alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Тевзана

Тевзана () — Нохчийн Республикин Веданан кӀоштара эвла. Тевзанан йуьртан меттиган административан йукъ.

Географи 
Йуьрт лаьтта Жалкх эркан аьтту бердаца, МахкатӀе эвлан дуьххьала, кӀоштан йукъан Веденон 28 км малхбузехьа.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ЭгӀашта эвла, къилбехьа — МахкатӀе, малхбалехьа — Хоттане а, Элистанжа.

Микротопонимаш 
 ГӀалин дукъ - Тевзанан а, МахкатӀен а йуккъехь. Хьун, байданаш, хьосташ.
 Суьйла корта - Тевзанан малхбален йистехь. Хьун, байданаш, хьосташ.
 Ӏинал дехьа - Тевзанан йуккъехь.
 ТогӀичу - Тевзанан малхбален декъехь.
 Эвла тӀе - Тевзанан йуккъера дакъа.
 Тевзанхойн лам - Тевзанан малхбален йистехь.
 Цанин корта - Тевзанхойн ломан кӀоштахь, Тевзанан малхбален йистехь.
 Билта - Тевзанхойн ломан кӀоштахь, Тевзанан малхбален йистера меттиг.
 Элсичу - Тевзанан малхбален йистера меттиг.
 КӀентий багийна арие - Тевзанхойн ломан кӀоштахь, ЭгӀаштхойн ломан малхбален йистехь, Тевзанан къилбехьа.
 Чолхан дукъ - Тевзанан къилба-малхбузехьа.
 Тевзинхойн кӀотар - МахкатӀен 6 км къилбехьара кӀотар.
 Чолха ирзо - эвлан къилбехьа, эркан аьтту бердаца..

Истори 

1944 - 1958 шерашкахь, нохчийн а, гӀалгӀайн а депортаци йинчул тӀаьхьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхира, Тевзанан цӀе хийцира Киров-Аул аьлла ДАССР Веданан кӀоштан йукъахь йара.

1958 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлан цӀе хийцира Киров-Юрт аьлла. Таханлера цӀе йухаметтахӀоттийра 1990-гӀа шерашкахь.

Эвла йиллина элистанжахоша. Паччахьан администрацин, 19-гӀа бешеран шолгӀачу декъан терахь долчу, хаамашца, Тевзана йу Нохчийчоьнан уггаре ширачу 35 эвланах цхьаъ.

Эвлан гӀараваьлла йуьртахо — Гиреев Лорс-Хьаьжа, 1877—1878 шерашкарачу гӀаттаман тхьамданех цхьаъ. Прапорщик Муртаз-Ӏалис мотт тоьхна, инарла Смекаловс дегӀастанан гӀаттаман куьйгалхочуьнца МаӀадца цхьаьна йийсар вина 1877 шеран 24 октябрехь Тилитли эвлара тӀом чекхбаьлча. Ирх оьллина 1878 шеран 9 мартехь Ӏуьйрана 6 сахьт долуш кхин а 11 гӀаттаман куьйгалхочуьнца Соьлжа-ГӀалин центран майданехь.

Бахархой

Дешар 
 Тевзанан муниципалан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

Бевзаш болу йуьртахой 
 Ахмадов Шарпудин Бачуевич (1941—2016) — советийн а, оьрсийн а, нохчийн а историк. Историн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо (2003).

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 Топонимика слова Тевзана 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Хоттане

Хоттане — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 2626 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Хоттанан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Конхидатли хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀен Ведана

ЦӀен Ведана — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 1291 леррана 2010 шарахь.

Иза йу ЦӀен Веданан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Махач-аул хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Элистанжа

Элистанжа — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 2570 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Элистанжан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Тандо хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Эрсана

Эрсана — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 420 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Эрсанан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Кидеро хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Селман-Тевзана

Саьлма-Тевзана, йа Дуццахоте — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 783 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Селман-Тевзанан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Уггара хьалха Дуца цIе йолу саго йилина Дуцца-Хоте, цуьна лаьккхахь келош йилина Келой-Эвла, и ши эвла цхьана-тоьхна оьрсиш "Сельмен-Тевзен" цIе аьллa амма цуьна меIан и дош бух йурт бахархошна ховшa дац оьрсиш цуьнах из алар доцуг.

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Хваршини хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Чжэн Хэ

Чжэн Хэ (; 1371 шо — 1435 шо) — Цийчоьнан некъахо, флотлелорхо, дипломат. Цо куьйгал деш Цийчоьс йира ворхӀ йоккху хӀордан тӀеман а, махбаран а экспедици. Оцу экспедициш некъаш бехкира Индокитае а, Индостане а, Аравийн ахгӀайрене а, Малхбалера Африке а.

Билгалдахарш

Литература 
 Edward L. Dreyer. Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405—1433. New York. Pearson Longman. 2007. ISBN 0-321-08443-8
 Louise Levathes. When China ruled the seas: the treasure fleet of the Dragon Throne, 1405—1433. New York. Oxford University Press. 1996. ISBN 0-19-511207-5
 Paul Rozario. Zheng He and the Treasure Fleet 1405—1433: A Modern Day Traveller’s Guide from Antiquity to the Present. Singapore. SNP International. 2005. ISBN 981-248-090-0
 Zheng He’s voyages down the western seas. Beijing. China Intercontinental Press. 2005. ISBN 7-5085-0708-8
 Бокщанин А. А. Китай и страны южных морей в XIV—XVI вв. М. Наука. Главная редакция восточной литературы. 1968
 Свет Я. М. За кормой сто тысяч ли . М. Географгиз. 1960
 Chan, Hok-Lam. Chapter 4: The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns. The Cambridge history of China: The Ming dynasty, 1368—1644, Part 1. Cambridge. Cambridge University Press. 1988. ISBN 0-521-24332-7
 Chunjiang Fu; Choo Yen Foo; Yaw Hoong Siew. The great explorer Cheng Ho : ambassador of peace. Singapore. Asiapac. 2005. ISBN 981-229-410-4
 Langlois, John D., Jr. Chapter 3: The Hung-wu reign. The Cambridge history of China: The Ming dynasty, 1368—1644, Part 1. Cambridge. Cambridge University Press. 1988. ISBN 0-521-24332-7
 Needham J. 29. Nautical technology. Science and civilisation in China: Physics and physical technology. Cambridge. Cambridge University Press. 1971. ISBN 0-521-07060-0
 Shih-Shan Henry Tsai. Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle. Seattle, Wash. University of Washington Press ; Chesham : Combined Academic. 2002. ISBN 0-295-98124-5
 Shih-shan Henry Tsai. Eunuchs in the Ming Dynasty. New York. State University of New York Press. 1996. ISBN 0-7914-2687-4
Бергман, Ингмар

Эрнст И́нгмар Бе́ргман ( ; 1918 шеран 14 июль — 2007 шеран 30 июль) — шведийн театран а, кинон а режиссёр, сценарист, йаздархо.

