alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Го

Го (; кхин  вэйци,  падук) — ламастан стратегин стол тӀехь ловзош долу ловзар. Иза кхолладела шира Китайхь в. з. к. 2000-на а, 200-а шерашна юккъехь. XIX бӀешо кхаччалц иза Малхбале Азехь бен девзуш дацара. XX бӀешарахь иза дуьне ма-дду дӀасадержира. Иза дуьненахь массарелла а держиначу ловзарех цхьаъ ду. Иза Дуьненан хьекъалан ловзарашкан коьрта пхеа ловзаран йукъа догӀуш ду.

Литература 
  — первая книга по го и рэндзю, изданная в России.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 RusGolib — вики-сайт о го на русском
 Sensei’s Library — вики-сайт о го на английском

Гон лерина йина сайташ 
 Интерактивное введение в го (курс Хироки Мори) — основы игры го (для корректной работы сайта необходимо наличие Java Runtime Environment)
 Мыслить и побеждать — игра Го для начинающих — Русский учебник по игре го
 Научись играть в го — статьи о го для начинающих
 Игра го для начинающих — сборник статей, обучающий курс по игре го
 GoKifu — свежие партии профессионалов
 Goproblems.com и Goproblems.ru — задачи по го (для корректной работы сайта желательно наличие Java Runtime Environment)

Ловзаран сервераш 
Список интернет-серверов, используемых для игры в го через Интернет:
 Pandanet Internet Go Server (IGS) — старейший го-сервер в Интернете
 KGS Go Server (KGS) (20 языков, в том числе английский и русский) — включает большую русскую комнату; клиент — CGoban 3, с закрытым протоколом
 BadukWorld
 WBaduk
 The Legend Go Server (LGS)
 World-wide InterNet Gokaisho (WING)
 Online Go Server (OGS) — пошаговая игра в го
 igGameCenter
 Dragon Go Server (множество языков, в том числе английский и русский) — пошаговая игра в го
 Free Internet Correspondence Games Server (FICGS) — игра по переписке в шахматы и го
 PlayOK  

Ловзарш
Марзлуш долу ловзар

Марзлуш долу ловзар ( — ма-дарра «нисделчун ловзар»), наггахь гэмблинг () — толам я эшар ловзачера говзаллех хьаьжна а доцуш, аьтту хиларе хьаьжна хуьлу ловзар.

Билгалдахарш

Литература 

 
 
 
 
 

Ловзарш
Форталеза

Форталеза () — Бразилин Сеара штатера муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бразилия картасы
 Бразилия муниципалитетлары порталы

Сеара штатан муниципалитеташ
Бразилин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Белу-Оризонти

Бе́лу-Оризо́нти () — Бразилин гӀала а муниципалитет а, Минас-Жерайс олучу штатан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 2412,937 адам леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Бразили
Манаус

Мана́ус () — Бразили гӀала, Амазонас олучу штатан коьрта гӀала.

Экономикин-статистикин Манаус олучу жима кӀоштан йукъайогӀу.

Бахархойн дукхалла 1 982 179 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Бразили
Ресифи

Ресифи () — Бразилин Пернамбуку штатера муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бразилия картасы
 Бразилия муниципалитетлары порталы

Пернамбуку штатан муниципалитеташ
Бразилин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Порту-Алегри

Порту-Алегри () — Бразилин Риу-Гранди-ду-Сул штатера муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бразилия картасы
 Бразилия муниципалитетлары порталы

Риу-Гранди-ду-Сул штатан муниципалитеташ
Бразилин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Белен (Пара)

Белен  () — Бразилин Пара штатера муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бразилия картасы
 Бразилия муниципалитетлары порталы

Пара штатан муниципалитеташ
Бразилин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Гояни

Гоя́ни () — Бразилин гӀала а муниципалитет а, Гояс олучу штатан коьрта гӀала. Экономикин-статистикин Гояни олучу жима кӀоштан йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла  леррана 2011 шарахь. Майда . луьсталла — .

