alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Һеродот

Һеродо́т Галикарнаслы́ (Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, б. э. к. 484 – б. э. к. 425) – борынгы грек тарихчысы, беренче тарихи "Тарих" трактаты авторы. Һеродотның китаплары антик мәдәниятны өйрәнүдә зур әһәмияткә ия. Цицерон аны «тарих атасы» дип атаган. Бөек Скифия тарихы буенча эше бик мөһим булып санала.

Биография 
Һеродотның ватаны Галикарнасс шәһәре, Кече Азия. 
Б.э.к. 5 б. 50—40нчы елларда Кече Азия, Төньяк-Көнчыгыш Африка, Көньяк-Көнчыгыш Европа буйлап сәяхәт итә. 500—449 елларда грек-фарсы сугышлары турындагы әсәрнең авторы, ул артабан “Тарих” (“История”) дип атала һәм 9 китапка (аларның һәрберсенә муза исеме бирелә) бүленә. Һеродот күп төрле чыганакларга (шәхси күзәтүләре, күреп белүчеләрнең сөйләүләре, риваятьләр һәм легендалар, төрле язма чыганаклар) нигезләнгән хезмәте төрле илләрнең географик урыны, икт. һәм сәяси тормышы үзенчәлекләре, аларна яшәүчеләрнең дине, гореф-гадәте һәм йолалары турындагы мәгълүматләрне  үз эченә ала.

Патша Дарий I нең скифлар иленә ясаган явына багышланган 4нче китапта (“Мельпомена”) Рифей (Урал) таулары янында яшәүче үзе агриппейлар, аримасплар, дайлар, иирклар, исседоннар, савроматлар, массагетлар һ.б. дип атаган халыкларның тормышы һәм көнкүреше турында беренче систематик тасвирлама бирә. Һеродот мәгълүматлары иртә тимер гасыр чорындагы Көньяк Урал тарихын өйрәнгәндә киң файдаланыла.

Һеродот Афина шәһәрендә вафат була. Башка мәгълүматләр буенча, Фурия ш., Көньяк Италия.

«Тарих»

Әдәбият 

    Дьячан Ф. Н. Геродот и его музы. Ч. 1. — Варшава, 1877. — 237 с.
    Клингер В. П. Сказочные мотивы в истории Геродота. — Киев, 1903. — 222 с.
    Лурье С. Я. Геродот. — М.-Л., 1947.
переизд.: М.: URSS, 2009.
    Доватур А. И. Повествовательный и научный стиль Геродота. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1957. — 201 с. — 2300 экз.
    Дитмар А. Б. От Скифии до Элефантины. Жизнь и путешествия Геродота. — М.: Географгиз, 1961. — 87 с. — 20.000 экз. (Серия: Замечательные географы и путешественники).
    Борухович В. Г. Историческая концепция египетского логоса Геродота. // Античный мир и археология. Вып. 1. — Саратов, 1972.
    Кузнецова Т. И., Миллер Т. А. Античная эпическая историография: Геродот. Тит Ливий. — М.: Наука, 1984. — 213 с. 5300 экз.
    Суриков И. Е. Геродот. (Серия: Жизнь замечательных людей. Вып. 1374). — М.: Молодая гвардия, 2009. — 408 с. — ISBN 978-5-235-03226-2

Чыганаклар 
 Башкорт энциклопедиясе

Сылтамалар 

Борынгы дөнья тарихчылары
5 октябрь

5 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 87 көн кала.



ЮНЕСКО "Бөтендөнья укытучылар көне" (1994 елдан бирле билгеләнә).
 Халыкара архитекторлар көне.

Португалия — Җөмһүрият көне.



1614 — Аурупага Хасэкура Цунэнага җитәкчелегендә беренче Япония илчелеге килә.
 1918 — Киевта Кырымның Украина составына керү сөйләшүләре башлана.
 1925 — АКШда Эрнест Хемингуэйның беренче китабы чыга.
 1962 — «Битлз» төркеменең беренче синглы чыга.
 2000 — Югославиядә Слободан Милошевич хакимияте бәреп төшерелә.

1713 — Дени Дидро, францияле язучы, мәгърифәтче-философ һәм драматург.
 1829 — Честер Әлан Артур, 
 1848 — Евлампий Образцов, 
 1879 — Фрәнсис Пейтон Роус, 
 1903 — Зәйнәп Бәширова, татар шагыйрәсе.
 1905 — Андрей Львов, 
 1905 — Иван Бахтин, 
 1906 — Матвей Мирианашвили, 
 1907 — Люциан Климович, 
 1909 — Бәдрүш Мокамай, фронтовик шагыйрь.
 1910 — Анна Гацулина, 
 1915 — Вера Лаврова, 
 1916 — Мидхәт Шакиров, совет партия һәм дәүләт эшлеклесе.
 1917 — Магда Сабо, 
 1918 — Ләйлә Садри, 
 1923 — Мостафа Газизов, 
 1927 — Карин Лангебо, 
 1929 — Искәндәр Рафиков, татар рәссамы.
 1930 — Рахман Нәбиев, 
 1931 — Рәфкать Вәлиев, 
 1933 — Виктор Игошкин, 
 1936 — Вацлав Һавел, чех дәүләт эшлеклесе, язучы, драматург, диссидент, хокук яклаучы.
 1940 — Милена Дравич, 
 1946 — Нуретдин Нәҗмиев, 
 1952 — Эмомали Раһмон, таҗик дәүләт эшлеклесе, 3 нче  президенты.
 1953 — Александр Панченко, 
 1959 — Рәшит Шәйхисламов, 
 1960 — Сәмәрә Халитова, 
 1963 — Айрат Гаскәров, 
 1968 — Сергей Качковский, 
 1970 — Денис Капустин, 
 1975 — Кейт Уинслет, АКШ киноактриссасы.
 1976 — Рамзан Кадыйров, 
 1977 — Рөстәм Сөләйманов, 
 1986 — Никита Корбанов, 
 1994 — Дамир Мусин,

1763 — Аугуст III Саксонияле, 
 1880 — Жак Оффенбах, француз композиторы.
 1898 — Николай Красносельцев, 
 1918 — Емельян Маленков, 
 1933 — Николай Юденич, Россия империясе хәрби эшлеклесе.
 1935 — Миръякуп Дулатов, казакъ мәгърифәтчеcе, җәмәгать эшлеклесе, шагыйрь, язучы.
 1936 — Николай Бушмакин, 
 1938 — Чулпан, үзбәк совет шагыйре. 
 1941 — Константин Лепилов, 
 1944 — Василий Филиппов, 
 1945 — Алексей Ильинский, 
 1946 — Иштван Бетлен, 
 1948 — Каюм Мифтахов, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.
 1955 — Николай Фешин, рәссам.
 1963 — Василий Ашанин, 
 1972 — Цви Целман, 
 1976 — Ларс Онзагер, 
 1982 — Мәмәдхөсәен Тәхмасиб, әзери язучы, фольклор җыючысы.
 1983 — Зәйтүнә Илбаева, 
 1991 — Бәхти Гайсин, 
 1992 — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
 1997 — Лотфулла Мусин, 
 2004 — Мәгафүр Хисмәтуллин, җырчы, мөгаллим.
 2005 — Сәләй Вәгыйзов, педагог, татар балалары өчен «Әлифба» китабы авторы.
 2011 — Стив Джобс, АКШ бизнес-магнаты, Apple ширкәтен оештыручы.
 2014 — Юрий Любимов, 
 2019 — Александр Сухарев, 
 2019 — Самвел Мнацян,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
5 октябрь
1903 ел



Вакыйгалар 
 16 июнь — АКШ-да «Пепси-кола» сату маркасы регистрацияләнде.
 16 июнь — Руаль Амундсен яңа арктик экспедицияне башлады.
 1 июль — 19 июль — беренче Тур-де-Франс велогонкасы, җиңүче Морис Гарен (en:Maurice Garin).
 26 июль — АКШ-да ФБР оеша.
 6 ноябрь — АКШ Панама бәйсезлеген таный.

