alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
IPad

{{Уен системасы
| name         = iPad
| image        = 
| caption      = 
| manufacturer = Foxconn for Apple, Inc.
| type         = Таблет-санак
| releasedate  = Wi-Fi'лы җиһаз (АКШ): 3 апрель, 2010 елWi-Fi+3G'лы җиһаз (АКШ): 30 апрель, 2010 елХалыкара сатулар: 28 май, 2010 ел
| connectivity = Wi-Fi (802.11a/b/g/n), Bluetooth 2.1+EDR, Wi-Fi+3G үз эченә: A-GPS, Micro-sim slot, Quad-band, GSM, GPRS/EDGE, Tri-band UMTS HSDPA
| lifespan     =
| unitssold    =
| media        =
| os           = Apple iOS 4.3 (2011 елның 9 март ыннан башлап)
| input        = Мультитач Сенсорлы экран, Гарнитура, Акселерометр, санлы компас, гироскоп (iPad 2)
| camera       = iPad: юк iPad 2: бар (алгы (0.3 Mpx) һәм арткы (HD 720p))
| power        = Тулыландырылучы, алынмый  Литий-полимерлы аккумулятор;
| cpu          = iPad: 1 GHz Apple A4 iPad 2: 1 GHz икетөшле Apple A5
| storage      = Флеш-хәтер16, 32, и 64 GB
| memory       = iPad: 256 MB DDR SDRAM (Apple A4 эченә урнаштырылган) iPad 2: 512 MB LPDDR2.
| display      = 1024×768 пиксель, XGA, 132 ppi, Экранның яклар чагыштырмасы 4:3, Светодиодлы яктырту, IPS LCD дисплей, 9,7 (диагональ)
| audio        = Bluetooth, сөйләгеч, колак-ишеткечләр
| service      = iTunes Store, App Store, MobileMe, iBookstore
| dimensions   = 9.56 in (24.3 cm) (h) 
7.47 in (19.0 cm) (w) 
0.5 in (1.3 cm) (d) 
| weight       = Wi-Fi model: 1.5 lb (680 g)Wi-Fi+3G: 1.6 lb (730 g)
| related      = iPod touch, iPhone
| website      = www.apple.com/ipad/
}}
iPad  («айпа́д»'' дип укыла) — Apple ширкәте тарафыннан чыгарылучы таблет-санак. Җиһаз 2010 елның 27 гыйнварында Сан-Франциско шәһәрендә Стив Джобс тарафыннан киң җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителә. Сату итүләр 2010 елның 3 апрелендә Нью-Йорк шәһәренең  Бишенче авеню үзәгендә башланып китә. Россия Федерациясендә исә рәсми сатулар 2010 елның 9  ноябрендә генә башланып китә. Ә  2011 елның 2 мартында  Apple ширкәте iPad'ның икенче буыны булган iPad 2'не тәкъдим итә, аңарда беренче буыннан аермалы буларак 2 камера(алгы (0.3 Mpx) һәм арткы (HD 720p) һәм башка бик күп яңартулар кертелгән.

Бәясе һәм кертүне башлау

iPad җиһазаның АКШ'тагы бәяләре:

Халыкара бәяләре:

Моны да карагыз 
 Таблет-санак
 Электрон китап
 Сенсорлы экран
 Мультитач
 HP Slate 500
 iPhone

Сылтамалар 

  Apple iPad'ның рәсми сайты 
 iPad тәкъдим итү видеоязмасы 
 Apple өчен өстәмә җиһазлар.

Искәрмәләр 

Таблет-санаклар
Веб-җиһазлар
Apple
Электроника
Технология
Яшелчәләр (уен)

Яшелчәләр  — татар балалар уены. Яз көне ишек алдында, болыннарда уйнала торган уен.

Уйнау тәртибе 
Балалар арасыннан «бакчачы», «яшелчә алучы» билгеләнеп куела. Балалар бер тирәгә җыелыбрак утыралар һәм бакчачы аларның колагына яшелчә исемнәре әйтеп чыга. Шул вакыт сатып алучы килеп ишек кага һәм ике арада шундый сөйләшү була: 
— Тук-тук! 
— Кем бар? 
— Мин. 
— Син кем? 
— Кеше. 
— Нигә килдең? 
— Яшелчә алырга. 
— Нинди? 
— Шалкан (теләгәнен әйтә).

Әгәр нәниләр арасында «шалкан» булса, ул торып йөгерә һәм билгеләнгән урынны урап килә. Әгәр сатып алучы шул арада аны куып тота алмаса, «шалкан» үз урынына килеп утыра һәм аңа яңа исем кушылып уен дәвам итә. Әгәр бала тотылса, ул уеннан чыга. Уен «яшелчәләр» тотылып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Сукыр тәкә

Сукыр тәкә — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Арадан берәүнең күзен сөлге яки яулык белән томалап бәйлиләр дә, аны икенче берәү җитәкләп, ишек бавын тоттырып:

Сукыр агай, көтеп тор, 
Ишек бавын тотып тор. 
Ишек бавын нык тот, 
Солдатларың кырып тот! 

— дип, аркасына сугып китә. «Сукыр тәкә» аларны кулы белән кармап эзләргә тотына. Аны адаштыру өчен төрле яктан аркасына суккалап әйтәләр:

Әби коймак пешерә, 
Бабай кабык төшерә, 
Сыерлары бакыра, 
Бозаукаен чакыра. 
Үгезләре үкерә, 
Кәҗәләре сикерә, 
Дөбер-дөбер, дөп тә дөп, 
Тиир, тиир, ти дә тип!

Төрле яктан төрле хайван тавышлары белән кычкырып яки аяк тибеп, аны адаштырырга тырышалар. «Сукыр тәкә» аларны тотарга тырыша. Ул билгеләнгән чиктән чыга башласа, «Суга төшәсең!» — дип кычкыралар. Ул кемне тотып алса, шуның күзен бәйләп «сукыр тәкә» ясыйлар.

II вариант 
Бу уен өйдә уйнала.
Сукыр тәкәне, күзләре бәйләнгән килеш, ишек тоткасына тотындыралар. Калганнары читкә китеп шыпырт кына торалар. Сукыр тәкә шул ишеккә карап баскан урыныннан кузгалмыйча, башка балаларның тын алуларыннан, кыштырдауларыннан яки ютәлләүләреннән танып, берәрсенең торган урынына кулы белән күрсәтә яки исемләп әйтә. Берәүне дә таный алмаса, ал арны төрле такмазалар белән көлдерергә тырыша:

Ары лап-лап, бире лап-лап, 
Киез каплап, сөңге саплап, 
Менә тора сыер кебек мышлап! 
Озын аяк торнадай, 
Тамагы да быргыдай; 
Танавы да сызгыра, 
Габделбарый шул бугай.

Әгәр дә дөрес күрсәтсә, шул кешенең күзен бәйләп уенны яңадан башлыйлар. Бу уенда качучылардан берсе баскан урыныннан күчсә, ул кеше хәрәмләгән (алдашып тәртип бозган) булып, аның үзен көтүче ясыйлар.

III вариант 
Бу уен иркен залларда яки ишек алдында, гадәттә, ир балалар арасында уйнала.

Йөгерү, качу өчен бер сызык киртәсе (көрчек) билгелиләр дә сукыр тәкәне сызык читенә илтеп аякларын иркен итеп бастырып куялар. Аннан соң уйнаучылар һәркайсы кулларына берәр нәрсә алып (кулъяулык һ. б.) сукыр тәкәнең аяк арасыннан ыргытып, шушы такмакны әйтәләр:

Сукыр тәкә сикерә, 
Көрпә ашагач төчкерә; 
Аягын кешәнләмәсәң, 
Бакчага да ул керә.

Шуннан соң «сукыр тәкә» әйберләрне эзли башлый. Кемнең әйберен тапса, шул әйбер хуҗасы көрчек эченә керә. «Сукыр тәкә» аны тотарга тырыша. Кемне тота алса, шуны «сукыр тәкә» ясыйлар.

