумка (Идел кушылдыгы)

Сумка елгасы, Иделнең сул кушылдыгы, Яшел Үзән районында Гремячий Ключ авылы янында башлана, тамагы Васильевоның көнбатыш чигендә. Идел-Кама саклаулыгы аша ага. Озынлыгы 37 км, бассейнының мәйданы 250 км². Язгы ташу вакытында суының иң күп чыгымы 30 м³/с. Суы аз минеральләшкән (200 мг/л кимрәк). Җәен кибә.

Татарстан елгалары
Йорт аты

Йорт аты () — атлар ыругына керүче, кешеләр йөртү һәм йөк ташу, азык, чабыш өчен файдаланыла торган йорт хайваны, эре терлек. Ат кымызы һәм ат ите — сәламәтлек өчен иң файдалы ризыклар.

Кыргый атларның сакланып калган бердән-бер төре булып тора (Пржевальский атыннан тыш).

Йорт атлары, Антарктидадан тыш, барлык континентларда да таралган. Тарпаннарны беренче итеп төрки халыклар б.э.к. 7–8 гасырларда кулга ияләштерелгән дип уйланыла. Бу хәл Башкортстанның Дәүләкән районы территориясендә булган дип фаразлана. Аурупада бозлык чоры тәмамлану белән кешеләр тарпаннарны кырып бетерәләр, анда атлар булмый.  Шуңа күрә, мәсәлән рус һәм башка телләрдә ат лексикасында татар сүзләре күп:  һ.б.

Атамалар 
Яшь һәм җенескә карап ат атамалары:
 Айгыр — үсеп җиткән (4 яшьтән) печтерелмәгән иркәк ат.
 Алаша — печтерелгән иркәк ат.
 Бия — үсеп җиткән (4 яшьтән) теше ат.
 Байтал — яшь теше ат.
 Дүнән — 4 нче яшьтәге ат.
 Конан (конаҗын) — 3 нче яшьтәге ат.
 Тай — 2 нче яшьтәге ат.
 Колын — 1 яшькә кадәр ат.

Ат төрләре 
 Олау атлары — авыр йөкләр ташый торган атлар (мәсәлән, совет олау аты).
 Җигем атлар — җигелә торган атлар (мәсәлән, беларус җигем аты).
 Юртак атлар — елдам юртаклауга тумыштан сәләте белән җиңел җигем атлар (мәсәлән, орлов юртагы).
 Менге атлар — менеп йөри торган атлар (мәсәлән, асыл менге ат).
 Менге-җигем атлар — иярле һәм җигүле эшкә ярый торган атлар (мәсәлән, дон аты).
 Менге-йөк атлары — иярле һәм йөкле эшкә ярый торган атлар (мәсәлән, лакай аты).
 Йөк атлары — аркасында йөк йөртә торган атлар.

Ат токымнары 

Дөньяда 200 артык ат токымнары бар.
 Асыл атлар — чабышкы атлар (ахалтәкә, гарәп, асыл менге)
 Юртаклар — узыш атлары (орлов, рус, америка, француз)
 «Ярым токымлы» алман атлары — спорт атлары (ганновер, ольденбург, тракенен) 
 Җирле токымнар — эшкә ярый һәм ит-кымыз бирә торган атлар (башкорт, казакъ, монгол) һ.б.

Искәрмәләр

Чыганак 
 Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өч томда). — Казан, 1977.

Йорт хайваннары
Атлар
Байкал (Биектау районы)

Байкал авылы, Биектау районында, Биектау тимер юл станциясеннән 15 км төньяк-көнчыгыштара, Казансу елгасы буенда. 1930 елда нигез салына. 1989 елда 51 кеше (татарлар), 1997 – 28, 2000 елда 24 кеше яши. Халыкның төп шөгыле – игенчелек. Клубы бар. Почта индексы — 422736.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Байкал (Арча районы)

Байкал - авылы Арча районында, район үзәгеннән 52 км төньяктарак, Мари Республикасы чигендә.

Тарих 
XVIII йөздә нигез салына. 1941 елга кадәр Яңа Тазлар дип атала.

Халык 
1989 елда 333 кеше (татарлар), 1997 – 315, 2000 елда 291 кеше яши.

Икътисад 
Халыкның тәп шөгыле – игенчелек, терлекчелек.

Башлангыч мәктәп бар.
Кече Чирмешән

Кече Чирмешән елгасы, Олы Чирмешәннең уң кушылдыгы. Чистай районының Татар Ялтаны авылы янында башлана, тамагы Ульянов өлкәсендә. Озынлыгы 213 км (Татарстан чикләрендә – 192 км), бассейнының мәйданы 3190 км². Татарстанда төп кушылдыклары: Чабаксар, Саурыш, Баганалы, Әдәм, Вәлүл, Баран, Мораса, Ата, Шыя, Юхмач елгалары. Максималь су чыгымы 702 м³/с (1979). Елга тамагында уртача еллык су агымы катламы 80 мм. Су юлы бормалы. Су агышы көйләнгән. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 500-700 мг/л. Түбән агымдагы сулъяк ярын Көнбатыш Кама артъягының иң зур урман массивы били. Татарстан республикасының табигать истәлеге (1978).

Татарстан елгалары
Көләгәш сазлыгы

Көләгәш сазлыгы — Татарстан территориясендәге иң зур сазлык. Актаныш районында Агыйдел һәм Ык елгалары тамаклары арасында урнашкан. Торфлы мәйданы 4897 га, сәнәгать торф ятмасы — 2774 га. Торф катламының уртача калынлыгы 1,32 м, максималь калынлыгы — 4,5 м. Торф запасы — 36 624 000 м³. Көләгеш, Әтер, Әяебай, Киндеркүл һ.б. күлләр.

Татарстан сазлыклары
Şäymiev Mintimer

Mintimer Şärip ulı Şäymiev (1937.), däwlät häm säyäsät eşleklese, Tatarstannıñ berençe Präzidente. Mäskäw Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutınıñ şäräfle professorı (1998.).

1959. yıldan xucalıq häm däwlät eşendä; 1969.-1983. yıllarda TASSR meliorasí häm su xucalığı ministere; 1983. yılda MŞ räiseneñ 1. urınbasarı. 1983.-85. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte särqätibe. 1985.-89.da TASSR MŞ räise. 1989.-90. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte 1. särqätibe. 1990.-91. dä  TSSR YŞ Präzidiumı räise. 1991. yılnıñ Yünennän TR Präzidente (1996. yılnıñ Martında ikençe, 2001. Martında öçençe tapqır şul wazífağa saylana). 1975.-90. yıllarda TASSR YŞ deputatı,  1994.-2001. dä RF Föderal Cíınınıñ Föderasí Sovetı äğzası. 2000. yıldan RF Däwlät Sovetı äğzası. Şäymi'evneñ inisiative belän häm anıñ citäkçelegendä 1990. yılnıñ 30. Augustında "Tatarstan SSRnıñ Däwlät Suverenitäte turında Deklarasí", 1992. yılnıñ 6. Nöyäberendä TRnıñ yaña Konstitusísı qabul itelde. 1994. yılnıñ 15. Febrälendä RF belän TR arasında üzara iqtisadi häm säyäsi mönäsäbätlärne cayğa saluğa yönälderelgän "Rüssiä Föderasísı Däwlät Xäkimiäte Organnarrı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında" şartnamägä qul quyıldı. Şäymiev Rüssiädä föderalizm prinçiplären köçäytügä, Tatarstannıñ möstäqillegen nığıtuğa, republikta ictimağí-säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıq buldıruğa zur ähämiät birä, cämğiätneñ ruxí häm mädäni üseşen, soçial-iqtisadi xälen yaxşırtunı kompleksle programma nigezendä ezlekle eş alıp bara, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ üzara duslığı öçen tieşle şartlar tudıruğa, millätara mönäsäbätlärdä totrıqlılıqnı tä'min itügä, TRnıñ yaqın häm yıraq çit illär belän eşlekle xezmättäşlek elemtälären nığıtuğa zur köç quya.
2010 yeldan däwlät kiñäşçese wazıyfasın başqara.

