Морат Аджи

Морат Аджи, псевдоним, тулы исеме Морат Искәндәр улы Аджи (, 9 декабрь, 1944 ел, СССР, РСФСР, Мәскәү — 7 март, 2018 ел, шунда ук) — күренекле тарихчы, төрки дөньяны өйрәнүче, публицист һәм язучы. Гыйльми эшләре, нигездә, төрки халыклар тарихына багышланган. Алтайда барлыкка килгән дип фараз ителүче «Халыкларның Бөек күченеше» концепциясенең авторы.

Тормыш юлы

Фәнни эшчәнлеге башлану

Морат Аджиев (Морат Аджи) 1944 елның 9 декабрендә Мәскәүдә туган. 1964 елда ул Мәскәү дәүләт университетының география факультетына укырга керә, 1969 елда аны тәмамлый. Шул ук университетта аспирантурага кабул ителә. Аның кандидатлык диссертациясе Себерне икътисади-математик модельләштерү проблемасына багышланган («Моделирование и оптимизация процесса промышленного освоения Северо-Востока СССР с выбором индустриально-строительных опорных баз»). Фәнни җитәкчесе — профессор Василий Федот улы Борханов. Аспирантурадан соң, Аджиев СССР төсле металлургия министрлыгының икътисади фаразлау бүлегендә эшли. 1975 елдан ул Бөтенсоюз читтән торып укулы финанс-икътисад институтында () икътисади география буенча лекцияләр курсын укый, анда 15 ел эшли.

Бу чорда ул фәнни журналистика өлкәсендә актив эшли, телевизион тапшыруларда катнаша, фәнни командировкаларда күп вакыт үткәрә. Морад Аджиның кызыксынулар өлкәсе икътисад, физика, химия, медицина, тарих, театр, этнография, әдәбият һ. б. өлкәләрне үз эченә алган, ә аның икътисади, социаль һәм тарихи география өлкәсендәге эше ахыр чиктә Морад Аджида тарихка карата кызыксыну уятуга ярдәм иткән. 

1982 елда Мәскәүдә аның «Себер: XX гасыр» фәнни-популяр китабы басыла һәм ул аның тормышында мөһим этап була. Автор территориаль-җитештерү комплекслары һәм яңа территорияләрне үзләштерү белән бәйле демографик үзгәрешләр темасына мөрәҗәгать итә. Ул Себерне куп проблемалар: кешеләр, җитештерү, фәнни, мәдәни проблемаларның бер-берсе белән үрелеп бару үзәге буларак күрсәтә. Тик Себерне үзләштергәндә дәүләтнең тупас икътисади хаталары турында дөреслекне әйтеп, ул фирка органнарының ачуын китерә һәм «кара исемлек»ләрдә булып чыга . Хәзерге вакытта бу китап кайбер югары уку йортларының уку-укыту курсларының тәкъдим ителгән яки өстәмә әдәбият исемлегенә керә..

М. Аджи һәм аның китабы «торгынлык чоры» ахырына якынлашкан вакытта «кара исемлекләр»дә булып чыга. Бу чор тиздән яңа сәяси, икътисади һәм социаль сәясәт һәм тормыштагы тиз үзгәрешләргә бирешә. Бу чор Россия өчен генә түгел, бөтен Советлар Союзы өчен дә тынычсыз һәм катлаулы була. Мондый катлаулы шартларда М. Аджи үзенең тикшеренү һәм иҗади эшчәнлеген дәвам итә. Аңа докторлык диссертациясен якларга ирек бирмиләр. Илдә һәм чит илләрдә йөзләгән басмалары булуга карамастан, аны Журналистлар берлегенә кертмәгәннәр. Югары уку йортларында коррупция, идеологик басым аны 1989 елда институтта академия карьерасын тәмамларга мәҗбүр итә .

Морад Аджи күп еллар Советлар Союзының танылган фәнни-популяр һәм әдәби журналлары («Знание – сила» (Белем – көч), «Вокруг света» (Дөнья тирәли), «Новый мир» (Яңа дөнья)) белән хезмәттәшлек иткән. 1989 елда институттан китеп, танылган «Вокруг света» фәнни-популяр журналында фәнни мөхәррир булып эшли башлый. Журналист һәм тикшеренүче ролендә чыгыш ясап, Советлар Союзының «юкка чыккан» халыклары турында этнографик мәкаләләр яза. XX гасырның 90 еллары башында «кайнар» нокталарда катнаша, Кавказдагы хәрби хәрәкәтләр турында очерклар бастыра. Аның игътибарын ул үз очеркларында сөйли торган кече халыклар тарихы җәлеп итә. Үзенең туган халкы тарихы белән дә кызыксына башлый . 

