alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Хәмит Колмәмәт

Габделхәмит Мөхәммәт улы Әҗимов-Колмәмәт (Азимов) — татар театры артисты.

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1895 елда Казанда туа. Иҗат эшчәнлеген беренче татар профессионал драма труппасы «Сәйяр»дә ук башлап җибәргәннәрнең берсе. “Татар театрының остасы” Габдулла Кариевтан беренче иҗат күнекмәләре алган актер гражданнар сугышы чорында төрле фронт бригадалары труппаларында, егерменче елларда Кызыл Октябрь исемендәге һәм башка театр коллективларында, ә утызынчы елларда күбрәк Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйный. 1939 елдан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр ул Республика күчмә театры артисты.

1918 елда Гөлсем Болгарскаяга өйләнә.

Актер 1942 елда вафат була.

Иҗаты 
Иҗат гомере бик иртә өзелүгә карамастан, Х. Колмәмәт шактый бай мирас калдыра. Ул башкарган рольләр арасында татар, рус, дөнья классикасы әсәрләрендә уйналганнары аеруча уңышлылардан санала. Арадан бигрәк тә Хәбибрахман (Галиәсгар Камал, «Беренче театр»), Исмәгыйль (Мирхәйдәр Фәйзи, «Галиябану»), Кара фикер (Гафур Коләхмәтов, «Кызыл һәм Кара»), Земляника (Николай Гоголь, «Ревизор»), Яго, Клавдий (Уильям Шекспир, «Отелло», «Гамлет») кебекләре кабатланмас төсмер үзенчәлекләре, катлаулы характерлары белән аерылып торалар.

Чыганаклар 
 «Татар энциклопедия сүзлеге» Казан, Татар энциклопедия институты АН РТ, 2002
 «Татарская энциклопедия» Казан, Татар энциклопедия институты АН РТ, 2002-15
 Театральная энциклопедия. «Кульмамет Хамид» Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961.
 Д.Гыймранова «Гөлсем Болгарская», Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1981
 «Милләттәшләр» сайтында «Габделхәмит Мөхәммәт улы Әҗимев» 
 «Татарский энциклопедический словарь» Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, б.307, 1999
 «Татарская энциклопедия» Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, т.3, б.509, 2002-14

Татар артистлары
«Сәйяр» актерлары
Шамун Фидаи

Шамун Фидаи, чын исеме Касыйм Хәсән улы Шакирҗанов — гражданнар сугышы чорында революцион рухлы романтик шигырьләре белән танылган шагыйрь.

Тәрҗемәи хәл
Касыйм Шакирҗанов 1902 елның 15 июнендә Оренбург шәһәрендә туа. Атасы Татарстанның Әтнә районының Олы Бәрәзә авылыннан булган. Касыйм чагыштырмача мул тормышлы, бик диндар гаиләдә тәрбияләнеп үсә. Мәктәп яшенә җиткәч, әтисе аны Оренбургтагы иң кадим мәдрәсәләрнең берсенә укырга бирә. Мәдрәсә елларында Касыйм үзлегеннән күп укый, шәһәрдәге шәкертләр хәрәкәтендә, ә февраль инкыйлабыннан соң Вакытлы хөкүмәткә, империалистик сугышка каршы оештырылган митингларда актив катнаша.

1917-1918 елларда ул, Уфага китеп, укуын «Галия» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Нәкъ шушы чорда аның әдәби иҗат эшчәнлеге башлана, әүвәл мәдрәсәдәге "Парлак" һәм "Борау" исемле кулъязма журналларда, аннары «Алга» газетасында беренче шигырьләре һәм "Сугыш, тукта!" исемле нәсере дөнья күрә.

Уфага килеп, Касыйм революцион яшьләр һәм кызыл гаскәриләр арасында күп төрле җәмәгать эше алып бара: җыелышларда, митингларда чыгышлар ясый, спектакльләр, концертлар һәм әдәби кичәләр оештырыша. Көнчыгыш фронтының Бишенче Кызыл Армия политбүлеге органы "Кызыл яу" газетасында "Шамун Фидаи" имзасы белән революцион шигырьләрен бастыра. 1919 елда Колчак Уфаны басып алгач, ул "Кызыл яу” газетасы хезмәткәрләре белән бергә Бәләбәйгә чигенә, аннары, Оренбургка җибәрелеп, анда беренче коммунистик яшьләр союзы оештыру буенча актив катнаша. Бәләбәй һәм Оренбургта яшәгән шушы айларында аңа, кулына корал алып, Колчак һәм Дутов бандаларына каршы сугыш хәрәкәтләрендә дә еш кына катнашырга туры килә.

1919-1920 еллар арасында Оренбург һәм Уфа газеталарында аның шактый санда шигырьләре, нәсерләре дөнья күрә.

1920 елның июнь урталарында, Уфа тирәсендә комсомол эше белән йөргәндә, Иске Камышлы белән Подымалово авыллары арасындагы юлда, Шамун Фидаи һәм аның иптәше кулаклар тарафыннан үтерелә. Гәүдәләре бер атна узгач кына табыла.  

Шамун Фидаиның зур булмаган әдәби мирасы, үзенең иҗтимагый яңгырашы һәм революцион рухы белән, татар совет поэзиясенең башлангыч чорындагы үзенчәлекле бер сәхифәсен тәшкил итә.

Чыганаклар 
 Adiplar.narod.ru онлайн энциклопедиясе.

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Абдулла Гомәр

Абдулла Гомәр, чын исеме Габдулла Закир улы Гомәров — тәрҗемәче, журналист.

Ул 1906 елның 15 июнендә Ырынбур шәһәрендә туа. Шунда рус мәктәбендә җиде сыйныф тәмамлагач, 1925 елда Казанга килә һәм КДУның башта хәзерлек бүлегендә, аннары физика-математика факультетында укый. Икенче курсны тәмамлаганнан соң, укуын ташларга мәҗбүр булып, журналистлык эшенә күчә: 1928 елдан алып 1942 елга кадәр берөзлексез Татарстан язучыларының әдәби журналлары “Яңалиф” һәм “Совет әдәбияты” (“Казан утлары”) редакцияләрендә башта әдәби хезмәткәр, соңыннан җаваплы сәркатип булып эшли. 1942-1954 елларда А. Гомәр Татарстан китап нәшриятында матур әдәбият редакциясе мөдире, 1954-1963 елларда “Совет әдәбияты” журналының баш редакторы һәм Татарстан Язучылар берлегенең әдәби консультанты хезмәтендә була.

Абдулла Гомәрнең иҗади мирасы башлыча әдәби тәрҗемә өлкәсенә карый. Тәрҗемә эше белән ул 1928 елда шөгыльләнә башлый. Шуннан бирле аның тәрҗемәсендә аерым китап булып ике дистәдән артык әдәби әсәр басылып чыга. Алар арасында Л.Толстой, А.Толстой, А.Барбюс, Н.Вирта, Л.Никулин хикәяләре, Я.Гашекның “Бравый солдат Швейк” романы, Э.Войничның “Овод” һ.б шундый төрле ил һәм төрле чор язучыларының күренекле әсәрләре бар. Әдәби тәрҗемә өлкәсендәге хезмәтләре өчен 1941 елда аны СССР Язучылар Союзына кабул итәләр.

50-60нчы елларда А.Гомәрнең көндәлек матбугатта тәрҗемә әсәрләргә рецензияләре һәм әдәби процесска караган тәнкыйть мәкаләләре дә еш басыла.

Абдулла Гомәр 1974 елның 7 июлендә Казанда вафат була.

Искәрмәләр 

Татар журналистлары
Данте Алигьери

Да́нте Алигье́ри (итал. Dante Alighieri), тулы исем Дуранте дельи Алигьери (1265 елның мае/июне — 1321 елның 13 яки 14 сентябре) — мәшһүр итальян шагыйре, итальян әдәби теленә нигез салучыларыннан берсе. «Комедия» поэмасының язучы.