Päräwezdä

Mintimer Shaimievnıñ räsmi säxifäse 

Сәясәтчеләр
Татар шәхесләре
Татарстан
Түбән Кама сусаклагычы

Түбән Кама сусаклагычы – Кама сусаклагычлары каскадыннан иң түбәндәгесе. Татарстан, Башкортстан, Удмуртия республикалары һәм Пермь крае территорияләрендә Түбән Кама ГЭСы буасы корылгач барлыкка килә. 1978-81 елларда су 62 м биеклеккә кадәр күтәрелә. Мәйданы – 1084 км², су күләме 2,8 км³. Озынлыгы Кама буйлап 185 км һәм Агыйдел буйлап 157 км. Су агышы Түбән Кама ГЭСыннын өстәрәк урнашкан (Кама, Воткинск) сусаклагыч буалары белән көйләнә. Суднолар йөрешле. Су белән тәэмин итү, сугару, балык үрчетү өчен файдалана.

Татарстан сусаклагычлары
Россия сусаклагычлары
Әлифба буенча сусаклагычлар
Карабаш сусаклагычы

Карабаш сусаклагычы, Зәй елгасында, Бөгелмә районының Карабаш бистәсе янында. Нефть сәнәгатен һәм сәнәгать предприятиеләрен су белән тәэмин итү өчен 1957 елда корыла. Су өслегенең мәйданы 7,31 км², озынлыгы 8,7 км, уртача тирәнлеге 7, 2 м, су күләме 52,3 млн. м³.

Татарстан сусаклагычлары
Русия сусаклагычлары
Әлифба буенча сусаклагычлар
Бәлеш

Бәлеш  — татар һәм башкорт уртак ашларыннан берсе, камыр тыш эченә бер яки берничә төрле ашамлык салып мичтә пешерелгән кунак ашы.

Эченә ит белән бәрәңге, ит белән дөге, кабак, алма, һ.б. нәрсә кулланыла.

Кызыклы фактлар

БәлешФест 

БР Бүздәк районы үзәге Бүздәк авылында, Бүздәк районының бренды һәм визит карточкасы булган традицион милли ашлар фестивале «БәлешФест» уздырыла. 2022 елның 20 августында 5нче мәртәбә уздырылган. Ашамлыклар парадында кунаклар өчен 1500 бәлеш әзерләнгән. Аларның иң зуры ― 100 кг авырлыкта, күләме 80-120 см. зурлыгында килеп чыккан.

Бәлеш хөрмәтенә арт-объект 
2022 елның 20 августында Бүздәк районы үзәге Бүздәк авылының үзәк мәйданында Бәлеш хөрмәтенә арт-объект (һәйкәл) булдырылган. Проектның авторы ― «Башкортстан Республикасы татарларының милли-мәдәни автономиясе» төбәк иҗтимагый оешмасы башкарма директоры Альбина Хәлиуллина. Макетның авторы ― Башкортстанның атказанган рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Вәкил Шәйхетдинов, һәйкәлне җирле оста Илһам Баһдануров ясаган. Һәйкәл тулысынча металлдан ясалган. Объектның биеклеге - 1,6 м, диаметры - 2,5 м, авырлыгы — 350 кг .

Искәрмәләр

Чыганак 
Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.

Сылтамалар 
 Минем йорт - Бәлеш.

Моны да карагыз 
Пәрәмәч
Татар ризыклары
Шәле

Шәле авылы — Казан артындагы иң зур татар авылы. Ул Питрәч районында, район үзәгеннән 10 км көньяктарак урнашкан. Авыл артыннан Казан-Уфа автомобиль юлы уза. Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм. 1989 елда 3131 кеше (татарлар), 2000 елда 2980 кеше яши. Халкының төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Хастаханә. Мәчет – 19 йөз ахыры архитектура истәлеге.

Танылган кешеләр
 Камил Кәримов, язучы-сатирик, прозаик
 Мәгъсүм Гәрәев, журналист, публицист, 
 Ренат Әюпов, режиссер, 
 Ренат Шәмсетдинов, Кәрим Тинчурин исемендәге театр артисты, 
 Алсу Хәсәнова, «Ватаным Татарстан» газеты журналисты.
Мәрфуга Шәйхиева (1920-2003), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
Шөгер

Шөгер, шәһәр тибындагы бистә (1950 елдан), Лениногорск районында, район үзәгеннән 30 км көньяк-көнбатыштарак, Чишмә елгасының уң кушылдыгы Урман Чишмәсе буенда.

Тарих 
19 йөздә нигез салына. 1930-59 елларада ТАССРның Шөгер районы үзәге. 1989 елда 2 мең кеше (татарлар – 86,9%, руслар – 8,9%). 2000 елда 2,5 мең кеше яши. Битум заводлары, авыл хуҗалыгы техникасы ширкәте; агач эшкәртү комбинаты. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Хастаханә. Мәчет.

Танылган шәхесләр 
 Фәтхетдин Шәрәфетдинов (1922-2005), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
Чыты

Чыты авылы, Питрәч районында, район үзәгеннән 18 км көнчыгыштарак, Мишә елгасы буенда. 17 йөзнең 1нче яртысыннан мәгълүм. 1989 елда 555 кеше (татарлар), 2000 елда 499 кеше яши. Халыкның төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Мәчет.
Өчиле

Өчиле авылы, Арча районында, район үзәгеннән 13 км төньяктарак, Казансу елгасының уң кушылдыгы Бирәзә суы буенда. 17 йөз нигез салына (элеккеге исем – Кече Бирәзә). 1989 елда 224 кеше (татарлар), 2000 елда 243 кеше  яши, 2010 елда 271 кеше яши. Халкының төп шөгыле – терлекчелек. Урта мәктәп. Клуб. 19 йөздә орчык, көянтә ясау кәсепчелеге белән мәгълүм. Мәчет – 19 йөзнең архитектура истәлеге; мәчетнең имам-хатибы Габдулла Тукайның бабасы Зиннәтулла Зәйнелбәшир улы була.

Тукай географиясе
Чәкчәк

Чәкчәк — татар халкының бәйрәм ризыгы, камыр ашы. Эрбет яки урман чикләвеге зурлыгында кисәкләп, кайнап торган майда пешерелә һәм кайнар бал белән катырыла. Туй өчен чәкчәк зур итеп ясала, өстенә вак-вак конфетләр куела. Камырны токмач шикелле кисеп ясалган төре – "Бохар кәләвәсе" дип атала.

Искәрмәләр 

Татар ризыклары
Linux

Linux (әйтелә:  яки , Ли́нукс) — Unix операцион системалар гаиләсенә керә торган һәм нигезендә Linux төше (Linux kernel) булган операцион система (operating system). Хәзерге вакытта Linux ачык кодлы (open source) программаларның иң күренекле мисалларыннан берсе булып санала; барлык язылган код һәрбер кеше тарафыннан үзгәртелергә, кулланылырга һәм таратылырга мөмкин.

