Советийн Социалистийн Республикийн Союз

Сове́тийн Социалисти́йн Респу́бликийн Сою́з, иштта ССРС, Советийн Союз, ССР Союз — 1922 шерера 1991 шере кхаччалц йолчу хенахь Малхбален Европин, Къилбаседан Азин, Йуккъера Азин а, Малхбален Ази дакъойн мехкаш тӀехь хилла пачхьалкх. ССРС дӀалоцура ялхолгӀа дакъа гергга Дуьненан нах бехачу латтах; юхучу хенахь яра майданца уггар йоккха дуьненахь пачхьалкх. Кхоьллина, 1917 шарахь Финляндин а, Польшин паччахьаллин дакъа а, кхин цхьацца мехкаш а боцуш Российн империн лаьтташ тӀехь.

ССРС истори

Брежнев Леонидан урхаллин мур: Кхиина яьлла социализм (1964—1985 шш.)/«Кхиамаш сацар» 

1964 шарахь Хрущёв даржера дӀаваьккхира. Керла ССКП ЦК хьалхара секретарь, факт хилла пачхьалкхан корта, хилира Брежнев Леонид Ильич.

1970-гӀа—1980-гӀа шерашкара муьрах оцу хенан хьосташкахь олура кхиина яьлла социализман мур.

Брежневн урхаллин заманахь мехкдаьттан мехаш кхузза совдевлира, Малхбузан Сибрехахь керла мехкдаьттан меттигаш каръярна, ССРС хиира, олуш ма-дарра, «Мехкдаьттан механ тӀе», цуо лагӀйира реформаш, йохо йолийра экономика.

Кхиамаш сацаран муьрехь йира пачхьалкхан Цхьаьнатоьхна электроэнергин система, цуо вовшахтесира ССРС мехкал сов, Болгарин, Мажаройчоьнан, Чехословакин, Польшин, ГДР, Финляндин мехкашна электроэнерги латтош йолу 78 энергосистема.

Кхиамаш сацаран муьран амалехь дара иштта рекордан боларца гӀишлошъяр: шарахь 60 миллион м² гергга, иза 1964 - 1985 шерашкахь хилира миллиард шибӀе миллион квадратан метров дахаран майда, яр дика дацахь а, амма советийн барамашца аьтто болуш. Иза ю абсолютан рекорд советийн муьран, хӀинцалерачу дахаран фондан бух бу, постсоветийн Россехь оццу муьрехь дахаран гӀишлошъярехь боларш вуно лахара ду

Экономикин хьал сурсатийн къоьлла йолуш, массо а сурсаташна рогӀехь лаьтташ дара. Амма хьалхалерачу муьрашца дуьстича «кхиамаш сацар» уггаре дикачехь бара. Иштта, БорхӀалгӀа пхишо (1966—1970 шш.) уггаре аьтто болуш хилира советийн исторехь, цунна «дешийн пхишо» аьлла цӀе тиллира.
Кхиамаш сецначу шерашкахь боккъал а айбаелира советийн промышленность, оцу муьрехь дийнна схьаэцча кхиаран болар чехка дара АЦШ-чулла а: нагахь 1960 шарахь динчу промышленностан сурсатийн чухоаман барам АЦШ-чух 55 % гергга белахь, ткъа 1980 шарахь — 80 % сов бара.
1980 шарахь Москохахь хилира XXII аьхкенан Олимпиада.

Цуьнца цхьаьна йисина йовхо дӀаяккхаран агӀора хьовзар хилира. Брежнев Ӏедале ма-веъа чӀагӀбелира «раз ойланашца» болу пачхьалкхан кхерамазаллин меженийн болх — дуьххьарлераниг хилира Синявскийн — Даниэлан процесс (1965). 1968 шарахь ССРС эскар чудахара Чехословаке политикин хийцамийн тенденци охьатаӀор Ӏалашо йолуш (хьажа Праган бӀаьсте). «Йовхо» дӀаяккхаран тӀаьххьара билгало хилира А. Т. Твардовский «Новый мир» журналан редакторан даржера дӀаваккхар 1970 шарахь.

1975 шарахь хуьлу «Сторожевой» цӀе йолчу кеман тӀиера гӀаттам — «Сторожевой» цӀе йолчу ССРС ТӀХӀФ доккхачу хин бухара кеманашна дуьхьал долчу кеман тӀеман советийн хӀордахойн тобано аьлларг дийриг ца хилар герзаца гайтар. ГӀаттаман тхьамда хилира кеман замполит, 3-гӀа тӀегӀанан капитан Саблин Валерий. Саблина дийцарехь, гӀаттам хьажийна бара социализман балха тӀехь  ленинан принципаш денъяре.

