alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rayt bertuğannar

Wright'lar (tatar äyteleşe Rayt), amerikan uylap tabuçılar häm aviakonstruktorlar Wilbur (1867-1912) häm Orville (1871-1948) (äytelä WİL-bö, O-vil rayt) aviatsiä taríxına Wright bertuğannar (inglizçä Wright brothers) isemendä qalğannar. Dönyada berençe hawadan awırraq oçqıçnı qorılğan häm anıñ bortında oçağan keşelär bulalar.

Üz-üzene yaratıp, härwaqıt bergäläp eşlilär. Balaçaqta inde oçırğıçlar yaratuçı klubına kerälär. Ozaqlamıy Wright'lar oçırğıçları iñ yaxşı bulıp kilälär. Üzeneñ oçqıçların alar xätta başqa malaylarğa sata bağşlıylar. Bu waqıtlardan alar oçular belän qızıqsınalar.
Ä annan soñ yäş eşmäkärlär uylap tabuçılar bulıp kilälär. 13-yäşle Orville típograf stanogın yasap taşlıy, ä 17-yäşle Wilbur anı kamilläşterä. 1892. Ayırılmas bertuğannar típografiä xucaları, ä soñraq velosipäd ostaxanäse xucaları bulalar.
Berwaqıt alar Alman uylap tabuçı, planerlar tözüçe Otto Lilienthal üleme turında işetälär. İskitkeç, läkin bu häläkät Wright'larnı oçulardan ayırıla almıy. Üz planerlarda täcribälär ütkärep alar qurqınıç astında quyalar. Wright'lar vertikal plankadan toruçı qoyrıq belän horizontal yörtüne uylap tabalar. Annan soñ etärgeç ezläwenä küp köç quyalar. Küp köçe vintkä dä quyalar: vint teoriäse Jukovski tarafınnan distä yıldan soñ eşkärtelä.

1903. yılnıñ 17 dekäberendä Wright'larnıñ "Wrightflyer" aeroplanı hawağa berençe tapqır kütärelä. Bu oçu 59 sekund däwam itä.
Berençe oçuçılar şatlığın da, konkurentlar belän däğwalarnı da kiçerep, alar üz oçuçı maşina keşelekkä iñ zur büläklärdän berse bula ışanıp belälär.

1912. Wilbur Wright ülä. 36 yılğa ozınraq yäşägän Orville bu bu tirän borçıludan soñ ayaqqa basmıy. Abıysız ul oçqıçlarnı hiçber waqıtta tözmi.

Искәрмәләр 

Американнар
Очучылар
Уйлап табучылар
Baybaq köne

Baybaq köne (İnglizçä  Groundhog Day ) – Amerika Quşma Ştatlarda häm Kanadada xalıq bäyräme, yıl sayın 2 fevral könendä bäyräm itelä. Bu köndä önnärdän çığuçı baybaqlarnı küzätälär, alar eşläre buyınça kilüçe yazğa aldan äytü yasıylar. Ägär kön sürän bula, baybaq üz şäwläsen kürmi häm önnän tınıçlap çığa, şunnan ozaqlamıy qış beter dip äytälär. Kön yaqtı bulsa, baybaq şäwläsen kürä, häm, anı qurqınıp, öngä kire qayta. Şunnan tağın 6 atna qış bulır dip uylanıla. Amerika häm Kanadanıñ berniçä qalada meteorolog baybaqlarğa bağışlanğan fistivällär ütkärelälär, bu fistiväl'lär küp turist tarta.

Tarix 
Borınğı Rimda 2. Fevral'dä Kerpe Köne bäyräm itelgän. Uyatqan kerpe eşläre buyınça yazlarğa farazlar tözägännär. Könbatış Awrupada başqa Kelt häm German xalıqlarında baybaqlar yä ayularnı şundıy könnärdä (Qışqı Qoyaş Torınlığıdan soñ 40. kön) dä küzätkännär.
2. Fevräldä dä könbatış Xristiannar Candlemas Day bäyräm itälär. Başqa mäcüsi bäyrämnär kebek, xalıqta Baybaq köne Xristinalıqqa yaraqlaşqan, häm Amerikada Candlemas Day /Kendlmas Dey/ Baybaq köne kilep çıqtı. Amerikada şundıy Şotland äyteme bik tä populyar:  If Candlemas Day is bright and clear, there`ll be two winters in the year. ( Candlemas Day yaqtı häm çista bulsa, yılda ike qış bulır).
Bu bäyräm yolaları Pennsilvaniä'däge Punxsutawney qalasında barlıqqa kilgän. Berençe tapqır 2. Fevrälendä bäyräm itü 1887. yılda telgä alına, läkin Pennsilvania'däge Franklin and Marshall College qaramağında Holland Folklorı Üzägendä tabılğan yazmalar şulay dilär: 4. Febräl, 1841 - Morgantown, Berks County (Pennsylvania), kibetçe James Morris'neñ köndälegennän..."Ütkän Sişämbe, 2. kön, Candlemas day buldı, şundıy köndä, Almannarça, Baybaq qış yoqıdan uyatqaç, önnän çığa häm üz şäwläsen kürsä, ul qaytarğa omtıla häm tağın altı atna yoqlıy, läkin kön bolıtlı bulsa, ul qala, çönki hawa torışı yomşarırğa tieş."

Tanılğan baybaqlar 
AQŞta belän Kanadada iñ tanılğan 7 baybaq. Bolar Punxsutawney Phil, Wiarton Willie, Staten Island Chuck, Shubenacadie Sam, Balzac Billy, Jimmy the Groundhog häm General Beauregard Lee.

Puxsutawney Phil'e 
Punxsutawney (äytelä pak-sa-to-ni) baybağı - berençe räsmi meteorolog baybaq. Xalıq bäyräme 1887. yılda ütkärelä. Bu şähärneñ danı Baybaq köne filme (1993, Bill Murray baş rolendä) taralğan..

Wiarton Willie'se 
Kanadanıñ iñ bigele baybağı Ontario provinsiäsendäge Wiarton awılında yäşi. Anıñ isemenä bağışlanğan festvallär dä şulay uq ütkärelälär.

Staten Island Zooparkınnan Chuck 
New Yorknıñ räsmi meteorolog baybaq Staten utırawındağı zooparkında yäşi (Staten Island Zoo). Yıl sayın, 2. Feмräldä, 7 säğät 30 minutta şähär merı barında faraz birä. 1980. yıldan Chuck'nıñ farazlardan 80% çınğa aştı.

Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Kurów

Kurów – ul Polşanıñ könyaq-könçığışında awıl, Puławy belän Lublin arasında, Kurówka yılğasında urnaşqan. Lublin Voyevodalığınıñ Kurów gminasınıñ üzäge. 2005. yılda xalıq sanı 2811.

1431-1442. yıllar arsında awılğa şähär xoquqları birelä, Kurów säwdä üzäge bula. Anda tire häm kün manufakturalar eşlilär. 16. yözdä Kurów Kalvinizm üzäklärdän berse bula, 1660. yılğa qädär xalqınıñ küpçelege Arianizmgä äylänä.
1795.dä, Polşanı Bülüennän soñ, Kurów'nı Austriä basıp ala. 1809. yılda şähär Warşaw Kenäzlegenä kerä, annan soñ 1815. yılda Räsäygä buysınğan Polşa Patşalığına kerä. 1831.neñ Febrälendä, Nöyäber Fetnäse barışında, şähär tire-yağında Kurów suğışı kilep çığa, şundí suğışında Läxlär general Józef Dwernicki citäkçelegendä Urıslarnı tar-mar itälär. 1870. yılda, 
Ğínwar Fetnäsennän soñ Kurów şähär xoquqların yuğalta. 1918. yıldan qabat Polşanıñ öleşe.
İkençe Bötendönya Suğışı başında (Polşa Saqlanu Suğışı barışında), 1939.nıñ 9 sentäberendä Luftwaffe şähärne bik nıq bombağa tota. Başqa tsellärdän tış, Almannar sivil hospitalnı bombağa totıp betälär, bik küp keşene üterep. Basıp aludan soñ, şähärdä qol xezmäte lagere oyıştırıla. 1942. yılda Alnmannar getto oyışalar. Läkin totqınnar küpçelege qaçırğa omtılalar, häm uñışlı qaçuçı cirle urman partizannarğa (Armia Krajowa'ğa) quşılalar.

Míğmarlıq häykällärdän renaissance çirkäwe (1692. yılda yañartqan), Zbąski ıruğı qäberläre häm Santi Gucci sınnarı (1587) atap çığıp bula. Monnan tış, Kurów Polşa säyäsätçe general Voytsex Yaruzelskiy tuğan urını.