Элегрәк бары тик серверларда гына кулланылса, бүгенге көндә аны кесә телефоннарыннан алып супер-санакларга (supercomputers) кадәр урнаштыралар (install).

Linux төше 1991 елда Линус Торвальдс тарафыннан языла. Системанын китапханәләре (libraries) һәм әгъзалары (utilities) гомуми буларак GNU операцион системасыннан алынган.

Дистрибутивлар 
Linux ОС-ына берничә өстәлмә (дистрибутив) язылган. Аларның кайберләре:
 Ubuntu Debian-га нигезләнгән, киң кулланучылар арасында тиз арада дан казанган, дистрибутив. Canonical Ltd. тарафыннан эшләнелә.
 Linux Mint
 openSUSE
 Fedora
 Debian GNU/Linux

Linux-та программалау 
GNU Compiler Collection (GCC) күпчелек Linux системаларда стандарт компиляторлар гаиләсе булып тора. Моннан ары, GCC C, C++, Java телләрен front-end белән тәэмин итә. Күпчелек дистрибутивлар Perl, Python һәм башка сценар телләрнең интерпретаторларын үз эчләренә алалар.

Linux-та KDevelop, Eclipse, NetBeans, Lazarus кебек IDE-лар, Emacs һәм Vim кебек классик текст редакторлары бар.

График кулланучы интерфейсы ясау өчен Qt һәм GTK+ визуаль элементлар китапханәләре киң кулланыла.

Кайбер телләр һәм технологияләр кулланып программалау, кайбер өлкәләрдә эшләү өчен Linux, Unix-охшаш булу сәбәпле, Windows-ка карганда уңайлырак ОС булып санала (Ruby on Rails, Web программау, стандарт булмаган архитектуралар һ. б.)

Куллану 
Linux еш очрый торган берничә өлкәне арырырга була:
 Озак өзлексез эшләү вакыты таләп ителә торган серверлар
 Стандарт булмаган архитектуралы санаклар, мәсәлән, суперсанаклар
 Хәрби системалар (иминлек максатларыннан)
 Төрле җайланмаларга урнаштырылган санаклар (банкоматлар, түләү терминаллары, мобиль телефоннар, кер юу машиналары һ. б)
 Чикләнгн мөмикинлекле, иске санаклар

Сылтамалар 
 http://linux.opennet.ru/
 Линукс үзәге
 IBM developerWorks. Linux турында. Мәкаләләр һәм уку әсбаплары
 Linux дистрибутивларының иерархик урнашуы 
 Linux Tutorial: C++ Software Development
 Linux буенча сәяхәт

Linux
Операцион система
Unix

Unix – операцион системалар (operating system) группасы.

1969нчы елда AT&T ширкәтенең Bell Labs лабораторияләрендә Кен Томпсон, Денис Ритчи, Дуглас МакИлрой һ.б. тарафыннан барлыкка китерелә.

1970нче елларның ахырында һәм 1980нче елларның башында Unix нигезендә күп кенә яңа операцион системалар барлыкка килә. Аларның иң танылганнары: Solaris, HP-UX һәм AIX. Бүгенге көндә гадәти Unix-системаларга кушып Linux һәм BSD кебек "Unix'ка охшаган" (Unix-like) системаларны да атыйлар.

Unix һәм Unix'ка охшаган системаларның шәҗәрәсе 

Санак
Себер

Географик координаталар: 60°0'Т 105°0'Кч

Себер (; себ. Төнйак Асия) – бөтен Төньяк Азияне диярлек тәшкил итүче киң өлкәгә бирелгән атама, хәзерге вакытта күбесeнчә Россия Федерациясенең үзәк һәм көнчыгыш өлешләре булып хезмәт итә, шyлай ук С.С.Р.Б.ның (барлыкка килү вакытыннан) һәм Россия империясенeң (16 гаcырдан башлап) зур өлеше. Гeoгpaфик яктан, аңа Ауразия даласы киңлекләре керә һәм ул Урал тауларыннан Тын һәм Төньяк Боз елгa бaссейнары арасындагы субүләргә көнчыгышка таба, Төньяк Боз океаныннан төньяк-үзәк Казакъстанның һәм Монголия белән Кытай милли чикләренең калкулыкларына көньякка таба сузылган. Ул Россиянең 77% территoриясен (13.1 миллиoн квaдрат килoмeтр), ә халыкның быры тик 30%-н гынa алып тора (42.2 миллиoн кeшe).

Атаманың килеп чыгу тарихы 

Кайбeр чыганакларга кaрaганда, ул төрки теленнән кергән һәм "йокы иле"н аңлата. Икeнче версия буенча, аңа Сибила исемле ыруг атама биргән (бу төрки күчмә хaлыклар соңрак себeр татарлары белән aссимиләцияләнгән).

Искәрмәләр 

Россия Җəгърафиясе
Азия регионнары
Mähär

Mähär isä ğäräp süze, kiäw tarafınnan qız yağına birelä torğan mal yäki aqçanı belderä. Bu töşençä törki xalıqlardağı birnä-qalımğa öleşçä turı kilä. Mähärneñ küläme tögäl qaralmağan, läkin qayber möselman illärendä añıñ iñ zur çige bilgelängän.

Mähär ğädättä ike öleşkä bülenä: xäzer qulğa birelä torğan mähär — näqıd häm kiçekterelgän mähär — nasiä. Berençese — kiäw tarafınnan käläşkä niqaxlaşqanda birelä torğan bilgele bur summa yäki mölkät, ikençese — ire ülgän oçraqta yäki anıñ teläge belän niqax tarqalğanda xatınğa birelä torğan aqça yäki mölkät. Ğomumän, ägär ir belän xatın niqaxtan soñ yaqın mönäsäbätlärgä kermägän bulsalar, ir ğayıbe belän niqax tarqalğanda, xatın mähärneñ yartısına xaqlı bula. Ägär niqax xatın ğayıbe belän özelsä, mähär tülänmi, tülängän bulsa, irgä kire qaytarıla.

Ислам терминнары
Гаилә
Фән

Фән:
 табигать серләренә үтеп керүне, аны объектив рәвештә сурәтләүгә һәм закончалыкларын билгеләүгә һәм яңа белем тудыруга юнәлдерелгән кеше эшчәнлегенең аерым төре,
 Белем икътисадының нигезе булган фәнни тикшеренүләр нәтиҗәсендә билгеле булган белем (фактлар, аларның системалаштырылуы, гипотезалар һәм гөманнар).

Фән тарихы 
Язуның үсеше белән борынгы мәдәният вәкилләрендә табигать, җәмгыять һәм кеше турында эмпирик белем туплана башлана, математика, логика, геометрия, астрономия, медицина яралгылары барлыкка килә. Бүгенге көн галимнәренең элгәрләре булып хакыйкать эзләү һәм уйланулар төп шөгыльләре булган Борыңгы Греция һәм Рим фәлсәфәчеләре булалар. Борынгы Грециядә белемне төркемләштерү вариантлары килеп чыга.

