Чили

Чи́ли (исп. Chile), рәсми атама Чи́ли Җөмһүрияте́ (исп. República de Chile) – Көньяк Американың көнбатышында урнашкан дәүләт. Тын океаны һәм Анд таулары арасында бер тасма булып күренә.

Көнбатышта Тын океан белән юыла, көнчыгышта Аргентина, төньякта Перу белән, төньяк-көнчыгышта Боливия белән чиктәш.

География 

Чили төньяктан көньякка Тын океан яр буе буйлап 4300 километрга сузылган, территориясенең шактый өлешен Анд таулары (биеклеге 6880 метрга кадәр), төньякны Атакама чүле алып тора. Көньякта Патагония тигезлеге урнашкан. Чили хөдүде составына ярга якын берничә утрау, Утлы Җир утраыының көнбатыш өлеше һәм Тын океандагы кайбер утраулар (Пасха утравы һ.б.) керә.

Реьлефында 3 буйлы  анык күренә: көнчыгышта Андның Баш Кордильера таулары, көнбатышта яр буе Кордильера тезмәсе һәм тау арасындагы иңкүлегендә Буй үзәне бар.

Чилида янартаулар күп; җир тетрәүләр еш була. Чили территориясендә бакыр, табгый силитрә, молибден, саф күкерт, тимер рудасы, марганис, кургашын, алтын, көмеш, ташкүмер, тутыя, барит, карамай, газ чыганаклар бар.

Климат 
Төньякта тропик чүл климаты (еллык явым 50 мм дан ким). Субтропик Урта Чилинең төньякта климат коры (еллык явым 100–200 мм), үзәктә урта диңгез климаты, кышын яңгыр ява (Сантягода елга 350 мм), көньякта дымлы субтропик климат (еллык явым 2000–2500 мм). Көньяк Чилидә уртача океан климаты, явым күп ява (елга 3000–7000 мм). Тауларда бозлыклар бар. Уртача айлык температура төньякта 12…16° дан (июльдә) 18…22° га кадәр (гыйнварда), үзәктә 8…20°, көньякта 8…15°.

Һидрография
Елгаларның һәммәсе диярлек бик кыска һәм Тын океан бассейнына карый. Төньяк Чилидә Лоа елгасыннан башка даими су агымнар юк. Көньякта исә елгалар ел дәвамында күп сулы.

Үсемлекләр дөньясы

Төньяк Чилидә туфрак һәм үсемлекләр япмасы яхшы үсмәгән. Урта Чилинең төньягы ярымчүл, үзәктә аксыл кодгырт һәм коңгырт туфракларда ксерофил куаклыклар үсә. Анд тауларының урта битләүләре  урманнары белән капланган, аннан югарырак — тау далалары. Урта Чилинең көньягында көрән урман һәм сазлыланган туфракларда калын урманнар, Анд тауларында каракаен-ылыслы урманнар һәм альп болыннары бар. Көньякта субантарктик катнаш урманнары, кырый көньякта сазлыланган болыннар һәм торфлы җирләр очрый.

Хайваннар дөньясы
Төньякта агуарачай төлкесе, пума, сөйрәлүчеләр, көньякта пуду һәм уэмул боланнары, , кама, Магеллан төлкесе һ.б. яшиләр. Чилидә Вильяррика, Бернардо О’Һиггинс, Алберто-Агостини, Лос-Парагуас, Перес-Росалес һ.б. милли парклар һәм тыюлыклар бар.

Тарих 
Төп мәкалә: Чили тарихы.

Административ бүленеш 

Чили 15 өлкәгә, ә алар 53 провинциягә һәм 346 җәмгыяткә бүленәләр.

Икътисад 
Чили — Латыйн Америкасында икътисади яктан чагыштырмача үскән дәүләтләрдән берсе. ТЭПта авыл хуҗалыгының өлеше 5,1%, сәнәгать өлеше 41,8%, хемәәт күрсәтүнең өлеше 53,1% тәшкил итә.