Galereya

İskärmälär

Tışqı sıltamalar 
Räsmi website 

Польша торак пунктлары
Gennadiy Ayği

Ayği Gennadiy Nikolay ulı (Çuaş tele Айхи Геннадий Николаевич; 1934 21. August - 2006 21. Febräl), Çuaş şäğire häm tärcemäçese.
Çuaşstannıñ Batır rayonınıñ Şaymorza (Çĕнял) awılında Lisin familiäsendä tua. 1953-1958. yıllarda Gorki isemendäge Mäskäw Ädäbiät İnstitutında belem ala. 1961-1971 Mayakovski muzeyenda eşli.
Berençe Çuaş telendä şiğerlär 1949 yildan yaza, 1958 yılda üz kitabin çığara. 1960. yıldan Urıs telendä şiğerlär yaza. Çuaş telenä küpläp Urıs häm Awrupa şiğriäten tärcemä itä. 1987 yılğa qädär Sovet Berlegendä Ayğí şiğerläre bastırılmasa da, şul uq waqıtta Ayğí şiğriäte Awrupa tellärenä tärcemä itelä häm böten dönyada dañga qazana.

Andrey Belí büläge laureatı (1987.)

Ulı Aleksey Ayğí tanılğan kompozitor.

Шулай ук карагыз 

ССРБ шагыйрьләре
Тәрҗемәчеләр
Чуаш шагыйрьләре
Рус телле шагыйрьләр
Россия шагыйрьләре
Mingrellär

Mingrellär, yä Megrellar (üzataması Margali) – Görcestanda (Gruziädä) xalıq, ilneñ könbatış rayonnarında yäşilär. Görcelärneñ ber subetnik törkeme sanlalar. Öydä Megrel telendä söyläşälär. Bu tel qayber oçraqlarda Görce telenä dip qarílar, läkin başqa Görce söylämnärennän ul bik nıq ayırıla (Görcedäge 7 kileş urınına 9 kileş). Bu tel räsmi bulmağan räweştä Görce älifbası qullana. Xäzerge Mingrellar Görceçä dä, Urısça da belälär, Abxazíadä yäşägännär Abxazça da söyläşä alalar. Típik Mingrel familiälär -ia (-iä), -aya, -ava, ua quşamçılarına betä (Jvania, Şengelaya, Eliava, Çkadua). Mingrel familiäläre Abxazlarda oçrílar.

Soñğı Urta Ğasırlarda Mingrellär Görce patşalarınnan autonomiä itep yäşägännär, üze Samegrelo kenäzlegen nigezlänep.Kenäzlegendä Dadiani näsele idarä itkän. 1803. yılda Samegrelo Räsäy İmperiäsenä (Kutaisi gubernasına) kerä, Mingrellär Aleksander I patşağa ant itälär. Dadianilarnı Räsäy aqsöyäklekkä quşalar (1857). 1918. yılda Mingrellar Görcestan Demokratik Cömhüriätenä kerä.

1920. yıllarda Sovetlar Berlegendä Mingrellar mädäni autonomiäne üsterälär (säyäsi autonomiä bulmağanda), Mingrel telendä gäzetlär bastırıp çığalar. Belem aluda häm ädäbiättä Görce teleneñ qullanışı däwam itä. 1950. yıllarda Mingrel Lavrenti Berianıñ säyäsi doşmannarı Mingrel Partiä eşlekleselärgä qarşı Mingrellär ğämäle çığaralar, ğämäl näticäsendä Mingrellär ayırım xalıq sanamílar, Mingrel telendä näşer itü tíıla. Stalin ülemennän soñ uzğan reabilitasiägä qaramastan Mingrel tele küxnä tele bulıp qala.

Görcestannıñ berençe präzidente Zviad Gamsaxurdia Mingrel buluı säbäple, bärep töşerelüdän soñ Mingrel başqalsına Zugdidigä qaça. Läkin Zviadistlar ciñelälär, şundí suğış Samergeloğa zían kiterä.

1990. yıllardağı Abxazíada bulğan etnosara konfliktlar näticäsendä Mingrelärneñ ber öleş häläk bula, köpçelege Abxazíadan Räsäygä häm Görcestanğa qaçalar.

Mingrellär sanı 200 000 dän 700 000 gä törlelänä, çönki küp Mingrel üzen Görce bulıp belderälär. Räsäydä  Mingrel millätennän100 keşe isäplänä.

Kürenekle Mingrellär

Lavrenti Beria
Zviad Gamsaxurdia
Georgi Danelia
Bulat Okudjava

Гөрҗистан халыклары
Atıp üterü

Atıp Üterü - üterü törläreneñ berse. Üläçäk keşegä atuçı qoral (mıltıq, avtomat, pistolet belän başına (sirägräk - başqa tän öleşenä) atıla.

Moña birle atıp üterü AQŞ, Qıtay, Törkiä, Törekmänstan häm başqa qayber illärdä qullanıla. Tatarstanda 1994 yıldan birle atıp üterü cazasını moratoriy (tıyu) salınğan.

Atıp üterelgän şäxeslär

Musa Cälil - Tatar yazuçısı häm şagire, Sovetlar Berlege häm Tatarstan qaharmanı. 1944. yılda Alman Plötzensee törmäsendä atılğan.

Lavrentiy Beriä - Räsäyneñ Sovet çorı säyäsätçeläreneñ berse, NKVD başı. 1956. yılda atılğan.

Nikolay Çauşesku - rumın diktatorı. 1989. yılda Rumın oppozisiäse tarafınnan uzdırılğan mäxkämä qararı buyınça xatını Yelena Çauşesku belän atılğan.

Үлем
Vakuum

Vakuum - matdädän buş qalğan fäza.

Texnikada atmosfer basımnan şaqtıy kim basımda bulğan gaz moxite tevnik vakuum dip atala.

λ - gaz molekuları irekle yögerü ozınlığı

d - moxitneñ zurlığı

 tübän vakuum
 urtaça vakuum
 yuğarı vakuum

Vakuumnı U-sıman torbanıñ ber qulına boxarlaşmawçı sıyıqça salıp, östen asqa äyländerep buldırırğa bula, berwaqıt atmosfer basımın da belü mömkin. Ğälämdäge vakum 10−14  Pa qädär citä. Keşe yasağan cíhazlarnıñ iñ yaxşılar 10−10 Pa ğına buldıra ala.

Texnik vakuum
Tışqı atmosfera basımınnan şaqtıy kim basımdağı gaz texnik vakuum dip atala. Şul xalättä molekulalar üzara bäreleşe tuqtala. Aldan buşanu - forvakuum dip atala.

Fizik vakuum

Kvant fizikasında kvant qırınıñ iñ tübän - töp energiä xaläte (nul' impuls, impuls momentı, bütän kvant sannarı belän) fizik vakuum dip atala.

Fizik vakuum buşlıqqa tiñ tügel. Tübän xalättäge qırda kvazikisäkçeklär bulırğa mömkin (virtual' yäki fononnar).

Fizik vakuum matdädän buşatılğan läkin qır belän tutırılğan fäza dip yörtelä. Bilgesezlek mäsläge buyınça fizik vakuumda härwaqıt virtual' kisäkçeklär tua häm yuqqa çığa: qırlarnıñ nul' tirbäneşläre baralar.

Yalğan vakuum

Qırnıñ kvant teoriäsendä lokäl minimumına turı kilüçe, läkin globäl minimum energiäsenä turı kilmi torğan xalät - yalğan vakuum dip atala. Bu xalät tik bilgelängän waqıt däwamında totrıqlı (metastabil), soñraq ul çın vakuum xalätenä tunnellänä ala.

Qayber teoriälär buyınça bügenge Ğäläm yalğan vakuumda tora häm çın vakuumğa tunnellänep, tarqala ala. Küzätelä torğan Ğäläm öçen metastabil vakuum yäşäw waqıtı 1058- 10241 yıl bäyälänä.

Ğälämneñ inflätsiäse teoriäse buyınça yalğan vakuum xalätennän Ğäläm barlıqqa kilgän häm küptörle metagalaktikalar kilep çıqqannar.

Eynşteyn vakuumı

Ğälämi fäza

Päräwäzdä 

 Vakuumlı qaplawçılar, Vakuumlı Kiptergeçlär yasawçı Ferri Vatt Ltd, Qazan.

Физика
Глобальләшү

Глобальләшү ( — шар сүзеннән алынган) —  

Фәнни-технологик прогресс аркасында барлыкка килгән глобальләшү чорында Җир йөзендәге төрле кешеләр төркемнәре арасында барлыкка килгән кәшефләр һәм башка төр мәдәни белемнең алдынгы үрнәкләре мәгълүмат технологияләре ярдәмендә тиз арада тарала. XX гасырның икенче яртысында социология фәненә глобаль авыл төшенчәсе барлыкка килә, Интернет, социаль челтәрләр һәм башка мәгълүмат технологияләре барлыкка киләчәге, нәтиҗәдә географик урнашуы һәм аралашу өчен кулланылган тел белән чикләнмәгән җәмгыятьләрнең барлыкка киләчәге фаразлана. Бүгенге көндә мәдәни күптөрлелек юкка чыгачагы, урынына глобаль космополит моно-мәдәният барлыкка киләчәге турында фикерләр киң таралган.

