alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Калиновка (Аксубай районы)

Калиновка — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Халык саны — 0 тирәсендә. Почта индексы — 423077.

Тарих 
1930-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Авылда туган күренекле шәхесләр 
 Дина Садыйкова — казый, Чуаш Республикасы юстиция министры (1995-2000).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Карасу (Татарстан)

Карасу — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Халык саны — 554 тирәсендә. Почта индексы — 423058.

Тарих 
1710 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Ибраһим Үзбәкев
 Илгиз Зәйниев
 Нәбирә Гыйматдинова

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызылтау (Аксубай районы)

Кызылтау — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Халык саны — 282 тирәсендә. Почта индексы — 423073.

Тарих 
1929 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кисы

Киса (, ) — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Халык саны — 474 тирәсендә. Почта индексы — 423070.

Тарих 
1710 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар — 82%.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Котловка (Аксубай районы)

Котловка — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.

Халык саны — 56 тирәсендә. Почта индексы — 423052.

Тарих 
1920-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызылъяр (Аксубай районы)

Кызылъяр — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.

Халык саны — 11 тирәсендә. Почта индексы — 423052.

Тарих 
1920-елларда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар, чуашлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Культура (авыл, Татарстан)

Культура — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423065.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Аксубай

Кече Аксубай — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423070.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Сөнчәле

Кече Сөнчәле — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423052.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Акташ

Кече Акташ — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.

Почта индексы — 423068.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Медянка (Киров өлкәсе)

Медянка () — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан тимер юл станциясе.

Климат 
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

Сәгать поясы

Халык 
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

Искәрмәләр 

Юрья районы торак пунктлары
Киров өлкәсе торак пунктлары
Мюд

Мюд — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.

Почта индексы — 423063.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Саурыш (Аксубай районы)

Түбән Саурыш — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423068.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Александровка (Аксубай районы)

Яңа Александровка — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423075.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Кармәт (Аксубай районы)

Яңа Кармәт — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423066.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Аксубай

Яңа Аксубай — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423070.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Баланды

Яңа Баланды — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423050.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Илдерәк

Яңа Илдерәк — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423076.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Мокшино

Яңа Мокшино — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423074.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Чуаш Әдәмсуы

Яңа Чуаш Әдәмсуы — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423056.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Үзи

Яңа Үзи — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423050.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Танылган шәхесләр 
 Галимҗан Сәлимҗанов (1923-2005), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
 Роза Туфитуллова (1945), журналист, «Сөембикә» журналының баш мөхәррире (1988-).
 Газизҗан Волков (), полковник, космонавтларны парашюттан сикерергә өйрәтүче.
 Газиз Кашапов (1942-1991), язучы, публицист.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Кыязлы

Яңа Кыязлы — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423073.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кривоозерки

Кривоозерки — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Халык саны — 400 тирәсендә. Почта индексы — 423051.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Шәхесләр 
 Юрий Крайнов (1937-2002), ССРБ дәүләт премиясе лауреаты.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Тимошкино

Яңа Тимошкино — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423071.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Дума

Яңа Дума — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423057.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Шәхесләр 
 Илдус Зиннуров (1946), «Әкият» курчак театырның баш режиссеры.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Баланды

Түбән Баланды — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423075.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Аксубай 2

Яңа Аксубай 2 — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423070.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Аксубай

Аксубай — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы  — шәһәр тибындагы поселогы (федераль классификатор буенча).

Тарих 

XVII гасырда нигезләнгән. Шәһәр тибындагы бистә статусын 1973 елдан йөртә.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 36,1%, чуашлар — 35,5%, татарлар — 26,9%.

Күренекле кешеләр 
Рамил Төхфәтуллин — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, режиссер.
Равил Кузюров — ТР урман хуҗалыгы министры (2018 елдан).

Мәгариф 
 Аксубай универсаль технологияләр техникумы

Мәдәният 
 Туган якны өйрәнү музее

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Татарстан район үзәкләре
Яңа Татар Әдәмсуы

Яңа Татар Әдәмсуы — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 422055.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Танылган шәхесләр 
 Рәис Биләев (1935-1997), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1963-1969), СБКФ Чаллы шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1969-1984).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Татар Майнасы

Түбән Татар Майнасы — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.

Почта индексы — 423055.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Айман

Айман — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423739.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Актанышбаш

Актанышбаш — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 369 тирәсендә. Почта индексы — 423740.

Актаныштан көнбатышта урнашкан, электән ара 3 чакрым тәшкил итсә, хәзер ике авыл чынлыкта кушылып бетте. Әлеге авыл кешеләре вакытында Нөрәкә урманы дип аталган (хәзерге Нөркә) урында өлкән туганнары белән бергә яшәгәннәр. Актаныш елгасы чирәмлектән инеш сыман агып ята. Агачлар киселү барышында ул ярлар ясап, җирне ярып, Шәрип-Куян юлы ягына күчә бара. Актанышбаш янында аның ярлары нык текәләнә.

Төгәл кайчан Актаныш-Нөркә авылыннан аерылып чыгуы билгеле түгел. Әҗәкүлнең өч өйле урамы (авыл нигезе) кешеләре Карабәк-Габдулла хан токымы вәкилләре дә Актанышбаш халкының төп өлешен тәшкил итәләр. Торак пункты 1744 елгы рәсми кәгазьләрдә теркәлүе нигез салуның XVIII гасыр башларына ишарәли. Вотчиналы башкортлар катламыннан саналганнар. Умартачалык, урман әзерләү, кәсепчелек, ат дирбиясе һ.б. әйберләр җитештерү белән дә шөгыльләнәләр.

