alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Бремен

Маьрша Ганзейн гӀала Бремен ( ) — Германин Бремен олучу махкана гӀала. Бремен 550 эзар бахархойн дукхаллица пачхьалкхан итузулгӀа меттигехь йолу гӀала ю.

Галерей

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
МагӀсель

МагӀсель () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Буш-дуь-ГӀон.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

Буш-дуь-ГӀон департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
Лион

Лион () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лион метрополи.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

Лион метрополи департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
Тулуза

Тулуза () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Къилба-ПигӀенейш регионехь. Коммунан департамент — Лакха ГагӀонна.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

Лакха ГагӀонна департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
Лилль

Лилль () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

НогӀ департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
Муьнхен

Муьнхен () — Германин Бавари латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Бавари латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Коьльн

Коьльн () — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Штутгарт

Штутгарт () — Германин Баден-Вуьртемберг латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Баден-Вуьртемберг латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Уран

Ура́н — Маьлхан тӀера 7-гӀа а, диаметран 3-гӀа а, йозаллин 4-гӀа Маьлхан системан планета ю. Гучуяккхира 1781 шарахь ингалсан астрономас Уильям Гершельс. Цунна цӀе тиллина Шира Риман дели сий деш.

Уран яра хьалхара телескопаца гучуяккхина планета.
Астр. символ: .

Уранан спутникаш 

Уранан гонах хьийзаш ю 27 спутник. Царна техкина Шекспиран а, Александр Поупан а произведенийн персонажан цӀераш. Пхиъ йоккхуниг спутник ю Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, Оберон.

Уран таллар

Гучудаккхарашан хронологи

Билгалдахарш

Хьажоргаш

Оьрсийн Хьажоргаш 
 Уран на galaxy.gcmsite.ru 
 Уран на astrolab.ru
 edu.nstu.ru 
 galspace.spb.ru
 Уран на allplanets.ru
 www.astronet.ru
 Астрофорум — тема о наблюдениях Урана
 Г. Бурба. Открытый дважды // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
 Уильям Гершель наблюдал кольца Урана в конце XVIII века

Ингалс маттахь

Магина сайташ arXiv.org тӀера 
 Причины изменения геометрического альбедо Урана 
 Океаны жидкой воды на ледяных гигантах
 Planet-bound dark matter and the internal heat of Uranus, Neptune, and hot-Jupiter exoplanets
 Long-term observations of Uranus and Neptune at 90 GHz with the IRAM 30m telescope — (1985—2005)
 Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune
 Optical parameters of the nonisothermal Uranus’s and Neptune’s atmospheres
 Mid-Infrared Ethane Emission on Neptune and Uranus
 Uranus’s anomalously low excess heat constrains strongly interacting dark matter

Сайташ 
 Пресс релиз ESO 
 Страничка фактов об Уране на сайте НАСА
 Об Уране  на Сайте освоения Солнечной системы НАСА
 Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек — Пресс релиз с фотографиями колец, спутников и облаков
 Новости от 22 декабря 2005 года об открытии новых лун и колец:
 Новые Луны и кольца обнаружены у Урана, Space.com
 два новых кольца обнаружены у Урана, MSNBC
 Планеты — Уран
 Уран в фотожурнале лаборатории реактивного движения
 на Уране замечено атмосферное пятно в августе 2006 г. 
 Открытие «Большого тёмного пятна» на Уране

Планеташ
1974 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Арсангалиев, Ислам (1974—2011) — нохчийн боксёр, кегирхойн юкъахь Российн а, дуьненан а чемпион, Дуьненан Кубкан борзан совгӀатхо, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Джабраилов, Рустам (1974 шеран 18 июнь) — нохчийн культурист, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпион, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Довлеткиреева, Лидия Махмудовна (1974 шеран 3 ноябрь) — литературин критик, литературовед, редактор, нохчийн маттар гочдархо, филологин Ӏилманийн кандидат;
 Эльмурзаев, Ибрагим (1974 шеран 4 июнь) — нохчийн штангист, Российн чемпионатийн совгӀатхо.

Оцу шарахь белларш 
 Яковлев, Николай Феофанович (1892 шеран 22 май — 1974 шеран 30 декабрь) — советски лингвист-кавказовед, фонолог, социолингвист, абатийн кхоллархо.
Венера (планета)

Вене́ра — Маьлхан тӀера шозлугӀа Маьлхан системан планета. Цуьна хьийзаран мур бу 224,7 дуьненан дей-буьсий. Цунна цӀе ю Шира Риман безаман дели-зудчун цӀе.
Астр. символ: .

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Информация о Венере // на web.archive.org
 Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера
 Георгий Бурба Кривое зеркало Земли // Вокруг света № 6, 2003
 Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры 
 «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии
 Родионова Ж. Ф. «Венера — ближайшая к нам планета» // «Дельфис» № 39, 2004
 Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов «Планета оранжевых сумерек» // «Популярная механика» № 11, 2008
 Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами
Абруццо

Абру́ццо (), 1963 шо кхачалац цӀе яра — Абру́цци () — Италин регион бахархойн дукхалла 1342 эзар. адам (2010).

Билгалдахарш 

Итали
Апули

Апули (;  , [пулʲја], , ) — Италин регион.

Апули регионан провинцеш:
 Бари
 Барлетта-Андри-Трани
 Бриндизи
 Лечче
 Таранто
 Фоджа

Регионан гӀаланаш
 Аветрана
 Бари
 Лечче
 Таранто
 Фоджа

Билгалдахарш 

Итали
Базиликата

Базилика́та () — Италин административан регион. Коьрта гӀала Потенца.

Майда 9 992 км², бахархойн дукхалла 597 768 адам.

Провинцеш Матера а, Потенца а.

Билгалдахарш 

Итали
Валле-д’Аоста

Ва́лле-д’Ао́ста / Валле́-д’Ао́ст (, , , ма-дарра. «Аостан тогӀи») — Италин автономин регион а, провинци а.

Регионан коммунийн могӀа

Билгалдахарш 

Итали
Димаев, Умар Димаевич

Дима́ев, Ума́р Димаевич (1908 шеран 1 октябрь, Хьалха-Марта, Нохчийчоь, Российн импери — 1972 шеран 26 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, вевзаш волу музыкантан а, композиторан а Али Димаеван да.

Биографи 
Иза вина 1908 шеран 1 октябрехь Хьалха-Мартахь. 1924 шо дуьйна цо музыкантан болх бира Хьалха-Мартан кӀоштан радиоузлехь. 1929 шо дуьйна цо болх бира Соьлжа-ГӀалахь Нохч-ГӀалгӀайн драматически театрехь халкъан подурашан оркестран солист. 1934 шарахь иза хилира Республикин радиокомитетан халкъан подурашан оркестран солист. 1939 шарахь Москвахь хилла йолу Хьалхара Йерригсоюзан халкъан пондурашан эшархойн Лауреат хилира иза.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болу хенахь Димаевс йазйира шортта патриотически произведениш. Нохчий цӀера баххалц цо жигара болх бора фронтехь а, госпиталешкахь а, тӀехьен къинхьегамхойн хьалха а концерташ луш йолу эшеран бригадашкахь.

ЦӀера даьхначул тӀехь иза Ӏаш вара Киргизан ССРн Пишпек станцехь. 1946 шо дуьйна цо кочегар болх бира «Сельхозмашиностроение» заводехь.

1954 шо дуьйна Умар Димаев вара Нохч-ГӀалгӀайн эшеран а, херхаран а ансамблин (ТӀаьхьа оцу ансамблин Вайнах цӀе тиллира) солист. 1956 шарахь цӀера даьхначул тӀехь хьалхара Нохч-ГӀалгӀайн исбаьхьаллин говзанчийн концертан радиотрансляци хилира. Оцу концертехь дакъал лоцуш вара Умар Димаев.

