alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Иске Шыгай

Шыгай, Иске Шыгай — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Сабай авыл советына карый. 2006 елда 58 йортта 169 кеше яши, 17 йорт буш тора.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 153 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар 
Иске Шыгайның тарихи тамырлары Татарстанга тоташкан. XVIII гасыр башында Ырынбур губернасының Минзәлә өязендәге Янәй вулысына караган Зияш һәм Әлем авылларыннан бер төркем татарлар Башкортстанга килеп утыра. Тарихи чыганакларда бу төркемнең башлыгы Шыгай Ишимовның башкорт вотчиналарыннан җир сатып алуы турында документ сакланган.

Демография 
1834 елгы VIII  (җанисәп) мәгълүматларыннан күренүенчә, бу чорда Бәләбәй өязе Шыгай авылында 164 ир-ат һәм 147 хатын-кыз яшәве мәгълүм.
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Түреш вулысы, Иске Шыгай авылында 896 кеше яшәве мәгълүм, шул исәптән 98 хуҗалыкта 548 типтәр, 60 хуҗалыкта 348 башкорт.

Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 838 кеше яши, шул исәптән 100 хуҗалыкта 532 типтәр, 56 хуҗалыкта 306 татар.

Мәгариф

Авылның атаклы кешеләре

Җитештерү тармагы

Дин

Географик урынлашу 

 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
 авыл советы үзәгенә (Иске Сабай): 3 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 35 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
  Иске Сабай авылы сайты 

Бүздәк районы
Күчәрбай (Благовар районы)

Күчәрбай — Башкортстанның Благовар районындагы татар авылы. Күчәрбай авыл советы үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1 309 кешенең яшәве мәгълүм, 50ләп йорт буш тора. Иске картлаларда ике авыл – Иске һәм Яңа Күчәрбай буларак күрсәтелә.

Тарихи мәгълүматлар 
Башкортларның үз җирләренә татар һәм мишәрләрне кертүе турында 1717 елда төзелгән килешү сакланган.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Түреш вулысы, Иске һәм Яңа Күчәрбай авылларында 516 хуҗалыкта 3056 җан исәпләнүе күрсәтелә, шул исәптән 461 хуҗалыкта 2745 башкорт, 55 хуҗалыкта 309 татар. 
Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 838 кеше яши, шул исәптән Иске Күчәрбайда 431 хуҗалыкта 2385 татар, бер гаилә рус (4 кеше) яши, Яңа Күчәрбайда 132 хуҗалыкта 699  татар яши.

2002 елда авыл халкының 79 проценты башкорт итеп яздырылган.

Мәгариф 
Яңа бинада татар урта мәктәбе эшли. 2010-11 уку елында биредә 198 бала белем алган.

2018-1019 уку елында мәктәптә, 8 авылдан йөреп, 167 бала белем ала. Укыту рус телендә алып барыла. Чит тел буларак инглиз теле, БР дәүләт теле буларак башкорт теле, ата-аналар гаризасы нигезендә, укыту системасы мөмкинлек биргән күләмдә туган тел (татар теле) укытыла.

Мәдәният 
“Умырзая” сәнгать коллективы

Авылның атаклы кешеләре 
 Әхмәт Гайсин - шагыйрь.
 Ирек Галимов (1970) - шагыйрь, композитор, җырчы.
 Фәрит Гарифуллин (1928), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1984), профессор (1985), РФ (1996) һәм БАССР (1976) атказанган фән эшлеклесе.
 Нурия Измайлова (Мирзаянова) (1950) – шагыйрә.
 Вәли Нәбиуллин (1914-1982), БАССР ЮШ рәисе (1951-1962).

Җитештерү тармагы 
“Күчәрбай-инвест” – райондагы иң зур предпприятеләреннән санала.

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Язикәү): 35 км
 тимер юл станциясенә (Благовар): 50 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Рим Сыртланов

Рим (Рәхмәтҗан) Сыртланов — башкорт сәхнәсе артисты, Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театры актеры.. РСФСР атказанган, Башкортстан халык артисты.

Рим  Сыртланов Бүздәк районының Сыртлан исемле татар авылында туып үскән.

1930 елда Башкорт сәнгать техникумын тәмамлый.

1928 - 1972 елларда Башкорт дәүләт академия театры актеры. Ике йөздән артык роль башкарган.

Рольләре 
 "Отелло"да Отелло һәм Кассио 
 "Борис Годунов"та - Басманов 
 "Ваня агай"да - Астров
 "Ревизор"да - Держиморда 
 "Бирнәсез кыз" – Кнуров
 «Ялгыз Каен»да (Мостай Кәрим) – Шәүкәтов
 «Портфель» (Нәкый Исәнбәт) – Тактабашев

Дәрәҗәле исемнәре һәм дәүләт бүләкләре 
 РСФСР атказанган артисты (1951) һәм БАССР халык артисты (1955).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкорт энцкилопедиясе 

Башкортстан артистлары
РСФСР атказанган артистлары
Башкортстанның халык артистлары
Урзайбаш

Урзайбаш — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Арслан авыл советына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 713 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының Уразай-баш авылында 436 хуҗалыкта 2485 кеше яшәве күрсәтелә, шул исәптән 388 хуҗалыкта 2217 типтәр, 48 хуҗалыкта 268 башкорт. 
Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Уразай-баш авылында 456 хуҗалыкта 2759 кеше яши, шул исәптән 407 хуҗалыкта 2204 татар, 49 хуҗалыкта 255  башкорт яши. 

2002 елда авыл халкының 38 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (60%) әле бар.

Мәгариф

Мәдәният

Авылның атаклы кешеләре 
 Гомәр Миңнебаев (1923-1999) – очучы, Советлар Союзы Герое.

Җитештерү тармагы

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 30 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 19 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Кала алу

Кала алу  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен зур булмаган мәйданда яки бүлмәдә уйнала. Уйнаучыларның саннарына карап түгәрәк бер сызык сызалар. Түгәрәкнең уртасында өч таякны бергә бәйләп бастырып куялар. Ул «кала» була.

Барлык уйнаучылар, берсеннән-берсе берәр аршын чамасы ара калдырып, түгәрәк сызык тирәсенә тезеләләр. Берсе каланы саклар өчен түгәрәкнең уртасында кала.

Уйнаучыларның берсе җитәкче булып, аның күрсәтүе буенча бер бала буксә (туп) белән калага бәреп тидерергә һәм аны аударырга тырыша. Җитәкче буксәне кулы белән кире бәреп каланы саклый. Кире кайтарылган буксә тагын бер уенчы кулына эләгә, ул тагын калага бәрә. Уенчыларның берсе каланы бәреп аударганга кадәр уен шулай дәвам итә. Соңыннан каланы бәреп аударучы үзе кала сакчысы була.

Уенның түбәндәге кагыйдәләре бар:

Уйнаучылар буксәне ыргытканда түгәрәк эчендә тора алмый; буксәне аяк белән сугарга ярамый; кала сакчысы буксәне ике кулы белән дә, бөтен гәүдәсе, аягы белән дә саклый ала, тик аяк белән тибәргә ярамый; таяклар җиргә егылганнан соң гына кала «алынган» хисаплана; урыныннан кузгалган яки ава башлаган каланы төзәтеп куярга ярамый; сакчы каланы ялгыш үзе аударса, ул «җиңелгән» санала һәм икенче сакчы белән алмаштырыла.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Пәке уены

Пәке уены  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен күбрәк пәке (пычак) яхшы кадала торган урыннарда (киң такта, юан бүрәнә һ. б.) уйнала.

