alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1825 ел



Вакыйгалар 
 26 декабрь — Декабристлар инкыйлабы.

Туулар 

 14 февраль — Каюм Насыйри (1902 елда вафат булды).
 11 апрель — Фердинанд Лассаль, алман философы.
 24 июль — Шәмсетдин Зәки, татар шагыйре.
 4 декабрь — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.

Вафатлар 

 7 май — Антонио Сальери, австрий композиторы.

1825 ел
Еллар
Мифтахетдин Акмулла

Акмулла, Мифтахетдин Камалетдин улы Камалетдинов (27 декабрь 1831, Дүсән, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы — 27 октябрь 1895, Троицк-Златоуст юлы) — шагыйрь һәм мәгърифәтче.

Башкорт, татар һәм казакъ телләрендә иҗат иткән.

Килеп чыгышы 
Акмулла хәзерге Башкортстан Республикасы Бишбүләк районының Дүсән авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. Атасы Мөхәммәдъяр үлгәч, анасы Өммегөлсем күрше башкорт авылына — Туксанбайга кияүгә чыга. Башкортстан ягы Акмулланы этник башкорт итеп күрсәтергә омтыла. Шуның өчен аларга үги атасы Камалетдинне Акмулланың чын атасы итеп күрсәтү кирәк. «Дүсән версиясе» әдипнең әсәрләренә, аның белән яхшы таныш Риза Фәхретдин, Акмулланың шәкерте Дусмаил Качкынбаев истәлекләренә таяна.

Белем алу 
Акмулла Туксанбайда башлангыч белемне ала. Аннары Мәнәүзтамак, Әнәч, Стәрлебаш мәдрәсәләрендә белем өсти. Стәрлебашта шагыйрь Шәмсетдин Зәкидән дәресләр ала, соңрак Троицки мәдрәсәсендә укый. Җәйләрен казакъ ягына чыгып, балалар укыта.

Иҗат 
Акмулла төрле урыннарда яши, эшли. Уку–язу, белем бирүдән тыш, балта остасы, тимерчелек һөнәре белән дә шөгыльләнә; матур моңлы тавыш белән җырлый да; тыңлаучыларны мавыктырырлык итеп сөйли дә, шигырьләр дә укый.

Акмулланың безгә билгеле иҗат мирасы әлләни зур түгел. Шагыйрьнең җыентыклары Казанда берничә мәртәбә нәшер ителгән (1892, 1904, 1907 елларда). Акмулла әсәрләре мәрсия, мәдхия, робагый, шигъри хат, газәл, мөнәҗәт жанрларында иҗат ителгән. Шагыйрьнең иң беренче басылган зур әсәрләреннән берсе – «Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе» (1892) Акмулланы барлык төрки телләрдә сөйләшүче укымышлыларга таныта.

Акмулланың әсәрләре тирән һәм фәлсәфи эчтәлекле, поэтик эшләнешләре камил булу белән аеруча игътибарга лаек. Ул чын мәгънәсендә шигырь остасы, XX гасыр мәгърифәтчелек әдәбияты тарихында тирән эз калдырган, шигырь мәктәбе тудырган әдипләрнең берсе һәм күренеклесе.

Үлеме 
Акмулланың үлеме көтелмәгәндә һәм үкенечле була. Ул 1895 елның 27 октябрендә каршы төндә Троицкидан Зылатауска барганда, Мияс заводыннан ерак түгел юлбасарлар тарафыннан үтерелгән. Миәстә әдип кабере өстендәге ташка гарәпчә текст уеп язылган. Татарчага юлга-юл тәрҗемәсе:

Күрсәтелгән дата 1895 елның 26 октябрьдән 27 гә каршы төнгә туры килә. 1980 елда иске, ишан Зәйнулла Рәсүлев куйдырган ташны Уфадан килгән делегация алып ташлый һәм аның урынына «Туксанбай» версиясен куәтләгән язулы мәрмәр плитә куя.

Басмалары 
 Үлеменнәң соң Акмулланың шигырьләрен Риза Фәхретдин һәм Сәкен Сәйфуллин бастырып чыгаралар.
 1981 елда Акмулла шигырьләре Миркасыйм Госманов редакциясендә чыга: Акмулла. Шигырьләр. Казан, 1981.

Моны да карагыз 
 Мифтахетдин Акмулла премиясе
 Башкортларым, уку кирәк, уку кирәк

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 ТЯ (2007). Миркасыйм Госманов. Татарга да, казакъка да, башкортка да үз шагыйрь
 Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә
 Башкорт теленә тәрҗемә ителгән әсәрләре

Татар шагыйрьләре
Татар мәгърифәтчеләре
Мой Мир@mail.ru

Мой мир@mail.ru —  Социаль челәртәрләр  рәтенә керүче рус телле сайт. Mail.ru сәхифәсенең гомуми порталлар эшчәнлеген үз өченә ала. «Минем дөнья» (рус. «Мой мир») бүгенгесе көндә 40 млн кулланучы теркәлгән

Искәрмәләр

Моны да кара
Facebook
Одноклассники.ru

Сылтамалар 
 Рәсми сәхифә

Mail.ru
Социаль челтәрләр
Фәлсәфә

Фәлсәфә (бор. юн. φιλοσοφία — «хикмәткә мәхәббәт», бор. юн. φιλέω — яратам һәм бор. юн. σοφία — хикмәт, акыллылык, гарәп. فلسفة falsifa) — иң гомуми теория, дөньяга карашның бер төре, кеше эшчәнлегенең бер формасы. Башкача әйткәндә, идеялар системасы, дөньяга караш һәм кешенең анда урынын өйрәнүче фән.

Билгеләмәләр
Фәлсәфәнең гомум кабул ителгән билгеләмәсе юк. Гомумиләштереп әйткәндә, фәлсәфә – ул галәм, белем, кешенең асылын аңлауга юнәлдерелгән эшчәнлек.

Тарих 
Фәлсәфә атамасы борынгы юнаннарның үзләрендә моннан 25—26 гасырлар чамасы элек барлыкка килгән. Аңа, беренче тапкыр игътибар итеп, аңлатма бирүче борынгы грек галиме Пифагор була. Аның фикере буенча, фәлсәфәнең вазифасы — хакыйкатьне эзләү. Бу караш белән шул заман вәкиле Һераклит та килешә.

Ә менә бер гасыр чамасы соңрак күтәрелеп чыккан борынгы грек мәгърифәтчеләре, софистлар фәлсәфәнең вазифасын башкачарак аңлатырга тырышканнар. Аларның карашынча, фәлсәфә ул кешене үз фикерен бәхәсле әңгәмә аша дәлилләргә өйрәтү бурычын үтәргә тиеш. Софистлар акыллылыкны да хакыйкатьне эзләү һәм танып белү сәләте белән түгел, бәлки исбатлый белү сәләте белән үлчи торган булганнар. Аларча, бәхәстә төп максат — хакыйкатькә ирешү түгел, бәлки зур осталык белән дәлилли белү, әңгәмәдәшне җиңеп чыгу, аны үз дәлилләреңә буйсындыру.

Искәрмәләр

Әдәбият 
 Әмирханов И. Татар фәлсәфәсе һәм милли мәгариф. — Казан: «Татарстан китап нәшрияты», 2003 ел. — 336 б.
 Гыйззәтов К.Т. Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2002 ел. — 448 б.
 Гыйззәтов К.Т. Философия: 2 китап. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен дәреслек. — Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2003 ел. — 408 б.
 Зарипов М.М. Фәлсәфә тарихы: студентлар өчен лекцияләр курсы. — Казан: ТҖМДН нәшрияты, 2009. — 151 б.

 Камали З.Д. Ислам фәлсәфәсе: 2 т. Т. 1: I бүлек. Дин фәлсәфәсе. — Казан: «Татарстан китап нәшрияты», 2010 ел. — 320 б.
Геология

Геология – Җир кабыгы һәм анда анда булган файдалы казылмаларның составы, төзелеше, үсеш тарихын өйрәнүче фәннәр комплексы, аны һәм бу өлкәдә урын алучы барлык процессларны белдерүче термин.

Геология термины 1657 елда норвегияле галим М. П. Эшолт тарафыннан кертелә.