Сыйфатлама

Мәдәни үзгәрешләр 
 Халыкара мәдәни алмашуның үсүе
 Күпмәдәниятчелекның таралуы, төрле мәдәниятләргә ирешунең җиңеләюе, мәсәлән Голливуд фильмнары, татар теленең башка милләт кешеләре тарафыннан өйрәнелүе.
 Халыкара сәяхәт һәм туризмның үсүе.
 Илдән илгә күчү китеше микдарының үсүе.
 Аерым мәдәнияткә хас булган ашларның башка төбәкләрдә таралуы.
 Глобаль элемтә челтәрләрене һәм системнарының үсүе (кесә телефоны, иярчен телевидениесы, интернет, социаль челтәрләр).
 Милләт-ара никахларның (экзогамия) саны үсүе.
 Доминант телләргә күчүнең тизлеге артуы
 Ватандашлыкны алмаштыруларның киң таралулары һ.б.

Глобальләшү китергән мәдәни үзгәрешләрдән канәгәть булмаганнары, чишелеш буларак икътисади, сәяси, иҗтимагый һәм мәдәни мәсьәләләрдә үзирекле изоляция (en) һәм эндогамияне (берәр дин, милләт яки этнос вәкилләре арасындагы гына никахлар, en). тәкъдим итә, этник милләтчелек агымнарын яклый.

Шулай ук кара
 Антиглобализм хәрәкәте.

Әдәбият
 Российская социологическая энциклопедия.— M., 1998.— С. 95. 
Бузгалин А. Постиндустриальное общество // Вопросы философии.— 2002.— # 5. *Глобализация.— 1998.— # 5. 
Глобализация экономики.— 2001.— # 7. 
Глобальное управление.— 1998.— # 11. 
Степин В. Теоретическое знание.— M., 2000. 
Татары.—M., 2001. 
Уткин А. Богатые и бедные // Вопросы философии. 2001.— # 1.—С. 19. 
Хани P. Компоненты глобальной культуры // Глобальные социальные и политические перемены в мире (материалы российско-американского семинара.— M.,- 23—24 октября 1996).— M., 1997.

Искәрмәләр
Andorra la Vella

Andorra la Vella (yañğırışı: AndOrra la vElya, Katalan telennän tärcemäse - İske Andorra, тат. кир. Андорра-ла-Велья) (2004. xalıq sanı 22 035) Andorra Kenäzlege başqalası. Fransiä häm İspaniä arasında Könçığış Pirineylärdä urnaşa.  Andorra la Vella iseme şähär häm yanıdağı mäxällälärgä qarıy.

Berençel sänäğät – turizm. Keremnärneñ başqa möhim çığanağı – däwlätneñ salım ocmaxı (offshore) buluı. Cihaz häm brandie şärabı citeşterelä.

Cäğrafiä häm Klimat 
Andorra la Vella Andorranıñ Könyaq-Çığışında 42°30' Tonyaq, 1°30' Çığış noqtasında urnaşa (42.5, 1.5).  . Diñgez tigezlegennän 1409 m yuğarılıqta urnaşıp, , ul popular timerayaq kurortı bula. Qışlar salqın, cäylär cılı häm qorı bula (Ğinwarda urtaça temperatur -1 °C, iyül ayında – +20 °C ; yılda 808 mm yawım-töşem.

Demografiä häm Tellär 
Milli Andorralılar xalıqnıñ %33 genä täşkil itä, küpçelektä İspannar (%43) yäşi, tağı da Portugallar (%11) häm Fransızlar (%7)yäşi. Räsmi tel – Katalan Tele, İspança häm Fransuzça dä söyläşälär. Işanuçılarnıñ kübese Katoliklar. Urtaça ğömer ozınlığı bik yuğarı, 80 yıldan arta.

Mömkinlegeñ bulğanda Tarix, İqtisad häm Andorrağa qarağan başqa qızıq faktlarnı da Tatarçağa tärcemä itärgä tırış. Aldan räxmät. Wikipediänı tözüçelär.

Шәһәр
Evora Sezariya

— 1941 yılnıñ 27 avgust könendä Kabo Verde'neñ São Visente utırawındağı Mindelo port qalasında tuğan folklor cırçı xatın-qız. Cesaria "Yalanayaqlı diva" isemendä bilgele, çönki ul yarlı häm öysez watandaşlarğa solidarlığınnan säxnädä härwaqıt yalanayaqtan başqara.

Cesária Portugal fado janrınnan kilep çıqqan Kreol-Portugal telendä başqarala torğan morna isemle moñlı janr patşası, ul sentimental sağışılı häm moñlı xalıq cırların gitara, cavaquinho, skripka, akkordion häm klarnet akkompanementı belän qatnaştırıp cırlıy. Evora'nıñ Kabo Verde blüzı – ilneñ qatı häm ozın tarixı, izoläsiä häm qollıq tarixı turında, şulay uq ul emigratsiä turında – Kabo Verde xalqınnıñ öçtän ikese çit illärdä yäşi.

Evora'nıñ tawışı – melanxolik häm yağımlı, beraz qarlıqqan, ayırım süzlärenä basıp yasap Cesária'nıñ emosional täğbirene tapşıra. Xättä tamaşaçılar Évora'nıñ telen añlamıylar da, alarnı başqaruına ap-açıq xisläre tarta.

2004 yılda Afrikan cırçısı Zamança Dönya Muzıkasında İñ Yaxşı Album öçen Grammy bülägen ciñgän.

Diskografiä 
 La Diva aux pieds nus — 1988
 Distino di Belita — 1990
 Mar Azul — 1991
 Miss Perfumado — 1992
 Sodade, Les Plus Belles Mornas De Cesaria — 1994
 Cesaria — 1995
 Cabo Verde — 1997
 Cafe Atlantico — 1999
 São Vicente de Longe — 2001 
 Cesaria Evora Anthology — 2002
 Live in Paris (DVD) — 2002
 Voz D'amor — 2003
 Club Sodade — Cesaria Evora by... — 2003
 Live D'Amor (DVD) — 2004
 Rogamar — 2006

Tışqı link 
 Complete discography with tracks, some real audio files and lyrics
 French site about this queen
 The International Country of Cesaria Evora 

Җырчылар
Sabantuy

Saban tuyı, Sabantuy, Saban bäyräme) Tatar häm başqa İdel-Ural xalıqlarınıñ borınğıdan kilä torğan bäyräme.

Başta Saban tuyı yazğı çäçügä qädär, ber töbäk awılları çírat belän belän bäyräm itkännär. Aldan uq tradision sport yarışları – köräş, at çabışları öçen mäydan saylağannar, bäyräm uyınnarında häm yarışlarında qatnaşuçılarnı büläkläw öçen, sörän salıp, büläklär cíıp yörgännär. Saban tuyı aldınnan bala-çağanı qarğa botqası belän sılağannar; zíratlarda doğa qılğannar h. b.

XX ğasırdä Saban tuyı Tatar xalqınıñ ğomumi milli bäyrämenä äwerelä. Xäzerge zaman Saban tuyı ike borınğı bäyrämen – Saban tuyı belän Ciyınnı bergä quşıp, här cirdä yazğı çäçüdän soñ uzdırırla. Tatar Saban tuyı xäzer kürşedä yäşäwçe Udmurt, Mari, Çuaş, Başqort, Urıs häm Mordwa xalıqları qatnaşında ütä, Mäskäw, Pitırbur, Taşkent häm başqa Tatar diasporalı şähärlärdä, şulay uq qayber çit illärdä dä ütkärelä.

Saban tuyın  Bötendönya söyläm häm mätdi bulmağan mädäni miras isemlegenä 2007 yılda kertü uylanıla.

Татар мәдәнияте
Sen-Dye-de-Voj

Señ-Die-de-Voj (frantsuzça Saint-Dié-des-Vosges) - Frantsiä Cömhüriäte Lotaringiä töbäge Vogez departamentında urnaşqan şähär.

Cäğräfiä 

 Xalıq sanı – 22.569 keşe (1999)
 Mäydan : 46,15 km2
 Tiğizlıq : 486/km2

Taríx 
1507 yılda   Martin Waldseemüller  üz xaritasında berençe tapqır Amerika qıytğasın Amerigo Vespuççi istälegenä Amerika itep atağan (Universalis Cosmographia ).