Балалар үзара чират билгелиләр һәм шуның буена пәке ыргыталар. Уен ун ысулдан тора. Кем кайсы ысулда ялгыша (пәке кадалмый), икенче мәртәбә чираты җиткәч, шул хәрәкәттән башлап китә. Хәрәкәтләрнең тәртибе түбәндәгечә:

1.	Пәкене сабыннан тотып кадату. 
2.	Пәкене йодрыклаган кул өстенә (уч ягына) куеп кадату. 
3.	Пәкене йодрык өстенә (баш бармак ягына) куеп кадату 
(аны «чәрке» дип атыйлар).
4.	Пәкене бармакка салып кадату. 
5.	Пәке йөзен учка салып кадату (аны «әби» дип атыйлар). 
6.	Пәкене кул аркасына куеп кадату (исеме «баба»). 
7.	Пәкене теш белән чәйнәп ыргыту һәм кадату. 
8.	Пәкене баш өстеннән төшереп кадату. 
9.	Пәкене артка таба ыргытып кадату. 
10. 	Пәке очыннан бармак белән тотып кадату (исеме «чыргытма»).

Барлык ысуллар буенча да пәкене кадатып чыга алган малай җиңүче була.

Уен соңында ахырда калган малайга җәза бирәләр. Җәза мондый була: кечкенә генә чокыр казыйлар һәм чокыр төбенә чөй кагалар. Җиңелгән малай шул чөйне теше белән тартып ала һәм үзе теләгән якка йөгерә. Шул арада ул тешендәге чөйне кеше күрмәгән җиргә төкереп калдырырга тырыша. Башка малайлар да аның артыннан чабалар. Әгәр дә ул төкереп калдырган чөйне тапсалар, бу малай өчен җәзаны тагын кабатлыйлар. Әгәр табылмаса, уен тәмам була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Җир алыш

Җир алыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Малайлар ике метр чамасы диаметрлы түгәрәк сызалар һәм аны балалар санынча тигез итеп бүлгәләп чыгалар. Һәр малай үз бүлеме янына баса.

Шуннан соң балалар «1, 2, 3 ...» дип кычкырып чират билгелиләр. Пәкене сабына перпендикуляр итеп бөгәләр дә чират буенча шул түгәрәккә пәке ыргыталар. Һәр малай күршесенең җиренә кадатып, шул кадалган урыннан сызып, үз «биләмәсен» зурайта. Кем күбрәк җир ала ала, шул җиңүче була. Уен кагыйдәсе буенча, әгәр җиргә кадалган пәкенең сабы белән җир арасына ике бармак сыймаса, ул ыргыту хисапланмый, чират буенча икенче малай ыргыта.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Бай һәм ярлы

Бай һәм ярлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Җиргә бер метр чамасы диаметрдагы бер түгәрәк сызыла. Аның бер ягына кеше сыешлык кына янә бер түгәрәк ясала. Ул ярлыныкы, ә зурысы «бай җире» була.

«Ярлы» бер очлы әйбер белән, мәсәлән, игәүнең очлы ягы белән, бай җиренә ата. Ул җиргә кадалса, шул кадалган урыннан кисеп бай җирен үзенекенә тоташтыра. Әгәр дә кадалмаса, бай ата һәм ярлының җирен шул рәвешчә бүлеп ала. Монда кагыйдә буларак, иң беренче байның җире бетә. Басып торырлык та җире калмаса, бай җиңелгән була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Ашык (бишташ)

Ашык (бишташ)   — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Кыз балалар уйный торган уеннарның берсе. Биш ашык ясала. Ул сарыкның тубык сөяген кайнатып эшләнә. Сарык сыйрагын озак итеп кайнатасың да, сеңерләреннән аерылып квадрат формасындагы сөяк төшә. Шуны ашык диләр. Кайчак аны матур итеп буйыйлар да. Уен биш фигурадан тора.

Беренче фигура (чүпләм). Бишташларны җиргә (яки өстәлгә) сибеп җибәрәсең. Берсен уң кулга аласың. Шул ашык-ны чөеп җибәрәсең дә, ул кулга төшеп җиткәнче, бер җирдәге ашыкны алып өлгерергә һәм чөелгән ашыкны да шунда төшерергә кирәк. Алынган ашыкны сул кулга күчерәсең. Шул тәртиптә икенче ашыкны алып сул кулга күчерәсең. Шулай итеп сибелгән барлык ашык та алынып бетә.

Икенче фигура. Шул ук тәртиптә барлык ашыкларны уен мәйданчыгына сибеп җибәрәсең. Бер ашыкны уң кулга алып чөясең. Ул һавада булган арада җирдән икенче ашыкны алып шул кулга һавадагы ашыкны төшерергә кирәк. Шуннан соң ике ашыкны да сул кулга күчереп, тагын шул ук тәртиптә ике ашыкны аласың.

Өченче фигура (күчә). Шул ук тәртиптә сибеп җибәрәсең дә, берсен һавага чөеп, ул төшкәнче калганнарын шул кул белән җыеп, шуның өстенә төшерергә кирәк.

Дүртенче фигура (май кап). Барлык ашыкларны уң кулга аласың. Барысы да учта килеш берсен һавага чөеп җибәрәсең һәм шул арада имән һәм баш бармак белән җиргә сызып алырга кирәк, ашыкларны төшермичә.

Бишенче фигура (капка). Сул кулның баш бармагы белән урта бармагын җиргә чәнчеп «капка» ясала. Имән бармак урта бармак өстенә «атландырыла». Шуннан соң уң кул белән барлык ашыкларны учка алып, сул култык аша ашыкларны «капка» алдына сибәсең. Шуннан соң бер ашыкны алып һавага чөясең һәм ул төшкәнче ашыкларны берәм-берәм капкадан чыгарып җибәрәсең.

Уенчылар бу фигураларны чиратлап ясыйлар. Кем кайсы фигурада ялгыша, ул тагын үз чиратын көтеп ала һәм уенны шул фигурасыннан дәвам итә. Кем дә кем барлык фигураларны да иң алдан ясап чыга, ул җиңүче була. Иң артта калганга уен соңында «чиртке» бирәләр.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Черта (уен)

Черта  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Бу уен күбрәк өй яннарында чирәмсез, такыр җирләрдә кыз балалар тарафыннан уйнала. Уенда 3—4 бала катнаша ала.

Җиргә 1,5x2 м размердагы дүртпочмак сызыла һәм ул тигез алты өлешкә квадратлап бүленә. Нәтиҗәдә тәрәзәгә охшаган сызык килеп чыга.

Уен 6 фигурадан гыйбарәт. Уен кечкенәрәк кенә, яссы чынаяк яки пыяла кисәген шушы квадратлар буйлап төрлечә йөртеп чыгару рәвешендә уйнала.

Беренче фигура. Һәр квадратка чынаяк кисәген ыргытып (сызыкка төшермичә) сызыкларга басмыйча барып алу.

Икенче фигура «чүпләм» дип атала. Пыяланы уч төбенә салып, сызыкка басмыйча сыңар аяклап барлык квадратлар буенча сикереп чыгу.

Өченче фигура «баш» дип атала. Пыяланы баш өстенә куеп квадратларны йөреп чыгу.

Дүртенче фигура пыяланы кул аркасына куеп квадратларны йөреп чыгу.

Бишенче фигура пыяланы бер аякның йөзлек өстенә куеп, сыңар аяк белән квадратларны сикереп йөреп чыгу.

Алтынчы фигура «имтихан» дип атала. Пыяланы тотып, күзне йомган көенчә, сызыкка басмыйча йөреп чыгу.