Билгалдахарш 

Бразили
Гуарульюс

Гуарульюс () — Бразилин Сан-Паулу штатера муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бразилия картасы
 Бразилия муниципалитетлары порталы

Сан-Паулу штатан муниципалитеташ
Бразилин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кампинас

Кампинас () — Бразилин муниципалитет, Сан-Паулу олучу штатан йукъайогӀу. Экономикин-статистикин Кампинас олучу жима кӀоштан йукъайогӀу. Бахархойн дукхалла 1 039 297 адам леррана 2007 шарахь, 1 061 540 адам леррана 2010 шарахь. Майда 795,667км². луьсталла - 1.306,2 адам./км².

ГӀалин дезде — 14 июль.

Билгалдахарш 

Бразили
Маракайбо (гӀала)

Марака́йбо () — Венесуэлан гӀала, Сули олучу штатан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 220 000 адам (2001), иза ю Каракасал тӀехьа 2-гӀа меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Венесуэла
Баркисимето

Баркисиме́то () — Венесуэлан Лара олучу штатан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 018 900 адам (2009).

Билгалдахарш 

Венесуэла
Медельин

Медельи́н () — Колумбин гӀала. Антьоки олучу департаментан коьрта гӀала, йиллина 1616 шарахь Медельин олучу хийистехь.

хӀордан сизал локхалла — 1538 м.

Бахархойн дукхалла — 2,4 млн адам.

Билгалдахарш 

Колумби
Кали (гӀала)

Ка́ли ( ) — Колумбин гӀала, йиллина 1536 шарахь. Валье-дель-Каука олучу департаментан коьрта гӀала, Колумбин шен бахархойн дукхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Боготал а Медельинал а тӀехьа).

Билгалдахарш 

Колумби
Барранкилья

Барранки́лья () — Колумбин гӀала а, муниципалитет а. Атлантико олучу департаментан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Колумби
Хайдарабад (гӀала, Пакистан)

Хайдараба́д, кхин Хайдерабад (, , ) — Пакистанан Синд олучу провинцера гӀала . Бахархойн дукхалла 1 391 534 адам леррана 2012 шарахь.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Пакистан
Гирин (гӀала)

Гири́н () — Цийчоьнан Гирин олучу провинцера гӀалин гуо, бахархойн дукхалла — 4,4 млн адам (2010).

Билгалдахарш 

Цийчоь
Сучжоу (Цзянсу)

Сучжо́у () — Цийчоьнан Цзянсу олучу провинцера гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Фошань

Фошань () — Цийчоьнан Гуандун олучу провинцера гӀалин гуо. Бахархойн дукхалла 3,389 стаг (2002 шо).

Билгалдахарш 

Цийчоь
Цицикар

Цицика́р (; маньчжурин: ᠴᡳᠴᡳᡤᠠᡵ Цицигар [хотон]) — Цийчоьнан Хэйлунцзян олучу провинцера гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Фушунь

Фушу́нь () — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀалин гуо. Бахархойн дукхалла — 1 432 эзар адам (2002 шо). Майда — 10 816 км².

Билгалдахарш 

Цийчоь
Аньшань

Аньша́нь () — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀалин гуо.

Агломерацин бахархойн дукхалла 3,584 млн адам.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Цзиньчжоу

Цзиньчжо́у () — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Баотоу

Баото́у (,  Buutu — «с оленями») — Цийчоьнан  Чоьхьара Монголи  олучу Автономни кӀоштера гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Ланьчжоу

Ланьчжоу () — Цийчоьнан Ганьсу олучу провинцера гӀалин гуо, иза ю Хуанхэ олучу хийистехь, Ганьсу олучу провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Таншань

Таншань () — Цийчоьнан Хэбэй олучу провинцера гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Чжэнчжоу

Чжэнчжоу () — Цийчоьнан Хэнань олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Цзаочжуан

Цзаочжуан () — Цийчоьнан Шаньдун олучу провинцера гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Шицзячжуан

Шицзячжуан () — Цийчоьнан Хэбэй олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Тайюань

Тайюань () — Цийчоьнан гӀалин гуо, Шаньси олучу провинцин административан центр, иза ю Фэньхэ (бас. Хуанхэ) олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Хэфэй

Хэфэй () — Цийчоьнан Аньхой олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Наньчан

Наньча́н () — Цийчоьнан гӀалин гуо, Цзянси олучу провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Урумчи

Урумчи (, ; цийн шира цӀе — 迪化 Дихуа, ) — Цийчоьнан Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀоштера гӀалин гуо, автономни кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Чанша

Чанша () — Цийчоьнан Хунань олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр. Иза ю Сянцзян олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Гуйян

Гуйян () — Цийчоьнан Гуйчжоу олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр. Иза ю Нань-Мипхэ (Янцзы хина басейн).