Биография 

Гайлә өшәнчеге буенча, Данте ата-аналары Элизей тамырыннан чыкканнар. Ул 1265 елның май яки июнендә туган. Данте балачагы билгеленмәгән. 1274 елында тугыз яшьле малай Беатриче Портинари кызына гашыйк булган. Бу кыз гомерлек аның ниятләрнең иясе була, ләкин үзе ул үз вакытында таралган эшлекле никахына керә.

Данте Алигьере гайләсе флорентия Черки партиясенең ягын тотканнар. 
 1265 ел — Данте тууы.
 1274 ел — Беатриче белән беренче очрашу.
 1283 ел — Беатриче белән икенче очрашу.
 1290 ел — Беатриче вафат булу.
 1295 ел — «Яңа тормыш» («La Vita Nuova») повестен язу.
 1296 ел/97 — Данте турында беренче тапкыр җәмгыять эшлеклесе буларак язу.
 1298 ел — Данте һәм Джемма Донатиның өйләнүе.
 1302 ел — Флоренциядән сөрген.
 1306—1321 ел — «Божественная комедия»не язу
 1308 ел/09 — Париж
 1310 ел/11 — Италиягә кайту
 1316 ел—1317 — Равеннада яши башлый.
 1321 ел — Венециягә илче буларак җибәрелә.
 1321 — Равеннага кайту вакытында вафат була.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз  

Данте Алигьери
Данте Алигьери
Данте Алигьери
XIII гасыр язучылары
XIV гасыр язучылары
XIV гасыр шагыйрьләре
Сөембикә манарасы

Сөембикә манарасы  (tat.lat. Söyembikä manarası, Хан мәчете) — Казан Кирмәне җирлегендә урнашкан манара. Элек татарларда Хан мәчете буларак аталды, ләкин соңарак русларда йөргән Башня Сююмбике исеме белән атала башлады. Татар ханлыгы чорыннан сакланып калган бердәнбер бина.

Тарих
Сөембикә манарарасының килеп чыгу тарихы  әлегә көнгә кадәр төгәл билгеле түгел. Кайбер тарихчылар фикерләре буенча Сөембикә манарасы Мөхәммәт-Әмин хан вакытында төзелгән.  1495 елда  Мөхәммәт-Әмин Казан тәхетеннән бәреп төшерелгәннән соң, Мәскәүгә качарга мәҗбүр булган, хәттә Мәскәү кенәзлеге Ливониягә каршы сугышында рус гаскәре башлыгы итеп билгеләнгән булган.  Мәскәү Кирмәненең Боровицкий манарасы (рус) төзегән вакытында Мөхәммәт-Әмин Мәскәүдә  яшәгән һәм Италия архитекторлары (Пьетро Антонио Солари (рус)) белән танышып, дуслашып, соңрак аларны Казанга яңа манара төзер өчен чакырган. 1502 елда   Мөхәммәт-Әмин  янә Казан тәхетендә утырган һәм үз бөек манараны төзергә карар иткән. 1505 елда  Мөхәммәт-Әмин  Мәскәү кенәзлеге белән  мөнәсәбәтләрен үзгәртә һәм бәйсез сәясәтен  үткәрә башлаган. Нәкъ бу чорда яңа хәрби манара төзелә башлаган. Төзелеш вакыты: якынча 1507-1517 еллар.

Бер риваять буенча сәяси көрәш нәтиҗәсендә Мөхәммәт-Әмин  ханлыкның күренекле эшлеклесе Кил Әхмәдне үлемгә хөкем иткән, Кил-Әхмәд үлеме алдында "беркайчан бу манара хан исемен йөртмәячәк" дип Мөхәммәт-Әминне каһәрләгән. Чыннан да каһәр сүзләре  тормышка ашкан, Әмин манарасы дип аталмаган.

Башта яңа Манара — хәрби манара буларак төзелгән, ләкин Мөхәммәд-Әмин үз  фикерен үзгәрткән, һәм бу корылма хан мәчет манарасына әверелгән, шуңа күрә башта (1517-1560 елларда) Хан мәчете дип йөртелгән. Сөембикә соңгы елларда манарада яшәгән өчен 1560-еллардан соң халык  бу бинага Сөембикә Манарасы исемен биргән.

Сөембикә манарасы янында хан-төзүче Мөхәммәт-Әминнең  кабере урнашкан, максус тактада бүтән Казан ханнары рәтендә аның исеме язылган.

Сөембикә манарасы бүген
Сөембикә манарасы — Казанның танылган архитектура символы. Ул авышлы биналар санына керә, чөнки ул төньяк-көнчыгыш ягына 1,98 метрга ава. Якынча 1730 елларда манарага икебашлы бөркет урнаштырылды. 1980 елларда татар җәмагатьчелеге таләбе буенча манарада Ислам символы — ярым ай урнаштырылды.

Үзенең хәзерге вариантында манара 1690 еллардан соң төзелгән диеп санала. Ләкин, башка версияләргә күрә, манара Казан ханлыгы чорында төзелгән һәм шушы вакыттан калган бердәнбер тарихи бина.

Кызыклы факт 
2023 елның 16 октябрендә Россия Банкы 1000 сумлык банкнотаның яңа дизайнын игълан иткән, анда ярымае күренеп торган Сөембикә манарасы да булган. Купюрада ярымайлы Сөембикә манарасы янәшәсендә православие тәресе булмаган элеккеге чиркәү бинасы сурәтен  урнаштыру Россия православие чиркәве () вәкилләренең ризасызлыгын тудыра. Нәтиҗәдә, Үзәк Банк бу купюраны чыгаруны туктатып, аның дизайнын үзгәртергә вәгъдә итә.

Фотогалерея

Моны да карагыз 
 Сөембикә
 Казан ханлыгы
 Пиза манарасы

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Казан кирмәне манаралары
Авыш манаралар
Россия мәдәни мирасы объектлары
Джомолунгма

Джомолунгма (тиб. ཇོ་མོ་གླང་མ), Эверест (ингл. Mount Everest), яки Сагарматха (непальча सगरमाथा) — Җир шарының иң югары ноктасы. Төрле мәгълүматларга караганда аның биеклеге 8844тән 8852 метрга кадәр җитә. Гималай тауларында урнаша. Непал һәм Кытай чикләрендә урнаша.

Искәрмәләр 

Непал географиясе
Кытай географиясе
Тибет
Гималайлар
Җирнең экстремаль нокталары
Гомәр Гали

Гомәр Гали — татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.

Тәрҗемәи хәле
Гомәр Билал улы Галиев 1900 елның 16 июнендә Татарстанның Буа районы Иске Тинчәле авылында туган. Авыл мәдрәсәсен тәмамлагач, Донбасска китә һәм 1919 елга кадәр шахтада эшли. Гражданнар сугышында катнаша. Казанга килеп, Татар коммунистлар университетының әдәбият бүлегенә укырга керә. 1925 елда аны тәмамлагач, «Безнең юл» журналында, соңрак Татарстан китап нәшриятында эшли, югары уку йортларында әдәбияттан дәресләр алып бара, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә. Ул «Ат саклаганда», «Таң кияве», «Беренче мәхәббәт», «Утыз бишәү, әти» һ.б.ш. хикәяләр, күпсанлы тәнкыйть мәкаләләре, рецензияләр яза.

Аның «Бәхет», «Биктимер ничек эшче булды», «Чит илләрдә», «Кубан буйларында», «Нәфисә җиңги», «Г.Гали хикәяләре» дигән хикәя китаплары, «Сайланма әсәрләр», «Ун ел эчендә татар әдәбияты», «Пролетар әдәбияты өчен көрәшкәндә» дигән әдәби тәнкыйть мәкаләләре тупланган җыентыклары дөнья күрде.

1937 дә советларга каршы юнәлтелгән милләтчелектә һәм троцкизмда гаепләнеп кулга алына. 1947 дә азат ителә, ләкин 1949 да кабат кулга алына, сөргенгә җибәрелә һәм анда 1954 елны фаҗигале рәвештә һәлак була. 1955 елда аклана.