Вайнах цӀа бирзинчул тӀехь 1957 шарахь цо шен Нохч-ГӀалгӀайн эшеран а, хелхаран а ансамблехь болх дӀакхоьхьура. Цу шарахь иза Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Сийлахь артист хилира, 1961 шарахь — Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист.

Цо дакъа лецира «Со хелха вера ву» цӀе йолу Махмуд Эсамбаевах лаьцна фильм йоккхуш.

1970 шо дуьйна цо болх бора Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан филармонехь, концерташкахь дакъа лоцара, царна йукъахь цо ша цхьамма локхуш йераш. Цо йазбина мукъамаш алсамйаккхира Кавказан а, «Мелодия» цӀе йолу Йерригсоюзан аз дӀайаздаран фирман архиваш. Цуьна мукъамаш дӀайазбина шортта пластинкаш арайелира. Цо дӀайазбира 400 сов мукъам.

1970 шарахь иза РСФСРн Сийлахь артистан цӀарна хьалхатеттира. Амма цамгар бахьнехь и цӀе тиллар ца нисделира.

Доьзалла 
Умар Димаевс а, цуьна зудчо Асетс хьалакхиира кхо кӀант — СаӀид, Ӏали, Амарбека. Уьш кхоьа музыкант хилира. Али Димаев хилира вевзаш волу музыкант а, композитор а, Нохчийн Республикин Халкъан артист а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Умар Димаев 

Нохчийчоьнан музыканташ
Нохчийн композитораш
Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артисташ
Димаев

И фамили йолуш нах:

 Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, бевзуш болу музыкантийн а, композиторийн а Али Димаеван а, Саид Димаеван а да.
 Димаев, Али Умарович (1953 шеран 27 сентябрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, нохчийн хьалхара рок-группан «Зама» кхоллархо а, куьйгалхо а, Москвахь 1985 шарахь хилла йолу XII Дерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин дипломант, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат (1986 шо), «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу V Халкъашан юкъаран фестивалин дипломант (2000 шо), Нохчийн Республикин Халкъан артист (2001 шо), ГӀалгӀан Республикин Халкъан артист (2001 шо).
 Димаев, Саид Умарович (1939 шеран 24 август — 2005 шеран 29 март) — нохчийн музыкант, композитор, дирижёр, Российн композиторийн бертан декъашхо.
Закриев, Магомед Хамидович

Закри́ев, Магоме́д Хами́дович (1966 шеран 11 март) — нохчийн художник, Российн художникан бертан декъашхо (2001 шо), Нохчийн Республикин художникан бертан председателин когаметтаниг, Нохчийн Республикин Сийлахь художник, ГӀалгӀайн Республикин Халкъан художник, Российн Пачхьалкхан стипендиат (2010 шо), республикин а, регионан а, зонан а, йерригроссийн а, кхочу пачхьалкхашан а гайта хӀотторан декаъшхо.

Биографи 
Иза вина 1966 шеран 11 мартехь Соьлжа-ГӀалахь. 1991 шарахь цо чекхйаьккхира Владикавказан исбаьхьаллин училище. 2001 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан исбаьхьаллин а, графикин а отделени.

Цуьна суьрташ ду дукха республикин а, Российн а музейшкахь а, Францин а, Германин а, Венгрин а, Российн а долара гуламашкахь.

СовгӀаташ 
 «БӀешерашан къоргера» суьртан «Даймехкан васт» цӀе йолу 3-гӀа йерригроссийн гайта хӀоттаран диплом (2006 шо);
 Нохчийн Республикин культурин министерстван мидал «Нохчийн республикин культура кхиайаран» (2012 шо).

Гайта хӀоттораш 
 Гайта хӀоттор «Нохчийн художникаш Российн исбаьхьаллин Академехь», Москва, 2002 шо;
 Зонан гайта хӀоттор «Российн Къилба — 2003», Краснодар, 2003 шо;
 Йерригроссийн исбаьхьаллин гайта хӀоттор, Москва, 2004;
 Регионан гайта хӀоттор «Фольклор Къилбаседера Кавказан художникийн суьрташ тӀехь», Нальчик, 2005 шо;
 Исбаьхьаллин гайта хӀоттор «Суьрташ дахкаран меттиг», Москва, 2006 шо;
 3-гӀа Йерригроссийн пейзажан гайта хӀоттор «Даймехкан васт», Вологда, 2006 шо;
 Региональнан гайта хӀоттор, Соьлжа-ГӀала, 2007 шо;
 Региональнан гайта хӀоттор, Волгоград, 2008 шо;
 Зонан гайта хӀоттор «Сочи-2008», Сочи, 2008 шо;
 Йерригроссийн исбаьхьаллин гайта хӀоттор, Москва, 2009 шо;
 Российн Госдумехь Нохчийн Республикин художникийн гайта хӀоттор, Москва, 2009 шо;
 Халкъашна йуккъер гайта хӀоттор «Мир Кавказа», Москва, 2010;
 Нохчийн художникийн гайта хӀоттор, Саратов, 2011;
 Лерина шен гайта хӀоттор «Заманан теш», Соьлжа-ГӀала, 2012 шо;
 Лерина шен гайта хӀоттор, Карабулак, 2012 шо;
 Зонан гайта хӀоттор «Российн Къилба», Дон-тӀера-Ростов, 2012 шо;
 Нохчийн а, гӀалгӀайн а художникийн гайта хӀоттор, Саратов, 2012 шо;
 Йерригроссийн гайта хӀоттор «Росси — сан Даймохк», Саранск, 2012 шо;
 Йерригроссийн гайта хӀоттор «Цхьанакхетар — 2012», Нижни Новгород, 2012 шо.

Хьажоргаш 
 Персональная выставка живописи Магомеда Закриева «Свидетели времени» 
 Выставка чеченского художника Магомеда Закриева. Фоторепортаж
 20 лет Ингушетии. Выставка Магомеда Закриева «Свидетели времени»
 Чеченский натюрморт
 Профессия — художник

Нохчийн Республикин Халкъан художникаш
ГӀалгӀайн Республикин Сийлахь художникаш
Вайнах (ансамбль)

Пачхьалкхан хелхаран ансамбль «Вайна́х» — Нохчийн Республикин халкъан хелхаран ансамбль.

Истори 

Ансамбль кхоьллина 1939 шарахь. Оцу ансамблехь болабелира Социализман Къинхьегаман Турпалан, СССРн Халкъан артистан Махмуд Эсамбаеван а, Андарбек Садыковн а, Ваха Дакашевн а, Гелани Юсуповн а, кхиболу гӀарбевла нохчийн хелхархойн некъ.

Нохчий, гӀалгӀай а цӀера баьхначул тӀехь ансамбль дӀаелира. 1956 шарахь ансамбль йухаметтахӀоттира. Йеррига Йуккъера Азехула нохчашна а, гӀалгӀайна а йуккъехь конкурс кхайкхинера. Оцу конкурсехь тоьлларш хержира керла тобан йукъа.

Ансамблин исбаьхьаллин куьйгалхо хӀоттира Н. Халебский, балетмейстер — Гелани Юсупов. 1957 шарахь хилира йухакхоьллина ансамблин хьалхара концерт. Иза боккху кхиамца чекхъелира.

1969 шо дуьйна 1994 шо кхаччалц ансамблин куьйгалхо вара Топа Элимбаев.

1988 шарахь Топа Элимбаевс куьйгалхо деш хӀоттина концертан программан Нохч-ГӀалгӀайн АССРн литературин, исбаьхьаллан, архитектурин, кинематографин Пачхьалкхан совгӀат делира.