Бугенге рәвештәге фән XVI—XVII гасырларда оеша башлый, мәгрифәтчелек чорында аеруча популярлаша. Үзенең тарихи үсеше барышында ул техника һәм технология кысалары тышына чыга. Фән җәмгыятькә һәм мәдәнияткә һәр яктан тәэсир итүче иҗтимагый һәм гуманитар яктан әһәмиятле институтка әверелә.

Шулай ук карагыз 

 Фән төзелеше (ингл.)

Искәрмәләр
Hessen

Hessen — Almaniäneñ federal cire, lander. Başqalası - Wiesbaden, iñ zur şähäre — Mayndağı Frankfurt. 
Hessenıñ xalıq sanı — 6 114 meñ keşe.

Cäğrafiä 

Hessen Almaniä üzägendä urnaşa, Könyaq Reyn-Westfaliä (çik ozınlığı 269 330 m), Tübän Saksoniä, Türingiä, Bavariä, Baden-Würtenberg, Reynland-Pfaltz belän çiktäş.

Şähärlär 

Hessen cirendä urnaşqan iñ zur şähärlär: Mayndağı Frankfurt, Wisbaden, Darmştadt, Wetslar, Gissen h.b.

İskärmälär

Алмания
Язучы

Язучы — җәмгыятькә юнәлдерелгән әдәби әсәрләр иҗат итүче кеше.

Гадәттә язучы дип әлеге һөнәр төп яки төп һөнәрләрдән берсе булган кешеләрне атыйлар. Шулай ук ул җәмгыять һәм интеллигенция тарафыннан танылырга тиеш.

Моны да карагыз 

 Техник язучы
 Татар язучылары

Әдәбият

Һөнәрләр
Qasıym

Qasıym şəhəre – Rəzan ölkəseneŋ milli mədəniət istəleklərenə bay iŋ borınğı şəhərləreneŋ berse. Ul 1152 nçe yılda barlıqqa kilgən dip faraz qılına, çönki bu yılda berençe tapqır yılyazmalarda Meçera Şəhərçege iskə alına. Yuriy Dolgorukinıŋ boyırığı buyınça ul nığıtmağa əylənderelə, 1376 yılda bu nığıtmanı Altın Urdalılar cimerə. Soŋraq ul xəzerge Qasıym şəhəre urınında torğızıla.
Oluğ Möxəmmət 1444 nçe yılda Tübən Novgorodnı alu belən ruslarğa qarşı xərbi xərəkətkə küçə. Xan monda qışlarğa qala həm 1445 nçe yılnıŋ ğıynvarında Murom şəhərenə ber törkem ğəskəren cibərə. Tik anda alar ruslarnıŋ köçle qarşılığı belən oçraşalar həm çigenergə məcbür bulalar. Tübən Novgorodnı da taşlıylar. Yaz citkəç höcüm qabatlana. Aprel ayında Tübən Novgorod yaŋadan alına. Xan ulları Məxmüt həm Yaqub citəkçelegendəge ğəskər Məskəw ölkəsenə kilep kerə həm Vladimirğa qədər barıp citə. 7 nçe iüldə Suzdal tirəsendə bulğan qatı suğışta ruslar tar-mar itelə. Böyek kenəz Vasiliy həm anıŋ tuğannan tuğanı Mixail Vereyskiy qazanlılarğa əsirlekkə töşə. 
Əsirlektən qotılır öçen böyek kenəz bar şartlarğa da riza bulırğa məcbür bula. Mixail Xudákov farazınça, şul şartlarnıŋ berse bulıp rus cirləreneŋ ber öleşe xan ulı Qasıymğa birelergə tieş bula. Biləmə bularaq birelgən Meçera Şəhərçege soŋraq Qasıym şəhəre dip atala başlıy. Başqa ber fiker buyınça bu şəhər Qazannan rus ximayəse astına qaçıp kitkən Qasıym isemle xan ulına biləmə bularaq birelgən. Ləkin bu faraz nigezgə iə tügel, çönki tarixtan bilgele bulğança, Qasıym xanlığı soŋraq Qazan belən ittifaq qora. Şulay uq Məskəw dəwləte Qasıym xanlığına yasaq tüli torğan bula. Bu 1496 nçı yılnıŋ 19 ınçı avgustına qarağan Rəzan kenəzləre İvan həm Fedor Vasilyeviçlarnıŋ kileşüennən bilgele. (Mixail Xudákovtan)

17. yözdə Qasıym  öç öleştən torğan. Qasıym xannarı, bəkləre yəşəgən İske Bistə həm Tatar Bistəse; Məskəw qaramağında bulğan yamçılar bistəse; Marfin Bistəse – şəhərneŋ Qasıym voyevodasına buysınğan öleşe.

1910. yılda 17,000 keşe, 2,000 Tatar; 2000.də – 38,000 keşe, 500gä yaqın Tatar yəşi. 1467. yılda tözelgən taş məçet, Şahğali xanğa (1555.) həm Əfğan Möxəmmədkə (1658) atap tözelgən törbələr saqlana. 

Рязань өлкәсе шәһәрләре
Məxmüd Kaşğari

Məxmüt bine əl-Xösəyen bine Möxəmmət əl-Kaşğari (1029—1101) — Kaşğar şəhərennən törki telle ğəlim. 
 
1029nçı yılda Kaşğar şəhərendə Qaraxanlılar idərəse zamanında tua. Qaraxanlılar nəseleneñ ber wəkile bula. Eşçənlegen nigezdə Bağdad şəhərendə alıp bara. Divan-i Löğət ət-Türk cıyıntığı belən tanılğan.

Məxmüt Kaşğarineŋ icatı
Şahğəli

Şahğəli xan (Şəyex Ğali xan) (1505.-1567.), Qasıym xanı (1516.-1519., 1535.-1546., 1546.-1551., 1552.-1567.), Qazan xanı (1519.-1521., 1546., 1551.-1552.). Keçe Möxəmməd xannıŋ onığı, Şəyex Allahiər xannıŋ ulı. Atası wafatınnan soŋ (1516.) Qasıym Xanlığı təxetenə utıra. 1519. yılda bəklər bəge Bulat Şirin törkeme tarafınnan Qazanğa çaqırılıp kiterelə. Məskəw yaqlı səyəsət totuı səbəple, 1521. yılda Tatar aqsöyəkləre anı təxettən qua. Məskəwneŋ böyek kenəzləre yərdəmendə Şahğəli xan tağın berniçə mərtəbə Qasıym həm Qazan təxetlərenə utıra. Berniçə tapqır Məskəw ğəskərləreneŋ Qazanğa qarşı yawlarında qatnaşa (1537., 1540., 1541., 1548., 1552.). 1559. yılda Livoniəgə qarşı suğışta Urıs ğəskərləre avangardı citəkçese. Narva, Pərnu (Derpt, Yuryev) şəhərləren yawlaşa. 1562. yılda Polotsk şəhərenə oyıştırılğan yawda, 1564.-1565. yıllarda Velikiye Luki töbəgendə Urıs dəwləte çikləren saqlawda qatnaşa.

 Şahğali xan təkiəse

Татарстан тарихы
Казан ханнары
Ar yağı bäkläre

Ar yağı bäkläre (Urıs yılyazmalarında "Арские князья"), Çıptsa yılğasınıñ urta ağımı buylarında yäşägän Noqrat-Çıptsa Tatarlarınıñ 16-17. yözlärdä Räsäy däwlätenä xezmät itkän aqsöyäkläre qatlawı ataması. 14-15. yözlärdä ük yarım möstäqil bäklek idaräçeläre sanalğannar, baştaraq Qazan xanlığı, annarı Mäskäw kenäzlege yoğıntısında bulalar. Noqrat cire öçen şuşı ike däwlät arasında barğan suğışlarda qatnaşalar.

