alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ханбалык

Ханбалык яки Пекин () — Кытай Халык Җөмһүриятенең башкаласы.

Халык саны якынча 18 млн тирәсе. Төп халыклар - ханьнар — 96%, манджурлар — 2%, дуңганнар — 2%, монголлар — 0,3% һ.б.

Архитектура
Пекинда урнашкан Күк сараена, тарих раславынча, (Тянь Тань) 1420 елда нигез салына. Шунда ук мәшһүр Кайтаваз стенасы – бу урында пышылдап әйткән сүзләрне 64 метрдан ишетергә мөмкин. Ә менә һәр почмагы сер саклаган Гугун сарае, һичшиксез, таң калдыра. Пекинның нәкъ уртасында – 72 гектар җирдә урнашкан Гугун император сарае 9999 бүлмәдән тора. Дөнья могҗизаларының берсеннән саналган Сарайда 1000 000 экспонат урнашкан. Бүген Гугун – КХРның иң зур күргәзмәсе. Бөек һәм гаҗәеп кул осталары кытайларның бу күргәзмәдә бер сәнгать әсәрен бирелеп карау өчен, ким дигәндә, ярты сәгать вакыт кирәк. Һәм оста куллар тудырган сәнгать әсәрләренең анда иге-чиге юк. Пекинның икенче бер истәлекле һәйкәле – Күк гөмбәзе сарае. Ул Кытай башкаласы Нанкиннан Пекинга күчерелгәч, яки 15 нче гасыр башында төзелә. Гасыр ярым күпсанлы үзгәртеп төзүләрдән соң, сарай бүгенге төсен ала. Даос дине буенча корбаннар китерү өчен тәгаенләнгән Сарай Күк һәм Җиргә багышлап төзелә. Җиһан белән кешеләр арасында гармонияне тоту ышанычы тапшырылган император елына өч тапкыр бу йоланы үзе башкара. Ихэюнань паркында урнашкан императорларның Җәйге сарае Кытай башкаласы кунакларын бик тәэсирләндерә. Гугун һәм Ихэюнань – бербөтеннең ике яртышары, аларны бер-берсеннән аерып карау мөмкин түгел. Җәйге сарай Кышкысы кебек үк заманында гади халык өчен ябык була. Цин династиясе императорлары анда эссе һәм тынчу җәйге айларны үткәрә.

Искәрмәләр 

Кытай шәһәрләре
Миллионлы шәһәрләр
Кытай төбәкләре
Пекин
Бөекбритания административ-территориаль бүленеше

Бөекбритания дүрт административ-сәяси (тарихи) өлештән тора:
 Англия (39 графлык, 6 метрополитен графлыгы һәм Зур Лондон),
 Велс (9 графлык, 3 шәһәр, һәм 10 шәһәр-графлык),
 Шотландия (32 өлкә),
 Төньяк Ирландия (26 район).
Дөньяның җирле халыкларының халыкара көне

Дөньяның җирле халыкларының халыкара көне (ингл. International Day of the World’s Indigenous, исп. Día International de las Poblaciones Indígenas, фр. la Journée internationale des populations autochtones, рус. Международный день коренных народов мира) — һәр ел 9 август көнне билгеләнгән халыкара көн. 1994 елда БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан кабул ителгән резолюция буенча билгеләнә.

БМО халыкара көннәре
Халыклар
9 август
Наип Лаисов

Наип Хәбибназар улы Лаисов — күренекле татар галиме, филолог, әдәби тәнкыйтьче. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе (ТАССР) язучылар берлеге әгъзасы (1984). Алабуга педагогика институты (2011 елдан КФУ Алабуга институты) ректоры (1989—2000).

Тормыш юлы 

Ул 1935 елның 10 августында Татарстанның Актаныш районы Түбән Яхшый авылында колхозчы гаиләсендә туа. Башлангыч белемне туган авылы мәктәбендә ала, аннары, күрше Олы Имән авылындагы җидееллык мәктәпне тәмамлап, 1950-1954 елларда Минзәлә педагогика училищесында  укый. 1954 елның көзеннән 1957 елның июленә кадәр Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1957-1962 елларда Наип Лаисов — Алабуга педагогика институты студенты. Институтның рус-татар филологиясе бүлеген тәмамлаганнан соң, аны рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасында эшләргә калдыралар. Шунда ул 1967 елның көзенә кадәр башта ассистент, соңыннан өлкән укытучы булып эшли.

1967-1970 елларда Наип Лаисов Казан дәүләт университетының татар әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада укый һәм, аны уңышлы тәмамлагач, кандидатлык диссертациясе яклап, яңадан Алабуга педагогика институтындагы эшенә кайта: рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасында өлкән укытучы, доцент, филология факультетында декан урынбасары (1971-1974) һәм декан (1974-1980) вазыйфаларын башкара. 1980 елның сентябрендә ул институтның укыту эшләре буенча проректоры итеп билгеләнә. 1989—2000 елларда институт ректоры.

Наил Лаисов язучы буларак әдәбият белеменә караган фәнни хезмәтләре һәм әдәби тәнкыйть мәкаләләре белән билгеле. Аның Тукай иҗатының лирик-эстетик хасиятләрен ачуга, анализлауга багышланган “Лирика Тукая (вопросы метода и жанра)” исемле монографиясе (1976) һәм Мөхәммәт Мәһдиев, Ф.Ганиевлар белән берлектә язган “Әдәбият теориясе” дәреслек китабы (1979) матбугатта уңай бәя алды. Әдәби тәнкыйть өлкәсендә Наил Лаисовны күбрәк шигърият проблемалары кызыксындыра. Аның Муса Җәлил, Хәсән Туфан, Сибгат Хәким, Ренат Харис, Марс Шабаев һәм башка шагыйрьләр иҗаты турындагы мәкаләләре теоретик яктан нигезле, дәлилле һәм заманча гомумиләштерүләре белән кызыклылар.

Хезмәтләре 
 Әдәбият теориясе: сәнгать төре һәм идеология формасы буларак матур әдәбият / соавт. М. Мәһдиев, Ф.Ганиева. - Казан: Татар.кит.нәшр., 1979. - 88 б.
 Габдулла Тукай: тормышы һәм иҗаты турында очерк. - Казан:Татар.кит.нәшр., 1985. - 86 б.
 Әдәбият теориясенә кереш. (коллектив). - Казан:Татар.кит.нәшр., 1987. - 302 б.
 Лирика Тукая / пер. с татар. - Казань: Тат.кн.изд-во, 1976. - 166 с.
 Русско-татарские литературные связи. -Елабуга, 1994. - 30 с.
 Поэзия Тукая - в русских переводах. - елабуга, 2002. - 60 с.
 Татар язучылары - Алабугада // Монография. - Алабуга, 2008. - 152 б.

Сылтамалар 
 Н.Х. Лаисов КФУ сайтында

Искәрмәләр 

Татар тел галимнәре
Татар әдәбият галимнәре
Габдулла Тукай
Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Вуз укытучылары
Ректорлар
Йоханнес Линнанкоски

Йо́ханнес Ли́ннанкоски (чын исеме Ви́хтори Йо́хан Пе́лтонен, фин. Johannes Linnankoski, Vihtori Johan Peltonen, 1869 елның 18 октябре, Аскола, Финляндия — 1913 елның 10 августы, Һелсинки, Финляндия) — фин язучысы, журналист һәм тәрҗемәче. Аның әсәрләренең төп тематикасы — гаеп, җәза һәм иске һәм яңа арасында «мәңгелек көрәш».