Туулар 
 7 гыйнвар — Кәшифә Тумашева, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, артист, режиссер, педагог (1903-1978).
 25 февраль — Хәким Сәлимҗанов, Татарстанның халык артисты, режиссер (1903-1981).
 11 март — Әхмәт Фәйзи, татар язучысы һәм шагыйре.
 16 март — Садри Ахун, татар сынчысы.
 10 май — Гариф Галиев, язучы.
 10 май — Гафур Голәм, Үзбәк ССР халык шагыйре.
 2 июль — Александр Дуглас-Хьюм, Шотландия аристократы, Бөекбритания премьер-министры, консерватор.
 18 август — Мөхәммәт Гайнуллин, татар галиме.
 11 сентябрь — Теодор Адорно, алман фәлсәфәчесе, социолог.
 19 сентябрь — Гөлсем Мөхәммәдова, татар язучысы.
 5 октябрь — Зәйнәп Бәширова, татар шагыйрәсе, (1984 елда вафат).
 14 октябрь — Фатыйма Габитова, мөгаллимә, шагыйрә.
 23 октябрь —  Михаил Куприянов, ССРБ халык рәссамы.
 1 ноябрь — Риза Ишморат, драматург.
 25 ноябрь — Зиннәт Фәтхуллин, язучы, драматург, Үзбәк ССР халык язучысы (1983).
 27 ноябрь — Гадел Кутуй, татар язучысы.
1 декабрь — Җәгъфәр Булат, рәссам һәм педагог.
27 декабрь — Мөхәммәтйосыф Апанаев, сәүдәгәр.
 28 декабрь — Госман Курмаев, галим-физиолог.

Вафатлар 
 1 февраль — Джордж Стокс, инглиз математигы һәм физигы.
 7 март — Мирсалих Бикчурин, татар теленең Әлифба китабы авторы.
 13 апрель — Зөһрә Акчурина, беренче татар хатын-кыз журналисты.

Нобель лауреатлары 
 Физика — Антуан Анри Беккерель, Пьер Кюри һәм Мария Кюри.
 Химия — Сванте Август Аррениус.
 Медицина һәм физиология — бирелмәгән.
 Әдәбият — Бьёрнстерне Бьёрнсон.
 Тынычлык премиясе — бирелмәгән.

1903 ел
2008 ел

Халыкара телләр елы.
 Халыкара Җир планетасы елы.
 Татарстанда һәм Россиядә гаилә елы.

Вакыйгалар 
 2 март — Россиядә өченче президентны сайлыйлар.
 11 апрель — тарихта беренче тапкыр хоккей буенча Россия чемпионы исемен Салават Юлаев такымы ала.
 7 май — Өченче Россия президенты Дмитрий Медведев инаугурациясе.
 10 май — Аурупаның иң зур вулканы — Этна активлашты.
 24 май — Россия җырчысы Дмитрий Билан Евровидение 2008 җыр бәйгесендә җиңү яулый.
 1 август — тулы кояш тотылу күренеше.
 8 август — Пекинда Олимпия уеннары ачыла.
 8 август — Грузия гаскәрләре Көньяк Осетиянең Цхинвал шәһәрен утка тоталар. Көньяк Осетия низагы башлана.
 5 сентябрь — Никарагуа хөкүмәте Абхазия һәм Көньяк Осетия бәйсезлеген таный.
 12 сентябрь — Ирек Мортазин үз блогында Минтимер Шәймиевнең үлеме турында хәбәр урнаштыра.
 4 ноябрь — АКШ президенты сайлауларында Барак Обама җиңү яулый.
 20 ноябрь — Швеция парламенты Лиссабон килешүен ратификацияли.
 14 декабрь – 29 яшьлек «Әл-Багдадия» каналы журналисты Мунтазар әл-Зәйди Джордж Бушка башмак ыргытты.
 27 декабрь – Газ секторы Хамаска каршы Исраил антитеррористик операциясе башланды.

Вафатлар 

 22 гыйнвар — Хит Леджер, АКШ актеры.
 4 февраль — Флүс Газизов, химик-технолог, фән докторы (Стәрлетамак).
 17 февраль — Зәки Мәхмүтов, җырчы, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты. 
 19 февраль — Рафаил Такташ, рәссам, фән докторы.
 21 февраль — Марс Шабаев, татар шагыйре, язучы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 25 март — Каба Атабеков, кыргыз «манасчысы».
 14 апрель — Кави Латыйп, татар язучысы, фронтовик шагыйрь.
 29 апрель — Альберт Хофманн, швейцар химигы.
 10 июнь — Чыңгыз Айтматов, кыргыз язучысы.
 18 июнь — Наил Әюпов, татар актеры, танылгын сәхнә остасы.
 23 июль — Алмаз Монасыйпов, татар композиторы.
 3 август — Александр Солженицын, язучы.
 26 август — Рәшит Ягъфәров, татар галиме, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 М. Җәлил театрында куелган «Шагыйрь мәхәббәте» операсы өчен — композитор Резеда Әхиярова, төп партияне башкаручы Санкт-Петербург Мария театры солисты Әхмәт Әһәди, оркестр белән дирижерлык иткән Виктор Соболев һәм әсәрне сәхнәләштерүче Мәскәүнең Зур Дәүләт театры режиссеры Михаил Панджавидзе.
 «Мин яратам сине, Татарстан» җыры өчен җырчы Салават Фәтхетдинов, җыр авторлары — Роберт Андреев һәм Роберт Рәкыйпов.
 «Тукайны укыганда» һәм Муса Җәлилнең «Моабит дәфтәрләре» шигырьләре буенча «Соңгы җыр» дип аталган графика әсәрләре сериясе өчен рәссам Виктор Аршинов.
 «Газәлләр» һәм «Мәңгелек сусау» китаплары өчен шагыйрь Рәдиф Гаташ.

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Еитиро Намбу, Макото Кобаяси һәм Тосихидэ Маскава.
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Осаму Симомура, Мартин Чалфи, Роджер Тсьен.
 Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе — Харальд цур Хаузен, Франсуаза Барре-Синусси, Люк Монтанье.
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Кругман.
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Жан-Мари Гюстав Леклезио.
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Мартти Ахтисаари.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Россия өчен 2008 ел нәтиҗәләре

Еллар
Футбол

Футбо́л (, «футбол») — такымлы спорт төре. Футбол уеның максаты – көндәш такымның капкасына тупны көндәшләрдән күбрәк ату (гол ату).

Футбол тарихы 

Футболга охшаган уеннар төрле халыкларда элек-электән булган. Хәтта Борынгы Мисыр һәм Борынгы Кытайда да хәзерге футболга охшаган уеннар булган.
Футболның туган җире дип Англия санала. Анда 1863 елда Футбол ассоциациясе төзелгән иде. 
1908 елдан бирле футбол Олимпия уеннары программасына кертелә.

Уен кагыйдәләре 

Футбол уйный торган мәйдан футбол кыры дип атала. Аның озынлыгы 90-120 метр, киңлеге 45-90 метр.
Футбол уенында ике такым катнаша. Бер такым 11 уйнаучыдан тора, шуларның берсе капкачы. Капкачылар гына кул белән дә уйный алалар.
Ике такымның да максатлары бер: көндәш такымның капкасына күбрәк туп кертү һәм үз капкаңны туп кертүдән саклау. Күбрәк туп керткән такым җиңүче була.
Уен башланыр алдыннан капка сайлау һәм уен башлау хокукын алу өчен жирәбә уздырыла.
Уенның дәвамы 90 минут (матч). Матч 45 минуттан торган ике таймнан тора. Таймнар арасында 15 минутлык тәнәфес бар. Тәнәфестән соң такымнар капкалары белән алышыналар.

Футбол дөньяда 

Хәзерге вакытта футбол дөньяда иң популяр спорт төрләренең берсе буларак санала. Җиңел атлетикадан соң киң таралу буенча ул икенче урында тора дигән фикерләр дә бар.
Футбол уенын дөньякүләм үстерү, төрле футбол оешмаларын берләштерү, зур футбол ярышлары уздыру белән Футбол Ассоциацияләренең Халыкара Федерациясе шөгыльләнә. Аның карамагында 208 милли ассоциация тора.

Футболның башка атамалары 
Тулы  исеме башка аяк уеннарынан аеру өчен уйлап чыгарырган. 1880-елларда  «соккер» аталышы туып чыккан. Ул Англиядән башка бөтен инглиз телле дәүләтләрдә таралган.

Башка телләрдә:
 аталыш инглиз теленнән алынма (, );
 аталыш инглиз теленнән тәрҗемә ителгән (, );
 аталыш аяк һәм туп сүзләреннән ясалмасы (, )

«Football» сүзен ФИФА һәм Бөтендөнья Олимпия Комитеты кулланалар.