Бу комплекска түбәндәге фәннәр керә:
 Минералогия
 Петрография
 Геохимия
 Тектоника
 Гидрогеология
 Геофизика
 Геоморфология
 Файдалы казылмалар турында фән

Геология
Мәзһәб

Мәзһәб (гарәп. مذهب‎‎) – Ислам диненең сөнни юнәлешендә хокук системасы яки дини агым. Хәзер гомуми танылган 4 мәзһәб бар:
 Хәнәфи
 Мәлики
 Шәфигый
 Хәнбәли

Бу мәзһәбләрне башлап җибәрүчеләр мөҗтәхидләр дип танылганнар. Мәзһәбләрнең секталарга кагылышы юк, чөнки алар сөнничелеккә генә хас. Мәзһәбләр барысы да тигез хокуклы булып санала. Һәр мөселман үзе теләгән мәзһәбтә була ала. Русиядә мөселманнарның күпчелеге – хәнәфиләр.
Николае Чаушеску

Чаушеску Николае – Румынияның 1974 елдан башлап президенты, 1965 елдан Румыния Коммунистик Партиясе Генераль Секретаре. Илдә диктатура урнаштыра. 1989нчы елда  халык күтәрелеше нәтиҗәсендә бәреп төшерелә һәм хатыны белән бергә атып үтерелә.

Румыния җитәкчеләре
Диктаторлар
1962 ел



Вакыйгалар 
 8 май — Бөекбритания башкаласында соңгы троллейбуслар йөрүдән туктый.
 3 июль — Франция Алжирның бәйсезлеген игълан итә.
 12 июль — «Rolling Stones» рок-төркеменең беренче концерты уза.
 4 август — апартеидка каршы чыккан Нельсон Мандела төрмәгә утыртыла. Анда ул 28 ел үткәрәчәк, аннары КАҖ-ның президенты булып сайланачак.
 17 октябрь — Инглиз «Битлз» төркемнең беренче телевизион чыгышы.
 20 ноябрь — Кариб кризисы тәмамлана.

Туулар 

 2 гыйнвар — Рәмзия Фәйзуллина, «Әкият» курчак театры актрисасы, ТР халык артисты.
 22 гыйнвар — Даян Әхмәт, театр һәм кино режиссеры (Эстония). 
 23 гыйнвар — Ркаил Зәйдулла, татар язучысы.
 31 гыйнвар — Алексей Миллер, «Газпром» идарәчесе.
 17 март — Рөстәм Тарико, «Русский Стандарт банкы» ЯАҖ директорлар шурасы рәисе.
 27 март — Рафаэль Газимов, спортчы (гандбол), тренер.
 2 апрель — Ләис Зөлкарнәев, татар шагыйре. 
 12 апрель — Наилә Фатехова, татар җырчысы. 
 20 май — Александр Дедюшко, рус актеры.
 21 май — Фәрит Бикчәнтәев, режиссер. 
 21 июнь — Виктор Цой, рус җырчысы. 
 3 июль — Том Круз, АКШ актеры.
 6 июль — Әлфинә Сибгатуллина, филология фәннәре докторы, профессор.
 11 август — Илсур Сафин, җырчы (баритон), ТР халык артисты.
 16 август — Рамил Чурагулов, татар шагыйре, популяр җырлар текстлары авторы. 
 11 октябрь — Габделфәт Сафин, татар җырчысы.
 17 октябрь — Лидия Әхмәтова, татар җырчысы.
 16 ноябрь — Нәфкать Нигъмәтуллин, татар җырчысы.
 19 ноябрь — Җоди Фостер, АКШ кино актрисасы һәм режиссеры.
 8 декабрь — Наил Мөхәммәдьяров, штангачы.
 Михаэль Фридерих, төрки телләр белгече, Г. Тукай иҗатын өйрәнүче алман галиме.
 23 декабрь — Дамир Динниулов,  эчке хезмәт генерал-майоры, Татарстанның ДОСААФ идарәсе рәисе (2018 елдан).

Вафатлар 

 6 гыйнвар — Мәрзия Давытова, совет актрисасы, ССРБ-ның халык артисты.
 28 гыйнвар — Кәрим Әмири, татар язучысы, драматург.
 30 март — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
 24 апрель — Анатолий Мариенгоф, рус шагыйре, драматург, прозаик.
 18 июнь — Алексей Антонов, армия генералы.
 6 сентябрь — Ганс Эйслер, алман композиторы, дирижер.
 1 ноябрь — Борис Шульгин,  Советлар Берлеге каһарманы.
 28 ноябрь — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (1890-1948 елларда).
 14 декабрь — Рәшит Ваһапов, татар җырчысы, Татарстанның халык артисты.

Еллар
1962 ел
1961 ел



Вакыйгалар 
 9 март — Далай-лама XIV Тибетның бәйсезлеген тануы соравы белән БМО-га мөрәҗәгать итте.
 27 март — Беренче тапкыр Халыкара театр көне билгеләнә.
 12 апрель — Беренче тапкыр кеше космоска оча (Юрий Гагарин).
 16 июнь — Рудольф Нуриев Франциядән сәяси сыену сорый.
 18 сентябрь — Африкадагы авиаһәлакәттә БМО-ның генераль сәркатибы Даг Хаммаршельд белән 15 кеше вафат була.
 16 октябрь — Марк Леви, француз язучысы.
 24 ноябрь — БМО Генераль Ассамблеясе атом коралын тыю турындагы декларацияне кабул итә.

Туулар 

 16 гыйнвар — Мөнир Вафин, татар язучысы, журналист.
 19 гыйнвар — Рәфыйк Таҗетдинов, музыкант, педагог, ТР халык артисты.
 29 гыйнвар — Мансур Гыйләҗев, драматург.
 29 апрель — Фирая Солтанова-Жданова, җиңел атлетика буенча Татарстанның һәм Русиянең атказанган спорт остасы, Чаллының мактаулы гражданы.
 10 май — Рәмзия Закирҗанова, Кариев театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
 6 июнь — Фәнис Фәтхи, татар язучысы, журналист.
 8 июнь — Рәис Миңнеханов, Саба районы башлыгы.
 17 июнь — Рөстәм Зәбиров, архитектор, Тукай бүләге иясе (2012). 
 1 июль — Диана Спенсер, Карл IIIнең беренче хатыны.
 18 июль — татар язучысы Зиннур Хөснияр.
 5 июль — Федор Батков, ТР биологик ресурслар буенча дәүләт комитеты рәисе (2017 елдан).
 9 июль — Марат Бариев, сәясәтче.
 28 июль — Рамил Нотфуллин, 2012 елдан ТР Балтач районы башлыгы.
 4 август — Барак Обама (Barack Hussein Obama), АКШ-ның 44-нче президенты.
 1 сентябрь — Сергей Говорухин, кино режиссеры, сценарий язучы, прозаик.
 24 сентябрь — Тимерҗан Кәлимуллин, танылган көрәшче.
 20 октябрь — Әсгать Сәфәров, Татарстан президенты аппараты җитәкчесе, генерал-лейтенант. 
 27 октябрь — Рөстәм Вәлиев, гармунчы-виртуоз.
 11 ноябрь — Ләбиб Лерон, татар язучысы, шагыйрь, әкиятче.
 25 декабрь – Рафаил Насибуллов, классик көрәш буенча Европа чемпионы.

Вафатлар 

 17 гыйнвар — Патрис Лумумба (Patrice Emery Lumumba), Конго милли каһарманы.
 9 апрель — Әхмәт Зогу,  Албания короле (1928-1939).
30 апрель — Шәфигулла Бикчурин, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.
 20 июнь — Әнвәр Кәримов, хәрби очучы-сынаучы.
 22 июнь — Закир Аюханов, татар мәгърифәтчесе.
 27 июнь — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
 2 июль — Эрнест Хемингуэй, АКШ язучысы. 
 1 октябрь — Хәйри Гыймади, татар тарихчысы.
11 декабрь — Елизавета Сыртланова, театр артисты.

Еллар
1961 ел
Хәнәфи мәзһәбе

Хәнәфи мәзһәбе — Ислам динендә хәзергәчә яшәп килгән 4 мәзһәбнең берсе. Аңа күренекле фәкыйһ, имам Ногман Әбү Хәнифә нигез сала. Хәнәфиләр башка мәзхәбләрдә аермалы буларак, шәригатьне киң куллану белән бергә җирле гадәтләрне дә оста файдаланалар. Алар башка диннәргә тынычрак мөнәсәбәттә.

Таралышы 
Азәрбайҗаннан башка, барлык төрки илләрдә сөнни мөселманнарның күпчелеген тәшкил итә. Шулай ук Кытай, Һиндстан, Сүрия мөселманнары арасында киң таралган.

