Historija filozofije

Pojam povijest filozofije, zbog dvoznačnosti pojma povijest (vidi o tome članak historija), ima dvostruko značenje. Označava povijesno zbivanje: razvoj filozofskih ideja kroz povijest, smjenjivanje filozofa, dominantnih filozofskih tema i škola; također označava istraživanje tih zbivanja u filozofiji ili znanosti (vidi članak historija).

U pojmu historija filozofije postoji dvoznačnost, ovisno o tome na koji dio stavljamo naglasak: na filozofiju (gdje istraživač, kao filozof odnosno "onaj koji ljubi mudrost", istražuje misli svojih prethodnika da bi produbio vlastito mišljenje) ili na historiju (gdje filozofe, njihove ideje i škole istražujemo kao objektivne povijesne pojave). Naravno, obje vrste istraživanja često se ne mogu apsolutno razlikovati.

Filozofija Zapada i Istoka 
Mnogi pregledi povijesti filozofije pate od pretjeranog "eurocentrizma". Iako za to ima nekih razloga, dosege mislilaca drugih civilizacija ne smijemo posve isključiti. 

Filozofija je, kao samostalna umna djelatnost, s vlastitim tradicijama i institucijama, specifičnost "zapadnoga svijeta". Zbog te samostalnosti, možemo u smjeni filozofa, filozofskim tema i škola, tragati za zakonitostima kretanja. To traganje postaje poseban zadatak filozofskog i znanstvenog istraživanja. 

Za druge civilizacije (starog "bliskog istoka", te zatim posebno indijska i kineska) možemo reći da poznaju "filozofsko mišljenje", tj. način mišljenja baziran na ljubavi prem mudrosti, diskusiji i logici, ali ne i "filozofiju" kao samostalnu djelatnost.

Kod njih se filozofsko promišljanje nikada nije jasno i trajno osamostalilo od mitopoetske imaginacije i teoloških spekulacija. S druge strane, ni sukob filozofije i religije, vjere i uma nije kod nikada bio tako snažan kao u Europi. 

To međutim ne znači da njihove misaone dosege smijemo zanemariti i isključiti iz povijesti filozofije. Interakcije su postojale i "Zapad" je često učio od "Istoka"-, a to vrijedi i danas: mnogi suvremeni mislioci Zapada u XIX. i XX. st. nalaze inspiraciju u tradicijama Indije i Kine.

Zato i njihove misaone tradicije, ako i nisu u punom smislu riječi "filozofski", ipak u povijesnom pregledu filozofske misli moramo uključiti.

Pri tome treba imati na umu da je "Zapad" u ovom smislu u povijesti obuhvaćala i sve zemlje pod vlašću helenskih dinastija nakon Aleksandra Makedonskog i zatim pod vlašću Rimljana. Aleksandrija u Egiptu bila je središte antičke učenosti oko 700 godina (do paleža Aleksandrijske biblioteke i ubojstva Hipatije 415. g.).

Razvoj filozofije na zapadu bilježi, međutim, znatnu prazninu tijekom oko pet stoljeća, od VI. do XI. st. Tu prazninu popunjavaju arapski] filozofi, koji čuvaju grčka dostignuća. Vlastito kulturno nasljeđe kršćani su kasnije preuzeli od Arapa (vidi: Toledo#Prenos arapske učenosti na zapad. Oni su raspravljali o filozofskim i teološkim problemima o kojime tek nekoliko stoljeća kasnije europska skolastika biva sposobna raspravljati. Zato u svaki prikaz povjesti "zapadne" filozofije moraju biti uključeni.

 Kratka povijest "povijesti filozofije" 
 Aristotel 
Prvi koji je sustavno proučavao učenja svojih prethodnika, i nastojao ih sustavno i objektivno prikazati, bio je Aristotel. Njemu zahvaljujemo mnoge obavijesti o koncepcija pred-sokratovskih filozofa, čiji su izvorni radovi izgubljeni. On u svojim djelima dijalektički preispituje gledišta svojih prethodnika, da bi pripremio razvoj vlastitog. 

 Helenizam 
Aristotelovi učenici i nastavljači u peripatetičkoj školi nastavili su s takvim pristupom. Tako nastaju zbirke prikaza dostignuća raznih posebnih disciplina: matematike, astronomije, fizike, medicine idr, pa onda i filozofske doksografije.

Takav marljivi rad da se prikupe informacije o dostignućima prošlosti može, međutim, imati i negativan učinak u tome da obeshrabri samostalno promišljanje. U helenističko i rimsko doba sve se više gubi poticaj za samostalno mišljenje i širi uvjerenje da su velikani prošlost već sve bitno domislili. Tako se ovaj pristup pretvara u praznu kompilaciju, »učenu ropotariju bilježaka« (Windelband). 