Авыл Гәрәй волостеның Әҗәкүл түбәсенә, Кыргыз волостеның Тугыз түбәсенә, Унберенче йортка, Такталачык волостена карый. 1795 елда 22 хуҗалыкта 80 ир һәм 60 хатын-кыз җенесендәге кеше яшәгән. Аннан халык саны үзгәреше түбәндәгечә бара: 1859 елда - 469, 1870 тә - 466, 1884 тә - 585, 1897 дә - 632, 1906 да - 648, 1913 тә - 305, 1921 дә - 373, 1926 да - 330, 1938 дә - 320, 1949 да - 315, 1958 дә - 350, 1965 тә 86 хуҗалыкта - 336, 1989 да 81 йортта - 229, 1993 тә 89 гаиләдә - 265, 2010 елда 105 хуҗалыкта 341 кеше гомер кичерә.

1988 елның 29 июлендә Әҗәкүл, Ирмәш, Чөгәнә авыллары белән берлектә Актанышбаш авыл Советын оештырутурында ТАССР Югары Советы Президиумы Указы чыкты, яңа берәмлекнең үзәге итеп Актаныш сайлана.

Бөек Ватан сугышында илне сакларга кулына корал алган 77 яугирнең 35 е һәлак була.

Тарих 
1744 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Танылган шәхесләр 
 Фирдәвис Ханов (1951), РФ һәм ТР атказанган архитекторы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
 Фәнүс Муратов, Йосыф Хуҗин. Актаныш - туган җирем. ― Казан, 2010, 15нче бит.
Әнәк

Әнәк — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 257 тирәсендә. Почта индексы — 423730.

Тарих 

Актаныштан 49 чакрым көньяк- көнбатыштарак, Казан – Уфа юлы буенда урнашкан. Биредә электән фин – угыр кабиләсе вәкилләре яшәгән. Татарлар XVII йөз ахырында XVIII йөз башында килеп төпләнә. Алар типтәрләр һәм вотчиналы башкортларга бүленә, ясаклы татарлар да була. Марилар инешнең аргы ягында яши, зиратлары Әнәк ягында була. Бу кардәшләр гадәте – канунына каршы килә, аларда авыл белән каберлекне су бүлергә тиеш түгел. Димәк, мариларны күченергә мәҗбүр иткәннәр.

Е. Пугачев явында авылдан 63 ясаклы татар старшиналары Үмәткол Тәфкилев җитәкләгән төркемдә катнаша.

1884 елда игенчеләр 1878 дисәтинә җир бирелсә, 1913 елда ул 1143 дисәтинәгә кала. Мәчете 1848 елга кадәр салына.

1931 елда “8 Март” хуҗалыгы оештыралар, 3 елдан аңа барлык 74 гайлә  дә кереп бетә. Эреләндерү дәверендә “Үзәк” хуҗалыгына (хәзерге Нур Баян исемендәге ҖЧҖ) кушалар. Язмышлары Пучы белән тыгыз бәйләнештә бара, бер үк вакыйгаларны бергә кичерәләр. 1959-1960 елларда барлыкка килгән Нефтьчеләр бистәсе авылга кушыла.

2007 елда “Әнәк” ҖЧҖ үзе аерым мөтәкыйль көн күрә башлый, июнь аенда районның 18 процент җирен биләгән “Әнәк” агрофирмасы төзегәч, аның үзәгенә әверелә. Фирма белән Иске Җияш егете, бөтен эшчәнлеге Пучы җирлеге белән бәйләнгән Фарис Фәтхиев  уңышлы җитәкчелек итә. Авыл бу гасырга яңарып, яшәреп, бөтен яктан да бөтәеп керде. Заманча йортлар, иҗтимагый үзәк, мәчет калкып чыкты. Урамы асфальтка төрелде. Озак еллар хуҗалык рәисе булып эшләгән Шәрип ага Шәймиевның йорты  музейга әйләндерелде.

Илне фашист басып алучыларыннан сакларга 77 яугир чакырыла, 31 е кире туган якка әйләнеп кайта алмый.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Шәхесләр 
 Минтимер Шәймиев (1937), ТР беренче президенты.
 Нур Баян (1905-1945), шагыйрь.
 Рахмай Хисмәтуллин (1934-2004), язучы.
Фәрдиевләр:
 Илшат Фәрдиев (1960), ТР сәясәт-хуҗалык эшлеклесе.
 Ринат Фәрдиев (1956―2008), Зәй районы башлыгы (1999―2008).

Мәдәният 

 «Бабайда кунакта», мемориаль комплекс–ял паркы.
 Шәрип Шәймиев музей-йорты
 Минтимер Шәймиев бюсты

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Минтимер Шәймиев
Ахун (Татарстан)

Ахун — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 251 тирәсендә. Почта индексы — 423744.

Тарих 
Ахун — бүләр ыруы башкортларының авылы. XVIII гасырда нигезләнгән — 1747 елдан билгеле. 11нче башкорт кантоны, Ырынбур губернасы Минзәлә өязе Бүләр волосы Бүләр түбәсенә карый, 1865 елда бу өяз Уфа губернасына керә. 1866 елда ырыу волослары бетерелгәч, авыл Байсар волосы составына керә.