Татарстан тарихы
Bäläncär

Bäläncär (Bäräncär) - VII-IX ğasırda Xäzär qahanlığınıñ zur üzäge, çamalap anıñ berençe başqalası.  Tönyaq Qawqaznıñ Sulaq yılğası yänäşäsendäge  urta ğasırlar şähäre. 

630 yıllardan Bäräncärlär däwläte başqalası. Xäzär Qağanlığı çorında (10 yözgäçä) zur ictimaği-säyäsi häm säwdä üzäge. Xäzär däwläte tarqalğaç üz ähämiäten yuğalta. Xäräbälär xäzerge Dağstan Buynaksk şähäre yanında urnaşqan.

Tarix

652-653 yılda ğäräplär Bäläncärgä höcüm itä, xäzärlär ğäräplärne ciñä.

Ğäräplär Därbäntkä çığu öäçen härwaqıt Bäräncärgä yaw belän kilä.

722 yılda 30 meñle ğäräp ğäskäre Bäläncär qalasın yawlap  cimerä. Näticädä xäzärlär başqalası Sämändärgä küçerelä.

732-733 häm 737 yılda ğäräp ğäskäre yänä şähärne yawlap ala.

Sıltamalar 

Dunlop, Douglas Morton (1997). "Samandar". Encyclopaedia Judaica (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8
Fedorov, Ya. A., & Fedorov, G. S. Rannye tyurki na Severnom Kavkaze. Moskova, 1978.
Gadlo, Aleksandr Vilyamoviç. Etnicheskaya istoriya Severnogo Kavkaza IV-X vv. Leningrad: Izd-vo Leningradskogo universiteta, 1979.
Gumilev, Lev Nikolayeviç. "Gde zhe togda Semender?" Voprosy istorii (1969) No. 3: 242-243.

Хәзәр каһанлыгы
Татар дәүләтләре
Bäräncärlär

Bäräncärlär (Bäläncärlär) , Törki qäbilälär berläşämäse. Ğäräp yazmalarında 6. yöz urtalarınnan telgä alına. 370. yıllarda Tönyaq Qawqazğa Ural artyağınnan Hunnar belän bergä kilgännär dip farazlana. 6. yözneñ 2. yartısınnan Törki Qağanlıqqa buysındırğannar. 630. yıllarda Qaspí Diñgezenä qoya torğan Terek belän Sulaq yılğaları arasındağı tübänlektä berläşmä isemendä däwlät häm şähär tözelä. 630. yıllar azağında ul däwlät Xäzär Qağanlığına buysındırıla. 9-10. yözlärdä bu qäbilälärneñ ber öleşe Bilär şähäre tirälärenä küçep utıra häm İdel buyı Bolğarı xalqı eçtälegenä kerä.

Татарстан тарихы
Canğäli xan

Canğäli xan (1516. tiräse – 1535.), , Qasıym (1519.-32.) häm Qazan (1532. yıldan) xanı. Şäyex Allahiär ulı. Mäskäw kenäze Vasili III yärdämendä başta Qasıym, annarı Qazan täxetenä utıra. Canğäli xan zamanında Qazan Xanlığınıñ çınlıqtağı idaräçeläre – qaraçı bäk Bulat Şirin häm Gäwhärşat xanbikä bula. 1533. yılda Canğäli xan Nuğay morzası qızı Söyembikägä öylänä. 1535. yılda Bulat Şirin citäkçelegendäge bäk-morzalar Canğäli xannı täxettän qualar. İske Qazanda üterelgän dip farazlana.

Татарстан тарихы
Cäditçelek

Cäditçelek (Ğäräpçä: cädid - yañalıq), cämğiät yäşäyeşen häryaqlap yañartırğa omtılğan ictimaği-säyäsi xäräkät. 1880. yıllarında Tatarlar häm Räsäyneñ Törki xalıqları arasında kiñ urın ala. Cäditçelek tarafdarları ictimaği, iqtisadi artqa qalunı häm cämğiättäge ruxi torğınlıqnı tänqitlilär, zaman taläbenä turı kiterep cämğiätne yañartu fikeren, berençe näwbättä xalıq mäğärifen üzgärtüne yaqlıylar.

Cäditçelek üz ätrafına aldınğı qaraşlı ruxanilarnı, uqıtuçılarnı häm şäkertlärne ciya. Cäditçelekneñ törle yünäleşläre (ağımnarı) bula: qayberäwlär (Ğ. Barudi, M. Bigiev, Ğäbdräşid İbrahimov, Q. Tärcemäni C. Abızgildin, Z Qadiri, Z. Kamali, Ğ. Bubıy h.b.) dini yañarışnı, ikençeläre (R. Fäxretdinev, F. Kärimi, Ş. Kültäsi h.b.) mäğrifätçelekne yaqlıy. Cäditçelek 19. yöz axırı - 20. yöz başında Tatar xalqınıñ ictimağí fikere häm milli üzañı üseşendä möhim tarixi basqıç bulıp tora.

Татарстан тарихы
Ğäräp tele

Ğäräp tele üz çığışı belän Semit telläre ğäiläsenä kerä. Ğäräp tele 1500 yıldan artıq ädäbi tel bulıp sanala, monnan tış İslamda ul ğibädät tele bulıp yöri.

Ğäräp teleneñ şaqtıy küp söylämnäre bar. Ämma matbuğatta häm Qör'ändä Saf Ğäräp tele (اللغة العربية؛الفصحى) qullanıla.

Böten dönyağa kiñ taralğan algoritm, alximiä, alkohol, azimut, nadir, zenit sıman süzlär barısı da Ğäräp telennän kilgännär. Törki tellär dä Ğäräp süzlär belän tulı. İspan telenä dä Ğäräpçädän bik zur tä'sir bulğan.

Söylämnär 
 :en:Arabic language#Dialects

Yazu 
Töp mäqälä: Ğäräp älifbası

Ğäräp älifbası Aramay älifbasınnan çıqqan.

Awazlar 
Ğädäti Ğäräpçädä öç kenä suzıq bar: [i], [a], [u]. Alarnıñ qısqa häm ozın törläre bar.

Monı da qara 
 Ğäräp älifbası, Xättät (bizäkle yazu)
 Ğäräp ädäbiäte

Päräwezdä 
 Ğäräpçä Wikipedia
Cükätaw

Yükätaw yäki Cükätaw (Awrupıda: Sacetim, Urıslarda: Jukotin) ul 10.–15. yözlärdä Bolğarlarnıñ şähäre ide. Çulman yılğasınıñ sul yağında, xäzerge Çistay tiräsendä urnaşıla.

10.-13. yözlärdä İdel buyı Bolğarında ere hönärçelek häm säwdä-iqtisad üzäge. Yükätaw bäklege märkäze.

1236. yılda Batu xan ğäskäre tarafınnan qatı talana ämma betmi, wä Altın Urda çorında möxim şähärlärennän berse bulıp qala.

14.–15. yözlärdä berniçä tapqır Urıs köymäle talawçılar (uşkuynik) höcüm itkännän soñ elekkege ähämiäten yuğalta.

Xäräbäse 

Yükätaw xäräbäläre berniçä öleştän tora.

