Lillo

Lillo aŭ Lilo, origine   () estas grava nordfranca komunumo kaj ĉefurbo de la departemento Nord kaj de la regiono Hauts-de-France. Ofte kromnomata « ĉefurbo de franca Flandrio », Lille havis 227 533 loĝantojn laŭ la plej lasta censo plenumita en 2011. Ĝi tiel estas la plej granda urbo de la loka municiparo Métropole européenne de Lille, kiu entute konsistas el 85 municipoj (inkluzive de Roubaix, Tourcoing kaj Villeneuve-d'Ascq) kaj havas ĉirkaŭ 1,2 milionojn da loĝantoj. Lille estas laŭ loĝantaro la kvara plej granda aglomeraĵo de Francio, post Parizo, Liono kaj Marsejlo. 

Ĝi cetere formas pli vastan urbaron kun la belgaj urboj Muskrono, Kortrejko, Tournai kaj Menen: tial naskiĝis en 2008 la eŭropa metropolo Lille-Kortrijk-Tournai, kun pli ol 2,1 milionoj da loĝantoj. 

Ĝia nomo en la malnovfranca lingvo (L’Isle), samkiel en la flandra (Rysel [ri:səl]) kaj en la nederlanda (Rijsel [reɪsəl]) verŝajne originas pro ĝia frutempa fondsituo, sur insulo ĉirkaŭata de marĉoj en la valo de la rivero Deûle. Longtempe garnizonurbo, Lille spertis tumultan historion de Mezepoko ĝis la Franca Revolucio. 

Fama kiel la plej ofte sieĝita urbo de Francio, ĝi sinsekve apartenis al la graflando Flandrio, al la franca reĝlando, al Burgonjo, al la Sankta Romia Imperio kaj al Hispana Nederlando antaŭ fina franca konkero okaze de la milito de hispana sukcedo. La urbon denove sieĝis Aŭstrio en 1792. La du mondmilitoj de la 20-a jarcento kaŭzis multajn damaĝojn kaj pereojn en Lille, kiu ĉiufoje spertis okupadon.

Nomo 
La urbo estis fondita kun la latina nomo Ad Insulam, kiu signifas "ĉe la Insulo". Ĝi troviĝis en la limregiono inter mezepokaj variantoj de la franca kaj nederlanda lingvoj, kaj ricevis en ambaŭ paralelajn tradukojn de la latina nomo. En la malnovfranca à l’isle kaj en la malnovnederlanda ter IJssel. El tiuj nomoj evoluis paralele la nuntempaj franca kaj nederlanda nomoj Lille kaj Rijsel. Se oni volus uzi en Esperanto nomon kiu respegulas la historian evoluon de la nomo en ambaŭ lingvoj, ĝi estus L'Insulo. Tamen la loka E-klubo de la urbo uzas la nomon Lillo. Tiu uzo estas transprenita de UEA en la varbado por la Universala Kongreso de 2015.

Loĝantaro 
En Lille kaj ties ĉirkaŭaĵo loĝas pli ol 1 miliono da homoj. Tiel, Lille viciĝas inter la plej ampleksaj urboj en Francio.

La Eŭropa metropolo Lille-Kortrijk-Tournai - france Eurométropole Lille-Kortrijk-Tournai aŭ plene francigite Eurométropole Lille-Courtrai-Tournai, nederlande Eurometropool Lille-Kortrijk-Tournai aŭ plene nederlandigite Eurometropool Rijsel-Kortrijk-Doornik, foje ankaŭ nomata per la pli konciza, pseŭdolatina titolo Eurometropolis - estas kunlabora regiono en la nordo de Francio kaj la okcidento de Belgio. Ĝi konsistas precipe el la franca urbo Lille kaj la najbaraj belgaj urboj Mouscron, Kortrijk, Tournai kaj Menen, aldone el 142 pliaj administraj komunumoj, kun sume pli ol 2 milionoj da loĝantoj.

Historio 
Laŭ legendo, Lillon fondis brava junulo, Lideriko, ĵus venkinta teruran giganton en la jaro 640 p.K.

Kvankam estis loĝantoj en la regiono ekde la prahistorio, nenia spuro sugestas veran urbon en tiu loko antaŭ la Mezepoko. En Esquermes, periferia kvartalo de Lillo, oni malkovris merovidan tombejon, kiu supozigas la ĉeeston de sufiĉe granda urbo jam inter la 5-a kaj la 8-a jarcento.

Tamen, la unua skribita mencio datiĝas de 1054. Tiam Lillo apartenis al Graflando Flandrio.