Najpoznatiji među tim kompilatorima je Diogen Laertije, čija je knjiga sačuvana. Mišljenja raznih filozofa navode se kao datosti, bez pokušaja da se sagledaju u međusobnom odnosu i povijesnom kontekstu. Podjednaku pažnju pridaje ključnim filozofskim tezama, duhovitim izrekama i banalnim anegdotama iz života slavnih filozofa. Takvih kompilacija, naslovljenih "zrnca mudrosti" isl, ima i danas.

 Moderno doba 
Nasuprot površnim kompilacijama, Historija filozofije postepeno se izgradila kao posebna disciplina krajem XVIII i u prvoj polovici XIX st. Ta disciplina pripada ne samo povijesnoj znanosti (historiji), nego i samoj filozofiji. Ona se ne zadovoljava pukim iznošenjem činjenica i anegdota. Kao historija, istražuje pojavu filozofskih koncepcija, škola i pokreta u povijesnom kontekstu. Kao filozofija, istražuje zakonitosti kretanja mišljenja, koje se mogu uočiti u povijesnom slijedu filozofija i filozofija.

Takav je prikaz naravno u opasnosti da se zanemari znanstvena skrupuloznost historičara i prikaz povijesnog razvoja filozofije podredi jednom određenom stanovištu – jednoj posebnoj filozofiji, koja u takvom pristupu postaje ideologija. 

 Hegel 
To je slučaj upravo s najznačajnijim utemeniteljem discipline, G.W.F. Hegelom. Uz Filozofiju povijesti (Philosphie der Geschihte), objavljenu za njegova života, posmrtno je, 1833-1836, po zapisnicima njegovih predavanja izdana Povijest filozofije (Geschihte der Philosophie). 

Ovo je djelo posve podređeno funkciji razrade Hegelovom vlastitog sustava. Misli pojedinih filozofa on razmatra kao "momente" u povijesnom kretanju duha. Posebne povjesne tvorbe duha (a to uključuje ne samo filozofiju nego i sve znanosti, moral, pravo, religiju, državu idr) dijalektički se razvijaju, preobražavaju i prevladavaju tijekom povijesti, vodeći do apsolutnog duha koji u potpunosti spoznaje sebe samog i smiruje se u savršenom znanju, u Hegelovom filozofskom sustavu. Hegel često iskrivljuje povijesne činjenice da bi ih ugurao u Prokrustovu postelju svog sustava.

 Razdoblja i područja 

 Filozofski elementi u starim religijama Azije i Egipta 
 Velika duhovna prelomnica oko 600. g.pne. 
 Kineska filozofija 
 Sun Cu (6. stoljeće pne.)
 Konfucije (551. pne. – 479. pne.)
 Mencije (372-288. pne.)
 Lao Ce (4. stoljeće pne.)

 Indijska filozofija 
 Gautama Buda
 Nagarjuna
 Vasubandhu

 Zapadna tradicija 
 Razdoblja 
 Antička filozofija
 Srednjovjekovna filozofija
 Novovjekovna filozofija
 Moderna filozofija

 Antička filozofija

Pojam "antička filozofija" obuhvača razdoblje od preko tisuću godina: od početka VI. st. pr.n.e, kada djeluju Tales, Solon i drugi mislioci kasnije svrstani među "sedam mudraca", do početka VI. st.n.e. Krajem tog razdoblja može se označiti 529. g, kada bizantski car Justinijan zatvara Akademiju u Ateni. Iste godine, nevezano s tim događajem ali simbolički značajno, Sv. Bernard osniva samostan Monte Casino.

Uobičajena je podjela antičke filozofije na pet razdoblja, prema glavnim problemima kojima su se filozofi u određeno doba bavili: kozmološko, antropološko, ontološko ili sistemsko, etičko i religijsko razdoblje.