Аны үз халкы тарихы мавыктырган, һәм бу тикшеренүләрнең яңа темасын ачкан чорда борылыш мизгеле була. Беренче мәкаләләренең берсе – кумыклар, икенчесе карачайлар турында. Ул чакта аңа «пантюркист» кушаматы беркетелә. Бу ярлык совет чорында башкача уйлаган (инакомыслие) кешеләргә беркетелгән .

Кем мин? Минем тамырларым нинди? Морад Аджи әлеге сораулардан узган кумыкларның беренче тикшеренүләрен башлый. Аларның тарихын XIX гасырдан, Кавказ яулап алынганнан бирле исәпләргә була. Совет чорындагы бу рәсми караш фикер алышырга тиеш түгел иде. Морат Аджи үз очеркларында ераграк вакытны тикшерә. Элек нәрсә булган? . « Мы – из рода половецкого!» (Без – кыпчак нәселеннән!) ул китап 1992 елда бу темага мәкаләләр сериясеннән соң чыга. Әлеге китапны бастырганнан соң, Аджины «өстән» күрсәтмә буенча журналдан чыгаралар. Чынлыкта журналист карьерасы да туктала. Аның өчен профессиональ язучы-тикшеренүче тормышы башлана. Хәзер ул Совет чорында яшәгән Аджиев фамилиясе урынына Аджи фамилиясе астында чыгыш ясый.

Халыкларның Бөек күченеше концепциясе һәм тюркология 
«Вокруг света» журналы редакциясеннән эштән киткәннән соң, Аджиев мөстәкыйль тикшеренүне дәвам итә. Ул  Дәште Кыпчак (Бөек Дала, Кыпчак даласы) илен тикшерә. .Ул 2000 елдан артык элек Алтайда туган «Халыкларның Бөек күченеше» турында гипотезаны белдерә. Ул күченүнең фаразланган этапларын карап чыга һәм аларны географик картада сынады. Аджиев Дәште Кыпчак иле Алтайдан күченү һәм яңа территорияләрне үзләштерү нәтиҗәсендә формалашкан дигән нәтиҗәгә килә. 1 меңъеллыкта Дәште Кыпчак территориясе Байкалдан Атлантикага кадәр сузылган һәм Себер һәм хәзерге Россия территориясенең шактый өлешен үз эченә алган. 

Тикшеренүләр нәтиҗәләрен Аджи 1994 елда «Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его» китабында бәян итә. Аджиев гипотезасы буенча, бу халыклар 2000 елдан артык элек Алтайдан Бөек күченешне башлап җибәргән һәм берничә гасыр дәвамында Евразия континентының дала зонасын әкренләп үзләштергән. Автор фикеренчә, Россия тарихы, "кабул ителгән фикергә каршы, бөтенләй IX гасырда түгел, ә күпкә алдарак башланган" . Аджиев борынгы төркиләрнең диненә – тәңречелеккә аерым игътибар бирә.
«Полынь Половецкого поля» Аджиевка билгеле булды.  2015 елда китапның 9 нчы басмасы дөнья күрде. Баку славян университетында «Тюркология» юнәлеше кысаларында «Тәрҗемәчелек проблемалары» фәнни-тикшеренү лабораториясе «Полынь Половецкого поля» китабын төрки телләр, әдәбият, тарих буенча иң яхшы әсәр дип тәрҗемә итте һәм нәшер итте. Тәрҗемәнең авторы - танылган тюрколог, лингвист профессор Тофик Гаджиев . Китап үзе Баку славян университетының педагогика факультетында студентлар тарафыннан өйрәнелә. 2001 елда Гази университеты  (бүген Анкара Хаҗи бәйрәм Вели университеты) профессоры Зейнеп Баглан Озер китапны төрек теленә тәрҗемә итә, ә 2019 елда китапның икенче басмасын (өстәмә һәм эшкәртелгән) тәрҗемә итә .  