Хәтер 
2007 елда Татарстан Республикасы министрлар кабинеты карары белән Казанның Идел буе районындагы (Мирный бистәсе) Торба урамы () атамасы Гомәр Гали урамы итеп үзгәртелгән.

Сылтамалар 
 Татар энциклопедиясе, 2010
 Гомәр Гали фаҗигасе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Репрессияләнгән татарлар
Әдәби тәнкыйтьчеләр
Ярлы Кәрим

Ярлы Кәрим, чын исеме Габдулла Әхмәтвали улы Кәримов — татар шагыйре.

Ул 1901 елның 16 июнендә Уфа губернасының Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Бишбүләк районы) Ает авылында мулла гаиләсендә туа. Башта авылның мәхәллә мәктәбендә, соңыннан Ырынбурдагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә укый. Бөек Октябрь инкыйлабы көннәрендә мәдрәсәне ташлап китә һәм илдә Совет хөкүмәте урнаштыру өчен башланган көрәш юлына баса. 1918 елда Петроградны Юденич ак бандалары һөҗүменнән саклап калуда актив катнаша, шунда каты яралана. 1921-1922 елларда Мәскәүдә Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетында укып кайтканнан соң, ул 1926 елга кадәр Казанда, Уфада һәм Башкортстан республикасының Белорецк кантонында газета һәм партия эшендә була. 1926 елда Ярлы Кәрим, гражданнар сугышында алган яралар һәм контузияләр нәтиҗәсендә каты авырып китеп, хастаханәгә эләгә һәм шул авыруыннан терелә алмыйча, 1937 елда Уфада вафат була.

Ярлы Кәрим – 20нче еллар башында әдәбият мәйданына килгән шагыйрьләрнең берсе. Аның әдәби мирасы күләм ягыннан зур түгел. Бу мирас 1919-1925 еллар арасында Төркстан фронтының органы “Кызыл маяк” газетасында, Уфа, Казан, Мәскәүдәге татар көндәлек матбугатында басылып чыккан берничә дистә шигырьдән гыйбарәт. Ярлы Кәримнең әдәби иҗаты һәм тормыш үрнәге аның бертуган энесе – күренекле татар шагыйре Фатих Кәримнең дә шәхес һәм язучы буларак формалашуында уңай роль уйнавы билгеле.

Ярлы Кәрим шигъриятенең аерым үрнәкләре “Татар поэзиясе антологиясе”ндә (1957) китерелә.

Шулай ук карагыз   

Татар шагыйрьләре
Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар
Рифкать Закиров

Рифкать Закиров 1938 елның 16 июнендә Актаныш районы Усы авылында туа. Башта киң профильле механизатор һөнәрен үзләштерә. Шул белгечлек буенча эшли. Аннары шахталарда күмер чыгара. Кечкенәдән үк шигърияткә тартыла. Нечкә күңелле, моңга-хискә бай иҗади шәхес-шагыйрь шигырь, поэмалар яза. Аның “Шахтер моңы”, “Ай сөярмен, ел сөярмен”, “Йөрәк уты” дигән шигырь китаплары һәм “Гамьле моң” исемле күләмле поэмасы дөнья күрә.

Р.Закировның чагыштырмача зур булмаган шигъри иҗатын, нигездә, үз язмышына бәйле күңел кичерешләре, балачак хатирәләренең, туган җир, туган табигать, бүгенге болгавыр заманыбыз турындагы шәхси уй-хисләренең шигырь калыбына салынган язмасы, аның фәлсәфи-лирик бер чагылышы дип бәяләргә мөмкин.

Шигырьләре тыйнак моң-сагыш белән өтелгән, аларда вакыт-вакыт күңел төшенкелегенә бирелү, ризасызлык, ачыргалану мотивлары да үзләрен сиздереп куя. Аның әсәрләре формасы ягыннан традицион калыпта язылган.

Татар шагыйрьләре
Механизаторлар
Берләшкән Милләтләр Оешмасының Иминлек Шурасы

БМО Иминлек Шурасы (ингл. United Nations Security Council, фр. Conseil de sécurité de l'ONU, гарәб. مجلس أمن الأمم المتحدة‎‎, кыт. 联合国安全理事会, исп. Consejo de Seguridad de la ONU) — һәрдаим эшләгән БМО органы. Иминлек Шурасы БМОның тынычлык артыннын күзәткән төп органы.

1945 елда булган Ялта конференциясендә Берләшкән Милләтләр Оешмасының төзү мәсләкләре эшләнелә: илләр-җиңүчеләр БМО Иминлек Шурасына керделәр, һәрберсенә вето хокукы бирелде. Вето куйган очракта резолюция кабул ителми.

Гадәттә вето хокукы сирәк кулланыла, ләкин берничә кискен халыкара низаг вакытында вето куелган, мәсәлән Исраил кагылышлы АКШның ветосы, Гыйрак кагылышлы Франция ветосы, Кырым кагылышлы Россия ветосы.

Иминлек Шурасының даими әгъзалары 
Россия
Кытай
Бөекбритания
АКШ
Франция

Иминлек Шурасының даими әгъзалары вето хокукына ия була.

Даими булмаган әгъзалар 
Иминлек Шурасының 10 даими булмаган әгъзалары география мәсләкләре буенча сайланыла:
 5 -  Африка , Азиядән;
1— Көнчыгыш Аурупадан;
 2 — Латин Америкасыннан;
2 — Көнбатыш Аурупадан һ.б.
Дэвид Кэмерон

Дэвид Уильям Дональд Кэ́мерон (ингл. David William Donald Cameron, 1966 елның 9 октябрендә Лондонда туды) — британия сәясәтчесе, 2005 елдан Консерватив партиясе җитәкчесе, 2010 елның 11 маеннан Бөекбритания премьер-министры. TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

Искәрмәләр 

Бөекбритания премьер-министрлары
Лондонда туганнар
XXI гасыр сәясәтчеләре
17 июнь

17 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 197 көн кала.



— Бөтендөнья чүлгә әверелү һәм корылыкка каршы көрәшүне истә тотуга багышланган көн (, ).

һәм  — Әтиләр көне (, , ).
  Индонезия — Балалар көне.
  Исландия — Бәйсезлек көне (, , ).

Әрмәнстан — Авиация көне.

1579 — инглиз пираты Фрэнсис Дрейк Сан-Франциско тирәсенә чыгып, аны инглиз җире дип игълан итә.
 1773 ел — Императрица Екатерина II «О терпимости всех вероисповеданий и о запрещении архиереям вступать в дела, касающиеся до иноверных исповеданий и до построения по их закону молитвенных домов, предоставляя все сие светским начальствам»  указына кул куя. Бу патша Фёдор I 1593 елның 18 июлендә имзалаган һәм моңа кадәр  һәм ндәге дини сәясәтне билгеләгән «Яңа чукындырылган татарлар, алар өчен махсус сөрү җирләре бүлеп бирү һәм мәчетләрне җимерү турында» указын гамәлдән чыгара. 
 1885 — Нью-Йоркка француз пароходында Азатлык сыны китерелә.
 1918 — Саксония Литвага берләшергә тәкъдим итә.
 1939 — Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры ачыла.
 1940 — Латвия һәм Эстониягә совет гаскәрләре кертелгән.
 1972 — АКШта Уотергейтс низагы башлана.
 1976 — Кытайда су тудыргыч бомбасы сынаулары уза.

