Liono

Liono ( [ljɔ̃], arpitane Liyon [lijɔ̃]) estas la tria plej granda urbo de Francio. Ĝi estas la ĉefurbo de la departemento Rhône, de la metropolo Liono kaj de la regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj. Liono situas je la kunfluejo de Rodano (fr: Rhône, arp: Rôno, occ: Rose) kaj Saono (fr: Saône, arp: Sona). 496 343 loĝantoj en 2012.

Historio 
Liono (tiam latine: Lugdunum) estis fondita de la romia generalo Lucius Munatius Plancus je ĉirkaŭ -43. Dum la romia periodo, Liono estis la gaŭlia ĉefurbo.

La Unua koncilio de Liono (latine: Concilium Lugdunense Primum) estis kunvokita de papo Inocento la 4-a la 24-an de junio 1245 kaj malfermiĝis kvin tagojn poste en Liono. La nombro de partoprenantoj estis verŝajne iom pli malgranda ol Inocento atendis (ĉirkaŭ 150 episkopoj). Ĝia fino estis en la 17-a de julio. 

Ĝi konservas du romiajn teatrojn, amfiteatron, preĝejojn el diversaj epokoj, urbodomon el la 17-a jarcento, mezepokan hospitalon, kaj vastan kvartalon de domoj el la 15-a – 17-a jarcentoj, bone konservita kaj revalorigita, nomata malnova Liono (Vieux Lyon). Ĝi estas la ĉefa turisma allogejo en la urbo.
La urbo Liono estas Monda Kulturheredaĵo de UNESKO.

En 1536 Francisko la 1-a aprobis instaladon de silkejoj.
En 1876 estis en Liono pli ol 105 000 teksiloj.

La Franca Revolucio de 1789 alportis subitan halton al la industria evoluo de la grandurbo, kvankam Napoleono ordonis la rekomencon de la industriigo. Fakte, La urbo iĝis grava industria urbo en la 19-a jarcento. En 1831 kaj 1834, la silklaboristoj de Lyon enscenigis du gravajn ribelojn por pli bonaj laborkondiĉoj kaj salajro. En 1870 kaj 1871, la Liona Komunumo estis mallongdaŭra revolucia movado, de respublikanoj kaj aktivuloj de pluraj komponentoj de la ekstremmaldekstro kiuj kaptis potencon en Liono, organizis balotoj kaj establis aŭtonomian potencon.

Fine de tiu jarcento la evoluo de la grandurbo estis akcelita kiam multaj publikaj konstruaĵoj estis konstruitaj.

En 1895 la fratoj Lumière kreis aparaton nomita la "Cinématographe", kiu funkciis ambaŭ kiel kamerao kaj projekciilo en ilia fabriko de Monplaisir.

La  en la urbo okazis kelkaj islamistaj atakoj.

Vidindaĵoj 
 Muzeo de Belartoj de Liono
 Muzeo Kunfluejoj
 Vieux Lyon

En Esperanto
Internacia Foiro de Lyon, 7.—20. marto 1927, eldonis ilustritan prospekton en Esperanto.

Servoj 
 Stacidomoj

 Tramtrajno de Liono

La Olimpika Parko de Liono, aŭ franclingve Parc Olympique Lyonnais (ankaŭ nomata Stade des Lumières, Grand Stade de Lyon aŭ Grand Stade OL), estas la plej granda stadiono en la urbo Liono: ĝi povas gastigi iom pli ol 59 000 spektantojn dum futbalaj aŭ rugbeaj maĉoj. La stadiono estis inaŭgurita je la 9-a de januaro 2016. Posedanto estas la futbala klubo Olympique Lyonnais.

Lokaj famuloj 
En Liono naskiĝis:
 Raymond Domenech
 Henri Grouès (Abbé Pierre)
 Jussieu
 Karakalo
 Allan Kardec
 Klaŭdio
 André Manoukian
 Ernest Meissonier
 Juliette Récamier
 Marcel Roux
 Jean-Baptiste Say
 Antoine de Saint-Exupéry
 Bertrand Tavernier
 Jean-Claude Trichet
 Antoine de Maximy, reĝisoro

Esperanto en Liono 
La urbestro Herriot, en frua 20-a jarcento, emis al Esperanto, kiam en la urbo estis radiostacio kun konstantaj esperantaj disaŭdigoj per laboro de E. Borel. En 1904 estis fondita „Amikaro Esperantista de Lyon“. Tie okazis la 7-a kongreso de SAT en 12–16-a de aŭgusto 1927, kun ĉirkaŭ 200 partoprenantoj el 15 landoj.

Nuntempe troviĝas la multlingva kafejo KoToPo, estrita de esperantisto, en Liono kaj ekzistas loka klubo : Espéranto-Lyon.

Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 11 voĉojn (0,01% de voĉoj) en 2004, 111 voĉojn (0,09% de voĉoj) en 2009 kaj 185 voĉojn (0,15% de voĉoj) en 2014.

Lionaj Esperantistoj 
 Emile Borel

Urboj kaj urbetoj apud Liono 
 Listo de urboj apud Liono

Kvartaloj de Liono 
Liono estas dividita je naŭ arondismentoj, kreitaj ekde 1852. La arondismentoj estas identifitaj laŭ iliaj nomoj.

 1-a arondismento: Pentes de la Croix-Rousse flankoj de la ruĝema-kruco, Les Terreaux, Saint-Vincent (Lyon)
 2-a arondismento: Cordeliers, Bellecour, Ainay, Perrache et Confluent
 3-a arondismento: La Part-Dieu, La Villette, Montchat, La Guillotière
 4-a arondismento: La Croix-Rousse Ruĝema kruco, Serin
 5-a arondismento: Saint-Jean Sankta Johano - Saint-Paul Sankta Paŭlo - Saint-Georges Sankta Georgo (Vieux Lyon), Saint-Just Sankta Justo, Fourvière, Le Point-du-Jour, Ménival, Champvert, La Sarra, Saint-Irénée
 6-a arondismento: Les Brotteaux, Bellecombe, Tête d'Or Ora Kapo
 7-a arondismento: La Guillotière, Gerland, La Mouche
 8-a arondismento: Monplaisir, Le Bachut, Mermoz, Les États-Unis unuigitaj ŝtatoj, Le Grand Trou, Moulin à Vent ventmuelilo, Laënnec
 9-a arondismento: Vaise, La Duchère, Saint-Rambert-l'Île-Barbe

Edukado 
 Lycée du Parc
 École Centrale de Lyon
 École normale supérieure de Lyon
 École supérieure de chimie physique électronique de Lyon
 EMLYON Business School
 Institut polytechnique des sciences avancées
 Sup'Biotech

Vidu ankaŭ 
 Metroo de Liono
 Funikularo de Liono
 Tramtransporto en Liono
 Tramtrajno de Liono
 Aŭtobusa transporto en Liono
 Trolebusa transporto en Liono
 Flughaveno Liono Saint-Exupéry
 Unua koncilio de Liono
 Dua koncilio de Liono

Eksteraj ligiloj 

 

Urboj de Francio
Urboj de Rodano-Alpoj
Mondaj heredaĵoj en Francio
Komunumoj de Metropolo Liono
Metropolo Liono