Футбол структуралары

Ярышлар 
 Дөнья Чемпионаты
 Европа Чемпионаты
 Чемпионнар Лигасы

Футбол төрләре 
 Футзал (AMF)
 Футзал (FIFA) (мини-футбол) 
 Пляж футболы

Моны да карагыз 
 Футбол бүләкләре
 Гандбол
 Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
 Россиянең беренче футбол дивизионы
 Футбол буенча Европа чемпионаты 2012

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 FIFA, Футбол Ассоциацияләрең Халыкара Федерациясе
6 октябрь

6 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның алтынчы көне. Ел ахырына 86 көн кала.





Төрекмәнстан — хәтер көне.

Беларусия — архивлар хезмәткәрләре көне.
  Казакъстан — бухгалтер һәм аудитор көне.
  Мисыр — хәрби көчләр көне.
  Россия — иминиятче көне.

1769 — Инглиз сәяхәтчесе Джеймс Кук Яңа Зеландиягә аяк баса.
 1908 — Крит Төркиядән бәйсез булуын һәм Грециягә кушылуы турында игълан итә.
 1993 — Казакъстан Милли-Демократик фиркәсе оештырылган.
 1920 — Мәскәү Кремлендә Герберт Уэллс белән Владимир Ленин очраша.
 1973 — Мисыр һәм Сүрия Исраилгә һөҗүм итәләр.

1820 — Йенни Линд, 
 1858 — Сергей Дунаев, 
 1875 — Константин Орлов, 
 1881 — Иван Кочерга, 
 1887 — Шарль Эдуар Ле Корбюзье, француз архитекторы, рәссам, язучы.
 1888 — Елизавета Шуматова, 
 1888 — Сергей Чавайн, мари язучысы һәм драматургы.
 1889 — Мария Домбровская, 
 1903 — Эрнест Волтон, 
 1912 — Александр Рудаков, 
 1913 — Михаил Бундин, 
 1914 — Норвегия сәяхәтчесе Тур Хейердал. 
 1921 — Владимир Винокуров, 
 1922 — Дәүләтгәрәй Ногманов, Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Гаскәренең танк взводы командиры. 
 1931 — Николай Черных, 
 1931 — Риккардо Җаккони, 
 1937 — Марио Капекки, 
 1947 — Гали Арсланов, татар галиме, мәдәният хезмәткәре.
 1964 — Винир Сафин, 
 1969 — Рөстәм Сүлти, 
 1973 — Марат Шәйбәков, 
 1974 — Дмитрий Губерниев, 
 1975 — Екатерина Болдырева, 
 1980 — Филипп Шульман, 
 1987 — Артём Параховский, 
 1993 — Наил Якупов, татар хоккейчысы.

1849 — Лайош Баттьяни,
 1892 — Альфред Теннисон, инглиз шагыйре.
 1911 — Лев Левшин, 
 1912 — Огюст Беернарт, бельгияле сәясәтче, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1918 — Тимофей Николаев-Кара, 
 1929 — Александр Васильев,
 1930 — Самат-ага Агамалы углы, 
 1936 — Җула Гөмбөш, 
 1937 — Георгий Петкевич, 
 1942 — Алексей Блохин, 
 1948 — Гобәйдулла Хөсәенов, журналист, тәрҗемәче, төрекмән тел фәненә нигез салучылардан берсе.
 1948 — Михаил Лаптев, 
 1952 — Тэффи, (Наде́жда Алекса́ндровна Лохви́цкая), Россия язучысы, шагыйрә, мемуарист, тәрҗемәче.
 1953 — Вера Мухина, 
 1954 — Владимир Тонков, 
 1977 — Тани Юн, 
 1978 — Лотфулла Сибагатуллин, укытучы, Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Гаскәре офицеры. 
 1980 — Анатолий Родионов, 
 1986 — Юрий Бабаев, 
 1988 — Хәсән Хәмидулла, 
 1989 — Бетт Дейвис, 
 1991 — Георгий Павлов, 
 1993 — Герман Базаревич, 
 1999 — Татевик Сазандарян, 
 2003 — Рәисә Биләлева, 
 2005 — Иван Галигузов, 
 2006 — Әгъзам Вәлиханов, 
 2006 — Владимир Крупин, 
 2008 — Юрий Федотов, театр артисты, Тукай бүләге иясе.
 2010 — Сәкинә Әлиева, 
 2017 — Ксения Семенова, 
 2018 — Монсеррат Кабалье, 
 2019 — Дмитрий Серов, 
 2021 — Николай Демидов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
6 октябрь
Мадагаскар утравы

Мадагаскар (җир. Nosin Dambo – кабаннар утравы) – зурлыгы буенча Җирдә дүртенче утрау. Һиндстан океанында урнашкан, Африканың көнчыгыш ярыннан Мозамбик бугазы белән аерылган.

Утрауның мәйданы – 590 мең км². Озынлыгы – якынча 1600 км, киңлеге – 600 кмдан артык.

Утраудагы елгалар: Бетсибока, Манчака һ.б.

Мадагаскар Африкадан ерак булмаса да, аның фаунасы һәм флорасы уникаль: утрауга дөньядагы хайваннар һәм үсемлекләр төрләренең 5%ы туры килә, шуларның 80% бары тик Мадагаскардан башка җирдә үсми һәм яшәми. Аларның иң күренеклесе – лемурлар.

Тропик климаты, утрауның көньягын еш кына субтропик климатлы дип исәплиләр.

Утрауда Мадагаскар Республикасы урнашкан.

Африка утрауларыҺинд океаны
Мозамбик бугазы

Мозамбик бугазы – Һинд океанының Мадагаскар утравы белән Африка арасында урнашкан өлеше. Иң тар җире якынча 460 км тәшкил итә. Иң тирән урыны – 3 292 м, иң сае – 117 м.

Әлифба буенча бугазлар
Мадагаскар
Мозамбик
Африка бугазлары
Һинд океаны бугазлары
Коръән

Коръән яки Коръән Кәрим, Коръән Шәриф (гар.: القرآن яки القرآن الكريم) – Ислам галәменең ышануы буенча, Ислам пәйгамбәре Мөхәммәт(с.г.в.)гә Аллаһ тарафыннан Җәбраил арадашчылыгы аркылы вәхиләр рәвешендә иңдерелгән изге китап. Беренче тапкыр VII гасырда китап буларак тупланган.

Коръән шулай ук Кәламуллаһ, Китабуллаһ, Фуркан, Тәңзил, Мөсхәф, Китап, Нур һәм Зикер исемнәре астында билгеле. Фатиха сүрәсе белән башлана, Нәс сүрәсе белән тәмамлана.

Мөселманнар, Коръән укуның саваплы булуына ышанганга күрә, гади хәрефләр белән генә язылган очракта нәселдән нәселгә Коръәннең тапшырыла алмаячагын аңлаганнар, шуңа күрә Коръән тәҗвид кагыйдәләрен аңлатучы билгеләр белән язылган килеш безнең көнгәчә килеп җиткән.

Коръән сүрәләрдән тора. Аларның саны 114. 86сы Мәккәдә, 28е Мәдинәдә иңгән. Сүрәләр үз чиратында аятьләрдән торалар. Сүрәләр башындагы бисмиллаларны санамаганда, аятьләр саны 6236 (бу сан буенча башка фикерләр дә бар).

Мөхәммәдкә иңдерелгән Коръәннең чыганагы буларак Галәмнәрнең яратылышы алдыннан булдырылган бар хикмәт җыентыгы Аль-лаух аль-махфу́з булып тора.

Искәрмәләр

Сылтамалар
 Quran Word by Word // QuranAcademy.org
 ayatlar.org  – Эльмир Кулиев. Коръән Тәфсире гәрәпчә һәм урысча, һәр аерым аят тавышын  wav форматында тыңнарга
 kitap.net.ru – Ногмани. Коръән Тәфсире

Ислам Китаплары
Бердәм Россия

Бердә́м Росси́я () — Россиянең сәяси фиркәсе.

Искәрмәләр 

Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Россия сәяси фиркаләре
Бердәм Россия
Австралия һәм Океанлык

Австралия һәм Океанлык — Австралия кыйтгасы, янында урнашкан утраулар һәм Океанлыкка кергән утраулардан торган дөнья кисәге.