Әбү Хәнифә тәгълимәте һәм Хәнәфи мәзһәбе 

2017 елның көзендә Болгарда ачылырга торган Болгар ислам академиясе әһәмиятлелеге һәм аның киләчәк гыйльми эшчәнлеге турында Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте башлыгының китеп баручы беренче ярдәмчесе һәм пресс-сәркәтибе Рөстәм Батровның язмалары Татарстан, Россия һәм дөнья буенча күп мөселманнарны гына түгел, хәттә Ислам белгечләрне дә дискуссиягә керешергә этәрде.

Моны да карагыз 
 Әбү Хәнифә

Искәрмәләр 

Мәзһәбләр
Математика

Риязыят яки Математика (tat. lat. Riyaziyət, гарәп. الرياضيات, юнан. μάθημα – белем, фән) – безне чолгап алган дөньяның санлы төзелеше турында фән, аны һәм шул өлкәдәге барлык процессларны белдергән термин. Аерым фән булып Борынгы Грециядә барлыкка килә.

Риязыят – саннар, структуралар, аравыклар һәм әверелдерүләрне өйрәнгән фән. Тәүге чорда математика исәп, исәпләү, үлчәү өчен, шулай ук дедуктив фикерләү һәм абстракциялар ярдәмендә физик объектларның шәкелләрен һәм хәрәкәтләрен өйрәнү өчен кулланылган.

Математика формаль аралашу теле тәкъдим итә, ул математика белеменең асылын уңышлы аңлату өчен файдалана. Шуңа күрә математика — табигать фәннәрен өйрәнү, проектлау һәм икътисад өчен мөһим һәм кирәкле чара булып тора.

Билгеләмә 
Математиканың төгәл генә билгеләмәсе юк, төрле танылган математиклар үзләренчә математиканың асылын аңлатучы билгеләмәләр бирергә тырышканнар. Бу билгеләмләр шәхес яшәгән чорга, шөгыльләнгән өлкәгә һәм шәхеснең күзаллавына карап бер-берсеннән шактый аерылар.
нШцМ

Этимологиясе 
«Математика» сүзе борынгы юнан μάθημα сүзеннән чыккан, бу «өйрәнү», «гыйлем» дигәнне аңлата, һәм μαθηματικός, башта «аңлап баручы», «өлгерүче», соңрак «өйрәнергә тиешле», тагы да бераз вакыттан «математикага караган». Мәсәлән, μαθηματικὴ τέχνη, латин телендә ars mathematica — «математика сәнгате». Хәзерге мәгънәдә бу истилах. μᾰθημᾰτικά (математика) сүзе  Аристотель (безнең эрага кадщр IV гасыр) хезмәтләрендә үк очрый. Фасмер фикеренчә, рус теленә matematyka, яки mathematica аша килә.

Рус телендә «математика» ягъни «маѳематика» XVII гасырдан башлап, мәсәлән, Николай Спафарийның «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ел) китабында очрый

Математиканың бүлекләре 
Укытуны системалаштыру өчен, гадәттә, математиканы мәктәпләрдә өйрәтелә торган элементар һәм вузларның математик булмаган белгечлекләренә укытыла торган югары математика бүлекләренә аералар. Бу бүлекләр үз эчләренә мәктәпләрдә укытыла торган арифметикаябыВ, элементар әлҗәбер, элементар һәндәсә, югары уку йортларында укытыла торган математик анализ, әлҗәбер, топология кебек дисциплиналарны үз эчләренә ала.

Моны да карагыз 

 Әлҗәбер
 Гыйльме һәндәсә
 Гыйльме әшья
 Истилах

Математика
Формаль фәннәр
Психология

Психоло́гия (песихалугия,  — җан;  — белем) — кешеләрнең һәм хайваннарның психикасы һәм үз-үзләрен тотышы турындагы белемне өйрәнүче академик һәм гамәли фәнне, шулай да бу тармактагы процессларның бөтенлеген билгеләүче термин.

Тормыш – чынбарлыкны битараф төстә түгел, ә кеше күңеле аша үткәреп, аның сиземләве, тоюы аркылы гәүдәләндерү. Әдәби әсәрдә тасвирлау принцибы буларак психологизм автор тарафыннан махсус кулланылырга мөмкин.

Психология объекты 
Психология объекты-ул төрле психик күренешләрне йөртүчеләрнең бергәлеге, аларның төп максаты-үз-үзеңне тоту, эшчәнлек, зур һәм кече социаль төркемнәрдә кешеләрнең үзара мөнәсәбәтләре.

Психология бурычлары 
психик күренешләрнең асылын аңларга өйрәнергә;

алар белән идарә итәргә өйрәнергә;

кулланырга алынган белемнәрен арттыру өчен, төрле тармаклары практика;

булырга теоретик нигез практикасында психологик хезмәт.

Искәрмәләр 

Психология
Информатика

Информатика – электрон-исәпләү машиналарының мәгълүмат җыю методлары һәм кануннарын, тапшыру һәм эшкәртү турында белемне  өйрәнүче фәнне белдергән термин. XIX гасырның 60нчы елларында фән буларак өйрәнелә башлый.

Моны да карагыз 
 Санак

Санак
ыЦел
Милли Мәҗлес

Татар халкының Милли Мәҗлесе – иҗтимагый-сәяси оешма. 1990нчы елларда Казан шәһәрендә оештырыла. Соңрак ул таркала башлый, әмма 2008 елда яңадан төзелә һәм 2008 елның 25 декабрендә Татарстанның Азатлыгы турында Декларацияне кабул итә. Җитәкчесе -Фәүзия Бәйрәмова.

Моны да карагыз 
 Милләт Мәҗлесе
 «Азатлык» Татар яшьләре берлеге

Искәрмәләр

Сылтамалар
Милли Мәҗлес блогы

Татар милли хәрәкәте
Татар иҗтимагый оешмалары
Иттифак фиркасе

Иттифак фиркасе  – 1990нчы елда барлыкка килгән татар милләтче сәяси фирка. Җитәкчесе булып Фәүзия Бәйрәмова тора. Үзәге Чаллы шәһәрендә урнаша, "Алтын Урда" исемле гәзитен чыгара. Милли Мәҗлес составында була. Хәзерге вакытка ярым таркалган.

Тарихы 
 1990 елның апрелендә Бөтентатар иҗтимагый үзәгенең радикаль канаты буларак оеша. Җитәкчесе булып Фәүзия Бәйрәмова сайлана.
 1991 елның 13-14 апрелендә фирканең беренче корылтае уза..
 1992 елның 3 гыйнварында рәсми теркәлү үтә..

Сәяси идеология 
Фирка Татарстанга тулы бәйсезлек яулау максатын куя. Фирканең төп идеологлары галимнәр Рашат Әмирхан, Рафаил Мөхәммәтдинов була.

Моны да карагыз 
 Бөтентатар иҗтимагый үзәге
 «Алтын Урда» татар патриотик фронты

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 “Иттифак”ка 20 ел: сәясәткә кайту теләге бар. Саша Долгов, Азатлык радиосы, 15 апрель 2011

Татар милли хәрәкәте
Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Россия сәяси фиркаләре
Чуаш Википедиясе

Чуаш Википедиясе —  виртуаль энциклопедиясенең чуаш телендәге бүлеге. 2004 елның 22 ноябрендә ачыла.

Беренче мәкаләләр нең идарәчесе Untifler тарафыннан языла. Ул башка кулланучыларны да проектка чакыра.

2009 елның 6 апрелендә 10 меңенче мәкалә дөнья күрә.

Статистика 
Хәзерге вакытка чуаш Википедиясендә  мәкалә бар.
 2016 ел 11 ноябрь — 36 000 мəкалə.
 2013 ел 10 ноябрь — 20 000 мəкалə.
 2011 ел 31 август — 13 000 мəкалə.
 2011 ел 26 гыйнвар – 12 000 мәкалә.
 2010 ел 13 февраль – 11 000 мәкалә.
 2009 ел 6 апрель – 10 000 мәкалә.
 2008 ел 17 июль – 8 000 мәкалә.
 2008 ел 14 гыйнвар – 7 000 мәкалә.
 2007 ел 13 сентябрь – 6 000 мәкалә.
 2006 ел 22 август – 4 000 мәкалә.
 2006 ел 9 март – 2 000 мәкалә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Чуаш Википедиясе 
 Чуаш Википедиясе идарәчесе белән әңгәмә 

Чуаш теле
Википедия бүлекләре
Гаилә

Гаилә́ (гарәп. عائلة - өй җәмәгате, ғәйлә дип укыла) – әгъзалары көндәлек тормыш, үзара әхлакый җаваплылык белән берләштерелгән оештырылган иҗтимагый төркем. Гаилә әгъзалары үз арасында туганлык мөнәсәбәтләре белән бәйләнгән.