IV вариант 
Бу уен өйдә уйнала.
Балаларның берсе уен башланыр алдыннан уң бармагының берсенә корым сөртә һәм иптәшләренә үз теләге буенча бер бармагын тотарга куша. Тоталар. Кем корымлы бармакны тота, шуны «сукыр тәкә» итеп күзен яулык белән бәйлиләр. Балалар качалар. «Сукыр тәкә» аларны тотарга тырыша. Иптәшләре «тәкә»не төрлечә үртиләр, я аркасына сугып китәләр, я төрле җәнлекләр тавышы чыгаралар, үртәвечләр әйтәләр.

«Сукыр тәкә йөгерә, 
Күрми ул бернәрсә дә. 
Йөгермичә нишләсен, 
Тота алмый берсен дә», — дип такмаклыйлар.

Яисә алдына килеп: 
«Пеште-пеште, авызың пеште»,
«Бизмән, дуңгыз синең җизнәң»,
«Чуен, бүген синең туең»,
«Дилбегә, ничә сәгать йөргәнеңне билгелә», 
кебек сүзләр белән үчеклиләр. Ул тоткан яисә кушылмаган урынга таба качкан кешене «сукыр тәкә» итеп, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Казларым, кайтыгыз

Казларым, кайтыгыз — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар ике «бүре» һәм бер «дәү әни» сайлыйлар. Дәү әни буе-иңе бер метр күләмендә, бүреләр 1,5 м күләмендә җиргә таяк белән сызып «өй» ясыйлар. Казлар үзләренә йөрер өчен ялан билгелиләр. Дәү әни казларны яланга куа. Әзрәк торгач ул казларына кычкыра. Ике арада мондый әйтеш була:

— Казларым, кайтыгыз! 
— Нигә? 
— Тау артында бүре бар! 
— Ул ни эшләтә? 
— Канатыгызны йолка! 
— Ничек кайтыйк? 
— Очыгыз да кайтыгыз!

Казлар йөгереп дәү әни өенә кайталар. Шул чакта бүреләр казларны тотарга тырышалар (Дәү әнинең өенә кереп өлгергән казларны тотарга ярамый). Уен бүреләр казларны тотып, үз өйләренә алып кайтып бетергәнче бара. Шуннан соң дәү әни бүреләр өенә килә һәм: 
— Минем казларымны күрмәдегезме? — дип сорый. Бүреләр дәү әнине алдап: 
— Бая гына төлке алып китеп бара иде, — диләр.

Дәү әни эзләп-эзләп казларын тапмагач, кабат бүреләр өенә килә һәм әйтә: 
— Сезнең казларыгыз бармы? 
— Кичә генә балчыктан эшләгән идек. 
— Күрсәтегез әле?

Дәү әнигә бүреләр казларны күрсәтәләр. Ул казларын таный һәм үзенә алып кайтып китә. Шуның белән уен да бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Күрше бабай

Күрше бабай  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылардан берсе күрше бабай булып, башына кәгазьдән ясалган озын очлы бүрек киеп, борынына берәр кызыл кәгазь ябыштырып көлке кыяфәткә китерелә. Аны күрше бабай дип уртага алып, тирәсенә балалар тезелешеп утыралар. Алардан берсе күрше бабай янына килә дә көй белән:

Күрше бабай, бабакай, 
Килче, кызыл танаукай, 
Танавыңнан тарткалыйм, 
Үзем көлмәскә карыйм,

— дип, бармагы белән борынына акрын гына тидерә дә, үзе, бабайның бу эшкә карашлары, кыланышлары никадәр көлке булса да, көлмәскә тырыша. Көлә калса, үзе бабай була. Көлмәсә, үз урынына утырып, икенче берәү шул ук эшне кабатлый.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Гөлбаһар әби

Гөлбаһар әби  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынышып бер сафка басалар. Алдарак басып торган бакча каравылчысы «Гөлбаһар әби» була. Каршы яктан бер бала көтүче булып килә. Җырлый:

— Әй әбекәем, Гөлбаһар, Синең артта ниләр бар? 
— Шалкан белән торма бар. 
— Берсен миңа бирсәнә! 
— Көчең җитсә, тартып ал!

Көтүче балаларның берсен тотып үз ягына тарта, суыра башлый, ә «әби» аның юлына каршы торып, йолкытмаска тырыша. «Шалкан-тормалар» бар да бер-берсенә нык тотышкан, ычкынмаска, иптәшен дә ычкындырмаска тырыша. Шулай берәм-берәм суырып алып бетергәнче уен бара.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Аң (журнал)

«Аң» журналы — 1912 елның 15 декабреннән Казанда ике атнага бер тапкыр чыга башлаган матур әдәбият, нәфис сәнгать һәм әдәби тәнкыйть журналы. Баш мөхәрир булып Әхмәтгәрәй Хәсәни исәпләнгән.

Тарихы 
Журнал бер төркем татар прогрессив яшьләре тәкъдиме буенча 1912 ел ахырында оештырыла. Габдулла Тукай һәм аның дусты Фатих Әмирхан «Гасыр» китап нәшриятенең бер оештыручысы, мөхәрире Әхмәтгәрәй Хәсәнине журналның мөхәрире булырга күндерәләр. Журналның беренче санында, иң беренче биттә Тукайның бер шигыре басыла:

Журнал эшендә Тукай, Ф.Әмирхан һәм Г.Ибраһимов бик актив катнашканнар. Бу «өчлектән» башка, Җамал Вәлиди, Гали Рәхим, Солтан Рахманкулов, Нәҗип Хәлфин, Г.Кәрәм, Кәрим Тинчурин, Сәгыйть Сүнчәләй, Садри Җәлал һәм башка бик күп әдипләр дә әсәрләрен бу басмага җибәргәннәр.

1918 елның мартында журнал чыгудан туктый.

Тасвирлама 
Эчтәлеге, рәсемнәре, техникасы ягыннан замандаш журналлары арасында алдынгысы булып исәпләнгән. Ул әдәбият, сәнгать, әдәби тәнкыйть мәсьәләләре буенча, алда торган бурычлар турында тирән бәхәсләр ачып, мәдәният, театр-сәхнә казанышларын яктыртуга киң урын бирә. Монда татарлар арасында беренче булып, укучыларны классик рәссамнарның репродукцияләре белән таныштыра башлый. Ә 1915 елда «Альбом (сәнәгы нәфисә мәҗмугасы)» исемле журнал кушымтасы бастырып чыгара.

Казанда Харитонов матбагасында басыла.

Чыганак

Моны да карагыз 
 Хәдичә Акчурина

Татарча журналлар
Тукай эшләгән матбугат басмалары
XX гасыр башы татар матбугаты
Операторлар теориясе

Операторлар теориясе — функциональ анализның нормалаштырылган пространстволар арасындагы бәйләнешләрне өйрәнүче бер бүлеге. Гомумән әйткәндә, оператор - функцияләрнең иң гади аңлаешының яки чикләнгән үлчәмле пространстводагы матрицаларның аналогы. Ләкин оператор шулай ук чиксез үлчәмле пространстволарда гамәлдә булырга мөмкин.

Шулай ук карагыз 
 Спетраль теория
 Компакт оператор

Функциональ анализ
Операторлар теориясе
Ачкыч (музыка)

Музыкаль нотациядә ачкыч (,  — ачкыч) — Фа, Соль һәм До ноталарының нота станында урнашуын күрсәтә торган билге. Аңа карата калган ноталар да санала.

Барлык ачкычларны 3 төргә бүлеп була: «соль» ачкычы, «фа» ачкычы һәм «до» ачкычы.

Музыкаль терминнар
Саз (музыка коралы)

Саз (корал мәгънәсендәге  сүзеннән) — төзелеше буенча охшаш кыллы музыка кораллары төркеме. Көнбатыш Азия халыклары арасында киң таралган (Төркия, Азәрбайҗан, Әрмәнстан һ.б.). Шулай ук Кавказ халыкларында билгеле. Саз исеме астында рәвеше, кыллар саны, төзелеше буенча аерыла торган музыка кораллары билгеле. Барлык сазлар өчен гомуми булып грушасыман корпус, агач резонатор, икеләтелгән яки өчләтелгән кыллар килә.

