Кавказ

Кавказ — Евразера географин регион, дукха берг ламанан мохк, лаьтта Малхбузен-Европин аренан къилбехьа, Европин а, Азин а дозанехь, дӀалоцу Российн, Гуьржийчоьнан, Азербайджанан, Эрмалойчоьнан а, цхьа могӀа къобалъянза а, цхьаццамма къобалйина а пачхьалкхийн мехкаша. Малхбузехьа Ӏаьржа хӀорд бу, малхбалехьа – Каспий-хӀорд.

Кавказан къилбаседан доза ду ГӀуман-Манычан чутаӀенца, Азов-хӀордаца, Керчан хидоькъенца.

Кавказан къилба доза ду ССРС хилла пачхьалкхан дозанца (хӀинца Азербайджанан а, Гуьржийчоьнан а, Эрмалойчоьнан а Туркойчоьнца а, Иранца а долу къилбан дозанаш). Ялх Чоьхьара Кавказан а, ткъа кхин а РФ Къилбаседа-Кавказан а, Къилбан а федералан гуонийн ерриг майда ю  км².

Историн-географин а, экономикин а агӀора, Кавказ йоькъу Къилбаседа Кавказе а, Къилба Кавказе а. Къилбаседа Кавказан йукъайогӀу Хьалхара Кавказ, Йоккха Кавказан къилбаседа басе, алсама хидоькъу даккъашца (малхбалехь — Самур эрк тӀекхаччалц), ткъа кхин а Коьрта Кавказан дукъан къилба-малхбузен басе цуьнан къилбаседа-малхбузен йисттера декъехь, ламастаца, Кавказан ӀаьржахӀордан бердйист (Российн ӀаьржахӀордан бердйист Псоу эрк тӀекхаччалц), фактаца (Коьрта Кавказан дукъца) и субрегион Чоьхьара Кавказехь йолушехь, иштта Абхази а лору.

ХӀинцалера политикин географин гарца (политикин-административан декъадалар), Кавказан мохк бекъна Российна — Къилбаседа Кавказ а, кӀеззиг, Чоьхьара Кавказ а Самур эркан аьтту бердаца (Кавказ лаьтта Российн къилбехахь (къилба-малхбузехь)), ткъа кхин а Азербайджанна, Гуьржийчоьнна, Эрмалойчоьнна. Туркойчоьно бух боцуш ца лору шен малхбален регионаш Кавказан йукъара.

Этимологи 
«Кавказ» () цӀе дуьххьара хаало ширажелтойн авторшкахь Эсхилан (вайн эрал VI—V бӀешо хьалха) «ДӀатоьхна Пхьарматехь» а, Геродотехь (вайн эрал V бӀешо хьалха) а. Географан Страбонан тешаллийца (Эратосфенан хьажоргаш а йолуш (вайн эрал III бӀешо хьалха)), меттигера бахархоша олура Кавказах Каспи, цуо гойту и цӀе кхечу махкара яьлла хилар .

Дош  схьадалар кхеташ дац, лингвисташна йукъахь муьлхха а цхьа этимологи яло цхьаалла а йац.

Шира-желт. , Отто Шрадеран а, Неринг Альфонсан а хетарехь уьйр йолуш ду  — «лекха»,  — «чуьппалг, бог»,  — «гу, бохь». Цуьнца цхьаьна советийн лингвиста В. А. Никоновс билгалдоккхура, Шрадеран а, Неринган а этимологин делила дац. Кхеташ дац муьлхачу маттара схьаяьлла  цӀе, муьлхачу дош хӀоттаран гӀирсашца иза кхоьллина.

Кхин а кӀезиг тешам болуш ю Альбер Йорис ван Виндекенса кховдийна этимологи, цуо хьалаюьгура ороним , Бруттиера гӀала , ткъа иштта пеласг.  и.-е. *gug-, цунах схьадаьлла ,  — «бохь». Иштта ца дустар даладо Альберт Джозеф Карнойс.

Британин лингвисто Рум Эдриана кховдийна этимологи пеласг. *kau- — «лам». Цуьнца цхьаьна Э. Рума ца кхетадо орониман шолгӀа дакъанах дерг.

Желтойн юхьхьанцара терминан интерпретацин баланаш масийттаза хьовсийра Ӏилманчаш ломан скифийн ширачу латинин цӀеран кепе  (аккузатив). Солина тешалла дина йолу варианташ йоцу  кеп (номинатив), Маркварт Йозефа кхетайо шира.-иран. (скифийн) *χrohu — «ша», käsi — «къега», аьлча а — *χrohu-käsi — «Къега ша».

Кречмер Паула, тӀетевжина  — «шахьахар» а,  — «ша», дуста оронимца  — «шо», вукха агӀора шира-хӀинд. kā́çatē — «къега, серло ло» шира-хӀинд. kāç — «къега, гуш хила», тӀаккха Кречмеран маьӀна хуьлу «ша лепар». Цул оьшуш ду А. И. Соболевскийн  дустар — «куьйра».

Географи 

Кавказан лаьмнаш ду Европехь уггаре лекха лаьмнаш: Эльбрус (5642 м), Дыштау (5203 м),
Коштан-тау (5151 м), Джанги (Джангитау) (5085 м), Шхара(5068 м), Казбек (5047 м), Тебул-Лам (Тебулос-Мта) (4512 м).

Къаьмнаш

Хьажа иштта

Литература 
  (с картой Кавказского края с нанесением ботанических маршрутов экскурсий, совершённых по поручению И. Р. Г. Общ. проф. Н. И. Кузнецовым и его помощниками Н. А. Бушем и А. В. Фоминым в гг. 1888—1900).
 Новицкий И. Я., Управление этнополитикой Северного Кавказа — Краснодар, 2011. — 270 с.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Атлас этнополитической истории Кавказа
 Дон и Северный Кавказ
 Броневский, С. М., Новейшие географические и исторические известия о Кавказе на сайте «Руниверс»
 О Кавказе.ру — история, археология, новости, фото и карты Кавказа.
 Андрей Зубов «Политическое будущее Кавказа: опыт ретроспективно-сравнительного анализа»
 Руслан Курбанов. Царь и горцы. От газавата до революции
 Дубровин Н. Ф., История войны и владычества русских на Кавказе на сайте «Руниверс»
 Лист карты K-38 (Кавказ) Масштаб: 1 : 50 000
 Новицкий И. Я., Управление этнополитикой Северного Кавказа
 Документы и литература по истории Кавказа. Материалы из русских журналов 19-го века.

Литература 
 Казиев Шапи, Карпеев Игорь. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.
 Новицкий И. Я., Управление этнополитикой Северного Кавказа
 
 Снытко В. А., Собисевич А. В. Франко-советский полевой географический симпозиум Альпы — Кавказ // Вестник Академии наук Чеченской Республики. 2017. Т. 35, № 2. С. 93—98.

 
Европин лаьмнийн системаш