1714 — Александр Баумгартен, алман фәлсәфәчесе.
 1790 — Эйбл Апшер, 
 1856 — Франц Рубо, 
 1859 — Георг Виссова, 
 1884 — Рифат Гаспринский, «Тәрҗеман»ның нәшир-мөхәррире.
 1888 — Һейнц Гудериан, 
 1893 — Владимир Полонский, 
 1900 — Мартин Борманн,  дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
 1901 — Владимир Алафузов, 
 1913 — Мәгъсүмә Кәлимуллина, 
 1918 — Петр Ивушкин, 
 1920 — Фраңсуа Жакоб, 
 1923 — Шамил Мөхәммәдьяров, 
 1924 — Владимир Шнепп, 
 1932 — Владимир Алексеев, 
 1936 — Людмила Вербицкая, 
 1938 — Марс Михайлов, 
 1940 — Җорҗ Акерлоф, 
 1940 — Кадыйр Әлибаев, 
 1940 — Роберт Нигъмәтуллин, татар галиме.
 1948 — Ринат Баттал, язучы.
 1950 — Николай Зятьков, 
 1961 — Рөстәм Зәбиров, архитектор, Тукай бүләге иясе (2012).
 1963 — Темир Сариев, 
 1968 — Андрей Кляшторный, 
 1973 — Зөлфия Вәлиева, Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
 1976 — Душан Вемич, 
 1978 — Руставели, 
 1985 — Линар Гыйльмуллин, 
 1992 — Максим Лестьенн,

656 — Госман, өченче хәлифә.
 1361 — Ингеборга Норвежская, 
 1719 — Джозеф Аддисон, инглиз язучысы, публицист.
 1866 — Льюис Касс, 
 1938 — Җиһангир Абызгилдин, 
 1938 — Шәһәр Шәрәф, 
 1940 — Артур Һарден, инглиз биохимигы.
 1944 — Теофила фон Бодиско, 
 1959 — Габдел Мөгыйз, индонезияле язучы, журналист һәм сәясәтчесе.
 1977 — Николай Чунтонов, 
 1978 — Всеволод Федынский, 
 1981 — Лотфулла Фәттахов, татар рәссамы, СССРның Дәүләт, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премияләре лауреаты.
 1984 — Клавдия Шульженко, 
 1985 — Кирилл Москаленко, 
 1972 — Леопольда Досталова, 
 1992 — Иван Самощенко, 
 1997 — Иван Зыбин, 
 2000 — Алексей Бурлай, 
 2001 — Дональд Җеймс Крәм, 
 2004 — Ришат Шәрипов, 
 2005 — Татьяна Яблонская, 
 2006 — Давид Кугультинов, 
 2007 — Анатолий Леонтьев, 
 2011 — Джемаль Джаид Шамилевич, 
 2012 — Александр Мищенко, 
 2015 — Сөләйман Дәмирәл, 
 2018 — Герман Ферштатер,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
17 июнь
Фёдор Достоевский

Фёдор Миха́йлович Достое́вский (, 30 октябрь (11 ноябрь) 1821, Мәскәү, Россия империясе — 28 январь (9 февраль) 1881, Санкт-Петербург, Россия империясе) — рус әдәбиятының иң олы һәм иң танылган язучыларының берсе, фәлсәфәче.

Тормыш юлы

Яшь чагы 
Фёдор Михайлович Достоевский 1821 елның 30 октябрендә (11 ноябрьдә) Мәскәүдә туа. Атасы Михаил Андреевич ярлылар өчен хастаханәдә табип булып эшли. Әнисе сәүдәгәрләр гаиләсеннән була.

Достоевскийга 15 яшь булганда аның анасы үпкә авыруыннан үлә. 1839 елда атасының крестьяннар тарафыннан үтерелүе турында хәбәр килә.

1845 елда аның беренче әсәре «Бедные люди» () романы дөнья күрә һәм тәнкыйтьчеләрнең һәм укучыларның югары бәясенә лаек була.

Кулга алынуы, "үлем җәзасы" һәм сөрген 
«Белые ночи» әсәрен бастырганнан соң күп тә үтми, әдип "Петрашевский эше" белән бәйле рәвештә кулга алына. Язучы үзенең бу эшкә катнашы булмавын турында әйтүенә карамастан, аны гаепле дип табалар. Достоевскийны үлем җәзасына хөкем итәләр, ләкин соңгы мизгелдә бу карар сөргенгә алмаштырыла. Ул дүрт еллык сөргенне Омскта үткәрә.

Иҗатының чәчәк атуы 
1866 елда өч атна эчендә Достоевский «Игрок» романын яза. 1872 — «Бесы» романы, 1873 — «Дневник писателя» () языла башлый, 1875 — «Подросток» (), 1876 — «Кроткая» (), 1879—1880 — «Братья Карамазовы» ().

Галерея

Шулай ук карагыз 

Рус язучылары
Һәйкәл

Һәйкәл — нинди дә булса кешенең, вакыйганың, урынның, персонажның данын саклау өчен ясалган корылма. Күбесенчә, мемориаль функциядән башка һәйкәлләрнең максаты юк. 

Еш кына һәйкәлләр берәр нинди мәйданның яки иҗтимагый урынның үзәге булып тора.

Һәйкәл төрләре 
 Статуялар
 Триумф аркалары, обелисклар.
 Композицияләр.
 Техника.

Сылтамалар
18 июнь

18 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 196 көн кала.



— Тотрыклы гастрономия көне (, , ).

Азәрбайҗан — Кеше хокуклары көне (, , ).
  Аргентина — Байрак көне.
  — Патша анасы туган көне (, , ).
  Мисыр — Эвакуация көне.
  Сейшеллар — Милләт бәйрәме (, , ).

Халыкара Аутизм-сыман нейрологик системалы шәхесләрнең парады көне (, , ).
 :
 Японнар иммиграциясе көне (, , ).
 Химиклар көне (, , ).
  коры җир гаскәре — Ватерлоо көне (, ).
  коры җир гаскәре — Берсальерлар корылышы көне (, , ).
  — 18 июнь мөрәҗәгате хәтер көне (, , ).

1812 — АКШ һәм Бөекбритания арасында сугыш башлана.
 1940 — Шарль де Голль Лондондан французларны фашистларга каршылык күрсәтергә чакыра.
 1946 — Италия җөмһүрият буларак игълан ителә.

1845 — Шарль-Луи Альфоңс Лавераң, 
 1868 — Миклош Хорти, Венгрия корольлыгының хакиме (регенты), адмирал.
 1908 — Иван Казаков, 
 1912 — Пётр Пискарев, 
 1918 — Җером Карле, 
 1918 — Разия Тимерханова, җырчы, ТАССР атказанган артисты.
 1923 — Тимерхан Нәзмиев, 
 1926 — Анжелика Арутюнян, 
 1932 — Владимир Матвеев, 
 1932 — Дадли Роберт Һершбах, 
 1935 — Борис Исаев, 
 1938 — Рәшит Зәйнетдинов, рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
 1942 — Пол Маккартни, «Битлз» музыкаль төркеме катнашучысы.
 1947 — Герман Бакулин, 
 1947 — Рива Рюдиссер, 
 1949 — Лех Качиньский, 8нче Польша президенты.
 1956 — Игорь Шинкаренко, 
 1959 — Зузана Наварова, 
 1960 — Лилия Әмирханова, 
 1963 — Румен Радев, 
 1973 — Әлфия Галиева, 
 1975 — Александр Колинко, 
 1975 — Сөмбел Таишева, 
 1977 — Кая Каллас, 
 1987 — Александр Китаров, 
 1990 — Азат Йосыпов, "Шәһри Казан" газетасы журналисты.
 1991 — Павел Здунов,

1037 — Әбу Гали ибн Сина, фарсы шагыйре, фәлсәфәче, табиб.
 1726 — Мишель Ришар Делаланд, француз композиторы.
 1895 — Александр Тепляшин, 
 1902 — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.
 1905 — Кармине Крокко, итальян юлбасары.
 1914 — Стефан, 
 1923 — Александр Данилевский, 
 1928 — Руаль Амундсен, норвеж сәяхәтчесе.
 1930 — Назарий, 
 1933 — Николай Ивашинцов, 
 1936 — Максим Горький, рус язучысы.
 1952 — Захар Дорофеев, мукшы шагыйре, педагог, тәрҗемәче, фольклор өйрәнүчесе, тарихчы, этнограф, җәмәгать эшлеклесе.
 1962 — Алексей Антонов, армия генералы.
 1967 — Рәхим Ишбулатов, 
 1971 — Пауль Каррер, 
 1974 — Георгий Жуков, совет хәрби башлыгы.
 1984 — Фәйзи Гаскәров, биюче һәм хореограф.
 1989 — Гыйльман Нигъмәтҗәнов, 
 1992 — Николай Задорнов, 
 1993 — Әкълимә Садыйкова, 
 1996 — Риф Сәетгәрәев, 
 1998 — Василий Мосин, 
 1998 — Хәниф Хәйруллин, татар язучысы,  журналист.
 2001 — Любовь Чибрикова, 
 2004 — Борис Батанов, 
 2004 — Михаил Боголюбов, 
 2008 — Наил Әюпов, татар актеры, танылгын сәхнә остасы.
 2010 — Жузе Сарамагу, 
 2011 — Елена Боннэр, диссидент, җәмәгать эшлеклесе.
 2013 — Рөстәм Шәрипов, 
 2018 — Илдус Әмирхан, татар мәгърифәтчесе.
 2018 — Ольга Балтачиева,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
18 июнь
Болгар мәчете (Казан)

Болгар мәчете — Казанда урнашкан мәчет. Мәчет имамы — Илдус Фәиз.