Шулай ук карагыз 

Кыллы кораллар
Музыка кораллары
Татар музыка кораллары
Алман Википедиясе

Алман Википедиясе — нең алман телендәге бүлеге. Зурлык буенча Инглиз Википедиясеннән соң икенче урында тора. Беренче мәкалә 2001 елның 17 мартында языла.

Үзенчәлекләре 
 Башка Википедия бүлекләреннән аермалы буларак Алман Википедиясендә мәкаләләр саны түгел, ә яхшылыгы өстен булуы аеруча хуплана. 
 Алман Википедиясендә аноним кулланучылар саны күп. Бу күренеш халык арасында актив пропаганда белән аңлатыла.
 Ботларны куллану аеруча зур үсеш алган.

Алман теле
Фикер (газета)

«Фикер» газетасы — 1905 елның 26 ноябрендә Җаекта (Уральскида) чыга башлаган татар милли-демократик газетасы. Рәсми мөхәрире һәм нашире Камил Мотыйгый булган.

Газета 1907 елда чыгудан туктый, соңгы саны 13 май көнне чыга.

Тасвирлама 
Газета патша хөкүмәте сәясәтенә оппозициядә тора, кадимчелекне, искелекне тәнкыйтьли, хатын-кыз азатлыгын яклап кыю чыгышлар ясый, замандашлары арасында сугышчанлыгы белән таныла. Ул халык арасында популяр була, киң тарала, тиражы вакыт-вакыт биш меңнән дә арта.

Газетаның эшендә Габдулла Тукай бик актив катнаша, ул аның чын рухи юнәлеш бирүчесе дә була. Шагыйрьнең беренче шигырьләре дә монда нәшер ителә.

Тарих 
Газетаның иң беренче саны 1905 елның 26 ноябрендә басыла. Бер елдан соң, 1907 елның башында Камил Мотыйгыйга басым көчәя, һәм шул ук елның 22 февралендә ул газета эшләреннән читләштерелә, аның газета-журналлары башка кешеләр карамагына күчә.

13 майда исә «Фикер»нең соңгы 73 нче саны нәшер ителә.

Чыганак

Тукай эшләгән матбугат басмалары
Татарча гәҗитләр
Россия империясе гәҗитләре
Җаек (шәһәр)

Җаек (, ) — Көнбатыш Казакъстанның Европа өлешендә, Җаек елгасы янында урнашкан шәһәр. Җаек (Уральск, Орал) Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең административ үзәге, Каспий буе түбәнлегенең төньяк өлешендә урнашкан. Гомуми мәйданы, тирә-яктагы шәһәр администрациясенә буйсынучы авыл территорияләрен кертеп, якынча 700 квадрат чакрым.

Халык саны — 216 467  кеше (2010). Шәһәрдә яшел утыртулар мәйданы 6000 гектар тирәсе. Торак фонды — 4 млн м²

География 
Җаек Урал елгасының урта агымында, уң ярыңда һәм Чаган елгасының түбән агымы, сул ярында урнашкан. Чаганның уң кушылдыгы Деркул елгасы шәһәр һәм Деркул поселогы яныннан үтә. Иң зур биеклек — Свистун-гора тавы.

Климат 
 Уртача еллык температура — +6,2 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 70%

Халык 

Татарлар саны кими 2020 елда 4940 кеше тәшкил иткән.

Атаклы кешеләр 
Җаекта туган, яшәгән яки шәһәр аша үткән шәхесләр:
 Александр Алябьев
 Александр Гумбольдт
 Владимир Даль
 Гавриил Державин
 Василий Жуковский
 Владимир Короленко
 Иван Крылов
 Александр Суворов
 Аркадий Столыпин
 Симон Петер Паллас
 Емельян Пугачёв
 Александр Пушкин
 Лев Толстой
 Тарас Шевченко
 Федор Шаляпин

Казакълар 
 Нурлан Канетов

Татарлар 
 Сәлим Айткулов
 Нәҗип Җиһанов
 Гаяз Ишмөхәммәтов
 Габдулла Кариев
 Ләлә Кузнецова (1946), фоторәссам.
 Мотыйгулла Төхфәтуллин
 кызы Галия Кайбицкая
 улы Камил Мотыйгый
 Габдулла Тукай
 Абдулла Шаһиев

Мәдәният

Дин 
Ислам
 Кызыл мәчет

Музейлар 
 Габдулла Тукай музее

Искәрмәләр 

Казакъстан өлкә үзәкләре
Тукай географиясе
Җаек
Яшен (журнал)

«Яшен» журналы — 1908 елның 3 августында Казан шәһәрендә чыга башлаган юмор-сатира журналы. 1909 елда ябыла. Нашире, мөхәрире, рәссамы Галиәсгар Камал булган.

Тарих 
Беренче саны 1908 елның 3 августында чыга. Ул сан Габдулла Тукайның бер шигыре белән ачыла:

Журналның барысы 10 саны чыга. 1909 елның 24 июлендә ул чыгудан туктый.

Журналны Бертуган Кәримевләр матбагасы нәшер иткән була.

Чыганак 

Тукай эшләгән матбугат басмалары
Татарча журналлар
Россия империясе журналлары
Роман

Роман - аерым кешеләрнең яки кешеләр төркеменең язмышлары хикәяләп бирелгән, характер һәм дөньяга караш формалашу процессы гәүдәләндерелгән зур күләмле эпик әсәр.Роман шәхси тормыш аша яшәешнең төп, нигез мәгънәләрен ачарга, объектив чынбарлыкның гомуми сыйфатларын, шул чор җәмгыятенең яшәү кануннарын, рәвешен чагылдырырга омтыла, ягъни бер язмышта, бер кеше тормышы мисалында иң характерлы, типик шартларны да гомумиләштереп тасвирлый.

Роман төрләре
Роман ике төргә бүленә:

Тематик яктан:
 автобиографик
 хәрби
 детектив
 документаль
 мәхәббәт
 интеллектуаль
 тарихи
 сәяси
 маҗаралы
 сатирик
 сентименталь
 иҗтимагый
 фантастик
 фәлсәфи
 һ.б.

Структур яктан:
 Шигъри роман
 роман-памфлет
 роман-кыйсса
 роман-сага
 роман-фельетон
 кысалы роман
 роман-агым
 эпистоляр роман.

Чыганак
 
Романнар Әдәби жанрларЭпик жанрлар
Градусы

«Градусы» (Градуслар) — Ставрополь шәһәре поп-төркеме.

Тарих 
«Градусы» төркеме 2008 елда барлыкка килә, аның элек төрле музыкаль коллективлар составында булган катнашучылары, бергә җыела. Роман Пашков һәм Руслан Тагиев (GJ BAKS) "Режиссер", (7:00), "Время моё", "Радио Дождь" җырларын язалар. Соңрак аларга басист Дмитрий Бахтинов һәм барабанщик Виктор Голованов килеп кушылалар.
 
Беренче концертны төркем "Градус 100"  исеме белән, ай ярым актив репетицияләрдән соң, 2008 елның 29 маенда да үткәрә.

2009 елның көзендә чыккан "Режиссер" җыры күп радиостанцияләрдә куела һәм хит-парадларда (чартларда) югары урыннарга лаек була.  2009 ел нәтиҗәләре буенча, Русияның иң күп иңдерелүче санлы сингллар чартында 6 нчы урын ала. Шулай ук җыр Рәсәй радиочартында беренче урынга лаек булды.

Төркемнең икенче синглы - "Кто ты" - 11 урынга кадәр җитте. 2010 елның 18 июнендә җыр санлы синглларның Рәсәй чартында 2 урында булды...

Төркемнең "Я больше никогда" сингллар арасында 9 нчы урынга эләкте .