Бу фигуралар балалар тарафыннан чират буенча ясалалар, әгәр берәрсе ялгышып сызыкка басса, икенчесе уйный башлый. Ялгышкан кеше үз чиратын көтеп ала һәм ялгышкан фигурасыннан уенны дәвам итә. Кем барлык фигураларны иң беренче ясап чыга, шул җиңүче була. Ул алдагы уенны икенче фигурадан башлау хокукын ала.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чабата (уен)

Чабата  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Малайлар тарафыннан болында уйнала торган уеннарның берсе. Һәрбер уенчы чабата алып килә.

Болын уртасына казык кагыла һәм аңа 1—2 метр озынлыгындагы бау бәйләнә. Уенчылар үзләренең чабатасын шул казык төбенә китереп өяләр. Шуннан соң санамыш ярдәмендә «чабата сакчысы» сайлап куялар. Сакчы бауга тотынып янына чабата өелгән казык янында, калганнары әйләнә буйлап шул өем тирәсендә йөриләр. Бер уенчы сакчыдан: «Пештеме?» дип сорый. Сакчы: «Пеште!» — дигәч, уенчылар өемнән үз чабаталарын алырга тырышалар. Ә сакчы исә бауга тотынып, шул бау радиусыннан чыкмыйча, аяклары белән тибенеп тегеләрне якын китерми. Әгәр ул чабата урларга килүченең берсенә аягы белән тисә, ул кеше чабата сакчысы була. Берсенә дә тия алмыйча, чабаталарын урлап бетерсәләр, сакчы йөгереп кача. Уенчылар аны чабаталары белән ыргыта-ыргыта куалар.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чыпчык (уен)

Чыпчык  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уенны малайлар да, кызлар да уйный ала. Иң беренче тактадан параллелепипед формасындагы 10 см чамасында «чыпчык» кисеп ясала. Аннан урамда яки ишек алдында «чыпчык» утырып торырлык тигез урын хәзерлиләр. Санамыш белән бер чыпчык очыручы сайлана. Ул чыпчыкны тигез урынга утырта да таяк белән чыпчыкның җиргә тимәгән ягына суга. Чыпчык һавага очып китә. Калган балалар я куллары, я итәкләре белән чыпчыкны тотып калырга тырышалар. Кем тотса, шул чыпчык очыручы була. Уен шулай дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Йон өрү (уен)

Йон өрү  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ябык биналарда уйнала торган уеннарның берсе. Балалар, 5—6 метр ара калдырып, кара-каршы тезелеп утыралар. Уртага бер-берсеннән ике адым чамасы ераклыкта сызык сызалар. Ике яктан да чират белән берәр кеше үз якларындагы сызык янына басалар. Шунда һавага каз мамыгы очырталар. Ике уенчы, билгеләнгән ике адым арасында йөреп, шул мамыкны төшермәскә тырышалар. Мамык кем ягында җиргә төшсә, өрүче каршы якка әсир төшә. Шулай итеп, кайсы яклар каршы яктагыларны әсир итеп бетерсә, алар җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Ас (уен)

Ас  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уенчылар аркалары белән тышка таба торып бер түгәрәк ясап басалар. Бер уенчы, кулына ярты метр чамасындагы бау тотып, түгәрәк тышында йөри. Ул: «Ас китте, күрдеңме?» дип, бер иптәшенең аркасына шуның белән сугып ала һәм үзе йөгерә. Сугылган кеше аны куып җитеп арканны алырга тырыша. Әгәр аркан алынса, арканын биргән кеше уеннан чыга. Тота алмаса, үзе уеннан чыга. Уен шул рәвешчә дәвам итеп, бер заман бер генә кеше кала. Ул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Кәпәй-Кобау

Кәпәй-Кобау' — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Кәпәй-Кобау авыл советы үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 949 кешенең яшәве мәгълүм.

Сыйфатлама 
Кәпәй-Кобау авыл советына Казаклар-Кобау, Батырша-Кобау, Каранбаш, Зур Өчтүбә авыллары керә. Авылны район үзәге белән (Бүздәк) асфальт юл (18 км) тоташтыра. Көненә өч мәртәбә маршрут килә (06.30, 13.45, 18.30).
Кәпәй-Кобау белән Каранбаш арасында яхшыртылган, вак таш белән күтәртелгән грунт юлы бар. Җәй көне Каранбаш аша Туймазы районы, Төпкилде авылы тирәсендә М5 юлына чыгу мөмкинлеге бар
Зур Өчтүбә авылына яхшыртылган грунт юлыннан барып була. Зур Өчтүбәдән 500 метрда Уфа-Кандыр электр поезды туктый, “1396 км” тукталышы.

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Чокадытамак вулысы, Кәпәй-Кобау авылында 367 хуҗалыкта 2325 кеше яши, шул исәптән 461 хуҗалыкта 2074 татар, 44 хуҗалыкта 251башкорт. 
Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Кәпәй-Кобау авылында 412 хуҗалыкта 2255 татар яши.

2002 елда авыл халкының 70 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (28%) әле бар.

Мәгариф 
Хәтмулла Солтанов исемен йөртүче урта мәктәп, “Кояшкай” балалар бакчасы эшли.

Мәдәният 
Китапханә, мәдәният йорты

Авылның атаклы кешеләре 
 Хәтмулла Солтанов (1924-1994) – Дан ордены тулы кавалеры, Социалистик хезмәт Герое
 Вәкил Шәйхетдинов (1951) – Татарстанның, Башкортстанның атказанган рәссамы
 Вәгыйзь Шәйхетдинов (1955) – Башкортстанның атказанган рәссамы
 Фәнис Фәтхи (1961) – Азатлык радиосы хәбәрчесе
 Рузиль Имамов (1966) - "Башкортстан" телерадиокомпаниясенең режиссёры.

Җитештерү тармагы 
Халыкның төп шөгыле – авыл хуҗалыгы һәм сәүдә. СПК "Кыдаш" күмәк хуҗалыгы, кибетләр

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк):   км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Өчтүбә

Өчтүбә — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Кәпәй-Кобау авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 345 кешенең яшәве мәгълүм.

Тарихи мәгълүматлар

Демография 
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының Өчтүбә авылында 285 хуҗалыкта 1596 кеше яшәве күрсәтелә, шул исәптән 275 хуҗалыкта 1543 типтәр, 9 хуҗалыкта 46 башкорт, 1 хуҗалыкта яши татар (7 кеше). Кече Өчтүбәдә  116 кеше яши, шул исәптән 9 хуҗалыкта 69 башкорт, 7 хуҗалыкта 47 типтәр.

Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Зур Өчтүбә авылында 260 хуҗалыкта 1369 татар яши. Кече Өчтүбәдә 66 хуҗалыкта 246 татар яши.

2002 елда авыл халкының 70%ы татарлар итеп теркәлгән (мәгълүмат тулы түгел), тагын 28 процент башкорт итеп яздырылган.