Häykällär 

Qızıqlı häykällär:
 Muzeul Pierre-Noël
 Catedrala
 Biserica Saint-Martin 
 Usine Claude et Duval (Le Korbüzie miğmariäte)

Universität 
Institut universitaire de technologie (IUT) :
  Energetik 
  Texnologik 
 Sanaq beleme
 Totaşu

Saint-Dié-des-Vosges'da tuğan keşelär 

 Vautrin Lud (1448-1527)
 Jacques Augustin (1759-1832)
 Jules Ferry (1832-1893)
 Ferdinand Brunot (1860-1938)
 Fernand Baldensperger (1871-1958) 
 Ivan Goll (1891-1950)
 Jacques Brenner (1922-2001)

Sıltamalar
 Şähär 
 Universitäte 

Элзас-Шампан-Арден-Лотарингия шәһәрләре
Kelt tärese

Kelt tärese ul Xristian xaçınıñ ber töre, bu täre kiseşüendä alqa urnaşılğan. Kelt tärese Kelt Xristianlığına xas tamğa bula, läkin ul Xristianlıqtan elek bulğan çığanaqlardan kilä, ixtimal.

Çığanaqlar 
İrlandiä häm Britaniäneñ Kelt töbäklärendä ayırım basıp tora torğan vertikal tärelär – yä biyek tärelär – iñ kimendä 7 ğasır'da torğızılalar. Qayber tärelärdä runalar yazılğan. Saqlanıp qalğan biyek tärelär Kornwall häm Wels'tä, İona häm Hebrid utrawlarında, häm İrlandiäneñ küp urınnarında oçrıylar. Başqa tärelärne Kumbria häm Şotlandiä çiklärendä oçratıp bula, läkin alardan qayber Anglo-Sakson tärese traditsiälärendä yasalğan. İñ tanılğan Kelt täreläre - Meat öyäzendäge Kells'tägese häm Lout öyäzendäge Monasterboice'tagısı.

Täre belän alqanı totaştıruçı täre surätläre xristianlıqqa qädärge çorlarda da yış oçrıylar. Qoyaş tärese atalğan mäcüsi tärelärne Tönyaq-könçığış Awrupada (Borınğı Norvegiäle Odin täñreseneñ tamğası bularaq) häm Pireney yarımutrawında tabıp bula. Şundıy häykällärneñ Xristian xaçları belän bäyläneşe kürenmi. 
Şunısı da qızıq: täre İske İnglizçä rood bula. Zamança İnglizçädäge cross İske Norvegiälelärçä kross aşa Latinçanıñ crux, crucis süzennän kilä. Şulay itep, mäcüsi basqınnar Vikinglärneñ süze Xristian anglo-saksonnarnıñ töp tamğasına küçkän.

Säyäsi tamğa 

Kelt häm Qoyaş täreläreneñ mädäni assotsiatsiäläre - Xristianlıq, Könbatışlıq häm borınğı Aryannar yolaları arqasında şundıy tärelär, stilläşkän bulıp, 1960 yıllardan ultrauñnarnıñ tamğaları bulıp qalalar. Şundıy, nigezdä Fransiädäge, törkemnär şaqtıy tanılğan Occident häm GUD eçenä alalar.
Soñğı yıllarda Kelt tärese Aq tänle Millätçelek xäräkäte tarafınnan Aq tänle Awrupalılarınıñ tamğası bulıp qabul itelde. Şulay uq ul Öçençe Pozitsiä yä Katolik Millätçelege tarafdarı, radikal millätçeläre belän oxşatıla. Fransa, İtaliä häm başqa Awrupa illärendä bu yaña simbolizm tärelärneñ borınğı mäğnäsen qapladı.
Kelt tärelären Awrupanıñ keçe Kelt xalıqlarınıñ azatlıq köräşe oyışmaları belän dä bäyläp bula, mäsälän Breton millätçelege.

Аурупа мәдәнияте
Аурупа тарихы
Христианлык
Biznə krəstiənnəre quzğalışı

Biznä krästiännäre quzğalışı, Biznä fetnäse, 1861. yılğı krästiän reforması iğlan itelgännän soñ, şul yılnıñ aprel ayında Qazan gubernası krästiännäre quzğalışı.

Quzğalış üzäge – Spas öyäze Urıs Biznäse awılı. Baş kütärergä öndäwçe – Anton Sidorov. Krästiännär alpawıt cirlärendä eşlämäyäçäklären, ul cirlärne xalıqqa öläşergä taläp itülären belderälär. Mondıy taläplärgä yaqın-tirädäge 130lap awıldan 5 meñläp krästiän quşıla.

Baş kütärüne bastıru öçen general-mayor A.S. Apraksin citäkçelegendä xärbi köç qullanıla. Xalıqqa töbäp ut açalar, 350dän artığraq keşe yaralana, 57se häläk bula.

Monı da qara
 Kurtina çirkäwendäge panixida

Сылтамалар 
 Федоров В. А. Конец крепостничества в России: Документы, письма, мемуары, статьи. — М.: МГУ, 1994.
 Исидор (Тупикин), митр. Участие студентов Казанской духовной академии в панихиде по крестьянам с. Бездна // Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 2: История. История Русской Православной Церкви. — 2018. — № 82. — С. 23—36.

Әлифба буенча бәрелешләр
Татарстан тарихы
Русия бәрелешләре
Afanasiy Şçapov

Şçapov Afanasiy Prokopyeviç (Urısça: Щапов Афанасий Прокопьевич; 1831-1876), tarixçı.

İrkutskidän kilgäç, Qazan ruxanilär akademiäsendä belem ala (1852-1856). Annarı alma mater'endä (1856-1860) häm Qazan Universitätendä (1869-1861) uqıta. Biznä krästiännäre quzğalışına bağışlanğan Kurtina çirkäwe panixidasında qatnaşqanı öçen qulğa alına, uqıtu eşennän çitläşterelä (1861.) 1861-1864 yıllarda Sankt-Peterburgta; "Sovremennik" (Современник - Zamandaş), "Russkoye Slovo" (Русское Слово - Urıs Süze) h.b. jurnallar belän xezmättäşlek itä.

1864. yılda tuğan Buryat awılı Angağa (İrkutsk gubernasında) sörgengä ozatıla. Annarı İkrutsk şähärendä yäşi. Xezmätläre Seber tarixın, 17. yöz Zemstvo Soborları eşçänlegen häm Urıs Pravoslaviesendä iske din tarafdarı (staroverlar) tarixın yaqtırtuğa qarıy. 1866. yılda Turuxan yaqlarına etnografik ekspedisiäsendä qatnaşa.

1875. yılda tuberkulózdan ülä.

Тарихчылар
Татарстан тарихы
Jaganʻ

Jaganʻ /jaGAN'/ (Fransuzça häm Almança Sagan) ul Pülşä könbatışındağı qala. Xalıq sanı 26,665 keşe (2004), Jaganʻ öyäze başqalası.

1999. yıldan Lubuş Voivodlığında, ä başta (1975-1998) Zelöna Gora Voyıvodlığında urnaşqan Jaganʻ Sagan isemle qälğä urınında tora. Sagan feodal bilämäseneñ üzäge bula, elekke iäse Alberch von Wallenstein Utız Yıllı Suğışta ğäskär başlığı bula. Annan Sagan danlıqlı Lobkowitzlarğa, Bohemia ıruğına küçä. 1786. yılda Sagan bilämäse Peter Bironğa, Kurlândiä kenäzenä, ä annan Dorothea isemle qızına küçä. Dorothea ire, böyek Fransuz diplomatı Charles Maurice de Talleyrand-Périgord Jaganʻda otstavka yılların ütkärä. 1845. yılda Prussia patşası käğäze Dorothea'nı Sagan herzoginäse nulıp iğlan itä. Napoléon III bu titulnı Fransiädä taní, Doroteya ulı Luis kenäz häm duc de Sagan bulıp kilä. İkelätä titul, Fransuz ta, Pruss ta "duc de Sagan"-ğa İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında bitaraflıq saqlarğa bulışa: anıñ Château de Valençay bilämäsendä Fransiäneñ Alman okkupasiäse waqıtında Louvre xäzinäse saqlana.

İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında şähärdä az bilgele Nazi Alman Ştalag Luft III xärbi büläge tora.

İnternettä 
 Official town webpage
 Map from mapa.szukacz.pl
 "Le château de Sagan" (Fransuzça)
 "DEKORGRAF-Picture Postcard ZAGAN" 

Польша шәһәрләре
İttifaq âl-Möslimin

İttifaq âl-Möslimin (Möselmannar berlege), Räsäy İmperiäse Möselmannarınıñ liberal-demokratik yünäleşle säyäsi partiäse. 1906. yılda Berençe Bötenräsäy möselmannar qorıltayı qararı belän oyıştırıla. Programması: konstitusion parlament monarxiäse, demokratik ireklärne tanu, däwlät fondındağı cirlär belän alpawıtlardan mäcbüri sattırılğan cirlärne krästiännärgä bülep birü, barlıq din häm millätlärneñ däwlät aldında tigez xoxuqlılığı öçen köräşü, mäçet-mädräsä mölkätlären Möselmannarğa qaytarıp birüne taläp itü h.b.

Oyıştıruçıları: Ä. Äxtämev, Y. Aqçura, S. Alkin, İsmäğil Gasprinski, R. İbrahimov, Ğ. Tupçıbaşev, S. Canturin, Ä. Maqsudi h.b. Daimi eşläwçe Üzäk Komität häm Üzäk Büro saylana. Däwlät Dumalarında oyışqan Möselmannar fraksiäse eşenä yoğıntısı zur bula.