En la batalo de Mons-en-Pévèle (1305), Filipo la Bela de Francio venkis la flandrianojn. Kvankam la packontrakto gardas la sendependecon de Flandrio, Lillo trapasis sub la Francion ĝis 1369; en tiu jaro, pro la geedziĝo de Filipo la Maltima, burgonja duko kaj filo de la franca reĝo Johano la 2-a, kun Margaretha van Male, grafino de Flandrio, Lillo trapasis al Duklando Burgonjo. Dum la sekvantaj cent jaroj, ĝi iĝis riĉa kaj homoplena urbo.

Kiam la lasta burgonja duko, Karlo la Brava, mortis en 1477, lia sola filino, Maria de Burgonjo, edzigis Maksimilianon la 1-an de Habsburgo, kiu poste iĝos imperiestro de la Sankta Roma Imperio. Maria de Burgonjo mortis tre juna, do ŝi neniam vidis sian nepon Karolon, unu el la plej potencaj imperiestroj en la tuta historio; ŝia geedziĝo kun ano de la familio Habsburgo influos la eŭropan historion dum jarcentoj.

Karolo la 5-a rezignis en 1555 kaj liaj posedaĵoj estis dispartigitaj; Lillo estis donata (1556) al Filipo la 2-a, reĝo de Hispanio.

Dum la sama jarcento, la religiaj militoj inter katolikoj kaj protestantoj atingis ankaŭ Lillon. La nordaj provincaj de Flandroj, plejparte protestantaj, abandonis la sudajn provincajn (inkluzive de Lillo), kiuj estas plejparte katolikaj kaj restis sub la Hispanio.

Lillo iĝis definitive franca urbo en 1667 pro anekso al Francio fare de reĝo Ludoviko la 14-a, konfirmita la postan jaron per la Traktato de Aachen (1668).

En la 20-a jarcento Lillo tre suferis pro la du mondmilitoj. De 1914 ĝis 1918 kaj de 1940 ĝis 1944 ĝi estis okupata de la Germanoj.

Vidindaĵoj 

Katedralo de Lillo - novkonstruaĵo post barbara detruo dumrevolucia
La Kolono de la Diino - france Colonne de la Déesse - estas la populara nomo donita de la civitanoj de Lille (Francio) al la Memorejo pri la sieĝo de 1792. La memorejo daŭre situas en la centro de la Grand' Place (centra placo) de Lille, kaj ekde la jaro 1990 ĉirkaŭiĝas de fontano.
La Muzeo de Natura Historio (: Musée d'Histoire Naturelle) de Lille, estis fondita en 1822. Ĝi entenas zoologiajn kaj geologiajn kolektojn. Ĝiaj posedaĵoj estis antaŭ nelonge ampleksigitaj per etnografiaj specimenoj el Muzeo Moillet kaj industriaj objektoj el la malnova Muzeo Industria kaj Komerca de Lille. La adreso de la muzeo estas N-ro 19 Rue de Bruxelles.
La Palaco de Belartoj (: Palais des beaux-arts) de Lille estas unu el la plej grandaj muzeoj de Francio kaj la plej granda regiona belarta muzeo rilate nombron de ekspociitaj verkoj. Tiritaj de fondo de ĉirkaŭ , la muzeo proponas ĉirkaŭ  al vizito. Estas interalie  de skulptaĵoj, de pentraĵoj kaj artaj objektoj de mezepoka Eŭropo kaj Renesanco, pli ol  pentritaj de la 16-a ĝis la 20-a jc., kelk- de la 19-a jc., bela kolekto de ceramikaĵoj de la 16-a ĝis frua 20-a jc. kaj  laŭ 6:100 skalo de urboj fortikitaj de Vauban. La muzeo ankaŭ posedas kabineton de desegnoj kun  de desegnoj kaj stampaĵoj de la 15-a ĝis la 20-a jc. kaj numismatikan kolekton de pluraj miloj da moneroj kaj medaloj kaj ankaŭ  de sigeloj de la 13-a ĝis la 19-a jc.
 La Granda Placo estas ĉefa kerna centro de la urbo.
 La Granda Palaco aŭ Lilla Granda Palaco (: Lille Grand Palais) estas konstruaĵo pripensita de Rem Koolhaas, apud la urbocentro kaj la stacidomoj. Ĝi kungrupigas tri ejojn: kongresejon, ekspoziciejon kaj spektaklejon Zénith Arena.
 La Ĝardeno de la Plantoj (: Jardin des plantes) estas botanika ĝardeno situanta en la sudo de la urbo, en kvartalo Moulins. Ĝi estis enskribita kiel Monumento historia en decembro 1997.
 La Kirko Sankta Maŭrico, proksime de la stacidomo .
 La Belfrido de la urbodomo de Lille
 La Belfrido de la komerca ĉambro de Lille ĉe la Granda Placo.
 La Citadelo de Lillo estas fortigita konstruaĵo rimarkinda pro sia grandeco, la kvalito de sia arkitekturo, kaj sia bona stato de konservo. Hodiaŭ, la ena parto enhavas la Rapid-reagan Korpuson, organizo de NATO kaj la franca armeo, kaj la ekstera parto estas publika ĝardeno, la plej granda de la urbo.