Мәгариф

Мәдәният

Авылның атаклы кешеләре 
 Мидхәт Гайнуллин – әдәбият белгече (Уфа)

Җитештерү тармагы 
СПК “Өчтүбә”

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 10 км
 авыл җирлеге үзәгенә (Кәпәй-Кобау): 5 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 10 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
ICQ

ICQ — (I seek You — Мин сине эзлим) үзәкләштерелгән, Интернет аша тиз хәбәрләр ярдәмендә аралашу хезмәте. Хәзерге вакытта аның иясе — Mail.ru Group (Россия)

Тарихы 
1996 елда Арик Варди, Яйр Голдфингер, Сефи Вигисер һәм Амнон Амир, Тел-Әвив (Исраил) өлкән сыйныф укучылары, Mirabilis компаниясенә нигез салалар һәм ICQ интернет-пейджерын ясыйлар. Конкурентлардан аермалы буларак, ICQ программасы бушлай таратыла һәм аны кулланучылар саны кискен рәвештә арта. 1998 елда компанияне AOL америка корпорацисе 289 млн долларга сатып ала һәм үзенең Time Warner — ICQ, Incorporated бүлекчәсенә әйләндерә.

Microsoft ICQ кулланучыларын берничә кат үзенә җәлеп итеп карый:
 ICQныкыннан яхшырак булган IM протоколын ясап карый.
 Компанияне сатып алып карый, ләкин максатына ирешми.
 Windows Messenger протоколын ICQ протоколы белән үзара ярашлы итеп карый, ләкин ICQ хуҗалары һәрвакыт үз протоколларын үзгәртеп киләләр.

Нәтиҗәдә Microsoft үзенең планнарыннан баш тарта.

Кытайда 
2010 елның 29 гыйнварына ICQ Кытайда тыелган программа, ләкин аның аналогы булган QQ программасын кулланып була.

Искәрмәләр 

Социаль челтәрләр
Хәсән Кайгы

Хәсән Кайгы (XV гасырда,  Хәсән Сабит угылы) — Казан ханлыгы чоры татар, нугай һәм казакъ шагыйре, дәүләт эшлеклесе. Ханлыкның хөрмәтле, дәрәҗәле кешеләрнең берсе була.

XV гасырда гомер итә. Олуг Мөхәммәт хан даирәсендә башта Сарайда, аннары Казан ханлыгында яши. Гомер ахырында Нугай Урдасына күчеп китә.

Шигырьләре дастан жанрына якын. Туган җиренә мәхәббәт, дан җырлана.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Хәсән Кайгы шигырьләре

Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгы
Дусмәмбәт

Дусмәмбәт (XV г. II ярт. - XVI г. 20 еллары) — Казан ханлыгы чоры татар шагыйре.

Шагыйрь ХV гасырның соңгы чирегендә татар шәһәре Азакта (бүгенге Азов) дөньяга килә һәм яши. Һөнәре буенча гаскәри, хәрби кеше була. Аның өчен Азак Истанбулдан ким түгел, Азак – исламның бер терәге, биредә аның Ишәкәй, Кушай исемле ике улы үсә. Аталары аларны алты елдан Азак каласының хуҗалары булыр дип белдерә. Дусмәмбәт үзен Азакның бер почмагында үскән анар агачы җимеше дип горурлана. Дусмәмбәт үзен хан улыннан яки би улыннан да түбән санамый.

Сугышта алган яраларыннан 16 гасырның 20 елларында вафат була.

Шигырьләрендә язма һәм авыз иҗатын кушу күзәтелә. Шигырьләре дастан жанрына якын.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Сылтамалар 
 Шагыйрь Дусмәмбәт (XV гасырның II яртысы-XVI гасырның 20 еллары)

Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгы
Казтуган

Казтуган (иске имлядә: قازتوغان سوُينچ اوغلي) — Нугай Урдасы һәм Хаҗитархан төбәге урта гасыр чоры татар шагыйре. Бүгенге көндә, Нугай Урдасы татарлары мирасы дип санала.

Биографиясе 
ХV гасырда Кызылъяр төбәгендә аксөяк гаиләсендә туа, биредә үсә. Чыгышы белән Әстерхан татары. Аның XV гасырда Идел тамагының Кызыл Яр төбәгендә аксөякләр гаиләсендә үсүе мәгълүм. Шагыйрьне 1440-1505 елларда яшәгән дип фаразлыйлар. Хаҗитархан шәһәрендә вафат була.

Иҗаты 
Казтуган Сөенеч улы мирасын беренче булып татар һәм казакъ галимнәре өйрәнә башлыйлар. Аның иҗаты туган җирне ярату, ата-анага хисләре белән сугарылган.

Алаң (борчу), алаң җорт,

Агала Урдам кунган җорт.

Ататамыз безнең Сөенеч,

Кийәү булып барган җорт,

Анамыз безнең Бүзтуган

Киленчәк булып төшкән төшкән җорт

Карагадай менә бу Казтуган

Батыр туган җорт,

Көндегемне кискән җорт,

Кер кунымны җуган җорт 

Карагайдан садак булдырып,

Колчанымны сары, яхшы якка тутырып,

Җанга саклау булган җорт.

Казтуганның язган шигырьләре аз сакланган. Аларда туган җиргә, Идел-йортка дан җырлана. Үзенең туган җиренә сокланып «Хәйран минем Иделем!» — дип әйтә.

Ул батыр, чичән. Шуңа күрә аны еш кына «Казтуган батыр» дип йөртәләр. Шулай ук казтуганның байтак мәкаль-әйтемнәре сакланган. 

Казтуганның шигырьләре 1910 елда Ырымбур (Актүбә) шәһәрендә басыла.

Чыганаклар 
 Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам. Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Казан.

Татар шагыйрьләре
Әстерхан ханлыгы
Чалгиз җырау

Чалгиз җырау — Казан ханлыгы чоры татар шагыйре.

ХV гасырның соңгы чирегендә туа. Казан ханбикәсе Сөембикәнең туганнан туганы була. Идел-Җаек, Идел-йорт төбәгендә яши һәм иҗат итә. 1560 елларда вафат була.

Шигырьләре дастан жанрына якын.

Чыганаклар 
 Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Татар шагыйрьләре
Казан ханлыгы
Мәркәб

Мәркәб ( мәркәб — «ияр»; Пегас α, Пегас альфасы, α Peg) — Пегас йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,49m тәшкил итә. Бу йолдыз якынча 133 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Физик хасиятләр 
Аның өслегенең температурасы 11 000 К тәшкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 160 тапкыр артыграк. Мәркәб йолдызлар эволюциясенең ахырында тора, тиздән гелий януы чорына керә һәм кызыл зур йолдызга әверелә.

Тарих һәм исемнәр 
Мәркәб Зур дүртпочмак астеризмының дүрттән бер йолдыз. Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме Мәркәб ( мәркәб — «ияр», , ) «Пегасның ияре» белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Әлҗәнеб

Әлҗәнеб ( әл-җәнб — «як»; Пегас γ, Пегас гаммасы, γ Peg) — Пегас йолдызлыгындагы үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы уртача +2,83m тәшкил итә. Бу йолдыз 335 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Физик хасиятләр 
Әлҗәнеб Кояштан 4000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 4,5 тапкыр зуррак.

Әлҗәнеб — Кефей β сыман үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,78m дән +2,89m га кадәр 3,6 сәгать эчендә үзгәрә (уртача +2,83m). Спетроскоп тикшеренүләр буенча Әлҗаниб системасында икенче әгъза бар, ул Әлҗаниб тирәсендә 0,15 а.б. ераклыкта 6,8 көн эчендә әйләнеп чыга.

Тарих һәм исемнәр 
Әлҗәнеб Мәркәб, Сагыйд һәм Әлфәрәс (Андромеда α) йолдызлары белән беррәттән Зур дүртпочмак астеризмына керә.

Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме Әлҗәнеб ( әл-җәнб — «як», , ) «Пегасның ягы» белдерә.

Әлҗәнеб атамасы шулай ук Мирфәкъ (Персей α) йолдызының икенче исеме.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Гафури (авыл)

Гафури — Башкортстанның Бүздәк районындагы авыл. Гафури авыл советы үзәге.