Firqä äğzaları Dumada Möselmannar mädäniäte häm mäğärife üseşenä tä'sire bulırday qanunnar täqdim itälär. Räsäy säyäsi oyışmaları arasında İttifaq âl-Möslimin Kadetlarğa yaqın mönäsäbättä tora. 1908. yılda partiä tarqaluın beldersä dä, urındağı (mäs., Qazandağı) büleklär eşçänleklären tuqtamílar.

Qazanda basılğan Äxbär, Qazan möxbire gäzetläre İttifaq âl-Möslimin yoğıntısında bula.

1906-1907. yıllarda firqäneñ 3 qorıltayı uzdırıla.

Şulay uq qarağız 
 Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq

İskärmälär 

Татарстан тарихы
Россия тарихы
Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Россия сәяси фиркаләре
Малмыж

Малмыж () — Киров өлкәсендә шәһәр (1780 елдан), Малмыж районы үзәге.

Халык саны — 8 265 кеше (2010).

География 
Малмыж Шушма елгасыың Нократ елгасына кушылу урыны янында, Кировтан 294 километр төньяктарак урнашкан.

Тарих 
1553 елга кадәр Казан ханлыгына буйсынган Малмыж кенәзлеге үзәге булып тора. Соңгы кенәз исеме — Полтыш.

1780—1929 елларда Вятка губернасының Малмыж өязе үзәге булып торган. 1929 елдан Малмыж районы үзәге.

Михаил Худяковның туган ягы. Малмыж районында гомумән татар авыллары күп - Салкын Чишмә, Смәел һәм башкалар. Таралып беткән татар авыллардан берсе — Алмаата.

Халык

Милли состав

Икътисад 
 Ремонтлау-механка заводы
 Спирт заводы
 Май заводы.

Моны да карагыз 
 Малмыж татар укытучылар семинариясе

Искәрмәләр 

Киров өлкәсе шәһәрләре
Киров өлкәсе район үзәкләре
Малмыж
Ritsa

Ritsa küle (Abxazça , Görciçä რიწა) ul Abxaziäneñ tönyaq öleşendä urnaşqan bozlıq-tektonik protsessları näticäsendä barlıqqa kilgän kül.

Ritsa tabiğäte 
Ritsa 950 m bieklegendä, Laşipsa yılğası üzänendä, Gagra sırtınnan könbatışqa. Mäydanı 1,49 k. km, ozınlığı 2,5 km, kiñlege 1,05 km, urtaça tiränlege 63 m, iñ tirän urınında 116 m.

Yañğır belän qar tuyına, su bieklegeneñ sezonlı üzgärep toruı 2–3 m. Yar ozınlığı 4,29 km. Urtaça su temperaturası 10 °C-dän artığraq (Yün-Öktäber), maksimum Avgustta 17,6 °C, minimum Ğínwarda -1,1 °C. Yawım-töşem 2000–2200 mm yılda. Qışlar qarlı, cäylär cılı. Külgä altı yılğa qoya. Ritsadan İupşara yılğası, Bzıb quşıldığı, ağıp çığa. Bu Qawqaz tawlarındağı matur kül qatnaş tawlı urmannar häm subalpik bolınnar qamap alalar. Kül qamalğan tawlar bieklege 2200 – 3500 m.

Ritsa tirä-yağında 70 meterle Nordmann naratı oçrí. Kül tönyağında Avadhara kurortı urnaşqan. Ritsada kerkä (forel) häm ala balıq (sig) kön kürälär.

Rits yanında Keçe Ritsa küle (0,2 k. km) urnaşqan.

Soñğı yıllar 
Külne saqlanu öçen 1930. yılda Ritsa Tabiğät Tıyulığı (16 289 ha.) oyıştırıla. 1936. yılda Qara Dingezdän yul tözelä.

Ritsda İosif Stalinnıñ daçalarınnan berse urnaşqan.
Sovet çorında Ritsa möhim turistik obyékt bulıp kilä. Kül yarlarında hotellär tözelä, kül buylap paroxod yöri.

Görce-Abxaz Suğışı näticäsendä turistik infrastruktura yuqqa çığa, läkin xäzer dä siräk ekskursion törkemnär Ritsanı kürärgä baralar.

Ritsağa bağılşlanğan riwayätlär

Ritsa çığışı 
Borın-borınğí zamannarda bu urında yılğa ağan, ä üzän kötüleklärendä matur Ritsa isemle qız kötü kötkän. Ritsanıñ öç abísı Agepsta, Atsetuka häm Pşegişxa köndez tawlarğa awğa yörgännär, ä kiçen uçağına qaytıp, cırlağan.

Ber kön bertuğannar awğa bik yıraq tawlarğa kitkän. Ritsa, alarnı sağınıp, yulğa kürgän häm cır cırlağan. Bu cırnı yulbasarlar Gega häm İupşara işetkän häm Ritsanı urlarğa bulğan. İupşara Ritsanı totıp alğa häm çabıp kitkän, Gega anı qaplağan. Ritsanıñ bulışqa çaqırunı bertuğannar işetkän. Pşegişxa qılıçnı ırğıtıp cibärgän, läkin ul tidermägän häm qılıç yılğanı yabğan. Su üzänne basqan häm külgä äyländergän. Şundí uq waqıtta Ritsa yulbasar qullarınnan azat itkän, läkin ayaqqa basıp torıp almíça, külgä töşkän. Böten köçtän tırışqan da, bertuğannar Ritsanı qotqarıp almağan. Pşegişxa İupşaranı eläktergän häm anı suğa ırğıtqan. Läkin Ritsa suları anı qabul itelmägän häm diñgezgä alıp kitkän. Gega anı qotqarırğa tırışıp, İupşara artınnan yögerep kitkän, läkin ireşmägän.

Qayğıdan Agepsta, Atsetuka häm Pşegişxa biek tawlarğa äylängän. Alar xäzer dä toralar, Ritsanıñ tınıçlığı saqlanalar.

Saw bul, Watan! 
1930. yıllarda, Stalin daçası tözeleşe waqıtında soldatlar biek serpantin yul buylap tözü materialları taşqannar. Ber kön ber yök maşina berniçä yöz meter biekle serpantin yuldan ıçqındırğan. Maşina oçqanda yörtüçe soldat "Saw bul, Watan!" ("Прощай, Родина!") qıçqırğan. Şul waqıttan bu urınnı "Saw bul, Watan!" dip atílar.

Päräwäzdä 
 "Saw bul, Watan!" urınınnan küreneş
 Birding-georgia.com 
 Georgian Geoinformation Centre
 Räsemnär 
 Räsemnär 

Әлифба буенча күлләр
Абхазия күлләре
Tatar Entsiklopediä Süzlege

Tatar entsiklopediä süzlege (TES) - Tatar telendä tatar xalqı häm Tatarstannıñ borınğı zamannarınnan alıp bezneñ könnärgä qädärge tarixın häm yäşäyeşen yaqtırtqan berençe fänni universal basma. Süzlekkä 17 000-gä yaqın mäqälä kerde. Süzlek 2002 yılda kön kürde.

Baş möxärrire Mansur Xäsänov, cawaplı möxärrir Gömär Sabircanov.

Татарча энциклопедияләр
Татарча сүзлекләр
Лев Хрщонович

Лев Казимир улы Хрщонович () — поляк милләтеннән булган Казан архитекторы. Минск архитекторы Казимир Хрщонович гаиләсеннән туа. 1859 елда Санкт-Петербург Төзүчеләр мәктәбен тәмамлап, Казанга җибәрелә. 1874—1882 елларда Казан губернасы архитекторы, 1883—1907 елларда Казан губернасы баш инженеры. Архитектурада эклектика юнәлеше тарафдары.

Хрщонович проектлары белән Казанда кирха, Болак аркылы таш күпер төзү (1907) һәм католик чиркәве бинасын үзгәртеп кору (1907) эшләре башкарыла.

Сылтамалар 
 Генеалогик база 

Казан архитекторлары
Katovitse

Katovitse (; ka-TO-vi-tse; poläkçä Katowice, çexçä: Katovice, almança: Kattowitz) ul Pülşänıñ Yuğarı Sileziä töbägendä şähär. Şähär Klodnitsa belän Rava yılğalarında tora.

Katovitse 1999 yıldan Sileziä Voyevodalığınıñ başqalası, elegräk ul Katovitse Voyevodlığınıñ üzäge buldı. Katovitse Yuğarı Sileziä İndustrial Rayonınıñ töp şähäre. Xalıq sanı 321,163, ä aglomerasiädä  3487000 (2004).