Гаилә җәмгыятьнең иң мөһим кыйммәтләре арасына керә.

Бала өчен гаилә аның физик, психик, эмоциональ һәм интеллектуаль үсешен тәэмин итүче тирәлек булып тора.

Олы кеше өчен гаилә аның кайбер ихтыяҗларын тәэмин итүче чыганак һәм аңа төрлелеге һәм катлаулылыгы белән аерылып торучы төрле җаваплылык йөкләүче бер төркем булып тора. Яшәү дәверендә аның гаилә каршысындагы вазифалары һәм аның эчендә алып торган урыны үзгәрә.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
 Татар гаиләсенең үсеш программасы

Шулай ук карагыз 

Демография
Гаилә
Төшенчәләр
Хаяо Миядзаки

Хая́о Миядза́ки (яп. 宮崎 駿, 1941 елның 5 гыйнварында, Токиода туган) – Япон һәм дөнья анимациясе тарихында иң танылган һәм хөрмәт ителгән режиссёрларның берсе. Исао Такахата белән бергә «Гибли студиясе»н оештырган.

Кайбер фильмнарны Хаяо Сабуро Акицу һәм Тэрэкому псевдонимнары астында чыгарды.

Биография 
 Акэбоно-тё шәһәрендә туа.
 Әнисе арка туберкулёзы белән авырды. Еш шифаханәләрдә ятты, шуңа күрә гаилә нык борчылган.
 Мәктәпнең соңгы сыйныфында «Хякудзядэн» анимацион фильмын күрде. Аның сүзләренә күрә, аннан соң ул аниматор булырга теләде.
 1963 елда Гакусюин университетын тәмамлады (сәясәт һәм икътисад бүлеген).
 Ике улы бар: Горо һәм Кэнсукэ.

Иҗат 
Миядзаки күп кенә озыеметражлы аниме фильмнарын төшерде. Ул шулай ук берничә манга авторы. Япониядә Миядзаки фильмнары зур казаныш алган һәм тәнкыйтьчеләрде уңышка ирешкән. "Өрәкләр белән алып кителгән" фильмы Оскар яулаган. 

«Калиостро замкы» (1979)
«Җилләр үзәненнән Навскикая» (20 март1984)
«Күк замкы Лапута» (1986)
«Минем күршем Тоторо» (1988)
«Убырлының китерү хезмәте» (1989)
«Порко Россо» (1992)
«Мононоке принцессасы» (1997)
«Өрәкләр белән алып кителгәннәр» (2001)
«Йөрүче замок» (2004)
«Кыяда Поньо балыкчыгы» (2008)
«Җил ныгый» (2013)

Раскадровщик һәм сценарист

«Кече һәм зур панда» (1972)
«Йөрәк пышылдавы» (1995)
«лилипутлар иленнән Ариэтти» (2010)

Концепция һәм анимация
«Гулливерның галәми могҗизалары» (1965)
«Төньяк принцы» (1968)
«Итекле песи» (1969-1976)
«Очучы өрәк-кораб» (1969)
«Кыйммәтле хайваннар утравы» (1972)

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 https://topspiski.com/multfilmy-xayao-miyadzaki/

Сылтамалар

Моны да карагыз  
 Ghibli студиясе

Аниме режиссёрлары
Рәссам-мультипликаторлар
Япония режиссёрлары
Габдрахман Әпсәләмов

Габдрахман Сафа улы Әпсәләмов (28 декабрь 1911,  – 7 февраль 1979, ) – татар язучысы.

Тормыш юлы һәм иҗаты
Габдрахман Әпсәләмов 1911 елның 28 декабрендә Пенза губернасы (хәзерге Мордва Республикасының) Иске Аллагол авылында туа.

Габдрахман Әпсәләмов әдәби иҗат эше белән бик иртә мавыга башлый. 4нче сыйныфта укыганда беренче шигырьләрен яза. Арадан берсе Муса Җәлил редакторлык иткән «Октябрь баласы» журналында басыла. Габдрахман Әпсәләмовның язучы булып китүенә Муса Җәлилнең йогынтысы зур була. Габдрахман Муса Җәлил җитәкләгән әдәби түгәрәккә йөри. Шул чагында беренче хикәяләрен, сәхнә әсәрләрен яза. Аның тәкъдиме белән Максим Горький исемендәге әдәбият институтына керә. Ләкин институтны тәмамлауга, Ватан сугышы башлана.

Габдрахман Әпсәләмов сугышның башыннан ахырына кадәр сугышта катнаша. Иҗат эшчәнлеге дә чын-чынлап шушы елларда башлана.
Сугыш елларында язылган әсәрләрендә әдип сугыштагы батырлыкны сурәтләсә, аннан соң иҗат ителгән романнарында күбрәк әлеге батырлыкның чыганакларын ачыклау белән кызыксына. «Алтын Йолдыз» (1948) – шундый романнарның берсе.
1951 елда Габдрахман Әпсәләмов татар халкының батыр улы Газинур Гафиятуллин истәлегенә «Газинур» романын яза. Укучылар бу әсәрне яратып укыйлар.
Язучының Ватан сугышы чоры вакыйгаларына нигезләнеп язылган өченче романы «Мәңгелек кеше» дип атала. Анда Бухенвальд үлем лагеренда булган хәлләр тасвирлана. Халкыбызның кыю йөрәкле улы Бакый Назимовның фашист тоткынлыгындагы көрәше күрсәтелә.

Сугыш турында романнар, повестьлар язганнан соң, язучы бүгенге тормышны сурәтләүгә күчә. 1958 елда аның Казан шәһәре кешеләре турында «Сүнмәс утлар» романы басылып чыга. Бу роман өчен Габдрахман Әпсәләмовка Тукай премиясе бирелде. Аннан соң бер-ике ел да узмый, язучы медицина хезмәткәрләре турында «Ак чәчәкләр» исемле яңа романын төгәлли. Әбүзәр Таһиров, Гөлшәһидә образларын укучылар бик яратты. Габдрахман Әпсәләмов шигыренә Җәүдәт Фәйзи язган «Гөлшәһидә» җыры хәзер дә яңгырый.
«Ак чәчәкләр»дән соң Габдрахман Әпсәләмов укытучылар хезмәтен һәм тормышын яктырткан «Яшел яр» исемле яңа роман иҗат итә, бик күп мәкаләләр, хикәя, повестьлар яза.
«Агыла болыт» романы Муса Җәлилгә һәм каһарман шагыйрьнең намуслы исемен кире кайтаруга зур көч куйган галим Гази Кашшафка багышлана.

Габдрахман Әпсәләмов озакка сузылган авырудан соң 1979 елның 7 февралендә Казанда вафат була.

Төшерелгән фильмнар 
 "Ак чәчәкләр" күп серияле нәфис фильмы, Татарстан Яңа Гасыр, (2015)

Хәтер 
 Мәскәүдә фронтовик язучы Габдрахман Әпсәләмовны искә алдылар

Гаиләсе 
Хатыны — Маһинур Исмәгыйль кызы, гаиләдә Магѝна, рус теле укытучысы. 
Кызы — Лилия, инглиз теле укытучысы; кияве — саксофончы, «Арсенал» оркестры җитәкчесе, РФ халык артисты Алексей Козлов.
Баҗасы — Әсгать Мохтар (1920-1997), Үзбәкстан халык язучысы. Г. Әпсәләмовның хатыны белән Ә. Мохтарның хатыны Рауза Исмәгыйль кызы — бертуганнар.

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Тукай премиясе лауреатлары‎
ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Башкорт Википедиясе

Башкорт Википедиясе –  виртуаль энциклопедиясенең башкорт телендәге бүлеге. Аерым бүлек булып башкорт Википедиясе 2005 елның 16 апрелендә эшли башлый. Бүлекнең беренче идарәчесе — нең элеккеге идарәчесе — Кулланучы:Untifler.

2010 елның 3 декабрендә Башкорт Википедиясе 1 мең мәкалә чиген уза, ләкин буш булу сәбәпле соңгы мәкаләләр бетерелә. Шул ук елның 7 декабрендә исә Башкорт Википедиясе янә 1 меңле була. Юбилей мәкаләсе Биккол авылына багышланган.