2011 елның 3 мартында төркемнең "ГРАДУСЫ" "ГОЛАЯ" төркеме чыкты. Пластинкага 11 композиция кергән.

Төркем составы 
 Руслан Тагиев - вокал
 Роман Пашков - вокал
 Арсен Бегляров - гитара
 Виктор Голованов - бәрмәләр
 Дмитрий Бахтинов - бас-гитара.

Бүләкләр һәм премияләр 
2010 елда "Градусы" төркеме Муз-ТВ премиясенең "Ел прорывы" һәм "Иң яхшы җыр" номинацияләрендә номинант булды."Градусы" "Режиссёр" өчен "Алтын граммафон" музыкаль премиясен алды.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Официальный сайт группы «Градусы»  
 Официальный канал группы «Градусы» на YouTube 

Рус музыкаль төркемнәре
Нурмөхәммәт Хисамов

Нурмөхәммәт Шаһвәли улы Хисамов — татар галиме, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1937 елның 24 мартында Татарстанның Чүпрәле районында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Мунчәли авылында җидееллык мәктәбен тәмамлаганнан соң, Яшел Үзән шәһәренең 5 нче татар урта мәктәбендә белем ала, аннары Иске Чүпрәле авылының мәктәбендә унынчы сыйныфын тәмамлый. 1955—1960 елларда ул Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында югары белем ала. Университетны тәмамлагач, ул башта «Коммунар» редакциясендә хатлар бүлеге мөдире булып эшли, аннары соң Казан университетының татар әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада укый. 1969 елга кадәр Казанда «Җиңү байрагы» исемле күп тиражлы газета мөхәррире вазифаларын башкара. 1969 елда Хисамов Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына фәнни хезмәткәр булып кабул ителә.

1980 елның апрелендә ул Мәскәүдә Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасына багышланган фәнни хезмәте буенча кандидатлык диссертациясен яклый.

Әдәби шигырьләре белән көндәлек матбугатта Нурмөхәммәт Хисамов 1955 елдан катнаша башлый. 1965 елда яшь авторның бер төркем шигырьләре «Дуслык» исемле күмәк җыентыкка кертелә, ә 1967 елда «Яз миңа чәчәкләр китерә» дигән мөстәкыйль җыентыгы дөнья күрә.

Шулай ук Хисамов әдәбият белеме һәм әдәби тәнкыйть өлкәсендә дә эшли. Габдулла Тукай, Дәрдемәнд һәм күп башка шагыйрьләр иҗатына багышланган әдәби тәнкыйть мәкаләләре бар. Тикшеренүче галим буларак ул Кол Гали иҗатын өйрәнүгә аеруча күп көч куя.

2022 елның 19 октябрендә озакка сузылган  авырудан соң 85 яшендә Казанда вафат.

Гаиләсе 
Хатыны Фәһимә Хисамова (1936―2018). Балалары: Айваз ― эшмәкәр; игезәкләр Айдар (1962―2019), Нияз ― рәссамнар.

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Татар галимнәре
Габдуллаһ ибне Габбас

Габдуллаһ ибне Габбас ()- Мөхәммәд галәйһиссәләмнең мәшһүр сәхабәсе һәм икетуганы, ислам экзегетикасына нигез салучы. Габбас ибн Габдел-Мотталибнең улы була. Ул иң яхшы Коръән мөфәссирләреннән булып санала.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, олырак сәхабәләрдән хәдисләр өйрәнә башлый. Аңардан Бухари һәм Мөслим җыентыкларында 1660 хәдис тапшырыла.

Ибне Габбас Мәккә Коръән тәфсирләү мәктәбенә нигез сала. Аңардан белем алыр өчен бик күп кеше җыелган, хәтта урамда юл тыгымнары хасил булган. Габдуллаһ ибне Габбасның мәшһүр укучыларынан Сәгыйт ибне Җүбәйр, Мүҗәһид ибне Җәбр әл-Мәкки, Икрима, Тавус ибн Кәйсан әл-Йәмәни һәм Гата ибн Әбу Рабах булалар.

Тормыш юлы 

Ибне Габбас һиҗрәткә 3 ел кала туа. Ул кечкенә вакытыннан Мөхәммәд галәйһиссәләм янында була: ул тәһарәт алырга җыенганда, су әзерләгән, намаз укыганда, аның артында намазга баскан, аның белән юлда булган.

Ул әнисе белән һ. 8 елга кадәр Мәккәдә була, ләкин, Мәккәне ачырга бераз вакыт кала, алар Мәдинәгә күчәләр. Ибне Габбас Хүнәйн һәм Таиф сугышларында, Мәккәне ачуда катнаша. Беренче хәлифләр вакытында, аларның ярдәмчесе була, мөселманнарның Төньяк Африка һәм Табаристанга һөҗүмнәрендә катнаша.

Госман үлеменнән соң, Гали аны Бәсрә хакиме итеп билгели. Шунда ул хариҗилар фетнәсендә катнашучы 20 000 кешегә аларның Галине гаепләүләре нигезсез булуын аңлатуга ирешә.

687 елда (һ. 68) Габдулла ибне Габбас Таифтә 70 яшендә вафат була. Җеназа намазын Мүхәммәд Ибн әл-Хәнәфийә укый.

Сылтамалар 
 Ислам энцеклопедик сүзлеге 
 Саваб.ру сайты

Сәхабәләр
Ислам галимнәре
Мәрсия

Мәрсия (гарәпчә — елау-сыктау) — Шәрык әдәбиятында вафат булган кешеләрне, күренекле затларны мактау, олылап искә алу шигыре. Гадәттә мәрсияләр өчен элегик, кайгылы аһәң хас. Жанрның конкрет әдәби формасы юк.

Мактау рухы, шигъри теле белән мәдхиягә якын. Әмма мәдхиядә исән кешеләр, ә мәрсиядә вафат булганнар тасвирлана.

Борынгы төрки әдәбиятында, Урта гасыр шигъриятендә очрый. Габдерәхим Утыз Имәни, Акмулла, Габдулла Тукай, Нәҗип Думави иҗатларында бар.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Әл-ислах (газета)

«Әл-ислах» (Реформа) — 1907-1909 елларда Казанда нәшер ителгән татар милли-демократик газетасы. Рәсми мөхәрире Вафа Бәхтияров булса да, чынлыкта бу вазифаны Габдулла Тукай белән Фатих Әмирхан үтиләр.

Тасвирлама 
Беренче саны 1907 ел 3 октябрь көнне чыккан. 
Газета уку-укыту, тәрбия, әдәбият, мәдәният һәм мәдрәсәләргә реформа ясау мәсьәләләре турында күп яза, реформа даулаган шәкерт дөньясының үзенә күрә бер матбугат органы булып хезмәт итә. Заманның көн үзәгендә торган сәяси-иҗтимагый мәсьәләләрдән бәхәс иткәндә киң демократия карашларын чагылдырган була.

«Әл-ислах» атнага бер тапкыр, 16 битлек булып чыккан. Матди ягы — шәкертләр акчасы, шуңа күрә язышучыларга гонорар түләнмәгән диярлек.

Тарих 
1905 елның ноябреннән үк «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе шәкертләре «Әл-ислах» исемле кулъязма, җилембасма (гектографта күбәйтелгән) газета чыгарганнар. Әлбәттә, ул регуляр тәртиптә чыкмаган. Ә 1907 елның 3 октябреннән рәсми теркәлгән, чын газета нәшер ителә башлый.

68 саны чыккач, 1909 елның 22 июлендә газета чыгудан туктый.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
Тукай эшләгән матбугат басмалары
Мастер һәм Маргарита (фильм, 1994)

«Мастер һәм Маргарита» () — Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романының 1994 елда режиссёр Юрий Кара тарафыннан төшерелгән экранизациясе. Фильм 2011 елга кадәр режиссёр һәм фильм хокуклары иясе — «ТАМП» фирмасы продюсерлары белән, соңрак Булгаковның өченче хатыны Елена Шиловскаяның варислары Шиловский һәм Писарчиклар белән каршылыклар аркасында чыкмады.