Кхоьчу пачхьалкхан тоьлла корматаллин тобанашца ансамбльс дакъа лоцура дукха Йерригсоюзан а, Ерригроссийна а фестивалашкахь. Иза баккхи кхиамашца гастролешка лелара еррига Советски Союзехула. Иштта иза кхоьчу пачхьалкхаша йодура: Аргентина, Мексика, Перу, Сан-Сальвадор, Коста-Рика, Панама, Португали, Германи, Кени, Мозамбик, Сири, Иордани, Туркойчоь, и. к. д. Цуьна концерташ даимма а боккху кхиамца чекхйолура.

Ансамблин йелла «Лакхара даржан седа» цӀе йолу орден — Иорданин лакхара совгӀат.

1996—1999 шерашкахь, шайна алап ца лушшехь, белхалош Ӏалаш йира ансамблин кхолларалин нуьцкъалла, цуьна гӀаръялар сов яккхира. Ансамбльс толам баьккхира Турцехь а («Бурса-98»), Италехь а («Агридженто-99») хилла халкъашан йуккъера фестивалешкахь. 1999 шаран сентябрехь ансамбльс шен болх сацийра тӀом цекхбаллалц.

2001 шо долалуш ансамбль шен керла исбаьхьаллин куьйгалхоца Дикалу Музакаев йолаелира шен концертан программа меттахӀоттая. 2001 шаран 18 майхь Краснодарехь боккху кхиамца чекхъелира хьалхара концерт.

2002 шарахь ансамбльс дакъа лецира Францехь хилла 8 халкъашна йуккъера фольклоран фестивалехь. Царех кхаа фестивалехь цо Гран-при яккхира. 2003 шарахь цо Гран-при а, хьовсархойн безаман совгӀаташ деккхира Испанехь а, Италехь а хилла халкъан йуккъера фестивалашкахь. 2007 шарахь цо Гран-при яккхира Францехь хилла фестивалехь а, Ярославлехь хилла «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу фестивалехь а, толам беккхира Испанехь а, Иорданехь а, Сирехь а хилла йолу фестивалешкахь.

Ансамбльс дакъа лоцу республикин а, регионан а, ерригроссийн а чулацам болу массо а лараме гӀуллакхахь. Ансамбль йухаметтахӀоттайаран гӀуллакхехь дакъа лацаран сийлахь цӀераш техкина тобанан шийтта белхалон. 2004 шарахь ансамбль куьйгалхон Дикалу Музакаеван Российн Федерацин Халкъан артист цӀе елира.

Литература

Хьажоргаш 

 Государственный ансамбль танца «Вайнах»
 Ансамбль «Вайнах» отметил свой юбилей
 Чеченский ансамбль «Вайнах» выступил в Берлине 

Нохчийчоьнан хелхаран тобанаш
Вайнах (журнал)

«Вайна́х» — Соьлжа-ГӀалахь хӀора баттах арадолу нохчийн литературин а, исбаьхьаллин а журнал. Арахоьцуш ду 1991 шо дуьйна. Цуьна хьалхара цӀе яра «Литературая Чечено-Ингушетия». Журналан хьалхара редактор вара поэт Алвади Шайхиев. Цул тӀаьхьа журналан редактораш бара Бердукаев, Хамзат Саракаев, Рамзан Байсултанов. 2002 шарахь журналан шен хӀинцлера цӀе тиллира. 2004 шо дуьна коьрта редактор ву йаздархо а, поэт а Муса Ахмадов.

Журнал арадолуш ду оьрсийн а (80 агӀо), нохчийн а (16 агӀо) меттанашках. Тираж 2 500 экземпляр, формат А4.

Журналас юца таханлера нохчийн литературехь йоду процессаш, гӀо до нохчийн гӀиллакхаш а, истори а, культура а, мотт Ӏалаш беш. Зорба туху нохчийн йаздархойн произведениш, нохчийн я оьрсийн маттахь ераш а, оьрсийн матта яхнарш а. Арахоьцуш ю гӀарбевла нохчийн йаздархойн произведениш: Шайхи Арсанукаевн, Хамзат Саракаевн, Муса Бексултановн, иштта кхибераш а. Иштта нохчийн литературин классикийн а: Саид Бадуевн, Магомет Мамакаевн, Абузар Айдамировн. Зорба туху республикехь бевзаш болу литературоведашийн а, критикийн а статьяш а, рецензиш а.

Арайовлу нохчийн маттах а, исторех а, гӀиллакхах а, культурех а лаьцна статьяш, гуманитарни Ӏилманий диссертацин талламийн дакъош а. Журналас дуьйцу нохчийн культурехь хилла лараме хӀумнаш а, арайойла керла книгаш а. Мужалт тӀе туху нохчийн художникаш дехкина суьрташ. «Тха суьрташах лаьцна» цӀе йолу рубрикехь и суьрташ дехкина художникех лаьцна хаамаш хуьлу, цера кхоллараллин биографи юцу.

ДоттагӀий аьзнаш цӀе йолу рубрикас йовзита Российн кхоьчу регионашара, кхочу пачхьалкхашара йаздархойн а, поэтийн а кхолларалца. Яш ю цхьанакхетараш йаздархойн а, культурин белхалойн ешархошца а, литеран проблемашехь лаьцна «горга столаш» а. Редколлегин декъашхой дакъа лоцу форумашкахь а, конференцишкахь а, цхьанакхетарашкахь а.

2003 шарахь «Вайнах» журналан редакцис кхоьллира Нохчичоьхь тӀом хиллачул тӀехь хьалхара совгӀат. И совгӀат тӀаьхо делира Абузар Айдамировн, Шайхи Арсанукаевн, Хамзат Саракаевн, Муса Бексултановн, Саид Гацаевн. Оцу совгӀата Ӏалашо яра нохчийн маттахь язъяш болу похӀме йаздархойн а, нохчийн маттан а, фольклоран а, талламхойн а гӀо дар а.

2007 шарахь Москвахь хилла йолу «Пресса-2007» цӀе йолу гайта хӀотторехь «Вайнах» журналас яккхира Гран-при «Хьалхара халкъан проекташ Прессин куьзганехь» конкурсехь масса агӀор говзаллин хьалхара халкъан проекташ кхочуш яр довзийтар.

Хьажоргаш 
 Официальный сайт литературно-художественного журнала «Вайнах»
 Журнал «Вайнах» занимает особое место в чеченской литературе
 Журналы Чеченской Республики

Нохчийн журналаш
Дудаев, Муса Абдиевич

Дуда́ев, Муса́ Абди́евич (1938 шеран 16 февраль, Элистанжа, Нохчийн Республика — 2014 шеран 6 август, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — вевзаш волу нохчийн артист, Советски Союзан Турпал Ханпаша Нурадиловн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран артист, РСФСРн Сийлахь артист (1991 шо), ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист (2008 шо).

Биографи 
Муса Дудаев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштан Элистанжа юртехь. Цуьна да ву таханлера нохчийн литературин бухбиллинарг, йаздархо Абди Дудаев. Муса вара доьзаллехь жиманиг, 7-гӀа бера. 1956 шарахь цера доьзал Кхазакхстанера цӀабирзира. 1962 шарахь цо чекхйаьккхира Ленинградан пачхьалкхан театран а, музыкина а, кинематографин а институтан актеран факультет.

Болх 

Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин Х. Нурадилован цӀе йолу театрехь. Цуьнан массарелла йевзаш йолу роль — «Ричард III» цӀе йолу Шекспиран трагедин турпал.