2009 елның 1 гыйнварына Гафурида 268 хуҗалыкта 702 яши, 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 609 кешенең яшәве мәгълүм.

Элекке атамасы - Чукраклы авылы. Халык шагыйре Мәҗит Гафури тууына 60 ел билгеләп үткән вакытта авылга аның исемен кушалар. Бирегә Мәҗит Гафури кымызга дип гаиләсе белән килеп йөргән булган. 2002 елда 1417 км бистәсе белән берләштерелгән.

Урамнары 
 Вокзал урам — Гафури платформасына тоташа
 Тынычлык урамы
 Яшьләр урамы
 1 май урамы 
 Эшчеләр урамы
 Мәктәп урамы

Демография 

2002 елгы исәпкә алу барышында биредәге халыкның 37 проценты татар, 35 % башкорт.

Мәгариф 
Урта мәктәп бар. Гафурида Бүздәк балалар йорты урнашкан.

Авылның атаклы кешеләре

Җитештерү тармагы

Дин

Географик урынлашу 
 район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 7 км
 тимер юл станциясенә (Бүздәк): 9 км

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Бүздәк районы
Мәҗит Гафури хөрмәтенә аталган объектлар
Сагыйд

Сагыйд ( әс-са‘ид — «иңбаш»; Пегас β, Пегас бетасы, β Peg) — Пегас йолдызлыгындагы кызыл якты зур йолдыз. Аның уртача йолдызча зурлыгы +2,42m тәшкил итә. Бу кызыл зур йолдыз якынча 199 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Физик хасиятләр 
Якты йолдыз булуына карамастан йолдызның өслегенең температурасы югары түгел һәм 3700 К тәшкил итә. Аның радиусы Кояшныкыннан 100 диярлек тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы 1500 тапкыр зуррак.

Сагыйд — дөрес булмаган үзгәрмә йолдыз. Аның ялтыравы +2,31m дән +2,74m кә кадәр үзгәрә.

Тарих һәм исемнәр 
Сагыйд Мәркәб, Әлҗәнеб һәм Әлфәрәс (Андромеда α) йолдызлары белән беррәттән Зур дүртпочмак астеризмына керә.
 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме Сагыйд ( әс-са‘ид — «иңбаш», , ) «Пегасның иңбашы» белдерә.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Пегас йолдызлыгы
Лакей (уен)

Лакей  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ачык һавада малайлар уйный торган уеннарның берсе. Уенда катнашучыларның һәрберсе ярты метр чамасындагы таяк хәзерли, аның бер башы тотарга җайлы булсын өчен юныла. 10 данә 20 см чамасындагы таякчыклар әзерләнә. Аларның бер башын юнып, шул урынга 100, 200, 300, 400, 500, 600, 700, 800, 900, 1000 саннарын язып чыгалар. Лакейны җиргә кадап булсын өчен, бер ягын очлыйлар. Урамда тигез урын табып, җиргә кечкенә квадрат сызып, лакейларны шунда өеп куялар. Лакейга ыргыту өчен бу квадраттан 4—5 метр ераклыкта чик сызыгы сызалар (лакейларга ыргытканда шуннан якын килергә ярамый).

Балалар лакей өелеп куелган турыдан таякларын уң аяк башларына утыртып, аяк һәм кул ярдәмендә ераклыкка ыргыталар. Аннан һәрберсе үзенең таягы янына барып баса. Кемнең ераграк, кемнең якынрак ыргытуына карап, лакейга ату тәртибе билгеләнә. Иң беренче таягын иң ерак җибәргән кеше квадрат эченнән өелеп куелган лакейларны таяк белән ыргытып чыгара. (Лакейларның квадрат эченнән барысы да чыгып бетмәсә дә мөмкин.) Квадраттан очып чыккан лакейлар кай җиргә төшсә, аны шунда кадап куялар. Билгеләнгән тәртип буенча балалар чиратлашып аларны таяк белән ыргытып аудара баралар. Утыртылган лакейлар беткәч, квадрат эченнән чыкмыйча калганнарын чират буенча бәреп чыгаралар һәм шул рәвешчә ул лакейларны алып бетерәләр. Барысы да алынып беткәч, һәрберсе үзе җыйган лакейдагы саннарны хисаплап чыгара. Кемнең алган лакейларындагы саннарның суммасы күбрәк, шул җиңүче була.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Төенчек (уен)

Төенчек  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Ачык һавада уйнала торган уеннарның берсе. Егермеләп кеше, бер-берсеннән ике адым чамасы ара калдырып, түгәрәк булып тезләнеп утыралар. Бер баланы көтүче итеп куялар. Ул кулындагы төенчеген түгәрәктәге иптәшенең берсенә бирә дә 2—3 адым артка китә. Шул вакыт түгәрәктәгеләр төенчекне кулдан-кулга җибәрәләр. Ә көтүче әйләнә буенча йөгереп төенчекне кулга төшерергә тырыша. Ул төенчекне кем кулыннан тартып алса, шул кеше көтүче булып, уен яңадан башлана.

Уенның шундый кагыйдәләре бар: төенчекне бары тик уңда я сулда утыручыга гына бирергә ярый, кеше аша ыргыту тыела; көтүче төенчекне кешенең кулыннан тартып алырга тиешле, җиргә төшкәндә яисә һавада очып барганда тотып алу ярамый; төенчекне йөртү юнәлеше үзгәреп торырга мөмкин.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Йомырка отышлы

Йомырка отышлы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен иртә яз көне, җирләр кардан арчылган урыннарда уйнала. Балалар өйләреннән төрле төстәге пешкән йомыркалар алып киләләр. Берәр мәйданчык уртасына кеше саны кадәр чокырчыклар ясыйлар да йомыркаларны шул чокырчыкларга тезеп чыгалар. Кемнең йомыркасы беренче тора, шул кеше билгеләнгән урыннан саганы (сага чүпрәктән тегелгән туп) йомыркаларга таба тәгәрәтеп җибәрә. Бу вакытта ул:

— Дәдәй, 
Алыйм әле бер күкәй, 
Ашармын туйганчы, 
Күңелләрем булганчы.

Яки:

— Күкәй, 
Менә сиңа бүкәй. 
Бер генә бәрим, 
Тәгәрәтеп җибәрим, дип әйтергә тиеш. Сага тигән йомырка тәгәрәтүчегә була. Тидерә алмаса, йомыркаларының тору тәртибенә карап, икенче бала тәгәрәтә. Уенчы һәр тәгәрәткән саен тидерә алса, берничә йомырка алырга да мөмкин. Уен йомыркалар алынып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Йомыркалы

Йомыркалы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен чәчү алдыннан уйнала, һәрбер бала болынга пешкән йомыркалар алып чыга. (Элегрәк исә орлыклар белән бергә чәчелә торган йомыркаларны җыеп та уйнала торган булган.) Һәр бала, үзе алып чыккан йомырканы бер-берсеннән 25—30 сантиметр ара калдырып, җиргә тезеп чыгалар. Йомыркалардан 20—30 метр ераклыкта сызык сызыла. Бу бүксә   ыргыту сызыгы була. Шуннан соң шобага тотышып яки йомыркаларының яту тәртибенә карап, чират билгелиләр һәм бүксә белән чиратлашып йомыркага ыргыталар. Кем йомыркага тидерә ала, бүксә тигән йомырка аныкы була. Йомырка беткәнче уйнала. Кем күбрәк йомырка җыя, шул җиңүче була.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Түбәтәй алыш