Шулай ук, фильмның озынлыгы да (режиссёр юрамасы буенча,  ) каршылыклар тудырган: продюсерлар таләбе буенча ул ике сәгатькә генә калдырыла, моның өчен күп кенә сюжет сызыклары төшереп калдырыла. Бу инде актёрларның канәгатьсезлек китереп чыгара.

Эчтәлеге 
30-нчы еллар Мәскәвенә сәер чит ил кешсе Воланд килә, чынлыкта ул Иблис була һәм үзе белән иярченнәрен ияртә. Ул мәскәүлеләрнең ничек үзгәргәннәрен белергә тели. Кешеләр шундый ук калган... Тамашачы алдыннан төрле совет кешеләренең сатирик образлары галереясы үтеп китә, ул кешеләрнең барысы да эшләренә күрә җәза ала.

Фильмның параллель сызыгы — Иешуа Га-Ноцри һәм Яһүд иле прокураторы Понтий Пилат турындагы роман.

Актёрлары

Романнан аерымлыклар 
 Иблис балында Владимир Ленин, Иосиф Сталин, Адольф Гитлер катнашалар.
 Левий Матвей Воланд янына килгәч, Иешуаның үтенечен түгел, ә боерыгын тапшыра.
 Иң соңгы, финаль өлеш төшереп калдырылган.

Сылтамалар 
 
 Страница фильма на сайте Льва Дурова (история, отзывы, подборка материалов) 
 Страница фильма на сайте Kino-online.in.ua  
 Как проходили съемки фильма Юрия Кары «Мастер и Маргарита» 
 Юрий Кара о своем фильме в «Российской газете» 

Михаил Булгаков әсәрләренең экранизацияләре
Юрий Кара фильмнары
Зәйд ибне Хәрисә

Зәйд ибне Хә`рисә(гарәп. زيد بن حارث ) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең якын сәхабәләреннән берсе, аның элеккеге иреккә җибәрелгән колы һәм үги улы; Усама ибн Зәйднең әтисе.

Зәйд Йәмән җиреннән була. 8 яшьлек Зәйд белән әнисе Суда "Бану Маан" кабиләсендәге туганнарына баргач, бу кабиләгә һөҗүм итәләр. Зәйдне коллыкка төшерәләр һәм Мәккә базарында Хәдиҗәнең Хәким ибне Хузамга саталар. Хәким Зәйдне Хәдиҗәгә бирә. Хәдиҗә исә, Мөхәммәд галәйһиссәләмгә кияүгә чыккач, аны иренә бүләк итә. Мөхәммәд галәйһиссәләм Зәйдне иреккә җибәрә, ләкин Зәйд элеккеге хуҗасы яныннан китми, хәтта әтисе Хәрисә аны туган җиренә алып китәргә теләсә дә. Шуннан соң Мөхәммәд галәйһиссәләм аны уллыкка ала. Аны, Әзхәб сүрәсенең 5 аяте иңгәнче, Мөхәммәд улы дип йөртәләр, моңа тыю килгәч, яңадан Хәрисә улы дип атый башлыйлар. 

Мөхәммәд галәйһиссәләмнең пәйгамбәрлек чоры башлангач, Зәйд ибне Хәрисә беренчеләрдән булып исламны кабул итә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм Таифкә барырга чыккач, ул да аның белән юлга кузгала. Таиф халкы Пәйгамбәргә таш ата башлагач, Зәйд аны үз тәне белән ташлардан саклый. Зәйд башка мөселманнар кебек үк Мәккә мөшрикләре тарафыннан җәберләүләргә дучар була һәм Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул анда мөселман җәмгыяте үсеше өчен тырыша, Бәдер, Өхед, Хандак һәм башка сугышларда катнаша. Зәйд төрле походларда мөселман гаскәрләре белән идарә дә иткән. 

Мөхәммәд галәйһиссәләм Зәйд ибне Хәрисәне 3 меңлек гаскәргә башлык итеп Мутә сугышына җибәрә. Мөселманнарга каршы 200 меңлек Византия гаскәре чыга. Әлеге сугышта Зәйд 50-55 яшендә һаләк була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Ислам энцеклопедик сүзлеге 
 Саваб.ру сайты

Сәхабәләр
Робагый

Робагый , шулай да әрбагый, ырбагый ( — дүртләтелгән) — дүртьюллык шигырь, Шәрык шигъриятендә киң таралган лирик жанр. Әлеге дүртьюллык логик-интонацион яктан тәмамланган фикер-хисне белдерергә, мөстәкыйль кулланылырга тиеш.

Тарих 
Жанр IX-X гасырда фарсы әдәбиятында Ханзалы Бәдгиси, Рудаки, Әбү Шакир Бәлхи шагырьләренең иҗатында формалаша. XI гасырның мәшһүр астрономы Гомәр Хәйям 300гә якын робагый иҗат иткән. Мәхмүд Кашгарыйның "Диван"ында кайбер дүртъюллыклар робагый жанрына карый.

Робагый Урта гасырларда Шәрык мәдәниятында зур урын алып торган классик жанрларының берсе. Фарсы шигърияте классигы Гомәр Хәйям нәкъ үзенең робагыйлары белән мәшһүр. Элитар жанр буларак, робагый Алтын Урда һәм Казан ханлыгының хан-вәзирләр сарайларында уен коралларына кушылып башкарыла. Казан ханлыгы җимерелү белән татарларда халык авыз иҗаты сафларына керә.

Тасвирлама 
Жанрда төрки халыкларда киң таралган рәдиф алымы киң кулланыла. Эчтәлек буенча робагыйлар гадәттә фәлсәфи, гыйшкый, әхлакый характерлы. Нигезендә гаруз метрикасында иҗат ителгән. Иң борынгы фарсы мисаллары музыка белән бергә иҗат ителгән, уен коралларына кушылып чыгарылган. Жанрның рифмалашу кануннары ААБА яки АААА, АБАБ, ААББ, АББА схемаларыннан гыйбарәт.

Татар халкында 
Татар халкында "робагый чыгару" төшенчәсе "бәет әйтү" һәм "мөнәҗәт әйтү" төшенчәсе белән бик тә якынлашкан. Казан арты, Балык Бистәсе, Мамадыш, Биектау, Арча районнарының халык авыз иҗатында бүгенге көнгә кадәр халык робагыйлары үрнәкләре сакланып кала.

Робагый татар шигъриятендә киң таралган. Сәйф Сараи, Мифтахетдин Акмулла, Мәҗит Гафури, Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Әхмәт Исхак, Зыя Мансур, Нури Арслан, Зәки Нури, Рәдиф Гаташ, Әхмәт Саттар һәм күп башка шагыйрьләр бу жанрны кулланганнар. Соңгы робагыйлар авторлары арасында мәшһүр Туфан Миңнуллин исеме дә тора.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.
Макаров Г.М. Музыка старотатарской письменной поэзии как составная часть средневековой элитарной культуры Волго-Камского региона // Музыка. Искусство, наука, практика: Научный журнал Казанской государственной консерватории имени Н.Г. Жиганова. 2016. № 1 (13). С. 29-40.
Робагыйлар beznenmiras.ru

Искәрмәләр 
Шәрык әдәбияты жанрлары

Шулай да карагыз 

 Татар халык музыкасы
 Татар әдәбияты
 Диване лөгатет-төрк

Татар шигърияте
Фольклор жанрлары
Фәрд

Фәрд (икеюллык) — Шәрык шигъриятендә иң кечкенә жанр атамасы. Бербөтен фикер мөстәкыйль икеюллык шигырьдә гәүдәләндерелә. Гадәттә фәрд өчен афористик яңгыраш хас. 

Рифмалашуы аа шәкелендә (сирәк кенә булса да, аб схемасыда очрый).

Татар шигъриятендә Сәйф Сараи, Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Равил Фәйзуллин һәм башка шагыйрьләр фәрдәләрне кулланганнар.