Илләр 
 Австралия 
 Вануату 
 Кирибати 
 Маршал Утраулары 
 Микронезия 
 Науру 
 Яңа Зеландия 
 Палау 
 Папуа – Яңа Гвинея 
 Самоа 
 Соломон Утраулары 
 Тонга 
 Тувалу 
 Фиджи

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Дөнья кисәкләре
Океанлык
Океанлык

Австралия турында мәгълүмат Австралия кыйтгасы һәм Австралия мәкаләләрендә урнашкан.
Океанлы́к — Тын океанында урнашкан йөздән артык утраулардан һәм аттоллардан торган географик һәм геосәяси дөнья кисәге һәм регионы.

Географик мәгълүмат

Географик урнашу 

Дөньяда Океанлык иң зур утраулар җыелмасы. Шул утраулар Тын океанның үзәк һәм көнбатыш өлешендә урнаша. Кайбер вакытларда Океанлыкны Австралия белән берлектә бер дөнья кисәге булып күрсәтәләр, кайбер вакытларда аерым.

Тулаем утраулар мәйданы 1,26 млн км² тәшкил итә (Австралия белән бергә 8,52 млн км²). Халык саны якынча 10,7 млн кеше (Австралия белән бергә 32,6 млн кеше). Географик яктан Океанлыкны дүрт регионга бүләләр: Меланезия, Микронезия, Полинезия һәм Яңа Зеландия.

Океанлык утраулары күп диңгезләр белән юыла: Тын океанның Корал диңгезе, Тасман диңгезе, Фиджи диңгезе, Коро диңгезе, Соломон диңгезе, Яңагвинея диңгезе, Филипин диңгезе) һәм Һинд океанның Арафур диңгезе.

Илләр һәм буйсынган территорияләр

Халык

Тарих

Мәдәният

Диннәр 
 Океанлыкта ислам

Искәрмәләр

Сылтамалар
Удмуртлар

Арлар, Удму́ртлар () — Удмурт Республикасында һәм күрше регионнарда яшәүче фин-угыр халкы. Рус һәм удмурт телләрендә сөйләшәләр, диннәре – православие һәм җирле ышанулар.

Тарих 
Удмурт халкы төрки кабиләләрнең V гасырдан XIII гасырга кадәр экспансиясе һәм аларның җирле фин-угыр халыклары вәкилләре белән кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

Көньяк удмуртларның борынгы бабалары Идел Болгары хакимияте астында булалар, соңрак - Алтын Урда һәм Казан ханлыгы хакимлеге астында. Төньяк удмуртлар Россия составына Нократ җирләрен 1489 елда Мәскәү кенәзлегенә кушу белән керәләр. Удмурт җирләренең Россия составына тулысынча керүләре Казанның руслар тарафыннан алынуы белән була.

Удмуртларда дәүләтчелек барлыкка килү 1920 елда Вотская автономная область барлыкка китерелү белән бәйле (1932 елдан - Удмурт АО, 1934 елдан - Удмурт АССР, 1991 елдан - Удмурт Республикасы).

Бәйрәмнәр 
 Толсур — кышкы кояш торгынлыгы көне (вожодыр) бәйрәме, бу көнне туйлар үткәрелгән.
 Гырон быдтон яки Гырыны потон яки акашка — Пасха, язгы урак өсте башы.
 Гербер  — язгы эшләр бетеп, печәнгә төшәр алдыннан уздырыла. 
 Выль ӝук — яңа уңыштан ботка һәм икмәк пешерү.
 Сӥзьыл юон — уңыш җыюның тәмамлануы.
 Выль шуд, сӥль сиён — хайван суюның башлануы.

Шулай ук елгаларның боздан (йёкелян) һәм җирнең кардан ачыла башлавы (гуждор шыд) бәйрәм ителгән.

Удмуртлар
Россия халыклары
Фин-угыр халыклары
7 октябрь

7 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның җиденче көне. Ел ахырына 85 көн кала.





Испания — Фиеста.

Кыргызстан — граждан авиациясе көне.

Тарихи дәүләтләр 
  СССР — Конституция көне.

1958 — Сүрия һәм Мисыр бердәм хөкүмәт төзи.
 1996 — тәүлек буе хәбәрләр тапшырган Fox News телеканалы эшли башлый.
 2001 — АКШ Әфганстанда хәрби операция башлый.

1821 — Иван Мартынов, 
 1843 — Әбүсөгуд Әхтәмов, 
 1851 — Хәлил Базаревски, 
 1857 — Алексей Садовен, 
 1885 — Александр Тарасов-Родионов, 
 1885 — Михаил Герасимов, 
 1885 — Нильс Бор, 
 1897 — Насыйбулла Бикбаев, 
 1900 — Чеслав Врублевский, 
 1903 — Александр Трофимов, 
 1913 — Джеварие Меджитова, 
 1918 — Пелагея Куприянова, 
 1919 — Мөхәммәт Булатов, тарихчы
 1926 — Диләрә Бәширева, 
 1927 — Вазыйх Исхаков, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы.
 1930 — Валентин Тронов, 
 1931 — Дэзмонд Туту, 
 1939 — Әмир Ибәтуллин, 
 1939 — Владимир Михайлов, 
 1939 — Һарольд Крото, 
 1940 — Рәхилә Мифтахова, 
 1945 — Данис Хәйруллин, татар шагыйре, инженер.
 1946 — Иван Костин, 
 1947 — Галина Халдеева, 
 1948 — Рафаэль Сәлимгәрәев, 
 1949 — Гайсә Барханоев, 
 1949 — Рәшит Бәшәр, татар шагыйре.
 1952 — Владимир Путин, Россиянең икенче президенты.
 1952 — Людмила Турищева, 
 1953 — Миңлегали Нәдергулов, 
 1954 — Игорь Игнатьев, 
 1958 — Данил Салихов, татар драматургы.
 1958 — Зифа Кадыйрова, татар язучысы, электромонтажчы.
 1958 — Эмилия Слабунова, 
 1959 — Әлфәт Закирҗанов, әдәбият галиме, фән докторы.
 1963 — Әнәс Әскәров, 
 1964 — Ләйлә Гарифуллина, 
 1964 — Эдуард Әкбәров, 
 1968 — Шамил Шаһидуллин,  һәм  кино һәм театр артисты.
 1973 — Бану Каһарманова, 
 1974 — Руслан Нигъмәтуллин, футболчы.
 1974 — Шарлотта Перелли, 
 1977 — Рөстәм Ишмөхәммәтов, 
 1979 — Яна Батыршина,  спортчысы (нәфис гимнастика).
 1988 — Диего Коста, 
 1994 — Эльмира Абдразакова, 2013 елның Мисс Россия (Россия Гүзәле) ярышының җиңүчесе.

1621 — Антуан де Монкретьен,
 1857 — Луис Маклейн,
 1936 — Вениамин,
 1937 — Аркадий Бухов,
 1938 — Мөхәммәтҗан Бисеров,
 1943 — Тихон Куманцев,
 1944 — Павел Иванов,
 1954 — Борис Збарский,
 1958 — Сергей Архангельский,
 1960 — Василий Горохов, педагогика фәннәре докторы, КДПИ профессоры.
 1964 — Евгений Варга,
 1982 — Фаил Шәфигуллин, шагыйрь һәм прозаик.
 1990 — Василий Вырин, 
 1993 — Аркадий Шофман, 
 1994 — Майя Булгакова, РСФСР халык артисты.
 1994 — Нилс Кай Ерне, 
 1994 — Хәниф Хөснуллин, татар язучысы, шагыйрь.
 1995 — Ольга Таусски-Тодд, 
 1998 — Семён Ислюков, 
 1999 — Владимир Оскал-оол, 
 2001 — Хәлимә Ишбулдина, 
 2003 — Виктор Леонов, 
 2003 — Леонид Тарасов, 
 2006 — Анна Политковская, рус журналисты.
 2008 — Харрас Әюп, 
 2010 — Милка Планинц, 
 2011 — Рәмиз Әлия, 
 2012 — Гариф Ибраһимов, 
 2016 — Рәшит Вәгыйзев, ТР кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле (2000-2010).
 2017 — Фридон Тодуа, 
 2020 — Марио Молина, 
 2021 — Дмитрий Карев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
7 октябрь
8 октябрь

8 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның сигезенче көне. Ел ахырына 84 көн кала.





АКШ — балалар көне.
  Хорватия — бәйсезлек көне.

Украина — юристлар көне.