Иң мәшһүр әсәрләре 
 Ikuinen taistelu (Мәңгелек көрәш) (драма, 1903)
 Laulu tulipunaisesta kukasta (Ут төсле кызыл чәчәк турында җыр) (роман, 1905)
 Taistelu Heikkilän talosta (Хейккиль йорты өчен көрәш) (новела, 1907)
 Pakolaiset (Күчечүләр) (роман, 1908)
 Simson ja Delila (Самсон һәм Далила) (драма, 1911)

Фин язучылары
Финляндия язучылары
Аллаһның 99 исеме

Аллаһның 99 исеме — Коръән һәм сөннәттән алынгын Аллаһ тәгаләнең 99 исеме. Мөхәммәт с. г. с. әйткәнчә, бу исемнәрне белүче кеше җәннәткә керер. Аллаһның 99 исеме "Исми әгъзам догасы"нда санала:

Исемлек

Моны да карагыз 
 Зәрдөштлектә Ходайның 101 исеме

Искәрмәләр 

Ислам төшенчәләре
Коръән
Гарри Поттер турындагы романнар сериясе

«Га́рри Поттер» () — инглиз язучысы Джоан Роулингның дөньякүләм мәшһүр булган романнар сериясе. Җиде китаптан торучы сериядә Гарри Поттер исемле тылсымчы егет тормышы сурәтләнә. Бөтен җиде китап бестселлер булып санала һәм күп телләргә тәрҗемә ителгән, ләкин роман татар теленә тәрҗемә ителмәде. Беренче китап 1997 елның 26 июнендә чыкты, соңгысы исә 64 телдә 325 миллион тираж белән чыкты (инглиз телендә 2007 елның 21 июлендә).

Гарри Поттер турында китаплар 
 Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы
 Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә
 Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны
 Гарри Поттер һәм Ут кубогы
 Гарри Поттер һәм Феникс ордены
 Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә
 Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

Гарри Поттер турында фильмнар 
 Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы
 Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә
 Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны
 Гарри Поттер һәм Ут кубогы
 Гарри Поттер һәм Феникс ордены
 Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә
 Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

Тарих 
Беренче китап идеясе язучыга 1990 елда килә. Пуез тукталганнан соң аңа күзлекле кечкенә малай күренә, һәм, кайткач, Роулинг яза башлый. Беренче китап озак язылу сәбәпле, язучының тормышында күп вакыйгалар була, һәм алар китап вакыйгаларына да тәэссир итә, мәсәлән, Гарри Поттерның әти-әнисе үлеме Роулингның әти-әнисе үлеменә бәйле.

Озак вакыт буенча нәшриятлар китапны кабул итмиләр, һәм 1995 елда зур булмаган «Блумсберри» (ингл. «Bloomsbury») нәшрияты китапны кабул итәргә ризалыгын белдерә. Китап 1997 елның 26 июнендә дөнья күрә.

Китап зур популярлык яулагач, Джоан Роулинг аның дәвамнарын яза башлый. Алар да зур тиражлар белән тарала. Барлыгы китап 64 телгә тәрҗемә ителгән, әлегә алар арасында татар теле юк.

Пародияләр 
 Порри Гаттер
 Барри Троттер

Пьесалар
 Vk.com: Һарри Поттер һәм Ләгънәтле бала тексты

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең популярлык серләре 

 
Китап серияләре
Әдәби әкиятләр
Исемлекләр:Мәдәният
Мулланур Вахитов

Мулланур Вахитов — күренекле татар сәясәт эшлеклесе.

Ул 1885 елның 10 августында Пермь губернасы Көңгер өязе Казай авылында туа. Рус югары уку йортларында белем ала, инкыйлаб рухлы яшьләр белән аралашып, сәяси ышанычсыз дип бәяләнә һәм полициянең яшерен күзәтүе астында яши. Санкт-Петербургда укыганда рус матбугатында мәкаләләр, шигырьләр бастыра. Мулланур Вахитов, татарлар арасында югары белемле техник инженерларның берсе булып, 1915 елдан Казанда эшли башлый. 1917 елның маенда беренче татар сәяси милли партиясен — «Мөселман социалистлар комитеты»н оештыра, 1917 елның июнендә аның басма органы булган «Кызыл байрак» газетасын чыгара башлый.

1918 елның 17 гыйнварында ул Мәскәүдә Үзәк мөселман комиссариаты рәисе итеп билгеләнә. 
Үзәк мөселман хәрби коллегиясен оештыручы һәм беренче рәисе.

Милли мәсьәләләр буенча дәүләт комитетының коллегия эшчәнлеге барышында  Татар-башкорт Совет Республикасы турындагы Нигезләмәне имзалый һәм беренче эшче-мөселманнар Бөтенрусия конференциясен җыю фикерен белдерә. Казанга Болак аръягы республикасын юк итү өчен матрослар отрядын җибәрә. 1918 елның июлендә азык-төлек эшләре буенча Идел буенда гадәттән тыш комиссар итеп билгеләнә. Акларга каршы көчләрне туплау өчен,августта Казанга юл тота.

Казанга КОМУЧ халык армиясе һөҗүм иткәннән соң , Мулланур Вахитов кулга алына һәм җәзалап үтерелә..

Истәлек 

 1922 елда абыйлы-энеле Крестовниковларның исемен йөрткән элеккеге стеарин һәм сабын җитештерү заводына Мулланур Вахитов исеме бирелде.Заводның яңа исеме – “Мулла-Нур Вахитов исемендәге беренче номерлы дәүләт химия, шәм  һәм сабын җитештерү заводы” (алга таба Вахитов исемендәге химкомбинат, хәзерге вакытта Нэфис-Косметикс)
 1962 елда химкомбинат урнашкан мәйданга Вахитов исеме бирелде. 1973 елда Мулланур Вахитов исеме шәһәр үзәгенең көнчыгыш өлешен алып торган шәһәр районына бирелде. Аның мәйданы 1995 елда зурайтылды һәм  тулаем үзәкне биләп алды.
 Шулай ук революционер истәлегенә шәһәр үзәгендәге тимер юл станциясенә Вахитов исеме бирелде.
 1985 елда ТАССР да М.Вахитов тууына 100 ел тулу билгеләнеп үтелде. Казан шәһәренең елга буенда урнашкан яңа урамы аның исеме белән аталды.
 Казанның үзәк мәйданында (ул чорда – Куйбышев, бүгенге көндә – Тукай исемен йөртә) калкулыкта  Вахитовка мәһабәт һәйкәл куелды. 2000-еллар азагында аны Вахитов мәйданына күчерү уйланылган иде.
 Нижгарда инкыйлабчының исеме Рождественская урамына тоташучы тыкрыкка бирелде.
 Түбән Кама шәһәрендә Вахитов проспекты бар, шулай ук шәһәр хастаханәсе тирәсендә Вахитов бюсты куелган.
 Чаллы шәһәрендә дә Вахитов проспекты бар ,2 санлы Гимназия Мулланур Вахитов исемен йортэ.Бөгелмә, Бәләбәй, Ишембай ,Норлат шәһәрләрендә дә Вахитов урамнары бар.
 1970 елда Лениногорск шәһәрендә Вахитов бюсты куелды.
 1960 елда Венгриядә “Вахитов” исемендәге ике палубалы теплоход төзелде.
 ТАССРның Арча районы Яңа-Сала авылындагы колхоз Вахитов исемен йөртте.

Моны да карагыз 

 Мулланур Вахитов урамы (Казан)
 Вахитов мәйданы (Казан)

Искәрмәләр 

Татар сәясәтчеләре
Татар революционерлары
Социалистлар
Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Мулланур Вахитов
Өхед сугышы

Өхед сугышы (гар.غزوة أحد, транслит. Ġazwat ʾUḥud) - Һиҗрәтнең өченче елының 3 нче шәүвәл аенда (625, 23 нче март) Мөхәммәт пәйгамбәр җитәкчелегендәге мөселманнар һәм Әбу Суфьян җитәкчелегендәге корәешләр арасында килеп чыккан сугыш. Өхед тавындагы сугыш корәешләнең Бәдер сугышында җиңелүләре өчен реванш булып тора.

Мөшрикләр 3 мең кешедән, шул ук сандагы дөядән һәм 200 аттан торган гаскәр җыялар. 700 сугышчының көбә киеме була. Байрак тотучы итеп Габдед-Дар нәселе сугышчыларын билгелиләр. Гаскәрләр юлга кузгала һәм Мәдинә тирәсенә җитә. Өхед һәм Гәйнәйн таулары янында лагир булып урнашалар. Бу вакыйга 16 нчы шәүвәлдә җомга көнне була.