Статистика 
Хәзерге вакытка башкорт Википедиясендә  мәкалә бар.
 2019 ел 31 октябрь — 50 000 мәкалә
 2018 ел 31 октябрь — 45 000 мәкалә
 2013 ел 12 февраль — 30 000 мәкалә
 2012 ел 20 декабрь — 25 000 мәкалә
 2011 ел 10 сентябрь — 5 000 мәкалә.
 2011 ел 1 сентябрь — 3 000 мәкалә.
 2011 ел 31 август — 2 000 мәкалә.
 2010 ел 3 декабрь — 1 000 мәкалә.
 2010 ел 27 май — 640 мәкалә.
 2009 ел 28 декабрь — 529 мәкалә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкорт Википедиясе 
 Башкорт Википедиясе бер меңле булды

Моны да карагыз 
 Татар Википедиясе

Башкорт теле
Сергей Есенин

Серге́й Алекса́ндр улы Есе́нин (рус. Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин, 1895 елның 3 октябре – 1925 елның 28 декабре) – 20 гасыр рус шигъриятенең иң күренекле шагыйрьләрдән берсе.

Шулай ук карагыз 

Имажинизм
ССРБ шагыйрьләре
Рус шагыйрьләре
XX гасыр шагыйрьләре
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Сәяси фиркаләр

Сәяси фирка яки Сәяси партия – уртак сәяси программасына таянучы, үз президентын куеп һәм үз хөкүмәтен төзеп, законлы юл белән хакимияткә килергә омтылучы бердәм кешеләр төркеме.

Фиркаләрнең төзелеше 
Фирканең барлык әгзалары да акчалата взнос түлиләр. Фирка аппараты шулар хисабына яши. Фирка әгъзалары күбрәк булган саен аның казнасы да баерак була.

Фиркаләрнең функцияләре 
 Сәяси – дәүләт хакимиятен кулга төшерү.
 Вәкиллекле – халыкның аерым төркемнәре һәм катлаулары мәнфәгатләрен чагылдыру.
 Электорат – сайлау кампанияләрендә катнашу.
 Социальләштерү – тугрылыклы әгзалар тәрбияләү
 Рекруторлык – сәяси яктан белемле, кешеләрне парламентка һәм хөкүмәткә үткәрү өчен сайлап алу һәм тәкъдим итү.

Россиядә фиркаләр 
Хәзерге заманда Россиядә дистәләгән фиркаләр бар. Тик 2007 һәм 2011 елларда узган сайлауларда шуларның дүрте генә Дәүләт Думасына уза алды. Алар: ЛДПР, КПРФ, Бердәм Россия, Гадел Россия.

Сәяси фиркаләр
Россия фәннәр академиясе

Росси́я ф(Ф)әннә́р а(А)каде́миясе (рус. Росси́йская акаде́мия нау́к, РАН) — 1991 елда СССР Фәннәр Академиясе базасында төзелгән фәнни оешма. 860 хакыйкый, 1113 мөхбир, 460 чит ил әгъзасы бар. Фән тармаклар буенча 13 бүлеге бар. Фәнни басмалар нәшер итә, фәнни эшләр өчен махсус бүләкләр тапшыра.

Тарих
 1724 елның 8 февралендә (иске стиль белән 28 гыйнварда) Петр I карары белән Фәннәр һәм Сәнгать академиясе яки Петербург Фәннәр Академиясе оештырыла. Ул төрле өлкәләрдә эшләүче галимнәрне бер йодрыкка туп­лап, фәнне дәүләт мәнфәгатьләренә буйсындырырга тиеш була. 1925 елда оешманың атамасы СССР Фәннәр академиясе итеп үзгәртелә. СССР таркалгач, 1991 елда ул Россия Фәннәр академиясе исемен ала.

Мәшһүр галимнәр
Төрле өлкәләрдәге казанышлары өчен күп­санлы Россия һәм совет галимнәре Нобель премиясенә лаек була. Аларның беренчесе – акаде­мик Иван Павлов. Фән өлкәсендәге иң югары бүләк аңа 1904 елда ашказаны физиологиясен тик­шергән хезмәтләре өчен бирелә. 1908 елда Илья Мечников, кеше иммунитетының үзенчә­лек­ләрен ачып, шулай ук әлеге мәртәбәле пре­миягә лаек була. Совет чорында Нобель премия­сен алган Петр Капица, Жорес Алферов кебек галимнәр, нигездә, төгәл фәннәр өлкәсендә дан казанган. Бу традиция cоңгы дәвердә дә дәвам итә. Мәсәлән, 2003 елда әлеге премиягә лаек булган Алексей Абрикосов һәм Виталий Гинзбург та, 2010 елда Нобель бүләген ватандашларыбыздан иң соңгы булып алган Константин Новоселов белән Андрей Гейм да – физиклар.

Структура
Бүгенге көндә Россия Фәннәр академиясе зур тугыз фән өлкәсе һәм күпсанлы юнәлешләр буенча эшли. Оешма структурасына 4 төбәк бүлеге, 15 фәнни үзәк карый. Гомумән алганда, Ака­де­миягә 1000 гыйльми оешма керә. Аларда барлыгы 50 меңнән артык фәнни хезмәткәр эшли. Шу­лар-ның 860дән артыгы академик дәрәҗәсенә ия, ә 1110дән артыгы Фәннәр академиясендә мөхбир-әгъза булып тора. 715гә якын галим академия профессоры исеменә лаек (шуларның 179ка якын академия әгъзасы).

Чыганаклар
 06.02: 8 февраль. Казанышлар санап бетергесез 

Россия Фәннәр Академиясе
Россия оешмалары
Рус Википедиясе

Рус Википедиясе () — Википедиянең 2001 елның 11 маенда нигез салынган рус телле бүлеге. Тел бүлегенең үсеш дәрәҗәсен билгеләүче төп статистик характеристиклар буенча Рус Википедиясе икенче урыннан җиденче урынга кадәр бара, башланган мәкаләләр саны буенча Википедиянең иң зур тел бүлекләре унлыгына керә.

«Русская Википедия» исеме нинди дә булса этноска яки дәүләткә карамавын түгел, ә мәкаләләр язу телен аңлата.

Сылтамалар 
 Рус Википедиясе

Искәрмәләр 

Рус теле
1791 ел



Вакыйгалар 
 29 декабрь — Кырым Россия империясенә керә.

Туулар 

 22 сентябрь — Майкл Фарадей, инглиз физигы, химик.

Вафатлар 

 17 сентябрь — Томас Ириарте, испан шагыйре.

1791 ел
Еллар
1845 ел



Вакыйгалар 
 3 март — Флорида АКШ-ның 27-нче штаты булды.
 29 декабрь — Техас АКШ-ның 28-нче штаты булды.

Туулар 

 10 март — Александр III, Россия императоры.
 27 март — Вильгельм Конрад Рёнтген, алман физигы, рентгенны уйлап табучы.

Вафатлар 

1845 ел
Еллар
1899 ел



Вакыйгалар 
 6 апрель — Мәскәүдә беренче трамвай йөри башлый.
 21 август — Казан тирәсендә телефон линияләре сузыла башлый.
 11 октябрь — Икенче инглиз-бур сугышы башлана.

Туулар 

 1 гыйнвар — Хаҗиәхмәт Галимов (Хаҗи Бохарский), театр һәм кино актеры, режиссер (Уфа). 
 10 март — Әмир Нәҗип, шәркыятьче галим, тюрколог. 
 29 март — Лаврентий Берия, совет дәүләт эшлеклесе.
 4 апрель — Шәймардан Ибраһимов, совет дәүләт һәм партия эшлеклесе, инкыйлабчы.
 16 апрель — Зәйнәп Камалова, актриса. ТАССРның атказанган артисты (1957). Бөтенрусия мөслимәләренең беренче корылтаенда катнашучы (1917).
 15 июнь — Шакир Насыйров, «Сәйяр» артисты, музыка укытучысы.
 21 июль — Эрнест Хемингуэй, АКШ язучысы.
 28 июль — Якуб Агишев, татар әдәбият галиме, әдәби тәнкыйтьче.
 13 август — Альфред Хичкок, АКШ режиссеры.
 15 август — Миңлегали Шайморатов, Гражданнар һәм Бөек Ватан сугышлары каһарманы, Атлы башкорт дивизиясе командиры.
 24 август — Хорхе Луис Борхес, Аргентина прозаигы, шагыйре һәм публицисты. 
 28 август — Андрей Платонов, рус язучысы.
 13 декабрь — Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, тарихчы, икътисадчы, профессор. 
 29 декабрь — Нәкый Исәнбәт, галим, язучы.