Nığıtılğan şähär 5.8 ha urın ala. Şähär üzäge öç cir öyeme belän urap alınğan, alar arasında ike tirän arıq. Qazışlarda berniçä öy, qoymalar, bazlar açıldı.

Çığış bistäse dä 5-6 ha alanında.

Altın Urda çorında “nığıtılğan şähär” belän “Çığış bistäse” qullanılmí başlí.

Batış bistäse isä kiresençä üsä başlıy, wä Altın Urda çorında 150 ha tikle alan ala başlıy. Batış bistäsendä timer/baqır eşlär alıp-barılğan.

xäzerge Danaurovka awılı yänäşäsendä dip uylanıla.

Fänni öyränülär 
Qazışlı öyränü 1970–1972. yıllarda bulğannar. Annarı 1991. yılda öyränüne F.Ş.Xüzin däwam itkän. Soñğı waqıt qazışlarnı N.Ğ.Näbiulla alıp-bara.

:Татарстан тарихы
Tübätäy

Törki möselman xalqında, şul isäptän tatarlarda da, milli kiemneñ ayırılğısız öleşe bulıp tübätäy sanala.
Tatarlarda tübätäylärneñ ike töre bilgele: yarımşar formasındağı taqıya häm kisek qonus formasındağı käläpüş.

Päräwezdä 
 Tatarstan Respublikınıñ Däwlät muzeye kolleksiäsendäge tatar tübätäyläre.
 Milli baş kieme - Tübätäy.

Баш киемнәре
Милли киемнәр
Yähüd dine

Yähüd dine (İudaizm), berallalıqqa nigezlängän iñ borınğı dinnärneñ berse, MA 1. meñyıllıqta Filistindä barlıqqa kilä. Başlıça Yähüdlär arasında tarala. Yähüd dineneñ töp täğlimatı Torah häm Talmud dip atalğan dini kitaplarda tuplanğan.

Törle yuramalar bar: Xasidlek, Qaraimnär h.b.

8. yözdä Xäzärlärdä häm başqa Törki xalıqlarda tarala.

İudaizm Tatarstanda 

Yähüdi säwdägärläre Qazanda Qazan Xanlığı däwerennän yäşilär, dilär, läkin dini cämğiäte 1850. yıllarda oyışa, räsmi röxsät 1897. yılda alına. 1915. yılda sínagoga tözelä. Sovet çorında cämğiäte beterelä. 1996. yılda cämğiät yañadan terkälä, 1996. yılda sínagoga binası cämğiätkä kire qaytarıla.

Ибраһим диннәре
Barak Obama

Barak Hösäyen Obama II (inglizçä Barack Hussein Obama II) — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidentı.

Barak Obama çığışı belän Keniädän bulğan möselman keşese belän aqtänle amerikalı xatın-qğz ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 awgustında Amerika Quşma Ştatlarınıñ Haway ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilä.

Obamanıñ änise häm ätise Haway universitetında uqığanda tanışalar häm öyläneşälär. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı.

Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Keniägä qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziäle Lolo Sutoroğa kiäwgä çığa.

Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqıtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nayrobidä aftamabil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.

Obama änise häm ügi ätise belän bergä İndoneziägä küçende. Başlanğıç mäktäptän soñ Honoluluğa äylänep qaytqan Obama 1979 yılda liţeyne betergänçegä çaqlı äbise häm babayı belän bergä yäşäde. Liţeydän soñ Los Ancelestäge Oksidental Kollecedä universitetnıñ berençe ike sıynıfın uqıdı. Annan soñ isä Nyu Yorktağı Kolumbiä universitetına küçep, 1983 yılda Säyäsi belemnär bülegen tämamladı. 1988 yılda Harvard universitetınıñ xoquq fakultetenä uqırğa kerde. Harvard universitetında çaqta uquçı yäşlär tarafınnan näşer itelgän Harvard Law Review jurnalınıñ baş möxärrir wazifasın başqarğan berençe Afrikalı-Amerikalı buldı. 1991 yılda isä advokat diplomın aldı.

Şäxsi tormış
Obama 1989 yılda Mişel Robinson belän tanıştı häm yäşlär 1992 yılnıñ 3 oktäber könne öyläneşte. 1994 yılğı Mişel Obama ire Barak Obama kebek Harvard universitetınıñ xoquq fakulteten betergän advokat. Parnıñ 1998 häm 2001 yıllarda tuğan Saşa häm Maliä isemle ike qız balası bar.

Сәясәтчеләр
Mäskäw

Mäskäw ul Räsäy Federatsiäseneñ başqalası. İseme, Urıslar kilü aldında anda yäşägän Fin-Uğır xalıqlarınnan qalğan. Şähär 850 yıl elek salınğan ide. Bu şähärneñ möximlege Altın Urda waqıtında üskän.

Etimologiä

Şähär iseme Mäskäw yılğasınıñ isemennän çıqqan. Borıñğı rus telendä mosq- tamırı «batqaq, sılanuçan» yäki «saz, yüeş, dımlı» mäğnälären belderde. Yılğa iseme, bälki borıñğı rus «mosqı» (-ı quşımçası belän) süzennän çıqqan.

Başqa tellärdä şulay uq bu süzennän tözergän isemnäre bar: rus. Moscow, alman. Moskau, fr. Moscou.

Tarix

Borıñğı çor

Şähär yäşe anıqlap bilgele tügel. İñ borıñğı arxeologik tabılmalar taş çorına qağılalar. Berençe meñyıllığınıñ axırında Mäskäw rayonında wyätiçlär häm kriwiçlär näselläre urnaştılar. Arxeologik qazular näticäläre buyınça, XI ğasırda Mäskäw yanında çoqırlı häm urlı awıl urnaştı.

Läkin berençe ışanıçlı telgä alu İpatye yılyazmalar isäplänä. Alar buyınça, 1147 yılnıñ 4 apreldä rostov-suzdal' kenäze Yüriy Dolğorukiy Mosqov şähärendä üz duslarnı qabul itte. 1156 yılda Mäskäwdä yaña ağaç nığıtmalar tözelgännär, häm şähär mäydanı 3-4 tapqır arttı.

Monğol-tatar buysındırğan waqıtında şähär yandırıp yawlanğan,, läkin tiz torğızılğan.

Mäskäw kenäzlege üzäge

XIII ğasırnıñ ikençe yartısınnan Mäskäw möstäqil udel kenäzlege üzäge bulıp torğan. XIV ğasırnıñ başında Mäskäw bilämäläre zuraya, anıñ sostavına Kolomna häm Mojaysk kenäzlekläre kerälär.

XIV ğasırda Mäskäwneñ Böyek Mäskäw kenäzlege üzäge bularaq kütärelüe bula. XIV ğasırda Mäskäwgä mitroplitlar rezidentsiäse küçerelä, ä 1589 yılda Mäskäw patriarxiäse oyıştırıla.

Xalıq

Mäskäw — Rusiädä häm Awrupada xalıq sanı buyınça iñ zur şähär. Statistika buyınça, şähärdä 2012 yılda 11 612 943 keşe yäşi. Bu san özleksez yäşägän şähärçelär ğına xisapqa ala, Mäskäwdä tağın 1 million 800 meñ artıq migrantlar, ğastarbayterlar, häm törle räsmi tügel emigrantlar yäşi.

Xalıq sanı buyınça şähär Rusiädä — berençe, Awrupada — ikençe (Stambuldan soñ), dönyada — sigezençe.