Мөхәммәд әйгамбәр , корәешләрнең гаскәрләре якынлашуын белгәч, шәһәр тирәсенә күзәтчеләр урнаштыра, ә алар Гәйнәйн һәм Өхед таулары янына килеп туктагач, кешеләрне киңәшмәгә чакыра. Мөхәммәд пәйгамбәр шәһәр җирләреннән китмичә генә сакланырга кирәк дип уйлый, ләкин ул яшьләрнең сүзләре белән килешә һәм ачык җирдә сугышырга карар кыла.

Мөселманнар гаскәре өч төркемгә бүленә: мөһәҗирләр, гәусиләр һәм хәзрәҗиләр. Мөһәҗирләрнең байрагын Мусгәб ибне Гумәйр, гәусиләрнекен - Усәйд ибне Худәйр, ә гәусиләр әләмен - әл-Хәббәб ибнел-Мунзир тотып бара. Габдулла ибне Үбәйй 300 кешесе белән гаскәрләрне ташлап киткәч, мөселман сугышчыларының саны 700 кала.

Мөхәммәд пәйгамбәр Габдулла ибне Җубәйр әл-Әнсари җитәкчелегендә 50 укчыны Өхед тавы битенә урнаштыра. Аларга мөселман гаскәрләренең тылын сакларга һәм, сугышның ничек баруына карамастан, урыннарын ташламаска әмер бирелә.

Гаскәрләр очраша. Мөшрикләрнең байрак тотучысы Тальхә Әбу Тальхә, алга чыгып, мөселманнарны бергә-бер сугышуга яшә. Аңа каршы Зубәйр ибнел-Гәввам чыга һәм җиңүгә ирешә. Шунан соң кайнар сугыш тотына. Корәешләрнең атлы гаскәре белән җитәкчелек итүче Хәлид ибнел-Вәлид өч тапкыр мөселманнарның тылына чыгарга тели, ләкин Өхед тавы битендә урнашкан укчылар моңа юл куймыйлар.
Мөселманнар корәешләрнең әләм тотучыларына төп игътибарны юнәлтәләр: алардан 11 кеше үтерелә һәм байрак җиргә төшә. Шуннан соң мөшрикләрне бөтен яклап кысу башлана. Бигрәк тә Әбу Дуҗҗәнә һәм Хәмзә (радыйаллаһу ганһумә) аерылалар.
Корәеш гаскәрләре кача, ә мөселманнар аларны эзәрлекли башлый.

Бу вакытта, мөселманарның җиңүләрен күреп, укчыларның күбесе әмерне боза һәм Өхед тавы битеннән төшә башлый. Моның белән Хәлид ибнел-Вәлид файдалана һәм, калган 10 укчыны үтереп, мөселман гаскәрләренең тылына чыга, аларны әйләндереп ала башлый. Качучы мөшрикләр кире борылалар, ә мөселман гаскәрләре кача башлый.

Чыганак 
Рус википедиясе
Ислам-инфо.ру сайты 

Сугышлар
Ислам
Халид ибн Вәлид

Халид ибн Вәлид (, радыйаллаһу ганһу, 592, Мәккә — 642) — Мөхәммәд саләлллаһу галәйһи үә сәләмнең сәхабәләреннән берсе, хәрби башлык, әйбәт сугышчы булу сәбәпле, аңа Сәйфуллах (Аллаһының кылычы) кушаматы бирәләр. 

Халид ибн Вәлид Мәккә шәһәреннән, Корәеш кабиләсеннән була. Башта ул Исламга каршы була, 625 елда Өхед сугышында мөселман гаскәрләрен җиңә. Соңрак ул Ислам кабул итә. 

Халид ибн Вәлид – бер тапкыр да җиңелмәүче хәрби башлыкларның берсе. Ул 43 хәрби бәрелешне алып бара. Аның гаскәрләре мобильлелек, кискенлелек һәм курку белмәслекләре белән аерылып торганнар. Хәрби казанышлары арасында төньяк Сүрияне Ислам хөкеме астына китерү. Бәрелешләрнең берсендә ибн Вәлид белән Әл-Гобәйдә Хәләб шәһәрен яулап алалар.

Әдәбият 
 Stephan und Nandy Ronart: Lexikon der Arabischen Welt. Artemis Verlag, 1972
 Gabriel, Richard A.- Metz, Karen S., A short history of warfare Carlisle Barracks, Pennsylvania, 1992

Хәрби башлыклар
Сәхабәләр
30 ел (б. э. к.)

30 ел (б. э. к.) ел —

Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 
 12 август — Клеопатра, Мисыр патшабикәсе.

Еллар
Халыкара яшьләр көне

Халыкара яшьләр көне (ингл. International Youth Day, исп. Día International de la Juventud, фр. la Journée internationale de la jeunesse, рус. Международный день молодёжи) — һәр ел 12 август көнне билгеләнгән бәйрәм. Аны 1999 елда БМО Генераль Ассамблеясе кабул итте.

Моны да карагыз 
 Бөтендөнья яшьләр көне

БМО халыкара көннәре
12 август
Яшьләр
Гамирҗан Дәүләтшин

Гамирҗан Миргаҗан улы Дәүләтшин (1950 елның 12 августы, СССР, РСФСР, ТАССР, Сарман районы, Дүсем) — күренекле татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы (2002), профессор, Татарстанның Дәүләт премиясе лауреаты (2007).

Тәрҗемәи хәле 
1950 елның 12 августында Сарман районы Дүсем авылында колхозчы гаиләсендә җиденче бала булып туган. Ләшәү Тамак сигезьеллык (1965), Иске Минзәләбаш урта (1968) мәктәпләрен, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген (1973),  аспирантура (1976, җитәкчесе профессор  А. Х. Халиков) тәмамлый. Болгар, төрки-татар бабаларыбызның рухи мәдәниятенә багышланган кандидатлык (1982), докторлык (2002) диссертацияләре яклый.
1976-1996 елларда Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында, 1996-2002 елларда Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтында фәнни архив мөдире, иҗтимагый фикер һәм археология бүлекләрендә хезмәткәр. 1994 елдан Татар дәүләт гуманитар институтында, Казан дәүләт университетында доцент, профессор, кафедра мөдире.

Фәнни кызыксынулар өлкәсе 
Татар халкының борынгы бабаларының борынгы заманнардан алып Казан ханлыгы чорын кертеп мәдәнияте тарихы (Һуннар, Борынгы төрки каһанлыгы, Хәзәр каһанлыгы, Бөек Болгар иле, Идел буе Болгары, Җүчи Олысы, Казан ханлыгы халык гыйлеме, календарь һәм метрология, ышанулар, мифлар, космогоник карашлар, идеология, мәҗүсилек, ислам, язу, мәгариф, фәнни һәм гамәли белемнәр һ. б.).

Хезмәтләре 
Тарих фәннәре докторы Г. Дәүләтшин — 200 дән артык фәнни хезмәт (шуларның 20се монография һәм дәреслекләр) авторы. 7 томлы «Татарлар һәм Татарстан тарихы» авторларының берсе (2-4 тт.). Хезмәтләренең берничәсе Төркиядә, Болгариядә, Америкада төрек, болгар, инглиз телләрендә дөнья күрә. Җәмәгать эше буларак, Татарстан мәгариф һәм мәдәният хезмәткәрләренең «Мәгариф» берлеге президиумы әгъзасы, президенты булып эшли.

Кайбер китаплары 
 Волжская Булгария: духовная культура (Х - нач. XIII вв.) Казань, 1990.
 Борын-борын заманда...: Миф, дин, сәнгать. К.: ТКН, 2011

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2007 — Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге — «Төрки-татарларның рухи мәдәнияте тарихы», «Очерки истории духовной культуры предков татарского народа (Истоки, становление, развитие)» монографиясе өчен
 Халыкара болгар белеме, инновация һәм мәдәният академиясенең (Болгария) академигы.