1871 — зур янгын нәтиҗәсендә Чикаго үзәге янып бетә.
 1912 — Беренче Балкан сугышы барышында Черногория Төркиягә сугыш игълан итә.
 1962 — Алжир Берләшкән Милләтләр Оешмасына керә.
 1967 — Боливиядә партизан-инкыйлабчы Че Гевара тоткарлана.
 1990 — Бурят АССР үзенне Русиядәге җөмһүрият буларак игълан итте.
 1993 — БМО КАҖ-га карата барлык санкцияләрен туктата.

1838 — Җон Милтон Һей, дипломат, журналист, АКШ Дәүләт департаменты сәркәтибе.
 1845 — Фёдор Суворов, 
 1848 — Мөхәммәтшакир Казаков, 
 1854 — Иван Злобин, 
 1860 — Сергей Михнов, 
 1869 — Комитас, 
 1873 — Яков Абрамов, 
 1874 — Александр Лебедев, 
 1874 — Иштван Бетлен, 
 1877 — Александр Порай-Кошиц, 
 1880 — Феоктист Богоявленский, 
 1882 — Сергей Бахрушин, 
 1883 — Отто Һайнрих Варбург, 
 1885 — Герман, 
 1891 — Сергей Пионтковский, 
 1892 — Марина Цветаева, рус шагыйрәсе.
 1893 — Георгий Жирицкий, 
 1895 — Әхмәт Зогу,  Албания короле (1928-1939).
 1895 — Владимир Азин, 
 1900 — Сергей Жданов, 
 1902 — Евгения Давиденкова, 
 1904 — Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
 1906 — Зөһрә Бәйрәшева, 
 1907 — Полина Осипенко, 
 1911 — Марк Бернес, 
 1912 — Вера Кивалкина, 
 1912 — Федор Аристов, 
 1915 — Кузьма Турхан, 
 1918 — Геннадий Стефановский, беларус рәссамы, Әлмәт рәсем сәнгате мәктәбе директоры.
 1925 — Григорий Елманов, 
 1925 — Натан Басин, 
 1926 — Алексей Малышев, 
 1931 — Виктор Малков, 
 1935 — Раббани Шәрипов, 
 1936 — Герман Будников, 
 1940 — Наил Замов, математика галиме, профессор, Казан университетының элекке уку-укыту эшләре буенча проректор.
 1940 — Наил Сәхибуллин, татар галиме, астрофизик.
 1941 — Галина Мидзяева, 
 1942 — Дмитрий Кива, 
 1944 — Люция Абдуллаева, Ырынбур татар театры актрисасы, РФ атказанган артисты (1995).
 1946 — Марсель Галиев, татар язучысы.
 1946 — Рәшит Кучумов, нефть-газ геологиясе галиме, профессор.
 1948 — Атнер Хузангай, 
 1956 — Рәшит Нургалиев, 
 1960 — Александра Бужилова, 
 1960 — Рәшит Исмәгыйлев, 
 1970 — Мэтт Дэймон, (Matthew "Matt" Paige Damon), Америка актеры.
 1970 — Садыйк Хан, 2016 елдан Лондон мэры.
 1973 — Роберт Ильясов, 
 1974 — Зоран Заев, 
 1993 — Барбара Палвин, 
 1997 — Назим Бабаев,

1800 — Салават Юлаев (1754), башкорт шагыйре, каһарманы.
 1869 — Фрәңклин Пирс, 
 1919 — Алексей Садовен, 
 1924 — Луиза Рэйнер, 
 1933 — Борис Манаков, 
 1936 — Пётр Изергин, 
 1948 — Григорий Мухадзе, 
 1966 — Федор Быков, 
 1970 — Анатолий Лопырин, 
 1974 — Валентина Веригина, 
 1980 — Александр Михайлов, 
 1980 — Александр Сызганов, 
 1980 — Константин Смирнов, 
 1982 — Гайнан Әмири, язучы, фронтовик шагыйрь, тәрҗемәче.
 1987 — Матвей Пинский, 
 1991 — Мария Ланг, 
 1994 — Галимҗан Җиһаншин, авыл хуҗалыгы ширкәте җитәкчесе.
 1997 — Леонид Круль, 
 2003 — Зиннур Нурмөхәммәтов, татар җырчысы, җырлар авторы.
 2004 — Иван Авдеев, 
 2006 — Солтан Бикәев, 
 2020 — Миңнәхмәт Сәхапов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
8 октябрь
Марсель Галиев

Марсель Галиев — татар шагыйре, язучы, Г. Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты. Татарстанның халык язучысы. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Ул 1946 елның 8 октябрь көнендә Азнакай районы Балтач авылында туган. Үз районындагы татар урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт төзү–монтаж идарәсендә эшли. 1965-1968 елларда әрмедә хезмәт итә, анда кече авиабелгечләр хәзерли торган хәрби мәктәпне тәмамлый. 1969 елда Марсель Галиев Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә; 1974 елдан 1983 елга кадәр Татарстан Язучылар берләшмәсендә әдәбиятны пропагандалау бюросында әдәби хезмәткәр һәм «Казан утлары» журналы редакциясендә проза бүлеге редакторы булып эшли.

Марсель Галиев шигърият һәм проза жанрында иҗат итә. Матбугатта аның әсәрләре 70нче еллар башында күренә башлый. 1979 елда «Еллар чалымы» исеме белән мөстәкыйль шигырьләр җыентыгы, ә 1980 елда ике повестен эченә алган «Ул чакта» исемле проза китабы дөнья күрә. Аның әсәрләре, кагыйдә буларак, интеллектуаль укучыны күздә тотып языла һәм ассоциатив чагыштыруларга, яңача көтелмәгән образлы тәгъбирләргә бай булуы белән аерылып тора.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2014 ―Г. Державин исемендәге бөтенрусия әдәби премиясе 
 Шәйхи Маннур премиясе
 Габдулла Тукай исемендәге премия
 Гаяз Исхакый исемендәге премия
 2020 ― Гамил Афзал исемендәге әдәби премия

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татар электрон китапханәсе 
 Марсель Галиев шигырьләренә язылган җырлар
 

Татар язучылары
Татар шагыйрьләре
Тукай премиясе лауреатлары
Державин премиясе лауреатлары
Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Гамил Афзал премиясе лауреатлары
Халыкара йомырка көне

Халыкара йомырка көне – тавык йомыркасы белән эшләнгән барлык ризыкларны яратучыларның рәсми булмаган бәйрәме. Октябрь аеның икенче җомгасында билгеләнә.

Бәйрәм итү тарихы
1996 елда Венада җыелган International Egg Commission комиссиясе вәкилләре йомырка һәм аның белән эшләнгән ризыклар өчен аерым бәйрәм эшләргә уйлаганнар.

Моны да карагыз
 Халыкара шоколад көне.

Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Йомырка
Салават Юлаев

Салават Юлаев, Салават Юлай улы (, 1754 – 1800) – башкорт халкының милли батыры, шагыйрь, Емельян Пугачёвның көрәштәше, 1773 – 1775 еллардагы Крестьян сугышы җитәкчеләренең берсе.

Биография 
Салават Юлаев 1754 елның 16 июнендә Ырынбур губернасы, Уфа провинциясе, Шайтан-Кудәй вулысы, Тәкәй авылында туган. Тәкәй авылы 1775 елда яубасарлар тарафыннан яндырылган, хәзерге выкытта урыны Башкортстанның Салават районына туры килә. Атасы Юлай Азналин Шайтан-Кудәй вулысы старшинасы, халык арасында ихтирам яулаган, вакытына күрә алдынгы карашлы кеше була. Салават бала чагында ук туган телендә укырга һәм язарга өйрәнгән. Яшьтәшләре арасында әйдәүче буларак билгеле. Мәсәлән, Сим заводын беренче тапкыр, яшьтәшләре белән үсмер чагында үк туздыра һәм яндыра.

Хәтер 
 Салават районында,  авылы булган урында, Башкортстанның милли герое Салават Юлаевның туган җирендә, «Салауат ере» () тарихи-мәдәни комплексы корыла. Ул Янган-Тау геопаркы территориясендә урнаша. Комплекс ~4,5 гектар мәйданны били. Паркны төзү бәясе 115 миллион сум тәшкил итә. 2024 елның 16 июненә туристларны кабул итәр, дип күзаллана.

