Билтой

Билтой — Ӏовхойн а, Нохчмахкахой а тукхумашна йукъара орамера нохчийн тайпа ду . Тайпанан йурт лору Нажи-Йуьртан кӀоштара Билта. Тайпанан векалш  J1 гаплотобанера бу. Билтойн гергара тайпанаш ду Орсой, Садой, Устрадой.

Географи 
Билтан доза ду: къилбехьа – Гендаргана, малхбузехьа – Энгана, Сесана, Ӏалара, малхбалехьа – Зандакъ.

Билтойн мехкан йукъайогӀу эвланаш: Айти-Мохк, Билта, БуланхитӀа, Замай-Йурт, Билт-эвла, Дечк-Гӏала, Ишхой-Отар, ЛамтӀе, МехкаштӀехьа, Нажи-Йурт, Отара, РогӀа-КӀажа, Хьочи-Ара, Чуьрча-Ирзе.

Топонимаш 
 Билта – Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла; лаьтта Ястий хин бассейнехь, цунна къилбаседехьа лаьтта Билтой-Йурт. 
 Билта – Тевзанан малхбален йисттера, Тевзанхойн лам уллера меттиг.
 Билта – Чермойн-Махкара меттиг. 
 Билта – Элистанжхойн махкара меттиг. Шира маьлха-кешнаш карадо.
 Билта – Къилбаседа ХӀирийчура меттиг; Нови Урух эвлан тӀехьа лаьтта. ХӀирийн маттара гочдича хуьлу «бердаш», «Ӏинаш».
 Билтовлой мохк – Мини-АтагӀан махкахь лаьттан дакъош хилла Билт-Эвлан бахархойн, оцу латташца гергарло а, этносан уьйранаш а латтош хилла. Аренашкахь белхаш бечу хенахь Билт-Эвлахой шайн доьзалашца Мини-АтагӀа схьабогӀуш хилла, атагӀхоша хазахетарца тӀе а оьций, хӀусамашка дӀасабоькъуш хилла «хьеший» аренан белхаш дӀадовлалц, массо а хӀуманан тӀехь гӀо а дой новкъа бохуш хилла Билт-Эвла.
 Билтойн куп – Боони-Йуртара куп.
 Билт-Эвла – лаьтта Яьссин аьтту бердаца, Ӏовхахь.

Этноним Билтой 
Билтой этнониман бух хила тарло, А. В. Твердыйн хетарехь, гӀалмакхойн «бел» я «бил» – «дукъ» маьӀна ду. Ма-дарра аьлчи «Дукъан бахархой» хуьлу.

Ӏ. Д. Вагаповс а, Р. П. Ахмадовс а Билтан этимологи йевзаш йац боху. Гипотезийца хила тарло гергара желтойн Belt – «дика, майра, дикачу нахах».

Билтой беха меттигаш 
Билтой чӀогӀа шуьйра баьржина аренашкара эвланашкахула. Уьш беха меттигаш:  БердакӀел, Билт-Эвла, Боони-Йурт, БӀачи-Йурт, ГӀалайтIа, Девкар-Эвла, Дубовски, ЖугӀурта, Илсхан-Йурт, Ишхой-Йурт, Макане, Мелчу-ХитIа, Старогладовски, УстаргӀордойн-ГӀала, ЧӀулга-Йурт, Ӏелин-Йурт.

Гаранаш, некъеш 
Билтой бекъало кхаа гаре: Итт-бухой, Е-бухой, Зок-бухой.

Итт-бухой 
Мачи некъе (J1)

Е-бухой 
Нуьркаш некъе (J1)

Зокка-бухой 
Умалхьад некъе (J1)

Истори 
Легендаша боху, Кушул Нашха кхелхина, сецца Куьрчалахь Йуьртачоь олучу меттигехь. Цуьнан 3 кӀант хилла: ШаӀа, ТӀелип, Курчалхан. ШаӀех Зандакъой бевлла, ТӀелипах – Билтой, Курчалханах – Курчалой. ТӀелипа Билта эвла йиллина. Амма еллачу ДНК тесташа и легенда бакъ ца хилар гойту, хӀунда аьлчи Зандакъой а, Курчалой а J2 гаплотобанера бу, ткъа Билтой – J1.

500 шо хьалха Билтоша йиллина ДегӀастанара Казбековн кӀоштан центр йолу Дылым эвла, цуьнан йуьхьанцара нохчийн цӀе Дайн Лам хилла, амма хенан йохаллехь жӀайхойшна юкъахь трансформаци хилла.

Ишхой-Йурт йиллина Билтойша.

1989 шарахь гӀишлош йохош токхамаш хилла Нажи-Йуьртан кӀоштара РогӀа-КӀажа, Билта, МехкаштӀехьа эвланашкара Билтой кхелхина акъарин тӀе. Цара Гуьмсан кӀоштахь Бильтой-Йурт йиллира.

ГӀарабевлла Билтой 
 Байбетар-Хьаьжа (велла 1894 шарахь) — Кхошкхалдара гӀараваьлла Ӏелам-стаг, накъшбандин тарикъатера шайх, Юсуп-Хьаьжин да;
 Дадашев Райком (17 декабрь 1950 шо, ССРС ГӀиргӀазойн ССР, Ошан область) — физикин-математикин Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин бакъволу декъашхо, вице-президент;
 Жансари – Кунта-Хьаьжин зуда, Таймин Биболатан йиша.
 Таймин Биболат (1779 шо — 1832 шеран 14 июль) — нохчийн политикин а, тӀеман а гӀуллакххо.
 Хасимиков Салман (1953 шеран 5 апрель) — гӀараваьлла нохчийн паргӀата кепара латархо, рестлер, 4-за ССРС чемпион, 3-за Европин чемпион, 4-за Дуьнен чемпион, Дуьнен Кубок яккхинарг, ССРС Сийлахь спортан говзанча;
 Чермоев Орца (1825 шеран 16 июль — 1895 шеран 27 сентябрь) — нохчо, оьрсийн-кавказан (1842—1864) а, оьрсийн-туркойн а (1877—1878) тӀемийн декъашхо, 1877 шарахь Зандакъойн Ӏелабек-Хьаьжин а, Дуев Ӏума-Хьаьжин а, Бенойн Солтамурадан а, ЦӀоьнтаройн Сулейманан а куьйгаллица Нохчийчохь хилла гӀаттам бохоран декъашхо, Российн милицин инарла-майор. 1894 шарахь императоран лакхарчу омарца эла титул елла.;
 Чермоев Тапа (Ӏабду́л Межи́д) ( (3 (15) март 1882, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь, Теркан область, Российн импери — 1936 шо, Париж, кхечу хаамашца: 28 август 1937, Лозанна) — 1917—1919 шарашкахь Къилбаседа Кавказан политикин гӀуллакххо, мехкдаьттадаккхархо, Российн инарла Чермоев Орцин кӀант.
 Юсуп-Хаьжа Кошкалдара (велла 1924 шарахь) — накъашбандин тӀерикъатера авлияъ, Байбетар-Хьаьжин кӀант.

Билгалдахарш

Литература 
 Жайнаш
 
 Йаззамаш
 

Нохчийн тайпанаш