Түбәтәй алыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Яз көне чәчү беткәч, болыннарда уйнала торган уен. Балалар мәйдан уртасына 2—3 м диаметрлы түгәрәк сызалар һәм мәйдан уртасына кечкенә чокыр ясап, аңа буксә (чүпрәк туп) салалар. Шобага әйтешләре ярдәмендә балалар ике төркемгә бүленәләр. Аннан кайсы команданың эчтә, кайсының тышта буласын шобага белән билгелиләр. Эчтә каласы команданың атаманы буксә янына, калганнары түгәрәкләнеп чокыр тирәсенә басалар. Тышта калган команданыкылар ничек кенә булса да түгәрәккә кереп буксәне алып чыгарга тырышалар. Әгәр дә тыштагылар эчтәгеләрдән берәүнең түбәтәен тартып алып көрчеккә (мәйданнан читтә билгеләнгән урын: агач, стена һ. б.) алып барып сукса, тыштагылар үз урынында кала. Әгәр дә буксәне яки түбәтәйне алганда эчтәге команданыкылар тыштагыларның берсенә аяк белән кагыла алса, тыштагылар эчкә кереп, буксә саклаучы була. Буксә алынса, уен бетә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Запаслы (уен)

Запаслы  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 

Тышта уйнала торган уеннарның берсе.

Балалар шобага әйтешләре белән ике командага бүленәләр.

Аннан атаманнар, шобага тотышып, кемнең тышта, кемнең эчтә буласын билгелиләр.

Беренче команда икегә бүленеп (аралары 10 метрлап) сафларга басалар. Бер команда шул ике саф арасында тезелеп басып тора. Кырыйдагы балалар уртадагыларга туп ыргытып тидерергә тырышалар. Кемгә тия, ул уеннан чыга бара. Уртадагыларның берәрсе тупны очып барганда тотып алса, бу командага бер запас очко була. Запас очколары булганда уртадагы-лар туп тисә дә уеннан чыгарылмыйлар. Уен уртадагылар уеннан чыгып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Зур дүртпочмак

Зур дүртпочмак (шулай ук Пегас Зур дүртпочмагы) — күк йөзенең астеризмы. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары көзен була. Күзаллау дүртпочмагы түбәләрендә урнашкан Пегасның өч йолдызы һәм Андромеданың бер йолдызыны эченә ала: Сагыйд (Пегас β), Мәркәб (Пегас α), Әлҗәнеб (Пегас γ) һәм Әлфәрәс (Андромеда α) йолдызларыны. Бу астеризм күк экваторыннан 20° төньяктарак урнашкан.

Астеризмның икенче исеме Пегас Зур дүртпочмагы Әлфәрәс элек беррәттән Пегас йолдызлыгына кергән һәм Пегас δ исемене дә йөрткән булган хәле белән бәйле.

Шулай ук карагыз 

Астеризмнар
Еланлы йолдызлыгы

Еланлы йолдызлыгы () — бигрәк зур, әмма тәэсирсез экватордагы йолдызлык. Геркулестан көньякта урнашкан.

Еланлы зодиак йолдызлыгы булмаса да, Кояш анда 30 ноябрьдән 17 декабрьгә кадәр була. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары июнь аенда була. Россиядә тулысынча көньяк һәм урта киңлекләрендә күренә.

Йолдызлар 
Еланлы β — Кәлбелрагый ( кәлб әр-ра‘и — «көтүче эте»; ), +2,76m йолдызча зурлыктагы йолдыз якынча 82 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Тарих 

Еланлы — борынгы йолдызлык. Клавдий Птолемей аны үзенең «Әлмагест» китабына керткән. Борынгы греклар карашлары буенча бу йолдызлык Аполлон һәм нимфа Корониданың улы Асклепийның катастеризмы.

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Вудро Вильсон

То́мас Ву́дро Ви́льсон (; 1856 елның 28 декабре, Виргиния — 1924 елның 3 феврале, Вашингтон) — Америка Кушма Штатлары сәясәтчесе, илнең 28 нче президенты (1913—1921). Сәясәт белгече, тарихчы. АКШның Демократик фиркасе әгъзасы. 1910 елда Нью-Джерси губернаторы булып сайланган. 1919 елгы Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты .

Вудро Вильсон Виргиния штатының Стаутон шәһәрендә туа. 1873 елда Төньяк Каролинада урнашкан Дэвидсон көллиятенә укырга керә. 1879 елда Принстон университетына кабул ителә. Университетны тәмамлагач, 20 елга якын хокук белән шөгыльләнә.

1910 елда аны Нью-Джерси штаты губернаторы булып сайлыйлар. Ә 1912 елда ул АКШ президенты сайлауларына җиңү яулый. Аңа 41,8 % тавыш бирелә, Теодор Рузвельт исә 27,4 % тавыш җыя. Әлеге президентлык вакытында Вудро Вильсон актив рәвештә Беренче бөтендөнья сугышына керүгә каршы чыга, тынычлык сәясәтен алып бара.

1916 елда янә президентлыкка тәкъдим ителә. Сайлау алды кампаниясе шигаре — «Ул безне сугыштан саклады». Сайлауда ул көчкә җиңде (кайберәүләре җиңүен сорау астына алалар). Алмания агрессиясе сәбәпле 1917 елның 6 апрелендә Беренче бөтендөнья сугышына керергә мәҗбүр була. Милләтләр Лигасын оештырырга тәкъдим итә. 1919 елгы Версаль тынычлык килешүен төзүдә актив катнаша.

1919 елның көзендә җитди авырып китә, инсультны кичерә. Президентлыкның соңгы 2 елында авыру хәлдә була, ләкин халыктан бу яшерелә. 1921 елда, Ак йорттан киткәч, Вашингтонда яшәвен дәвам итә. 1924 елның 3 февралендә вафат була.

АКШның 100 000 долларында аның сурәте урын ала.

Фотосурәтләр

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми биографиясе 

АКШ президентлары
АКШ демократлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Кефей йолдызлыгы

Kефей йолдызлыгы () — күк йөзенең төньяк ярымшарындагы төзексез бишпочмак рәвешле йолдызлык. Йолдызлыкның көньяк өлеше Киек каз юлында ята. Күк йөзендә 587,8 квадрат градус мәйданны иңләп тора һәм гади күз белән күренүчән 148 йолдыз эченә ала.

Прецессия сәбәпле Кефей тарафына дөньяның төньяк котыбы күчә. Шуңа күрә Әлрагый (Кефей γ) котып янында 3100 елда була, Әлфирк (Кефей β) — 5100 елдан 6500 елга кадәр котыпка якынрак була, ә 8300 елдан котып йолдызы сыйфатыны Әлзирамин (Кефей α) үзенә ала.

Йолдызлар 
Кефей α — Әлзирамин ( әз-зира‘ әл-йәмин — «уң кул»; ), +2,5m йолдызча зурлыктагы йолдыз 49 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Кефей β — Әлфирк ( әл-фирқ,  әл-фирқәһ — «өер»; ), үзгәрмә йолдыз, Кефей β сыман үзгәрмә йолдызлар сыйныфының беренче үрнәге, аның ялтыравы 0,19 көн эчендә +3,15m дән +3,21m гә кадәр үзгәрә. Җирдән 595 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Кефей γ — Әлрагый ( әр-ра‘и — «көтүче»; ), +3,22m йолдызча зурлыктагы куш йолдыз Җирдән 45 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Кефей δ — Әлрәдиф ( әр-рәдиф — «ияреп баручы»; ), үзгәрмә йолдыз, тотылышлы йолдызлар кефейлылар сыйныфының беренче үрнәге, аның ялтыравы 5 көн 9 сәгать эчендә +3,5m дән +4,4m гә кадәр үзгәрә. Җирдән 891 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Кефей μ - яки Анат йолдызы — Кефей йолдызлыгында урнашкан кызыл супергигант (үтә зур йолдыз), шулай ук "Гершельның анат йолдызы" булып танылган. Галактикабызда иң эре һәм йолдызча күәте иң зур булган йолдызлардан берсе (тулы яктыртучанлыгы

Кефей VV — тотылышлы куш йолдыз. Кефей VV A — иң зур йолдызлардан берсе.

