Астероид

Астеро́ид — Малхан гонах хьийза Маьлхан системин жима стигалан хӀума. Астероидаш дукха жима ю планеташел йозаллица а, барамца а, цера нийса йоцу кеп ю, цера атмосфера йац, амма цера спутникаш хила тарло.

Къастамаш 

Астероид ( — «седах тера», дош хӀотталуш ду шина грецийн дешнех  — «седа» а,  — «кеп») дош юкъадеккхина Уильям Гершельс. И цӀе цо тиллира уьш телескоп чу хьаьжца тӀадамаш сан гуш хиларна седарчий санна — телескоп чу хьаьжца планеташ гуш хуьлу дискаш санна. ХӀинца а билгал яккхина йац астероидашан нийса къастам. 2006 шо кхаччалц астероидашах олура жима планеташ.

Астероидаш къастаяш йолу коьрта билгало бу цера барам. Астероидаш лору 30 м сов диаметр йолу хӀуманаш. Оцу барамал жима хӀуманех олу метеороидаш.

Астероидаш Маьлхан системехь 

Тахана Маьлхан системехь йовзуш ю масийтта бӀе эзар астероид. 2013 шаран 11 январехь уьш яра 97 853 768, царех 600 853 астероидан орбита лерин яра, царна номераш а еллера, 17 620 цӀераш техкинера. Схьахетарехь Маьлахан системехь 1,1 миллион тӀера 1,9 миллион тӀе кхаччалц хӀума ю 1 км сов барам болуш. Евзуш йолу астероидах дукхах ераш Марсан а, Юпитеран а юккъе астероидан гонехь ю.

Маьлхан системехь массарелла йокху астероид лоруш яра Церера. Цуьна барамаш бу 975×909 км гергга, амма 2006 шаран 24 август дуьйна иза лоруш ю жима планета. Шиъ важа йоккха астероид (2) Паллада а, (4) Веста ю 500 км гергга диаметр йолуш. (4) Веста ю астероидан гонехь цхьаъ бен йоцу бӀаьрган къеста астероид. Кхийолу астероидаш га тарло уьш Дуьненан улле йогӀучу хенахь (масала, (99942) Апофис).

Коьрта астероидан гонан массо астероидан йозалла лоруш ю 3,0—3,6 кг. Иза ю Беттан йозаллин 4 % гергга. Церерин йозалла ю 9,5 кг — массо а астероидан йозаллин 32 %. Йиъ массарелла а еза астероид цхьана (Церера, Веста (9 %), Паллада (7 %), (10) Гигея (3 %)) — 51 %. Кхочу астероидан йозалла чӀогӀа жима ю.

Астероидаш таллар 
Хьалхара астероид Церера цахууш гучуяккхира Джузеппе Пиаццис 1801 шарахь. Кхиъ кхоъ астероид ((2) Паллада, (3) Юнона, (4) Веста) гучуяккхира ялх шарахь. ТӀаьххьара Веста гучуяккхира 1807 шарахь. Шовзткъа шарахь кхи керла астероидаш гучуяккхина йацар.

Карл Людвиг Хенкенс 1845 шарахь гучуяккхира (5) Астрея, хьалхара керла астероид 38 шарахь. Кхиъ кхо шо даьлча цо гучуяккхира (6) Геба. Цул тӀаьхьа кхиболу астрономаш болабелира астероидаш лаха. ХӀара шарахь керла астероидаш гучуйоккхура цара.

1891 шарахь Макс Вольфас астероидаш лохуш астрофотографи лело йолира. Йоккха экспозицица даьккхина суьрташ тӀехь астероидаш сизнаш дора. Астрофотографис астрономийн болх хьалхачулла атта а, эвсара а бира: Макс Вольфас ша гучуяккхира 248 астероид (323) Брюсий тӀера. Цул хьалха карийнаш 300 гергга бен йацар.

2010 шарахь астрономашан карийра Фемида цӀе йолу астероидан тӀехь ша карийра. И гучудаккхар бахьнехь Дуьненан тӀехь хи тенгар даьлла хаа тарло. Дуьненан хилар долалуш хенахь иза тӀех довха дара хи тӀехь диса. Хи Дуьненан тӀе тӀаьхьа астероидаш деана хила тарло. Иштта, Ӏилманчашна карийна астероидашан тӀехь чоьлхе углеводородаш.

Астероидашан цӀераш тахкар 
Хьалха астероидашан Шира Риман а, Грецин а мифологин турпалийн цӀераш тохкура. ТӀаьхьа астероидаш гучуяккхинчарна бакъо еллера шеш гучуяккхина астероидан шайн луу цӀе тилла — масала, шайн цӀе. Хьалха астероидашан зударийн цӀераш тохкура. Божарийн цӀераш тохкура ша-тайпа йолу астероидашан.

ХӀинца билгал орбита лерина йолу астероидан бен цӀе ца туьллу. Наггахь астероидан цӀе туьллу и гучуяккхинчул тӀехь масийтта шо даьлча. Орбита лараре цунна номер ло. ЦӀе тиллинчул тӀехь астероидан цӀе хӀотталуш я шина декъахь: номер а, цӀе а, масала (1) Церера.

Астероидан барам а, кеп а таллар 

Массарелла хьалхара астероидан барам буста гӀоьртира Уильям Гершель 1802 шарахь. Цул тӀаьхьа иза да гӀоьртира Иоганн Шрётер 1805 шарахь. Амма цера бустамаш чӀогӀа башха бара — уьш иттуза къесташ бара.

Тахана астероидаш юста лелош ю поляриметри а, радиолокаци а, спекл-интерферометри а, йовхон радиометри а, транзитан некъ а.