СовгӀаташ

Кхочуш ца йина сценариш 
 Воскресный ребёнок (фильм яккхира Д. Бергманс)
 Дело души (кхочуш ца йина)
 Любовь без любовников (кхочуш ца йина)
 Неверная (2000 шарах фильм яккхира Лив Ульманс)

Театран пьесаш

Мальмён театр 
 1955 шо
 Ингмар Бергман. «Роспись по дереву» / Trämålning
 Ж.-Б. Мольер. «Дон Жуан» / Don Juan, ou Le festin de pierre
 1956 шо
 Теннесси Уильямс. «Кошка на раскаленной крыше» / Cat on a Hot Tin Roof
 А. Н. Островский. «Бедная невеста»
 Август Стриндберг. «Эрик XIV» / Erik XIV
 1957 шо
 Г. Ибсен. «Пер Гюнт» / Peer Gynt
 Ж.-Б. Мольер. «Мизантроп» / Le Misanthrope

Residenztheater, Мюнхен 
 1978 — Антон Чехов. «Три сестры»

Литературин произведениш 
 И. Бергман. Латерна магика. — М.: Искусство, 1989.
 И. Бергман. Картины. Перевод со шведского А. Афиногеновой. М.- Таллинн. Музей кино, Aleksandra. 1997.  ISBN 9985-827-27-9
 Бергман И. Исповедальные беседы / Перев. со швед. и коммент. А. А. Афиногеновой. М.: РИК «Культура», 2000. 432 с.
 И. Бергман. Пятый акт. — Москва: Verte, 2009.

Гайта хӀоттораш 
 2012, «Ингмар Бергман. Image Maker», Мультимедиа Арт Музей, Москва
 2012, «Ингмар Бергман: Человек, который задавал сложные вопросы», Мультимедиа Арт Музей, Москва
 2013, «Лив Ульман и Ингмар Бергман», Центр фотографии им. братьев Люмьер, Москва

Сийдар 
2011 шарахь Швецин Банках хаитир ша 2014—2015 шарашкахь керла ахча арахеца яллар. 200 швецин кронан ахчантӀехь хира ду Бергманан сурт.

Билгалдахарш

Литература 
 Андориль А. Режиссёр. М., Текст, 2008.

Хьажоргаш 
 
 Ингвар Бергман Мошкован библиотекехь
 Статьи о Бергмане на сайте журнала «Сеанс»
Дуцин-КӀотор

Дуцин-КӀотор — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 346 леррана 2010 шарахь.

Селман-Тевзанан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
ВорхатӀа

ВорхатӀа — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 936 леррана 2010 шарахь.

ЦӀен Веданан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Феллини, Федерико

Федери́ко Фелли́ни (; 1920 шеран 20 январь, Римини — 1993 шеран 31 октябрь, Рим) — италийн кинорежиссёр. Цо йаьккхина фильмаш пхиъ «Оскар» совгӀат деккхина.

Фильмографи 
Киноальманахашкахь дакъалацар
 1953 шо — Любовь в городе / L’Amore in Città (эпизод «Брачное агентство» / «Agenzia matrimoniale»)
 1962 шо — Бокаччо-70 / Boccaccio '70 (эпизод «Искушение доктора Антонио» / «Le Tentazioni Del Dottor Antonio»)
 1968 шо — Три шага в бреду / Histoires Extraordinaires (эпизод «Тоби Даммит» / «Toby Dammit»)

СовгӀаташ 
 1957 шо — Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке («Дорога»)
 1958 шо — Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке («Ночи Кабирии»)
 1960 шо — «Золотая пальмовая ветвь» Каннского кинофестиваля за фильм «Сладкая жизнь»
 1963 шо — Главный приз Московского кинофестиваля за фильм «Восемь с половиной»
 1964 шо — Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке («Восемь с половиной»)
 1966 шо — Премия «Золотой Глобус» за фильм «Джульетта и духи»
 1976 шо — Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке («Амаркорд»)
 1977 шо — Оскар за лучший дизайн костюмов в фильме «Казанова»
 1978 шо — Премия BAFTA за фильм «Казанова»
 1985 шо — Почётный золотой лев Венецианского кинофестиваля за вклад в киноискусство
 1987 шо — Золотой приз Московского кинофестиваля за фильм «Интервью»
 1990 шо — Императорская премия (Япония)
 1993 шо — Почётный Оскар «За вклад в киноискусство»

Литература 
 Бачелис Т. Феллини. Москва. Наука. 1972
 Федерико Феллини. Делать фильм. Пер. с ит. и коммент. Ф. М. Двин. Москва. Искусство. 1984
 Федерико Феллини. Феллини о Феллини: статьи, интервью, воспоминания, сценарии: «8 1/2», «Рим», «Джинджер и Фред». Москва. Радуга. 1984. ISBN 5-05-002304-1
 Федерико Феллини, Шарлотта Чэндлер. Мой трюк — режиссура. Радуга .
 Костанцо Костантини. Феллини. Молодая гвардия. 2009. ЖЗЛ. ISBN 978-5-235-03156-2

Хьажоргаш 

 
 Фонд Феллини Официальный сайт Фонда Федерико Феллини
 Федерико Феллини  на сайте film.ru
 Федерико Феллини — Биография, фильмография на Oldcinema 
 Фильмы Федерико Феллини на сайте InoeKino.ru
 Интервью с Феллини 
 Карикатуры Феллини 
 Фотогалерея Федерико Феллини и Джульетты Мазины 
 
 Сайт о Федерико Феллини
Бенойн-КӀотар

Бенойн-КӀотар — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан кӀотар. Бахархой — 440 леррана 2010 шарахь.