Mäskäw bügen
Şähär sanı 10,5 million tirəse (2009). Bügen anda 168 075 Tatar, 94 542 Äzeri yəşi (2002).

Panorama

Galereya 

Мәскәү
Vladimir Putin

Putin Vladimir Vladimiroviç (1952., Urısça: Путин Владимир Владимирович / Vladimir Vladimirovitch Putin), däwlät eşleklese. 1975. yıldan Sovet Berlege Däwlät İminlege komitetınıñ - DİK (KGB) tışqı küzətüçelär idäräsendä.

1991-1994. yıllarda Pitırbur meriäseneń tışqı elemtälär komitetı räise, ber ük waqıtta 1992-1999. yıllarda mer urınbasarı, 1994-1996.da Pitırbur xökümäte räiseneñ 1. urınbasarı.

1997.-1998. dä Räsäy Prezidente qarşındağı Baş käntrül idaräse başlığı – Administratsiä citäkçese urınbasarı.

1998-1999.da Räsäyneñ Federal iminlek Şurası särqätibe.

1999. yılnıñ Avgustınnan Räsäy Xökümäte räise.

1999 yılnıñ 31 nçe dekäbrennän RF Prezidenteneñ burıçın ütäwçe, 2000. Martınnan RF Prezidente, 2004. yıldan qabat Räsäy Prezidente.

2008 yıldan Räsäy Xökümäte räise wazifasın başqara.

2012. yıldan qabat Räsäy Prezidente bulıp saylanğan.

Monı da qara 
 Boris Yeltsin

РФ президентлары
XXI гасыр сәясәтчеләре
Qırımtatar tele

Qırımtatar tele (üzataması: Qırımtatar tili, Qırım tili) – Tatar teleneñ Qazançadan ayırıla torğan söyləm, Törek telennən zur tə'sir buldı.

Qullanılu

Əlifba 
Soñğı wağıt latin əlifbağa qaytu bara.

Monı da qara 
 Qırım tatarları
 Tatar xalqı
 Törki tele
 Tel beleme

Tışqı läñkerlär 

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төрки телләр
Zöyä

Zöyä awılı (Urısça: Свияжск), Yäşel Üzän rayonında, rayon üzägennän 12 km könyaq-könçığıştaraq, Zöyä yılğası tamağında utrawda. 1551. yılda Qazan xanlığına qarşı suğışta Urıs ğäskärläreneñ xärbi bazası häm qälğä bularaq nigez salına. 16. yözneñ 2. yartısınnan - öyäz üzäge, 1920-1927. yıllarda Zöyä kantonı üzäge, 1927-1931. yıllarda TASSRnıñ Zöyä rayonı üzäge. 1932. yıldan awıllar rätendä. 1989. yılda 747 keşe (Urıslar- 66%, Tatarlar - 27%), 2000. yılda 258 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Tulı bulmağan urta mäktäp. Klub.

Zöyä arxitektur-sänğät muzeyı 
Muzey 1987. yılda açıla. 16-18. yözlär arxitektura häm monumental istälekle kompleksı. Töp tarixi istälekläre: Uspenie irlär monastırınıñ Troitsa, Sergi, Nikolski çirkäwläre, Konstantin häm Yelena çirkäwe, Uspenie soborı (cämiğ çirkäwe).

Galereya 

Зөя
Däwlät Sekretare

Däwlät Sekretare (Дәүләт Секретаре)  - küp illärdä qabul itelgän yuğarı säsyäsi-ictimağıy wazıyfa. Däwlät sekretareneñ personäl wäkälätläre, ilenä qarap, törle bulırğa mömkin.

AQŞ'ta Däwlät Sekretare beryülı berniçä wazıyfanı başqara, häm il prezidentınnan qala, däräcä buyınça ikençe keşe bulıp sanala. Şulay uq ayırım ştatlarnıñ da Däwlät Sekretare bula, alarnıñ wazıyfaları konstitutsiä yärdämendä bilgelänä.

Frantsiädä elekkege patşa däwerendä Däwlät Sekretare ministr däräcäsendä yörgän. Xäzerge waqıtta alar Xökümät ağzaları bularaq sanala, läkin alar ministrlardan soñ kilä. 

Вазифалар
Kavkaz

Kavkaz ul Könçığış Awrupa belän Künbatış Asiä arasındağı ber töbäk, aña Qara Diñgez häm Kaspi Diñgeze arasında bulğan Kavkaz tawları häm yanındağı cirlär kerä.

Könyaq Kavkaz ɵçen Kavkaz artı ataması qullanıla.

Kavkaz tawları arasında iñ biege Elbrus/Mäñge tawı, anıñ bieklege 5642 m, ul şulay uq Awrupanıñ iñ biek tawı da bulıp tora.

Kavkazda Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan, Osetiä, Çiçänstan, İnguşetiä, Dağstan häm tağın berniçä il ursnaşılğan. 1990. yıllar başında Kavkaz yılları Kavkaz Konfederaţiäsenä kergännär.

Kavkaz bügenge dönyanıñ iñ küptelle häm iñ küpmillätle cir bulıp sanala, anda 100dän artıq teldä söyläşälär dilär. 20. yözgä tikle xalıqara tel bularaq Törki teleneñ Kavkaz söyläme yöri ide. Annan soñ, Urıslar kilgäç, idärä tele öçen Urıs tele kertelä başladı. Soñğı arada Räsäyneñ tä'sire kimi bara.

Tarix 

Töp waqıyğalar:
 Ğäräp-Xäzär suğışı
 Urıs qıyrallığı basıq ala
 1. Bötendönya Suğış
 1991. yılda bäysez Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan barlıqqa kilälär.

Monı da qara 
 ::Kavkaz xalıqları
 ::Kavkaz telläre
 Kavkaz Konfederaţiäse

Päräwezdä 
 Kavkazda millät-tel törkemnäre

Кавказ
Аурупа таулар системалары
Awrupa

Awrupa — Awraziä qıytğasında urnaşqan dönya kisäge. Aziä belän Avraziä qıytğasın tözi. Mäydanı yaqınça 10 mln km² häm xalqı 733 mln keşe.

Awrupa däwlätläre

Европа
Awrupa Berlege

Awrupa Berlege yäki Awroberlek yäki AB ul bügen Awrupanıñ 27 ilen berläştergän xalıqara oyışma. İñ soñgı bularaq 2007 yılnıñ 1 ğinwarında berlekkä Bolğarstan (Bolgariä) belän Romaniä kerde.

Başisem

ABnıñ nigezlänüe

Berläşü däräcäläre 
 Urtaq bazar (Single Market)
 Tamğaxänä berlegen (Customs Union) – äğzalar berberenä qarşı qvota häm tariflardan waz kiçälär, öçençe taraf (3rd parties) illäre öçen ber tösle quota häm tariflar sisteması qullanalar.
 Aqça berleğe (Economic and Monetary Union) – äğza däwlätlär, iñ elek üz aqçaları arasındağı tiñläşterü kursların qatğıy räweştä terkäp quyalar, annarı üzläreneñ milli aqçalarınnan waz kiçep Euro aqçasına küçälär.