Цо нохчийн матта йаьккхира оьрсийн а, кхочу пачхьалкхара йаздархойн пьесаш. Цуьнан гочдараш бух болуш («Жима трагедиш», («Моцарт а, Сальери а», «БӀаьрмециг рыцарь», «Ӏаьржа унан хенахь той») 1974 шарахь, А. С. Пушкин вина 175 шо кхочуш хенахь, хӀоттира спектакль «Пушкиниана».

1968 шо дуьна иза кинохь болх беш ву. Цуьна хьалхара фильм йара «w:ru:Белое солнце пустыни». Иза 26 фильмехь ваьлла СССРн дукха студишкахь.

Фильмографи 
 Белое солнце пустыни (ГIамарийн кIайн малх) (1970 шо, Рахимов);
 День приема по личным вопросам (1974 шо);
 Горянка (1975 шо, Абас);
 По следам Карабаира (ТВ) (1979 шо, Рахман Бекбоев);
 Тегеран-43 (1980 шо);
 Кольцо старого шейха (Воккха шайхан мухIар) (ТВ) (1980 шо, Рахман Бекбоев);
 О странностях любви (1983 шо);
 Волчья яма (1986 шо);
 Под знаком однорогой коровы (1986 шо);
 Когда отзовется эхо (1988 шо, Мустафа);
 Расстанемся, пока хорошие (1991 шо);
 Мужская работа (Стеган болх) (сериал) (2001 шо, муфтий).

Хьажоргаш 
 Чеченский актёр Муса Дудаев отмечает двойной юбилей
 Высокая награда Мусы Дудаева
 Муса Дудаев

Нохчийчоьнан артисташ
Башлам (ансамбль)

Республикин Хасан Алиеван цӀарах йолу берийн эшаран а, хелхаран а ансамбль «Башлам» — нохчийн берийн эшаран а, хелахаран а ансамбль, дукха ерригсоюзан а, ерригроссийн а, халкъашан йукъара конкурсашан а, фестивалийн а лауреат.

Истори 
Ансамбль кхоьллина 1969 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шуьйтан кӀоштан Шуьйта юртахь дукха Ерригсоюзан а, Хаьлкъашна юккъера а фестивалийн лауреатас, 1957 шарахь Москвахь хилла йолу Дерригдуьненан кегирохойн а, студентийн а фестивалин лауреатас Хьасан Алиевс.

Ансамблин Халкъан ансамбль аьлла цӀе елира. 1973 шарахь иза хилира Берлинехь хилла йолу Х Ерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалехь халкъан хелхарийн конкурсехь лауреат. 1974 шарахь Тбилисехь «Дашо маӀа» цӀе йолу Кавказан фольклоран хелхарийн хьалхара фестивалехь Гран-при яккхира.

ТӀаьхьа ансамбль дукха гастролешца лилира, ерригсоюзан а, ерригроссийн а, халкъашна юккъера а конкурсашкахь а, фестивалешкахь а дакъа лоцура, дукха конкурсашкахь толам а боккхура.

1996 шарахь тӀамо сацийра ансамблин болх. Юха а болх болабара 2003 шарахь бен ца нисделира. Ансамблин пачхьалкхан статус а елира, цуьнан кхоллархон цӀе а тиллира. 2004 шарахь цо юха а йолайира шен гастролеш, кхиъ цхьа шо даьлча халкъашна юккъера конкурсашахь толамаш баха йолаелира.

30 шарахь ансамблин куьйгалхо деш вара Хасан Алиев. Иза 2003 шарахь велча ансамблин куьйгалхо хӀоттира Краснодаран пачхьалкхан культурин институтехь дешна ваьларг, Нохчийн Республикин Сийлахь артист Яхьсан Алиев, Хасан Алиеван ваша.

Ансамбль «Башлам» ю кхаа «СтелаӀад» цӀе йолу Халкъашна юккъера телевиденин фестивалин лауреат. Цо дакъа лаьцна исбаьхьаллин а, документальни а фильмаш йоккхуш «Эхо в горах», «Слово о республике моей», «Махмуд Эсамбаев — поэт танца», «Утро в горах», кхиераш а.

Конкурсашкахь а, фестивалишкахь а дакъа лацар

Хьажоргаш 
 Официальный сайт ансамбля 
 Гран-при «Башлама» 
 По приглашению фонда В.Спивакова республиканский детский ансамбль песни и танца «Башлам» им. Х.Алиева примет участие в IV Международном фестивале «Москва встречает друзей», который состоится в Москве 

Нохчийчоьнан хелхаран тобанаш
Цебиев, Ахмед Магомедович

Цеби́ев, Ахме́д Магоме́дович (1935 шеран 1 январь, МахкатӀе, Веданан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2000 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн физик, техникин Ӏилманийн кандидат, радиоэлектроникехь а, радиозӀенехь а цхьана гучуйаккхаран а, 26 кхоьллинарган а автор, 80 гергга зорбанан белхан  автор.

Биографи 
Ахмед Цебиев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштан МахкатӀахь. 1959 шарахь цо чекхйаьккхира Ростовн пачхьалкхан университет. Иза чекхйаьккхича иза вахийтира Фрязино гӀале. 1975 шарахь иза хилира техникин Ӏилманийн кандидат.

Цо гучуйаьккхира полупроводникан диодас йухайарзина булам пробой буламан улле кхаьчча СВЧ-генераци яр.

Цебиеван фамили йу «Советан Ӏилманчийн гучудаккхараш» цӀе йолу 1980-гӀа шерашкахь арахецна ши том йолу книгехь. Оцу книгехь дуьцуш йу Цебиван цхьа гучудаккхар. Иза СССРн Пачхьалкхан гучудаккхаран реестре дӀайазйина 1964 шеран 17 мартехь. Амма Цебиевс ша йаздира 1990-гӀа шерашкахь арахецна «Мил мила ву Нохчийн Республикехь» ша кхо гучудаккхар дина бохуш.

1977 шарахь белхалойн тоба хьалхатеттира Ленинан совгӀатан. Царна массарна а делира совгӀат, Цебиев воцург, цо бина болх массарелла алсам болушехь. И харцо бахьнехь цьуна могшалла телхира.

1983 шарахь иза цӀа веара. Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институтехь. Цул тӀаьхьа иза балха вахара НПО «Промавтоматика». 1987 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРхь хьайиллира хьалхара компьтеран классаш: Урус-Мартанехь а (СШ № 5), Соьлжа-ГӀалахь а (СШ № 9). 9-гӀа школехь Цебиевс компьютераш вовшах тесира сара боцу лору зӀене. Цу хенахь иза боккха кхиам бара.

2000 шарахь иза вийнера. Схьадицарехь, иза къуйш винера шен компьютер царна дӀайала ца лаарн.

Виццавар 
Цебиевехь лаьцна йаьккхина шиъ бакъдолчуна тера фильм: «А. М. Цебиев — Хьаржинарг» а, «ГӀарбоьвла нохчий — А. М. Цебиев» а. Цуьнан цӀе тиллина № 9 йолу Соьлжа-ГӀалин школин.

Доьзалла 
Цебиеван кӀант Руслан, журналист, Соьлжа-ГӀалин радиостанцин диктор, вина 1995 шарахь.

Литература 
 Якубов А. В. Ахмед Цебиев. Олимп и Голгофа ученого. Нальчик, 2009.
 Ю. П. Конюшая. Открытия советских ученых. Москва, изд-во МГУ им. М. В. Ломоносова, т. 1, с. 388—390.

Хьажоргаш 
 А. М. Цебиев — ученый, изобретатель
 Ахмед Магамедович Цебиев
 Чеченский ученый сделал неоценимый вклад в развитие науки

Нохчийн Ӏилманчаш
Венето

Ве́нето (, ) — Италин административан регион.