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Илһамлы Сарман. Антология (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Казан: Яз, 2017, 193нче бит. ISBN 978-5-95-00696-1-1

Сылтамалар 

 Татарларны чәчелгән халык дип әйтү дөрес түгел – Гамирҗан Дәүләтшин.  «Татарстан»
  Давлетшин Гамирзан Миргазянович 
 «Татар дөньясы» гәҗитендә басылган мәкаләләре
  Давлетшин Гамирзан Миргазянович на Булгариаде-2015 (YouTube видео, 12:52)

Шулай ук карагыз  
 

Татар тарихчылары
Тарих фәннәре докторлары
Профессорлар
Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Сукно бистәсе (метро станциясе)

«Сукно Бистәсе» метро станциясе (рус. Суконная слобода) — «Тукай мәйданы» һәм «Әмәт» станцияләре арасында урнашкан Казан метросының станциясе.

2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы белән ачыла.

Моны да карагыз 
 Казан метросы

Сылтамалар 

Казан метрополитены станцияләре
Әмәт (метро станциясе)

«Әмәт» метро станциясе (рус. Аметьево) — «Сукно Бистәсе» һәм «Горки» станцияләре арасында, Әмәт бистәсендә урнашкан Казан метросының станциясе.

2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы белән ачыла.

Исемнең чыгышы 
Борынгы татар риваяте буенча Казан ханлыгы чорында изге кеше Әхмәд (Әмәт) Казан кирмәне һәм Кабан шәһәрлеге арасында авыл нигезләгән. Риваять буенча Әхмәд имамы тау итәген казыган һәм чиста чишмә килеп чыккан, чишмә тирәсендә Әхмәд якташлары, аннары шифалы чишмә янында башка килгән мөселманнар яши башлаган.

Соңрак шушы тау Әхмәд тавы яки Әмәт тавы атала башлаган, ә Әхмәд авылы - Әмәт бистәсенә әверелә. Әмәт тавы исеменнән русча Ометьево исеме килеп чыга.

Риваятьтәге чишмә юкка чыккан, ләкин туфрак сулары бар һәм Казан метросы төзегәндә үзе турында бик хәтерләтә.

Моны да карагыз 
 Казан метросы
 Әмәт метросы (платформа)

Сылтамалар 

Казан метрополитены станцияләре
Горки (метро станциясе)

«Горки» метро станциясе (рус. Горки) — «Әмәт» һәм «Җиңү проспекты» станцияләре арасында урнашкан Казан метросының станциясе.

2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы белән ачыла.

Моны да карагыз 
 Казан метросы

Сылтамалар 

Казан метрополитены станцияләре
Владимир Одоевский

Влади́мир Фёдор улы Одо́евский (рус. Владимир Фёдорович Одоевский; 1803 елның 13 августы — 1869 елның 11 марты), кенәз — күренекле рус язучысы, фәлсәфәче, педагог, музыка белгече һәм теоретигы. Русиядә алман идеализм фикерләрен таратучы.

Рус язучылары
Рус фәлсәфәчеләре
Русия язучы-фантастлары
Антропология

Антрополо́гия ( — кеше;  — өйрәнү) — кешеләр тормышлары турында белемне өйрәнүче фәннәрне берләштерүче фәнне билгеләүче термин.

Юнәлешләр 
Гадәттә антропологияне берничә тармакка аералар:
 Фәлсәфи антропология.
 Физик антропология.
 Иҗтимагый һәм мәдәни атропология.

Гуманитар фәннәр
Госман (хәлифә)

Госман ибне Гаффән  <small>(гар.عثمان بن عفان‎ — ‘Uthmān ibn ‘Affān, 574 — 17 июнь<ref name="Lisan Al-Mizan">35 нче һиҗри елның 18 зөлхиҗҗәсендә - {{cite book|author=Ибн Хәҗәр әл-Гаскаләни|authorlink=Ибн Хәҗәр әл-Гаскаләни |title=Lisan Al-Mizan: *Uthman bin al-Affan|url=http://read.kitabklasik.net/2010/07/lisan-al-mizan-ibnu-hajar-al-asqalani.html}}.</ref> 656)</small> — Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең сәхабәләреннән берсе һәм өченче хәлиф (23 – 35 Һ./644 – 656 м.). Госман радыйаллаһу ганһу вакытында Коръәнне кодификацияләү тәмамлана (кар. Госман Коръәне). Сөнниләр аны Әбу Бәкер, Гомәр ибнел-Хәттаб һәм Гали ибне Әбу Талиб белән бергә гадел хәлифләрнең берсе итеп саныйлар. Аның кунияте – Әбу Гамр, ә кушаматы – Зун-Нурәйн''(ике нур иясе), чөнки ул Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең ике кызына – башта Рөкайягә, ә ул үлгәч, Үмм Көлсемгә – өйләнгән була.

Госман Әт-Таифтә туа. Умәйядлар нәселенең вәкиле буларак, Госман исламга кадәр маллы сәүдәгәр була. Нәселе Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм дәгъвәтенә шик белән карасалар да, ул беренче сәхабәләрнең берсе була. Исламны Әбу Бәкер радыйаллаһу ганһу дәгүвәте нәтиҗәсендә кабул итә. Мөселманнарны кысрыклау вакытында, хатыны белән Хәбәшстанга һиҗрәт кыла, ә аннары Мәдинәгә. Анда мөселман дәүләте төзелешендә актив катнаша. Бәдер сугышынан башка, бөтен бәрелешләрдә дә катнаша. Бәдер сугышы вакытында авыру хатыны – Рөкайяне карый һәм бәрелештә катнаша алмый, ләкин Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм аны бәдер сугышчыларына кертә.

Һиҗрәтнең 6 елындагы кече хаҗ вакытында, Госман илче буларак мәккәлеләргә җибәрелә. Анда соңаруы сәбәпле, хәл кискенләшә һәм мөселманнар Худәйбия килешүен төзиләр.

Госман радыйаллаһу ганһу хәлле кеше була, мөселманнарга материаль ярдәм күрсәткән, Табукка яу вакытындагы чыгымнарныңның күп өлешен каплый.

Беренче хәлифләр идарәсе вакытында аларга һәрдаим ярдәм күрсәтеп торган. 23/644 елдагы Гомәргә, радыйаллаһу ганһу, һөҗүмнән соң, аның әмере буенча шурага керә һәм хәлиф итеп сайлана. Аның идарәсе вакытында Хәлифәтнең тышкы дошманарына каршы сугыш һәм чикләрнең зураю дәвам ителә: Сасани Ираны тар-мар ителә, Кипр, Сүрия һәм Төньяк Африка территорияләре кушыла.

Госман идарәсенең ахырында Хәлифәттә эчке хәл кискенләшә: фетнәчел төркемнәр барлыкка килә. 35 нче һиҗри елның 18 зөлхиҗҗәсендә баш күтәрүчеләр Госман радыйаллаһу ганһуне үтерәләр.

Чыганак 

 Ислам.ру сайты 
 Рус википедиясе

Шулай ук кара 

 Сәхабә
 Худәйбия килешүе

Сәхабәләр
Александр Дедюшко

Александр Дедюшко — рус актёры.

2007 елда вафатлар
Рус актёрлары
Җәйге Олимпия уеннары 1952

Һелсинки 1952 (1952 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1952) — 1952 елның 19 июленнән 3 августына кадәр Финляндиянең Һелсинки шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Алматы метрополитены

Алматы метрополитены — Алматы шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

2011 елның 1 декабренә ачыла.

Алматы Метрополитены бер сызыктан тора, 9 мәүкиф, гомуми озынлыгы 11,3 км, пассажир әйләнеше - 38 мең (көн), 6,6  млн. (ел) (2015).

2015 елда "Мәскәү" һәм "Сайран" мәүкифләре ачыла.

Мәүкифләр исемлеге 
Беренче сызык:
  Раембәк батыр (каз. Райымбек батыр)
 Ефәк юлы (каз. Жібек Жолы)
 Алмалы
 Абай
 Байкоңгыр  (каз. Байкоңыр)
 Мохтар Әүезов исемендәге театр (каз. Мұхтар Әуезов атындағы театры)
 Алатау
 Сайран
 Мәскәү (каз. Мәскеу)

Алматы
Әлифба буенча метрополитеннар
Яндекс

Я́ндекс — эзләү системасы һәм интернет-портал хуҗасы булган Россия ИТ-ширкәте. Россиянең иң эре эзләү системасы буларак танылган. 2010 елның 30 июненнән башлап сайт татар телендә дә эшли, 
2011 елның 30 сентябреннән башлап — төрек телендә дә.