ЦӀен Веданан йуьртан меттиган административан йукъахь йу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьажи-Йурт

Хьажи-Йурт — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 631 леррана 2010 шарахь.

Гуьнан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Мехкадаьттан-Ирзе

Мехкадаьттан-Ирзе — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 397 леррана 2010 шарахь.

Веданан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Зеламхин-КӀотар

Зеламхин-КӀотар — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 1640 леррана 2010 шарахь.

Веданан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш

Литература 
 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Жани-Ведана

Жани-Ведана — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 145 леррана 2010 шарахь.

Тезa-Кхаьлла йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Гезин-Чу

Гезин-Чу — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан   эвла йу. Бахархой — 140 леррана 2010 шарахь.

Курчалaн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Месада

Месада — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 217 леррана 2010 шарахь.

Гуьнан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Бaрзa

Бaрзa — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла.

Тезa-Кхаьлла йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Йукъарчу гӀоьна

Йукъарчу гӀоьна — Нохчийн Республикин Веданан кӀоштара эвла. Тезан-Кхаьллин йуьртан меттиган йукъахь йу.

Географи 
Йуьрт лаьтта кӀоштан йукъ йолчу Веданан 22 км къилбаседа-малхбалехьа.

Уггаре гергара нах беха меттигаш: къилбаседехь — Кхашка-ара кӀотар, къилбаседа-малхбалехь — Борзе кӀотар, къилбаседа-малхбузехь —Эрсана йуьрт, къилбехьа — Жани-Ведана кӀотар, къилба-малхбалехь — БелгӀата а, Тезa-Кхаьлла а йарташ.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Почтовые индексы и коды ОКАТО — Веденский район Чеченская республика.

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхашка-Ара

Кхашка-Ара — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла.

Тезa-Кхаьлла йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Географи 
КӀотар йу Веданан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Лаккха а, Йуккъерa-Курчала а йу, къилбаседа-малхбалехьа — ЦӀоьнтара йу, къилбаседа-малхбузехьа — Меседа йу, къилбехьа — Йукъарчу гӀоьна а, Тезa-Кхаьлла йу, къилба-малхбалехьа — Бaрзa йу, малхбузехьа — Эрсана йу.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Берих хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Ножа

Ножа — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла.

Тезa-Кхаьлла йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Келойн эвла

Келойн эвла, Келой-Эвла — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла.

Селман-Тевзанан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш

Литература 
 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха-Курчалa

Лаха-Курчалa — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 170 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Курчалaн йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Иштибури хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Лаккха-Курчалa

Лаккха-Курчалa — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 222 леррана 2010 шарахь.

Курчалaн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Верхний Колоб хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Йуккъерa-Курчала

Йуккъерa-Курчала — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 125 леррана 2010 шарахь.

Курчалaн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Колоб хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Лаккха ЦӀена-Ведана

Лаккха ЦӀена-Ведана — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 558 леррана 2010 шарахь.

ЦӀен Веданан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Эшилхата

Эшилхата — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 530 леррана 2010 шарахь.

Веданан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Дашбух
Эшилхата нохчийн метта «ишал + хотте» бохуг ду, Хорачар вахархочо йилина эвла йу Эшилхата (Ишалхотте).

Истори 
1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Зебирколо хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Марзойн-Мохк

Марзойн-Мохк — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан Гуьнан къилбаседехьара эвла эвла йу. Бахархой — 561 леррана 2010 шарахь.

Гуьнан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Юртахь ду маьждиг.

Этимологи 
ЦӀе кхоллаяларан шиъ верси йу. Хьалхара – мерза хи долу хьост ду. ШолгӀаниг – Марзой-махка дуьххьала хевшинарш Гуной бу, Ӏабдуллайн некъех болу, цуьнан кӀентан ТӀушалайн воӀрий – Ханбахьад, ИбраьхӀим, Сайд-Ӏела (фамилеш ХанбахадовгӀар, ДилиевгӀар, ИбрагимовгӀар, кхин а). Цхьаболу кӀентий бехара Гуьнахь, ткъа церан зударша сих-сиха шайна йукъахь олура: «Марзой болчу гӀо вай». Доцца аьлчи, «марзой» цӀе кхоллаяла тарло «мерза» дешах а, «марзой» дешах а.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
Девкар-Эвла

Девкар-Эвла йа Девлетгирин-Эвл (оьрс. Толстой-Юрт) — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Девкар-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Долинск (Нохчийчоь)

Гунаш-юрт , Долинск,   — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

Географи 
Соьлжа-ГӀалана малхбузехьа йу йурта.
Юхера ярташ: къилбседа-малхбузехьа  —  Аьчка-Хитlе а Бартха, къилбехьа — Гlуьнашка, къилб-малхбузехьа —  Керла-Юрт, малхбалехьа —  Радужни и Победински.

Йурт йиллара 
Нохчийн къам 1944 шарахь дlадухадина, цул тlехьа цlа дирзин чул тlехьа, ЧӀебарлойн кӀоштер  бахархош шай ламан ярташка хьал баха ца магинера, 1950 шарахь lалханчуртан каналан йистехьа Шир Гlуьнашка эвла йухехь баха lа хоьвшира, Шир Гlуьнашка (Хутор Гунюшки) а Цlена Гlуьнашка (Долинский) аьла кхуьлна эвла.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Мехкадаьттан-Йурт

Мехкадаьттан-Йурт  (оьрс. Садовое)— Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Пролетарскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Аьхкин-Борзе

Аьхкин-Борзе — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эвла.

Иза йу Аьхкин-Борзен йуьртан меттиган административан центр, цунна йукъайоду Газгородок.