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Мөсәддәс

Мөсәддәс (гарәп телендә — алтыюллык) — Шәрык әдәбиятында лирик әсәр атамасы. Ул алтыюллык строфалардан төзелә. Рифмалашу аааааа, ббббба,   ввввва ... шәкелендә. Гадәттә, строфадагы юллар цезура ярдәмендә ике кисәккә бүленә. Юлларның күпчелеге нигездә рәдифкә тәмамлана. Уртача строфалар саны — 4-10.

Мөсәддәстәге һәр строфаның ахыргы юлы бөтен шигырь өчен уртак. Гадәттә, соңгы строфада тәхәллүс кулланыла. 

Татар әдәбиятында аерым жанр буларак кулланылмый. Ләкин охшыш төзелешле әсәрләр очрый (мәсәлән, Шәйхи Маннур).

Чыганаклар 
 Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Шәрык әдәбияты жанрлары
Ялт-Йолт (журнал)

"Ялт-Йолт" журналы — 1910-1918 елларда Казанда чыккан юмор-сатира журналы. Мөхәрире Әхмәт Урманчиев булган.

Тарих
Журналның беренче саны 1910 елның 15 мартында чыккан. Журналны элек чыккан "Яшен" журналының дәвамы дияргә дә мөмкин. Мөхәрире Әхмәт Урманчиев булган. Аның эшендә Габдулла Тукай, Галиәсгар Камал һәм Фатих Әмирхан бик актив катнашалар. Тукайның монда хезмәте турында  Урманчиев болай дип яза  :

123 саны чыккач, 1918 елның июнендә журнал ябыла.

Тасвирлама
Журналда төрле сатирик мәкаләләр, шигырьләр басыла. Ул шул заман юмор-сатира журналларының иң алдынгысы була.

Казанда Харитонов матбагасында басыла.

Чыганак

Искәрмәләр

Тукай эшләгән матбугат басмалары
Татарча журналлар
Россия империясе журналлары
Уклар (журнал)

«Уклар»  журналы — Җаек шәһәрендә  1906 елда чыккан юмор-сатира журналы. Мөхәрире һәм нашире Камил Мотыйгый булган.

Тарих
Журналның беренче саны 1906 елның июнендә Җаекта чыга. Бу татар юмор-сатира журналларының иң беренчеләренең берсе була.  Журнал эшендә Тукай нык актив катнаша, ул монда «Һөд-Һөд», «Кырмыска», «Шүрәле» һәм башка псевдонимнар белән яза.

6 сан чыккач, 1906 елның ноябрендә журнал ябыла.

Чыганак

Тукай эшләгән матбугат басмалары
Татарча журналлар
XX гасыр башы татар матбугаты
Җырлый торган өстәл

Җырлый торган өстәл  — татар балалар уены. Бу уен кече яшьтәге балалар тарафыннан бүлмәдә уйнала.

Уйнау тәртибе 
Бер баланы уен башланыр алдыннан ук өстәл астына кертәләр. Аннан өстәл сатучы билгеләнеп куела. Ул: «Өстәл сатам, өстәл сатам. Гади өстәл түгел, җырлый торган өстәл», — дип кычкырып йөри. Бер бала өстәл алырга килә:

— Өстәлең күпме тора? 
— Йөз сум. 
— Кыйммәт, хакын төшер... 
— Юк, гади өстәл түгел ул, җырлый торган өстәл, — ди сатучы. — Менә кара.

Сатып алучы: «Әйдә, өстәл, җырла!» — дип өстәлгә сугып әмер бирә. Өстәл астындагы бала җырлап җибәрә. Җыр беткәч, сатып алучы акча бирә. Шул вакыт сатучы да, өстәл астындагы бала да яшеренәләр.

Сатып алучы үзе дә җырлатып карамакчы була.

— Яле, өстәл, җырла, — дип, өстәлгә сугып карый. Өстәл җырламый. Сатып алучы: «Их, явыз сатучы, мине алдаган», — дип, сатучыны эзли башлый. Уен шуның белән бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Ватык диван

Ватык диван  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар «ана» сайлап куялар. Ана: «Ярый, балаларым, мин кибеткә барып кайтыйм, сез тәртипле генә өйдә утырып торыгыз», — ди дә чыгып китә.

Бер бала идән себерергә тотына. Бераздан ишек шакыйлар. 
— Тук, тук! 
— Кем бар? 
— Мин, әниегез.

Идән себерүче бала ике иптәшен «дүрт аякландырып» тезләндерә дә, өсләреннән одеял ябып, диван төсенә кертеп куя. Аннан барып ишекне ача. Ана керә дә: «Уф, арыдым», — дип, әлеге «диванга» килеп утыра. Диван «ватылып китә» һәм әни идәнгә тәгәри.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Ишәк сатыш

Ишәк сатыш  — татар балалар уены. Бүлмәдә уйнала торган шаян уеннарның берсе.

Уйнау тәртибе 
Балалар сатучыны һәм сатып алучыны билгеләп куялар.
Сатучы ике баланы икесен ике якка каратып тезләндерә дә өсләреннән одеял белән каплап «ишәк» ясый һәм: «Ишәк сатам, ишәк сатам!» — дип кычкырып йөри. Сатып алучы килә: 
— Күпме тора? 
— Йөз сум.

Ишәкне карый. «Яхшы ишәк икән», — дип мактап, сатучыга акча бирә.

Шуннан соң: «Яле, атланып кайтыйм әле», — дип ишәккә атлана. Одеял астындагы ике бала, икесе ике якка тайпыла да, сатып алучы идәнгә егылып төшә. Уен шуның белән тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Чәч табу

Чәч табу  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уенны бары бер генә кеше белүе шарт. Балалар түгәрәккә тезелеп утыралар. Белгән кеше табакка чиста су сала да уртага китереп куя. Һәрбер балага бер бөртек чәчләрен суга салырга куша. Алып баручы чәчләр салынган суга иелеп караган булып такмаклый:

Балалар, 
Карагыз әле суга. 
Алтын балыклар кебек, 
Чәчләр нишлиләр суда?

Барысы да иелеп суга карыйлар. Алып баручы шул вакыт уч төбе белән суга китереп суга. Барысына да су чәчелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Түшәм санау

Түшәм санау  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен белән таныш булмаган бер баладан: «Җиң аша түшәм саный аласыңмы?» — дип сорыйлар. Теге, әлбәттә, батырланып: «Саный алам», — ди.

Шуннан соң аны идәнгә яткыралар да җиңен йөз тирәсенә туры китереп пәлтәсе белән ябалар һәм, ике куллап җиңне торба кебек итеп тотып, шуның аша түшәмне санарга кушалар. Ул чынлап торып түшәм санап азапланган арада, бер бала пәлтә җиңеннән су салып җибәрә. Шуннан соң түшәм санаучыдан: «Ничә булды соң түшәм?» — дип шаяртып көләләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Сабантуй (уен)

Сабантуй  — татар балалар уены. Бу уен сабантуй алдыннан уйнала.

Уйнау тәртибе 
Бер урам балалары җыелып, өйдән-өйгә кереп, сөрән сугып (бүләк җыеп) йөриләр. Бүләкне уенда катнашучы балалар һәркем үз өеннән кереп ала. Бүләкләр урынына йомырка, кулъяулык, кәнфит-прәннек ише нәрсәләр җыела. Шуннан соң барысы бергә болынга төшеп сабантуй уздыралар. Анда көрәш, бау тартыш, йөгереш, аяк бәйләп йөгереш кебек уеннар уйныйлар. Бу уен тулысынча импровизациягә корылган һәм зурларның сабантуй уздыруына иярү рәвешендә уйнала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Ахшару

Ахшару  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар бер-берсенең кулларын тотышып түгәрәкләнеп басалар. Бер баланы уртада калдыралар. Түгәрәктәге балалар аңа карап түбәндәгечә җырлап әйләнәләр:

Кисәк-кисәк болыт килә, 
Киселмәгән арыш килә. 
Ахшару, ахшару, 
Ахшару атлы. 
Суган алдым, суган татлы. 
Суганыма бер кыз алдым, 
Каләмкаш атлы. 
Каләмкашка тун тектердем, 
Үзенә чаплы, 
Якасына бал бастырдым, 
Сөйләргә татлы; 
Киявең шалкан урламасын, 
Зәмәт  аша сикермәсен! 
Бадиян, бадиян, 
Тфү, ләгънәт!