ABnıñ oyışmaları (Institiutions of the EU) 
 Awrupa mäclese
 Awrupa komissiäse
 Awrupa şurası (European Council häm Council of Europe ber tügel)
 Awrupa mäxkämäse
 Awrupa bankı

ABnıñ kiñäyüe (Enlargement of the EU) 

 1952 6 Awrupa ile
 1973 3 Awrupa ile quşıla, sannarı 9 bula
 1981 Gretsiä (Yunanstan) quşıla
 1986 İspaniä belän Portugaliä quşıla
 1995 Avstriä, Finlandiä häm İsweç (Şvetsiä) quşıla
 2004 8 könçığış Awrupa ile häm 2 utraw ile – Kipr häm Malta quşıla
 2007 Bolğarstan (Bolgariä) häm Romaniä quşıla
Bu arada Törkiä belän Xorvatiä xökümätläre dä, kiläçäktä Awroberlekkä kerü turında Awrupa Berleğeneñ barlıq cawaplı oyışmaları häm äğzaları belän söyläşülärne alıp-baralar.

AB Komissiäseneñ säyäsätläre (Policies of the Eurocommission)

İqtisad häm säwdä 
Awroberlegeneñ töp aqça bularaq Euro yöri, ([ewro] äytäse, [euro] tügel!). Aqçalarnıñ bilgese €, qısqartması EUR. Qayber illär Awrupa Berlegenä kermägän buluwına qaramastan Awrupanıñ tamğaxänä berlegenä kerdelär, mäsälän Andorra, Lixtenşteyn, Monako, San-Marino, Vatikan, Törkiä.

AB-Räsäy Federasiase mönäsäbätläre

Päräwezdä 
 Awupı Berlege: räsmi säxifäse
Qalım

Qalım — törki süz. Kiäw tarafınnan käläşneñ ata-anasına yäki tuğannarına birelä torğan tüläw (mal, aqça) mäğnäsendä. İslamlaşqan xalıqlarda qalım tüläw yolası islami mähär belän öleşçä turı kilä.

Ş.u.k. 
 Tuy
 Nikah

Йолалар
Төрки халыклар мәдәнияте
Гаилә
Qazan uramnarı

Qazan uramnarı — Qazan şähäre general' planı buyınça bu toraq punkttağı binalar arasında xäräkät itü öçen buldırılğan yullar. 

Şulay uq binalar adresın bilgeläw öçen qullanıla.

Monı da qara 
 Qazan

Päräwezdä 
 Qazan xaritası – Uram isemnäre turında bäxäsläşü
 

Казан
Qazan Kirmäne

Qazan Kremle yäki Qazan Kirmäne 16. yöz  urtası –  19. yöz miğmari ansamble. Qazannı üzäğe.

14. yöz – 16. yözneñ 1. yartısında Tatar tözüçe ostaları tarafınnan qorılğan şähär-kirmän nigezendä barlıqqa kilä. Şähärneñ üzägendä, Qazansu yılğasınıñ sul yarında borınğı Qazan Qälğäse urınında. Qazan xanlığı zamanında bu mäydanda Xan Sarayı, Xan törbäläre, Nurali mäçete, Qolşärif mäçete, mädräsälär, alpawıt yortları h.b. binalar urnaşqan. Qälğä xäzerge Kremlneñ tönyağında, qalqulıqta urnaşqan. Qazan Qälğäse 7 manaralı, díwarları eçke yaqtan taş belän nığıtılğan. Kirmaännän kerü yulları-qapqaları Nurali, Atalıq, Xan, Alabuğa, Kibäk h.b. isemnärdä bulğan. Şähär bistäläre yağınnan Arça, Zur, Tömän, Qırım, Köräyeş, Nuğay h.b. qapqalardan kergännär. Qapqalar östendä saqlanu manara-qorılmaları eşlängän. Qorılmalarnıñ arxitektur stillärendä Bolğar, Altın Urda, Ğosmanlı häm İtaliä-Awrupa mäktäpläre yoğıntısı sizelä. 1552. yılda Qazannı yawlağanda ul qorılmalarnıñ küpçelege cimerelgän.

Qazan Kremle territoriäse könyaqtan tönyaqqa suzılğan küppoçmaq, 1556-1562. yıllarda taştan, 17-18. yözlärdä kirpeçtän qorılğan biek manaralı qälğä díwarları belän äyländerep alına. Bu kompleksta barlığı 14 manara sanala, alar ike törle: küzätü, saq manaraları (Könyaq-Könçığış, Könçığış, Könyaq-Könbatış, Tönyaq, Tönyaq-Könçığış, İsemsez häm Tönyaq-Könbatış tügäräk manaralar, Biş Qırlı manara); qapqalı manaralar: Spas (16. yözneñ 2 yartısınnan), Yäşeren (Taynitski, Nurali qapqası urınında, 18. ğasırğa qädär Nikolski, 18. yözneñ axırınnan Taynitski), Konsistor, Dmitrov, Preobrajenski qapqası (Tömän qapqası urınında, 16. yözneñ 2. yartısınnnan Sergeyev, soñraq – Preobrajenski), Voskresenski qapqası (Alabuğa qapqası urınında). Manaralarnıñ qayberläre saqlanmağan. Kremlneñ tönyaq öleşendä Söyembikä manarası, Blagoveşçenie Kafedral Çirkäwe, Soşestvie Svyatogo Duxa saray çirkäwe (1852-1859. da Vvedenski çirkäwennän (16. yöz urtası) üzgärtep qorıla), Gubernator (häzerğe Prezident) Sarayı (19. yöz urtaları) Xan Sarayı urınına salına.

Elekke Yünkerlär kölliäte binası Arsenal häm Artilleriä yortı (18. yöz-19. yöz başı) urınında tözelä; 2005. yıldan Ermitaj filialı binası (1829-1840, míğmar P.G.Pätnitski).

Qazan Kremleneñ könçığışında Çirkäwlär idäräse (Duxovnaya konsistoriä) bínaları (18. yöz axırı), qabulxanälär (19. yöz başı), Arxierey yortı (1829), kazarmalar (19. yöz), könyaq-könbatışında Spas-Preobrajenie monastırınıñ ber öleşe saqlanğan (16-19. yözlär); şunıñ tönyağında (19. yöz urtasına qädär) Kiprian häm Yustinya çirkäwe (16. yöz axırı) urnaşqan bula. Xäzer Qazan Kremlendä – Tatarstan Präzidente rezidensiäse, Tatarstan ministerlekläre, idaräçeleklär, xakimiät-xucalıq oyışmaları. 1990. yıllardan Qazan Kremlendä kiñ qolaç belän üzgärtep qoru, tözekländerü eşläre alıp barıla. 1996.dan Qolşärif mäçete tözeldä häm 2005. yılda tözeläp beterde. 2000dä Wäkillek bínası tözelä.

1994.tä "Qazan Kremle" däwlät tarix-arxitektur häm sänğät muzéy-saqlawlığı oyıştırıla. 2000. yıldan UNESCOnıñ Bötendönya Mädäniät häm Tabiğät Mírasları isemlegenä kertelde.

Küreneşläre

Sıltamalar

 Рәсми сайт 

Казан кирмәне
Казан музейлары
Россия музей-тыюлыклары
Qazan Xan Başlığı

Qazan Xan Başlığı iskitkeç bay bizälgän.

Urıs ilbasarlar 1552. yılda Qazan xanlığın basqaç, başqa talanğan baylıqlar belän bergä Mäskäw kirmänenä Xan Başlığın da alıp kitälär. Ul bü köngä dä şunda yata.

Manamax Başlığın da Tatarlar yasağannar dilär.

Monı da qara 
 Qazan xannarı
 Qazan xanlığı

Казан тарихы