Географи 
Эвла Соьлжа-ГӀалина 46 километрехь йу, эвлан гена доцуш Терк ду.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Керла Солкушино (Невран кӀошт), къилбаседа-малхбузехьа йу — ЧӀаьнти-Йурт а, Юбилейни а, къилбаседа-малхбалехьа йу — Салтийн-ГӀала (Невран кӀошт), къилба-малхбалехьа йу — ТогӀи а, Девкар-Эвла а, малхбузехьа йу — Газгородок.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Шела

Шела — Нохчийчоьнан гӀала, Шелан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла  эзар стаг ( шо).

Географи 
Лаьтташ йу Нохчийн аренан къилба декъехь, Басс хи доьду чохь. Шелан къилба агlор Эгlашта lуьлу, къилба-седа агlонехь Гермчига йу, малхбуза агlонехь Белгlата а, Жима Атагlа lуьлу, малхбале агlонахь Эвтара йу.

Истори 
Шела йиллина эрсеной тайпа шина вешо Идарз а, Окша а.

Шела йиллина 14 бӀешаран чеккхехь, Тамерланан эскар дӀадаханчу хенахь а Нохчийчура Дагестанан феодалийн Дашо Ордан хӀоттийнарш ара баьхча. Шела йиллина терахь 14 бӀешаран чеккхе лоруш елахь а (1378 я 1384 шо),  делахь а монголаш тӀеккхетале а цул тӀехьа Тамерлан тӀеккхетале а кхузахь гӀала хилла, иза гергарчу хьесапехь йиллина вайн эра тӀеяле I бӀешарахь вуьшта аьлча 2100 шо хьалха, гӀала йиллинарш бу Нашхара схьабевлла нах.

XIX бӀешарахь Шела Йоккхачу Нохчийчоьнан юккъера а лараме йоккха гӀала хилла, цуна 9-эзар бахархой хилла. Иза юккъехь хилар бахьнехь тӀом болучу хенахь Имам Шемалан эскар гуллуш хилла Шелахь вуьшта аьлча Российн тӀекхетта йохуьтуш йолу массо а яккхий партеш гуллуш хилла гӀалахь, цул совнаха кхузахь гулла белла Йоккха а Жима а Нохчийчура нохчий.

1825 шарахь Бейбулат коьртехь а волуш меттахъхьеран йукъ яра Шела. Шамиль гучуваьлча Шела цхьана хана йолу резиденци яра. 1850 дуьйна Козловский, Викентий Михайловичан тобано Шелан уллера луьста хьун юккъехула Шелан ворданан некъ беланчу хенахь а, 1858 шо кхачале а — массо а Нохчийчохь хуьлуш болу тӀеман эскарш мадарра аьлча Шелан уллехь тӀегулуш хилла.

23 февралехь 1944 шарахь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Междуречье аьлла хийцина.

1994-96 шарашкахь хилла тӀамо гӀалин тӀех дукха зенаш дина. ТӀом болучу хенахь дукху адамаш дайина. дохина цӀенош, йохийна индустри, транспорт, зӀе, агропромышленни комплекс.

Нохчийн Республикехь тӀом чеккхбаьллачул тӀехьа лараме а, политикийн а хиламаш хилла, ЧР конституци тӀеоьцуш референдум йина. Ахмат Кадыров Нохчийн Республикин президент хаьржина, дӀадоладелла тӀом машаре дӀаберзор, экономика хьалайаьлла, социалан дахаран хийцамаш хилла.

Бевзаш болу гӀалара нах 
 Абдурахманов, Канти (1916 шо — 2000 шаран 28 март) — Совет Эскаран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин Турпал;
 Магомадов, Вахит Гараевич (1967 шаран 20 сентябрь) — нохчийн боксёр, СССР кегирхойн йукъахь чемпион, СССР Кубок яккхинарг;
 Муслиева, Тамара Магомедовна (1937 шаран 17 январь) — Социалистически Къинхьегаман Турпалхо;
 Садаев, Умар Абдулаевич (1960 шо — 1992 шаран 18 июль) — нохчийн футболист, Соьлжа-ГӀалара «Терек» тобанан ловзархо.
 Ибрагимов, Хамзат Исмаилович 
 Пасхаев, Бувайсар Алуевич (1991 шаран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, шозза Российн чемпион, Российн Кубок яккхинарг, Европин чемпион, дуьненан Кубкан совгӀатхо, профессионалашна йукъахь дуьненан чемпион;

 Садаев, Заур Умарович 
 Садулаев, Герман Умаралиевич (1973) — йаздархо;
 Хаджиев, Саламбек Наибович — бизнесмен, политик, нефтехимик, декъашхо-корреспондент РАН.

ДоттагӀий-гӀаланаш  
 Дигора — Къилбаседа ХӀирийчоь

Бахархой 

 Къаьмнийн хӀоттам

Билгалдахарш

Литература 
 

Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Гезлой-Эвла

Гезлой-Эвла — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 3519 леррана 2002 шарахь.
Иза йу Гезлой-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Йилина гезлой тайпана.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Шихшабек хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Ишхой-Йурт

Ишхой-Йурт, йа Ишхой-Эвла — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 3800 леррана 2010 шарахь.
Иза йу Ишхойн-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Танты хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Боти-Йурт

Боти-Йурт — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла.

Иза йу Боти-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Теркан йистехь, Гуьмсе гӀалан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа  — Хьаьнгаш-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — БоргӀане, къилба-малхбузехьа — Гуьмсе, къилба-малхбалехьа — Мелчхе.

Истори 
1941 шерахь Америкехь кхоьллиначу Кавказан картин тӀехь билгалйина Бата цӀе йолуш кӀотар.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха-Нойбоьра

Лаха-Нойбоьра — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 6780 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Лаха-Нойбоьран йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Суворов-Юрт хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Азамат-Йурт

Азамат-Йурт — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 1500 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Азамат-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Йуьртан цӀе йу шина дешах тиллина и йиллинчу стаган цӀе Азамат а Йурт а.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьаьнгаш-Йурт

Хьаьнгаш-Йурт — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. 