ХХ гасыр башында мәчет (1831 елдан аның карамагында мәктәп эшли), икмәк магазины теркәлгән.

1920 елдан Татар АССР-ның Минзәлә кантоны, 1930 елдан — Актаныш районы, 1935 елдан — Калинин районы, 1959 елдан — Актаныш районы, 1963 елдан — Минзәлә районы, 1965 елдан — янә Актаныш районы составына керә.

Демография 

Россия империясе законнарына ярашлы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр.

1795 елда 9 йортта 76 асаба башкорт, 12 йортта — 38 типтәр теркәлә, 1762 елда улар 9 кеше теркәлә. 1816 елда — 10 башкорт, 2 кердәш башкорт һәм 28 типтәр, 1834 елда 33 башкорт була, 5 кердәш башкорт һәм 52 типтәр була. 1848 елда Сөн елгасы янында 2 Ахун авылы була: беренчесе — Минзәләдән 68 чакрым ераклыкта (6 йорт һәм 43 башкорт), икенчесе — өяз үзәгеннән 65 чакрым ераклыкта (22 йорт, 109 тептяр). 1859 елгы 10нчы ревизия буенча, 100 башкорт ир-аты, 252 типтәр языла. Башка чыганак буенча, 138 асба башкорт һәм хәрби дәрәжәдәге кердәш. 1870 елда — 322 башкорт; 1902 елда — 268 асаба башкорт һәм хәрби дәрәжәдәге кердәш, 1905 елда 98 йортта 568 кеше яши.

1989 елгы җанисәп буенча төп милләт: татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бикчәнтәй

Бикчәнтәй — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423737.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Буазкүл

Буазкүл — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 333 тирәсендә. Почта индексы — 423753.

География 
Актаныш авылыннан 27 км төньяк-көнбатыштарак, Агыйдел елгасы тамагы янында.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Тарих 
Буазкүл ― шушы ук атамалы күл һәм Киндеркүл елгасы буенда урнашкан Енәй волостеның (1866 елдан Семиостровск волосте) Енәй түбәсе башкортлары авылы. 
18 йөзнең 1 нче яртысында нигез салына. 18-19 йөзләрдә халкы башкорт-вотчинниклар һәм типтәрләр катлауларына бүленә. Игенчелек, терлек үрчетү белән шөгыльләнәләр. Мәчет турында беренче тапкыр 1816 да искә алына, аның каршында мәктәп эшли. 20 йөз башында авыл җәмәгатенең имана җире 683 дисәтинә тәшкил итә.

Административ-территориаль корылышы 
1920 елга кадәр Уфа губернасының Минзәлә өязе Семиостров волостена керә. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында. 1930 елның 10 августыннан - Актаныш, 1963 елның 1 февраленнән ― Минзәлә, 1965 елның 12 гыйнварыннан ― Актаныш районында.

Демография 

Буазкүл авылында 1816 елда 8 йортта 48 ир-ат һәм 40 хатын-кыз исәпкә алына, 1848 елда 19 йортта ― 112 башкорт. 1859 елда ― 125 асаба башкорт һәм элеккеге хәрби дәрәҗәдәге кердәшләр (моңа кадәр алар теркәлмәгән). 1870 елда 25 йортта 137 башкорт исәпкә алынган, 1902 елда 37 йортта 112 асаба башкорт һәм хәрби дәрәҗәдәге кердәшләр, 1905 елда Киндеркуль каршындагы 43 йортта ― 279 кеше.

1989 елгы җанисәп буенча nөп милләт — татарлар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бүләк (Актаныш районы)

Бүләк — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл. Авыл Татар Ямалы авыл җирлегенә керә.

Географиясе 
Актаныштан 26 чакрым көнбатыштарак Түбән Кама ГЭСы сусаклагычы зонасы чигендә урнашкан. Камбара тимер юл станциясе аннан 68 чакрым ераклыкта, кайчандыр күп нәрсә белән бәйләнгән Дербешка пристане исә 18 чакрымда була.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Тарих 
1925 елда нигезләнгән.

Аңа нигезне 1925 елда Иске Семиостров авыл кешеләре салалар. Башта 7 гаилә килеп утыра. Өшәр халкы күчмә авыл дип атаса да, күченүчеләр аңа кадерләп Бүләк исеме куша. Торак пункты Иске Семиостров авыл Советына карый. 1929-1930 елларда хуҗалыклар саны 68 гә җитә.

1927 елның 2-19 декабрендә ВКП(б)нең XV съезды үткәннән соң 13 гаилә берләшеп, “Байкал” күмәк хуҗалыгы оештыра, рәисләре итеп Хатип Харисовны сайлыйлар. Районнан аларга кемнәрдәндер тартып алынган ике ат бирәләр. Бирегә ярлылар күчеп килми, матур киләчәккә омтылганнар яңа нигез кора. Аларның бөтен нәрсәсе була, күмәк хуҗалык тиз тернәкләнеп китә. Хак булса, хуҗалык бик яхшы нәтиҗәләргә ирешкән өчен, рәисләре Лотфулла Хәйбуллин 1930 елда партиянең XVI съездына делегат буларак сайлана.