Вафатлар 

1899 ел
Еллар
1731 ел



Вакыйгалар

Туулар

Вафатлар 

 29 декабрь — Брук Тейлор, инглиз математигы.

1731 ел
Еллар
Гарәп Википедиясе

Гарәп Википедиясе –  виртуаль энциклопедиясенең гарәп телендәге бүлеге. 2003 елда ачылган. Википедиянең иң зур бүлекләренең берсе.

Статистика 
    ел -  мәкалә.
 14 февраль 2011 ел - 141 941 мәкалә.
 25 май 2009 ел - 100 000 мәкалә. 
 31 декабрь 2007 ел - 50 000 мәкалә.

Гарәп теле
Кариб диңгезе юлбасарлары

Кариб диңгезе юлбасарлары:
 «Кариб диңгезе юлбасарлары: Кара "Энҗе бөртеге" каргышы» — 2003 ел фильмы.
 «Кариб диңгезе юлбасарлары: Мәет сандыгы» — 2006 ел фильмы.
 «Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә» — 2007 ел фильмы.
 «Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда» — 2011 ел фильмы.

Моны да карагыз 
 Кариб диңгезе
 Пиратлар
Монсон

Монсон () — Испаниянең Уэска провинциясендә урнашкан муниципалитет.

Географиясе 

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

Халкы

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испания муниципалитетлары
Уэска провинциясе муниципалитетлары
Әлифба буенча торак пунктлар
Кол Гали

Кол Гали́ (قل علی, Qol Ğəli, якынча 1183 ел – 1236 ел һәм 1241 еллар арасында) – күренекле татар-болгар шагыйре, урта гасырлар татар әдәбиятына нигез салучы. Аның иң мәшһүр әсәре – «Кыйссаи Йосыф (قصه یوسف)» поэмасы.

Биография
Якынча 1183 елда Идел буе Болгар илендә туган. Бер юрама буенча ул Зәй елгасы буенда урнашкан кечкенә шәһәрдә туа.

Болгар Мәдрәсәсендә белем ала, соңрак мәгариф үзәге (элек Әбү Рәйхан әл-Бируни яшәгән һәм укыткан) Хәрәзм шәһәренең мәдрәсәсендә белем алуын дәвам итә. Озак еллар дәвамында мөселман мәданият мәркәзләре буенча сәяхәт итә. Гомеренең күп елларын Биләрдә, Болгарда, Алабугада, Нур-Суварда һәм Кашанәдә уздыра.

Якынча 1212 елда яза башлап 1233 елда үзенең мәңгелек Кыйссаи Йосыф поэмасын язып бетерә.

Кол Гали 1236 елда Биләрдә монголлар штурмында вафат була. Әмма шагыйрь үлемнән котылган һәм 1241 елда үз үлеме белән үлгән дигән фикер дә бар.

Мирас
«Кыйссаи Йосыф» поэмасында Йосыф пәйгамбәр тормышы турында язылган. Поэма Утыз Имәни тарафыннан 1839 елда бастырылган.

Кызыклы фактлар

Безнең көннәргә кадәр Кол Гали биографиясе бик каты бозылган һәм буталган рәвештә килгән. Мәсәлән: 
 Бер чыганак буенча Кол Гали XIV гасырның икенче яртысында яшәгән.
 Кол Гали башкорт халкының Әйле кабиләсеннән килеп чыгуы турында фикер бар.

Моны да карагыз

 «Кыйссаи Йосыф» поэмасы.
 Кол Гали һәйкәле (Сембер)
 «Йосыф турында риваять» (балет)
 Татар поэзиясе антологиясе (1992)

Сылтамалар
 Кол Гали Татар электрон китапханәсендә 

Идел буе Болгары
Татар шагыйрьләре
Кол Гали
Сүзтезмә

Сүзтезмә́ (ингл. Phrase, рус. Словосочета́ние) – мәгънәсе һәм грамматик төзелеше буенча бергә торган ике яки берничә сүз. Сүзтезмә бер әйберне (затны, эшне, хәлне һ. б.) башка аңа охшаш әйбердән аерып, төгәлрәк итеп атый.

Синтаксис

eo:Frazo
ja:語結合
Җөмлә

Җөмлә́ (телдә) – сүзләрнең грамматик яктан оештырылган кушылмасыннан гыйбарәт булган телнең минималь берәмлеге. Башкача әйткәндә, кеше сөйләменең минималь берәмлеге булып килә. Җөмлә уй-фикерне, сорауны яки өндәүне хәбәр итә. Җөмләнең төп билгеләре: предикативлык (хәбәрлек) һәм модальлек. Пунктуация кагыйдәләре буенча җөмлә нокта, өндәү билгесе, сорау билгесе яки күп нокта белән тәмамлана.

Шулай ук карагыз 

Синтаксис

is:Setning (setningafræði)
ko:문장
nl:Soorten zinnen
pt:Frase, oração e período
ro:Propoziţie
sk:Veta (filozofia)
2009 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2009 елда вафат булган кешләр исемлеге.

Июнь 
 25 июнь – Майкл Джексон (50) – Америка җырчысы.

Май

Апрель 
 6 апрель — Мирсәет Яруллин, татар композиторы.
 27 апрель — Шәех Зәбиров, татар журналисты.

Март 
 6 март — Габделхак Саматов, күренекле Ислам эшлеклесе.

Февраль

Гыйнвар 
 1 гыйнвар — Йоханнес Зиммель (84)

Июль 
 1 июль – Людмила Зыкина (80) – рус җырчысы.

Август

Сентябрь 
 23 сентябрь – Флүн Мусин, әдәбият галиме, профессор, язучылар берлеге әгъзасы.

Октябрь

Ноябрь
 9 ноябрь – Һидаят Солтанов, артист.

Декабрь
 25 декабрь – Мидхәт Миншин, язучы һәм журналист.

Сылтамалар 
 2009 ЕЛНЫҢ ИСТӘ КАЛГАН ВАКЫЙГАЛАРЫ

Шулай ук карагыз 
 2008 елда вафатлар исемлеге
 2010 елда вафатлар исемлеге

Вафатлар исемлеге
Мидхәт Миншин

Мидхәт Миншин – Татарстанның һәм Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәре, язучы һәм журналист. 1936 елның 26 сентябрендә Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылында дөньяга килә. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. 1959 елда, укуын тәмамлап, Буада район газетасында хезмәт юлын башлый. Ә 1960 елның 16 февраленнән башлап Татарстан радиосында эшли. 1995 елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.

Мидхәт Миншин бик күп шигырьләр, җырлар, «Васыять», «Башаклар җыры» дигән китаплар авторы. Ул Татарстанның мөстәкыйльлеге өчен көрәш вакытында, «Өметләр һәм борчылулар» дигән публицистик чыгышлары белән халкыбызның олы ихтирамын казана.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 «Милләттәшләр. Мидхәт Миншин»  
 МИДХӘТ МИНШИН ВАФАТ...

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Татар журналистлары
Татар язучылары
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Ибн Халдун

Ибн Халдун (гар. ابن خلدون), тулы исеме Әбү Зәйд Габдеррахман ибн Мөхәммәт ибн Халдун әл-Хадрами; (1332 елның 27 мае, Тунис – 1406 елның 17 марты, Каһирә; Һиҗри буенча 732–808 еллар) – гарәп мөселман фәлсәфәчесе, тарихчы.

Биографиясе 
Тунис шәһәрендә туа. Ата-анасы чыгышлары буенча Андалусиядән. Ибн Халдун Туниста иң яхшы укытучылардан белем алу мөмкинчелегенә ия була. Коръән-хафиз дәрәҗәсенә ирешә, хәдисләр өйрәнә, хокук белемен, гарәп теле грамматикасын, пиитикасын үзләштерә. Ул шулай ук математика, мантыйк (логика), табибчылык (медицина) белән дә таныша. 17 яшендә ата-анасын югалта. 20 яшендә ул Тунис идарәчесенә хезмәткә урнаша. Аның вазыйфасы каллиграфик язу белән рәсми әмерләрне теркәүдән гыйбарәт була. Үз тормышы дәверендә ул төрле идарәчеләргә хезмәт итәргә мәҗбүр була. 1384 елда ул Мисыр солтаны чакыруы буенча Мисырның баш казые һәм профессор буларак эшли башлый. 1406 елда Каһирәдә вафат була.