Шулай ук карагыз  

Салават җыены

Искәрмәләр

Чыганак 
 Башкорт Википедиясе

Сылтамалар 
 Салават Юлаев турында сайт (рус.)

Башкорт шәхесләре
Башкортстан тарихы
Пугачевчылар
1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы
Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Афро-Ауразия

Афро-Евразия, яки Афро-Авразия — коры җирнең иң зур кисәге, барлык кешелекнең 85% яшәгән суперконтинент. Сүәеш каналы белән Африка һәм Авразия кыйтгаларына аерыла. Авразия үз чиратында ике дөнья кисәгенә — Европа һәм Азиягә бүленә.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

География
Кыйтгалар
11 октябрь

11 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның унберенче көне. Ел ахырына 81 көн кала.



— Халыкара кыз бала көне (, )..

— Генерал Пуласкины искә алу көне ().
  — Хатын-кызлар көне (, ).
  — Баш күтәрү көне ().
  Панама — инкыйлаб көне.

Сексуаль азчылыклар (en) һәм аларны яклаучылар (en) — Үз сексуаль кемлегеннән качмыйча яшәү көне ().
 /  Башкортстан — Республика көне (, ).

  
 1138 — тарихта ин көчлеләрдән саналган бүгенге көнне  дәүләтенә кергән حلب Хәлеб шәһәрендә урын алган җир тетрәү 230 мең кеше гомерен өзә.
 1899 —  Трансвааль җөмһүрияте (урысча) һәм  Ирекле әфлисүн җөмһүрияте (урысча) белән килешә алмаулары нәтиҗәсендә Икенче инглиз-бур сугышын башлыйлар.
 1944 —  Тыва халык җөмһүрияте (урысча)  составына керә.
 1984 — ачык космоска беренче американ хатын-астронавт — Кәтрин Салливэн — чыга.
 1994 — долларга караганда сумның кинәт төшүе.

  
 
 1738 — Артур Филлип (Arthur Phillip'') инглиз адмиралы, беренче Австралия губернаторы.
 1884 — Фридрих Бергиус, 
 1885 — Фраңсуа Мориак, 
 1900 — Пётр Андреев, 
 1900 — Пётр Темерешев, 
 1900 — Яков Абрамов, 
 1909 — Авенир Софьин, 
 1915 — Александр Новиков, 
 1923 — Нина Мурахтина, 
 1933 — Евгений Аксёнов, 
 1936 — Геннадий Боровиков, 
 1936 — Закир Батраев, нәкышче рәссам.
 1937 — Илдус Хәйбуллин, 
 1944 — Ринат Жданов, 
 1948 — Роза Салихова, 
 1960 — Венера Шакирова, Камал театры актрисасы.
 1962 — Габделфәт Сафин, татар җырчысы.
 1966 — Сергей Моисеев, 
 1974 — Роман Рыкин, 
 1976 — Дамира Сәетова, 
 1979 — Дамир Фәттахов, 
 1980 — Рамил Гайзатуллин, табиб, оешма җитәкчесе.
 1986 — Александр Исламов, 
 1989 — Михаил Бәдәветдинов, 
 1990 — Северин Кифер, 
 1990 — Юлия Санина, 
 1993 — Дмитрий Незванкин,

1889 — Джеймс Прескотт Джоуль, инглиз физика галиме.
 1919 — Карл Адоль Гьеллеруп,
 1941 — Николай Крашенинников,
 1944 — Хәбибрахман Фәйзрахманов,
 1976 — Иван Сухов,
 1984 — Фуат Вәлиев, тарихчы.
 1987 — Петр Сокур, 
 1991 — Геннадий Маркиянов, 
 1992 — Васил Маликов, рәссам, сынчы.
 1994 — Якуп Колмый, башкорт язучысы, журналист.
 2000 — Мөҗип Вахитов, 
 2002 — Анастасия Тишина, 
 2006 — Азат Аббасов, татар опера җырчысы (тенор).
 2006 — Нәбилә Вәлитова, балет артисты, мөгаллим, балетмейстер.
 2007 — Шри Чинмой, 
 2010 — Виктор Позднов, 
 2010 — Миркасыйм Госманов, татар галиме, язучы, тарихчы.
 2013 — Анатолий Беркович, 
 2013 — Рәисә Сәйфуллина, 
 2015 — Нияз Мәҗитов, 
 2018 — Игорь Груднов, 
 2018 — Илдар Низамов, 
 2018 — Рифгать Әхмәтҗанов, тел белгече.
 2019 — Алексей Леонов, 
 2019 — Галина Софьина, 
 2020 — Илья Моисеев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
11 октябрь
2006 ел

Халыкара чүлләр елы (БМО).

Вакыйгалар 
 5 февраль — Иран президенты уранны баету эшен дәвам итәргә дигән әмер чыгара.
 10 февраль — Яр Чаллы картиналар галереясы филиал булудан туктап, мөстәкыйль (муниципаль) оешмага әверелә.
 26 февраль — Туриндагы XX кышкы Олимпия уеннары тәмамлана.
 19 март — өченче Беларус президентын сайлауларда Александр Лукашенко җиңү яулый.
 26 март — Украинада Югары Радага сайлаулар үтә.
 26 апрель — Казанда беренче тапкыр «Мин татарча сөйләшәм» акциясе уза.
 3 июнь — Монтенегро үз бәйсезлеген игълан итә.
 5 июнь — Сербия үз бәйсезлеген игълан итә (Сербия һәм Черногория дәүләт берлегеннән).
 9 июнь — Алманиядә футбол буенча дөнья беренчелеге ачыла.
 22 июнь — Австралия зообакчасында 175-яшьлек Гариетта ташбакасы үлә.
 12 июль — Израиль—Ливан сугышы башлана.
 24 август — Плутон Кояш системасының планетасы буларак саналудан туктый.
 9 октябрь — Төньяк Корея атом коралының беренче сынавы.
 10 октябрь — Вконтакте социаль челтәре эшли башлый.
 12 декабрь — Казакъстанның Җаек шәһәрендә Габдулла Тукай музее ачыла.
 30 декабрь — Сәддам Хөсәен җәзалап үтерелә.

Вафатлар 

 21 февраль — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
 28 февраль — Оуэн Чемберлен (), Америка физигы, атом коралын эшләүче.
 27 март — Станислав Лем, поляк язучысы, сатирик, фәлсәфәче.
 7 октябрь — Анна Политковская, рус журналисты, хокук яклаучы.
 11 октябрь — Азат Аббасов, татар опера җырчысы (тенор).
 4 ноябрь — Даян Әхмәт, театр һәм кино режиссеры (Эстония). 
 26 декабрь — Джеральд Форд, АКШ-ның 38-нче президенты.
 30 декабрь — Сәддам Хөсәен, элекке Гыйрак президенты, (җәзалап үтерелде) (1937 елда туган).

Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары 
 Рафаэль Мостафин, татар язучысы, галим («Өзелгән җыр эзеннән» китабы өчен).
 Марсель Галиев, татар язучысы, шагыйрь («Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен).
 Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь («Очсыз-кырыйсыз поезд», «Казан карлары» китаплары өчен).
 Рабит Батулла, татар язучысы («Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен).

Нобель премиясе лауреатлары 
 Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Мазер, Джордж Смут (АКШ).
 Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Роджер Корнберг (АКШ).
 Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Эндрю Файер, Крейг Мелло (АКШ).
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Орхан Памук (Төркия).
 Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Эдмунд Фелпс (АКШ).
 Тынычлык өчен Нобель премиясе — Мөхәммәт Юныс (Бангладеш), Grameen Bank.

Шулай ук карагыз 

Еллар
Азат Аббасов

Аза́т Зиннә́т улы Абба́сов (1925 елның 19 гыйнвары – 2006 елның 11 октябре) – татар опера җырчысы, тенор. ССРБ халык артисты (1977).

Биография 
1925 елның 19 гыйнварында Алабугада (Татарстан, Россия) туа.

Казан авиация техникумын тәмамлаганнан соң 1943 елда [Казан вертолет заводы]]нда конструктор булып эшли башлый. Гаилә дусты, композитор Салих Сәйдәшев, аның тавышын ишетеп, аңа җыр сәнгатенә өйрәнергә киңәш итә. 1944 елда П.Чайковский исемендәге Мәскәү консерваториясе каршындагы Милли опера студиясенә укырга керә. 1950 елда С.Н.Стрельцовның җыр классын бетергәннән соң Казанга кайта.