Бөек Ватан сугышына 59 кеше алына, 43 кеше һәлак була, хәбәрсез югала.

Бүләкнең көнбатышында – безнең эрага кадәр I, VIII гасырларга, безнең эраның III йөзенә, төньяк-көнчыгышында безнең эрага кадәр III йөзгә, безнең эраның III, VI-IX гасырларына караган авыллыклар булган. Шуларның истәлеге булып авылда борынгы зират сакланган.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Социаль өлкә 
1932 елда башлангыч мәктәп ачыла. 1965 елда йортлар радио, 1966 елда электр, 1994 елда районда беренче булып газ кертелә. 2006 елда мәктәп һәм медпункт өчен яңа бина салына. 1994 елдан клуб эшләми.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Гәрәй

Югары Гәрәй — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 44 тирәсендә. Почта индексы — 423752.

Тарих 
Татар чыганаклары буенча, авыл XVII гасырда нигезләнгән. Башкорт тарихчы-галиме Әнвәр Әсфәндияревның тикшеренүләре нигезендә, Югары Гәрәй (Яңа Гәрәй) авылы XIX гасыр башында нигезләнә, чөнки 1795 елда Түбән Гәрәй авылы исәпкә алынганда, Югары Гәрәй булмый. 1816 елда 7 ревизия вакытында, анда 8 йортта 66 башкорт, 1834 елда 8 йортта — 63 башкорт, 1848 елда 11 йортта — 65 башкорт, 1859 елда 47 башкорт теркәлгән. 1902 елда — 71 башкорт; 1905 елда 24 йортта — 143 башкорт; 1912 елда — 169 башкорт (йорт).

Халкы нигездә игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгән. 1905 елда су һәм җил тегермәне, кибет, мәчет (1848 елдан) исәпкә алына.

Демография 

2010 елгы җанисәп буенча төп милләтләр: татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Карач

Югары Карач — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.

Тарих 
XVIII гасырда нигезләнгән. 

 Актаныштан 26 чакрым көнбатыштарак, Шәбез елгасы буенда урнашкан. Яңа Кормаш авыл җирлегенә керә. XVII йөздә нигез салына. Башкорт катламындагылар биредә көн күрә. 1880 нче елларда 276 дисәтинә җирләре була. Башта Байлар волостенда, ирләре Зөбәер Өметбаев командасында (1816), шул волостьнең Калмаш түбәсендә торалар. 1859 нчы елда Семиостров йорт җәмгыятендә, 1902 нче елда елны волостенда исәпләнәләр. 1870 нче елда 16 йортлары, җил тегермәннәре була. 1816 нчы елда 26 ир-ат исәпкә алынган, 1859 нчы елда авылда - 63 җан, 1870 нче елда - 70, 1897 нче елда - 127, 1913 нче елда - 154, 1920 нче елда - 145, 1926 нчы елда - 75,  1938 нче елда - 102, 1949 нче елда - 65, 1958 нче елда - 56, 1970 нче елда - 60, 1979 нчы елда - 39, 1993 нче елда 2 хуҗалыкта - 7, 2010 нчы елда 1 өйдә - 1 кеше гомер кичерә.

Күмәкләшү чорында “Спартак” хуҗалыгы төзиләр. Эреләндерү барышында Крупская исемендәге хуҗалыкка кушылалар.

14 яугир Бөек Ватан сугышына китә, боларның 9-ы шунда һәлак була.

Танылган шәхесләре 
 Корбанов Гыйльмегали Муллагали улы — Татар Суыксуы урта мәктәбен тәмамлый. Хуҗалыкта зшли. 1967нче елның февраленнән район төзү-монтаж идарәсендә тракторчы булып эшли. Татарстанның атказанган механизаторы.
 Бәдретдинв Таҗи Бәдретдинулы — 1943 нче елда илне саклауга китә, шуннан 1950 нче елга кадәр Ватан алдындагы бурычын үти. Яудан соң Пермьдә яши, хәрби заводта эшли. Кызыл Йолдыз, I дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, медальләр белән бүләкләнә. Пермьдә җирләнә.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Югары Яхшый

Югары Яхшый — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 203 тирәсе. Почта индексы — 423765.