Tarix 

Katovitse töbäge elektän Silezlär yäşilär. Berençe monarxiä Läx Piast näsele nigezli, soñraq Habsburg näselenä küçä. Şähär XIX yözdä nigez salına, şundıy waqıtta bu cir Prussiä Patşalığı astında bula. Katovitse şähär xoquqı 1865 yılda ala. Almannar, silezlär, läxlär häm yähüdlär yäşägän şähär Sileziä Fetnäläre (1918-1921) näticäsendä İkençe Läx Cömhüriätenä kerä. Berençe Bötendönya Suğışınnan soñ Alman şähäre Kattowitz autonomiä saqlanıp Pülşägä birelä.
 
Kürşe tawlarda taşkümer yatmaları çığaru arqasında şähär çäçäk itä. İndustrial Revolyutsiä waqıtında şähärdä şaxtalar häm qorıç sänäğäte alğa kitä, şähär üsä.

1953-1956 yıllarda Pülşä kommunistları şähär isemen İosif Stalin xörmätenä Stalinogrud'qa almaştıra. İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ industrial üseş ekologiägä zur zıyan kiterä, läkin post-kommunist xäkimiät säyäsäte näticäsendä ekologiä elekkä xälenä qayta.

Rayonnar

Katovitsedan kürenekle şäxeslär 

 Hans Bellmer, surrealist fotograf
 Henrık Broder, jurnalist
 Mariä Göppert-Mayer
 Kurt Goldşteyn, neurolog
 Henrık Guretski klassik muzıkası kompozitorı
 Voytsex Kilar klassik häm film muzıkası kompozitorı
 Yejı Kukuçka 
 Kazimir Kuts 
 Frants Leopold Noymann 
 Hans Saxs

İnternettä 

 Katovitse Şähär Şurası
 Katovitse Kommersiä Web-säxifäse
 Katovitse, Sileziä
 Katovitse/Kattowitz Míğmarlıq xarítası 
 Katovitse webkamerası
 Katovitse qunaqxanäse
 Katovitse tramwayı

Польша шәһәрләре
İQTElif



Kereş süz 

İQTElif (ASCII'dä: IQTElif), İdel-Ural-Qırım Tatar Älifbası ğibäräseneñ qısqartması. Ul, Idel-Ural (Qazan) Tatarçası öçen fonetik we pragmatik qaraş noqtalarınnan iñ optimale, Qırım Tatarçası we başqa qärdäş tellärebez belen oxşaş imläne tä'min itkän Latin nigezle älifba. 

Aa   Bb   Cc   Çç   Dd   Ee   Ff   Gg   Ğğ   Hh   Iı   İi   ee   Jj   Kk   Ll   Mm   Nn   Ññ   Oo   Öö   Pp   Qq   Rr   Ss   Şş   Tt   Uu   Üü   Vv   Ww   Xx   Yy   Zz

Tayanıçlar 
Bu älifba tübändäge ğömumi yünäleşlärgä tayanğan:
Latin älifbasınıñ mömkin bulğança konventsional bilgelärne qullanu kiräk;
Anıñ, telneñ fonetik üzençäleklären, bälki pragmatik qaraşlarğa buysınıp qına, döres çağıldıru kiräk;
Latin nigezle Tatar älifbasınıñ, telgä tabiği bularaq xas bulğan başqa başlıça Törki tellärgä yaqınlıq üzençälegen maksimal däräcädä çağıldıru kiräk.

Äyteleş 

Könbatış alınmalardağı Ee xärefläre İQTElif'te saqlana, çönki alar Tatarçada İQTElif'täge ee awazınnan başqa ber awaznı bilgeli, ki bu awaz 20nçe ğasırdağı älifba üzgertülärdä säyäsi säbäplär belän Ee bularaq terkälde. Mäsälän: modemnärebezneñ.

İQTElif'tege EE wä ee awazları Tatarça'da iñ yış qullanılğan suzıqlar wä şuña kürä alarnı bilgelägän xäreflär böyek ähämiyätkä iyä.

Qanun-tışı itelgän Latin älifbasınnan ayırmalar 

Bu älifbada Tatarstan xakimiyäte tarafınnan räsmi iteläçäk älifbadan ayırmalı berniäe xäref bar:

Bu, konvensional xäreflärne qullanu yünäleşen çağıldıra.

Başlıça Törki tellär belän tabiği bularaq bar bulğan ezleklelekneñ çağıldırıluwı 
Tä'min itelgän ezleklelekneñ däräcäse berniçä ğadi ğibaräne kürsätkän tübändäge cädwällärdä kürenä ala. Ğibarälärneñ mäğnäsezlege kürsätmäle yoğıntığa qomaçawlamıy. 

 Äle qabul itelüe kiräk bulğan kiläçäk räsmi Latin älifbalarınıñ bik möxtämäl farazları.

Tışqı alqalar
 İñglizçe-Tatarça-Törkçe Öyrenmelek 
 Tatarça İnternet Gizüçese: Firefox 

Татар теле
Татар әлифбасы
Ústí atuı

Ústí atuı, Ústí ütereşe (Çexça: Ústecký masakr) ul suğıştan soñğı Çexoslovakiädä Ústí nad Labem şähärendä (Almança:  Aussig an der Elbe) sivil almannarnı Lynch'çä ütereşe. Faciğa 1945 yılnıñ 31 iyüldä bulğan.

31 iyüldä, 15:30-da Ústí nad Labem'neñ Krásné Březno rayonında yaña Daimler-benz DB 605 oçqıç etärgeçläre saqlanğan xärbi keläte şartlıy. 27 keşe hälâk bula, yözlär yaralanğan. Şartlatuda cirle Sudet almannarın ğäyeplilär.

Çex ğäskärlär ciñdä N xärefe bulğan keşelärne (dimäk Němcy - Almannar) üzär mäydanğa häm Laba aşa küpergä quıp ciyalar. Keşelärne atıp häm batırıp üterälär. 80-100 alman üterelä (tik 43 ülem raslanğan). Bu sannar Vladimir Kaiser xezmätendä bilgelängän, ä başqa çığanaqlarça 200-400 yä 600-700 keşe üterelgän. Berniqädär Sudet Almannar äytkänçä berniçä meñ ir üterelä. 1 avgustta Ústíğa general Ludvík Svoboda citäkçelegendä komissiä cibärelä. Şartlaw säbäben açıqlamıyça alman sabotajçılarğa - wehwolflarğa - awdaralar.

Mäyetläreneñ ber öleşen Elbada batırtalar, ä qalğannarnı elekke Terezin (Theresienstadt) konslagere krematoriendä yandıralar. 
Ütereşlärdä cirle Cexloar qatnaşmadılar, üterüçelärneñ küpçelege Revolütsion Gvardiädän buldı. Çexlar uylawınça, ütereştä Sovet soldatları da qatnaştı, läkin dälillär yuq.

Şartlatu häm ütereş Çexoslovakiädän Almannarnı sörü öçen sıltawı xäzmät itä (Beneš dekretlären qara). 1989 yılğa qädärge Çexoslovakiädä bu tema yabıq bula, Çexlar küpçelegenä açıq tügel. Xäzer dä çexlar arasında bu tema populär tügel. Bärxet İnqilabıdan soñ şähär arxivçı Vladimir Kaiser räsmi bulmağan tikşerü ütkärä. Bu tikşerüdän kelätne çex soldatı Bedřich Pokorný şartlattı, almannarğa açu tudıru öçen yä çexoslovak armiäsenä başqa etärgeçlär satu öçen konkurent citeşterüçelär bu soldatnı satıp aldı. Ämma publitsist Jiří Loewy fikerençä, Kaiser bunı üze uylap çığardı.
Чехия тарихыИкенче бөтендөнья сугышы

Monı da qara
Sudetland
Curcevdan

Đurđevdan, Djurdjevdan (Serbça:: Ђурђевдан) ul Serb dini bäyräme, Yulian kalendare buyınça 23 apreldä, ä bez qullana torğan Gregorian kalendare buyınça 6 mayda bäyräm itelä. Đurđevdan ul Đorđe köne, İzge Georgi köne digän süz. Ortodoks Xristinalığında İzge Georgine ayıruça olılıylar. Xristian mífologiä buyınça ul iman öçen ülgän, ä ikonalarda bu izge ajdahanı üterüçe sıbay keşe bulıp sürätlänä. Đurđevdan Balkannarda yaz başı belän bäylilär. Đurđevdan'nı barlıq Serblar bäyräm itälär, ayıruça Serbiä, Montenegro häm Republika Srpska'da. Serbça İzge Georgi Sveti Đorđi bula (Kirillçä: Свети Ђорђе).

Möselmannarda 
Đurđevdan'nı Xristiannar genä tügel, Möselmannar da bäyräm itälär: Kosovo tönyağındağı Gora töbägennän anı Gorani xalqı bäyräm itälär. Gorani ul Möslim Slavän xalqı, Könçığış Xristianlığınnan İslamğa XVIII ğasırda küçkännär, läkin berniçä yolalarnı saqla alğannar. Gorani bäyräm mäydanı Globočica awılın yanında urnaşalar.