1950-1990 елларда - Казанда М. Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры солисты . Операның әйдәп баручы солистларының берсе буларак, театр спектакльләрендә йөздән артык партия башкарды. Рус һәм дөнья опера классикасы шедеврларында геройларның үзенчәлекле образлары галереясын булдырган. Җырчы иҗатында әйдәп баручы партияләрнең XX гасыр композиторлары операларында һәм оперетларында башкарылуы аерым урын алып тора. Җырчыга югары вокал культурасы, төгәл дикция хас иде.

Концертларда җырлады. Аның репертуарында С. Сәйдәшев әсәрләре, Р. Яхин романслары, М. Мозаффаров, Д. Фәйзи, А. Ключарев һ. б. җырлар.

Бөтенроссия театр җәмгыятенең Татар бүлеге идарәсе рәисе урынбасары, Бөтендөнья сәүдә оешмасы идарәсе әгъзасы була.

Азат Габбасов 2006 елның 11 октябрендә Казанда вафат була. Казанның Яңа Татар бистәсендә урнашкан татар зиратында җирләнгән.

Гаиләсе
 Өйләнгән булган, кызы бар.

Дәрәҗәләре
 ТАССРның атказанган артисты (1956)
 РСФСРның атказанган артисты (1957)
 РСФСРның халык артисты (1966)
 СССРның халык артисты (1977 )
 Татарстан АССР Дәүләт премиясе. Г. Тукай, 1971)
 Казанның Мактаулы гражданины (2005).

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Краткая биография.

Моны да карагыз 

Татар җырчылары
ССРБ халык артистлары
Татар опера җырчылары
Тенорлар
Габделфәт Сафин

Габделфәт Габдрахман улы Сафин ― татар җырчысы, Татарстанның халык артисты (2009), нәшриятче, «Акчарлак» газетасын гамәлгә куючы (2001 елның гыйнварыннан) һәм директоры.

Тормыш юлы 
Габделфәт Габдрахман улы Сафин 1962 елның 11 октябрендә Татарстан республикасы Арча районы Симетбаш авылында туа. Бөек шагыйрь Габдулла Тукай яшәгән һәм иҗат иткән Кырлайдан нибары биш чакрым ераклыкта гына аның туган авылы.

Кырлай урта мәктәбен тәмамлаганнан соң,  Габделфәт Сафин Казан төзүче–инженерлар институтына укырга керә. Аны тәмамлагач,  төзүче-инженер белгечлеге буенча биш  ел төзелештә эшли. Ләкин Габделфәт төзүче булмыйча, ә артист булып китә. «Ак күлмәгем» (И. Дәүләтшин муз., Ш. Җиһангирова сүз.) җыры аңа зур популярлык китерә. Аннан яңа җырлар, көтеп алынган әлбумнар, шау-шулы җырлар, зур исемнәр… Габделфәт Сафин 20 әлбум чыгара, 200дән артык җыр башкара, Татарстанда, Мәскәүдә, Санкт-Петербургда, Себердә, Пермьдә, Ижауда, Сарытауда, Йошкар-Олада, Башкортстан шәһәрләрендә, Чиләбедә, Екатиринбурда, Самарда һәм башка күп шәһәрләрдә концертлар бирә.

2001 елның 23 февралендә Татарстан республикасы Президенты указы нигезендә, Габделфәт Габдрахман улы Сафинга татар музыкаль-эстрада сәнгате өлкәсенә керткән өлеше өчен «Татарстанның атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә.

Габделфәт Сафин бүгенге көндә уңышлы эшләп килүче эшмәкәр дә. Менә инде берничә ел ул нәшрият эше белән шөгыльләнә. Аның шәхси «Акчарлак» газетасы Татарстанда иң күп укылучы милли газета булып санала.

Габделфәт Сафин хатыны Рузилә белән кызлары Әдилә һәм уллары Зөлфәтне тәрбияләп үстерәләр.

Еллар, еллар... 

 1980 – Г. Тукай исемендәге Кырлай урта мәктәбен тәмамлау;
 1987 – КТИИны тәмамлау;
 1988 – өйләнү;
 1992 – Габдулла Тукай ис. Татарстан дәүләт филармониясендә эшли башлау;
 1993 – «Ак күлмәгем» хиты;
 1993 – «Татар җыры-93» конкурсы дипломанты;
 1994 – «Габделфәт» иҗат берләшмәсе төзелә;
 2000 – «Татар җыры-2000» фестивалендә «Хыянәт» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
 2001 – «Татар җыры-2001» фестивалендә «Соңгы кыңгырау» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
 2001 – «Акчарлак» газетасы чыгара башлау;
 2002 – «Татар җыры-2002» фестивалендә «Япь-яшь чаклар» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
 2003 – «Татар җыры-2003» фестивалендә «Азалия» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
 2007 – «Акчарлак–Гармония» һәм «Созвездие-Йолдызлык» журналларын чыгара башлау.
 2009  – "Габделфәт" иҗат берләшмәсенең яңа офиска күчүе;
 2009 — Габделфәткә Татарстанның халык артисты исеме бирелү.
 2023 — «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― татар мәдәниятен саклауга һәм музыкаль сәнгатьне үстерүгә аерым өлеш керткән өчен

Искәрмәләр

Сылтамалар

 Белем.ру 
 Габделфәт Сафинның рәсми сайты

Шулай ук карагыз 

Татар җырчылары
Татарстанның халык артистлары
Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Иске Балтач (Актаныш районы)

Иске Балтач – Татарстан Республикасы Актаныш районында Шәбез елгасы буенда (Агыйделнең сул кушылдыгы) урнашкан авыл. 1989 елда 146 кеше, 1997 елда 135 кеше яши. Авылда бары татарлар гына яши. Авыл халкы "Әнәк" агрофирмасының "Чишмә-су" бүлекчәсендә эшли. 1732 елда барлыкка килә.

Тарихы 
Балтач (хәзер Иске Балтач) Гәрәй волосының (1866 елдан – Шәрип, аннан Такталачык волосының) Әҗәкүл түбәсе башкортлары авылы. Россия империясе законнарына ярашлы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына  исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр. 1762 елда анда 6 татар ир-аты теркәлә. 1795 елда Балтач түбәсенең 12 авылы арасында башкортлар сан буенча арттан 3нче урынны алып тора: 9 йортта 66 асаба башкорт яши.

1816 елда Балтачта 19 йортта 104 башкорт була. 1834 елда 18 йортта  163 башкорт яши. 1848 елда  32 йортта 183 асаба башкорт теркәлә. 1859 елда – 136 асаба башкорт. 1870 елда Иске Балтачта 40 йортта 490 типтәр була. Соңгы мәгълүмат төгәл түгел, чөнки 1848 елда типтәрләр 37 кеше генә булган. 1905 елда Иске Балтачта 78 йортта – 405 кеше,  1912 елда 82 йортта 451 асаба башкорт теркәлә.

1840 елда Кантон башлыгы ведомстволарында язылуынча, 161 башкорт 60 чирек көзге һәм 49 чирек язгы иген чәчкән; 1848 елда 32 йортта 106 ат, 62 сыер, 1 300 сарык, 115 кәҗә була.
1848, 1870 елларда – 3, XX гасыр башында 1 тегермән,  1 кибет, мәчет, 1870 елда Иске Балтачта мәчет каршында мәктәп тә исәпкә алына.

Атаклы кешеләре
 Фәйрүзә Мөслимова (1954―2021) — шагыйрә.

Искәрмәләр

Чыганак
 Татарский энциклопедический словарь. 1999
Аллаһ

Аллаһ (, шулай ук Аллаһ тәгалә, якын булган Алла, Ходай яки Тәңре төшенчәләре кулланыла) – Исламда югары илаһи зат.

Билгеләмә 
Ислам нигезе булган Тәүхид доктринасында, Аллаһ - бар галәмне һәм аның затларны яратучысы; бар нәрсәгә кодрәтле, Кыямәт көне хөкемдары булган бердән-бер илаһи көч дип билгеләнә. Кешеләр үз акыллары белән Аллаһның затын, табигатен аңларлык дәрәҗәдә түгел дип белдерелә.

