Зандакъой

За́ндакъой () — нохчийн уггаре даккхийчех цхьа тайпа, юкъадогӀу нохчмахкахойн а, Ӏовхойн а тукхумашна. Тайпанан юрт лору Зандакъ эвла. 
Зандакъой бу шина гаплотобанашна юкъахь - J1 а, J2 а.

Географи 
Тайпанан йуьртан Зандакъан доза ду малхбузехьа Билтаца, ткъа вукха агӀонашкахь ДегӀастанца, лаьтта аьтту бердаца Ивги хин.
Зандакъа чуйогӀа эвланаш: Байтаркхе, Беза Ӏин, Гильна, Даьттаха, Симсир, Татай-кӀотар, Чеччал юх, Шамалкх Ӏин.

Тайпанах евлла топонимаш 
 ХӀХ бӀешарахь Гумс хин аьтту бердаца Зандакъ эвла яра.
 ХӀХ бӀешарахь Гиха а, Валарг-хи хишшан юкъахь Зандакъа эвла яра, бахархой дӀакхелхина оьрсийн гӀопашна уллехьа я Ӏаьржа лаьмнашка.
 ГӀаптий-Отар (Мичуринан поселок Хаси-Эвлан кӀошт) кхоьллина Зандакъойх ваьллачу ГӀаптийс.
 Ӏелин-Юртара Теркан дукъан къилбаседа басех Зандакъойн басе олу.
 ГӀачалкха эвлахь ю Зандакъойн куп.
 Занкъ-кӀажа – Зандакъан малхбуза йисттехь.
 Зандакъ гӀо некъ – Кешен-Эвлара малхбузехьа араболу, дежийлаш.
 Зандакъан ирзу – Хьорсанан къилбаседа-малхбузера  ирзу.
 Боной, ЗӀогой, Пхьарчхой, ЦӀонтарой тайпанашца цхьаьна Зандакъойша йиллина Боони-Юрт.

Къилбаседа Кавказехула охьаховшар 
Зандакъой беха аренийн эвланаш: Бена-Юрт, БердакӀел, БӀачи-Юрт, Галне, Гребенски, Гуьмсе, Девкар-Эвла, Доьлаке, Дубовски, Иласхан-Юрт, Лакха Невре, Макане, Макан-КӀотар, НогӀамирзин-Юрт, Устрада-ГӀала, Чечана, ЧӀаьнти-Юрт, ЧӀулга-Юрт, Энгал-Юрт, Аьчка-ХитӀе, Ӏелин-Юрт.

Этимологи 
Нохчийн талламча-мохк’Ӏаморхо, хьехархо, халкъан поэт волу А. С. Сулеймановс, ялайо масех халкъан эпистемологин цӀераш. Цаьрца тайпанан цӀе а, йуьртан цӀе а яьлла дешнех «сан дакъа». «...Шиъ ваша талла веана хӀинца Зандакъа йолчу. Шорта экха карийна царна цигахь. Дукха хӀонцӀ эцна. Воккхах волчу вашас аьлла: «Сан дакъа хьур ду кхузара дIа, со дийна дIа ца воьдуш. Со кхуззахь ваха соцур ву!».
Кхин а цуо ялайо шиъ вариант, амма билгалдоккху, Зандакъа цӀе схьаяларх дийцарш масех ду, массо а цхьаьна а ца догӀу, башха тешаме а дац олий. 1. Занхой + дукъ = зан дукъ. 2. Сандаха я зандаха – гӀажарийн маттахь хаьржина (тӀемалой), зийна (тӀемалой).

Кхин а ю варианташ:

Гуьржийн историка Г.З.Анчабадзес шен «Вайнах» цӀе йолчу белха тӀехь дуьйцу, Къилбаседа Кавказехь уггаре шира пачхьалкхан кхоллам, кхоллабелла болу меттигерчу этносан бух тӀехь (хетарехь, адыгийн), лору Синдикъа (вайн эрал V-ӀV бӀешераш хьалха), тӀаккха а, хила тарло, иза тайпанийн цхьаьнакхетар пачхьалкхан сипташца. Тарло Зандакъой оцу тайпанийн цхьаьнакхетарх бисинарш хила а.
Нохчийн Ӏилманча-лингвисто А.Д. Вагаповс а, Р.П. Ахмадовс а Зандакъан этимологи схьаялар, тера лору, тюркийн «сандыкъ // сандукъ» - «тӀорказ, Шина ломан йукъара ага».

Оцу тайпана цӀераш, географин Ӏилманийн доктора Э.М. Мурзаевс дийцарехь, сих-сиха хаало географин номенклатурехь, дуста кхаз. «сандык-тау, сандык-тас» - «ша лаьтта нийса бохь болу боккха лам, ира баххьаш а доцуш». Кузнецки Алатаун цхьаьна ломана шен сиптах Сундук аьлла цӀе кхаьчна. ГӀиргӀазойчоьхь бу лам Сандык «тӀорказ», ткъа Эвенкехь кхоъ лам бу Авса цӀе йолуш, эвенкийн маттахь авса «тӀорказ» ду. Оцу могӀанера хила тардолийта Ӏ.Д. Вагаповс а, Р.П. Ахмадовс а нохчийн Ичкерера топонимаш Зандакъ-лам а, Зандакъ-аре а.