Билгалдахарш 

Цийчоь
Куньмин

Куньми́н (; ; UN/LOCODE: CNKMG) — Цийчоьнан Юньнань олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Наньнин

Наньни́н (; ) — Цийчоьнан  Гуанси-Чжуанин автономни кӀоштера гӀалин гуо, иза ю цуна экономикин, административан а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Фучжоу

Фучжоу (, ) — Цийчоьнан Фуцзянь олучу провинцера гӀалин гуо, провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Гуджранвала

Гуджранвала (, , ) — Пакистанан гӀала а, Гуджранвала олучу гуонан административан центр а, иза йу Пакистанан Пенджаб олучу провинцехь.

Суьрташ

Билгалдахарш
Газиантеп

Газианте́п () — Туркойчоьнан гӀала, Газиантеп олучу илан (регионан) административан центр.

Бахархойн дукхалла — 853 эзар адам, иза ю пачхьалкхан шен бахархойн дукхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Туркойчоь
Дуьссельдорф

Дуьссельдорф () — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Лидс

Лидс ( ) — Йоккха Британин Йоркширера гӀала, иза ю Эйр олучу хийистехь; гӀала ю шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Йоккха Британи
Кривой Рог

Криво́й Рог () —  Украинаy Днепропетровскан областера гӀала. Кривой Роган гӀалин кхеташонан а, Кривой Роган кӀоштан а административан центр, цуна йукъайогӀуш йац. Бахархойн 659 090 (2012 шо). Украинин уггар йоха гӀала — 53 км.

Билгалдахарш 

Украина
Крайслер Билдинг

Кра́йслер-би́лдинг () — «Chrysler Corporation» олучу компанин стигал-бохь. Йина 1930 шарахь. Лоруш ю Нью-Йоркан билгало.

Хьажоргаш 
 The story of Chrysler Building — by CBS Forum
 Salon.com article (02/2002) 
 New York Architecture Images-the Chrysler Building

Нью-Йорк
Потсдам

Потсдам () — Германин Бранденбург латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Бранденбург латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Висбаден

Ви́сба́ден (, ) — Германин гӀала, Гессен олучу федералан латтан коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Шверин

Шверин () — Германин Мекленбург-Хьалхара Померани латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Мекленбург-Хьалхара Померани латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Майнц

Майнц () — Германин гӀала, Рейнланд-Пфальц олучу латта коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 192 170 адам.

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Саарбруьккен

Саарбруьккен () — Германин Саар латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Саар латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Дрезден

Дрезден () — Германин Саксони латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Саксони латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Магдебург

Магдебург () — Германин Саксони-Анхальт латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Саксони-Анхальт латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Киль (гӀала)

Киль ( ) — Германин Шлезвиг-Гольштейн олучу латтан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 229 044 адам.

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Эрфурт

Эрфурт () — Германин Туьринген латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Туьринген латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Хирдалан (гӀала)

Хырдалан (кхин олу - Хурдалан) () — Азербайджанан гӀала, Абшеронан кӀошт административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджан
Агдам (гӀала)

Агдам ()Акна () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 360 стаг  (2010 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Агдаш

Агда́ш () — Азербайджанан Агдашан кӀоштан гӀала а, административан центр а.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Агдере

Мардаке́рт, Мартаке́рт ()/Агдере́ () — Ламанан Карабахера гӀала, лаьтта Степанакертан (Ханкенди) 62 км къилбаседехьа.  ГӀала лаьтта дуьнено къобал бинчу Азербайджанан махкахь. ЛКР административан-мехкан бекъабаларца Мартакертан кӀоштан административан йукъ йу, Азербайджанан административан-мехкан бекъабалар — лаьтта Азербайджанан Тертеран кӀоштахь.