Иза йу Хьаьнгаш-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Йуьрт йевзаш йара Ӏамир-Хьаьжи-Йурт цӀарца. Цхьаболчу хаамашца цӀе хийцина 1989 шарахь Хьаьнгаш-Йурт аьлла (Киндаров А. иза Ханкиши цӀе йолуш Гумсера гӀумкийн совдегар ву боху). Кхечу версица, цӀе хийцина Хьаьнгаш цӀе хиллачу нохчочун цӀарах. Ермолс 1819 шарахь йагийначу Дади-Йуьртара кӀелхьара баьллачу неха тӀаьхьено йиллина бохуш ду дийцарш. Цхьаболчеран сацамца йуьртан цӀе Захаров-Йурт аьлла хийца сацам бинера Захаров-Чеченец цӀе хиллачу Российн исбаьхьалчин цӀарах. Делахь 1990 шеран хаамашца йуьртан цӀе йара Хьаьнгаш-Йурт, амма йара Захаров-Йуьртан сельсоветан административан центр.

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Степное хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Билта

Керла-Билта — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 1872 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Керла-Билтан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Мелчхе

Мелчхе — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 2859 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Мелчхен йуьртан меттиган административан центр.

ЦӀе 
Сулейманов Ахьмадс нохчийн цӀе “Мелчу-ХитIа” йу боху.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Шоьна

Керла-Шоьна — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 2351 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Керла-Шоьнан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Илсхан-Йурт

Илсхан-Йурт — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Иза йу Илсхан-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Белоречье хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта 90-шш меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Галерей

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Жалкх

Жалкх — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 7415 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Жалкхан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Жалкх эркан йистехь, Гуьмсан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа йу — Цоци-Эвла, къилба-малхбузехьа йу — Мескар-Эвла а, Устрада-ГӀала а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Баса-ГӀала, къилбаседа-малхбалехьа йу — Гуьмсе.

Къилбаседехьа йолу Шовда, Джалкан куп лоруш йу.

Дешар 
 Жалкхан муниципалан йуккъера йуккъерчу дешаран школа № 1.
 Жалкхан муниципалан йуккъера йуккъерчу дешаран школа № 2.

Бевзаш болу бахархой 
 Абдурахманов, Дукуваха Баштаевич — 2008 шарахь дуьйна Нохчийн Республикин парламентан председатель.
 Джукаев, Мохьмад — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР спортан говзанча, Российн Сийлахь тренер.

Галерей

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Дарбанхи

Дарбанхи — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 2101 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Дарбанхин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
БоргӀане

БоргӀане«Русско-чеченский словарь» (авторы — А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев) — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 3410 леррана 2012 шарахь.

Иза йу БоргӀанан йуьртан меттиган административан центр.

Хилларш 
БоргӀан — хьалх заман чохь нохчийн тайпи цӀе хилла йу. Тахан йурт БоргӀане йу Соьлжа Терках кхетачохь.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Энгана

Керла-Энгана — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 3021 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Керла-Энганан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Гезал-Эвла

Гезал-Эвла — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла.

Иза йу Гезлой-Эвлан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Географи 
Эвла йу Яьсси хийистехь, Гуьмсен къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Энгал-Йурт а, Къеди-Йурт а, къилбаседа-малхбалехьа йу — БоргӀан-Гечу, къилба-малхбалехьа йу — Нурадилово а, Хаама-Йурт а (Дагестан), къилбехьа йу — Гезлой-Эвла, къилба-малхбузехьа йу — Хошкалда.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-ГӀоьрдала

Керла-ГӀоьрдала — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла. Бахархой — 1703 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Керла-ГӀоьрдалан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Акха-Басс

Акха-Басс, Акха-басса — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан административан центр.

Иза йу Акха-Бассан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Географи 
Эвла йу Осу-Хи олучу хийистехь, Галайн-Іаман уллехь, Соьлжа-ГӀала къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Ӏамкъа, къилбаседа-малхбалехьа — Кхоьрга, къилба-малхбале — КӀербитӀе а, Ӏаме а, къилба-малхбузехьа — Тишли а, Аьккха а, малхбузехьа — Иттар-кхелли.

Билгалдахарш

Литература 
 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Хичкок, Альфред

Сэр А́льфред Джозеф Хичкок (; 1899 шеран 13 август — 1980 шеран 29 апрель) — ингалсан а, америкин а кинорежиссёр, продюсер, сценарист. 1939 шо кхаччалц цо болхбина Великобританехь, цул тӀехьа Америкехь.

Виццавар

Билгалдахарш

Литература 
 Трюффо Ф. Хичкок. Перевод М. Ямпольского и Н. Цыркун. М. Эйзенштейновский центр исследований кинокультуры. 1996

Хьажоргаш 

 Сайт об Альфреде Хичкоке и его творчестве 
 Alfred Hitchcock — The Master of Suspense
Кубрик, Стэнли

Стэ́нли Ку́брик (, 1928 шеран 26 июль — 1999 шеран 7 март) — америкин кинорежиссёр, продюсер. XX бӀешеран шозлугӀа охехь массарелла Ӏаткъаме болу кинематографистех цхьаъ.

Фильмографи

СовгӀаташ

Билгалдахарш

Хьосташ 
Фильмографи
 «Стэнли Кубрик: Жизнь в кино» (2001, США, реж. Ян Харлан)
 «Ящики Стэнли Кубрика» (2008, Йоккха Британи, реж. Джон Ронсон)

Литература 
 Crone, Rainer (text) and Stanley Kubrick (photographs). Stanley Kubrick. Drama and Shadows: Photographs 1945—1950. Phaidon Press. 2005. ISBN 0-7148-4438-1
 David Hughes. The Complete Kubrick. London. Virgin. 2000. ISBN 0-7535-0452-9
 Jacke, Andreas. Stanley Kubrick: Eine Deutung der Konzepte seiner Filme. Psychosozial-Verlag. 2009. ISBN 978-3-89806-856-7, ISBN 3-89806-856-0
 Lyons, V and Fitzgerald, M. (2005) ‘’Asperger syndrome : a gift or a curse?’’ New York: Nova Science Publishers. ISBN 1-59454-387-9
 Rasmussen, Randy. Stanley Kubrick: Seven Films Analyzed. McFarland. 2005. ISBN 0-7864-2152-5, 9780786421527
 Deutsches Filmmuseum (Ed.): Stanley Kubrick ; Kinematograph Nr. 14, Frankfurt/Main, 2004. ISBN 3-88799-069-2 (English edition)
 LoBrutto, Vincent. Stanley Kubrick: A Biography. М. Da Capo Press. 1999. ISBN 0-306-80906-0, 9780306809064
 Нэрмор, Джеймс. Кубрик. Джеймс Нэрмор; пер. с англ. Е. Микериной. М. Rosebud Publishing. 2012. ISBN 978-5-905712-01-2
 Baxter, John. Stanley Kubrick: A Biography. Seuil. 1999. ISBN 978-0-7867-0485-9