Морад Аджи китаплары «Перестройка» вакытында киң аудиториягә чыга. Алар китап укучыларда зур кызыксыну уята. Морат Аджи үз эшендә Алтай һәм Себерне үзләштерү проблемаларына бәйле фәнни тәҗрибәдән файдаланган. Аның белемнәре борынгы Себердә урнашу проблемасын өйрәнүдә мөһим роль уйный. Шуның аркасында халыкларның Алтайдан Бөек күченеше концепциясе тирән фәнни нигезләнешкә ия булды. Фикерен түбәндәге китапларда тирәнәйтә һәм киңәйтә бара: «Европа. Тюрки. Великая Степь» (1998), «Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи» (1999), «Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой  Степи» (2001), «Тюрки и мир: сокровенная история» (2004), «Asia’s Europa» (2005), «Азиатская Европа» (2006), «Дыхание Армагеддона» (2006), «Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории» (2010), «Полынный мой путь» (2014), «Великая Степь. Приношение тюрка» (2014), «История тюрков. Такими знали нас» (2015), «Сага о Великой Степи» (2016) .  «Безнең Ватан – дала, ә бишек – Алтай», – дип раслый Морат Аджи. Автор эшендә Евразиянең сәяси, социаль, дини һәм этник тарихы, Алтайда төркиләр тормышы һәм аларның Евразия кыйтгасында урнашуы тасвирлана. Ул үз әсәрләрендә өйрәнелә торган темалар: Дәште Кыпчак, Себер, Алтай һәм тәңречелек.

2013 елда Мәскәүнең Татар мәдәни үзәгендә Аджиның тюркология өлкәсендәге эшчәнлегенә 20 ел тулуга багышланган очрашу узды.  Очрашу төрле милләт кешеләрен җыйды һәм «Бердәм илнең бердәм халкы» дигән девиз астында узды. Күп санлы чыгышларның төп темасы - авторга төрки халыклар мәдәниятен торгызу буенча хезмәтләре өчен рәхмәт сүзләре. 

2017 елда «Вестник тюркского мира» журналы дөнья күрә, аның барлык басмалары тикшеренүче һәм язучы Морат Искәндәр улы Аджиев (Мурад Аджи) эшчәнлегенә багышлана . Ул, Мәскәү дәүләт университеты география факультетын тәмамлаган, Себерне үзләштерү мәсьәләләре буенча диссертация яклаган, сайлаган темасына гомер буе тугъры калган. Шуның аркасында галим үз тикшеренүләрен дәвам итә алган. Халыкларның Бөек күченеше концепциясе шуның нәтиҗәсе булды.

2019 елда Аджиның «Святой Георгий и гунны» (Изге Георгий һәм Гуннар) дигән соңгы эше басыла. Автор бу китапны гомер буе язган. Аның изге Георгийга багышланган беренче басмалары чирек гасырдан артык гомерен багышлаган тикшеренүләрнең башы булды. Автор фикеренчә, Георгий гамәле Халыкларның Бөек күченеше бәйле вакыйгаларның географик һәм вакытлы координаталарына «туры килде». Нәтиҗәдә, Аджи көтелмәгән нәтиҗәләргә килә. Бу географик нәтиҗәләр. Аның фикеренчә, география, төгәл фән буларак, тарихи вакыйгаларга объектив карарга һәм сәясәттән арынырга мөмкинлек бирә. Тикшерүче аның эше дөньяга карашыбызны үзгәртер, дип өметләнә. Китап автор вафатыннан соң ук басылып чыккан. Ул кулъязма өстендә соңгы көнгә кадәр эшләгән . 

2018 елның 7 мартында Мәскәүдә 73 яшендә вафат. Мәскәүдә Дон зиратында җирләнгән.

Эшчәнлекне бәяләү 
М. Аджины танылган тикшерүче, Халыкларның Бөек күченеше концепциясе авторы, тюрколог итеп характерлап , белгечләр галим белеменең универсализмына игътибар итәләр: фәнни эшчәнлегендә ул тарих, география, икътисад, лингвистика, фольклор, этнография, теология һ.  б. таяна . Аның тарихи тикшеренүләргә комплекслы карашының мөһимлеге ассызыклана: аларда география аерым роль уйный . Белгечләр билгеләп үткәнчә, аның Халыкларның Бөек күченеше концепциясе  дөнья тарихына яңа яктан карарга мөмкинлек бирә. Ул дөнья фәнендә яңа сүз.