Йолдызлар төркемнәре 
Олугбәктә Әлзирамин (Кефей α), Әлфирк (Кефей β) һәм Кефей η йолдызлары бергә Кәвакибелфирк ( әл-кәвакиб әл-фирқ — «өер йолдызлары») исеме йөртә иде.

Искәрмәләр 

Йолдызлыклар
Әлфирк

Әлфирк ( әл-фирқ — «өер»; Кефей β, Кефей бетасы, β Cep) — үзгәрмә йолдыз, Кефей β сыман үзгәрмә йолдызлар сыйныфының беренче үрнәге, аның ялтыравы 0,19 көн эчендә +3,15m дән +3,21m гә кадәр үзгәрә. Җирдән 595 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Әлфирк — спектр куш йолдызы. Әлфиркның өслегенең температурасы 26 700 К ташкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 36 900 артыграк.

Тарих һәм исемнәр 
Олугбәктә Әлзирамин (Кефей α) һәм Кефей η йолдызлары белән бергә Кәвакибелфирк ( әл-кәвакиб әл-фирқ — «өер йолдызлары») исеме йөртә иде.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Кефей йолдызлыгы
Андрей Гейм

Андре́ Константи́н улы Гейм (, ) — Нидᴎрланларда яшәүче галим, физик. Чыгышы белән Россиядән. Константин Новоселов белән бергә 2010 елның физика буенча Ηoбел премиясе лауреаты. Графен матдәсен ачу белән билгеле.

Галим 1958 елда Сочида туган. Мәктәпне тәмамлагач, Мәскәү янындагы физика-техника институтына киткән. Сәләтле булуга карамастан, ике ел буена анда керә алмаган. Сыйныф җитәкчесе моның сәбәбен Андрейның алман тамырлары белән бәйләп аңлата.

Институтны тәмамлагач, Андрей Көнбатыш, шул исәптән Манчестер үниʙиpcитите белән хезмәттәшлек итә башлый. 2000 елда Андрей Нидᴎрлан ватандашлыгын ала, исемен Андре дип үзгәртә. Нидᴎрланларда ул графенны ача.

Сылтамалар 

 2010 физика Нобеле – Россиядән чыккан галимнәргә
 Андрей Гейм: Сколково – өметсез проект

Нидᴎрланлар физиклары
XXI гасыр физиклары
Физика өлкәсендә Ηoбел премиясе лауреатлары
Физиклар
Кефей VV

Кефей VV () — Кефей йолдызлыгындагы Әлгул сыман тотылышлы куш йолдыз. Җирдән якынча 3000 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Аның A әгъзасы фәнгә мәгълүм булган зурлыгы буенча өченче йолдыз (Зур Эт VY һәм WOH G64 йолдызларыннан соң).

Кефей VV A 
Кызыл үтә зур йолдыз Кефей VV A — безнең Галактикада зурлыгы буенча гадәттән тыш зур йолдыз Зур Эт VY соң икенче йолдыз. Аның диаметры Кояшныкыннан 1050–1900 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы — в 275 000–575 000 тапкыр артыграк. Йолдыз Рош куышлыгыны тутыра, шуңа күрә аның матдәсе системаның икенче әгъзасына агып күчә. Кефей VV A — 150 көн периодлы тибешле үзгәрмә йолдыз. Орбита хәрәкәтенә караганда аның массасы якынча 100 Кояшныкына тигез.

Кефей VV B 
1936 елда америка астрономы Дин Мак-Лафлин Кефей VV куш тотылышлы-үзгәрмә йолдыз булуыны ачты. 1936 елдан соң тотылулар һәр 20 ел күзәтеп алганнар. Кефей VV B — баш эзлеклелекнең күк йолдызы. Ул Кефей VV A тирәсендә эллиптик орбитадан 7430 көн (якынча 20 ел) эчендә әйләнеп чыга. Йолдызлар бер-берене тотылуы 1300 көн (3,6 ел) дәвам итә, тотылуының тулы чоры — 16 ай. Йолдыз диаметр буенча Кояштан 10 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы буенча — 100 000 тапкыр артыграк.

Моны да кара 
 Иң эре йолдызлар исемлеге

Йолдызлар әлифба буенча
Кефей йолдызлыгы
Константин Новоселов

Константин Сергей улы Новоселов (, ) — Россия һәм Бөекбритания физигы. 2010 елгы физика буенча Нобель премиясе лауреаты (Андрей Гейм белән бергә). Андрей Гейм шәкерте, графен ачуы белән танылган.

1974 елда туа. Россия һәм Бөекбритания ватандашы. Манчестер университетында эшли. Фәнни хезмәтләре нигездә графенны экспериментлар ярдәмендә тикшерүгә багышланган.

60тан артык фәнни мәкалә авторы.

Сылтамалар 

 2010 физика Нобеле – Россиядән чыккан галимнәргә

Россия физиклары
Бөекбритания физиклары
XXI гасыр физиклары
Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Иң эре йолдызлар исемлеге

Иң эре йолдызлар исемлегенә мәгълүм булганнардан зурлыгы буенча иң зур йолдызлар керткәннәр. Йолдыз радиусы үлчәү берәмлеге булып Кояш экватор радиусы кулланылган — 695 500 км.

Йолдызлар төгәл тәртибе төрле сәбәпләр аркасында билгеләнмәгән. Мәсәлән, китерелгән йолдызлар күпчелеге өчен аларга кадәр ераклыклары төрле дәрәҗәдә төгәл түгел, ә бу йолдызлар зурлыгы ачыклауына тәэсир итә. Шуның өстенә кайбер эре йолдызлар сузылган атмосфералар һәм үтә күренмәсез тузан тычшалар һәм түгәрәкләргә ия булалар яисә тибәләр.

Исемлек

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Lowell Observatory Astronomers Identify Largest Stars Known 
 BBC News Three largest stars identified
 26 иң якты йолдыз 
 300 иң якты йолдыз исемлеге

Моны да кара 
 Иң якты йолдызлар исемлеге
 Иң куәтле йолдызлар исемлеге
 Иң якын йолдызлар исемлеге

Йолдызлар
Исемлекләр:Фән
Рәэселҗаси

Рәэселҗаси ( рә’с әл-җаҫий — «Тезләнүченең башы»; Геркулес α, Геркулес альфасы, α Her) — Геркулес йолдызлыгының өчле йолдыз.

Йолдыз системасы 
Рәэселҗаси A — кызыл үтә зур йолдыз. Аның массасы Кояшныкыннан 460 тапкыр зуррак, ә ялтыравы +2,8m дән +3,5m гә кадәр үзгәрә.

Рәэселҗаси Ba — сары зур йолдыз. Рәэселҗаси Bb — аклы-сарылы кәрлә йолдыз.