Хьажоргаш 
 
 
 Официальный сайт Стэнли Кубрика 
 Биография и фильмография Стэнли Кубрика 
 Джон Ронсон (Jon Ronson), «Коробки Стэнли Кубрика». Телевизионный документальный фильм (47 мин) на сайте канала Науки, Израиль
Куросава, Акира

Акира Куросава (; ) — гӀарвелла японийн кинорежиссёр, сценарист, продюсер. Цо шен 57 белхан шарахь 30 фильм йаьккхира. Иза лоруш ву японийн кинон классик. Цуьна кхолларало боккху Ӏаткъам бина японийн а, дуьненна а кинематографан. Кхоьчу пачхьалкхашкахь иза алсамо лоруш вара шен цӀахьчула а.

Фильмографи

Билгалдахарш

Литература 
 Donald Richie. The Films of Akira Kurosawa. Third edition. Berkley, Los Angeles, London. University of California Press. 1998. ISBN 0-520-22037-4
 Юткевич С. И. Маски Акиры Куросавы. М. Наука. 1973

Хьажоргаш 

 
 Биография, фильмография режиссёра Акира Куросава 
 Akira Kurosawa News and Information
 Оцифрованные документы из архива Акиры Куросавы
 Интервью с Акирой Куросавой, 1963 год
Хьевхьарача-Ялхара

Хьевхьарача-Ялхара — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Гиеле-Чу а, Йоккха-Эрбала а, Жима-Эрбала а, къилбехь — Басарача-Ялхара а, ИгIа-Йурт а, малхбалехь — Жаьн-Чу, малхбузехь — Хьаьвхьа.

ГӀарабевлла ялхарой 
 Дудаев, Джохар Мусаевич — Ичкерин хьалхар паччахь.

Билгалдахарш

Литература 
 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Аьккха (эвла)

Аьккха — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан  кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу Аьккх-Хи олучу хийистехь, цуьнаха Ткъуйсте олу, Аьккхийн йукъ меттиг хилларна гуонахь йолу пхьанашна (эвланашна) йукъехь хилларна наггахь «Аьккха» олу, тӀкъа «Аьккха» из эвла йац, масийта эвланаш чу йогӀуш латтан меттиган цӀе йу. 

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Къож-Вийнача, Хьаьхильга, къилбседехьа — ВӀовга, Хьаьгие, къилбсед-малхбалехь — Тишли, малхбалехьа — Зингала, Бийци, малхбузехь — ГӀозана.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Никара

Никара — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу Никара-хи олучу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбузехьа — ГӀеши-Чу, къилбседа-малхбалехьа — ХӀийла.

Билгалдахарш

Литература 
 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Иттар-кхелли

Иттар-кхелли — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилбехь — Орзуме-Кхаьлла, малхбалехь — Акха-Басс а, Эйсалашка а, къилбседа-малхбалехь — Ӏамкъа, къилбседа-малхбузехь  — Даккхах а Хьаьвхьа а,.

Билгалдахарш

Литература 
 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
ВӀовга

ВӀовга — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу Осу-Хи олучу хийистехь, ГӀалгӀайчоьнан дозонтӀехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — Аьккха а, ТӀийста а, къилба-малхбалехьа — Акха-Басс, малхбалехьа — Нашха.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Спилберг, Стивен

Сти́вен А́ллан Спи́лберг (; 1946 шеран 18 декабрь, Цинциннати, АЦШ) — сценарист, продюсер, америкин тоьллачарах кинорежиссёр. Цуьна 20 массарелла а мехала йолу фильмаш (200 млн $ сов ахча гулдинарш) деккхина 8,4 млрд $.

СовгӀаташ 
 Силаллийн легионан орден (Франци, 2008 шеран 21 май) — за творчество в целом, а также за вклад в освещение геноцида евреев и конфликта в Дарфуре
 Медаль Свободы (США, октябрь 2009) — за артистическую и гуманитарную деятельность

Фильмографи 
 1959 шо — «Последнее оружие» / The Last Gun
 1961 шо — «Боевой взвод» / Fighter Squad
 1964 шо — «Небесные огни» / Firelight
 1968 шо — «Эмблин» / Amblin
 1971 шо — «Дуэль» / Duel
 1974 шо — «Шугарлендский экспресс» / The Sugarland Express
 1975 шо — «Челюсти» / Jaws
 1977 шо — «Близкие контакты третьей степени» / Close Encounters of the Third Kind
 1979 шо — «Тысяча девятьсот сорок первый» / 1941
 1981 шо — «Индиана Джонс: В поисках утраченного ковчега» / Raiders of the Lost Ark
 1982 шо — «Инопланетянин» / E.T. the Extra-Terrestrial
 1984 шо — «Индиана Джонс и храм судьбы» / Indiana Jones and the Temple of Doom 
 1985 шо — «Цвета пурпура» / The Color Purple
 1987 шо — «Империя солнца» / Empire of the Sun
 1989 шо — «Индиана Джонс и последний крестовый поход» / Indiana Jones and the Last Crusade
 1989 шо — «Всегда» / Always
 1991 шо — «Капитан Крюк» / Hook
 1993 шо — «Парк юрского периода» / Jurassic Park
 1993 шо — «Список Шиндлера» / Schindler’s List 
 1997 шо — «Затерянный мир: парк юрского периода» / The Lost World: Jurassic Park
 1997 шо — «Люди в чёрном» / Men in Black (продюсер)
 1997 шо — «Амистад» / Amistad
 1998 шо — «Спасти рядового Райана» / Saving Private Ryan
 2001 шо — «Искусственный разум» / Artificial Intelligence: AI
 2001 шо — «Парк Юрского периода III» / Jurassic Park III
 2002 шо — «Особое мнение» / Minority Report
 2002 шо — «Похищенные (телесериал)» / Taken
 2002 шо — «Поймай меня, если сможешь» / Catch Me If You Can
 2004 шо — «Терминал» / The Terminal
 2005 шо — «Война миров» / War of the Worlds
 2005 шо — «Мюнхен» / Munich
 2008 шо — «Индиана Джонс и Королевство хрустального черепа» / Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull
 2011 шо — «Приключения Тинтина: Тайна единорога» / The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn
 2011 шо — «Рухнувшие небеса» / Falling Skies
 2011 шо — «Боевой конь» / War horse
 2011 шо — «Супер 8» / Super 8 (продюсирование)
 2012 шо — «Линкольн» / Lincoln