Коръәндә

Әл-Ихлас сүрәсе 
Аллаһ турында болай әйтелә: 
<noinclude>

Тәрҗемәсе:
<noinclude>

Хәдисләрдә

Моны да карагыз 

Аллаһның 99 исеме
Тәүхид

Аллаһ
Ислам
Гакыйдә

Ислам теологиясе, яки гарәп теленнән алынмасы Гакыйдә (гар. عقيدة) — Ислам ышануларын билгеләүче Ислам гыйлемнәренең бер өлеше, Исламның тәгълиматы өйрәткәненчә иманга юл күрсәтә.

Сөнничелек

Сөнниләрнең гакыйдәсе иманның алты шартына нигезләнгән. Гакыйдәдә сөнниләрнең төп мәзһәбләре – Әбүл-Хәсән әл-Әшгари һәм Әбу Мансур әл-Матуриди имамнар исемнәре белән аталган Әшгарилек һәм Матуридилык дип санала. Шулай ук сәләфичелек гакыйдәсе таралган.

Сөнниләрнең төп ышанулары чагылган китап булып хәнәфи мәзһәбе галиме Әбу Җәгъфәр әт-Тахавинең (һ. 239-һ. 321) «Бәян әс-Сүннә уәл Җәмәга» («Гакыйдә Тахавия» исеме астында билгеле) китабы санала.

Гакыйдәнең бер мисалы 

«Әмәнтү би-л-Ләхи вә мәләикәти-һи вә-кутуби-һи вә-русулиһи вә-л-йәүми-л-ахири вә-би-л-кадари хәйриһи вә-шәрриһи мин Аллаһи тәгалә вә-л-бә`су бә`да-л-мәүти хаккун әшхәдү ән(л) ләә иләһә иллә-л-Лаһу вә-әшһәдү әннә Мүхаммәдән габдү-һү вә-расулү-һү»

Тәрҗемәсе:
- Иман китердем Аллаһка, аның Фәрештәләренә, Аның Китапларына, Аның Пәйгамбәрләренә, Кыямәт көненә, язмышның Аллаһ тәгаләдән икәнлегенә, яхшылыкның да яманлыкның да Аллаһтан килүенә, үлемнән соң кабат терелүнең дөреслегенә. Аллаһтан башка илаһ юклыгына һәм Мөхәммәд Аның рәсүле һәм колы икәнлегенә шәһадәтлек бирәм.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Шулай да карагыз  

 Дин белеме
 Теология

ИсламИслам төшенчәләре
12 октябрь

12 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның уникенче көне. Ел ахырына 80 көн кала.



— Испан теле көне ().

Колумб тарафыннан Американың беренче территорияләр ачылуы көне,  һәм бар Американың бар дәүләтләрендә төрле исемнәр астында билгеләнә:
  — Мәдәни күптөрлелеккә хөрмәт көне ().
  — Колумб көне (). 
  Багам утраулары — Ачылыш көне (). 
  — Америкалар көне (). 
 ,  — Җирле халыклар мәдәнияте көне ().
  — Милли бәйрәме көне ().
 ,  — Ике дөньяның танышуы көне (). 
  — Мәдәниятләр очрашуы көне (, ).  
 , ,  — Америка ачылышы көне ( яки ). 
  — Испан теллелек көне ().   
  — Балалар көне ().
  — Милли бердәмлек көне (, ).
  — бәйсезлек көне (, ).

— Ирекле фикер көне ().  
  — Санак иминлеге көне ().  
  Россия — Авыл хуҗалыгы һәм аның продуктларын сәнәгый эшкәртү тармагы хезмәткәрләре көне (), октябрь аеның икенче якшәмбесе билгеләнә.

1552 — Явыз Иван гәскәрләре озак камаудан соң Казан ханлыгы башкаласын Казанны яулап алалар.
 1884 — Испанлылар тарафыннан Җир шарының иң төньякта урнашкан шәһәр нигезләнде – Ушуайя.
 1999 — Җир шарының халык саны 6 миллиардны уза.

1705 — Эммануэль Эре, 
 1820 — Михаил Ляпунов, 
 1864 — Николай Фирсов, 
 1865 — Артур Һарден, 
 1871 — Федор Эрнст, 
 1889 — Альма Карлин, 
 1896 — Эуҗенио Монтале, 
 1898 — Имай Насыйри, язучы һәм журналист.
 1907 — Гуннар Ярринг, швед Төрки телләр белгече, Швеция дәүләт эшлеклесе.
 1910 — Мотыйк Әхмәдуллин, Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.
 1912 — Рәшит Саттаров, 
 1913 — Сергей Соколов, 
 1916 — Николай Козлов, 
 1921 — Равил Иманголов, 
 1923 — Александр Орлов, 
 1924 — Әлфия Ибраһимова, 
 1924 — Борис Аполлонов, 
 1928 — Түркән Акйол, 
 1930 — Алексей Блинов, 
 1930 — Габделхак Саматов, күренекле Ислам эшлеклесе.
 1937 — Александр Суздальцев, 
 1940 — Галина Стаханова, киноактриса.
 1941 — Гарифҗан Мөхәммәтшин, татар шагыйре.
 1942 — Рәмилә Ходайголова, 
 1944 — Илдус Илдарханов, татар журналисты.
 1946 — Евгений Щеголев, 
 1947 — Фидан Гафаров, артист, җырчы.
 1948 — Тәлгат Таҗетдин, мөфти.
 1949 — Равия Абдуллина, 
 1951 — Искәндәр Биктаһиров, җырчы.
 1954 — Владимир Алтухов, 
 1954 — Рәсиха Хәмидуллина, 
 1955 — Владимир Чиркин, 
 1957 — Владимир Дмитриев, 
 1959 — Наил Мәһдиев, 
 1960 — Алексей Кудрин, 2000-2011 елларда РФ финанс министры.
 1962 — Айрат Янчур улы Зарипов, 
 1968 — Нурия Сәләхова, 
 1968 — Хью Джекман, Австралия киносы һәм телеактеры, продюсер.
 1977 — Жасмин, 
 1981 — Дъор Фишер,

322 ел (б. э. к.) — Афиналар ораторы һәм сәясәтчесе Демосфен (Δημοσθένης), үз-үзенә кул сала.
 1694 — Мацуо Басё, япон шагыйре.
 1870 — Павел Бычков, 
 1921 — Филандер Чейз Нокс, 
 1924 — Анатоль Франс, француз язучысы, Нобель премиясе лауреаты.
 1925 — Павел Бычков, 
 1936 — Фелия Литвин, 
 1944 — Дәүләтгәрәй Ногманов, Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Гаскәренең танк взводы командиры.
 1944 — Зәкәрия Хөсәенов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре танк командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
 1965 — Пауль Һерман Мүллер, 
 1969 — Соня Хени, 
 1970 — Салих Вәлиев, 
 1971 — Дин Әчесон, 
 1993 — Фәрит Гыйльми, язучы.
 1998 — Миңсадыйк Гарипов, 
 2000 — Герман Балуев, 
 2019 — Рада Нигъмәтуллина, сынчы.





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
12 октябрь
Кыркаентүбә

Кыркаентүбә – Татарстан республикасының Актаныш районында урнашкан авыл. Агыйделнен кушылдыгы Шәбез елгасы буенда урнашкан. 1997 елда 118 кеше яши, тулысынча татарлар. Авыл халкы игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә.

Тарихы 
Минзәләдән 40 чакрым ераклыкта Шәбез елгасы каршында Енәй волостеның (1866 елдан - Байсар волосте) Канбар төбәсе авылы.

Кыркаентүбә яшәүчеләр саны турында 1795 ел мәгълүматларе юк. 1816 елда 3 йортта ир-ат җенесле 15 башкорт, 80 типтәр яши. 1834 елда 20 башкорт була. 1848 елда 4 йортта — 25 башкорт, 46 йортта — 212 типтәр, 1859 елда — хәрби дәрәждәдәге 171 кердәш, 1902 елда 94 йортта хәрби дәрәждәдәге 142 кердәш исәпкә алына. 1905 елда 93 йортта 550 кеше була; 1912 елда 541 кеше яши, барсы да типтәр дип языла.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Атаклы кешеләр
 Фидаил Мәҗитов, яшь язучы
 Васил Мәҗитов, Татарстанның атказанган терлекчесе
 Рая Зарипова, биология фәннәре кандидаты
 Солтанов Мифтах (1903-1939), Березнәк каласы төзелеше батыры, Ленин ордены кавалеры
 Ренат Мәҗитов, Почет Билгесе ордены иясе

Искәрмәләр

Чыганаклар