Тарих 
Югары Яхшый авылы 1735 елдан билгеле. 
1762 елда үткәрелгән Өченче ревизия материалларында старшина Минәй Бикбауыв командасына караган авыллар арасында Яхшый авылындагы 22 ир-ат типтәр күрсәтелгән. Дүртенче ревизия (1782 ел) материалларына караганда, аларның саны 38 гә җиткән. XVIII гасыр ахырыннан ревизия документларында башкорт сословиесендәге кешеләр дә исәпкә алына башлый. 1795 елда Югары Яхшый авылында 12 хуҗалыкта бу катламга караган 89 кеше, 2 хуҗалыкта “типтәр” сословиесендәге 15 кеше теркәлгән.
Югары Яхшый авылы халкының төп шөгыльләре игенчелек һәм терлекчелек булган. Шулай ук умартачылык, тукучылык та таралган була. Мәчет турында беренче тапкыр 1854 елда искә алына, 1867 елдан мәчет каршында мәктәп эшли. 20 гасыр башында авылда икмәк саклау кибете булган. Бу чорда крестьян җәмәгатенең җир биләмәләре 2174,5 дисәтинә була. 
1920 елга кадәр Югары Яхшый авылы Уфа губернасының Минзәлә өязе Байсар волостена караган. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында. 1930 – 1935, 1959 – 1963, 1965 елдан соң Актаныш районында, 1935 – 1959 елларда Калинин, 1963 – 1965 елларда Минзәлә районы составына карый. Хәзерге вакытта Югары Яхшый авыл җирлеге үзәге. 
1931 елда авылда «Эконом» колхозы оештырыла, соңыннан аның исеме берничә тапкыр үзгәртелә. 1994 - 2002 елларда "Яхшый" кооперативлар берләшмәсе. 2003 - 2006 елларда "Яхшый" авыл хуҗалыгы җитештерү комплексы. 2006 елдан "Эконом" ҖЧБ. Авыл халкы нигездә "Эконом" ҖЧБдә эшлиләр. 
1924 елда башлангыч мәктәп ачыла, 1931 елда ул җидеееллык, 1961 елда сигезъеллык, 1965 елда урта, 1989 елда тулы булмаган урта, 2002 елда урта мәктәп итеп үзгәртелә (яңа бина салына). 2003 елдан – тулы булмаган урта мәктәп. Авылда мәдәният йорты (1976 елда төзелә), китапханә, балалар бакчасы, фельдшерлык пункты эшли.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Мәгариф

Авылда туган шәхесләр 
 Һани Юлдашев (1902-1940) — фирка эшлеклесе, тәрҗемәче, КДУ фәнни китапханәсе директоры.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия: В 5 т. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. – Т. 1. 672 с. ISBN 5-85247-035-Х.
 Татары Уфимского уезда (материалы переписей населения 1722–1782 гг.) / Р.Р.Исхаков. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2020, 2020. — 192 с. — ISBN ISBN 978-5-94981-351-5
Югары Богады

Югары Богады — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Тарих 
1928 елда нигезләнгән.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Танылган шәхесләр

Озын гомерле кешеләре 
Сәгыйдә Мәннанова - 96 яшенә кадәр яши. Аның 13 баласы булып, сигезе исән-сау үсеп, җәмгыятькә файда китерә, барысы да югары белемле.

Гания кортка 98 яшендә бакыйлыкка күчә. Өч улы булып, өчесе дә яу кырында башын салган.

Вафа әби Исламова 103 яшьтә вафат була.

Мәктәп 
1929 - Мәктәп ачылуы.

Беренче укытучы - Салиха Фәттахова. 1948 елга кадәр - Зәйтүнә Габдуллина. 1948 елдан Рәйханә Хәсәнова укыта башлый.

1969 елда беренче кино куела.

Мәчет 
Югары Богадыда Аллаһ йорты 2016 елда ачыла. Аның башында Югары Богады кияве Зәки Нәгыйм улы Фәхразыев тора. Авыл халкы җирлек җитәкчеләре ярдәме белән мәчет төзүдә катнашты. Хәзрәт-Равил Шакиров.

Югары Богады авыл клубы 
Авылда клуб сугыштан соңгы чорларда ук авыл осталары тарафыннан салына. Ишеткәннәр буенча, 1946-1947 еллар тирәсе буладыр. Клуб мөдире булып Яңа Богады авылы кызы Сәидә Фәссахова эшли. 1951-1955 елларда Илдар Әхмәткирам улы Кирамов мөдирлек итә (ул 1997 елда вафат була).

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)
Илчебай

Илчебай — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 82 тирәсендә. Почта индексы — 423750.

Тарих 
Илчебай авылы 1747 елда нигезләнгән. Шәбез күле каршында Гәрәй волостеның Әжәкүл, аннары Янҗигит түбәсендә тик асаба башкортлар яшәгән авыл

Актаныштан 8 чакрым төньяк – көнбатыштарак, күлләр янында , 5-6 чишмә бәреп торган тау итәгендә урнашкан. Күренекле тарихчы, археограф Сәет Вахидов 1929 елның җәендә безнең якта археографик экспедициядә була. Һәм Гәрәйхан шәҗәрәсенең 1830 – 1840 елларда язылган нөсхәсенә тап була, бу – мондый шәҗәрәнең иң борынгысы, ул Илчебай тексты дип йөртелә. Кабилә башлыгының XII буын вәкиле  Әҗи Илчебайда яши, аның 6 улы була. Аның җирлектәге ерак бабасы Түбән Гәрәйгә нигез салган Йабанчы була. Аның улы Кунак хуҗа (дүрт угыл атасы) – Мәхмүд – Җанибәк – Җәнҗегет – Пичура – Коңгырбай – Акъегет (шәҗәрәдә 4 улы барлыгы күренә: Акман, Сөләй, Адай һәм Әҗи) – Илчебай, ул – Адай углы. Әлеге кыйммәтле документ Илчебай нәселенең Түбән Гәрәйдә яшәгән бабаларыннан башлануын ачык күрсәтә. Биредә аларга кадәр марилар яшәгән. Монда татар тарихы 1710 – 1712 еллардан башлана, ди өлкәннәр.

XX йөз башында 1080 дисәтинә җирдән файдаланалар. Тагын аучылык, балык тоту, сарык тиресе эшкәртү, тун, толып, чикмән тегү, тула оек басу, умартачылык, кәсеп итү белән дә шөгыльләнәләр.