Йаккха дагахь бу:
 2013 шо — «Робопокалипсис» / Robopocalypse
 2014 шо — «Балто 4» / Balto 4
 2014 шо — «Парк Юрского периода 4» / Jurassic Park IV
 2014 шо — «Индиана Джонс 5» / Indiana Jones 5
 2014 шо — «Трансформеры 4» / Untitled Transformers Sequel
 2014 шо — «Ореол (Сериал)» / Halo

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 
 Галерея «Стивен Спилберг. Профессия: режиссёр» 
 «Миры Стивена Спилберга»
 The original Indiana Jones: Otto Rahn and the temple of doom 
 Стивен Спилберг в Электронной еврейской энциклопедии
Ибн Сина

Абу Ӏали Хьусайн бин ӀабдуллахӀ бин Сина, йа Авиценна (Афшана, Бухаран уллехь, 980 шеран 16 август — Хамадан, 1037 шеран 18 июнь) — йуккъерачу бӀешарашкахь Ӏийна волу ГӀажарийн Ӏилманча а, философ а, лор а ву. Иза вара Саманидийн эмирашера а, дайлемитан султанашера а лор. Цхьана хенахь иза вара Хамаданехь визирь. Цо йазбина 450 сов болх 29 Ӏилманан дакъошкахь. Царех вайн хене кхечна 274.

Цо кхоьллина Йуккъерачу Азехь бержийна болу гиджак цӀе йолу пондур.

Виццавалар 

 Карл Линнейс цуьна цӀе тиллина ораматийн тайпан — Авиценния.
 Таджикистанехь цуьна цӀе тиллина Таджикан пачхьалкхан университетан а, хьалха Пик Ленина цӀе хилла ламан а.
 Узбекистанехь йолу Афшана йуьртахь йу Абу Али ибн Синан йина музей.
 Бухарахь 1990 шарахь хьайиллина медицинан институтан Абу Али ибн Сина аьлла цӀе тиллира.
 Ригехь 2006 шарахь хьайиллира скульптор Джалалиддин Миртаджиевс йина Ибн Синан хӀоттина памятник.
 Цуьна цӀе тиллина Бутт тӀехь йолу кратеран.

Билгалдахарш

Литература 
Цо йазйинарг
 Ибн Сина. Даниш-намэ. Книга знания. Сталинабад. 1957
 Ибн Сина. Канон врачебной науки: В 5 т. Ташкент. 1956—1960
 Ибн Сина. Математические главы «Книги знания». Душанбе. 1967
 Ибн Сина. Послание о любви. Тбилиси. Мецниереба. 1976
 Ибн Сина. Избранное. М. Книга. 1980
 Ибн Сина. Избранные философские произведения. М. Наука. 1980
 Аль-Бируни, Ибн-Сина. Переписка. Таш­кент. Фан. 1973

Цунах лецна
 Ахадова М. А. Арифметическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Геометрическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Учёные записки Бухарского госпединститута. № 12. 1964
 Джибладзе Г. Н. Системы Авицены: Абу Али Ибн-Сина. Экзотерический очерк. (Некоторые обобщения и материалы). Тбилиси. 1986
 Диноршоев М. Натурфилософия Ибн Сины. Душанбе. 1985
 Завадовский Ю. Н. Абу Али Ибн Сина: Жизнь и творчество. Душанбе. 1980
 Лютер И. О. Метафизика Ибн Сины: угол — отношение, качество, положение или всё-таки количество? Историко-математические исследования. № 8(43). 2003. С. 278—302
 Петров Б. Д. Ибн Сина (Авиценна). М. Медицина. 1980
 Сагадеев А. В. Ибн Сина (Авиценна). М. 1985
 Шидфар Б. Я. Ибн Сина. М. 1981
 Gardet L. La pense religieuse d Avicenne (Ibn Sina). Paris. 1951
 Morewedge P. The metaphysica of Avicenna. London. 1973
 Nasr S.H. Three Muslim Sages. Avicenna. — Suhrawardi — lbn Arabi. Cambridge (Mass.). 1964

Библиографи 
 Диноршоев М. Натурфилософия Ибн-Сины. — Душанбе, 1985;
 Goodman L. E. Avincenna. L.-N.Y., 1992.
 Фролова Ε. A. «Ибн Сина» // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
 Шидфар Б. Я. Ибн-Сина. — М., 1981. — С. 140-43.

Хьажоргаш 

 Авиценна. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Авиценна — биография, поэзия, труды о медицине
 Avicenna (Encyclopædia Iranica)
Бернерс-Ли, Тим

Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли (; 1955 шеран 8 июнь) — британийн Ӏилманча, URL а, HTTP а, HTML а кхоллархо, Интернетан кхоллархо (Роберт Кайоц цхьана), W3C Консорциуман куьйгалхо. Семантикийн машан концепцийн автор. Иштта цо дукха хӀумнаш кхоьллина информацин технологишкахь.