Чили — дөньяда иң зур бакыр эксопртчысы. Шулай ук табгый силитрә, молибден, карамай, тимер мәгъдәне, алтын, көмеш, табигый газ, ташкүмер казып алына. Сәнәгатьнең азык-төлек һәм җиңел сәнәгать тармагы үскән.

Авыл хуҗалыгының төп тармагы — игенчелек. Бодай, арпа, кукуруз, бәрәңге, бөртекле-кузаклылар игелә. Бакчачылык (алма, цитрус мәйвалар, шәфталу) һәм йөземчелек үсеш алган. Шикәр чөгендере, җитен, тәмәке, зәйтүн җитештерелә. Терлекчелектә МЭТ, сарык, кәҗә, дуңгыз, елкы асрала. Эре шәһәрләр янында сөт терлекчелеге үсеш алган. Диңгездән балык һәм диңгез җанварлары тотыла. Урманнарда агач әзерләнелә.

Транспорт 
Эчке йөк ташуларда автомобил транспорты алдынгы урында. Автомобил юллары озынлыгы як. 80 мең км. Тимер юллар озынлыгы 6,6 мең км. Тышкы сәүдә әйләнешенең төп өлеше диңгез транспорты өлешенә тия. Мөһим диңгез портлары: Уаско, Вальпараисо, Токопиля. Сантягода халыкара аэропорт бар.

Чили читкә бакыр, балык һәм диңгез продуктларны, авыл хуҗалыгы продуктларны, силитрә, кәгазь, йод чыгара; читтән карамай, химия әйберләре, электрон һәм машина җиһазлары алына.

Төп сәүдә партнёрлары:
 экспорт — Кытай (экспортның 23.9%ы), АКШ (12.2%), Япония (10.6%), Көньяк Корея (5.8%), Бразилия (5.5%).
 импорт — АКШ (21.9%), Кытай (18.2%),  Аргентина (6.7%), Бразилия (6.5%)
Акча берәмлеге — чили песосы.

Дәүләт корылышы 
Чили — җөмһүрият. Гамәлдәге конституция 1980 елда кабул ителгән һәм 1981 елдан көчкә кергән. Дәүләт башлыгы — президент, ул гомуми, турыдан туры, яшерен тавыш бирү юлы белән 4 елга сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне сенат һәм депутатлар пулатыннан гыйбарәт Милли кәнгрис, башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра; президент хөкүмәт башында да тора.

Диннәр 
Чили Республикасы ― дөньяви ил, чиркәү рәсми рәвештә дәүләттән аерылган. Ил Конституциясе (19нчы статья) вөҗдан иреген һәм «әхлак, яхшы гадәтләргә һәм җәмәгать тәртибенә каршы килми торган» диннәр тотуны гарантияли. Шул ук вакытта, католик чиркәвенең, бигрәк тә, дәүләт хастаханәләрендә, мәктәпләрдә һәм хәрби бүлгеләрдә, өстенлеккә ия булуы күзгә ташлана. Чили гражданнарының күпчелеге христиан динен тота (88,6 %, 2010 ел). «Дөнья диннәре» энциклопедиясе мәгълүматлары буенча, 2010 елда Чилида 21 мең яһүд яшәгән. 2012 елгы халык санын алу барышында 1,6 мең кеше үзен Бәһаи диненә керткән. . Буддачылык тарафдарлары – 12 мең. Һинд дине тарафдарлары – Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте вәкилләре, Свами Шивананда юлын дәвам итүчеләр.
 Чилида ислам
 Чилида Һинд дине

Милли гимн 
Чили милли гимнының (Himno nacional de Chile) хәзерге заманда кулланыла торган текстын җирле шагыйрь Эусебио Лильо (Eusebio Lillo) 1847 елда язган, ә көен испан көйязары Рамон Карнисер (Ramon Carnicer) 1828 елда ук иҗат иткән булган. Бу — Чилиның икенче дәүләт һәм милли гимны. Беренчесенең сүзләре дә, көе дә 1819 елда, Испаниядән бәйсезлек алган вакытта барлыкка килгән. Аның тексты элеккеге колонизаторларга каршы рухта булган.
гимнның рәсми башкарыла торган тексты:

Галерея

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Җөмһүриятләр