Соңыннан уртадагы бала иптәшләренә кушылып, үз урынына икенче берәүне чакыра. Ул уртага чыккач, уен янә башлана. Шулай итеп, һәрбер уйнаучыга уртага берәр мәртәбә чыгарга туры килә.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Күрсәт әле, Габдулла

Күрсәт әле, Габдулла!  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәк ясыйлар. Уртага бер баланы кертәләр. Ул «Габдулла» була. Балалар, хор белән җырлап, аннан берәр хәрәкәт ясавын сорыйлар. «Габдулла» аны эшләп күрсәтә. Уен барышында соравын да, җавабын да балалар бергә җырлыйлар:

— Күрсәт әле, Габдулла, ничек сабак укыйлар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай сабак укыйлар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек язу язалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай язу язалар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек печән чабалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай печән чабалар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек урак уралар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай урак уралар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек ашлык сугалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай ашлык сугалар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек кошлар очалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай кошлар очалар.

Шул рәвешле уен озак импровизацияләнергә мөмкин.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Әйт, күгәрчен

Әйт, күгәрчен  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар кулга-кул тотынышып түгәрәккә басалар. Ике бала уртага чыгып баса. Алар уенны алып баручылар һәм җыр башлаучылар булалар. Салмак көйгә балалар түгәрәк буйлап җырлап әйләнеп йөриләр. Җыр эчтәлегендә нәрсә турында сүз барса, шул хәрәкәтне бергәләп башкаралар.

Җырлары:

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Киленнәр ничек йөри? 
Ул шулай да, ул болай, 
Киленнәр йөри шулай.

(Балалар яулык очларын тотып йөриләр.)

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Куяннар ничек йөри? 
Ул болай да, ул шулай, 
Куяннар шулай йөри.

(Куян кебек сикереп йөриләр.)

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Үрдәкләр ничек йөри? 
Ул болай да, ул шулай, 
Үрдәкләр шулай йөри.

(Чүгәләп йөриләр.)

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Мылтык ничек аталар? 
Ул шулай да, ул болай, 
Мылтык аталар шулай.

(Мылтык аткан кебек итәләр.)

Уен шул рәвешчә дәвам итә. Балалар бүреләр, әбиләр, бабайлар һ. б. булып та йөриләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Нардуган (уен)

Нардуган  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Бер бала уртага чыгарыла. Башка балалар аның тирәсендә бер түгәрәк мәрә ясап, кулга-кул тотынышып шушы нардуган җырын җырлап әйләнәләр. Ул үзенә бер көйгә җырлана:

Аллы-гөлле чәчәк ата 
Безнең җирләрдә генә, 
Иркен тормыш, рәхәт тормыш 
Безнең илләрдә генә. 
Син уртада, без кырыйда, 
Әйләнәбез нардуган, 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Мин дә шуны булдырам!

Җыр беткәндә генә, уртадагы бала кинәт нинди дә булса бер хәрәкәт ясый, түгәрәктәге балалар да тиз генә шул хәрәкәтне ясыйлар. Кем шуны булдыра алмаса яки соңга калса, уртадагы бала үз урынына аны чыгара да уен баштагыча дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Миңлебай (уен)

Миңлебай  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар түгәрәк уртасына бер баланы сайлап чыгаралар да, үзләре кул тотышып, җырлап әйләнәләр. Уртадагы бала берәр кыланыш эшләргә әйтеп, кыланып күрсәтә, тирәсендәге балалар да күмәк җыр астында шуны ук кабатлыйлар.
Хор: 
Без йөрибез әйләнеп, 
Син уртада, Миңлебай, 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Без кыланырбыз шулай.

Уртадагы бала (кыланып): 

Бер болай, бер болай, 
Я, кыланыгыз шулай.

Хор: 
Бер болай, бер болай, 
Моны эшләү бик уңай.

Уртадагы бала түгәрәктән берәүне тартып чыгара да үзе аның урынына кереп әйләнә. Уртага кыз бала чыгарылса, түбәндәгечә әйтәләр:

Без йөрибез әйләнеп, 
Син уртада, матуркай, 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Без кыланырбыз шулай.

Уртадагы бала (кыланып):

Бер болай, бер болай, 
Я, кыланыгыз шулай.

Хор: 
Бер болай, бер болай, 
Моны эшләү бик уңай.

Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Тимербай (уен)

Тимербай  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Уйнаучылар кулга-кул тотынышып түгәрәкләнәләр. Арадан берәүне уртага чыгаралар. Түгәрәктәге балалар хор белән такмаклап әйләнәләр:

Тимербайның биш баласы, 
Бар да матур, күз карасы; 
Агым суда коендылар, 
Ап-ак итеп юындылар, 
Өс-башларын киенделәр, 
Рәхәтенә тиенделәр. 
Тезелеп кайтып киттеләр, 
Ашамадылар, эчмәделәр; 
Бер-берсенә караштылар, 
Менә шулай эшләделәр.

Такмак бетерер-бетермәс түгәрәктәге балалар йөрүдән туктыйлар. Шул арада уртадагы бала нинди дә булса берәр хәрәкәт ясый: тезләнә, утыра, җиргә ята яки кулларын артка куя һ. б. түгәрәктәге балалар аның кыланышларын шунда ук кабатларга тиешләр. Әгәр дә араларыннан берәрсе аныңча кылана алмаса, иптәшләреннән артка калса, аны уртага кертәләр һәм уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Габдулла, Гөлбану

Габдулла, Гөлбану  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар түгәрәкләнеп кулга-кул тотынып басалар. Уртада бер бала калдырыла. Түгәрәктәгеләр бер якка хәрәкәт итеп җырлыйлар:
Син уртада, без кырыйда 
Әйләнәбез, Габдулла. 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Шуны эшләргә кала. 

Уртада кыз бала булса, мондый эчтәлекле җыр җырлана:

Син уртада, без кырыйда 
Әйләнәбез, Гөлбану. 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Шуны эшләргә могу.

Җыр туктагач, уртадагы бала берәр хәрәкәт ясый, түгәрәктәгеләр шуны кабатлый. Әгәр бу хәрәкәтне дөрес ясамаучылар булса, аның берәр әйберен алалар. «Гаепләнүчеләр» 3—4 булганчы уен шул рәвешчә кабатлана. Аннан аларга җәза бирелә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары
Әл-гасрел җәдит

«Әл-гасрел җәдит» журналы — Җаек шәһәрендә 1906 -1907 елларда чыккан  әдәби-сәяси журнал.  Нашире һәм рәсми мөхәрире Камил Мотыйгый булган. Шулай ук Габдулла Тукай да монда актив язышкан, аның беренче әсәрләре дә монда басылган,

Тарих
Журналның беренче саны 1906 елның 15 гыйнварында чыга. Нашире һәм мөхәрире Камил Мотыйгый була. 1907 ел ахырында Мотыйгый мөхәрирлек эшеннән алына, типографиясе, газета-журналлары башка кешегә күчә. Яңа кешеләр бу журналның эше өчен артык тырышмыйлар һәм 17 сан чыккач, 1907 елның 27 маенда ул ябыла.

Тасвирлама
Журналда иҗтимагый хәбәрләр, мәкаләләр, әдәби әсәрләр белән беррәттән, шактый санда дини-фәлсәфи, ислам мәдәниятенә караган материаллар да басыла. Анда шулай ук Пушкин, Гоголь, Толстой, Иван Крыловтан тәрҗемә үрнәкләре даими бирелеп барылган.