2015 елның 2 июненнән Яндекс системасының тәрҗемә хезмәтенә татар теле өстәлде. Әлегә бета-версиядә (сынау өлгесе) булса да, инде хәзер татар теленә һәм татар теленнән 47 телгә тәрҗемә ясап була. Бу – татар теле өчен ачык кулланыштагы беренче онлайн тәрҗемәче.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Эзләү системалары
Технология
Габдуллаһ ибне Гомәр

Габдуллаһ ибне Гомәр, радыйаллаһу ганһу (гар. عبدالله بن عمر بن الخطاب‎‎) (692 нче елда - Һиҗрәттән соң 73 нче елны үлә)- Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең мәшһүр сәхабәсе, Хәлиф Гомәр радыйаллаһу ганһунең улы. Тәкъвалыгы белән аерылып торган. Шулай ук ул иң күп хәдис тапшыручы сәхабәләрнең берсе. Пәйгамбәр саләллаһу галәйһи үәссәләмгә бик тугры булган һәм гел аңа ияргән. Гайшә, радыйаллаһу ганһә, әйтүе буенча, Габдуллаһ ибне Гомәр кебек беркем дә Пәйгамбәр эшләрендә аңа иярмәгән. Мәсәлән, ул, унөч яшьлек яшүсмер вакытында, Өхед сугышында катнашырга теләгән, ләкин мәҗбүриләп өенә кайтарылган. Габдуллаһ, хәдисләр тапшыганда, бик сак эш иткән: һәрбер сүзне исендә калдырган очракта гына хәдисне тапшырган. 

Бай кеше, уңышлы сәүдәгәр булуына карамастан, ул бик тыйнак гомер иткән һәм күп иттереп малыннан ярлыларга тараткан.

Сәхабәләр
Мерида (Венесуэла)

Мерида (Mérida, тулы исеме Santiago de los Caballeros de Mérida) — Венесуэла көнбатышында урнашкан шәһәр. Мерида штатының башкаласы һәм иң зур шәһәре.

Халык саны — 345,489 кеше, якын яткан торак пунктлар белән бергә 500 мең кешедән артык.

Шәһәр таулар регионында, 1630 м биеклегендә урнаша.

Тарих 

Беренче тапкыр Мерида канунсыз 1558 елда Хуан Родригес Суарес тарафыннан нигезләнде. Испания хөкүмәтенең рөхсәте булмавы сәбәпле, ул тоткарланды һәм Боготага җибәрелде. Үлем җәзасын игълан итү алдыннан ул кача һәм Трухильо шәһәренә кача. Шәһәрнең икенче нигезчесе, Хуан де Мальдонадо, рөхсәт алып эшләде.

Тауларның кочагында урнашкан Мерида гел провинциаль шәһәр булды. Берничә гасыр өчендә фәкать берничә вакыйга булган: 1820 елда көчле җир тетрәве, Симон Боливарның берничә зиярәте.

Үзенчәлекләр 
 Меридада университетлар бар, монда 40 000 студент укый.
 Шәһәрдә 28 шәһәр паркы бар. Бу сан башка Венесуэла шәһәрләре арасында иң зур.
 Һәр ел Меридада Ферия дель Соль фестивале уза.

Венесуэла шәһәрләре
Ферия дель Соль

Ферия дель Соль (исп. Feria del Sol — кояш бәйрәме) — Венесуэланың Мерида шәһәрендә һәр елның февраль аенда үткәрелгән халыкара мәдәният фестивале. Фестиваль программасына үгезләр көрәше, күргәзмәләр, концертлар, парадлар, спорт ярышлары һәм «Кояш патшабикәсе»н сайлау керә.

Бер яшьләр төркеме үгезләр көрәше мәйданын төзгәндә, фестиваль идеясе туды. Андый мәйданнар һәр Венесуэла шәһәрендә диярлек бар, ләкин оештыручылар аны махсус бәйрәмгә яраклаштырдылар.

1968 елда Ферия дель Соль фестивале уза алмады, ләкин шул елның 13 апрелендә үгезләр көрәше узды.

Сылтамалар 
 Ферия дель Соль  

Әлифба буенча фестивальләр
Венесуэла бәйрәмнәре
Петербург метрополитены

Петербург метрополитены — Петербург шәһәрендәге метрополитен юллары системасы.

1955 елның 15 ноябрендә ачылган.

Петербург метрополитены 5 юлдан тора. Тулы озынлыгы 124,8 км, 72 станция бар.

Пассажирлар исәбе — 2,13 млн кеше/көн (2010), 783,9 млн кеше/ел.

Тарих

Юллар 

 Фрунзенско-Приморская юлы

Искәрмәләр 

Петербург метрополитены
Әлифба буенча метрополитеннар
Киев метрополитены

Киев метрополитены () — Киев шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1960 елның 6 ноябрендә ачылган.

Киев метрополитены өч сызыктан тора. Тулы озынлыгы 66,1 км, 51 мәүкиф бар.

Юлчылар әйләнеше - 1,38 млн. кеше/көндә (2014), 503,9 млн кеше/елда.

«Арсенальная» мәүкифе дөньядагы иң тирән станция,  105,5 метр тирәнлектә урнашкан.

ССРБ заманында Ленин исемендәге метрополитен булды.

Әлифба буенча метрополитеннар
Тбилиси метрополитены

Тбилиси метрополитены — Тбилиси шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1966 елның 11 гыйнварында ачыла.

Тбилиси Метрополитены 2 сызыктан тора, 22 мәүкиф, гомуми озынлыгы 26,4 км, пассажир әйләнеше - 386 мең (көн), 141.2 млн. (ел) .

Тбилиси
Әлифба буенча метрополитеннар
Гөрҗистан метрополитеннары
Бакы метрополитены

Бакы Метрополитены () — Бакы шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1967 елның 6 ноябрендә ачыла.

Бакы Метрополитены 3 сызыктан тора, 27 мәүкиф (станция), гомуми озынлыгы 40,3 км, пассажир әйләнеше - 608 мең (көн), 222,0 млн. (ел) (2015).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Бакы Метросы Рәсми Сайт   
 Urbanrail - Бакы Метросы 

Әлифба буенча метрополитеннар
Харьков метрополитены

Харьков метрополитены — Харьков шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1975 елның 23 августында ачыла.

Харьков Метрополитены 3 сызыктан тора, 29 мәүкиф, гомуми озынлыгы 39,3 км, пассажир әйләнеше - 685,2 мең (көн), 250,1 млн. (ел) (2011).

Харьков метрополитены
Әлифба буенча метрополитеннар
Ташкәнт метрополитены

Ташкәнт метрополитены — Ташкәнт шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1977 елның 6 ноябрендә ачыла.

Ташкәнт Метрополитены 4 сызыктан тора, 43 мәүкиф, гомуми озынлыгы 59,5 км, пассажир әйләнеше - 180-200 мең (көн), 68 млн. (ел) (2009).

Ташкәнт метрополитены
Әлифба буенча метрополитеннар
Ереван метрополитены

Ереван метрополитены — Ереван шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1981 елның 7 мартында ачыла.

Ереван Метрополитены 1 сызыктан тора, 10 мәүкиф, гомуми озынлыгы 12,1 км, пассажир әйләнеше - 40 мең (көн), 14,9 млн. (ел) (2012).

Ереван метрополитены
Әлифба буенча метрополитеннар
Минск метрополитены

Минск метрополитены  () — Минск шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы. Беларусия Җөмһүриятендә бердәнбер метрополитен.

1984 елның 30 июнендә ачыла.

Минск метрополитены Мәскәүдәге һәм Авиазаводтагы сызыкларыннан тора. Гомуми озынлыгы 40,5 км, 29 мәүкиф бар.

Пассажир әйләнеше - 1799 мең кеше (көн) (2015), 583 млн кеше (ел).

Киләчәктә өченче сызык төзүен фаразлана. 