Эшләре 
Тарихчы буларак танылган. Төп әсәре – "Мөкаддимә" ("Кереш сүз").
Олуг галим Бартольд үзенең хезмәтләрендә Ибн-Хәлдүн хакында болай дип яза: «Ибн-Хәлдүн бары тик Ислам тарихында гына түгел, хәтта бөтен дөнья тарихында тарих фәлсәфәсенең иң бөек заты, социология кебек фәнгә нигез ташы салучы», дип бәһали.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар 
 Ибн Хaлдун кeм ул?

Моны да карагыз  

Гарәп галимнәре
Гарәп тарихчылары
Рига

Ри́га (латыш. Rīga) – Латвиянең башкаласы һәм Балтия илләрендәге иң эре шәһәр. Халык саны 713 270 мең кеше.

География 
Көнбатыш Двина елгасының ике ярында, Рига култыгындагы тамагыннан ерак түгел урнашкан.

Климат

Тарих 
 1201 – Ригага нигез салына.
 1282 – Рига, Лүбек һәм Висбю шәһәрләре Ганза сәүдә берлегенә керәләр.
 1561 елга кадәр шәһәр белән Рига архиепископлары идарә итә.
 1561–1581 – Рига ирекле шәһәр була.
 1581–1621 – Речь Посполита заманасы.
 1621–1711 – Швеция заманасы.
 1711– Төньяк сугыштан соң (1700–1721) Рига Россия империясе составына кертелә (1918 елга кадәр).
 1713–1783 – Рига губерниясе үзәге.
 1783–1796 – Рига наместничествосы үзәге.
 1796–1918 – Лифляндия губерниясе үзәге.
 1918–1940 – Латвия Республикасы башкаласы.
 1940–1941 – Латвия ССР башкаласы.

Бөек Ватан сугышы 
 25 июньдә 4-нче танк төркеме Екабпилс шәһәренә  һәм Даугавпилска, ә Вермахтның 18-нче армиясе Ригага һөжүм итә.
 1 июльне 18-нче алман армиясе Риганы басып алды
 1941–1944 – Рейхскомиссариат Остланд башкаласы.
 37-нче укчы дивизиясе Риганы азат итүдә катнашкан.
 1944–1990 – Латвия ССР башкаласы.
 1991 елдан – Латвия башкаласы.

Шәһәрдә туган танылган кешеләр

Латышлар 
 Альфред Лепа, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1 нче сәркатибе (1933-1937).

Урыслар 
 Владимир Алафузов, адмирал.

Татарлар 
 Зөфәр Зәйнуллин (1958), җәмәгать эшлеклесе, эшмәкәр, һөнәри хәрби, техник фәннәр докторы. «Чишмә» җәмгыяте рәисе.
 Зөлфирә Трегулова, Третьяков галереясы (Мәскәү) җитәкчесе (2015).

Дин 
 Рига мәчете / Латвия Ислам мәдәни үзәге

Искәрмәләр 

Рига
1493 ел



Вакыйгалар 
 4 гыйнвар — Христофор Колумб Аурупадан Америкага юл башлады.
 25 сентябрь — Колумб Америкага икенче сәяхәтен башлый.

Туулар

Вафатлар 

1493 ел
Еллар
1643 ел



Вакыйгалар

Туулар 

 4 гыйнвар — Исаак Ньютон, инглиз физикчысы.

Вафатлар 

Еллар
1910 ел



Вакыйгалар 
 28 август — Черногория Төркиядән тулы бәйсезлекне игълан итә.

Туулар 

 4 гыйнвар — Җәүдәт Фәйзи, композитор.
 28 февраль — Бадыйк Салихов, Дан орденының тулы кавалеры.
 18 март — Шәфыйка Котдусова, җырчы, пианиночы, ТАССР атказанган артисты.
 16 май — Джоомарт Боконбаев, кыргыз шагыйре.
 22 апрель — Әюп Гәрәй (1910-1967), шагыйрь.
 1 июнь — Нәби Дәүли, татар шагыйре.
 19 июнь — Барый Әхтәмов, татар балет артисты.
 4 июль — Зифа Басыйрова, татар җырчысы.
 25 июль — Хәниф Кәрим, башкорт шагыйре.
 16 август — Мөхит Кичүбаев, татар драма актеры.
 26 август — Тереза Ана, католик монахиня, ярлыларга һәм авыруларга ярдәм белән шөгыльләнүче.
 20 сентябрь — Заһит Хәбибуллин, татар композиторы.
 29 сентябрь — Исмай Шәмсетдинов, композитор.
 12 октябрь — Мотыйк Әхмәдуллин, Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.
 8 декабрь — Николай Столбов,  Советлар Берлеге каһарманы.
 12 декабрь — Мәрьям Бикбулатова, гамәли бизәлеш сәнгате остасы.
 25 декабрь — Ибраһим Гафуров, драма актеры.

Вафатлар 

 21 апрель — Марк Твен, Америка язучысы.
 10 май — Карл Райнеке (Carl Reinecke), алман пианисты, композитор.
 11 сентябрь — Луи Анри Буссенар, француз язучысы.
 20 ноябрь — Лев Толстой, рус язучысы.

1896 ел
Еллар
1947 ел



Вакыйгалар 
 26 март — ССРБ-да үлем җазасын тыйган карар чыкты (1950 елда торгызылды).
 16 апрель — беренче тапкыр «салкын сугыш» төшенчәсе кулланыла.
 18 июль — Георг VI Британ Һиндстанының бәйсезлеге турында фәрманны имзалый.
 15 август — Һиндстан ике дәүләткә бүленгән — Пакьстан һәм Һинд берлеге.

Туулар 

 4 гыйнвар — Зөлфәт (1947-2007), шагыйрь.
 4 гыйнвар — Разил Вәлиев, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
 12 февраль — Рафаил Хәкимов, язучы, сәясәтче.
 1 март — Ләлә Сабирова (1947), балалар язучысы. 
 9 март — Рим Хәсәнов, популяр җырлар иҗат итүче татар композиторы.
28 март — Рәшит Вәгыйзев, ТР кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле (2000-2010).
 14 апрель — Фәрит Гыйльми, язучы.
 26 апрель — Рафаил Газизов, язучы.
 9 май — Шәүкәт Әмиров, балалайкачы, ректор.
 21 май — Феофан, Казан һәм Татарстан митрополиты (2015 елдан).
 22 май — Фәрит Мөхәммәтшин, Татарстан сәясәтчесе.
 22 май — Нәзифә Кәримова, язучы, журналист.
 25 май — Флера Тарханова, шагыйрә, тәрҗемәче.
 4 июнь — Эльмира Шәрифуллина, шагыйрә.
 6 июнь — Бари Әлибасов, музыкант, продюсер.
 22 июнь — Наталья Варлей, кино һәм театр актрисасы.
 28 июнь — Әмир Мәхмүдов, татар шагыйре.
 16 июль — Рамил Курамшин, виртуоз баянчы.
 22 июль — Артём Айдинов, КАИ студенты.
 1 август — Шамил Шәйдуллин, татар рәссамы, Тукай бүләге иясе.
 7 август — София Ротару, җырчы, ССРБ халык артисты.
 15 август — Тәлгать Шаһиев, теш табибы, Әтнә халык театры артисты.
 25 август — Наис Гамбәр, шагыйрь.
 18 сентябрь — Алмаз Хәмзин, татар артисты, композитор.
 21 сентябрь — Ольга Остроумова, РФ халык артисты.
 12 октябрь — Фидан Гафаров, артист, җырчы.
 18 октябрь — Юныс Сафиуллин, татар драматургы.
 20 ноябрь — Ренат Ибраһимов, татар җырчысы.
 2 декабрь — Әнвәр Хәйри, татар галиме, исламият белгече, язучы, тәрҗемәче, текстолог.
 9 декабрь — Идият Әширов, татар шагыйре (Барда районы).
 31 декабрь — Юрий (Хәлил) Бариев, шагыйрь (Норильск).

Вафатлар 

 19 гыйнвар — Касыйм Дәүләткилдиев, татар рәссамы.
 16 март — Нәгыймә Таҗдарова, татар артисты.
 13 декабрь — Н. К. Рерих, рәссам.