Тарих 
Мәчетнең кирпеч бинасы 1991 — 1993 елларда архитекторлар В.П.Логинов һәм Е.И.Прокофьев проекты буенча төзелә.

Мәгълүматлар 
 Адресы: Мусин урамы, 10
тел. 522-33-14

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Әлифба буенча мәчетләрКазан мәчетләре
1838 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 11 март — Окума Сигэнобу, япон сәясәтчесе, Япония премьер-министры.
 1 ноябрь — Җамалетдин Әфгани, ислам дине реформаторы.

Вафатлар 

 Яхъя бине Сәфәргали (1758-1838), мәгърифәтче, имам, шагыйрь, фәлсәфәче, табиб-гипнозчы.
 12 май — Анджей Снядецкий, поляк табибы, биолог, химияче.
 26 июнь —  Таҗетдин Ялчыгол, татар дин әһеле, тарихчы, язучы. 
 10 ноябрь — Иван Котляревский, украин язучысы, шагыйрь һәм драматург.

1838 ел
Еллар
1837 ел



Вакыйгалар 
 13 июль — Бөекбритания корольләре резиденциясе Букингем сараена күчә.

Туулар 

 5 гыйнвар — Вилһелм Радлов, тюрколог, татар теле белгече.
 20 сентябрь — Пётр Лесгафт, педагог һәм табиб.

Вафатлар 

 10 февраль — Александр Пушкин, рус шагыйре.
 15 октябрь — Иван Дмитриев, рус шагыйре, министр.

1837 ел
Еллар
1836 ел



Вакыйгалар 
 Бельгия һәм Нидерландлар арасында Бельгия бәйсезлеге өчен сугыш нәтиҗәсендә Бельгия җиңү яулый.

Туулар 

 27 март — Петр Знаменский, рухани тарихчы.
 25 август — Брет Гарт (Bret Harte), АКШ язучысы.

Вафатлар 

1836 ел
Еллар
1834 ел



Вакыйгалар 
 АКШ-да виглар партиясе нигезләнә.

Туулар 

 8 февраль — Дмитрий Менделеев, рус химигы.

Вафатлар 

1834 ел
Еллар
1833 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 7 май — Иоганн Брамс, алман композиторы.
 27 июнь — Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.
 21 октябрь — Альфред Нобель, динамитны уйлап чыгаручысы, Нобель премиясен нигезләүчесе.

Вафатлар 

1833 ел
Еллар
1828 ел



Вакыйгалар 
 22 февраль — Россия империясе белән Иран арасында 1826—1828 еллар Рус-фарсы сугышына нокта куйган Төрекмәнчай солых килешүе төзелә.
 26 май — Нюрнберг, Германия — Каспар Хаузер исемле җәмгыятьтән читтә үскән кеше табыла.

Туулар 

 8 февраль — Жүл Верн (Jules Verne), француз язучысы.
 7 апрель — Джеймс Уайт, инглиз язучысы.
 24 июль — Николай Чернышевский, рус язучысы.
 9 сентябрь — Лев Толстой, рус язучысы.

Вафатлар 

 19 ноябрь — Франц Шуберт, Австрия композиторы.

1828 ел
Еллар
19 июнь

19 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 195 көн кала.



— Конфликтлар барышында җенси җинаятьләргә каршы халыкара көрәш көне  (, , ).

Алжир — Инкыйлаб көне (, , ).
  Күвәйт — Бәйсезлек көне.
  — Бәйсез Маҗарстан көне  (, , ).
  Тринидад һәм Тобаго — Хезмәт көне (, ).
 :
 Хосе Артигас туган көне (, , ).
 Беркайчанда кабатланмаска тиешле көне  (, , ).
  — Хосе Рисаль көне (, , ).

Бөтендөнья ашыкмыйча йөрү көне (, ).
 Бөтендөнья урак рәвешендәге күзәнәкләр анемиясе көне (, , ).
  /  Техас һ. б. — Колларны азат итү көне  (, ).
  — Бразилияле кинематограф көне  (, , ).
  — Агачлар утырту көне  (, , ).
  — Әби-бабайлар көне  (, , ).
 :
 Тикшеренүләр полициясе көне - детективлар көне  (, , ).
 Әтиләр көне  (, , ).

240 ел (б. э. к.) — грек галиме Эратосфен беренче булып Җир меридианы озынлыгын санап чыга.
 1846 — Нью-Джерси штатында беренче бейсбол матчы уза.
 1917 — британ король нәселе исеме Виндзорга үзгәртелә.
 1991 — Маҗарстаннан совет гаскәрләре чыгуы тәмамлана.

1623 — Блез Паскаль, француз математигы.
 1819 — Пётр Билярский, 
 1839 — Ромуальд Блажеевский, 
 1872 — Владимир Буткевич, 
 1897 — Сирил Норман Һиншелвуд, 
 1907 — Владимир Никитин, ВКП(б) фирка эшлеклесе.
 1910 — Барый Әхтәмов, татар балет артисты.
 1910 — Пол Флори, 
 1910 — Фёдор Навозов, 
 1922 — Оге Нилс Бор, 
 1923 — Эмиль Ситдыйков, рәссам (график), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе. 
 1924 — Василь Быков, 
 1935 — Рәүф Әбләзев, 
 1937 — Геннадий Порядин, 
 1944 — Илгизәр Вәлиев, ТРның атказанган табибы.
 1945 — Аун Сан Су Чжи, 
 1950 — Илдус Әхмәтҗанов, татар актеры.
 1951 — Леонид Якунин, 
 1956 — Хәлисә Мөхәмәдиева, 
 1957 — Анна Линд, 
 1958 — Җәмил Бурангулов, 
 1959 — Анн Идальго, Франция сәяси эшлеклесе, Париж мэры.
 1960 — Иван Чернов, 
 1961 — Петр Чекмарев, 
 1961 — Рәхмәт Шәймәрдәнов, 
 1962 — Лилия Җиһаншина, 
 1964 — Борис Джонсон, 
 1966 — Вадим Рубел, тарих галиме. 
 1966 — Юрий Евлампьев, 
 1967 — Владислав Быстров, 
 1974 — Азамат Гафаров, артист, җырчы.
 1975 — Оксана Чусовитина, 
 1984 — Әлия Ихсанова, 
 1991 — Максим Жестоков, 
 1995 — Александр Красных,

1903 — Николай Иванов, 
 1937 — Джеймс Барри, инглиз драматургы һәм язучы.
 1939 — Сәләм Галимов, башкорт шагыйрь, публицист.
 1956 — Мария Воронцова, 
 1966 — Николай Яковлев, 
 1971 — Александр Стоянов, 
 1971 — Гаяз Ишмөхәммәтов, 
 1978 — Шәрәф Вәлиев, 
 1982 — Җәүдәт Ильясов, совет язучысы.
 1985 — Федор Байбородов, 
 1993 — Вильям Голдиң, 
 1995 — Рифкать Тукаев, 
 1997 — Фәния Булатова, 
 2017 — Урал Кадыйров, 
 2018 — Анастасия Гаршина, 
 2019 — Леонид Замятин,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
19 июнь
240 ел (б. э. к.)