 Kozmološko razdoblje
 Miletska škola
 Tales (624. pne. - 547. pne.)
 Anaksimandar (610-546. pne.)
 Anaksimen (588-524. p.n.e)
 Pitagorejci
 Pitagora (oko 580. pne. - 500. pne.)
 Filolaj
 Arhita
 Heraklit (oko 540. pne. - 480. pne.)
 Elejska škola
 Ksenofan (570-480. pne.)
 Parmenid (540. pne. - 460. pne.)
 Zenon (oko 490-430. p.n.e)
 Melis (oko 470-???. pne.)
 Pluralistička škola
 Empedoklo (oko 490-430. pne.)
 Anaksagora (početak 5 st.pne.)
 Arhelaj
 Diogen Apolonjanin
 Atomisti 
 Leukip (5 st. pne.)
 Demokrit (460. pne. - 370. pne.)
 Metrodor s Hija
 Anaksarh
 Hekatej iz Abdere
 Nauzifan
 Antropološko razdoblje
 Sofisti
 Protagora
 Gorgija
 Hipija
 Kritija
 Anonim Jamblihov
 Spis Dvostruke tvrdnje
 Sokrat i sokratske škole
 Sokrat (469. pne. - 399. pne.)
 Kirenska škola
 Kinička škola
 Diogen iz Sinope
 Ontološko i sitemsko razdoblje
 Platon (427. pne. - 347. pne.)
 Aristotel (384. pne. - 322. pne.)
 Etičko razdoblje
 Stoici
 Zenon iz Kitija
 Hrizip (oko 280-207. pne.) 
 Seneka (4. pne. - 65 n.e.)
 Epiktet (oko 55-135 n.e.) 
 Marko Aurelije (121 - 180)
 Epikurejci
 Epikur (341. pne. - 270. pne.)
 Tit Lukrecije Kar (98. pne. - 55. pne.)
 Skeptici
 Piron (360. pne. - 270. pne.)
 Karnead
 Sekst Empirik
 Religijsko razdoblje
 Židovskoa filozofija
 Filon
 Neoplatonizam
 Plotin (204 - 270)
 Proklo (411-485) 
 Kršćanstvo i filozofija

 Srednjovjekovna filozofija

Arapska skolastika (i židovski predstavnici) 
 Al Kindi
 Al Farabi
 Ibn Sina (Avicena)
 Ibn Rušd (Averoes)
 Ibn Daud (Abraham ben David Halevi)
 Ibn Gabirol Solomon (Avicebron)
 Ibn Kaldum (Abd al-Raman)

 Krščanska Skolastika
 Aurelije Augustin (354 - 430)
 Ivan Scot Erugena (810 - 880)
 Petar Abelard (1079 - 1142)
 Albert Veliki (1193 ili 1206 - 1280)
 Hugo od sv. Viktora (1096 ili 1078 - 1141)
 Toma Akvinski (1225 - 1274)
 Duns Scot (1266 ili 1274 - 1308)
 William Occam (oko 1300 - oko 1350)

Novovjekovna filozofija

renesansa
 Nikola Kuzanski (1401-1461)
 Erazmo Roterdamski (1467-1536)
 Thomas More (1478-1535) 
 Giordano Bruno (1548 - 1600)

 empirizam
 Francis Bacon (1561 - 1626)
 John Locke (1632 - 1704)
 George Berkeley (1684 - 1753)
 David Hume (1711 - 1776)

racionalizam
 Rene Descartes (1596 - 1650)
 Baruch de Spinoza (1632 - 1677)
 Gottfried Wilhelm Leibniz (1646- 1716)

 prosvjetiteljstvo
 Voltaire (1694 - 1778)
 Jean Jacques Rousseau (1712 - 1778)
 Giambattista Vico (1668 - 1744)
 Johann Gottfried Herder (1744-1803)

 klasični njemački idealizam
 Immanuel Kant (1724 - 1804)
 Johann Gottlieb Fichte (1762 - 1814)
 Friedrich Wilhelm Joseph Schelling (1775 - 1854)
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 - 1831)

 Moderna filozofija
 Arthur Schopenhauer (1788 - 1860)
 Friedrich Nietzsche (1844 - 1900)
 Soren Kierkegaard (1813 - 1855)
 Henri Bergson (1859 - 1941)

 marksizam
 Karl Marx (1818 - 1883)
 Friedrich Engels (1820 - 1895)
 Praxis filozofija
 Milan Kangrga

 fenomenologija i filozofija egzistencije
 Edmund Husserl (1859 - 1938)
 Martin Heidegger (1889 - 1977)
 Karl Jaspers (1883 - 1969)
 Jean-Paul Sartre (1905 - 1980)

 analitička filozofija
 Friedrich Ludwig Gottlob Frege 
 Bertrand Russell
 Ludwig Wittgenstein
 Rudolf Carnap
 Carl Popper
 Saul Kripke
 Thomas Nagel
 Alfred North Whitehead

 Pozitivizam
 John Stuart Mill
 Auguste Comte

 Pragmatizam
 John Dewey
 Charles Peirce
 William James

 Egzistencijalizam
 Jean-Paul Sartre

 frankfurtska škola
 Theodor Adorno
 Herbert Marcuse (1898 - 1979)
 Jurgen Habermas
 Max Horkheimer (1895 - 1973)

 postmodernizam
 Jacques Derrida
 Jean Baudrillard
 Jean-Francois Lyotard
 Michel Foucault
 Gilles Deleuze

Eksterni linkovi 

 The history of religious and philosophical ideas, in ''Dictionary of the History of Ideas

 
Filozofija
Filozofija