Иман йорты турында беренче тапкыр 1812 елгы эш кәгазьләрендә телгә алына, мәхәллә 1852 елны рәсми таныла. Мәчет кабат 1913 елда төзелә. 1870 елда – мәдрәсәсе булу билгеле.

1929 елда Мифтахетдин Шириев җитәкчелегендә “Бүләк” хуҗалыгы оеша. Соңыннан күршеләр белән берләшеп, “Таулар”га әйләнәләр. Хәзер “Нур”ҖЧҖ исемендә көн күрәләр.

Башлангыч мәктәп 1920 еллардан бирле эшли, балалар саны кимү сәбәпле, бары 1980 – 1990 елларда ябылып тора.

1 кеше репрессияләнә.

Бөек Ватан сугышына киткән 81 кешенең 55енә кабат туган ягына әйләнеп кайту насыйп булмый.

Халкы 

1795 елда мондагы 11 авыл арасында иң зурысы була, Куян, Әҗәкүл дә аннан калыша, биредә 38 хуҗалыкта башкортлар:  123 ир-ат, 100 хатын-кыз яши. 1816 елда – 171 ир җенесле башкорт Ильяс Мортазин командасында исәптә тора. 1834 елда башкортлар 382 җан (бу вакытка Гәрәй волостенең Җәнҗегет түбәсенә карыйлар), 1859 елда – 515 ( Такталачык йорт җәмгыятенә кертелгәннәр) асаба башкорт була. 1902 елда Шәрип, соңыннан Такталачык волостена буйсына, 116 йортта 328 башкорт ир-аты исәпләнә, 1905 елда - 664 асаба башкорт, 1912 елда 700 асаба башкорт яши.

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ирмәш (Актаныш районы)

Ирмәш — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 147 тирәсендә. Почта индексы — 423740.

Тарих 
XVIII гасырда, Гәрәй кабиләсеннән Жуар нэселненнэн XIII буын вэкиле Ирмәш Ирмәк углы белән нигезләнгән. Тарихчы Әнвәр Әсфәндиярев буенча, 1738 елда башкорт старшинасы Ирмәк Урмашев, йөз башы Мәсәгут Абызаев, Иштәк Ишкининһәм аларның туганнары тарафынан нигезләнә.

Демография 

1795 елда 6 йортта 62 башкорт исәпкә алына; 1816 елда 13 йортта 76 башкорт, шул исәптән авылга нигез салучы Ирмәшнең уллары - 77 яшьлек Әдий һәм 53 яшьлек Хисаметдин Ирмяшевлар яши. 1834 елда башкортлар саны 128 була, 1859 елда - 85 башкорт ир-аты теркәлә, 1870 елда 35 йортта - 192 типтяр; 1902 елда - 93 асаба башкорт; 1905 елда - 187 башкорт; 1912 елда 232 асаба башкорт исәпләнә.

1989 елгы җанисәп буенча төп милләт: татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Шәхесләр 
 Газинур Фарукшин (1956), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2016).
 Инсаф Хәбибуллин (1967), баянчы, җырлар авторы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каенлык (Актаныш районы)

Каенлык — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 16 тирәсендә. Почта индексы — 423763.

Тарих 
Каенлык авылын, урманда агачларны кисеп, йортлар салып утырган авыл, диләр. Бар ягыннан да каен урманы белән уратып алынганга, Каенлык атамасын алган ул. 1928 елда бирегә беренчеләрдән булып Иске Богады авылыннан Муллагали Закиров, Шәмсемөхәммәт Закировлар килеп урнаша. Кимендә 25 хуҗалык була. Халкы игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә.

1932 елда "Каенлык" колхозы оеша. Авыл халкы бердәм диярлек колхозга керә. Беренче рәисе итеп Шәрип Әхмәтшәехов сайлана. Әмма, аны кулак малае дип, төрмәгә утырталар. Аны Богадыдан Әхмәтҗан Янов алмаштыра. Соңрак, авылны Сталин исемендәге колхозга берләштергәнче, "Каенлык"та рәис булып Гыйлаҗетдин Фәрхетдинов эшли. Оста оештыручы иде дип искә алалар аны. Колхоз да алдынгылар рәтенә чыга. Авылда шундый әйтем дә йөргән: "Ашлык уңса - Гыйлаҗдан, уңмаса - Ходайдан..." Галиәхмәт абзый киңәшләре дә ярап куя, ул һәрвакыт үтемле сүзләре, тәкъдимнәре белән булышып торган. Колхоз оешуының беренче елларында ук иегенчелек буенча зур уңышларга ирешәләр. Ул елларда бригадир булып Хәбибҗан Шәрипов эшли. Алдынгы колхозчылар: Шаһгали Мәзнәвиев, Гафифә Фәсхетдинова, Гыйльмеҗиһан Фәрхетдиноваларны да авылдашлары бик зур хөрмәт белән искә ала.

Халык

Каенлыкның озын гомерле кешеләре 
Шаһгали Мәзнәвиев

Фатыйма Муллагалиева

Күп балалы әниләр 
Мәдәния Галиәхмәтова, Нәсимә Латыйпова, Рәкыя Муллаярова, Миңнеямал Закирова, Хөмәйрә Гыйлаҗетдинова, Миңнеямал Муллагалиева, Гөлнәфидә Төхбәтуллина һ.б

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)
Калмаш (Актаныш районы)

Калмаш — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 71 тирәсендә. Почта индексы — 423752.