Çigännärdä 
Đurđevdan'nı, yä Çigänçe Ederlezi bäyrämen elekke Yugoslaviädäge Çigännär, Möslimnär dä, Xristiannarda bäyräm itälär. Çigännärdä dä bu bäyrämne yaznıñ qaytuı belän bäylilär, yılnıñ töp bäyrämnärdän berse dip sanala. Ğädättä, Ederlezidä Çigännär yaznı çaqırıp, öylärenne çäçäklär yä çäçäk atqan botaqlar belän bizäklilär. Başqa yolalardan çäçäkle vanna kerälrä, çirkäw qoyınnan qullar yualar, öy estinälären su belen yualar. Bäyräm tabınına bärän qızdıralar, muzıka tıñlílar.

Katoliklarda 
Xorvatiädä Đurđevdan'nıñ Katolik analogı, 23 aprelendä bäyräm itelä häm Jurjevo (Đurđevo) atala. Bu İzge Georgigä (Xorvatça Sveti Juraj) bağışlanğan bäyräm nigezdä Xorvatiäneñ tönyağında, Zagreb öyäzendä bäyräm itälär. Walpurgius Tönendä kebek uçaqlar salalar.

Başqa 
Ðurđevdan ul da Bijelo Dugme törkeme başqaruında Ćiribiribela albumına 1988. yılda yazılğan populär cır.
Richi M feat İsa Ferrer başqaruında Ederlezi kompozisiäse 2000-yıllarda populärlıq qazanğan ide.

Şulay uq qarağız 
 Xıdırlez
 Dionis

Сербия мәдәнияте
Бәйрәмнәр
Mas Que Nada

"Mas que nada" ("Bolay Bulmí, İptäş", "Yä İnde" itep tärcemä itärgä bula.  İñ elek 1963. yılda Jorge Ben Jor tarafınnan yazılğan häm başqarılğan cır. Soñraq Brazilia cırçısı Sergio Mendes anı başqarıp mäşhür bulğan. Bu cır - Amerika Quşma Ştatlarında kiñ tanılğan häm yaratqan cırlarnıñ berse. The Black Eyed Peas törkeme Mas que nada cırın Sergio Mendes belän bergä 2006 yılda qabat çığardılar. Ul anıñ Timeless albomında bar.

Cır isemendä bulğan Brazil "Mas" /Maş/  süze qaywaqıt yalğış "Mais" süze belän butala. "Mais" - kübräk, ä "mas" ä, tik, läkin añlata. "Que" bäyläwçe kisäkçä bulıp torsa, "nada" bernärsä, hiçnärsä mäğnäsenä kilä. "Hiçnärsädän artıq", "Buş urın tügel" itep tärcemäse matur bulıp kürensä dä, yalğış bulıp qala. Çın mäğnäse portugal teleneñ ber sere qala inde.

Song information 
Bu cır bügen dä Sergio Mendes häm Jorge Ben Jor çığışlarında yış yañğırap alqışlar cía. Cırnıñ ber söreme Austin Powers macaraları filmında da yañğıradı.

Cır süzlären yaqınça bolay tärcemä itep bula:
Azat Abbasov

Abbasov Azat Zinnät ulı (1925-2006 11. Oktäber), cırçı (lirik-dramatik tenor). Sovetlar Berlegeneñ xalıq artistı (1977).

1925. yılda Alabuğada tua. Qazan Aviasiä Texnikumın tämamlap, Qazan Boralaq Zavodında konstruktor bulıp eşli. 1944. yılda ğäilä dustı Salix Säydäş kiñäş itkändä Mäskäw Konservatoriäsenä Tatar milli opera studiäsenä uqırğa kerä. Anı tämalağaç, 1950. yılda Qazanğa qayta. 1950--1990. yıllarda Tatar Opera häm Balet Teatrı solistı.

100-nän kübräk partiä başqarğan. Töp partiäläre: Cälil, Tüläk (Cälil, Tülär belän Susılu, Näcip Cihanov), Samat (Samat, Xösnulla Wäliulllin), Alfredo Gérmont (La traviata Giuseppe Verdi), Sergey (Katerina İzmaylova, Dmitri Şostakoviç).

Җырчылар
Salix Säydäş

Säydäş(ev) Salix Camaletdin ulı (1900-1954), kompozitor, dirijör. Tatarstan ASSRnıñ xalıq artistı (1951) häm atqazanğan sänğät eşleklese (1939). Tatar professional muzıkasına nigez saluçılarnıñ berse.

Opera, balet, muzıkal komediä, simfonik häm xor muzıkası, massa-könküreş häm estrada cırları kebek töp muzıkal janrlarnıñ üseşenä etergeç yasí. İcatında töp urınnı drama spektakellärenä (muzıkal drama äsärlärenä) yazılğan muzıka alıp tora, şul isäptän Kärim Tinçurinnıñ Zäñgär şäl (1926) häm Qandır buyı (1932), Taci Ğizzätneñ Nayomşik (1928) äsärläre. 1922-1948. yıllarda (bülenep) Tatar Akademiä Teatrınıñ muzıka bülege mödire häm dirijöre. Konsert eşçänlege alıp bara. 

1990. yıldan Qazanda muzéyı eşli. 2000. yılda Tatarstannıñ Däwlät Konsert Zalına Säyädäşev iseme birelä.

ССРБ композиторларыТатар композиторлары
Räşit Wahapov

Wahapov Räşit Wahap ulı (1908-1962), cırçı (tenor). TASSRnıñ xalıq artistı (1957). 1941-1962. yıllarda Tatar filharmoniäse solistı. Tatar xalıq cırların, Sälix Säydäşev, Cäwdät Fäyzi, Mansur Mozzafarov häm başqa kompozitorlarnıñ äsärlären başqaruçı.
Räşit Wahapov  Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Räşit Wahapov qabere

Җырчылар
Röstäm Yaxin

Yaxin Röstäm Möxämmätxaci ulı (1921-1993), kompozitor, pianist, Sovet Berlegeneñ xalıq artistı (1986). Töp äsärläre: fortepiano häm orkester öçen konsert (1950-1952), Fidai baletı (1987), fortepiano, eskripkä öçen äsärlär, 300dan artıq cır häm romans. Tatasrtan Cömhüriäteneñ Däwlät Hímnı autorı. TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1959).

ССРБ композиторлары
Татар композиторлары
Ğäziz Älmöxämmädev

Älmöxämmädev Ğäziz Salix ulı (1895-1938), cırçı (tenor), kompozitor. Xalıq cırçısı (1929). 1922-1929. yıllarda Qazanda yäşi. Berençe Tatar operaları Saniä, Eşçe (Vasili Vinogradov häm Soltan Ğäbäşi belän berlektä), vokal häm instrumental äsärlär autorı.

ССРБ композиторлары
Татар композиторлары
Җырчылар
Soltan Ğäbäşi

Ğäbäşi Soltan Xäsän ulı (Soltanäxmät Xäsänğata ulı) (1891-1942), kompozitor, muzıka belgeçe, xormeister. Berençe Tatar operaları Saniä, Eşçe (Ğäziz Älmöxämmädev häm Vasili Vinogradov belän berlektä), vokal häm instrumental äsärlär autorı, xalıq cırların eşkärtüçe. Tatar muzıka kulturasına bağışlanğan mäqäläläre belän dä tanıla.

Din ğälime Xäsänğata Ğäbäşi  ulı.
ССРБ композиторларыТатар композиторлары
Öräk

Öräk, Tatar häm başqa xalıqlar mífologiäsendä üterelgän keşeneñ ruxı-canı. Işanular buyınça, öräk keşe qanı qoyılğan yäisä üterelgän keşe kümelgän cirdä oçrí. Keşe qiäfätenä kerergä, bolıtqa yäki utlı öyermägä äwerelergä mömkin. Daimi räweştä üterüçene ezärlekläwe belän anı aqılınnan yazdıru däräcäsenä dä kiterep citkerüe ixtimal, imeş.