Провинцеш 
Венето екхаелла 7 провинцин:

 Беллуно
 Падуя
 Ровиго
 Тревизо
 Венеци
 Верона
 Виченца

Билгалдахарш 

Итали
Калабри

Кала́бри (, , ) — Италин административан регион. Цунна провенцеш, Реджо-Калабрия, Козенца а, Катандзаро а, Кротоне а, Вибо Валенти а.

Калабрин коьрта гӀала — Катандзаро, ишта иза ю Калабри олучу провинцин центр.

Бахархойн дукхалла — 2 050 478 адам.(2000).

Билгалдахарш 

Итали
Йоккха эккхар

Йоккха эккхар () — Ӏалам кхолларалла а, кхиара а дуьйцш йолу космологин модель.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 
 «Вселенная. Большой взрыв и все, что за ним последовало» (). Фильм Discovery Science
 «С точки зрения науки: Большой взрыв» (). Фильм Мелисы Акдоган, National Geographic, 2009 г.
 «Наука и техника. Новый большой взрыв» (). Фильм Discovery, 2009 г.

Астрономи
Бисултанов, Асланбек Гирманович

Бисулта́нов, Асланбе́к Гирма́нович (1956 шо — 2001 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, хьалхара нохчийн СССРн, Европин а, Дуьненан а чемпион, СССРн Сийлахь спортан говзанча.

Асланбек Бисултанов леташ вара 100 кг йозалла тӀекхаччалца беза болу латархойн йуккъехь. Цуьнан тренер вара Дэги Багаев. 1973 шарахь цо толам беккхира къоначу латархойн йукъахь йолу СССРн Кубкехь а, чемпионатехь а. 1976 шарахь Одессехь хилла йолу чемпионатехь иза хилира массарелла къона СССРн чемпион — цу хенахь иза ткъа шо кхачаз вара. 1977 шарахь иза хилира СССРн а, Европин а, дуьненан а чемпион. Цунна «1977 шеран Дуьненан чемпионатехь тоьлла латархо» цӀе а йелира, «Дуьненан чемпионатехь массарелла доца къовсарах» цӀе йолу Кубок а йелира.

Цо шозлугӀа меттигаш ехира СССРн 1978 а, 1979 а шерашкахь хилла чемпионатшакахь, 1979 шеран СССРн Аьхкенан халкъашан Спартакиадехь а.

Спорт йитинчул тӀехь цо болх бира Къилбаседа Кавказан эскаран спортан клубан куьйгалхо. Цул тӀаьхьа иза вара Лакхара спортан говзаллин школин директор. 1992 шарахь цхьана шарахь гергга цо Нохчийн Республикин махлелоран министр болх бира.

Хьажоргаш 
 Первая звезда
 Первый

Нохчийн паргӀат кепар латархой
ССРС чемпионаш
Европин чемпионаш
Дуьненан чемпионаш
2001 шо



Оцу шарахь белларш 
 Багакашвили, Бугдан (1939—2001) — нохчийн самбист а, дзюдоист а.
 Бисултанов, Асланбек Гирманович (1956 шо — 2001 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, хьалхара нохчийн СССРн, Европин а, Дуьненан а чемпион, СССРн Сийлахь спортан говзанча;
 Дачиев, Хансултан Чапаевич (1922 шеран 12 декабрь — 2001 шеран май) — Советски эскаран лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал;
 Мусаев, Магомед Мусаевич (1915 шеран 15 июнь — 2001 шо) — нохчийн йаздархо, драматург, гочдархо, публицист, Сийлахь-Бокхха Даймехкан тӀеман декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь белахало;
 Харрисон, Джордж (1943 шеран 25 февраль — 2001 шеран 29 ноябрь) — ингалсан рок-музыкант, эшархо, композитор, йаздархо, продюсер, ситарист, The Beatles тобанан соло-гитарист.
Ӏаьржа Ӏуьрг

Ӏаьржа Ӏуьрг — Ӏаламехь меттиг тӀеозар дукха йоккха хиларна серло а цигар дӀа ца яхалуш. Оцу меттиган дозанех олу «хилларгийн ана», цуьна барам цӀе ю гравитацин радиус.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Чёрные дыры // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012)
 Чёрные дыры — что это. Описание. Фото. 
 Чёрные дыры — статья в Физической энциклопедии
 У. Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности (главы из книги)
 Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр
 habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру
 Эмиль Ахмедов. «Черные дыры», из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео)
 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США
 Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры 
 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры 
 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»  (видео)
 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2» , цикл лекций «ACADEMIA» (видео)
 Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути  (видео)
 Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду РИА Новости, 17 июня 2011

Астрономи
Чатакхийна тача

Чатакхийна тача (нох.-лат. Çataqiyna taça) оьрсийн маттахь Млечный путь — Дуьне а, Маьлхан система а, гуш маьл болу седа а йукъабоьду галактика. ТӀай долу спиралин галактикашна йукъа йодуш ю.

Цlе миччара яла 
Чатакхийна тача - Чатакхийна ши дош чулоцу (Ча - Йакъайелла буц, Такхийна - дош орал "текхо"), Тача - некъ

Панорамаш

Билгалдахарш

Литература 
 
 Книга «Млечный путь», ISBN 5-85099-156-5

Хьажоргаш 
 Галактика. Сучков Л. А. Астронет (1984).
 GLIMPSE панорама телескопа Спитцер
 Интерактивная панорама Млечного пути
 Млечный Путь — фотографии 
 Млечный Путь на небе
 Карта магнитного поля Млечного Пути в мельчайших деталях
 Видео лекциш
 Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012 Засов А. В. (видео, лекция в Московском планетарии)

Астрономи
Маьлхан система

Маьлхан система — Малх а, цуьна уллера планеташ а, массо Малхан гонах хьийзаш йолу хӀуманаш а юкъайогӀуш планетан система. Иза кхоллаелла 4,57 миллиард шо хьалха гергга.

Билгалдахарш

Литература 
 Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1
 Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0.
 Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7.
 Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6
 Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5
 Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с.

Хьажоргаш 

 Симулятор Солнечной системы от НАСА
 Трехмерная модель солнечной системы (Flash) 
 
 Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе
 Ф. Уипл. Семья Солнца 
 
 
 Памятник Солнечной системе в Москве
 Наглядная модель солнечной системы
 Solar System Profile  by NASA’s Solar System Exploration 

Маьлхан система
Орцуев, Хасан Умарович

Орцу́ев, Хаса́н Ума́рович (1953 шеран 12 май) — нохчийн паргӀата кепар латархо, 1979 шеран ССРСн чемпион, 1979 шеран Дуьненан чемпион, ССРСн спортан Сийлахь говзанча.

Биографи 
Хасан Орцуев вина (1953 шеран 12 майхь. Лата Ӏама волавелла 14 шо кхаьчча. Цуьна тренер вара Деги Багаев.

1973 шарахь иза кегирхойн йукъехь ССРСн чемпион хилира. Цул тӀаьхьа иза ССРСн паргӀата кепа латаран гулйина командехь вара. 1977 шарахь Болгарехь хилла Универсиадехь цо дато мидал йаьккхира. 1977 шарахь ССРСн чемпионатехь цо дато мидал йаьккхира, 1978 шарахь — борза мидал. 1979 шарахь цо массо а турнирехь толам беккхира, амма Москвахь хилла Олимпиаде иза ца вигира. ТӀаьххьара цо дакъа лаьцна чемпионат йара 1982 шарахь Орджоникидзехь, амма цигахь цуьнга толам ца баккхабелира.

Хасан Орцуев МВД балхара дӀаволуш цуьнан полковникан дарж дара. Хьалхара тӀом болалуш хенахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн «Динамо» Лааме спортан йукъараллин председателин когаметтинаг.