СовгӀаташ 
Тим Бернерс-Лин делла дукха тайп-тайпана совгӀаташ. Царна йукъахь ду дуьненайукъара совгӀаташ. Кхузахь дагардина цхьадераш.
 Килби Фондан совгӀат «шеран къона инноватор» (1995 шо)
 Лору техникин Ассоциацин программан системан совгӀат (1995 шо)
 Макартуран стипенди (1998 шо)
 Японин Ӏилманан а, технологийн а Фондан совгӀат (2002 шо)
 Паччахьан фотографин йукъараллин прогрессан Мидал а, Сийлахь дакъалла а (2003 шо)
 Компьютерийн историн музейн совгӀат Дерригдуьненна гезгмаша кхиоран (2003 шо)
 «Эзаршеран технологи» совгӀат хьалхара деккхинарг (1.000.000 евро). И совгӀат цунна делларг Финляндин президент Тарья Халонен йу (2004)
 Массийн зӀенаш кхиоран гӀардаьлла дилларан британийн ДоттагӀалин совгӀат (2005 шо)
 «Квадрига» совгӀат (2005 шо)
 Америкин кхиамийн Академин совгӀат (2007 шо)
 Кхиамийн Орден (Йоккха Британи) (2007 шо)
 Вульфсонан а, Дж. К. Максвеллан совгӀат (IEEE/RSE) Дерригдуьненна гезгмаша кхиоран (2008 шо)
 «Дерриг дахаран кхиам» Webby совгӀат (2009 шо)
 «Перестройка» — «Дуьне хицина стаг» номинацехь цивилизаци кхиоран М. С. Горбачёван совгӀат (2011).
 Оманан культурин а, Ӏилманийн а, исбаьхьаллина а Орден (2012)
 Кодзи Кобаяси цӀарах йолу компьютерийн а, зӀенаший а IEEE совгӀат
 «Техникин кхачамаллан дукха шарашкахь дилларан» «PC Magazine» журналан совгӀат
 Электронийн маршон Фондан Йуьхь йиллинарчун совгӀат
 Ӏилманийн а, техникин а талламашан Принц Астурийскин совгӀат (Ларри Робертс а, Роб Кан а, Винт Cерф а цхьана)
 Информацин Ӏилманийн а, технологин а Америкин йукъараллин Леррина совгӀат

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Личная страница Тима Бернерса-Ли
 Блог Тима Бернерса-Ли, открытый в декабре 2005-го 
 Историческое предложение Бернерса-Ли для CERN
 Знаменитая книга «Плетя паутину: истоки и будущее Всемирной паутины» онлайн
 Первый в мире веб-сайт (архив)
 Официальный сайт Консорциума Всемирной паутины (W3C)
 
 Изобретатель WWW получил орден «За заслуги»
ТӀолие

ТӀолие — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ИгӀа-Юрт, къилбаседа-малхбалехьа — Жаьн-Чу, къилба-малхбузехьа — Иттар-кхелли, къилба-малхбалехьа — Кхоьрга, къилбаехь — Ӏамкъа .

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьайбаха

Хьайбаха — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара бахархой боцу эвла. 1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махках бохучу хенахь эвла йагийна.

Географи 
Эвла йу Хьиж-Ахк тIехь, малхбалехь Акха-Бассана.

Уллера нах бехаш меттигаш: малхбузехьа — КӀербича, къилбехьа — Никара, къилбседехьа — ТӀийста, малхбалехьа — ХӀийла.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Кей-Мохк

Кей-Мохк — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу ГIешихи олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехь — Къож-Вийнача, къилбаехь — Ӏавлах-Чу, къилба-малхбалехь ИгӀал Кий а, МегӀал Кий а, IаршахитIе а, малхбузехьа — Ердие-чу.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Къож-Вийнача

Къож-Вийнача — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбалехьа — Аьккха а, Иттар-кхелли а, малхбалехьа — Зингала а, КхеретӀе а.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
КхеретӀе

КхеретIе — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — Зингала, къилбаседа-малхбалехьа — Мочча, къилбаседехьа — Иттар-кхелли, къилбаседа-малхбузехьа — Чиконди-Пхьаьда.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏамкъа

Iамкъа — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ТӀолие а, ИгӀа-Юрт а, къилба-малхбалехь — ВиелгӀие, къилба-малхбузехьа — Иттар-кхелли.

Билгалдахарш

Литература 
 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Жаьн-Чу

Жаьн-Чу, Жаьнчие — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу Тархи йистехь гене йоцуш, къилбседехь Акха-Бассана.
Уллера нах бехаш меттигаш: къилбехь — ВиелгӀие, малхбала-къилбехь — Терхие, малхбузехь — Басарача-Ялхара, къилбехь — Гиеле-Чу.

Билгалдахарш

Литература 
 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
КӀербитӀе

КӀербиетIа   — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — Ӏаме, къилбаседа-малхбалехьа — Хьайбаха а, КӀербича а.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏаме

Ӏамие — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу Галайн-Ӏоман уллехь, Акха-Бассан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехь — Акха-Басс а, Эйсалашка а, Кхоьрга а, къилбехь — Мочча а, Тиертие а, малхбалехь — КӀербича, малхбузехь — Орзуме-Кхаьлла.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
КӀербича

КӀербича   — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — Кирбе-Ти а Ӏаме а, къилба-малхбалехьа — Хьайбаха, къилбаседа-малхбалехьа — ТӀийста.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Мочча

Мочча   — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбузехьа — КхеретӀе а, Зингала а, къилбаседа-малхбалехьа — ЧӀуша, къилбаседехьа — Ӏаме, малхбузехьа — Чиконди-Пхьаьда.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Боьшна

Боьшна — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштан дIатесна эвла.

Географи 
КӀотар йу Бора олучу хийистехь, Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Жима-Эрбала

Жима-Эрбала — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Жима-Эрбала йу ГӀалгӀайнчьонан дозантӀехь, Акха-Бассан къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — Йоккха-Эрбала а Гулач а, къилбаседа-малхбалехьа — КӀегана-Юх.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Йоккха-Эрбала

Йоккха-Эрбала — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Йоккха-Эрбала Кlай-Шаьлажа олу хийистехьа, Акха-Бассана къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Шалажа, къилба-малхбалехьа — Гиеле-Чу, къилбаседа-малхбузехьа — Жима-Эрбала.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш
Очакх

Очакх    — Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи 
Эвла йу Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ЧӀуша, къилбаседа-малхбузехьа — КхеретӀе, малхбалехьа — Зингала.

Билгалдахарш 

ГаланчӀожан кӀоштан нах беха меттигаш