1896 ел
Еллар
Технология сингулярлыгы

Технология сингулярлыгы – футурологиядә фәнни-техник прогрессның гипотетик шартлаусыман үсеше. Ул, фаразларда әйтелгәнчә, ясалма интеллект һәм үзен-үзе ясап чыгаручы машиналар ясаудан, кешенең исәпләү машиналары белән интеграциядән яки кеше миенең мөмкинчелекләрнең биотехнология куллану исәбенә үсешеннән килеп чыгачак.
Кайбер фаразлар буенча технология сингулярлыгы 2030 ел тирәсендә башланачак.
Технология сингулярлыгы теориясе яклы галимнәр фикеренчә, кеше акылыннан принципиаль рәвештә үзгә акыл (пост-кеше) барлыкка килсә, цивилизациянең киләчәк язмышын кеше (социаль)уйлау тәртибенә таянып, алдан күрү мөмкин түгел.

Кулланылган әдәбият 
 Kurzweil R. The Singularity Is Near. N. Y.: Viking, 2005.
 Коротаев А. В., Комарова Н. Л., Халтурина Д. А. Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны. 2-е изд. М.: УРСС, 2007. С. 7-47.
 Панов А. Д. Сингулярность Дьяконова // История и Математика: Проблемы периодизации исторических макропроцессов. М.: КомКнига, 2006. С. 31-37.
 Марков А. В., Коротаев А. В. Гиперболический рост в живой природе и обществе. 2009. 200 с

Футурология
Трансгуманизм
Диалектик материализм

Диалектик материализм яки диама́т - материянең (онтологик) беренчеллеген раслаучы, һәм аның (материянең) хәрәкәтенең һәм үсешенең 3 төп законын (аста кара) нигезенә салучы фәлсәфи мәктәп.

 Капма-каршылыкларның берлек һәм көрәш законы
 Микъдар үзгәрешләренең сыйфатка күчү законы
 Инкяр итүне инкяр итү законы

Тарих 
Диамат, систематик белем буларак, Маркс һәм Энгельс хезмәтләрендә эшләнгән. Әмма бу фәлсәфи юнәлешнең формалашуы соңрак та дәвам иткән.
Диалектик материализмның үзәк фикере - капма-каршылыкларның бер-берсенә үтүе һәм бер-берсен тудыруы - борынгы Кытайдагы [[инь һәм [ян]] концепциясенә шактый охшаш. Кайбер Кытай фәлсәфәчеләре, шактый аллегорик формада булса да, диалектик материализмның төп кагыйдәләрен таныганнар дип әйтергә була. Шулай булгач, хәзерге Кытайның диамат фәлсәфәсен коммунистик идеология буларак җиңел тәкъдим итүе гаҗәп түгел.
Диалектиканың төп нигезләре Гегель тарафыннан диалектик идеализм формасында формалашкан һәм Маркс тарафыннан яшь вакытында гегельянлык белән мавыгу вакытында аңлашылган булган.

Кулланылган əдəбият 
 Кессиди Ф. Х. Гераклит и диалектический материализм // Вопросы философии. 2009. № 3. С.142-146. 
 Ойзерман Т. И. Диалектический материализм и история философии (историко-философские очерки). Мәскәү: Мысль, 1979 (2-нче басма — 1982, инглиз телендә — Dialectical Materialism and the History of Philosophy: Essays on the History of Philosophy, Мәскәү: Прогресс, 1984). 
 Руткевич М. Н. Диалектический материализм. М., 1973.

Диалектика
Намибия

Нами́бия (ингл. Namibia; 1968 елга кадәр – Көньяк-Көнбатыш Африка) – Африканың көньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Төньякта Ангола һәм Замбия, көнчыгышта Ботсвана, ә көньякта КАҖ белән чиктәш. Көнбатышта Атлантик океан сулары белән юыла. Мәйданы 824,3 мең км². Халык саны 2,1 млн кеше (2009). Башкала – Виндхук шәһәре. Ил белән 5 елга сайланган президент һәм икепалаталы парламент идарә итә.

Тарих 
Хәзерге Намибиягә аурупалылардан иң беренче булып 1484 елда португал диңгезчеләре килеп төшкәннәр. Берничә гасыр дәвамында бу җирләр белән кызыкмаганнар. Фәкать 1802 елдан инглизлар Оранж елгасыннан төньяграк беренче миссияне төзегәннәр. 1878 елда Бөекбритания Уолфиш-Бей әйләнә-тирәсен үз милке дип игълан иткән. 1884 елда Алмания Намибия территориясен Алман Көньяк-Көнбатыш Африкасы (ККА) исеме белән үз протекторатына әйләндергән. Колонизаторлар үз хакимлекне урнаштыруда җирле кабилә башлыкларның үзара дошманлыгыннан файдаланганнар. 1904-1097 елларда гереро һәм нама кабиләләр тарфыннан оештырылган күтәрелеш булып үткән. Ул күтәрелеш рәвештә бастырылган: герероларның 80% өлеше һәм намаларның 50% өлеше юк ителгән, мәзкүр кабиләлрнең җирләре мөсадәрә ителгән.

Беренче бөтендәнья сугышы дәверендә ККАны Көньяк Африка Иттифагы (КАИ) басып алган. Сугыштан соң ул Милләтләр Лигасының мандатлар системасы составына кертелгән. 1920 елда ККА белән идарә итү мандаты КАИга бирелгән.

Дин 
Намибия ― нигездә, христиан иле. 
 65,1 % ― протестантлар (43,7 % лютеран, 4,4 % җиденче көн адвентистлары, 17,0 % англикан чиркәве һ. б. протестантлык конфессияләре тарафдарлары);
 22,8 % ― Рим-католик чиркәве тарафдарлары;
 10,5 % ― христиан булмаган диннәргә ышанучылар (нигездә, Африка традицион диннәре, сөнни ислам, буддизм);
 1,5% ― атеистлар яки дингә мөнәсәбәтен белдермәүчеләр.
Ислам, яһүд дине, буддизм һәм бәһаи диннәре Намибиядә иң зур азчылык диннәр булып исәпләнә, гомумән алганда, әлеге дин тарафдарлары Намибия халкының (2,5 млн, 2020 елга бәяләмә) ~ 1 % ын гына тәшкил итә.

Ислам 

Илдә тарафдарлары саны буенча кечкенә, әмма динамик үсештәге мөселман җәмгыяте эшчәнлек алып бара. 2009 елда Намибиядә мөселманнар саны 3000 нән 5000 кешегә кадәр дип бәяләнгән . 2011 елда, бәяләүләр буенча, илдә 9000 мөселман исәпләнә күбесе  халкы. Нама халкының күпчелеге ― христианнар, шул ук вакытта ислам динендәге намалар Намибиядәге мөселманнарның күпчелеген тәшкил итә .

Административ бүленү 

Намибия өлкәләре:

 Каприви
 Эронго
 Хардап
 Карас
 Окаванго
 Кхомас
 Кунене
 Охангвена
 Омахеке
 Омусати
 Ошана
 Ошикото
 Очосондьюпа

Сылтамалар 
 Намибия хөкүмәте
 Виндхук мэриясе
 Африкаанс телендәге газета

Африка дәүләтләре
Унитар дәүләтләр
Җөмһүриятләр
Намибия
Галактика

Гала́ктика – гравитация белән бәйләнгән йолдызлардан, йолдызарасы газлар, тузаннан һәм караңгы материядән торган система. Галактикадагы барлык объектлар уртак масса үзәгенә карата хәрәкәттә катнашалар.

Этимология 
«Гала́ктика» () сүзе безнең галактиканың грек телендәге аталышыннан килеп чыккан ( сүзе «сөтле боҗра» дигән мәгънәне аңлата).

Астрономия
Фил

Фил (лат. Elephantidae) – хортумлылар төркеменә керүче хайван.

Фил бик зур гәүдәле хайван, аның биеклеге 3 метрга якын. Филнең колаклары гына да 2-3 метр киңлектә. Филләрнең озын борыннары хобот (хортум) дип атала. Шул озын борыннары белән ул искиткеч авыр бүрәнәләрне күтәрә. Шулай ук борыны белән җирдәге кечкенә шырпы кисәген дә ала ала. Чөнки әнә шул хоботыочында кечкенә генә бер яки ике бармакчыгы бар. Очлы тешләре белән ул җирне казый, агач кайрысын кубара. Фил 60 еллап яши. Аның каравы фил балалары 20 яшьләрдә генә җитлегә.