Йолдызлар әлифба буенча
Геркулес йолдызлыгы
Мирфәкъ

Мирфәкъ ( әл-мирфәқ — «терсәк»; Персей α, Персей альфасы, α Per) — Персей йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,79m тәшкил итә. Бу сарылы-аклы үтә зур йолдыз 590 яктылык елы ераклыкта урнашкан. 

Мирфәкъ Кояштан 5400 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 56 тапкыр артыграк.

Тарих һәм исемнәр 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме Мирфәкъ ( әл-мирфәқ — «терсәк», , ) әл-Мирфәкъ әл-Сөрәйя ( әл-мирфәқ әҫ-ҫөрәййә) исеменең кыскартылган варианты. Тагын йолдызны Әлҗәнеб ( әл-җәнб — «як»; Пегас γ белән берәттән) дип атыйлар, чөнки Клавдий Птолемей Әлмагестта аны «уң ягында якты йолдыз» буларак тасвирлады.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Персей йолдызлыгы
Лю Сяобо

Лю Сяобо () — кытай язучысы, хокук яклаучы. 2010 елгы Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Әлеге премияне алырга ул төрмәдә утыру сәбәпле килә алмаган.

2003 елдан кытай ПЕН-үзәген җитәкли. Сяобо Кытайда сүз иреклеге һәм күппартияле системаны кертергә чакырган «Хартия 08» дип аталган өндәмә авторларының берсе. 2008 елның декабрендә дөнья күргән бу документны Кытайның 300ләп зыялысы, академиклар, язучылар имзалады. Шуннан соң аны полиция тоткарлады. 2009 елның декабрендә “Дәүләткә каршы эшчәнлеге” өчен ул 11 ел төрмәгә хөкем ителгән. Әлеге карарны Европа Берлеге, АКШ һәм БМО тәнкыйтьләде.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 2010 Нобель тынычлык бүләге Кытай диссидентына бирелде

Кытай диссидентлары
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Туплы ике урам

Туплы ике урам  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Уен тышта уйнала. Атаманнар билгеләнеп, шобага әйтешләре ярдәмендә балалар ике командага бүленәләр. Бер команда тезелеп уртага, ә икенче команда икегә бүленеп, 4—5 метр ара калдырып, беренче команданың ике ягына басалар.

Икенче командадагылар әле бер яктан, әле икенче яктан беренче командадагыларга туп ыргыталар. Ә алар бу тупны үзләренә тидермәскә, яисә тотып калырга тырышалар. Әгәр туп кемгә дә булса тисә, ул уеннан чыгарыла. Әгәр тотып калсалар, командага бер очко хисаплана. Бу очко хисабына алар бер чыгарылган кешене уенга кертә алалар. Гомумән, күпме очколары бар, шулкадәр санда чыгарылган кешене уенга кертә алалар. Тик очко бишкә кадәр генә була ала, алты булса, ул «яна». Уртадагы командада бер генә кеше калса, аңа «сынау» уздырыла. Аңа әле бер яктан, әле икенче яктан биш мәртәбә туп ыргыталар. Әгәр биш мәртәбәсендә дә тидерә алмасалар, команда тагын тулы составта баса. Әгәр тисә, уен яңадан башлана.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Үрдәк атыш

Үрдәк атыш  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Балалар җиргә диаметры 3—4 метр чамасы булган бер түгәрәк сызалар. Ул үрдәкләр йөзә торган күл вазифасын үти. Түгәрәкнең тышында кара-каршы ике аучы баса, калганнары «үрдәк» булып күл эченә керәләр.

Ике аучы бер туп белән чиратлашып икесе ике яктан күлдәге үрдәкләргә туп белән бәрәләр. Туп тигән үрдәк күлдән чыга барып, ахырда түгәрәк эчендә бер генә бала кала. Аучылар бу сыңар үрдәккә чиратлашып 10 мәртәбә аталар. Әгәр тидерә алсалар, аучылар — җиңүче, тидерә алмасалар, ул бала «герой-үрдәк» була һәм «атылган» үрдәкнең барысы яңадан күлгә төшә. Уен шул рәвешчә барлык үрдәкләр атылып беткәнче дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Чокыр-туп

Чокыр-туп  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе

I вариант 
Бу уен урамда яки болында уйнала. Балалар бер сызык буенча җиргә уенчылар санынча туп сыярлык чокыр казыйлар. Һәркемнең үзенә аталган чокыры була.
Уен башланганда, балаларның берсе чокырлар буенча туп тәгәрәтеп җибәрә. Ул кемнең чокырына төшсә, шул кеше тупны алып башка уенчыларга ыргытып тидерергә тырыша. Ә уенчылар исә тупның кем чокырына төшкәне билгеле булгач та, төрлесе-төрле якка йөгереп качалар. Кемгә туп тигән, ул уеннан чыга һәм калган балалар тагын чокырлары янына җыелып тупны тәгәрәтәләр. Уен шул рәвешчә бер генә кеше калганчы дәвам итә. Кем иң соңга кадәр тупны тидерми, ул җиңүче була.

II вариант 
Җиргә уенчылар саныннан бергә ким итеп рәттән чокырчыклар ясала. Уенчыларның һәрберсе үзенә бер чокыр билгели. Чокырсыз калган кеше тупны шул чокырлар буйлап, тәгәрәтеп җибәрә. Туп кемнең чокырында туктап кала, шул кеше тупны тиз генә алып «Стоп!» дип кычкыра. Бу вакытта туп тәгәрәтүче һәм барлык уенчылар чокыр яныннан еракка-рак йөгерергә тырышалар. «Стоп!» сүзен ишетүгә, алар урыннарында катып кала. Туплы кеше чокыр яныннан торып ип-тәшләренең берсенә тупны тидерергә тырыша. Туп тигән кеше үз оясын чокыры булмаган уенчыга бирә. Үзе исә туп тәгәрәтүче булып кала. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары
Яшерен туп

Яшерен туп  — татар халык уены.

Уйнау тәртибе 
Бу уен болында һәм киң урамнарда уйнала.

Уенда катнашучылар шобага әйтешләре ярдәмендә ике командага бүленәләр. Болын уртасына диаметры 5 6 метр булган түгәрәк сызалар һәм кайсы команда кая басарга тиешлеген хәл итү өчен шобага салалар. Аны «май сикертү» дип тә атыйлар. Ул болай эшләнә: бер такта кисәге табып, аның бер ягына төкерәләр дә югары чөеп җибәрәләр. Такта кисәге (йомычка) чыланган ягы белән өскә төшсә, «май» була, кире ягы белән төшсә — «коры» була. «Май» төшкән команда сызылган түгәрәкнең тышында калып, сызык аръягында әйләнеп йөри. Ә «коры» төшкән як түгәрәк эченә керә.

Тышта калган уенчылар бергә җыелып, эчтәгеләргә күрсәтмичә тупны берәрсенә бирәләр. Ул тупны куенына яшерә. Кемдә икәне беленмәсен өчен, тыштагыларның барсы да кулларын куеннарына тыгып йөриләр. Эчтәгеләр исә туптан сакланып, күзәтеп торалар. Түгәрәкнең тышында йөрүче туплы уенчы искәрмәстән генә эчтәгеләрнең берсенә ыргыта. Туп тигән кеше «үлә» һәм уеннан чыгарыла. Әгәр эчтә йөрүче кеше үзенә ыргытылган тупны очышта тотып ала алса, эчтәгеләр тышка чыга, тыштагылар эчкә керә.

Уен шул рәвешчә кабатлана-кабатлана эчтәгеләр «үлеп беткәнче» дәвам итә.

Чыганаклар 
 Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Хәрәкәтле уеннар
Татар уеннары