СовгӀаташ

Хьажоргаш 
 Сильнейший борец мира семидесятых годов
 Хасан Орцуев

Нохчийн паргӀат кепар латархой
ССРС чемпионаш
ССРС Сийлахь спортан говзанчаш
12 май



Оцу динахь бинарш 

 Зубайраев, Супьян Лечиевич (1933 шеран 12 май — 2016 шеран 14 август) — нохчийн самбист, тренер.
 Орцуев, Хасан Умарович (1953 шеран 12 май) — нохчийн паргӀата кепар латархо, 1979 шарахь СССР а, дуьненан а чемпион, СССР спортан Сийлахь говзанча.

Оцу динахь белларш 

12 май
Тунгаев, Бекхан Дуквахович

Тунга́ев, Бекха́н Дуква́хович (1950 шеран 25 май) — нохчийн паргӀата кепар латархо, ССРС халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча, ССРСн чемпионаташан совгӀатхо, РСФСРн чемпион (1972 шо), 3-за ССРСн Герзан Ницкъашан чемпион, 2-за ССРСн Кубок йаьккхинарг, ССРСн паргӀата кепаран латаран вовшахтоьхна тобанан декъашхо.

Бекхан Тунгаев вина 1950 шеран 25 майхь Кхазакхстанехь. Лата Ӏама волавелла 1967 шарахь. Цуьна йозаллин категори йара 90 — 100 кг. Иза Ӏамош вара Дэги Багаев. Цо дукха соревнованишкахь толам баьккхира. Иза вара ДоттагӀала долу армийн Спартакиадан чемпион.

1976 шарахь Бекхан Тунгаевс спорт йитира. 1981 шарахь иза волавелира болх бан ВаларгтӀеран школин физкультуран хьехархо. 2005 шарахь иза ваха Франце дӀавахара.

2010 шарахь цунна делира «Дашо борцовка» цӀе йолу совгӀат.

СовгӀаташ 

 «Дашо борцовка» (2010 шо)

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бекхан Тунгаев
 Герой не вчерашнего дня
 Трагедия спортивной судьбы

Нохчийн паргӀат кепар латархой
Бадалов, Руслан Нурдиевич

Русла́н Нурди́евич Бада́лов (1955 шеран 23 сентябрь, Берлиновка, Красноармейскан кӀошт, Кокчетаван область, Кхазакхстан) — нохчийн паргӀата кепар латархо, масийттуза ССРС Кубок йаьккхинарг, ССРСн чемпион (1982 шо), Канадин Кубок йаьккхинарг (1982 шо), дуьненан чемпионатан совгӀатхо (1975 шо), ССРС спортан халкъашан йукъара классан говзанча.

Руслан Бадалов вина 1955 шеран 23 сентябрехь Кхазакхстанан Красноармейскан кӀоштан Берлиновка юртахь. Цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан физкультуран факультет а, Ростовн халкъан бахаман институт а.

Спорт 
Руслан Бадалов 15 шо кхаьчча волавелира лата Ӏама. Цуьнан тренер вара Дэги Багаев. Иза леташ вара 74 кг кхаччалц беза болу латархойн йукъахь. 1973 Киевехь ССРСн Кубок йаьккхира. Цул тӀаьхьа цо кхиамца дакъа лецира дукха йерригсоюзан а, халкъашна йукъара а турнирашкахь.

 ССРС Кубок йаьккхинарг — 1973, 1974, 1976, 1977 шераш;
 Канадин Кубок йаьккхинарг — 1982 шо;
 Юниорашна йукъахь ССРС чемпион — 1974 шо;
 Дуьненан чемпионатан совгӀатхо — 1975 шо;
 ССРС Герзан Ницкъан а, ВМФ а чемпион — 1975—1978 шераш;
 Тбилисин халкъашна йуккъера турниран толамхо — 1975, 1977, 1982 шераш;
 Александр Медведь цӀарах йолу халкъашна йуккъера турниран совгӀатхо а, толамхо а — 1980, 1981 шераш;
 Тегеранехь а (1980 шо), Чехословакехь а (1982 шо), Монголехь а (1983 шо) хилла йолу турнирийн толамхо;
 РСФСР халкъийн Спартакиадан толамхо — 1975 а, 1979 а шераш;
 ССРС халкъийн Спартакиадан совгӀатхо — 1983 шо;
 РСФСР чемпион — 1980 шо;
 ВЦСПС чемпион — 1980 а, 1981 а шераш;
 ССРС чемпион — 1982 шо.

Болх а, йукъараллин гӀуллакх а 
Спорт йитинчул тӀехь Руслан Бадаловс тренер болх бира, ЧИАССР профсоюзийн ВДФСО когаметтаниг а, председатель а, республикин спорткомитетан председатель а.

1999 шарахь тӀом болабелча иза шен доьзалца ГӀалгӀайн Республике дӀавахара. Цо кхоьллира Нохчийн халкъан кӀелхьардаккхаран комитет а, цуьна куьйгалхо а хӀоттира.

Доьзалла 
Руслан Бадалован кхоъ жима ваша лата Ӏемира. Цера а оцу гӀулкхехь дика кхиамаш бара.

Русланан ши кӀант а, йоӀ а йу.

Хьажоргаш 
 Династия из Гехов

ССРС чемпионаш
Нохчийн паргӀат кепар латархой
Нохчийн пачхьалкхан университет йаьккхинарш
Киев

Ки́ев (  ) — Украинин коьрта гӀала а, уггар йокха гӀала а. Иза йу Днепр олучу хийистехь; Киеван агломерацин центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Украинин гӀаланаш
Минцаев, Мовсар ТӀахӀирович

Минца́ев Мо́всар ТӀахӀирович (1952 шеран 8 апрель, Караганда, Кхазакхстан, ССРС) — нохчийн операн а, эстрадан эшархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Сийлахь артист, Российн Сийлахь артист, Сочехь хилла йолу эстрадан эшеран конкурсан лауреат (1980 шо), Глинкин цӀарах йолу конкурсан лауреат (1982 шо), Рио-де-Жанейрехь йолу Вила Лобоса цӀарах йолу конкурсан лауреат (1983 шо), халкъашна йуккъера Шаляпинан цӀарах йолу конкурсан лауреат (1993 шо).

Мовсар Минцаев вина 1952 шеран 8 апрелехь Карагандахь. Цо чекхйаьккхира П. И. Чайковский цӀе йолу консерватори. Cтудент волуш хенахь цо локхура «Иоланта» оперехь Робертан парти а, «Фигарон зудайалор» оперехь Фигаро парти а. 1979 шарахь цо толам беккхира М. И. Глинкин цӀе йолу Йерригсоюзан конкурсехь а, хьовсархойн жюрин а лакхара совгӀат а.

Мовсар Минцаевс эстрадехь болх бира. Доьшуш хенахь цунна вевзира композитор Али Димаев. Цера цхьана бина балхах кхоллайелира эшараш «Черная бурка», «К друзьям». Алексей Мажуковс йазйина эшараш «Именем любви», «Сумерки зеленые» хьлахара лекхнарг Минцаев ву. 1980 шарахь иза хилира «Сочи-80» цӀе йолу Йерригсоюзан эстрадан эшеран конкурсан лауреат.

1982 шарахь консерватори чекхйаьккхинчул тӀехь иза кхайкхира ССРС Йоккха театрехь болх бан. 1983 шарахь Рио-де-Жанейро хилла йолу Вилла Лобосан цӀе йолу конкурсехь дашо мидал йаьккхира.