Тарих 
1731 елда нигезләнгән.

Актаныштан 23 чакрым көнбатыштарак Шәбез елгасы буенда урнашкан.

  1731 елда калмашлыларның хәзер Башкортстанга караган Тузлыкуыш авылының 3 кешесенә һәм үзебездәге Апачта татарлар нәселенә нигез салган Апас мулла Тутаевка күчеп утырырга рөхсәт бирүләре рәсми кәгазьләрдә теркәлеп калган.  Алар 1745, 1749, 1761 елларда Каен Түбә, Карт, Суыксу һәм Шәбез авыллары вотчиналары белән бергәАгыйдел елгасы тамагыннан Туктар күленә кадәрге арасын, башка су чыганакларын, Кама елгасының болынлы ягындагы күлләрне төрле вакытка оброкка тапшырганнар. Җирләренең мул булуы авылның бу тирәдә иртәрәк барлыкка килүен раслый. Шул рәвешле аңа нигез ким дигәндә XVIII гасырга краган рәсми кәгазьләрдә йөзбашы Кадермәт Дусмәтов, Азамат Ишкин, Мостафа Чурашов,Үтәмәш Шыгаев, Ярмөхәммәт Уразманов, Акай Зөбәеровның исем-фамилияләре телгә алына.

  1813 елда авылда мәчет булуы, 21 июньдә аңа Габделкаһир хәзрәт Ишмәтовның имам итеп куелуы, малайлар мәктәбе эшләве, 1859 елда җил тегермәне барлыгы теркәлеп калган. 1913 елда мәдрәсәдә шәкерләр саны 50 гә җиткән, мөдәррис вазифасын имам-хатыйп Габделмосавир Габделкәбиров башкарган.

  1799 елда җирләрне генераль ызанлаганда авыл вотчиналарына Минзәлә өязеннән – 379, Бөре өязеннән 1172 дисәтинә җир бүлеп бирелә, 1918 елга кадәр шулардан файдаланалар.

  1870 елгы мәгълүматларга караганда, Калмашта типтәрләр көн күргән.

  Кантоннар чорында авыл Унынчы йортка, аннан Семиостров волостена карый.

  1929 елда Фрунзе исемендәге хуҗалыкка берләшәләр, 1950 елда “Алга”га (Шәбез), соңыннан чалманаратлыларга кушалар, “Агыйдел” хуҗалыгы булып көн күрәләр. Ул “Наратлы” ҖЧҖкә әйләнә.

  6 кеше репрессияләнә.

  Бөек Ватан сугышына киткән 52 яугирнең 42 се кире әйләнеп кайта алмый.

Демография 

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Шәхесләр 
 Мирзанур Камалов ( районда баш зоотехник булып эшләгән, 1945 елның 5 маенда, Берлинны алгач һәлак була)
 Әбелгариф Камалов (районда эчке эшләр органнарында эшләгән, милиция лейтенанты булган)
 Раил Салихов ( отставкадагы милиция подполковнигы)
 Фәрит Салихов ( хуҗалык эшлеклесе) һ.б

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. - Казань, 2008. -Т.4
 Списки населенных мест Российской империи по сведениям 1870 года.
 Полный алфавитный список всех населенных мест Уфимской губерни.- Уфа, 1906.
 И.Р Очерки истории Татарстана и Татарского народа.(20 век)- Казань, 1999 
 Муратов Ф., Хуҗин Й. Актаныш - туган җирем. - Казан, 2003.
 Имамов В. Безнең төбәк тарихы. - Чаллы, 2008.
 Актанышым - ак илем. // Актаныш - край мой лучезарный. -Казан "Идел- пресс", 2010.
Күҗәкә

Күҗәкә — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423734.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Авылда туган танылган шәхесләр 
 Альбина Вәлиева (Хәйруллина, 1962), филология фәннәре кандидаты.
 Фәнисә Гыйльметдинова (1946), Татарстанның атказанган укытучысы (1991).
 Хәсән Заманов (1912―1956), Советлар Берлеге Каһарманы.
 Ленар Зарипов (1967), Актаныш районы башлыгы (2022 елдан).
 Джон Мусин (1945), вокал буенча педагог, җырчы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).
 Робсон Мусин (1947), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993), Муса Җәлил премиясе лауреаты (1990).
 Рәис Нәгыймов (1944), композитор, Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
 Әлфия Ситдыйкова (1957), шагыйрә, тәрҗемәче.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәсәде

Мәсәде — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423753.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Тарих 
Авылга 1927 елда Такталачык авылыннан күченеп килүчеләр нигез сала. Баштагы чорда ТАССРның Минзәлә кантоны Актаныш волостена карый. 1930 елдан Актаныш, 1963 елдан Минзәлә, 1965 елдан Актаныш районы составында. 1930 елда авылда "1 май" колхозы төзелә. 1965 елда ул “Актаныш” терлекчелек совхозы (Татар Ямалысы авылында) составына кертелә. Авыл халкы “Белая” нефть чыгару станциясендә эшли, ит-сөт җитештерү белән шөгыльләнә. 1930нчы елларда башлангыч мәктәп ачыла (1950нче елларда яңа бина төзелә, 1985 елда балалар бакчасы бинасына күчерелә), 2016 елда ябыла.  2007 елда мәктәптә музей оештырыла. 1950нче елларда авылда татар зыялылары (мәсәлән, композитор Җәүдәт Фәйзи) ял итә. Авылда клуб, балалар бакчасы, фельдшерлык-акушерлык пункты бар.