Әлифба буенча метрополитеннар
Нижгар метрополитены

Түбән Новгород метрополитены — Түбән Новгород шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1985 елның 20 ноябрендә ачыла.

Түбән Новгород Метрополитены 2 сызыктан тора, 15 станция, гомуми озынлыгы 21,6 км, пассажир әйләнеше — 271,89 мең (көн) (2018), 27,6 млн. (ел) (2017).

Метрополитен сызыклары 

Планнарда өченче (Нагорная, ягъни Таулы) сызыкны кору бар. Аның станциялары тулысынча Түбән Новгородның таулы өлешендә урнашачаклар.

Станциялар исемлеге 
Түбән Новгород метросында барлыгы 14 станция бар, «Мәскәү» станциясы исә төен булып тора.

Искәрмәләр 

Түбән Новгород метрополитены
Новосибирск метрополитены

Новосибирск ᴍеᴛрополитены — Новосибирск шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1986 елның 7 гыйнварында ачыла.

Новосибирск ᴍеᴛрополитены 2 сызыктан тора, 13 мәүкиф, гомуми озынлыгы 15,9 км, пассажир әйләнеше - 224 мең (көн), 82  млн. (ел) (2012).

Әлифба буенча метрополитеннар
Самар метрополитены

Самар метрополитены — Самар шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1987 елның 26 декабрендә ачыла.

Самар Метрополитены бер сызыктан тора, 9 мәүкиф, гомуми озынлыгы 11,4 км, пассажир әйләнеше - 47,9 мең (көн), 1.6658  млн. (ел) (2012).

Самар метрополитены
Әлифба буенча метрополитеннар
Екатеринбур метрополитены

Екатеринбур метрополитены — Екатеринбур шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1991 елның 27 апрелендә ачыла.

Екатеринбур Метрополитены бер сызыктан тора, 9 мәүкиф, гомуми озынлыгы 12,7 км, пассажир әйләнеше - 179,4 мең (көн), 38,3  млн. (ел) (2011).

Екатеринбур метрополитены
Әлифба буенча метрополитеннар
Днипро метрополитены

Днипро метрополитены (Дніпровський метрополітен)— Днипро шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1995 елның 29 декабрендә ачыла.

Днипро Метрополитены 1 сызыктан тора, 6 , гомуми озынлыгы 7,1 км, пассажир әйләнеше - 22 мең (көн), 8,1  млн. (ел) (2012).

Әлифба буенча метрополитеннар
Метрополитен

Метрополите́н (, chemin de fer métropolitain — «метрополия эчендәге тимер юл» гыйбарәсенең кыскартылмасы). Гади сөйләмдә метро́ — рельс өстеннән тиз йөрешле иҗтимагый транспорт системасы, аның сызыклары гади җәяү яки машинада йөрү урамнарыннан тыш урнаштырыла. Метрополитен поездларының хәрәкәте регуляр, махсус җәдвәлгә килешеп йөри. Метрополитен сызыклары җир астындагы тоннельләрдә, җир өслегендә һәм җир өсте эстакадаларында урнаша ала.

Дөньяда беренче булган Лондон метрополитены 1863 елда халыкны ташый башлый. Иң зур дистанцияне каплаганы - Шанхай метрополитены (425 км). Сызыклар озынлыгы һәм станцияләр саны (421) буенча иң алдынгысы - Нью-Йорк метрополитены. Иң нәтиҗәле дип саналган боҗра-радиаль системалы Мәскәү метрополитены 1935 елда гамәлгә керә.

Дөньяның иң кыска метрополитеннары Перуджада, Хайфада, Катаньяда һәм Генуяда урнашкан.

Әлегә бер генә сызыклы Казан метрополитены 2005 елда гамәлгә керде.

Метрополитен хронографиясе
 1863 — Лондонда метрополитен ачыла
 1868 — Нью-Йоркта метрополитен ачыла
 1869 — Афиннарда метрополитен ачыла

Шулай ук карагыз 
 Метрополитеннар исемлеге
 Илләрнең метрополитеннарының күрсәткечләре буенча исемлеге

Метрополитен
Эгей диңгезе

Эге́й диңгезе (грекча Αιγαίον πέλαγος, төр. Ege Denizi, болг. Бяло море — «Ак диңгез») — Балкан ярымутравы, Кече Азия һәм Крит утравы арасында урнашкан диңгез. Греция һәм Төркия ярларын юа.

Фотосурәтләр
Сингапур 2010

Сингапур 2010 (2010 Summer Youth Olympics) — 2010 елның 14 августыннан 26 августына кадәр Сингапурның Сингапур шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Мәрмәр диңгезе

Мәрмәр диңгезе (, исеме мрамор сүзеннән чыга; борынгы грек атамасы — Προποντίς, Пропонтида, πρό — «алгы як» һәм πόντος — «диңгез») — Атлантик океанына кергән диңгез. Мәйданы 11 472 км².

Мрамор диңгезе
Габдеррахман ибне Гауф

Габдеррахман ибне Гауф (гар.عبد الرحمن بن عوف الزهري القرشي радыйаллаһу ганһу) - тере вакытында ук җәннәт белән бүләкләнгән 10 сәхабәнең һәм беренче сигез мөселманның берсе. Ул исламны Әбу Бәкердән ике көн соңрак кабул итә.

Габдеррахман ибне Гауф радыйаллаһу ганһу Фил елыннан 10 яки 20 елдан соң туа. Исламгача чорда ук күркәм холкы һәм исерткеч эчмәгәнлеге белән аерылып торган. Ислам кабул иткәч, беренче мөселманнар кебек үк, зур сынаулар аша үтә. Мөшрикләрнең басымы нәтиҗәсенлә, башка мөселманнар белән бергә Хәбәшстанга күчә. Ә аннары Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм аны Мәдинәдә Сәгъд ибнер-Рабига әл-Әнсари белән туганлаштыра. Сәгъд аңа малын бүлергә тәкъдим итә, ләкин Габдерахман ибне Гауф радыйаллаһу ганһу баш тарта.

Ул уңышлы сәүдәгәр була - Мәдинәгә килгәч, кыска гына вакыт эчендә мәхергә җитәрлек мал туплый һәм өйләнә. Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм аңа дога кылгач, Габдеррахман ибне Гауф әйткән: «Дөнья үзе миңа ыргылды, хәтта, ташны күтәрсәм дә, аның астынан алтын яки көмеш табармын кебек тоела иде». Ул Аллаһ ризалыгы өчен бик күп акча иганә итүче була.

Ул Бәдер сугышында катнаша, Өхед сугышында, мөселманнар чигенә башлагач, түземлелек күрсәтә. Бәрелештән соң аның тәнендә 20 дән артык яра була, шуларның кайсылары хәтта кул сыярлык зурлыкта була. Ул үзенең малын ислам өчен җәлләмәгән. Бервакыт, Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм, хәрби походка гаскәр туплаган вакытта, Габдеррахман ибне Гауф 4 мең акчасының яртысын бу эшкә бирә. Табукка яуга әзерләнгәндә, ул бөтен акчасын - 200 унция алтынны - тапшыра.

Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм үлеменнән соң, ул аның хатыннарына ярдәм итеп торган, аларның опекунына әйләнгән.

Габдеррахман ибне Гауф радыйаллаһу ганһуҺиҗрәтнең 32 нче елында, 75 яшендә үлә һәм әл-Бәкыйга зирәтенә күмелә. Аның өстенән намазны Госман ибне Гаффән укый.

Шулай ук кара 
 Сәхабә

Чыганак 
Исхак.ру

Сәхабәләр
Җәйге Олимпия уеннары 2000

Сидней 2000 (2000 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 2000) — 2000 елның 15 сентябреннән 1 октябренә кадәр Австралиянең Сидней шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Австралия тарихы
2000 елгы җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1996

Атланта 1996 (1996 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1996) — 1996 елның 19 июленнән 4 августына кадәр АКШнең Атланта шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1992

Барселона 1992 (1992 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1992) — 1992 елның 25 июленнән 9 августына кадәр Испаниянең Сидней шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1988

Сеул 1988 (1988 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1988) — 1988 елның 17 сентябреннән 2 октябренә кадәр Кореянең Сеул шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 2006

Кышкы олимпия уеннары 2006 (2006 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 2006) — 2006 елның 10 февраленнән 26 февраленә кадәр Италияның Пьемонт регионының башкаласы Турин шәһәрендә узган XX кышкы Олимпия уеннары.