Истори 
Шира дийцарша боху, Нашхара Кушул кхелхина сецна Куьрчалахь Юьртачоь цӀе йолчу меттигехь. Цуьнан кхоъ кӀант вара: ШаӀа, ТӀелип, Курчалхан. ШаӀех Зандакой бевлла, ТӀелипах – Билтой, ткъа Курчалханах – Курчалой. ШаӀас йиллина Зандакъа юрт. Курчалахь хӀинци а ю меттиг ШаӀин гу цӀе йолуш.

Кавказан тӀом болуш тайпано агӀо лецира Шемалан Кавказан Имаматан, тайпанан наха дакъа лецира дуккха а тӀемашкахь Имаматан агӀора. Оцу заманахь тайпанан нахах гӀараваьлла вара ГӀеза-Хьаьжа, воккха авлияъ, иза вара нохчийн синан Ӏу.

1944 шеран февралехь нохчий а, гӀалгӀай а мехках баьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхича Зандакъан цӀе хийцира Дагбаш аьлла, кхуза ховшийра бахал улара дегӀастанхой. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийча йуьртан цӀе юхаерзийра.

2003 шо чекхдолуш декабрехь юьртахь токхамаша зулам дира, дохийра 50 гергга цӀа.

Некъий 
Зандакъой бекъало некъешка: Аьрзин некъе (я ХагIашан некъе), Бе-некъе (я Бацойн-некъе), ГIадалан некъе, ГIовтакъин некъе, ГӀурмин некъе (J1,  J2), Даки-некъе (J1), ЗагӀш некъе (J2), КӀорнийн некъе, КӀохцала некъе, Лен некъе, Ментиган некъе.

ГӀарабевлла зандакъой 
 Фахьрудин-ӀабдулхӀади Ӏабдулкъадыр ДегӀастани. Техникин Ӏилманийн доктор, профессор, Урданин академик.
 Алдамов, Ӏелбаг-Хьаьжа (1850 — 9 март 1878) — 1877 шеран Нохчийчура а, ДегӀастанара а гӀаттаман тхьамда.
 ГӀеза-Хьаьжа Зандакъойн (Беза Хьаьжа) — гӀараваьлла Къилбаседа Кавказан динан а, политикин а гӀуллакххо. Авлияъ – Накшбандин тӀарикъат. Мохьмадал ЯрагӀин  мурд а,  цуьнан некъ дӀакхаьхьнарг а ву. ГӀеза-Хьаьжа кхелхина хьаьждаран новкъахь. Зиярат ду Нажи-Йуьртан кӀоштарчу Симсирахь.
 Осмаев, Ӏусман — Нохчийн Республикин Ӏуналла даран палатан куьйгалхо, НР юьртабахаман министр, ССКП, ВЛКСМ обкоман декъашхо, Ленинан орденан а, Белхан ЦӀиен байракхан орденан а кавалер.
 Абдул-Муслимов Мусан Юсупович — ДКСМ паргӀата кепара охьатохарех латаран.
 Осмаев Мовла Камилович — хилла Нохчийн Республикин оьздангаллин министр, экономикин Ӏилманийн кандидат, НР сийлахь гражданин. Вина 1955 шеран 15 августехь. ДоттагӀаллин орденан кавалер.
 Хьесамак-Молла вина 1833 шарахь Зандакъахь. ГӀеза-Хьаьжин гергара стаг. Авлияъ – Накшбандин тӀарикъат. Умалт-Хьаьжин мурд, цуо шейх вина 1873 шарахь. Масийтта меттиге кхелхина сецна ЧӀулга-Юртахь, цигахь маьждиг доьгӀна. 1882 шарахь Хьесамак-Молла кхелхина. ДӀаверзийна ЧӀулга-Юртахь. Цигахь еха цуьнан тӀаьхье а, цуьнан цӀарах урам а ду юьртахь
 Ӏабдул-Вахьаб Хьаьжа (Ӏапи) – вина 1859 шарахь ЧӀаьнти-Юртахь, кхелхина 1902 шарахь, авлияъ (Накшбанди), ваьхна Девкар-Эвлахь. Ӏабдул-Вахьаб Докка-шейхан шича ву. Дешна Ӏусман-Хьаьжин хьуьжрехь Лаха Неврехь, цул тӀаьхьа шен устаз лаьцна Умалт-шейх (Мате) Ӏалларара. 1881 шарахь хьаьжа дихкина.
 Ӏабдул-Решед (Решед) Бена-Юртара вина Тараман доьзалехь. Авлияъ – Накшбандин тӀарикъат. Дешна Шаамаев Мохьмад-Молла волчолхь. Цуьнан устаз Абу Салам хилла. Ӏалхан-Юрта кхелхина, цигахь хаьржина къеда. Велла хьалха - 35 шо долуш. ДӀавоьллина шен устазан уллехь Ӏалхан-Юртахь.

Билгалдахарш

Литература 
 Жайнаш

Хьажоргаш 
 Северо-восточный Кавказ на рубеже эпохи поздней бронзы и раннего железа Зандакская культура
 Давудов, Шамиль Омарович. 
 Iарби Вагапов

Нохчийн тайпанаш