Халык саны (еллар буенча): 
1958 ел – 115, 1970 ел – 243, 1979 ел – 205, 1989 ел – 251. 
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия: В 6 т. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2008. – Т. 4. – 768 с. ISBN 978-5-902375-05-0
Михайловка (Актаныш районы)

Михайловка — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы поселок.

Почта индексы — 423744.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Танылган шәхесләр 
 Александр Сальников (1926-1981), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мерәс (Актаныш районы)

Мерәс — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423750.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Яхшый

Түбән Яхшый — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423765.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Урьяды

Түбән Урьяды — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423734.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Байсар

Яңа Байсар — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423735.

Тарихы 
Яңа Байсар — Байсар волосының Сөн елгасы буенда урнашкан 57 йорттан торган 202 асаба башкорт авылы. Асабаларның 1 496 дисәтинә җире була. Һәр йортка 4,4 дисәтинә җир туры килгән гөмуми чәчүлек мәйданы 248 дисәтинә тәшкил итә. Арыш һәм солы 215 дисәтинә мәйданда чәчелә. Ул вакытта асабаларга бодай һәм бәрәңге таныш булмый. Авыл халкы милкенә 715 баш терлек исәпләнә. 5 хуҗалыкта 33 умарта була.

Яңа авылда мәчет бар исәпкә алына.

Халык 
Россия империясе законнарына ярашлы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр.
1905 елда Иске Байсар авыл җирлегеннән 1 чакрымда булган Яңа Байсар авылында 86 йортта 227 кеше яши. 1912 елда яңа авылда 57 йортта 292 асаба башкорт теркәлә.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Гәрәй

Яңа Гәрәй — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Почта индексы — 423752.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Җияш

Яңа Җияш — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Тарихы 
Яңа Җияш (Каратал) Минзәләдән 50 чакрымда Бизәде елгасында каршында Гәрәй волосты (1866 елдан ― Байсар волосты) асаба җирләрендә урнашкан типтәрләр авылы. 1816 елда анда ― 36, 1834 елда «башкортларга кердәш булып яшәгән» 50 ир-ат җенесле типтәр теркәлә. 1859 елда 107 хәрби дәрәҗәдәге кердәш, 1870 елда 21 йортта 139 типтәр була. 1902 елда 170 типтәр, 1912 елда ― 473 типтәр исәпкә алына.

Топонимия 
Яңа Җияштә Тукай урамы, Үзәк урам, Аръяк урамнар бар. Элгәре, заманына күрә, Тукай урамын Киров урамы дип йөрткән чаклар да булган. Халык арасында "Арт урам" дигән атамасы да очрап куя.

Якын тирәдә Габдулла чокыры, Шәвәли чокыры, Сай чокыр, Тирән чокыр дип йөртелгән урыннар бар.

Сөлек буасы исеме белән үзенчәлекле. Гали посадкасы агачларын Гали бабай утыртканга шул исемдә йөри. Олы ялан- урман уртасындагы бик зур ачыклык урын хөрмәтенә шулай йөртелә. Анда элек Сабан туйлары, авыл бәйрәмнәре шаулап узган.

Түбәләс юлы атамасы да халык телендә һаман да популяр.

Адаштыра торган шөбһәле урыннар да бар. Терлек үләт базы яны шундый. Шәвәли чокыры, Гамбәр тыкрыгы шулай ук адаштыра торган урыннардан.

Элегрәк Габдулла коесы, Нәҗип коесы дигән коелар булган, кызганыч, аларның хәзер иесмнәре генә сакланып калган, коелары юк инде. Шифа чишмәсе торф чыгарганда табыла. Аны Шәрип дигән кеше ача. Нәтиҗәдә, бу урында эшләр туктатыла һзм озак та үтми, сусаклагыч төзелә. Хәзерге көндә авылга су шушы чишмәдән килә. Авыл халкы  суының шифасын күреп, Шифа чишмәсе дип атама бирә. Имам чишмәсен Имам бабай тапкан һәм чистарткан. Шуның белән бәйле рәвештә, чишмәгә Имам чишмәсе дип исем бирелгән. Бүген дә челтерәп ага ул. Фәндүс чишмәсе - соңгы елларда гына авылда барлыкка килгән чишмәләрдән. Фәндүс Мостафин бу чишмәне чистартып, су алырлык итеп төзекләндереп куйган. Авыл халкы аңа рәхмәт йөзеннән, чишмәне Фәндүс чишмәсе дип атап йөртә.

Этимология 
Җияш сүзе килеп чыгышын галимнәр болайрак аңлата: "Төрки телләр материалында топонигез -җи (-си) "су", "елга" мәгънәсендәге топоформант -эш (-эс) нигезләреннән тора. С-ш тартыкларының алмашынып килүе, фин-угыр телләренең һәм төрки телләрнең фонетик системасын характерлый. Җияш ойконимы башта сулы җирне аңлаткан, яки гидроним булган. Болар нигезендә, Җияш сүзе - су буенда урнашкан объект дигән мәгънәне аңлатырга мөмкин.

Танылган шәхесләр

Климаты 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)