Барлыгы 84 комплект медаль уйнатылды.

Россия спортчылары бу Уеннардан 8 алтын, 6 көмеш, 8 бронза медаль алып кайталар. Аларны медальләр саны буенча Алмания, АКШ, Австрия спортчылары узып китте. Ләкин бу нәтиҗә дә шөкер кылырлык, чөнки моннан дүрт ел элек Солт-Лейк-Ситидагы белән чагыштырганда шактый алга китеш бар. Россиялеләр фигуралы шуу, чаңгыда узышу һәм биатлонда янәдән дөньяда иң көчлеләр арасында икәнлекләрен исбатладылар. Фристайл, бобслей, чана шуу, тимераякта узышу буенча медальләр оту да бездәге мөмкинлекләрнең шактый зур булуын күрсәтә.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1984

Лос-Анджелес 1984 (1984 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1984) — 1984 елның 28 июленнән 12 августына кадәр АКШнең Лос-Анджелес шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1976

Монреаль 1976 (1976 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1976) — 1976 елның 17 июленнән 1 августына кадәр Канаданең Монреаль шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Монреаль шәһәрендә үткән спорт бәйрәмендә Татарстаннан җиде кеше катнашкан. Ул вакытта штангачы Николай Колесников, фехтованиече кызлары Наилә Гыйләҗева, Ольга Князева һәм Валентина Никоновалар алтын медаль алып кайттылар. Мәскәүле көрәшче Фәрхәт Мостафин бронза медаль алып кайтты.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Канада тарихы
Кышкы Олимпия уеннары 1960

VIII кышкы олимпия уеннары 1960 (1960 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1960) — 1960 елның 18 февраленнән 28 февраленә кадәр АКШның Скво-Велли шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Кышкы Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1972

Мюнхен 1972 (1972 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1972) — 1972 елның 26 августынан 10 сентябренә кадәр Алманиянең Мюнхен шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Сылтамалар 

Җәйге Олимпия уеннары
Фил елы

Фил елы (гар.عام الفيل — Âm al-Fîl) — 570 елдагы аксумиларның Гарәпстанга һөҗүм иткән елы. Гаскәрләр көтмәгәндә Мәккә янында һәлак булалар, бу ислам тарихында Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм тууы билгесе һәм Кәгъбә изгелегенең дәлиле буларак карала.

Фил елынача булган вакыйгалар 

Хәбәшстан иленнән булучы Әбраһә, Йәмән падишаһы Ирбатны үтереп, аның урынын ала. Ирбатны бу урынга билгеләгән Хәбәшстан патшасы Нәҗәшинең ачуын бетерү өчен, Сәнәдә, аның фикеренчә, бөтен Гарәпстан кешеләренең хаҗ кылу урыны булырга тиешле Әл-Кулләйс исемле гыйбадәтханә төзи. Ләкин гарәпләр Кәгъбәне өстенрәк күрәләр һәм яңа гыйбадәтханәгә төрлечә зарар китереп торалар.

Мәккәгә яу белән бару 

Бер гарәпнең Әбраһәнең чиркәвен нәҗесләп, мәсхәрәләвеннән соң, Әбраһә, Кәгъбәне җимерер өчен, Мәккәгә гаскәр җибәрә. Бу гаскәрдә сугыш филләре була. Мәккәгә җиткәндә, Әбраһә Габдел-Мотталибның (Мөхәммәд галәйһиссәләмнең бабасы) 200 дөясен кулына төшерә. Габдел-Мотталиб аның янына килеп, дөяләрен кире кайтаруын сорый, Кәгъбәгә тимә дип сорамыйсың диюгә, ул: «Дөяләрнең хуҗасы - мин. Ә Кәгъбәнең хуҗасы - Аллаһ, аның киләчәген Ул Үзе хәл итә.» - дип җавап бирә. Әбраһә аңа хөрмәт күрсәтә, дөяләрен кайтара.

Әбраһә гаскәре Мәккә эченә керә. Коръән буенча, бу гаскәрне яндырылган балчыктан ташлар ярдәмендә, кошлар юк итәләр.

Чыганак 
 Рус википедиясе
 Һ 85 Һәфтияк шәриф тәфсире. - Казан:Раннур.

Шулай ук карагыз 
Фил сүрәсе

Ислам тарихы
Фил сүрәсе

Әл-Филъ сүрәсе́ (гар. سورة الفيل) – Коръәндәге 105нче, 5 аятьтән торучы сүрә. Сүрә Мәккәдә иңгән. 

Сүрә Фил елында булган вакыйганы сурәтли.

Сылтамалар 
 Фил сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Коръән сүрәләре

Сүрә 

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم
 أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ
 أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ
 وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ
 تَرْمِيهِم بِحِجَارَةٍ مِّن سِجِّيلٍ
 فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولٍ 

Тәрҗемә:

«Шәфкатьле, рәхимле Аллаһ исеме белән...
 Әллә Раббың фил ияләре белән ни эшләгәнне күрмәдеңме син?
 Аларның хәйләләрен бушка чыгармадымыни?
 Һәм аларның өстенә кошлар көтүен җибәрмәдемени?
 Аларны яндырылган балчыктан булган ташлар белән атмадылармыни?
 Һәм Ул аларны нәкъ кимереп бетерелгән басу шикелле итте».

Шулай ук карагыз 
 Фил елы

Әдәбият 

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Коръән сүрәләре
Аять

Аять ( — билге) — Коръәннең иң кечкенә структур берәмлеге. Кайвакыт «шигырь» дип әйтәләр, ләкин бу Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең фикере буенча дөрес түгел.

Коръәндә алты меңнән артыграк аять бар. Сүрәләрдә 3 тән алып 286 га кадәр аять булырга мөмкин. Аятьләр зурлыклары буенча аерылалар: бер хәрефтән торучы аять тә, берничә юлдан торучы аять тә бар.

Шулай ук карагыз 
 Сүрә
 Коръән сүрәләре, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә, язылышы ике телдә гәрәбчә һәм урысча ayatlar.org сайтында 

Коръән
17 август

17 август — Милади тәкъвимендә сигезенче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 136 көн кала.





— Сан-Мартин көне.
  — байрак көне (1825 елдан бирле).
  Габон — бәйсезлек көне (1960, дан).
  Индонезия — бәйсезлек көне (1945, дән һәм дан).
  — Словеннар яшәүче Прекмурье регионының Словенияга кайту көне.
  — җиртетрәү сәбәпле шаһит булганнарны искә алу көне.

— Инженерлар көне.
  — Ветеринар һәм зоотехниклар көне.

1858 — Америка белән Аурупаны тоташтырган чыбыклы телефон барлыкка килә.
 1984 — Елена Боннэр 5 ел сөргенгә хөкем ителә.
 1990 — «Шәһри Казан» газетасының беренче саны чыга.
 1998 —  хөкүмәте дефолт игълан итә.
 1999 — нең төньяк-көнбатышындагы җир тетрәү нәтиҗәсендә 17 меңнән артык кеше вафат.

1798 — Антон Дельвиг, язучы, мөхәррир.
 1851 — Александр Сандецкий,  инфантерия генералы, Казан хәрби бүлгесенең сәргаскәре.
 1921 — Мөхәммәтдин Гайнетдинов, Советлар Берлеге каһарманы.
 1924 — Рәбига Сыздыкова, казакъ галимәсе, тел белгече.
 1936 — Фәндәс Сафиуллин, Татарстан һәм Россия сәясәтчесе.
 1938 — Юрий Федотов, театр артисты, Тукай бүләге иясе.
 1943 — Ольга Балтачиева, балет артисты, педагог.
 1946 — Габделхак Шәмсетдинов, журналист.
 1957 — Ринат Билалетдинов, Россия футбол тренеры.
 1958 — Вакыйф Нуриев, татар язучысы.
 1960 — Рамил Сабитов, Россия кино һәм театр артисты, режиссёр.
 1967 — Зәйнәп Фәрхетдинова, татар җырчысы.