Белгечләр Аджиев исемен аерып күрсәтә: галим Бөек Даланы массакүләм күченү өчен уңайлы булган мегарегион буларак караган, «географик планда ул далалы ландшафтлы зонага караганда күпкә киңрәк булган». Аның Алтайда барлыкка килгән Халыкларның Бөек күчешен өйрәнүе борынгы һәм урта гасырлар локаль цивилизацияләрен формалаштыру проблемасына яңача карарга мөмкинлек бирә.

Аның китапларын төрле белгечлек галимнәре үз эшләрендә куллана. Бу – фәнни мәкаләләр , югары уку йортлары өчен монографияләр һәм уку әсбаплары . Рәсәй, Казахстан һәм Азәрбайҗандагы кайбер югары уку йортлары Аджиев китапларын тәкъдим ителгән һәм өстәмә әдәбият исемлегенә керттеләр. .

Бүгенге көндә төрле илләрдән килгән галимнәр Аджиевның ачышлары нигезендә эшләүне дәвам итә . Аның тикшеренүләре нәтиҗәсендә дөнья тарихы контекстында моңарчы каралмаган Тәңречелек темасына киң даирә галимнәр мөрәҗәгать итте  . Аджиевның бу мәсьәләдә позициясе кешелек тарихына яңача карарга мәҗбүр итә . 

Алтайда узган социологик сораштырулар күрсәткәнчә, яшьләр фикеренчә, Аджиев Алтай халыклары тарихына йогынты ясаган фигуралар арасына керә . Белгечләр аның эшләрен этнопедагогик белем бирү проблемаларын хәл итүдә мөһим роль уйный торган әсәрләргә карый .

Шул ук вакытта милләтчелек рухында көйләнгән авторларның Аджиев хезмәтен тискәре кабул итүе билгеләп үтелә . Алар омтыла дискредитировать галимне төрле ысуллар . Кайберәүләр, аның эшләре китап укучыга исәпләнгән, ул тарихны начар белә, диләр . Кайбер авторлар Аджиев эшләрен кабул итми 
һәм пантюркизм һәм милләтчелек куркынычы турында сөйли .
Белгечләр билгеләп үткәнчә, Аджиев турындагы тискәре сүзләрнең күбесе бер пунктка тупланган: ул тарихчы түгел . Белгечләр әйтүенчә, мондый белдерүләр икътисади һәм тарихи география кебек катлаулы белем өлкәләре белән бәйле фәнни тикшеренүләрнең үзенчәлекләрен аңламауны күрсәтә. Фәннең бу өлкәләрендә Аджиевның профессионализмы бәхәссез . Галим үзе әйтүенчә, «тәнкыйтьчеләре» география фәненең тикшеренүләре үзәгендә торуын аңламаганнар .

Тискәре фикерләр авторларының  берсе дә Аджиев адресына аның белән ачыктан-ачык бәхәскә кермәде . Алар «чит кешене» кыйнарга теләгәннәр  һәм бүтән кешеләрдән ярдәм сораганнар ...

Аджиев эшчәнлеге турында сөйләгәндә, авторлар аның актив иҗатын искә төшерәләр, тарихи хакыйкатьне ачыклауга һәм төрле буын укучыларның рухи тәрбиясенә өлеш кертүен ассызыклыйлар . 

Әдҗиевнең фәнни-популяр китаплары милли-мәдәни традицияләр белән танышуга һәм "читкә" милли-мәдәни кодларга ихтирамлы мөнәсәбәткә ярдәм итә . Аның концепциясенең яңа раслануы тикшеренүчеләрне аның нәтиҗәләренә җентеклерәк карарга мәҗбүр итә .

Төп хезмәтләре 
 Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь.— М.: «Мысль», 1998.
 Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи.— М.: ОАО «Типография „Новости“», 1999.
 Аджи М. Азиатская Европа.— М., 2006.
 Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд.— М., 2008.
 Аджи М. Без Вечного Синего Неба.— М., 2010.

Китаплары 
 http://www.adji.ru/books.html

Чыганаклар 
 http://www.adji.ru/about.html

Искәрмәләр 

Тарихчылар
Язучылар
Икътисад фәннәре кандидатлары
Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар