alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Дмитрий Медведев

Дмитрий Анатолий улы Медведев ()  
— Россия Федерациясенең өченче президенты (2008-2012), премьер-министры (2012-2020).

Биографиясе
Медведев Дмитрий Анатольевич 1965 елның 14 сентябрендә Ленинград (хәзер Санкт-Петербург) шәһәрендә туган. Купчино районында үсә. (Бела Кун урамы, 6).

1987 елда Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетын белем ала, 1987-1990 елларда шушы югары уку йортының аспирантурасында укый.

Яшьлек елларында аңа хард-рок окшай, "Deep Purple", "Black Sabbath" һәм "Led Zeppelin" төркемнәре чыгышларын ярата).

Санкт-Петербург Дәүләт Университеты укучылары
Хәзер яшәүчеләр
Россия Федерациясе Хөкүмәт Рәисенең беренче урынбасарлары
А. М. Горчаков медале белән бүләкләнгәннәр
Россия Федерациясенең Иминлек Шурасы әгъзалары
Юридик фәннәр кандидатлары
XXI гасыр сәясәтчеләре
Элекке ААҖ «Газпром» директорлары Шурасы әгъзалары
Россия Юристлары
Рус блогерлары
СБКФ әгъзалары
Бакы дәүләт университетының докторлары
Россия сәясәтчеләре
РФ президентлары
Россия Федерациясе хөкүмәте башлыклары
Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Хәтер көне

Хәтер көне – кешеләр төркеменең тарихында урын алган котычкыч вакыйгаларны искә алуга багышланган көн. Һәр халыкта яки кешеләр җәмгыятендә багышланган вакыйга һәм искә алу өчен билгеләнгән көн төрле булса да, гадәттә сугыш яки башка охшаш конфликтның тууына, һәм аның дәвамында үлгәннәренә багышлана. Шулай да, исемнәре төрлечә була.

Дөньяда 
Бүгенге көндә иң билгеле хәтер көне — Беренче бөтендөнья сугышын туктату аңлашмасында рәсми килеш билгеләнгән 11 ноябрь көне:
 ның  Bleuet de France (франц.) — ветераннар, сугыш корбаннары, тол калган хатыннар һәм ятим балалар турында хәтер һәм аларга таба теләктәшлек символы.
 ның  Хәтер мәк чәчәге (ингл.) — корбаннарны искә алу һәм аларның туганнарына теләктәшлек белдерү символы.
 та бу көн хәрби хезмәт ветераннарына багышлана, дәүләт гаскәрендә хезмәт иткәндә халәкъ булган ватандашларын май аеның соңгы дүшәмбе искә алалар.

Россиядә 
Казан татарларының күпчелеге бүгенге көндә яшәгән  илендә төп хәтер көне буларак Бөек Ватан сугышы башланган 22 июнь көнендә Хәтер һәм матәм көне (рус.) билгеләнә.

Кар десанты —  1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булган сугышчыларның истәлеген мәңгеләштерергә булышлык итүче студентлар хәрәкәте.

 — Георгий тасмасы (рус.) акциясе чикләрендә таратылган хәтер символы.

Татарстанда 
Татар тарихына иң тирән булып кергән һәм татар халкы тарафыннан әлегә иң актив билгеләнеп торган "Хәтер көне" буларак 1552 елның 12 октябрь көнендә  башкаласы Казанны Мәскәү патшалыгы гаскәрләре алганда, шәһәрне яклаганда хәлак булганнарны искә алу көне дип исәпләнә.

Татарстанда 1989 елдан башлап билгеләнә. Бүгенге көндә чаралар «Азатлык» татар яшьләре берлеге тарафыннан оештырыла (гамәлдәге рәисе Наил Нәбиуллин).

Бу көнне Казанны яклаганда һәлак төшкәннәренә (Колшәриф һәм күп санлы билгесез гаскәриләр һәм гади ватандашлар) һәйкәлнең булмаганы искә төшерелә — Казанны алу дәвамында рус патшасы Иван IV гаскәре ягыннан хәлак төшкәннәре истәлегенә һәйкәл (рус) 1823 елда ачылган.

Бәйсез Идел буе Болгар иле истәлеге 
 Бату хан тарафыннан Идел буе Болгарының башкаласы Биләр 1236 елда юк ителүе һәм 1239 елыннан бирле болгар дәүләтенең бәйсәзлеге туктатылуы аның варислары дип саналган Казан татарлары тарафыннан хәтер көне буларак әлегә искә алынмый.

Искәрмәләр

Чыганаклар

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Истәлекле көннәр

День памяти
Викиҗыентык

Викиҗыентык () — на кертелгән рәсемнәр, тавыш язмалары, видеолар җыентыгы булып торган проект.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

 :commons:Help:Contents — :commons:Help:Contents/ru
 :commons:Commons:Community portal — :commons:Commons:Портал сообщества
 :commons:Commons:FAQ — :commons:Commons:Часто задаваемые вопросы

Әлифба буенча сайтлар
Викимедиа проектлары
Фолкленд утраулары

Фолкленд утраулары (ингл. Falkland Islands, исп. Islas Malvinas) – Атлантик океанның көньяк-көнбатышында урнашкан архипелаг. Архипелаг Көньяк Америка ярларыннан 483 км, Британиянең диңгез арты территориясе булган Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларыннан 1080 км һәм Көньяк Шетланд утрауларыннан (Антарктика) 940 км ераклыкта урнашкан. Административ үзәге һәм бердәнбер шәһәр – Порт-Стэнли (яки Стэнли).

Ике эре (Көнбатыш һәм Көнчыгыш Фолкленд) һәм 200 тирәсе вак утраудан һәм кыялардан тора. Мәйданы 12,2 мең км². Ярлары нык телгәләнгән. Океаник климат.

Бүгенге көндә утраулар Британиянеке булып санала, ләкин Аргентина аларга шулай ук дәгъва кыла.

Шулай ук карагыз 
 Фолкленд сугышы‎

Искәрмәләр 

Көньяк Америка дәүләтләре
Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары

Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары – Көньяк Атлантикада урнашкан утраулар. 1775 елдан башлап Бөекбританиягә карый.  Территориянең домены .gs.

Территория Көньяк Георгия һәм аның тирәсендәге утрауларны, Көньяк Сандвич утраулары архипелагын, шулай ук Шаг, Клерк кыяларын һәм аерым урнашкан Кара кыяны (Блэк-Рок) үз эченә ала.

Утрауларга Аргентина дәгъва белдерә.

Көньяк Америка дәүләтләре
Ут

Ут – кызган газлар яки плазма җыелмасы. Утның килеп чыгу сәбәпләре төрле. Кайберләре:
 янучы материалны билгеле бер ноктага кадәр җылыту;
 химик реакция;
 югары көчәнешле токның янучы матдәгә тиюе.

Ут яну процессының төп фазасы һәм башка янучаy материаллар белән яrын булганда узенән-узе таралучан.
Гәмалдә ут температурасы, януда катнашкан материаллар белән бәйләнгән.
Хәрби эштә «ут» ут атычы коралдан (пуля яки снарядтан) ату тигәнне аңлата.

Кешеләр камины эшләргә һәм аларда ут үстерергә өйрәнде, бу йортны җылытуга ярдәм итте.

Тарих 
Кешелекнең иң мөһим табышларының берсе – ут табу ысулы. 
Утка ия булу бәяләп бетергесез табыш биргән. Ут:
 салкын климатта яшәргә ярдәм иткән;
 ашамлыкны йомшак һәм тәмлерәк иткән, озаграк сакларга мөмкинлек биргән;
 йортны яктырткан;
 кыргый хайваннарны куркыткан;
 урманны яндырып агач көле белән сөрелгән җирләрне ашлаганнар;
 юан агачларны яндырып көймә эшләгәннәр, балчыктан ясалган савыт-сабаны яндырганнар, металл эреткәннәр.
Ялкынның җылы бирүе билгеле. Шулай ук утта зыян күргән җимеш һәм хайваннарның тәм сыйфаты югары булуы ут табу ысулын эзләргә мәҗбүр иткән булуы ихтимал.

Көнкүрештә әһәмияте 
Яктырту, җылыту, ашамлык әзерләү, кыргый хайваннарны куркыту, шартлы сигналлар бирү өчен ут бик әһәмиятле булганга тәүтормыш кешеләре төрле ут табу ысулларын уйлап чыгарган. Беренче булып утны яшен аткан агачтан алганнар, булса кирәк. Агачларны ышкып ут табу ысулы бик әһәмиятле булмаган, шуңа күрә мамык, имән һәм корычагач агачларында үскән гөмбәләрне киптереп файдалана башлаганнар. Яшәү өчен көрәштә утны сүндерми саклау урыны – учак булган.

Соңыннан шырпы, артабан бензин һәм газ кабызгычлары файдалана башлаганнар.

Мифология һәм изотерикада мәгънәсе 
Мифологиядә утка зур урын бирелә. Грек һәм Рим мифологиясенда алиһәләр һәм аллалар (Гефест, Прометей, Веста, Гестия һ.б.) ут белән тиңдәштерелә. Борынгы һинд мифологиясенда утны Агни, борынгы кельт мифологиясында ут алиһәсен Бриг сүрәтли. Төнъяк халыкларында ут хатын-кыз кыяфәтендә «ана», «хужабикә», якут һәм бурятларда ир кыяфәтендә «хуҗа» итеп күрсәтелә.
Гераклит фөлсәфәсендә һәм алхимиядә ут су, җир, һава белән табигатьнең тәүге берәмлеген тәшкил итә.

Янгын янгын процессы, аның территориясе хәзерге вакытта ниндидер сәбәпләр аркасында кысаларда тора алмый. Янгын ут белән генә түгел, ә янгын территориясендә янган әйберләрнең яну продуктлары белән дә куркыныч.

Искәрмә 

Ут
Парк

Парк — ял итү өчен билгеләнгән яшелләндерелгән ачык мәйдан. Кагыйдә буларак, парклар дәүләт тарафыннан тотыла һәм бөтен теләүчеләргә ял итәргә бирелә.

Парклар тарихы 
Парк мәдәнияты Кытайда (Сучжоу) барлыкка килә, ә аннан соң барокко чорында Франциягә кертелә (даими парк). XVIII гасырда романтизм чорында пейзажлы парк барлыкка килә. Гомуми шәһәр парклары Аурупада унтугызынчы гасыр башында гына барлыкка килә. Беренче шундый парклардан - Инглиз паркы (Мюнхен).

Парк төрләре 

 Инглиз паркы
 Ботаник парк
 Су паркы
 Зоологик парк
 Урман-парк
 Милли парк
 Мәдәният һәм ял итү паркы
 Күңел ачу паркы
 Табигый парк
 Француз паркы
 Шәхси парк
 Этномәдәни парк
Паралельлек һәм семмитриягә нигезләнгән француз паркы гадәте һәм соңрак барлыкка килгән, табигыйлыкка нигезләнгән инглиз паркы бар.

Парк элементлары 
Аллеялар, чатырлар, эскәмияләр, сулыклар, павильоннар.

Билгеле парклар 
 Горький исемендәге мәдәният һәм ял итү үзәк паркы (Мәскәү)
 Нью-Йорк үзәк паркы
 Лондондагы Гайд-Парк 
 Инглиз паркы (Мюнхен)

Моны да карагыз 
 Бакча
 Партер (парк)
Бакча

Бакча (фар. باغچه) — кеше тарафыннан утыртылган җимеш агачлары һәм куаклыклары булган мәйдан. Шулай ук бакчада декоратив куаклар, чәчәкләр булырга мөмкин.

Бакчалар төрле төрдә була алалар:
 Ботаник бакча
 Кышкы бакча
 Җиләк-җимеш бакчасы
 җимеш бакчасы
 Япон бакчасы
 Яшелчә бакчасы

Авыл хуҗалыгының бакчалар белән шөгыльләнүче өлкәсен бакчачылык дип атыйлар.

Шулай ук карагыз 
 Борынгы Рим бакчалары
 Ватикан бакчалары

Сылтама 
 История садов Ближнего Востока (инглизчә)

Авыл хуҗалыгы
Бакчачылык
Агрономия
Тыюлык

Тыюлык – табигатьнең беренчел күренешен саклап калу максаты белән төзелгән, тулаем хуҗалык эшчәнлегеннән аерылган, аеруча сакланучы территория яки акватория.

Тарих 
Әйләнә-тирәлекне һәм кыргый табигатьне саклау турында беренче закон б.э. кадәр III гасырда Шри-Ланкада кабул ителгән дип санала. Шул вакытта ук Михинталь дигән җирдә, Деванампиятис патшасы тарафыннан беренче табигый тыюлыкка нигез салына.

Бүген Ишкел милли паркы буларак билгеле булган табигать саклау территориясе турында беренче мәгълүмат XIII гасырга кагыла. Ул вакытта Гарәп хәлифәлеге белән идарә итүче Хафсидлар династиясе күл тирәсендә аучылыкны тыя.

Урта гасырларда Аурупада байлар аучылык урыннары турында кайгыртканнар. 
В XIII гасырда галич-волын җирләре кенәзе Даниил Галицкий карар чыгара, аның буенча Беловежск һәм Цуман куе урманнарынвда тыюлык ясала. Алексей Михайлович Романов идарә иткән чорында Мәскәү шәһәре яннарында аучылыкка катгый тыю урнаштырыла.

Россиядә тыюлыклар статусы 
"Аеруча саклана торган табигать территорияләре турында" федераль законы буенча дәлүт табигый тыюлыклары, табигый үзгәрешне, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының генофондын  саклау һәм күзәтү, максаты белән төзелгән, табигать саклау, фәнни-тикшеренү һәм эколого-мәгърифәтчелек учреждениеләре булып торалар..(урысча)

Дөнья илләре тыюлыклары 
 Россия тыюлыклары исемлеге
 Белоруссия тыюлыклары исемлеге
 Казакъстан тыюлыклары исемлеге
 Украина тыюлыклары исемлеге
 Әзәрбайҗан тыюлыклары исемлеге

Моны да карагыз 
 Биосфера тыюлыгы
 Милли парк
 Бөтендөнья мирасы
 Резерват

Кушымталар

Сылтамалар (урысча) 
 Сайт Заповедника Аскания-Нова
 Сайт Приокско-Террасного заповедника
 Особо охраняемые природные территории Российской Федерации 
 А. Горяшко – История российских заповедников 
 Сайт заповедника Калужские засеки
 Сайт о Казантипском природном заповеднике 
 Официальный сайт Кавказского государственного природного биосферного заповедника
 Заповедники и их роль

Тыюлыклар
16 июнь

16 июнь — Милади тәкъвимендә алтынчы айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 198 көн кала.



— Халыкара җәмгыятенең Көньяк Африкада үз хокуклары өчен көрәшүче халыклары белән солидарлыгы көне (, ).
Африка Берлеге — Африка балалары көне  (, , ).

Ирландия – «Блумсдей» бәйрәме (, ).
  КАҖ — Яшьләр көне (, ).

— Инженерлар көне (, ).
  /  /  Сассекс графлыгы — Сассекс көне (, ).
  — Децималарны иҗат итүче шагыйрьләр һәм трубадурлар көне (, ). 
  — Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрен күрсәтүчеләре көне (, ).

1903 — АКШда «Пепси-кола» сату маркасы регистрацияләнщ.
 1903 — Руаль Амундсен яңа арктик экспедицияне башлый.
 1961 — Рудольф Нуриев Франциядән сәяси сыену сорый. 
 1963 — космоска беренче тапкыр хатын-кыз оча.

1754 — Салават Юлаев, башкорт халкының милли батыры, шагыйрь.
 1797 — Имам Шамил, Кавказ таулыларының җитәкчесе, имам.
 1851 — Екатерина Габашвили, 
 1867 — Карл Густаф Маннерһейм, фин хәрби һәм дәүләт эшлеклесе, 1944–1946 елларда Финляндия президенты.
 1868 — Пётр Перцов, 
 1889 — Лев Зенкевич, 
 1892 — Тихон Хрисанфов, 
 1894 — Фёдор Толбухин, ССРБ гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге каһарманы.
 1897 — Георг Виттиг, 
 1899 — Иван Жуков, 
 1900 — Гомәр Гали, татар язучысы, тәнкыйтьче.
 1901 — Ярлы Кәрим, татар шагыйре.
 1902 — Барбара Мак-Клинток, 
 1913 — Елена Воронцова, 
 1916 — Валентин Шашин, 
 1921 — Александр Чудаков, 
 1923 — Гыйлемдар Рамазанов, 
 1923 — Петр Кулаков, 
 1925 — Хәернас Чыкаев, 
 1926 — Нина Абрамычева, 
 1927 — Тимер Дәвамәт, 
 1928 — Фәһим Садыйков, 
 1934 — Вильям Шарп, 
 1934 — Радик Сибәгатов, тел галиме.
 1934 — Энесса Истомина, 
 1936 — Хан Әхмәтев, 
 1937 — Вячеслав Аристов, 
 1938 — Рифкать Закиров, татар шагыйре.
 1942 — Олег Орлов, 
 1948 — Тамара Волынкина, 
 1949 — Иса Капаев, нугай язучысы һәм шагыйре.
 1949 — Хәйдәр Бигичев, 
 1954 — Марат Әхмәтов, Татарстан дәүләт эшлеклесе.
 1959 — Михаил Васютин, 
 1964 — Рамил Хәйретдинов, тарих галиме, Тукай премиясе (2016).
 1969 — Алтыморат Ораздурдыев, 
 1971 — Рөстәм Сәетколов, 
 1971 — Тупак Шәкүр, АКШ рэперы, киноактер, җәмәгать эшлеклесе.
 1981 — Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос, 
 1981 — Иван Хлынцев,

1896 — Николай Миловидов, 
 1900 — Георгий Шебуев, 
 1933 — Галиәсгар Камал, татар драматургы.
 1937 — Александр Червяков, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
 1938 — Енө Розвань, 
 1943 — Али Карнай, язучы.
 1943 — Вилен Бурмистров, 
 1959 — Николай Калинин, 
 1960 — Павел Гурьянов, 
 1967 — Габбас Кушаев, 
 1974 — Гусан Миңнегулов, 
 1980 — Мансур Әбләев, 
 1981 — Сабит Җәгьфәров, 
 1986 — Татьяна Власова, 
 1995 — Леонид Иванов, 
 1998 — Мәхмүт Зарипов, 
 2004 — Евгений Кузин, 
 2006 — Власта Прухова, 
 2008 — Сид Чарисс, 
 2013 — Ганс Хасс, 
 2013 — Марсель Гафуров, язучы һәм журналист, Башкортстан язучылары һәм шагыйрьләре әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итүче.
 2013 — Нина Гончарова, 
 2016 — Ринат Габитов, 
 2017 — Һелмут Коль, 
 2020 — Әхмәтҗан Хәмәдишин, 
 2020 — Сергей Краснов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
16 июнь
Драматурглар

Драматург (грекча dramaturges) - драма әсәрләрен яза торган язучы, пьесалар авторы.

Татар драматургиясе 20нче гасырның башында үсә башлады. Татар драматурглары арасында зур өлешне Галиәсгар Камал, Кәрим Тинчурин, Туфан Миңнуллин керттеләр.

Шулай ук карагыз 
 Драматургия
 Татар драматургиясе
 Татар драматурглары

Драматургия
Драматургия

Драматургия (бор.-грекча δραματουργία «драматик әсәрне уйлап чыгару яки кую») - драматик әсәрне кую теориясе һәм сәнгате. 

Драматургия дип шулай ук аерым язучының, халыкның, дәүләтнең яисә чорның барлык драматик әсәрләрен атыйлар.
Рафаил Хәким

Бу тарихчы-галим турында мәкалә, хоккейчы турында биредә укыгыз.

Рафаил Сибгат улы Хәкимов – язучы, сәясәтче, Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институты мөдире.

Биография 
Рафаил Сибгат улы Хәкимов 1947 елның 12 февралендә Казанда күренекле шагыйрь Сибгат Хәким гаиләсендә туа. Казан университетының физика факультетын тәмамлаганнан соң, ул 1971-1973 елларда Татарстан транспорт идарәсенең проектлау бюросында өлкән инженер булып эшли.

1973-1981 елларда Р.С.Хәкимов Казан университетында эшли: башта ассистент, аннары кафедра мөдиренең урынбасары була, кандидатлык диссертациясен яклый. 1981 елда ул Казан дәүләт мәдәният институтына күчә: философия кафедрасы мөдире, фәнни эшләр буенча проректор була.

1989-1991 елларда Р.С.Хәкимов КПССның Татарстан өлкә комитетында идеология бүлеге мөдиренең урынбасары, аннары КПССның Татарстан Республика комитетында идеология комиссиясе рәисенең урынбасары була. 1991 елдан ул Татарстан Республикасы Президентының фән, халык мәгарифе, мәдәният һәм сәламәтлек саклау мәсьәләләр буенча киңәшчесе. Шул ук вакытта ул 1996 елда ТР Президентының Указы нигезендә Татарстан Фәннәр академиясенең Тарих институты директоры итеп билгеләнә.

Татарстанның мөстәкыйльлеге турында Декларация, ТР Конституциясе, Татарстан һәм Россия арасындагы Шартнамә кебек тарихи документларының барлыкка килүендә Р.С. Хәкимовның тырышлыгы, катнашы һәм йогынтысы зур була. 1995-1997 елларда ул ТР Президенты М.Ш.Шәймиев инициативасы белән барлыкка килгән, советлар хакимиятеннән соңгы конфликтларны җайга салу буенча «Һаага башлангычы» халыкара программасын оештыручы була. Казанда аның җитәкчелегендә «Россиядә һәм АКШта федерализмның сәяси-хокукый нигезләре» дигән темага халыкара фәнни-гамәли конференция булып уза. Р.С.Хәкимовны Россиядә дә, чит илләрдә дә сәясәтче буларак таныйлар, зур-зур киңәшмәләргә чакыралар.

Рафаил Сибгат улы – танылган сәясәтче генә түгел, ә күренекле галим дә. Ул җитәкчелек итә торган Тарих институты дөньякүләм сибелеп яшәгән татар халкының бербөтен тарихын иң борынгы төрки катламнардан алып бүгенге дәүләтчелегебезгә кадәр үз эченә алган 7 томлы китап рәвешендә әзерләп, бастырып чыгарырга әзерли. Бу эштә Тарих институты координацияләү үзәге булып тора. Татар тарихын язуда, Казан галимнәреннән тыш, Мәскәү, Санкт-Петербург, Махачкала, АКШ, Германия, Украина, Казакъстан һ.б. шәһәр, ил тарихчылары да катнаша.

Р.С.Хәкимов – ТРның атказанган фән эшлеклесе, федерализм мәсәләләренә, этник мөнәсәбәтләргә багышланган монографияләр, күпсанлы мәкаләләр авторы.

Иҗат 
Рафаил Хәким "Кто ты, татарин?" китабының авторы.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 Татартстанның атказанган фән эшлеклесе
 2016 «Татарстан республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале — «җиде томлык «Татар тарихы» китабын язган өчен (коллектив эчендә)»
 «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Рафаил Хәким Белем.ру сайтында

Шулай ук карагыз 

 

Татар галимнәре
Татар сәясәтчеләре
Татарстан сәясәтчеләре
Сибгат Хәким
Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
27 сентябрь

27 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 95 көн кала.



Халыкара туризм көне.

Бельгия — Франктелле мәдәни җәмгыять бәйрәме.



1821 —  дән бәйсезлеген игълан итә.
 1825 — ның  өлешендә беренче иҗтимагый тимер юлы эшли башлый.
 1829 — Арарат тавына беренче тапкыр кеше күтәрелә. 
 1940 —  (Алмания),  һәм  дуслык турында пактны имзалыйлар.
 1990 —  Якут АССР  суверенитетын игълан итә.

1601 — XIII Луи, 
 1867 — Сергей Рыбаков, 
 1871 — Грация Деледда, 
 1873 — Дмитрий Теренин, 
 1880 — Фёкла Беззубова, 
 1899 — Алексей Кибяков, 
 1899 — Ефрем, 
 1914 — Садыйк Рәхимов, 
 1918 — Лотфулла Фәттахов, рәссам, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
 1920 — Малхаз Заалишвили, 
 1921 — Екатерина Гловацкая, 
 1924 — Михаил Константинов, 
 1925 — Роберт Эдвардс, британ галиме, физиолог, Нобель бүләге иясе.
 1932 — Оливер Вильямсон, 
 1940 — Александр Берлин, 
 1940 — Геннадий Костылев, 
 1947 — Мари Саат, 
 1947 — Юрий Ичетовкин, 
 1948 — Валерий Вершинин, 
 1949 — Фәрит Фәткуллин, 
 1950 — Габделәхәт Хәкимов, 
 1956 — Сәрия Сабурская, 
 1958 — Сергей Измайлов, 
 1965 — Рәфыйк Ихсанов, 
 1973 — Алсу Шәфигуллина, 
 1973 — Рамил Вәҗиев, Камал театры актеры, ТР атказанган артисты.
 1975 — Наил Вазыйхов, 
 1984 — Аврил Лавин,
 1988 — Илдар Сибгатуллин, автоэксперт һәм блогер.

1847 — Николай Зоммер, 
 1891 — Иван Гончаров, рус язучысы.
 1919 — Александр Сафонов, 
 1937 — Афзал Таһиров, татар язучысы, драматург.
 1937 — Әлихан Бүкәйханов, казакъ җәмәгать эшлеклесе, укытучы, журналист, этнограф.
 1937 — Җәләлетдин Курыкмасов, 
 1937 — Насыйбулла Бикбаев, 
 1937 — Фатих Кәрими, татар язучысы.
 1937 — Хаҗи Габидуллин, 
 1937 — Хафиз Кушаев, 
 1938 — Владимир Быстряков, 
 1940 — Юлиус Вагнер-Яурегг, 
 1943 — Садыйк Әбелханов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
 1951 — Алексей Кайгородов, 
 1967 — Феликс Юсупов, Юсуповлар кенәзләренең соңгы кенәзе.
 1972 — Юныс Нигамәтев, 
 1973 — Мансур Якупов, 
 1993 — Мамия Аласания, 
 2014 — Наил Заһиров, 
 2016 — Габделхак Игебаев, башкорт шагыйре.
 2018 — Мюд Мечев, 
 2019 — Әзһәр Хөсәенов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
27 сентябрь
28 сентябрь

28 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 94 көн кала.





Тайвань — укытучы көне.
  Гвинея — референдум көне.



1066 — не нормандлар басып яулый башлый.
 1939 — Молотов һәм Риббентроп килешүе гамәлгә аша,  капитуляциясе.
 1956 — Алтынчәч операсының яңа куелышы белән Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының яңа бинасы ачыла.
 1994 — «Эстония» паромы бату нәтиҗәсендә 852 кеше һәлак була
 2009 —  космик аппараты айда су таба.

БЭК 551 — Конфуций, Кытай фәлсәфәчесе.
 1571 — Микеланджело Караваджо, мәшһүр Италия рәссамы.
 1852 — Аңри Муассаң, 
 1868 — Әхмәтһади Максуди, татар мөгаллиме, җәмәгать эшлеклесе, журналист һәм нашир.
 1874 — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
 1877 — Михаил Петров-Тинехпи, 
 1892 — Кедра Митрей, удмурт язучысы, шагыйрь, публицист, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.
 1897 — Михаил Барашов, 
 1897 — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
 1905 — Паата Гугушвили, 
 1907 — Евгений Завойский, 
 1912 — Лев Галин, 
 1914 — Садыйк Рәхимов, 
 1916 — Сергей Бутяков, 
 1918 — Василий Сухомлинский, 
 1924 — Марчелло Мастроянни, 
 1925 — Иван Авдеев, 
 1931 — Михаил Рокицкий, 
 1934 — Брижит Бардо, 
 1937 — Рәшит Зәкиев, 
 1939 — Эдуард Кульпин-Гобәйдуллин, тарихчы, икътисадчы.
 1942 — Галирәшит Алиевич, 
 1944 — Милош Земан, 
 1946 — Анатолий Белан, 
 1947 — Лариса Исакова, 
 1947 — Шейх Хасина Вазед,
 1951 — Гомәр Ишморатов, 
 1962 — Елена Анисим, 
 1963 — Рөстәм Равилов, 
 1968 — Нина Добрушина, 
 1969 — Александр Осипов, 
 1972 — Миләүшә Имамова, 
 1975 — Ирина Хрунова, 
 1982 — Антон Бобёр, 
 1985 — Алинә Ибраһимова, 
 1991 — Ринат Фәхретдинов, көрәшче.
 2001 — Всеволод Скотников,

1859 — Карл Риттер, алман мәгрифәтчесе, хәзерге географиягә нигез салучы.
 1895 — Луи Пастер, атаклы француз микробиологы һәм химигы.
 1895 — Николай Манасеин, 
 1898 — Томас Фрәнсис Баярд, 
 1937 — Габдулла Апанаев, 
 1948 — Мөхәммәт Идрисов, 
 1953 — Эргард Брицке, 
 1958 — Василий Бакшеев, 
 1967 — Осмонкул Бөлебалаев, 
 1969 — Юлиана Витан-Дубейковская, 
 1974 — Михаил Иванов, 
 1974 — Мөнәвәр Шаһгадаев, 
 1978 — Иоанн Павел I, Рим папасы.
 1991 — Андрей Гаврилов, 
 1994 — Константин Сергиевский, 
 2000 — Яныбай Хамматов, башкорт язучысы.
 2003 — Алтея Гибсон, 
 2009 — Татьяна Гинецинская, 
 2012 — Хәлил Мәхмүтов, Татарстанның халык артисты, Тинчурин театры актеры.
 2014 — Валентина Эльпи, 
 2015 — Владимир Кайгородов, 
 2017 — Алексей Гарифуллин, 
 2019 — Виталий Волошинов, 
 2020 — Расих Ханнанов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
28 сентябрь
Молотов һәм Риббентроп килешүе

Молотов һәм Риббентроп килешүе — СССР һәм Алмания арасындагы килешүе. Икенче Бөтендөнья сугышы башлануын тизләтә.

1939 елның 24 августына каршы төндә Алмания тышкы эшләр министры Йоахим фон Риббентроп Мәскәү кирмәнендә Совет җитәкчесе Иосиф Сталин һәм тышкы эшләр министры Вячеслав Молотов белән очраша. Таң атуга Гитлер Алманиясе белән Советлар Берлеге арасында үзара һөҗүм итмәү турында килешү имзалана. Килешүгә өстәлгән яшерен беркетмәдә ике диктатор Үзәк һәм Төньяк Европа илләрен үзләренең “мәнфәгать төбәкләре” дип игълан итеп, аларны үзара бүлешеп чыга.

1939 елның 28 сентябрь — Молотов һәм Риббентроп килешүе шулай ук Алмания һәм СССР арасында дуслыгы һәм чикләр турында килешү белән ныгытыла (Бөек Ватан сугышы башлавына кадәр гамәлдә торалар).

Яшерен беркетмәсе 

Ике илнең тышкы эшләр министры, Молотов һәм Риббентроп исеме белән тарихка кереп калган бу килешү Гитлерның “Польша мәсьәләсен” хәл итүдә кулын чишә. Польшаның көнбатыш беректәшләре, Британия һәм Франция белән сугышырга туры килгән очракта, Гитлер Совет һөҗүменнән курыкмыйча, ике фронтка ярылмыйча эш итү мөмкинлеге ала.

Яшерен беркетмәнең барлыгы баштан ук мәгълүм булса да, аның төгәл эчтәлеге озак вакыт билгесез булып кала. Беректәш илләр алман архивларыннан документның микрофильм өлгесен тапканчыга кадәр.

Совет ягы бу документны озак еллар ялган дип килә, 1989 елга кадәр аның булуын кире кага. Тагын өч елдан гына Россия бу рәсми беркетмәне архивыннан чыгара.

Хәтер 
Бу гамәлләрне онытмас өчен, 2009 елның 2 апрель көнендә Европа берлеге парламенты 23 август көнен Бөтенаурупа сталинизм һәм нацизм корбаннары хәтер көне буларак игълан итә..

Шулай ук карагыз

Сылтамалар 
 Молотов-Риббентроп килешүенә 70 ел: Европа харитасын үзгәрткән төн

Искәрмәләр 

Икенче бөтендөнья сугышы
Микеланджело Караваджо

Микела́нджело да Караваджо (итал. Michelangelo Merisi de Caravaggio; тулы исем Микеланджело Меризи Караваджо) 1571 елның 28 сентябрендә Милан — 1610 елның 18 июлендә Гроссето, Тоскана) — Италия рәссамы, Европа рәссамлыгының реформаторы, барокко стиленә нигез салучыларның берсе.

Искәрмәләр 

Италия рәссамнары
Тимур Муцураев

Тимур Хамзат улы Муцураев – күренекле чечен барды. Балачагыннан спорт белән шөгыльләнә. 1991 елда каратэ буенча ЧИАССР чемпионлыгын яулый. 1994 елдан башлап Беренче Чечен сугышында катнаша. Сержень-Йорт авылы янында каты яралана.

Иҗат 
Җырлары нигездә исламга һәм Чичәнстанның мөстәкыйльлеге өчен көрәшүенә багышланган.

Сылтамалар 

Чечен шәхесләре
Шәхесләр:Чечня
Ангела Доротея Меркель

А́нгела Дороте́я Ме́ркель (; 1954 елның 17 июлендә туды, Һамбург) — Алмания сәясәтчесе, 2000 елдан башлап Алманиянең христиан-демократик берлеге фиркасе рәисе. 2005 елдан 2021 елның 26 октябренә кадәр  Алмания федераль канцлеры вазыйфасын башкара.

Сылтамалар 
 Рәсми сайт

Искәрмәләр 

Алмания сәясәтчеләре
XXI гасыр сәясәтчеләре
Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Алмания федераль канцлерлары
17 июль

17 июль — Милади тәкъвимендә җиденче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 167 көн кала.





Гыйрак — инкыйлаб көне.
  Лесото — патша көне.
  Словакия — бәйсезлек көне.
  Финляндия — демократия көне.
  Төньяк Корея — конституция көне.

― Этнограф көне.

1868 —  башкаласы Киото шәһәреннән га күчерелә.
 1918 — та соңгы Россия императоры Николай II һәм аның гаиләсе атып үтерелә.
 1955 — АКШның  Калифорния штатында беренче Диснейленд ачыла.
 1959 —  президенты Д. Эйзенхауэр «Әсир милләтләр турындагы» канун имзалый. Шул көннән алып июль аеның өченче атнасында Әсир милләтләр атнасы билгеләнә.
 1979 —  диктаторы Анастасио Сомоса АКШга качып китә.

1745 — Тимоти Пикериң, 
 1817 — Иван Айвазовский, рус рәссамы.
 1818 — Николай Казем-Бек, 
 1846 — Николай Миклухо-Маклай, танылган этнограф һәм сәяхәтче.
 1868 — Петр Феддерс,
 1881 — Иван Яковлев,
 1888 — Александр Вознесенский,
 1906 — Латыйф Хәмиди, татар композиторы, Казакъ ССР гимны авторы.
 1907 — Владимир Батыр, 
 1909 — Павел Фролов, 
 1915 — Гадел Габдрәхимов, 
 1921 — Үзбәк Богданович,
 1927 — Любовь Волкова,
 1930 — Виталий Акцорин,
 1931 — Ногман Мусин,
 1934 — Рафаил Йосыпов,
 1937 — Георгий Таразевич,
 1937 — Рөстәм Яушев,
 1939 — Әли Хаменеи,
 1939 — Виктор Константинов,
 1943 — Илдар Гыйләҗетдинов,
 1947 — Семён Якубов,
 1948 — Марина Разбежкина,
 1953 — Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
 1954 — Ангела Меркель, Алмания сәясәтчесе.
 1954 — Халидә Бегичева, популяр татар җырчысы.
 1956 — Наил Байбурин, 
 1957 — Екатерина Рождественская, 
 1957 — Рәдиф Сәгъди, татар драматургы.
 1959 — Диләвәр Османов, 
 1963 — Александр Доставалов,
 1965 — Альберт Ибраһимов,
 1965 — Валерий Васильев,
 1968 — Алексей Русских,
 1975 — Лоретта Харроп,
 1975 — Марко Тушек,
 1987 — Тигран Амасян,

1588 — мигъмар Синан.
 1762 — Петр III, Россия императоры.
 1790 — Адам Смит, инглиз икътисадчысы һәм фәлсәфәче.
 1824 — Мөхәммәтҗан Хөсәенов,
 1898 — Мартиниан,
 1915 — Михаил Богословский,  
 1918 — Николай II, соңгы Россия императоры.
 1935 — Джеймс Мур, инглиз велосипедчысы.
 1938 — Мотаһар Камалетдинев, 
 1941 — Бәхтияр Мирзанов, ХХ гасыр башы татар язучысы.  
 1942 — Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), инкыйлабчы, язучы.
 1967 — Николай Айзман, 
 1975 — Борис Бабочкин, 
 1977 — Җәүдәт Әхмәтҗанов, 
 1977 — Нәҗип Газизов, татар мөгаллиме.
 1989 — Василий Дергунов, 
 1991 — Анджела Сидни, 
 1992 — Фёдор Самохин, 
 1993 — Амо Сагиян, 
 1993 — Владимир Бармин, 
 1996 — Виктор Зотов, 
 1999 — Иван Поминов, КДУ галиме-физик.
 2001 — Сара Ашурбәйли, 
 2002 — Вадим Гогосов, 
 2003 — Игорь Лацанич, 
 2004 — Александр Грандо, 
 2005 — Эдвард Хит, британ сәясәтчесе. 
 2007 — Бато Эрдынеев, 
 2011 — Гали Акыш, татар журналисты, язучы, Бөтендөнья татар лигасының мактаулы президенты.
 2020 — Рафаиль Закиров, РФ атказанган хәрби очучысы (1992).





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
17 июль
Нидерландлар тарихы

Нидерландларда кешеләр соңгы Боз чорыннан башлап яшәгән дип санала. Кеше эшчәнлегенең иң борынгы эзенә 100 мең ел. Беренче кешеләр аучылар булганнар һәм шулай ук азык-төлек җыеп гомер кичергәннәр.

Римлылыр килгәндә, Нидерландларда алман кабиләләре яшәгән(тубантлар, канинефатлар һәм фризлар монда инде безнең эрага кадәр 600 елларда ук килгәннәр). Рим империясе вакытында Нидерландларның көньяк өлеше римлылар контроле астында булган.

Урта гасырларда Аскы илләр (хәзерге Нидерландлар һәм Бельгия) Изге Рим империясенә кергән төрле графлык һәм герцоглыклардан торган. XVI гасырда Габсбурглар нәселе ярдәмендә алар бер дәүләткә берләштерелгән. Испан патшасы Филипп II дәүләтне үзәкләштерергә тырышкан, ләкин Вилһелм I Оранлы җитәкчелегендә башланган инкыйлаб ахыр чиктә дәүләтнең бәйсезлеген игълан итүгә китергән. Рәсми рәвештә бу бәйсезлек бары Сиксәнъеллык сугыштан соң гына танылган (1568–1648 еллар).
 1 февраль 1793 ел — Франция Англия һәм Нидерландларга сугыш игълан итә.
XIX гасыр башында, француз оккупациясе беткәч, Нидерландлар Оран нәселе җитәкчелегендәге патшалыкка әйләнделәр. 1830 елда Бельгия рәсми төстә Нидерландлардан аерылып чыккае һәм бәйсез патшалык булган. Ә Люксембург бәйсезлекне 1890 елда алган. Либераль сәясәтчеләр басымы астында 1848 елда дәүләт конституцион монархиягә һәм парламент демократиясенә әйләнгән. Әлеге сәяси халәт, фашист оккупациясе чорын санамыйча, хәзерге көнгә кадәр дәвам итә.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Нидерландлар нейтралитетны сакладылар, ләкин Икенче дөнья сугышы вакытында 5 ел дәвамында Алмания көчләре астында булдылар. Алман оккупациясе вакытында Роттердам һөҗүмгә дучар булды, аның нәтиҗәсендә шәһәрнең мәркәзе тулысынча җимерелде.

Сугыштан соң ил Америка Кушма Штатлары ярдәме белән шактый тиз үсә башлады. Шуңа күрә Нидерландлар индустриаль дәүләт булып китте. Индонезия һәм Суринам, элеккеге колонияләр,сәяси бәйсезлек алдылар. Индонезия, Төркия, Марокко, Суринам илләреннән иммиграция көчле булу сәбәпле, Нидерландларда мөселман халкы саны нык артты.

1957 елда Нидерландлар Европа Берлегенең нигез салучылары арасында булды. Ләкин 2005 елда Европа Конституциясе буенча референдумда Нидерландлар халкының күпчелеге ризасызлык белдерде.

Нидерландлар тарихы
Европа тарихы
29 сентябрь

29 сентябрь — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 93 көн кала.





Бруней — Конституция көне.



1650 —  Лонг-Айленд утравын  җире дип таный.
 1911 —  нә сугыш игълан итә.
 1938 — Мюнхен килешүе әзерләнә.
 1951 — Юпитер планетасының 12 нче иярчене ачыла.
 1988 — ның тынычлык көчләренә тынычлык өчен Нобель премиясе бирелә.
 1990 —  Чукотка автономияле округы  Магадан өлкәсеннән чыгуы турында игълан итә.

106 ел (б. э. к.) — Помпей Бөек, Рим гаскәрләренең башлыгы.
 1547 — Мигель де Сервантес, испан язучысы, шагыйрь, драматург.
 1758 — Горацио Нельсон, мәшһүр инглиз админиралы.
 1777 — Григорий Карташевский, 
 1817 — Пётр Кафаров, синолог, кытай-рус сүзлеге авторы.
 1852 — Юлиан Закржевский, 
 1884 — Ярми Сәете, БАССР халык чәчәне.
 1888 — Куприян Киркиж, 
 1892 — Марина Цветаева, рус шагыйре.
 1893 — Михаил Юдин, 
 1895 — Иван Мучи, 
 1896 — Хәлил Әбҗәлилов, татар артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
 1898 — Фёдор Кузнецов, совет гаскәр башлыгы.
 1899 — Евгений Габрилович, 
 1901 — Энрико Ферми, итальян физика галиме.
 1906 — Габдрахман Минский, язучы.
 1910 — Исмай Шәмсетдинов, композитор, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе, ТАССР халык артисты.
 1917 — Владимир Иванов, 
 1920 — Булат Гыйззәтуллин, 
 1920 — Питер Деннис Митчелл, 
 1921 — Григорий Свирский, 
 1922 — Гәүһәр Камалова, Татар академия театры артисты. 
 1923 — Сергей Лывин, ТАССР сынлы сәнгать остасы, җәмәгать эшлеклесе.
 1925 — Михаил Шулутко, 
 1927 — Фәрит Садыйков, механизатор, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
 1931 — Анита Экберг, 
 1931 — Җеймс Вотсон Кронин, 
 1931 — Сәгыйдә Мөхәммәтдинова, 
 1932 — Райнер Вайсс, 
 1933 — Герман Ферштатер, 
 1933 — Йозеф Кадраба, 
 1933 — Марс Рәфыйков, совет хәрби очучы, ССРБ космонавтларының беренче отряды әгъзасы.
 1937 — Рәшит Зәкиев, «Чаян» журналы баш мөхәррире.
 1946 — Николай Безбородов, 
 1948 — Равил Имангалиев, 
 1949 — Йоргос Даларас, 
 1949 — Светлана Журавлева, 
 1962 — Ирина Агашкова-Коренева, 
 1965 — Равил Сабиров, татар галиме.
 1966 — Буяр Нишани, 
 1969 — Ивица Вастич, 
 1971 — Димитрий Хильченко, рәссам.
 1979 — Лилия Муллагалиева, 
 1984 — Tayanna, 
 1990 — Дина Сафина, 
 1997 — Луара Айрапетян, әрмән җырчысы.

1874 — Александр Иванович Артемьев, 
 1891 — Николай Студенский, 
 1902 — Эмиль Золя, француз язучысы.
 1925 — Леон Буржуа, Франция сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
 1927 — Виллем Эйнтһовен, 
 1930 ― Илья Репин, рус рәссамы.
 1942 ― Михаил Филатов, 
 1943 ― Миңнулла Бәдретдинов, Советлар Берлеге Каһарманы, сержант.
 1943 ― Николай Синдряков, 
 1963 ― Вера Крымская, 
 1967 ― Николай Воробьёв, 
 1972 ― Мәгъзүм Хәкимов, 
 1982 ― Гатаулла Минаев, Советлар Берлеге Каһарманы, партизан.
 1984 ― Каюм Симаков, 
 1984 ― Хәлил Хәйруллин, Советлар Берлеге Каһарманы, солдат.
 1985 ― Җиһанша Фәйзуллин, Советлар Берлеге Каһарманы, сержант.
 1988 ― Бәдретдин Төхфәтуллов,  Дан орденының тулы кавалеры.
 2007 ― Җәүдәт Сөнәгатуллин, 
 2010 ― Жорж Шарпак, 
 2012 ― Эбе Камарго, 
 2012 ― Пётр Токарев, 
 2015 ― Чулпан Киекбирдина, 
 2016 ― Евгений Иванов,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
29 сентябрь
Кызыл (шәһәр)

Кызы́л (, ) — Pəcəйдагы шәһәр, Тыва Республикасының башкаласы. Халкы — 109 986 кеше (2010 елда).

Тарих 

Урянхлар төбәге Pəcəйга кергәчтен үк торак пункт буларак 1914 елда Белоца́рск исеме астында рус колонистлары тарафыннан төзелә. 1918 елда (инкыйлаб белән бәйле рәвештә) атамасы Хем-Бельди́рга үзгәртелә, 1926 елда — Кызылга.

1921 елда шәһәр Тыва Халык Җөмһүриятенең башкаласы, 1944 елдан — РСФСРның Тыва автоном өлкәсенең, 1961 елдан — Тыва АССРның, һәм 1991 елдан — Тыва Җөмһүриятенең башкаласы.

Географик урнашуы 

Шәһәр Тыва казанында Олы Енисейне (Улуг-Хем) барлыкка китерүче Зур Енисей (Бий-Хем) һәм Кече Енисей (Каа-Хем) елгалары кушылган урында урнашкан.

Шәһәрнең идарәсе 
2008 елның 30 июлендә Кызыл шәһәренең мэры буларак биш елга Владислав Товарищтайевич Ховалыг билгеләнә.

Мәдәният 
 «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

Мәгариф 
 Тыва дәүләт университеты

Сылтамалар 
 Тыва-Онлайн — Тыва Җөмһүрияте яңалыклары (русча һәм инглизчә)
 Тыва эзләнүләре өлкәсендә яңалыклар — Тыва турында фәнни журнал

Азия шәһәрләре
Pəcəй субъектлары башкалалары
Конвертация кагыйдәләре/Урыс телендә (на русском)

Основная статья - Конвертация кагыйдәләре.

Общие правила преобразований

Преобразование к и г
 га, го, гу, гы > ğa, ğo, ğu, ğı 
 га, го, гу (если далее следуют ә, ө, ү, е, ь или и) > ğә, ğө, ğü
 гый >  ği
 гыль > ğel

 ка, ко, ку, кы > qa, qo, qu, qı
 ка, ко, ку, кый(если далее следуют ә, ө, ү, е, ь или и) > qә, qө, qü, qi
 кый (в остальных случаях)> qı
 кыйль > qil

 аг, ог, уг, ыг, ыйг > ağ, oğ, uğ, ığ, iğ 
 әг, өг, үг, иг > әg, өg, üg, ig

 ак, ок, ук, ык, ыйк > аq, оq, uq, ıq, iq
 әк, өк, үк, ик > әk, өk, ük, ik 
 аек, аегы > ayıq, ayığı

 гае > ğәye

 гать, гыять, гыя > ğәt, ğiәt, ğiә
 кать, кыять, кыя > qәt, qiәt, qıya 
 гыят, гате, кате, каяте > ğiәt, ğәte, qәte, qәyәte

 гъ > ğ 
 къ > q

 во всех остальных случаях к > k, г > g

е, ю, я в начале слога  
В начале слова, а также после гласных, ь и ъ 
 е/ю/я > ye/yü/yә, если сразу перед, сразу после, через одну или через две буквы следуют ә, е, и, ө, ү, ъ или ь 
 е/ю/я > e/ü/ә, если после и
 е/ю/я > yı/yu/ya в остальных случаях

Преобразование у,ү 
Если прямо перед буквой идут ә/ө/ü/e/i/а/о/ы, то они заменяются на w.
В остальных случаях на u/ü соответственно.

Преобразование в 
Заменяется на w.

Преобразование ц 
В начале слова и после согласных заменяется на s. В остальных случаях на ts.

Преобразование щ 
Заменяется на şç.

Преобразование ё 
Преобразуется всегда в yo
 Пётр - Pyotr

Преобразование ю, я 
 После согласных - строго в yu, ya
 В начале слова (если есть далее знак ь) - в yü, yә
 В остальных случаях - в yu, ya.
 Маня - Manya
 ямь - yәm
 як - yaq

Прочие правила 
 ыйк > ıyq
 ыйг > ıyğ
 Садыйк - Sadıyq
 алыйк - alıyq
 үе > üe
 килүе - kilüe
 ья, ью > ya, yu
 як, яг, юк, юг > yaq, yağ, yuq, yuğ
 көньяк - kөnyaq
 иг, ик > ig, ik

Cоответствия
 а - a
 ә - ә
 б - b
 в - v, w
 г - g, ğ
 д - d
 е - ye, yı, e
 ё - yo
 ж - j
 җ - c
 з - z
 и - i
 й - y
 к - k, q
 л - l
 м - m
 н - n
 ң - ŋ
 о - o
 ө - ө
 п - p
 р - r
 с - s
 т - t
 у - u
 ү - ü
 ф - f
 х - x
 һ - h
 ц - ts, s
 ч - ç
 ш - ş
 щ - şç
 ъ
 ы - ı
 ь 
 э - e
 ю - yü, yu, ü
 я - yә, ya, ә

Неоднозначные слова 
 я (отдельное)> yә
 яки > yәki
 ягъни - yәğni

Исключения

Башкирские символы 
 ҙ > ź
 ғ > ğ
 ҡ > q
 ҫ > ś

Ссылки
 Форум - обсуждение правил
 Транслитератор кириллица-латинница на JavaScript
Тыва

Тыва́ Җөмһүрият (Тыва́, Тува́, ) — Себер федераль округы составында Россия Федерациясенә керүче җөмһүрият.

1944 елның 11 октябрендә барлыкка килә.

Башкаласы — Кызыл шәһәре.

География 
Көньякта һәм көнчыгышта Монголия белән, төньякта Красноярск төбәге белән, төньяк-көнбатышта Хакасия белән, төньяк-көнчыгышта Бүрәтия һәм Иркутск өлкәсе белән һәм көнбатышта Алтай Республикасы белән чиктәш.

Халык 
Тыва халкы саны — 313 940 кеше (2009), халык тыгызлыгы — 1,86 кеше/ км² (2009). Шәһәр халкы өлеше — 51,22 % (2009).

2002 елгы Россиякүләм халык санын алу мәгълүматлары буенча республиканың милли составы түбәндәгечә:

Тыва Республикасы дәүләт гимны 

2011 елның 11 августында моңа кадәр дәүләт гимны буларак кулланылган "Тооруктуг долгай таңдым" ("Урманнарымда йөргәндә") тыва халык җыры урынына рәсми рәвештә кабул ителде. Окей Шанагаш сүзләре, Кантомур Сарыглар музыкасы.

Административ бүленеш 

 Бай-тайга кожуун
 Барыын-Хемчик кожуун
 Чөөн-Хемчик кожуун
 Каа-Хем кожуун
 Кызыл кожуун
 Монгун-Тайга кожуун
 Өвүр кожуун
 Бий-Хем кожуун
 Сүт-Хөл кожуун
 Таңды кожуун
 Тере-Хөл кожуун
 Тес-Хем кожуун
 Тожу кожуун
 Улуг-Хем кожуун
 Чаа-Хөл кожуун
 Чеди-Хөл кожуун
 Эрзин кожуун

Мәдәният 
 «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

Моны да карагыз 
 Тыва Халык Республикасы

Искәрмәләр 

Россия Федерациясе республикалары
3 октябрь

3 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 89 көн кала.





Россия — ОМОН көне.
  Алмания — берләшү көне.
  Көньяк Корея — Дәүләтнең барлыкка килү көне.



1822 — Россия һәм Бразилия илләре арасында дипломатик мөнәсәбәтләрен урнаштыруы.
1867 — Мөхәммәтбәдретдин Апанаев, сәүдәгәр.
 1906 — SOS халыкара һәлакәт сигналы булып билгеләнә.
 1928 — Төркия латин әлифбасына күчә.
 1929 — Серблар, хорватлар һәм словеннар корольлеге Югославия дип атала башлый.
 1932 — Гыйрак Бөекбританиядән бәйсезлекне ала.
 1949 — СССР һәм Кытай Халык Җөмһүрияте илләре арасында дипломатик мөнәсәбәтләрен урнаштыруы.
 1995 — TV Tokyo каналында мәшһүр Евангелион аниме-сериалы премьерасы.

1837 — Петр Лесгафт, педагог һәм табиб.
 1859 — Карин Ларссон, 
 1866 — Григорий Клячкин, 
 1867 — Мөхәммәтбәдретдин Апанаев, 
 1875 — Сөләйман Сани Ахундов, 
 1876 — Александр Сидоровский, 
 1880 — Гурий, 
 1883 — Гурий Комиссаров, 
 1895 — Сергей Есенин, рус шагыйре.
 1904 — Чарлз Педерсен, 
 1905 — Габдулла Зөлкарнәй, 
 1909 — Дмитрий Рассейкин, 
 1912 — Григорий Полющенков, 
 1917 — Рәфхәт Миңгәрәев, 
 1918 — Рәис Габдерахманов, 
 1924 — Аркадий Воробьёв, 
 1924 — Михаил Грин, 
 1926 — Саҗидә Сөләйманова, татар шагыйрәсе.
 1929 — Марат Сәгыйтев, 
 1930 — Бәһрам Садыйков, 
 1930 — Евгений Любарский, 
 1937 — Марсель Вәлитов, 
 1947 — Валерий Фёдоров, 
 1949 — Явус Әхмәдов, 
 1951 — Марсель Галимәрданов, Татарстанның баш федераль инспекторы.
 1954 — Тимур Тимербулатов, 
 1957 — Фәнүзә Гыймалова, 
 1964 — Анатолий Емелин, 
 1972 — Анна Гурарий, 
 1975 — Фәнил Әгълиуллин, министр, полиция полковнигы.
 1980 — Виталий Калешин, 
 1981 — Златан Ибраһимович, 
 1988 — Әлфия Мурясова, 
 1990 — Дарья Шкурихина, 
 1994 — Лина Беклин,

1870 — Сергей Гагарин, 
 1914 — Жозеф Дешелет, 
 1937 — Нәҗип Хәлфин, 
 1943 — Максим Зозуля, 
 1954 — Анри Матисс, Франция рәссәмы, сынчы.
 1968 — Шакир Насыйров, 
 1970 — Кадыйр Бәкеров, 
 1973 — Виктор Подлипский, 
 1975 — Габделҗәббар Габдерахманов, 
 1982 — Рәмзи Гарифуллин, 
 1983 — Михаил Бубеннов, 
 1983 — Степан Бархударов, 
 1987 — Жан Ануй, француз драматургы.
 1993 — Николай Зотов, 
 1997 — Ибраһим Гәрәев, 
 2005 — Елена Зайцева, 
 2007 — Виктория Учёнова, 
 2008 — Нәҗип Вәлитов, химия галиме.
 2009 — Николай Юкачев, 
 2016 — Мәгъфирә Галиева, 
 2018 — Леон Макс Ледерман,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 октябрь
Саҗидә Сөләйманова

Саҗидә Гаделша кызы Сөләйманова — татар шагыйрәсе, прозаик.

Биография 
Саҗидә Сөләйманова 1926 елда Башкортстанның Яңавыл районы Яңавыл авылында туган. 1944 елда Тәтешле урта мәктәбен тәмамлагач, авылда укытучы булып эшли, аннан соң Уфа педагогика институтында белем ала, мәктәпләрдә тарих фәнен укыта. 1955 елдан аның гомере һәм иҗаты Әлмәт шәһәре белән бәйле: нефть техникумында, шәһәр радиоүзәгендә, Әлмәт әдәбият берләшмәсендә эшли, шигырьләре дә шул чорда басыла башлый.

Шагыйрә озакка сузылган каты авырудан соң 1980 елның 10 маенда Әлмәт шәһәрендә вафат булды.

Иҗат 
Иң беренче чиратта шагыйрә буларак танылса да, матур гына хикәя һәм повестьлар да яза. Саҗидә Сөләймановадан мирас булып калган күңел байлыгы китап киштәләренә җыентыклар булып төзелгән: «Кыр казлары»(1963), «Бәхетне үзем табам»(1966), «Юллар, уйлар»(1968), «Яшәү хакы»(1970), «Кызыл каурыйлар»(1976), «Гөлбадран»(1980), «Сабыр канатлары»(1981), «Шигырьләр һәм поэмалар»(1981).

Сәҗидә Сөләйманова үзе исән чагында Мәскәүдә һәм Казанда урысча тәрҗемәдә өч җыентыгы басылып чыкты. Аерым шигырьләре украин, үзбәк, азәрбайҗан һәм башка милли телләргә тәрҗемә ителде.

Шулай ук карагыз

Чыганаклар 

Татар шагыйрьләре
Бөркетләр фильмы

«Бөркетләр» — 2009 елда чыккан татар фильмы.

Эчтәлеге 
Өч дус — бөркеттәй өч ир. Гомер көзенә җиткән картлар үзара бәхәсләшә, тарткалаша. Шул ук вакытта бер-берсе өчен борчылып яши. Алар яшь вакытта үз мәхәббәтләре өчен көрәшкән. Хәзер оныклары бәхете өчен көч сынашалар.

Беренче карашка фильмның сюжеты җитди. Күзне яшьләндергән өлешләре дә бар. Ләкин режиссер монда татар киносы өчен әлегә яңалык булган кәмит жанрын да кулланган. 
Дөрес, фильмның кытыршы урыннары да бар, ди аны караучылар. Ләкин үсеш юлында шунсыз буламыни. Төп рольләрне башкарган артистлар да әнә үз уеныннан гаеп эзли.

Актёрлары 
Төп рольләрдә Камал театрының әйдәп баручы өч артисты — Әзһәр Шакиров, Равил Шәрәфиев, Ринат Таҗетдинов.

Чыганак 
 “Бөркетләр”: татар халкы иректәме, читлектәме?
Чеченнар

Чеченнáр (бүтәнчә Чичәннәр, үз аталышы Нохчий, берлек санда – Hохчо) – Төньяк Кавказда (нигездә Чичәнстанда) яшәүче вайнах халкы.

Яшәү урыны 

Чеченнар нигездә Чичәнстан Республикасында яшиләр. Чеченнар тарихында берничә күчеш була. Беренче күчеш Кавказ сугышыннан соң 1865 елда Госманлы дәүләтенә була. Мөхаҗирлек дип аталучы күчеш вакытында якынчы 5 000гә якын чечен гаиләсе Госманлы дәүләтендә утырып кала. Хәзерге вакытта аларның оныклары Төркия, Сирия һәм Үрдүндәге чечен диаспорасының төп өлешен тәшкил итә.

1944 елның февралендә ярты миллионга якын чечен үз җирләреннән Урта Азиягә депортацияләнә. 1957 елның 9 январендә аларга кире кайтырга рөхсәт ителә. Күчерелгән халыкның бер өлеше Урта Азиядә кала.

Беренче һәм Икенче Чечен сугышыннан соң күп чеченнар Көнбатыш Европа илләренә, Төркиягә китә һәм Россия регионнарына тарала.

Атама тарихы 
"Чечен" этнонимы, зур ихтимал, Чечен авылы атамасыннан килеп чыккан. Чеченнар үзләрен нохчо, кабарда аларны шашен, осетиннар – цæцæн, аварлар – буртиел, грузиннар – кистлар, дзурдзуклар дип атап йөртә.

Тел 
Чечен теле нах-дагыстан телләренең вайнах тармагына карый.

1925 елга кадәр чечен теленең язмасы гарәп әлифбасына нигезләнгән була. 1925-1938 елларда латин әлифбасы кулланыла. 1938 елда кирилл әлифбасына нигезләнгән графикага күчерелә.

Чечен Республикасының дәүләт теле булып тора.

Дин 
Ислам чеченнар арасында суфилык тарикатларының эшчәнлеге нәтиҗәсендә таралган. Суфи тарикатларыннан чеченнар арасында нәкъшбәнди һәм кадири тарикатлары киң таралган.

Мәдәният 
 Вайнах — Чечен Республикасының Ә.-Х. Кадыйров ордены кавалеры дәүләт  бию ансамбле.

Вайнахлар
Мөселман халыклар
Кавказ халыклары
Россия халыклары
4 октябрь

4 октябрь — Милади тәкъвимендә унынчы айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 88 көн кала.



Хайваннарны яклау көне.





1830 — Бельгия Нидерландлардан бәйсезлеген игълан итә.
 1957 — СССР Җирнең беренче ясалма иярченен җибәрә.
 1991 — Татарстан Югары Совет Президиумы Куйбышев районын Спас районы итеп, Куйбышев шәһәрен – Болгарга алыштыра.

1769 — Алексей Аракчеев, 
 1822 — Разерфорд Бөрчард Һейз, 
 1827 — Аркадий Якобий, 
 1844 — Яков, 
 1846 — Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, музей директоры.
 1846 — Фране Булич, 
 1847 — Луи Анри Буссенар, француз язучысы.
 1859 — Алексей Панормов,
 1870 — Николай Ашмарин, 
 1880 — Михаил Малиновский, 
 1881 — Отто Куусинен,  сәясәт эшлеклесе, язучы, марксизм теоретигы.
 1895 — Рихард Зорге, разведчик, Советлар Берлеге каһарманы.
 1895 — Шоте Галица, 
 1896 — Сергей Мерзляков,
 1897 — Дмитрий Протопопов, инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
 1898 — Ананий Михайлов,
 1904 — Мәҗит Әлмөхәммәтов, 
 1916 — Виталий Гинзбург, 
 1918 — Кеничи Фукуи, 
 1923 — Әхмәтгәрәй Әбдриев, 
 1923 — Зинаида Смирнова, 
 1925 — Марлен Хуциев, 
 1930 — Иван Гусев, 
 1930 — Тәлгыйль Әминев, 
 1931 — Игорь Волчок, 
 1937 — Сергей Ермаков, 
 1938 — Курт Вүтрих, 
 1949 — Риф Сәйфуллин, 
 1949 — Сергей Абуладзе, 
 1950 — Сәгыйть Мәсәлимов, 
 1950 — Фәрит Гыйльмияр, 
 1951 — Бахытҗан Канапьянов, казак шагыйре, тәрҗемәче.
 1956 — Кристоф Вальц, 
 1964 — Евгений Осин, 
 1968 — Рәмис Аймәт, татар шагыйре, җырчы.
 1973 — Лилия Дөгг Альфредсдоттир, Исландия тышкы эшләр һәм сәүдә министры.
 1977 — Жанетт Харгин, 
 1982 — Ленар Шәех, татар шагыйре, журналист.
 1994 — Богдан Якимов,

1669 — Рембрандт, нидерланд рәссамы, гравюралар ясаучы.
 1872 — Владимир Даль, 
 1883 — Хисаметдин Агафуров, 
 1918 — Василий Берви-Флеровский, 
 1934 — Мария Заньковецкая, 
 1937 — Антоний, 
 1938 — Габдулла Шәрипов, татар тел галиме, азәрбайҗан теле дәреслекләре авторы.
 1941 — Тойво Антикайнен, 
 1942 — Касыйм Вахит, татар шагыйре.
 1947 — Макс Планк, квант механикасына нигез салучы алман физика галиме.
 1957 — Владимир Батыр, 
 1969 — Виктор Виноградов, 
 1969 — Шакир Гайсин, 
 1979 — Петр Лаврентьев, 
 1980 — Пётр Машеров, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
 1992 — Казим Казимзадә, 
 1996 — Шәйхулла Чанбарисов, БДУга нигез салучы галим.
 2000 — Майкл Смит, Канада химигы.
 2001 — Зөфәр Иманов, 
 2012 — Габбас Бибарсов, татар дин әһеле.
 2014 — Евгений Ишемгужин, 
 2014 — Тәлгать Нәҗмиев, татар язучысы, журналист.
 2018 — Мәхмүт Рәфыйков, 
 2021 — Әхмәр Азнабаев,





Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Ел көннәре
3 октябрь
Dnepr

Dnepr (urısça: Днепр; belarusça: Дняпро; ukrainça: Днiпро; qırımtatarça: Özü) - Belorusiä, Räsäy häm Ukraina cirlärennen aqqan yılğa. Ozınlıq buyınça İdel häm Dunaydan soñ Awrupanıñ öçençe yılğası, ozınlığı - 2290 km.

Днепр
Кыш

Кыш - елның дүрт фасылыннан берсе. Яз һәм көз арасында. Кышның үзенчәлеге - түбән температура. 

Өч айдан тора: төньяк ярымшарында декабрь, гыйнвар, февраль; көньяк ярымшарында исә июнь, июль һәм август. Астрономик кыш 22 декабреннән 21 мартка кадәр дәвам итә.

Сынамышлар 
 Кыш бәс, томан булса, җәй иген уңа.
 Кыш көне яңгыр яуса, икмәк булыр.
 Кыш сыкы булса, җәй алма була.
 Кыш томан булса, җәй юкәдә бал була.
 Кыш кар күп булса, җәй яңгырлы булыр.

Моны да карагыз 

 Ел фасыллары
 Климатик кыш

Ел фасыллары