Universitatoj 
La Lilla metropolo enhavas tri universitatojn: (1) pri sciencoj kaj teknikoj, (2) pri juro kaj san-scienco kaj (3) pri lingvoj, literaturo kaj arto.

Tradicioj 
Dum la unua semajnfino de ĉiu septembro okazas la Lilla Brokantado, kiu ĉiujare ricevas 2 milionojn da vizitantoj – kio igas ĝin la dua plej ampleksa aranĝo en Eŭropo post la Munkena bierkermeso!

En 2016, la Brokantado, kiu estus okazonta la semajnfinon de la 3-a kaj 4-a de septembro, estis nuligita pro terorista minaco.

Famuloj
 Émile Bernard (1868–1941), pentristo
 Charles de Gaulle (1890-1970), militisto kaj politikisto
 Julien Duvivier (1896-1967), reĝisoro

Partneraj urboj 
Inter aliaj la partneraj urboj de Lillo estas jenaj:

  Buffalo, Usono
  Erfurto, Germanio, ekde 1988
  Esch-sur-Alzette, Luksemburgo
  Ĥajfo, Israelo
  Ĥarkovo, Ukrainio
  Kolonjo, Germanio
  Leeds, Britio
  Lieĝo, Belgio
  Nablus, Palestina Aŭtonomio, ekde 1998
  Roterdamo, Nederlando
  Safed, Israelo
  Saint-Louis (Senegalo), Senegalo
  Torino, Italio
  Uĥda, Maroko
  Valadolido, Hispanio
  Vroclavo, Pollando

Internaciaj aranĝoj 
Lille kun Ĝenovo estis dum la jaro 2004 la Eŭropa Kultura Ĉefurbo. Ĝi estis kandidato en 1995 por la Olimpikoj de 2004. Por tiaj aferoj utilas la Granda Palaco.

Esperanto-movado 
Lille kandidatiĝis en 2001 por organizi la Universalan Kongreson en 2005, tiel memorfestonte la centjariĝon de la unua Kongreso de Esperanto, kiu okazis en 1905 en Bulonjo-ĉe-Maro (samregione). Tiam fine la UK okazis en Vilno, Litovio, sed en Lille okazis la 100-a UK en 2015, laŭ decido de la estraro de UEA je la .

Estas gastiganto de Pasporta Servo en Lillo.

La minuto preskribita por la sturmo estas romano de la franca verkisto Jérôme Leroy, origine publikigita en franca en 2008 kiel La Minute prescrite pour l'assaut kaj tradukita en Esperanton de Armela LeQuint kaj Ĵak Le Puil, kaj eldonita de Eldona Fako Kooperativa de SAT en decembro de 2014. Temas pri apokalipsa rigardo al la moderna socio kiel historio inter du ĵus amantoj Kleber kaj Saraho, li verkisto kaj ŝi policano. La agado okazas ĉefe en Lilo, kaj ne hazarde la libro aperis dum 2015 kiam okazis tie la Universala Kongreso de Esperanto.

Esperanto-klubo 

En Lillo kaj ties najbara urbo Villeneuve-d'Ascq estas aktiva Esperanto-grupo nomita Lille-Villeneuve-Esperanto.

Edukado 
 Centrale Lille
 EDHEC Business School
 ESME Sudria
 EPITECH
 IÉSEG School of Management
 ISEG Marketing & Comminucation School
 ISG Business School
 SKEMA Business School

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Muzeo de Natura Historio (Lille)
 Palaco de Belartoj (Lillo)
 Granda Palaco (Lillo)
 Ĝardeno de la Plantoj (Lillo)
 Belfrido de la komerca ĉambro de Lille
 Belfrido de la urbodomo de Lille
 Fives (stacidomo)
 Hellemmes (stacidomo)
 Lezennes (stacidomo)
 Lille-CHR (stacidomo)
 Lille-Délivrance (stacidomo)
 Lille-Europe (stacidomo)
 Lille-Flandres (stacidomo)
 Lille-Porte-de-Douai (stacidomo)
 Lille-Saint-Sauveur (stacidomo)
 Lille-Sud (stacidomo)
 Lomme (stacidomo)
 Lomme (MIN) (stacidomo)
 Mont-de-Terre (stacidomo)
 Metroo de Lillo
 Tramtransporto en Lillo

Eksteraj ligiloj 

 
 
 Lille 2004, eŭropa ĉefurbo pri kulturo  kaj 
 Turisma oficejo de Lilo  kaj 
 Kandidata retejo  por UK 2015

 
Urboj de Francio
Hauts-de-France
Komunumoj de Nord
Etapaj urboj de Tour de France