1970-гӀа шераш дуьладелчхьана ССРС дӀаоьхуш бара жуьгтий. ДӀакхелхира дукхах болу гӀарабевлла йаздархой, актёраш, музыканташ, спортхой, Ӏилманчаш. Нисса оцу хенахь Израиль пачхьалкхо цӀа кхойкхуш бара дерриг дуьнен тӀиера жуьгтий.

Арахьара политикин областехь Брежневс кӀезиг болх ца бира 1970-гӀа шерашкахь политикин хьал даста гӀерташ. Америкин-советийн барташ бира тӀелатаран герзан доза тохарехь (бакъду, 1967 шерашкахь континенташна йукъара ракеташ йолайо дӀахӀитто лаьтта бухара шахташчу).

Гучубелира диссидентийн болам, гӀараевлира иштта цӀераш: Сахаров Андрей, Солженицын Александр. 1965 шарахь дуьйна ССРС тӀеман гӀо деш яра Къилбаседа Вьетнаман АЦШ а, Къилба Вьетнаман а дуьхьала болчу тӀамехь, иза лаьттира 1973 шо кхаччалц, чекхбелира Къилба Вьетнам а, цуьнан агӀо лаьцна америкин тӀеман тоба а оьшуш, америкин эскарш арадохуш, Вьетнам цхьаьнатухуш Социалистийн Республика еш.

Вьетнам (хьажа Вьетнамера тӀом). 1979 шарахь ССРС чуяхийтира дозатоьхна тӀемалойн контингент ДРО овхӀанийн правительствон дехарца (хьажа ОвхӀанан тӀом (1979—1989)), цуо дуьнанара политикин хьал дастадалар сацийра, болабелира шийла тӀом.

1977 шеран Конституцица, ССРС кхайкхийна яра цхьаллин союзан дуккхакъаьмнийн социалистийн пачхьалкх.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи ССРС дара латтан тӀехула доза ОвхӀанца, Мажаройчоьнца, Иранца, Цийца, КХДР (иза кхоьллина 1948 шеран 9 сентябрехь дуьйна), Монголица, Норвегица, Польшица, Румыница, Туркойчоьца, Финляндица, Чехословакица, хӀордаца — АЦШ, Швецица, Японица.

ССРС кхоьллина 1922 шеран 30 декабрехь РСФСР, Украинин ССР, Белоруссин ССР, ТӀехьакавказан СФСР цхьаьна пачхьалкхе вовшахтоьхна, цхьа правительство йолуш, столицей в Москве, кхочушдаран а, суьдан а Ӏедалшца, законкхолларан а, бакъонийн а системашца. Союзан республикаш (тайп-тайпанчу шерашкахь 4-16 хилла), Конституцица, лорура суверенан пачхьалкхаш; формалан хӀоран а союзан республикин йитинера Союз йукъара паргӀата араялар, 1990 шарахь дуьйна цуьнан низаман урхалла дора леррина законо. Союзан республикин бакъо яра йукъаметтигаш лело кхечу пачхьалкхашца, цаьрца барт бан, дипломатийн а, консулийн а векалш хийца, дакъа лаца дуьненайукъара кхолламийн белхашкахь. 50 пачхьалк-кхоллархойн ВКЪКХ ССРС цхьаьна яра цуьнан шиъ союзан республика: БССР а, УССР а.

Билгалдахарш

Хьосташ

Хьажоргаш 
 Союз Советских Социалистических Республик — Горная энциклопедия
 Правители России и Советского Союза, биографическо-хронологический справочник
 Сайт про СССР — Sovietera.net 
 История СССР — www.soviethistory.ru 
 Блог про вещи и быт СССР, неповторимость стиля и практичность
 SouzInfo — библиотека политической литературы и аудиодокументы
 СССР 20-х 30-х годов
 Интересные факты о СССР // Музей фактов
 Фотографии городов Советского Союза и зарубежных стран 1940-х — 1980-х годов 

 Публицистика
 Семёнов Ю .И. Россия: что с ней случилось в XX веке
 Боффа, Джузеппе. От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994
 Грэхэм, Лорен. Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе
 Подборка статей и книг на сайте журнала «Скепсис»
 История СССР (1917—1991)
 История Советской России 20-х гг.
 RussGUS  — региональная научная база данных, содержащая библиографические сведения о вышедшей на немецком языке литературе, имеющей отношение к России, СССР и постсоветским странам
 Какие уроки нам следует извлечь из истории СССР? 
 Миф о социализме По поводу классовой природы СССР
 Новейшая история моими глазами
 «Посторонние заметки»  (автор неизвестен)

ССРС