Вакыйгалар 
 19 июнь — грек галиме Эратосфен беренче булып Җир меридианы озынлыгын санап чыгара.

Туулар

Вафатлар 

240 ел (б. э. к.)
Еллар
1823 ел



Вакыйгалар 
 22 сентябрь — риваять буенча Мороний Джозеф Смитны алтын хәзинәсенә китерә.
 Хартум шәһәренә нигез салына.
 Мәскәү тарихи мәчетенә нигез салына.

Туулар 

 7 февраль — Франц Жене, австрий композиторы.
 12 апрель — Александр Островский, күренекле рус драматургы, реалистик рус әдәбиятына һәм театрына нигез салучыларның берсе.

Вафатлар 

1823 ел
Еллар
1822 ел



Вакыйгалар 
 7 сентябрь — Бразилия Португалиядән бәйсезлеген игълан итә.
 22 сентябрь — рәсми төстә Перу бәйсезлеге игълан ителә.

Туулар 

 22 июль — Грегор Мендель, генетикага нигез салучы.
 27 декабрь – Луи Пастер, атаклы француз микробиологы һәм химигы.

Вафатлар 

1822 ел
Еллар
1819 ел



Вакыйгалар 
 6 июль — Парижга яна торган һава шары төшә. Мари Бланшар вафат була.
 14 декабрь — Алабама штаты АКШ составына кертелгән.
 Казанда Зәңгәр мәчет төзелеше тәмамлана.

Туулар 

 20 июнь — Жак Оффенбах (Jacques Offenbach), француз композиторы.
 19 июль — Готфрид Келлер, швейцар язучысы.
 22 ноябрь — Джордж Элиот, инглиз язучысы.

Вафатлар 

1819 ел
Еллар
1817 ел



Вакыйгалар 
 15 май — Мәкәрҗә ярминкәсе Түбән Новгород шәһәренә күчерелә. 
 10 декабрь — Мисиссипи штаты АКШ составына кертелгән.

Туулар 

 29 июль — Иван Айвазовский, рус рәссамы.
 5 сентябрь — Алексей Толстой, рус шагыйре, язучы.

Вафатлар 

1817 ел
Еллар
Кеше йөрәге

Кеше йөрәге — кеше тәнендә булган, канны бөтен организм буйлап тараткан әгъза.

Шулай ук карагыз 

 Йөрәк
 Пульс

Искәрмәләр 

Кеше анатомиясе

zh:心脏
Хокук

Хокук:
 кешеләр җәмгыятьнең көндәлек тормышында эшли алган һәм алмаган эшләр чикләрен билгеләүче кануннар, кагыйдәләр һәм принципларның системасы, үтәлүе җәмгыяви институтлары ярдәмендә раслана. 
 Фән.

Кануннар хөкүмәтләр, аеруча аларның кануннар чыгаручы шуралары тарафыннан кабул ителә. 
Кануннарының барлыкка килүе конституция һәм анарда билгеләнгән хак һәм хокукларында нигезләнә. Хокук сәясәт, икътисад һәм җәмгыятьнең торышын күп тарафтан билгели һәм кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләрдә уртаклык итә.

Төрле чыганакларда хокук сүзе төрлечә аңлатыла.

Шулай ук карагыз 

 Хак

Искәрмәләр 

Гуманитар фәннәр
Төшенчәләр
Музей

Музе́й (мөзәй, грек теленнән μουσεῖον — Музалар йорты) - сәнгать әсәрләрен техник, тарихи, фәнни-табигый экспонатларны, сыннарны  һәм башкаларны җыеп саклый һәм күргәзмәгә куеп тота торган бина.

Искәрмәләр
Аттила

Атилла (Еділ қаған, кыргыз. Адил хан, чуаш Атăл, маҗар. Atilla, Atli, Etel, Etele, алман. Etzel, лат. Attila, юнан. Ἀττήλας; 406 елның 2 сентябрендә туган, үлеме 453 елның мартына туры килә) — һуннарның 434 — 453 еллардагы җитәкчесе. 

Үз кулы астында Рейн белән Кара диңгез арасында яшәүче кабиләләрне берләштерә.

Тарих 
 451 ел 20 июнь — Каталаун аланында Атилла җитәкләгән һуннарның көнбатышка явы туктатыла.

Һун идарәчеләре
Вахит Имамов

Вахит Шәех улы Имамов (1954 елның 18 марты, Иске Байсар, Актаныш районы, Татарстан) — татар язучысы, тарихчы, «Мәйдан» журналы, «Мәдәни җомга» газетасы баш мөхәрире, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре. Татарстанның Гаяз Исхакый (1995), Габдулла Тукай (2014), Илдар Юзеев (2022) исемендәге премияләре лауреаты.

Тәрҗемәи хәле 
1954 елның 18 мартында Татарстанның Актаныш районы Иске Байсар авылында колхозчы гаиләсендә туган. 1971 елда туган авылында урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казанга килеп, моторлар төзү берләшмәсендә металл кырдыручы (токарь) булып эшли башлый. 1973 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә. 1975 елның гыйнварыннан читтән торып уку бүлегенә күчеп, Татарстанның Балык Бистәсе районы газетасында әдәби хезмәткәр вазыйфаларын башкара. 1975—1977 елларда гаскәри хезмәттә булып кайтканнан соң, янә Балык Бистәсе район газетасында журналистлык эшен дәвам иттерә, газета редакциясенең хатлар бүлеген җитәкли.

1982 елда Вахит Имамов, Чаллы шәһәренә күчеп, гаиләсе белән шунда төпләнә. Төрле эшләрдә эшли: ике ел мәктәптә тарих фәнен укыта, КамАЗның пресс-рам заводында биш ел буена мастер, участок башлыгы, өлкән диспетчер вазифаларын башкара. 1990 елдан исә, КамАЗ типографиясе базасында Газета-китап нәшрияты оештырып, 2005 елга кадәр шуның баш мөхәррире булып эшли. Бер үк вакытта, 1997 елның языннан 2016 елга хәтле, ул Чаллы Язучылар оешмасын җитәкли.

2005 елда Чаллыда чыгучы «Мәйдан» журналының баш мөхәрире.

«Мәдәни җомга» газетасы баш мөхәрире.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
 1995 ― Гаяз Исхакый премиясе
 2014 ― «Утлы дала» исемле ике томлы тарихи романы өчен Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясенә лаек дип табылды.
 2022 ― Илдар Юзеев премиясе

Басма китаплары
 Ир канаты: Повесть һәм хикәяләр.— Казан: Татар. кит. нәшр., 1988.— 168 б.— 15 000.
 Нәзер: Повестьлар һәм хикәяләр.— Казан: Татар. кит. нәшр., 1991.— 240 б. —- 15 000.
 Татарларның Ватан сугышы: XVI—XVIII гасырларда милли-азатлык яулары турында тарихи очерклар (Равил Әмирхан белән берлектә язылган).— Казан: Татар. кит. нәшр., 1993.— 80 б.— 170 000.
 Сәет батыр. Татарлар Пугачев явында: Тарихи роман һәм тарихи очерк.— Чаллы: «КамАЗ» нәшр., 1994.— 512 б.— 90000.
 Могикан: Повестьлар. Тарихи очерк.— Чаллы: «Газета-китап» нәшр., 2001.— 192 б.— 2000.
 Утлы дала: Тарихи роман. Беренче китап.— Казан: Татар. кит. нәшр., 2001.— 432 б.— 3000.
 Татар яугирләре: Тарихи очерк.— Казан: «Мәгариф» нәшр., 2003.— 335 б.— 2000.

Кызыклы факт 
Вахит Имамовның «Яшерелгән тарих» () китабын мәхкәмәгә биргәннәр.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Тулы биографиясе

Моны да карагыз 

Татар язучылары
Татар тарихчылары
Тарихи романнар авторлары
Тукай премиясе лауреатлары
Шәхесләр:КамАЗ
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Мөхәррирләр
Татар журналистлары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Илдар Юзеев премиясе лауреатлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Татар Интернеты

Татар Интернеты яки Татнет — татар телендә булган веб-сайтлардан торган Интернет челтәренең бер өлеше. Сайтта башка телләр булса да, татар теле  урын алса, ул татар Интернетына керә.