Цо локха гуттара хала партиш: Фигаро, Алеко, Иван Грозный, Юлий Цезарь, Досифей, Кутузов, Дон Карлос, кхиераш а. 1993 шарахь Шаляпинан цӀе йолу халкъашна йуккъера конкурсехь цо хьалхара меттиг йаьккхира.

ХӀинца иза ву Чайковский цӀе йолу консерваторин хьехархо. Цо концерташ ло, дӀайазйо романсаш а, нохчийн халкъан эшараш а, нохчийн а, оьрсийн а компоизтораш йазйина эстрадан эшараш.

Дахар 
 1980 — 1982 шш. — Москонцертан солист.
 1982 — Москохан консерватори чекхйаккхар. Лондоне стажировке вахар.
 1983 — 1990 шш. — Йоккха театран солист.
 1992 — 1994 шш. — «Керла операн» солист.
 1995 — 2001 шш. — Йоккха театран солист.
 2002 шо дуьйна — Москонцертан солист.

Хьажоргаш 
 Мовсар Минцаев (бас) 

Нохчийчоьнан артисташ
Нохчийчоьнан музыканташ
Российн Сийлахь артисташ
Магомадов, Тарам Амхатович

Магома́дов Тара́м Амха́тович (1958 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, 1983 шарахь ССРС чемпион, VIII Ӏаьхкен ССРС халкъийн Спартакиадан толамхо (1983 шо), Европин чемпион (1984 шо), Дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (1983 шо), «Дружба-84» турниран толамхо, ССРС Сийлахь спортан говзанча (1984 шо). Цуьна тренер вара Дэги Багаев.

Цо чекхйаьккхира Москван К. А. Тимирязеван цӀарах йолу йуьртабахаман академи. Цул тӀаьхьа иза юртабахаман Ӏилманийн кандидат а, 2007 шарахь доктор а хилира. Цо болх бина Тимирязевски академехь жалелоран кафедрехь, йазбина шорта Ӏилманийн белхаш. Тахана иза йоккха предприятин генеральни директор ву.

СовгӀаташ

Хьажоргаш 
 Тарам Магомадов

Нохчийн паргӀат кепар латархой
ССРС чемпионаш
Европин чемпионаш
ССРС Сийлахь спортан говзанчаш
Орга (журнал)

«О́рга» — хӀора баттахь арадолу нохчийн литературин а, исбаьхьаллин а журнал. Тираж 2 500 экземпляр, формат А4.

Журналас зорба туху байташ а, проза а, публицистика а, литературин а критикан а материалаш, историн а, Ӏилманийн а талламаш, кхийолу нохчийн йаздархоша а, Ӏилманчаша а йазйина хӀумнаш.

Журнал арахеца долийна 1958 шарахь. Цуьна коьрта редактораш бара боьвзуш болу нохчийн йаздархой: Магомет Мамакаев, Шайхи Арсанукаев, Алвади Шайхиев, Муса Ахмадов, Ильман Юсупов (1993 шо дуьйна 1994 шо кхаччалц).

Хьалхара тӀом бахьнехь журнал арахецар сацинер. Амма 1995 шарахь иза юха а арахеца долийнера. Цуьнан коьрта редактор вара йаздархо Ислам Эльсанов. ШозлугӀа журнал арахецар доладелира шозлугӀа тӀом чекхбеллачул тӀехь. Цу хенахь журналан куьйгалхо яра журналист Сацита Юсупова.

Тахана журналан коьрта редактора ву йаздархо, литературин критик, гочдархо Эльбрус Минкаилов.

Хьажоргаш 
 Официальный сайт литературно-художественного журнала «Орга»
 Журнал «Орга» — зеркальное отражение национальной литературы
 Журналы Чеченской Республики

Нохчийн журналаш
Барселона

Барселона () — Испанин Барселона провинцин муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испанин муниципалитеташ
Барселона провинцин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Бисултанов, Апти Дибаевич

Бисулта́нов, Апти́ Диба́евич (1959 шеран 1 сентябрь, ГӀой-Чу, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн поэт, филолог, доцент, хилла волу социальни блокан вице-премьер.

Биографи 
Апти Бисултанов вина 1959 шарахь Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштан ГӀой-Чу юртехь. 1983 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Иза чекхйаьккхинчул тӀехь оцу университетехь цхьана шарахь цо хьехархо болх бира. Цу хенахь цо болийра шен литературин болх. 1982 шо дуьйна 1984 шо кхаччалц цо болх бира «СтелаӀад» цӀе йолу берийн журналехь. 1986 шарахь цо арахийцира шен хьалхара байтин книга «Нох — ЦӀе — Чьо». 1988 шарахь Бисултанов хилира Нохчийн книгийн издательстван редактор.

Нохчий цӀерабахарна цо йазйина поэман «Хайбахехь йазйинарг» («Ткъесан ӀиндагӀ» гуламе йукъайодуш йара иза) 1992 шарахь цунна делира Нохчийн Республикин Нохчичоьн Халкъан совгӀат.

1999 шарахь иза хӀоттира Ичкерин Ӏедалехь социальни Ӏалашон министр.

Апти Бисултанов 2002 шо дуьйна Ӏаш ву Берлинехь. Цо дакъа лецира Халкъашна йуккъера литературин фестивалехь. Иза вара культурин фондан стипендиат. 2003 шарахь Роттердамехь цунна делира «Poets of all Nations» фондан совгӀат. 2005 шарахь цо болх бира Макс Планкан институтехь Лейпцигехь. 2006 шарахь цунна йелира сийлахь цӀе «Рейнсберг гӀалин йаздархо».

Цуьна дукха байташ эшар тӀе йахна, кхоьчу меттанашка а йахна: оьрсийн, немцойн, туркойн, финийн. Апти Бисултанов ву халкъашна йуккъера ПЕН-клубан декъашхо а, оьрсийн а, финнийн а ПЕН-клубан декъашхо. ХӀинца иза ву «Heinrich-Böll-Haus in Langenbroich» стипендиат.

Библиографи 
 гулам «Нох — ЦӀе — Чьо» — Соьлжа-ГӀала,1986 шо;
 гулам «Цхьа илли» — Соьлжа-ГӀала, 1988 шо;
 гулам «Ткъесан ӀиндагӀ» — Соьлжа-ГӀала, 1991 шо;
 гулам «Ткъесан ӀиндагӀ» (нохчийн а, немцойн а маттахь) — Вена, 2004 шо.

Хьажоргаш 
 Знакомьтесь, член Фонда «АРЕНЦА» Апти Бисултанов 
 Копелев-форум 

Нохчийн поэташ
Нохчийн университетан хьехархой
Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
Бисултанов

И фамили йолу нах:
 Бисултанов, Абек Гирманович (1964 шеран 24 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо;
 Бисултанов, Адлан Делимбекович (1989 шаран 15 август) — нохчийн самбист а дзюдоист а, Российн самбон чемпионатан совгӀатхо, Российн самбон абсолютный чемпион, самбон Европин чемпион, дзюдон Российн а, Европин а бронзан совгӀатхо;
 Бисултанов, Апти Дибаевич (1959 шаран 1 сентябрь) — нохчийн поэт, филолог, доцент, хилла волу социальни блокан вице-премьер;
 Бисултанов, Асланбек Гирманович (1956 шо — 2001 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, хьалхара нохчийн СССРн, Европин а, Дуьненан а чемпион, СССРн Сийлахь спортан говзанча;
 Бисултанов, Хасан (Хусейн Озкан) (1972 шаран 20 январь) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, СССР а, Европин а, Олимпиадан а чемпион.
Чеченски, Александр Николаевич

Алекса́ндр Никола́евич Чече́нски (1780 шо, Алда (БухӀан-Йурт) — 1834 шо) — Российн кавалерин генерал-майор, нохчий.