Татар мифологиясе
Cäwdät Fäyzi

Fäyzi (Fäyzullin) Cäwdät Xaris ulı (1910-1973), kompozitor, folklorçı. TASSR'nıñ xalıq artistı (1964), TASSR häm RSFSR'nıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1944, 1957). 1939-1941. yıllarda Tatar Akademiä Teatrınıñ muzıka bülege mödire häm dirijöre, 1944-1947, 1952-1957. yıllarda Tatar Filharmoniäse direktorı häm sänğät citäkçese. Töp äsärläre: Tapşırılmağan xatlar operası (1960), 4 muzıkal komediä (ş.i. Başmağım), 200dän artıq cır häm romans, xalıq cırların eşkärtülär. Milli muzıkal foklornı cíuçı, öyränüçe häm propagandalawçı. Tatar muzıka kulturasına qarağan mäqälälär, ädäbi äsärlär (piesalar, librettolar, xikäyälär, şiğerlär) autorı. TASSR'nıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1966).
Cäwdät Fäyzi  Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Cäwdät Fäyzi qabere

ССРБ композиторлары
Татар композиторлары
Mansur Mozaffarov

Mozaffarov Mansur Äxmät ulı (1902-1966), kompozitor, pädagog. Mahruy Mozaffariäneñ ulı. TASSRnıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1950), TASSRnıñ xalıq artistı (1964). Tatar professional muzıkasına nigez saluçılarnıñ berse. 1945. yıldan Qazan Konservatoriäsendä uqıta, 1949-1961. yıllarda kompozisiä kafedrası mödire. Töp äsärläre: Ğäliäbanu (1940), Zölxäbirä operaları (quyılmağan), simfoniä (1944), Ğabdulla Tuqay häm Mullanur Waxitov istälegenä bağışlanğan simfonik poemalar (1952, 1956), eskripkä häm orkester öçen 2 konsert (1959, 1962), vokal, instrumental äsärlär, xalıq cırları yazmaları häm eşkertüläre. TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1959).

ССРБ композиторларыТатар композиторлары
Bötentatar İctimaği Üzäge

Bötentatar İctimaği Üzäge (BTİÜ) — Tatar milli ictimaği-säyäsi oyışma.

Tarix 
Berençe oyıştıru qorıltayı 1989 yılnıñ fevrälendä Qazanda uzdırıla. Başta Tatar İctimaği Üzäge digän isem birelä. İkençe  qorıltayda (1991 yıl, fevral) cämğiätneñ programması häm nizamnamäse qabul itelä, 35 keşelek prezideumı saylana, iseme Bötensoyuz Tatar İctimaği Üzäge dip üzgärtelä. 1992 yıldan xäzerge isemendä. BTİÜne oyıştıruda başlap yörüçelär: M. Mölekev, İ Ämixanov, Fäwziä Bäyrämeva, Z. Zäynulin, R. Safin, F. Safiullin h.b.

Maqsat-programması 

 Tatarlarnıñ däwlätçelegen torğızu;
 Räsäy Federatsiäse häm başqa däwlätlär belän tiñ, tigez däwlätara mönäsäbätlär urnaştıru;
 Milli mädäniätneñ, telneñ üseşenä ireşü,
 Tatar telen çın däwlät tele itü,
 İslam dine eşçänlegen yañartıp cibärü, 
 Başqa töbäklärdä yäşäwçe Tatarlarnıñ milli-mädäni häm üzbilgelänü xoquqların ğämälgä aşıruda yärdän iteşü h.b.

Taşqın, Millät häm İzvestiya TOTs (TİÜ xäbärläre; Urısça: Известия ТОЦ) gäzetläre näşer itelä.

Citäkçe organnarı 

 Qorıltay;
 Ğäli Mäcles (qorıltaylar arasında);
 Prezidium (daimi eşli);
 Prezidium räise (almaşlap).

Qorıltayları 
1.se 1989-da, 2.se 1991-dä, 3.se häm 4.se 1993-tä, 5.se 1996-da, 6.sı 1999-da, 7.se 2002-da uzdırıla.

Berniqädär mäğlümätlärgä qarağanda, BTİÜdä suğışçan qanatı bar; 1990-yıllarda İçkeriä yawbaşları belän elemtä totqanı uylanıla.

Eşçänlegen tuktatu 
2021 yılnıñ 15 ğinwarında Tatarstan prokuraturası TİÜne ekstremistik oyışma dip tanunı sorap, Tatarstan Yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itä. 24 fevral'dä mäxkämädä eş qarala başladı.

Rusiä justiziä ministrlığı «extremist eşçänlek alıp baru belän bäyle räweştä» Bötentatar İctimaği Üzägeneñ eşçänlegen tuktatkan.

Tatar ictimaği üzäge räisläre 
 Marat Mölekov
 Zinner Ähliullin
 Ildus Ämirxanov
 Räşit Yäğfärov
 Färıt Zäkiyev

Monı da qarağız 
 Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq
 «Altın Urda» Tatar Patriotik Frontı

Çığanaqlar 

Татарстан дәүләтчелеге
Сәяси оешмалар
Дәүләтнеке булмаган оешмалар
Татар милли хәрәкәте
Fódor Tútçev

Tútçev, Fódor İvanoviç (Urısça: Тютчев Фёдор Иванович), ardaqlı Urıs yazuçısı, şağir, diplomat. Sankt-Peterburg fännär akademiä äğzası. 
1803 yılnıñ 5. Dekäberendä Oról gubernası, Bránsk öyäze, Ovstug bilämäsendä tuğan. 1873 yılnıñ 27. Yülendä Tsarskoye Seloda (Patşa Awılında) ülgän.
Sankt-Petrburgtağı Novodeviçi monastıre qäberlegendä cirlängän.

München, Torino qalalarında yäşägän, Heinrich Heine, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling belän tanış bulğan. Räsäyneñ ädäbiat tormışında qatnaşmağan, üzeñne ädip dip atamağan.
Şuña qaramastan, Tútçevnıñ 400gä yaqın şiğerläre saqlanğan, alarnıñ yulları Räsäydä yış qına telgä alınalar. Anıñ täwge şiğerläre 18. yözdäge şiğri ğöref-ğädätlär tä'sirendä yazılğan.
1830. yıllarda yazılğan şiğerlärendä Awrupa (bigräk tä Alman) romantizmı yünäleşe köçle. Anıñ fälsäfäwi (meditativ) lirikasında töp temalar bulıp il, keşe ğömere, tabiğät turında uylanular tora. 1840. yıllarda Räsäy häm könbatış sivilizasiäläre arasında bulğan mönäsäbätlärgä bağışlanğan säyäsi mäqälälär yaza.

1850. yıllarda Tútçev mäxäbbätkä bağışlanğan häm yöräkkä ütep kererlek şiğerlär icat itä, anda mäxäbbät bäxetsezlek, qayğı mäğnäsendä añlatıla. Soñraq bu şiğerlär Denisyeva síklına,
yäğni Ye. A. Denisyeva isemle söyärkäsenä bağışlanğan şiğerlär şälkemenä, kerä. 
1860-1870. yıllarda Tútçev icadına bigräk tä säyäsi şiğerlär östenlek itä.

İñ tanılğan şiğere Silentium! - äçenü belän öndäşmäskä çaqıra, çönki ber keşeneñ äytkänen ikençe ber waqıtta da soñınaça añlap betmi.

Aforizmnarı 
Tübändäğe şiğri yullar - Tútçevnıñ iñ qabatlanğan aforizmnarı:
 Aqıl belän Räsäyne añlap bulmí
 Äytelgän süzneñ nindi mäğnädä kire äylänep qaytaçağın aldan farazlap bulmí
 Äytelgän uy aldaw ul

Läñkerlär
Tútçeviana

Yazuçılar

ar:فيودور إيفانوفيتش تيوتشيف
ba:Тютчев, Федор Иванович
be:Фёдар Цютчаў
bg:Фьодор Тютчев
cs:Fjodor Ivanovič Ťutčev
cv:Тютчев Фёдор Иванович
cy:Fyodor Tyutchev
de:Fjodor Iwanowitsch Tjuttschew
el:Φιοντόρ Τιούτσεφ
en:Fyodor Tyutchev
eo:Fjodor Tjutĉev
es:Fiódor Tiutchev
et:Fjodor Tjuttšev
fi:Fjodor Tjuttšev
fr:Fiodor Tiouttchev
he:פיודור טיוטצ'ב
hr:Fjodor Tjutčev
hu:Fjodor Ivanovics Tyutcsev
hy:Ֆյոդոր Տյուտչև
is:Fjodor Tuttsjev
it:Fëdor Tjutčev
ja:フョードル・チュッチェフ
ka:ტიუტჩევი, თედორე
la:Theodorus Tiuttsev
lt:Fiodoras Tiutčevas
mk:Фјодор Тjутчев
nl:Fjodor Tjoettsjev
no:Fjodor Tjutsjev
pl:Fiodor Tiutczew
pt:Fiódor Tiútchev
ro:Fiodor Tiutcev
ru:Тютчев, Фёдор Иванович
ru-sib:Тютчев, Фьодор Иваныч
sh:Fjodor Tjutčev
simple:Fyodor Tyutchev
sr:Фјодор Иванович Тјутчев
sv:Fjodor Tiuttjev
tr:Fyodor Tyutçev
uk:Тютчев Федір Іванович
yi:פֿיאָדאָר טיוטשעוו
Säqlab

Säqlab yä Säqalibä, 8-12. yözlärdä Ğäräp uazmalarında Könçığış Awrupa yäşäwçe qayber qäbilälärneñ (Slaván, Bolğar, Fin-Uğır) urtaq ber ataması. Mäsälän, İbne Fazlan üzeneñ yazmalarında İdel buyı Bolğarı idaräçese Almış iltäbärne Säqlablar ämire dip atí.

Татарстан тарихы