Татарлар турында, Татарстан турында һәм башка татарлар белән бәйле булган русча ясалган сайтлар татар Интернетына керәме? Моның турында төрле уйланулар бар — берәүләр Рунетка гына керә дип уйлыйлар, татар Интернеты  — татарча ясалган сайтларны гына туплый диләр. Башкалары татарлар турындагы бөтен сайтлар татар Интернетына керергә тиеш дип уйлыйлар.

Торышы

Төзелеше

Бәйгеләр

Татнет йолдызлары 

Татмедиа ширкәте үткәргән «Татнет йолдызлары» интернет-проектлар конкурсы Татарстан Республикасының дәүләт телләрендә (татар һәм/яисә рус телендә) ясалган һәм Татарстан Республикасы һәм/яисә татар халкы турында мәгълүмат бирүче әһәмияткә ия Татарстан массакүләм мәгълүмат чараларының веб-сәхифәләрен үстерү максатыннан ел саен үткәрелеп килә.

Белем җәүһәрләре

Шулай ук карагыз 
 Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге
 Татар телле радиолары
 Татар телле телеканаллар
 Рунет
 :Төркем:Татар сайтлары

Искәрмәләр

Сылтамалар
Рунет

Руне́т («ru» — Россия, рус теле яйсә домен исеме коды + «net» — челтәр) — Интернет челтәренең бер өлеше. Бер мәгънәле билгеләмәсе юк.

Төрле билгеләмәләр буенча, Рунет — ул:
 Рус интернеты (рус телле һәм/яйсә Россиягә бәйле сайтлар) (Интернетның барлык доменнарында да);
 рф, su, ru, am, az, by, ge, kg, kz, md, ua, укр, uz доменнарында урнашкан серверлар;
 Интернетның Россия өлеше (бу билгеләмәне Россия рәсми органнары куллана );
 .ru доменында Интернет.

Рунет үлчәме 

Әгәр интернет аудиториясен чагыштырсак, 2009 елда Россиянең өч шәһәрендә 50% кеше интернет белән куллана - алар Мәскәү (көн саен 5 816 000 кеше), Санкт-Петербург (2 244 000) һәм Екатеринбург (657 000). Казанда көн аудиториясе 428 000 кеше

Моны да карагыз 
Татнет

Искәрмәләр 

Интернет
Рус теле
Россия мәдәнияте

it:Internet in Russia
pt:Runet
Твиттер

«Тви́ттер» (Twitter, -дән — «чыркылдарга, черелдәргә, такылдарга») — микроблоггинг сервисы. Бер язмада (бер твиттә) 280 символны язарга ирек бирә. «Твиттер» — социаль челтәр. «Твиттер» исеме — tweet сүзеннән алынган, инглизчә кошларның чер-чер килүләре, сайраулары мәгънәсенә туры килә. 2011 елның 1 гыйнварына «Твиттердә»  кеше теркәлгән.

«Твиттердә» күбесенчә актив интернет кулланучылары утыра, һәм күп кеше өчен «Твиттер» риклам һәм трафик чыганагы итеп күренә. Моннан тыш «Твиттер» — кызу аралашу коралы да, яңалыклар иң тиз тарала торган социаль челтәр дә.

«Твиттердә» меңләп татар теркәлгән, анда татарлар исемлеген беренче итеп @qazan ясады.

«Твиттердә» татар яңалыкларының каналлары да бар: Татар яңалыклары, Ислам яңалыклары.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

АКШ сайтлары
«Ана даны» медале

«Ана даны — Материнская слава медале» () — Татарстан Республикасының аналарга бирелә торган медале.

Бүләкләнү нигезләре 
Бүләк белән Татарстанда һәм гомумән Русиядә яшәүче биш яки күбрәк баласы булган (кимендә бер балиг булмаган бала булса) ана бүләкләнә.

Сылтамалар 
Татарстан Республикасыдәүләт бүләкләре 

Татарстан медальләре
Муса пәйгамбәр

Муса (, Муса, , Моше) - ислам, яһүдилек һәм христианлык диннәрендә пәйгамбәр буларак саналган шәхес. Якынча б.э.к. XIII гасырда яшәгән. Борынгы еврей теленнән тәрҗемә иткәндә Муса исеме судан коткарылган мәгънәсенә туры килә.  Шуны да әйтергә кирәк, тарихи-милли геройлары Моисейны (Муса галәйһи вәссаләм) яһүдиләр үзләре дә уйдырма дип әйтәләр.

Дин
Фәрештә

Фәрештәләр дип ислам, христианлык, яһүдилек һәм тагын кайбер башка диннәрдә Ходайның илчеләре атала. Аларның вазифасы буларак Ходайга хезмәт санала. Һәрбер диндә фәрештәләргә караш төрлечә.

Исламда фәрештәләр 
Ислам дине буенча фәрештәләрнең иң олыларының исемнәре һәм вазифалары түбәндәгечә:
 Җәбраил – вазифасы: пәйгамбәрләргә Аллаһтан вәхи (хәбәр) китерү.
 Газраил – вазифасы: кешеләрнең җанын алу. 
 Микаил – вазифасы: табигать күренешләре өчен җаваплы.
 Исрафил – вазифасы: дөнья бетәр алдыннан сур быргысына өрү.

Яһүдилек
Христианлык
Ислам
Фәрештәләр
Зәрдөштлек
Мифология
Латыш теле

Латыш теле () — балтыйк телләренең берсе. Латвиядә һәм Европа берлегендә рәсми тел. Барлык сөйләшүчеләр саны якынча 2 млн. тәшкил итә. Балтик тел буларак, латыш теле иң якын итеп күрше литва теленә бәйле; шулай да латыш теле тизрәк үсеш аша узган. Шуңа өстәп латыш теле белән үзара аңлаешлы булган латгаль һәм курсениеки диалектлар булып яки аерым телләр булып танылырга тиеш булуы турында бәхәс бара. Тарихи латыш теленә ливон теле йогынты ясаган.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Балтыйк телләре
Ибраһим пәйгамбәр

Ибраһим (, укыла: Ibrāhīm, , укыла: ʼAḇrāhām) - якынча б.э.к. XX гасырда яшәгән дини шәхес. Ислам динендә пәйгамбәр буларак, яһүдилек һәм христианлыкта исә бөек дини зат буларак санала. Исхак һәм Исмәгыйльнең атасы. Гарәп һәм гыйбри халыкларының атасы буларак исәпләнә.

Коръәндә Ибраһим исемле, Мәккәдә иңгән (28, 29 аятьләреннән кала) һәм 52 аятьтән торган, 14 нче сүрә бар. Ул Ибраһим пәйгамбәрнең бу сүрәдә Аллаһка кылган догасы өчен шулай атала.

Ислам пәйгамбәрләре
Карга боткасы

Карга боткасы - татар һәм башкорт  халыкларының яз килүгә, кошлар кайтуга багышланган бәйрәме. 

Бу язгы бәйрәм чәчүлекләр төгәлләнгәннән соң оештырыла. Иртән балалар күршедән-күршегә йөреп ботка өчен кирәкле азык-төлек җыялар. Азык-төлек биргән кешеләргә мактау сүзләре әйтәләр. Аннары бөтен авыл белән зур казанда ачык һавада ботка пешерәләр, аны авылдашларга өләшәләр. Ботканың бер өлешен кара каргалар өчен дә калдырырга кирәк, чөнки кара  каргалар - яз символы. Бу йоланы үткәреп, кешеләр яхшы уңыш алырга өметләнә.

Әдәбият 

 Баязитова Ф. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.- Казан: Татар кит.нәшр., 1995.
 Уразман Р. Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре / Татарсан Милли к-ханәсе; Төз.З.Ә.Җамалиева. КАзан: милли китап,2000.