Бералла а, жималла а 
Винчу хенахь цунна Ӏела аьлла цӀе тиллинера. Бераллехь иза схьалецнера паччахьан эскаро цуьнан йурт хӀаллакйеш хенахь. Цуьнан да веллера шен йурт ларйеш. Цуьнан нана йелира иза веш хенахь. Иза кхиава хьаийцира цу хенахь подпоручик, 16 шо кхаьчна волу Николай Николаевич Раевски. КӀантан цӀе тиллира Александр Николаевич Чеченски. Иза кхиинера Николай Раевский нана йолчахь Каменкехь (Украина). Александрс чекхйаьккхира Москван университет.

ТӀеман гӀуллакх доладар 
Александр Чеченскин тӀеман гӀуллакх долийра 1794 шарахь вахмистран даржехь ГӀизларехь Нижегородски 17-гӀа драгунски полкехь. Оцу полкан хьаьким вара цуьнан доладийриг. Цо дакъа лецира Каспийн уллехь гӀажарийн дуьхьал бинчу тӀамехь а, Ӏаьржа хӀордан уллехь туркойн дуьхьал бинчу тӀамехь а.

24 шо кхаьчча Александр подпоручик хилира. 1805 шарахь иза дӀехьавеккхир Гродненски гусарийн полке. Цигахь цо полуэскадронан куьйгало дора. 1805—1807 шерашкахь цо дакъа лецир Наполеонан эскаран дуьхьал беш болу тӀамтӀехь Мышеницы уллехь а, Гутштадтан уллехь а, Аккендорфан уллехь а, мостагӀ Посаржа хин дехьа лоллуш а. Гутштадтехь бинчу тӀамехь цо гайтина майраллина цунна делира Дашо герз. Прейсиш-Эйлау уллехь бинчу тӀаман цунна йелира IV даржан Сийлахь Владимиран орден.

Литература 
 Умар Гайсултанов. Александр Чеченский. Грозный, Чечено-Ингушское книжное издательство, 1981.
 Черейский Л. А. А. Пушкин и его окружение. Л., 1988 г., С. 488.

Билгалдахарш 

Нохчий
1780 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Чеченский, Александр Николаевич (1780 шо — 1834 шо) — Российн кавалерин генерал-майор, нохчий.
Валенси

Вале́нси ( ,  ) — Испанин гӀала, Валенси олучу автономни йукъараллин а Валенси провинцин коьрта гӀала. Иза ю Тури олу хи Лаьттайуккъера хӀордах кхеттачахь.

Билгалдахарш 

Испанин гӀаланаш
Кампани (Итали)

Кампа́ни () — Италин административан регион.

Кампанин меттигаш

Билгалдахарш 

Итали
Лацио

Ла́цио (, , ) — Италин административан регион. Коьрта гӀала — Рим.

Провинцеш 
Фрозиноне, Латина, Риети, Рим, Витербо.

Билгалдахарш 

Итали
Космосе вахар

Космосе вахар — космосан меттигхула лелар я хӀумнаш дӀасаяхьар. Дуьненан а, космосан а юккъехь дика къесташ доза дац. Халкъашна юккъера авиацин федерацис лору космос Дуьненан 100 км лакхахь йолалуш ю аьлла.

Литература

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Космос
Лигури

Лигу́ри () —  Италин административан регион иза ю Лигурин хIордан йистехь.

Провинцеш 
Генуя, Импери, Специ, Савона

Билгалдахарш 

Итали
Ломбарди

Ломба́рди (, ) — Италин административан регион.

Провинцеш 
Бергамо, Бреши, Комо, Кремона, Лекко, Лоди, Мантуя, Милан, Монца-э-Бриянца, Павия, Сондрио, Варезе.

Нах беха меттигаш

Билгалдахарш 

Итали
Марке

Ма́рке (, от  — Италин административан регион (,). Бахархойн дукхалла — 1,485 млн стаг (13- меттиг, 2003 шо). Коьрта гӀала Анкона.

Провинцеш 
Анкона, Асколи-Пичено, Фермо, Мачерата, Пезаро-э-Урбино

Билгалдахарш 

Итали
Молизе

Моли́зе (, ) — Италин административан регион. дозанашца ю  Абруццо, Лацио, Кампани а Апули а регионаш, иза ю Адриатикан хIордан йистехь. Цунна юкъахь ю 2 провинци, Кампобассо а, Изерни а, коьрта гӀала Кампобассо.

Билгалдахарш 

Итали
Пьемонт

Пьемо́нт (, ) — Италин административан регион.

Провинцеш:

 Алессандри
 Асти
 Бьелла
 Кунео
 Новара
 Турин
 Вербано-Кузьо-Оссола
 Верчелли

Билгалдахарш 

Итали
Сардини

Сарди́ни ( ,  ) — Лаьттайуккъера хӀордан чуьра гӀайре а, Италин регион а.

Провинцеш:
 Кальяри, 
 Карбония-Иглезиас, 
 Медио-Кампидано, 
 Нуоро, 
 Ольястра, 
 Ольбия-Темпио,
 Ористано, 
 Сассари

ГӀайрин коьрта хиш:
 Тирсо,
 Флумендоза,
 Когинас,
 Чедрино.

Билгалдахарш 

Итали
Сицили

Сици́ли ( ) — Италин гӀайре а административан регион а. Майда 25 708 км². Бахархойн дукхалла 5 миллион адам. Регионан йукъайогӀу Сицили олу гӀайре кхин цунна уллера кегий гӀайреш а Липарин а, Эгадин а, Пантеллери а, Устика а, Пелагин а.

Административан даккъаш 

Сицилин административан регионан провинцеш:

Билгалдахарш 

Итали
Тоскана

Тоска́на (, ) — Италин регион. Майда — 22,990 км², бахархойн дукхалла — 3 745 786 адам.

Билгалдахарш 

Итали
Трентино — Альто-Адидже

Автоно́мин регио́н Тренти́но — А́льто-А́дидже/Къилбера Тиро́ль (, , ) — Италин автономин регион.

Билгалдахарш 

Итали
Умбри

У́мбри () — Италин административан регион (область).

Административан центр — Перуджа гӀала.

Бахархойн дукхалла 815 эзар адам, царах 600 эзар Ӏаш бу Перуджа олучу провинцехь.

Билгалдахарш 

Итали
Фриули-Венеци-Джули

Фри́ули-Вене́ци-Джу́ли (, , , ) — Италин административан регион.

Билгалдахарш 

Итали
Эмилия-Романья

Эми́лия-Рома́нья (, ) — Италин административан регион (итал. regione).

Провинцеш 
 Болонья, 
 Феррара, 
 Форли-Чезена, 
 Модена, 
 Парма, 
 Пьяченца, 
 Равенна, 
 Реджо-Эмилия, 
 Римини.

Билгалдахарш 

Итали
Л’Акуила

Л’Акуила () — Италин Абруццо регионера коммуна. Лаьтташ йу Л’Акуила провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Абруццо йукъара гӀаланаш
Бари

Бари () — Италин Апули регионера коммуна. Лаьтташ йу Бари провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Апули йукъара гӀаланаш
Седа

Седа — серло луш йолу йоккха а, еза а газан шар ю Малх санна.

Массарелла а бевзуш болу седарчий

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Карта звёздного неба
 Наглядная демонстрация размеров звёзд в отношении к планетам Солнечной системы
 Сверхновые запылили молодую Вселенную Лента.ру, 8 июля 2011

Астрономи
Вселенни

Вселенни — цӀе нийса билгалйаккхаза астрономин а, философин а кхетам.

Билгалдахарш 

Астрономи