1886 — Александр Бутлеров, химик.
 1944 — Габдрәшит Ибраһимов, татар сәясәтчесе, дин әһеле.
 1988 — Мөхәммәт Зыяүлхак,  Пакистан президенты (1978-1988).
 1999 — Нариман Аитов, татар галиме, социолог.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

17 август
Ел көннәре
Фәндәс Сафиуллин

Фәндәс Шакир улы Сафиуллин — татар җәмгыять эшлеклесе, Татарстан һәм Россия сәясәтчесе. Татарстан Дәүләт шурасы һәм Россия Дәүләт Думасы депутаты булып эшләгән иде.

Тәрҗемәи хәле
1936 елның 17 августында Азнакай районы, Мәлбагыш авылында дөньяга килә. Бөгелмәдә унъеллык мәктәпне тәмамлый.

Хәрби хезмәттә
1954-1988 елларда Совет гаскәрендә хезмәт итә. Сарытау танк училищесын тәмамлый, Беларус дәүләт университетының философия факультетын. Соңгы хәрби вазифасы – Казан ракеталар гаскәренең югары инженер командирлар училищесында баш укытучы, доцент. Хәрби званиесе – полковник.

Парламент эшчәнлек
Ике тапкыр – 1990 һәм 1995 елларны Татарстан парламентына халык депутаты итеп сайлана. 1999-2003 елларны Россия Дәүләт Думасы депутаты, Халыкара эшләр буенча Комитет әгъзасы, шулай ук геополитика, Чичәнстан хәлләрен килештерү комитетлары әгъзасы.

Пленар һәм даими утырышларда 136 чыгыш ясый. Чыгышларында 5 төп сәяси таләпне куя:
1. илнең икътисади көндәшлек сәләтен саклау һәм үстерү;
2. табигый ресурсларны халыкның һәм киләчәк буыннарның файдасына куллану;
3.Кече һәм уртача эшмәкәрлеккә дәүләт ярдәмен күрсәтү һәм чиновникларның тыкшынмавын тәэмин итү;
4. Азык-төлек иминлекне тәэмин итү, игенче хезмәтенә мөнәсәбәтне үзгәртү;
5. Җәмгыятьнең физик, рухи, әхлакый тазалыгын кайтару.

Фәндәс Сафиуллин Россиянең федерализм төзелешен үстерүне, милли республикаларның халәтен саклау; Татарстан Республикасы мәнфәгатьләрен яклауны, хокук вә вазифаларын; Россия халыклары арасындагы тынычлыкны һәм татулыкны яклап чыга.

Сылтамалар 
 шәхси сайт  - Татарстан кулланучыларына провайдерлар тарафыннан керү чикләнгән

Татар сәясәтчеләре
Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Кәримов

Кәримов – татар, башкорт, үзбәк халыкларында еш очрый торган фамилия. «Кәрим» исеменнән ясалган.

Татарча Википедиядә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:
 Кәримовлар, XIX г. азагы - XX г. башы сәүдәгәрләре, иганәчеләр.
 Азат Кәримов
 Азат Кәримов (1952—2017), сәламәтлек саклау өлкәсе хезмәткәре, баш табиб.
 Азат Кәримов (1990), җырчы, педагог, «Җырлыйк әле» телевизион тапшыруын алып баручы.
 Альберт Кәримов (1976), ТР вице-премьеры – ТР сәнәгать һәм сәүдә министры (2020 елдан).
 Әнвәр Кәримов (1921-1961), хәрби очучы-сынаучы.
 Әхим Кәримов (1917—2015), геология-минерология фәннәре докторы (1969), профессор (1973). Бөек Ватан сугышында катнашучы.
 Габделкәрим Кәримов (1986), Казакъстан җырчысы.
 Габдулла Кәримов (1896-1940), Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе.
 Галимҗан Кәримов (1952), укытучы, журналист, җәмәгать эшлеклесе. 
 Гыйльман Кәримов (1841-1902), ахун, мөдәррис, басмаханә оештыручы.
 Илгиз Кәримов (10.01.1940), язучы, тәрҗемәче.
 Илнур Кәримов (1976), спортчы (карате), тренер, хөкемдар.
 Ислам Кәримов (1938-2016), Үзбәкстан президенты.
 Кави Кәримов (1947), тарих фәннәре докторы (2000), профессор (2001). БР атказанган укытучысы (1993).
 Камил Кәримов (01.07.1950), язучы-сатирик.
 Марат Кәримов (09.01.1930), БР халык шагыйре (2003).
 Мәҗит Кәримов, язучы (Стәрлебаш).
 Морат Кәримов (1931―2023), физиолог-онколог, медицина фәннәре докторы (Алматы).
  Мостай Кәрим (Мостафа Кәримов) (1919-2005), БАССР халык шагыйре. 
 Равил Кәримов
 Равил Кәримов  (06.08.1953), банкир (Удмуртия).
 Равил Кәримов (19.05.1952), янгын сүндерү оешмасы башлыгы (Уфа).
 Рамазан Кәримов (1999), футболчы, Казакъстан чемпионы (2018, 2019).
 Рәзиф Кәримов (1963), 2014 елдан Зәй муниципаль районы башлыгы, Зәй шәһәре башлыгы.
 Салават Кәримов
  Салават Кәримов (бүләкләү кәгазьләрендә Карымов) (1914-1986), Советлар Берлеге Каһарманы (1942).
 Салават Кәримов (03.01.1960), язучы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы баш мөхәррире-директоры.
 Сөләйман Кәримов, олигарх, иганәче.
 Фатих Кәрим (Кәримов) (1909-1948), шагыйрь.
 Фатих Кәрими (Кәримов), (1870-1937), язучы. Гыйльман Кәримовның улы.
  Фәхрази Кәримов (1932-2019), комбайнчы.
 Хәниф Кәрим (Кәримов) (1910-1983), язучы
 Хөсни Кәрим (Кәримов) (1887-1965), язучы
 Ярлы Кәрим (Габдулла Кәримов) (1901-1937), шагыйрь

 Кәримова
 Алинә Кәримова (1992), җырчы.
 Алия Кәримова (Алёна Кәримова), шагыйрә.
 Әлфия Кәримова, опера җырчысы, БР атказанган артисты
 Нәзифә Кәримова, журналист, язучы.
 Дания Кәримова, Россия сәяси эшлеклесе. Икенче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты.

Моны да карагыз 
 Кәрим
 Кәрим (мәгънәләр)

Шулай ук карагыз 
 Фатих Кәрими басмаханәсе
 Кәримовлар басмаханәсе
 Фатих Кәрим музее

Искәрмәләр 

Шәхесләр
Фамилияләр
Башкортстанның географик үзәге

Башкортстанның географик үзәге — Башкортстан республикасының бөтен чиклеренән тигез алыслыкта яткан нокта, республиканың уртасы. Бу урын Агыйдел һәм Зилим елгалары арасында Гафури районы Җирек авылының көнчыгышындарак Архангель һәм Кырмыскалы районнары чигеннән ерак түгел Уфадан турыга 67,6 км ераклыкта урнлашкан.

Бу ноктаны Башкорт дәүләт университетының физик география һәм геология кафедрасы фәннәре докторы, профессор Әуфар Гәрәев һәм кафедра ассистенты Азамат Нигъматуллин 2002 елда исәпләп чыгара .

Бу урында 2009 елның 4 июлендә шәҗәрә-бәйрәме үткәргәндә авыл халкы истәлекле стела куйды. Стелладан ерак түгел мәҗүчелек заманынан калган табыну урыны – «Җәй ташы» ята.

Искәртмәләр

Моны да карагыз
Информационное агенство "ВолгоИнформ"  
В самом центре Башкирии установят стелу. Комсомольская правда. 8 июля 2009 г. 
Сайт села Красноусольск 
Памятник станет местом паломничества туристов со всех городов. Сайт "Путь Ислама" 

Башкортстан географиясе