Чыганак
 

Татарча журналлар
Тукай эшләгән матбугат басмалары
Россия империясе журналлары
Михаэль Штифель

Михаэль Штифель (, якынча 1487 ел, Неккардагы Эсслинген — 19 апрель 1567 ел, Йена) — немец математигы, логарифмнарны уйлап табучыларның берсе, протестант Реформациясенең актив эшлеклесе.

Биография 

Штифель бай гаиләдә үсә. Ул Виттенберг университетында укый һәм шунда ук магистр дәрәҗәсен ала. 1511 елда Штифель монахка әверелә, августиннар орденына караган Эсслинген монастырендә яши. Тиздән Реформация башлана, Штифель Мартин Лютер ягына баса. Бер поэмасыннан соң ул Майндагы Франкфуртка качарга мәҗбүр була. Лютер аңа пастор булып урнашырга ярдәм итә.

Бу дәвердә Штифель Библиянең нумерология үзлекләрен өйрәнә башлый. 

1535 елдан 1547 елга кадәр Штифель Хольцдорфта протестан пастор буларак хезмәт күрсәтә. Бу вакытка аның математика буенча иң мөһим хезмәтләре карый. Аннары Шмалькальден сугышы башлана һәм ул Кёнигсбергка качарга мәҗбүр була. 1559 елда ул Йенага күченә һәм шәһәр университетында беренче математика профессоры була.

Фәнни эшчәнлеге 
Штифель алгебра үсешендә мөһим урын алып тора. Үзенең Arithmetica integra (Нюрнберг, 1544) дип аталучы төп хезмәтендә ул тискәре саннарның, дәрәҗәгә күтәрүнең, төрле прогрессияләрнең һәм эзлеклелекләрнең эчтәлекле теориясен бирә. Штифель беренче булып арифметик тамыр, дәрәҗә күрсәткече () төшенчәләрен куллана. Биномиаль коэффициентларның ясалу кагыйдәләрен эшләп чыгара. Алгебраист Кристоф Рудольфның китабын яңадан үзенчә эшкәртә һәм анда кулланылган билгеләмәләр шуннан бирле математикада берегеп калалар.

Шушы ук китапта ул соңрак логарифмнар теориясенең нигезенә яткан фикер әйтә, шуңа күрә ул аларны уйлап чыгаручыларның берсе дип исәпләнә. Чынлыкта исә логарифмнарны Джон Непер уйлап чыгара.

Математиклар
Генри Бригс

Генри Бригс (февраль, 1561 ел — 26 гыйнвар, 1630 ел) — инглиз математигы, Джон Непер уйлап тапкан логарифмнарны гадәти (нигезе 10 булган) логарифмнарга күчерүе белән билгеле.

Тормыш юлы 

Көнбатыш Йоркширда (Англия) дөньяга килә. Җирле мәктәптә латин һәм грек телләрен өйрәнә, 1577 елда Кэмбридждагы Изге Джон Колледжына керә һәм аны 1581 елда тәмамлый. 1596 елда Лондондагы Гресхэм Колледжында профессор була. 1620 елда Оксфордта профессор була.

Математикага кертеме 
1616 елда ул Эдинбургта Джон Непер белән күрешә. Аның фикерләрен алга этәреп, 1617 елда унарлы логарифмнарның таблицасын нәшер итә. 1624 елда ул аларны төгәлрәк исәпләп бастыра.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Математиклар
Логарифм

санының  нигезе буенча логарифмы ( — «сүз», һәм  — «сан» сүзләреннән) a нигезен b саны килеп чыксын өчен күтәрергә кирәкле дәрәҗә буларак билгеләнә. Билгеләмәсе: . Билгеләмәдән  һәм  язмаларының бердәй икәнлекләре күренә.

Матди логарифм 
Матди санның  логарифмын  булганда билгеләргә була.

Үзлекләр

Логарифмик функция

Натураль логарифмнар

Унарлы логарифмнар

Комлекс логарифм

Тарих 

Элементар функцияләр
Галилео (тапшыру)

Галилео — фәнни-популяр күңел ачу программасы. Ул Россиядә СТС телеканалында дүшәмбедән җомгага кадәр сәгать 17:30 һәм ял көннәре кабатлаулар сәгать 11:00 чыга. Алып баручысы — Александр Пушной. Тапшыру ҖЧҖ «ТелеФормат» «Victoria Production» һәм «SevenOne International» лицензияләре буенча чыгара. 2009 елның 13 апреленнән программа яңартылган форматта чыга. Ул Алман «Galileo» программасының аналогы булып тора. Шундый ук программалар Украинада да һәм Казакъстанда да чыгалар.

Тапшыруның эфирга чыгу вакыты
Кәбестә (балалар уены)

Кәбестә  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе

I вариант    
Балалар бер рәткә тезелеп, чүгәләп утыралар, алар «кәбестәләр» була. Бер кәбестә алучы сайлана. Кәбестә алучы: «Кәбестә алырга килгән идем, нык микән, тыгыз микән?» — дигән сүзләр белән чүгәләп утыручы «кәбестә »ләрнең иң башына чиратлап нык итеп басып-басып китә. Кайсы «кәбестә» егыла яки янтаеп китә, аңа: «Фу, бу кәбестә черек икән», — дип кул селти. Ә кайсылары иңбашларына басканда туры утырып кала, аны алып китә. Уен шул рәвешчә кабатланып, бер генә «черек кәбестә» калганчы дәвам итә. Иң соңга калган «черек кәбестә»гә җәза бирелә.

II вариант    
Балалар үз араларыннан «әби» сайлап куялар. Калганнары бер сафка тезелеп чирәмгә утыралар. Алар «кәбестәләр» була. Әби: «Кәбестә алырга дип килгән идем, яхшыларын сайлап алыйм әле», — дип, «кәбестәләр»нең нык итеп иңбашларына басып-басып китә. Кем егылып китә, ул «черек кәбестә» була һәм уеннан чыгарыла. Әби моны кабат-кабат эшли. Иң ахыргача нык утырган бала «яхшы кәбестә» була. Шуны үзенә алып китә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Драма уеннары
Татар уеннары
Ак калач (уен)

Ак калач  — татар балалар уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Балалар түгәрәкләнеп тезеләләр. Уртада уенны алып баручы була. Балалар түгәрәк буенча җырлап әйләнәләр:

Әминә апа туган көнне 
Пешердем мин ак калач. 
Ул калачны, мин сиңа әйтим, 
Менә шулай кабарган.

(Балалар кулларын югары күтәрәләр.)

Ул калачны, мин сиңа әйтим, 
Менә шулай җәелгән. 

(Балалар кулларын як-якка җәяләр.)

Ул калачны, мин сиңа әйтим, 
Менә шулай ябышкан.

(Балалар чүгәлиләр.)

Ахырда уртага икенче бала чыгып, уен яңадан башлана.

II вариант 
Балалар кулга-кул тотынышып бер түгәрәк ясыйлар. Берсе уртага чыгып баса. Түгәрәктәге балалар, җырлый-җырлый, калач ничек пешүен, җәелү-кысылуларын кул хәрәкәтләре белән күрсәтеп, уртадагы баланы «кысып» куялар. Җырлары:
 этеч бебый
ат усрыгы
Булатның туган көненә 
Без пешердек ак калач; 
Менә шулай ул биек, 
Менә шулай тәбәнәк; 
Менә шуның киңлеге. 
Менә шуның тарлыгы; 
Ак калач, ак калач, 
Теләгәнеңне сайлап кач!

Уртадагы бала үз урынына берәүне сайлап чыгара да үзе түгәрәктәгеләргә кушыла һәм уен-җыр шулай дәвам итә. Шул ук уенның «коймаклар» дип аталган төре дә бар:

Булатның туган көнендә 
Без чакырдык кунаклар; 
Кунакларның килүенә 
Без пешердек коймаклар. 
Коймакларга карасаң, 
Менә шундый күпергән; 
Менә шулай җәелгән; 
Менә шулай кысылган. 
Коймагыңны майлап ал, 
Теләгәнеңне сайлап ал!

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Җырлы-биюле уеннар
Татар уеннары