Татар бәйрәмнәре
Илдар Әхмәдиев

Илдар Каюм улы Әхмәдиев - татар рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Илдар Әхмәдиев 1935 елның 22 маенда Казанда туган. Казан сәнгать училещесын тәмамлый, аннары соң армиягә китә. Тын океан флотында хезмәт итеп кайткач, «Азат хатын» журналында рәссам, китап нәшриятында сәнгать мөхәррире була, РСФСР Сәнгать фондының татар бүлегендә эшли. 1971 елда Рәссамнар берлегенә кабул ителә, ә 1980 елда берлекнең идарә әгъзасы булып сайлана.

Илдар Әхмәдиевнең Тукайга багышланган картинасы оригиналь һәм шагыйрәнә эшләнгән: Тукай шигъриятендәге күп төрле мотивлар арасыннан ул татар хатын-кызының авыр язмышы темасын сайлаган.

Илдар Әхмәдиев 2011 елның 14 гыйнварында Казанда вафат була.

Чыганак 

 Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

Татар рәссамнары
Рәниф Шәрипов

Рәниф Шәрипов — татар шагыйре, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең Ш. Маннур, Г. Исхакый (2017), С. Сөләйманова исемендәге әдәби бүләкләр лауреаты.

Тормыш юлы 
Рәниф Шәрипов 1950 елның 30 маенда Татарстанның Кукмара районы Аман-Оштырма авылында туа. 1961 елда аның әнисе вафат була һәм ул Арча районындагы Субаш Аты авылындагы балалар йортына җибәрелә, шунда ул урта мәктәпне тәмамлый. 1968 елда Казан химия-технология институтыннан ул армиягә алына. Төньякның салкын, туктаусыз давыллы табигать шартлары яшь организмга төзәлмәс зыян китерә һәм ел ярымнан Рәниф инвалид хәлендә Казанга, апасы янына кайта.

Рәниф Шәрипов шигырьләре 1970 елларда «Татарстан яшьләре» газетасында, «Идел» әлманахы битләрендә чыга, радиотапшыруларда яңгырый. 1979 елда Сибгат Хәким белән Илдар Юзеев, махсус кереш сүз язып, «Чокырча тавы» исемле поэмасын «Социалистик Татарстан» газетасында бастыра. Аларның ук шәхси тәкъдиме белән 1983 елда Татарстан китап нәшриятында «Тәрәзәдә утлар» дип исемләнгән беренче шигырь һәм поэмалар җыентыгы басыла.

Рәниф Шәрипов — дистәдән артык поэмалар авторы гына түгел, пьеса, бәйрәм сценарийлары, яңа китапларга рецензияләр, әдәби тәнкыйть мәкаләләрен язучы да.

Аның «Ян, учагым!» шигъри җыентыгы, 1989 елда «Күк һәм күңел йолдызлары», 1996 елда «Йорт иясе», 2005 елда «Мәңгелек сер»., 2012 елда "Азатлык көне" китаплары дөнья күргән.

Чыганак 
 Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәниф Шәрипов: "Телсез кеше үзен дә, илен дә җимерәчәк"

Татар шагыйрьләре
Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Мәсгудә Шәмсетдинова

Мәсгудә Шәмсетдинова — композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Тәрҗемәи хәле 
Мәсгудә Шәмсетдинова 1955 елның 1 июлендә Башкортстанның Кышлау-Елга авылында туа. Балачагы Караганда шәһәрендә үтә, ул шунда музыка училищесын тәмамлый.

1979 елда Казан консерваториясендә югары белем алып, иҗади эшкә керешә. Үз симфонияләрендә ул татар халкының тарихына, катлаулы һәм фаҗигале язмышына мөрәҗәгать итә («Кыйссаи Сөембикә» (1991), «Мәһди яки изге Болгар дастаны» (1989), «Мәхәббәтнамә», «Болгар-шәрке», «Ибне Фазлан», «Чыңгызхан», «Дәрвиш»).

1990-1995 елларда Казан консерваториясендә Идел буе халыклары музыкасы кабинеты мөдире.

1996-2000 елларда - Татарстан фәннәр академиясеннең Тарих институты хезмәткәре. М. Шәмсетдинова фән, фәлсәфә мәсьәләләре, халык иҗаты, Ислам гореф-гадәтләре белән тирәнтен кызыксына. Шул юнәлеш буенча 2002 елда Санкт-Петербург университетында кандидатлык эшен яклый.

2002 елда ул гаиләсе белән АКШга күчеп китә. Хәзер дә ул АКШның Сиэтл шәһәрендә яши һәм иҗат итә.

1982 елдан СССР композиторлар берлегендә. 1992 елдан Татарстан композиторлар берлегендә. 1999 елдан - Халыкара заманча музыка җәмгыятендә (Амстердам).

Иҗаты

Әсәрләр 

 "Мәһди", рок-фольк-сюита (1989)
 "Кыйссаи Сөембикә" (1991)
 "Корбан бәйрәм" (1992)
 "И, Адәм балалары" (1993)
 "Нуры Содур" (1995)
 "Көмеш кашык болытта" (1996)
 "Карга боткасы" (1998)
 "Рамазан" (1998)
 "Кадер кич" (2000)
 "Каз туе" (ТГГПУның "Cantabile" хоры, 2001)
 "Кар өстендә күбәләк" (2002)
 Симфония III "Чыңгызхан" (2004)
 "Мәүлид ән-Нәби", суфи кыйсса (2006)
 "Дәрвиш", симфоник поэма (2006)
 җырлар:
 Гомер (Гәрәй Рәхим сүзләре)
 Гомерләр узып бара (Харрас Әюп сүзләре)
 Китмә, сөю! (Резеда Вәлиева сүзләре)
 Кояшлы җыр (Разил Вәлиев сүзләре)
 Көзнең матурлыгы алмада (Зөлфәт сүзләре)
 Рамазан (Разил Вәлиев сүзләре)
 Сөмбелә (Гөлшат Зәйнашева сүзләре)
 Тормыш, исәнме! (Саҗидә Сөләйманова сүзләре)
 Туган телдә дәшсәм (Разил Вәлиев сүзләре)
 Халкым өчен (Шәехзадә Бабич сүзләре)
 Һай, бу тормыш… (Әхмәт Гадел сүзләре)
 Әй, дәръя, дәръя (Җәүдәт Сөләйманов сүзләре)
 Әни кирәк (Роберт Миңнуллин сүзләре)

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

Сылтамалар 

 Masguda I. Shamsutdinova's site 
 «Милләттәшләр энциклопедиясе»

Моны да карагыз 

Татар композиторлары
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Нурия Измайлова

Нурия Измайлова — татар шагыйрәсе.

Нурия Халит кызы Измайлова 1950 елның 1 гыйнварында (чын туган көне ― 20.06.1949; документлар буенча ― 01.01.1950) Башкортстанда укытучылар гаиләсендә дөньяга килә.

Татарстанның Ютазы районы Якты Елга авылы мәктәбендә — башлангыч, аннан Башкортстанның Шаран районы Базгыя мәктәбендә урта белем алганнан соң, 1966—1971 елларда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында укый. Университетны уңышлы тәмамлап чыккач, бер ел Үзбәкстан ССРның Фәрганә өлкәсе Ахунбабаев районы урта мәктәбендә үзбәк балаларына рус теле һәм әдәбияты укыта, ә 1972 елдан 1978 елга кадәр Уфа шәһәрендә Башкортстан китап нәшриятының укыту-педагогика редакциясендә башкорт мәктәпләре өчен рус теле дәреслекләре һәм методик кулланмалары чыгару буенча җаваплы редактор булып эшли.

Беренче шигырьләре 1965 елда, тугызынчы сыйныфта укыган чагында басылып чыга. Соңрак Нурия Измайлова Казанда татар телендә алты шигырь һәм бер проза җыентыгын нәшер итә.

1996 елдан ул АКШта яши. 2023 елның 1 июлендә вафат.

Искәрмәләр

Чыганак 
 Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.
 http://jazucilar.narod.ru/izmajlova.html

Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Татар шагыйрьләре
Чит илләрдә яшәүче татарлар