Массарелла атта а, дика а бу транзитан некъ. Астероидас наггахь седа дуьхьул хутта. Серлон жимъялар юстича а, астероидан геналла хиича а цуьна барам тоал нийса буста йиш ю. Иштта юстало Паллада санна яккхи астероидаш.

Поляриметри ю астероидан барам бустар цуьнан серлонега хьаьжна. Астероид йоккху мел хилла цо алсамо Маьлхан серло юхатугӀу. Амма астероидан серло цуьнан альбедога хьаьжина ю. Альбедо ю астероидан маьӀданашан хьаьжна. Масала, Веста астероидан альбедо йоккха хилар бахьнехь цо Церерелла доьазза алсам серло ло. Цундела Веста массарелла сирла астероид ю. Иза наггахь бӀаьрган къесташ хуьлу.

Альбедо юста атта ду. Астероидан серло къезга мел хили (цо мел къезга Маьлхан серло юхатуху) иза алсам йохло. Йохъелча цо инфрацӀен зӀенарш алсам туха.

Иштта поляриметрица астероидан кеп хаа йиш ю цуьнан серлонан хийцам бустуш иза хьизаш хенахь. Цул совнах оцу хьийзар чехкалла а юста йиш ю, цуьнан тӀехулехь йолу хӀумнаш къасто а йиш ю. Кхи тӀе а, инфрацӀен телескопаш гулбина хаамаш лелош ю йовхон радиометрица барам бустархьам.

Астероидан классификаци 
Коьрта астероидан классификацин тӀейогӀа цера орбиташна тӀехь а, цера тӀоьхулонас юхатуху Маьлхан серлонан спектран тӀехь а.

Орбиташ 
Астероидаш цхьанатуху группашка а, тайпанашка а цера орбиташка хьаьжна. Группина оцу орбитехь хьалхара гучуяккхина астероидан цӀе туьллу.

Спектран классаш 
1975 шарахь Кларк Р. Чапменс, Дэвид Моррисонс, Бен Целлнерс кхоьллира астероидан классификацин система. Иза хоӀттийна ю астероидан бесан а, альбедон а, юхатугӀу серлонан спектран а хьаьжна. Дуьххьара дӀа оцу классификацин юкъйогӀуш яра кхаа тайпа астероидаш:

 Класс С — углеродан, 75 % евзуш йолуш астероидашах.
 Класс S — силикатан, 17 % евзуш йолуш астероидашах.
 Класс M — эчиган, йисинчарах дукхахъераш.

ТӀаьхьа и список шорйира. Тахана а иза кхидӀа а шорлуш ю астероидашах лаьцна хаамаш сов мел болу:

 Класс A
 Класс B
 Класс D
 Класс E
 Класс F
 Класс G
 Класс P
 Класс Q
 Класс R
 Класс T
 Класс V

Спектран классификацин проблемаш 
Дуьххьара дӀа спектран классификаци хӀоттинера евзуш йолу астероидаш хӀоттош йолу материалаш хьаьжина:

 Класс С — углерод (карбонаташ).
 Класс S — кремний (силикаташ).
 Класс M — эчиг.

Амма шеко ю и классификаци нийса хиларах. Цхьана спектран классехь йоцу астероидашан цхьабоса хӀоттам ца хиларх, цхьана классехь йолу астероидаш цхьана тайпа хӀоттам бу ала йиш йац. Цундела Ӏилманчаш тӀе ца лецийра спектран классификаци.

Барамца дӀасаекъар 
Астероидаш йоккха мел хилла цера дукхалло жимло.

Астероидан кхерам 
Дуьне массо а евзуш йолу астероидал доккху делахь а, 3 км йоккха астероид Дуьненан тӀекхетахь массо адам хӀаллак хирду. Цул жима астероид тӀекхетахь (амма 50 метрал доккха) шортта адам лийра ду, экономикин доккха зен хирду.

Астероид йоккха а, еза а мел хилла иза кхераме ю. Амма тӀаккха иза гучуяккха атта ду. Массарелла а кхераме тахана лоруш ю Апофис цӀе йолу астероид. Иза ю 300 м диаметр йолуш. Иза Дуьненна тӀекхетахь цо йоккха гӀала хӀаллак ян тарло.

2013 шаран 1 июнехь 1998 QE2 цӀе йолу астероид Дуьненна 5,8 млн км улле тӀееара.

Хьалхара 30 астероид 
 Церера (хӀинца лоруш ю жима планета)
 (2) Паллада
 (3) Юнона
 (4) Веста
 (5) Астрея
 (6) Геба
 (7) Ирида
 (8) Флора
 (9) Метида
 (10) Гигея
 (11) Парфенопа
 (12) Виктория
 (13) Эгерия
 (14) Ирена
 (15) Эвномия
 (16) Психея
 (17) Фетида
 (18) Мельпомена
 (19) Фортуна
 (20) Массалия
 (21) Лютеция
 (22) Каллиопа
 (23) Талия
 (24) Фемида
 (25) Фокея
 (26) Прозерпина
 (27) Эвтерпа
 (28) Беллона
 (29) Амфитрита
 (30) Урания

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 Астероиды
 Популярная статья в журнале «Вокруг света»
 Near-Earth Object Program 
 Космические лилипуты 
 Уильям Нейпьер. Опасность комет и астероидов
 Список всех астероидов с номерами
 Имена астероидов в алфавитном порядке
 Каталог орбитальной эволюции малых тел Солнечной системы
 Астероиды — траектория катастрофы. Видео телестудии Роскосмоса. 2012 год.
 Лекция «Астероидно-кометная опасность: мифы и реальность» 19.12.2012 Шустов Б. М. (видео, лекция в Московском планетарии)

Астрономи
Маьлхан система