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 

Тертеран кӀоштан нах беха меттигаш
Ламанан-Карабахан Республикин гӀаланаш
ЛКР Мартакертан кӀоштан нах беха меттигаш
Агджабеди

АгӀджабаьди () — Азербайджанан гӀала, Агджабединан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
ХӀаджигабул

ХӀаджигабул () — Азербайджанан гӀала, ХӀаджигабулан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Агстафа (гӀала)

Акстафа́ () — Азербайджанан гӀала, Акстафан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Аьсгаьран

Аьсгаьран (, ) — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла ~2300 стаг (2005 шо).

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Астара (Азербайджан)

Астара () — Азербайджанан Астаран кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 16,8 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
АгӀсу

АгӀсу () — Азербайджанан гӀала, АгӀсуйн кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Бабек (гӀала)

Бабек () — Азербайджанан гӀала, Нахичеванан Автономин Республикин Бабекан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Барда (гӀала)

Барда () — Азербайджанан Бардан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 38,5 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Бейлаган

Бейлаган () — Азербайджанан Бейлаганан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 15,5 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Белакен

Белакен (, ) — Азербайджанан гӀала, Белакенан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 9,4 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Билаьсувар

Билаьсувар () — Азербайджанан Билаьсуваран кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 20,9 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Магомадов, Зелимхан

Зелимха́н Магома́дов (Селим Татароглу) (1972 шеран 24 апрель, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, абсолютни йозаллин категорехь Российн чемпион (1992 шо), 95 кг сов йозаллин категорех Российн чемпионатехь дато совгӀатхо (1992 шо), масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо. 1993 шо дуьйна Турцехь Ӏаш ву.

Кхиамаш 
 1992 шарахь юниорашна йуккъехь Европин чемпион (Иерусалим).
 4-за Европин чемпион:
 1997, Остенде, +95 кг;
 1998, Овьедо, абсолютни категори;
 1999, Братислава, абсолютни категори;
 2004, Бухарест, +100 кг;
 3-за Европин чемпионатан дато совгӀатхо:
 1996, Гаага, абсолютни категори;
 2000, Вроцлав, абсолютни категори;
 2004, Европин Кубкан финал, Абенсберг, +100 кг;
 8-за Европин чемпионатан борзан совгӀатхо:
 1993, командийн къийсам, Франкфурт, +95 кг;
 1994, Гданьск, +95 кг;
 1996, Гаага, +95 кг;
 1997, Остенде, абсолютни категори;
 1998, Овьедо, +100 кг;
 1999, Братислава, +100 кг;
 2001, Париж, +100 кг;
 2004, командийн къийсам, Париж, +100 кг;
 2-за дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо:
 1999, Бирмингем, абсолютни категори;
 2001, Мюнхен, +100 кг;
 2-за дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо:
 1995, Токио, абсолютни категори;
 1999, Бирмингем, +100 кг;
 2005 шеран Лаьттайуккъера хӀордан ловзарийн чемпион (Альмери, Испани);

Хьажоргаш 
 Селим Татароглу (Зелимхан Магомадов)

Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Российн чемпионаш
Европин чемпионаш
24 апрель



Оцу динахь бинарш  

 Авторханов, Абдурахман Геназович (1908 шеран 3 октябрь — 1997 шеран 24 апрель) — историк-советолог, йаздархо;
 Магомадов, Зелимхан (1972 шеран 24 апрель) — нохчийн дзюдоист, абсолютни йозаллин категорехь Российн чемпион, 95 кг сов йозаллин категорех Российн чемпионатехь дато совгӀатхо, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо.

Оцу динахь белларш 

24 апрель
Гаьбаьлаь

Гаьбаьлаь () — Азербайджанан Гаьбаьлаьн кӀоштан. 1973 шо кхаччалц хила эвла. Бахархойн дукхалла 13,4 эзар стаг (1991).

Бахархой

Галерей 

</center>

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Магомадов

И фамили йолу нах:
 Магомадов, Вахит Гараевич (1967) — боксёр, СССР кегирхойн юкъахь чемпион, СССР Кубок яккхинарг (1986 шо), МВД белхалойн юкъахь дуьненан чемпион, СССР профессиналашна юкъахь чемпион, дукха халкъашна юккъера яхьаллонийн толамхо, СССР халкъашна юккъера классан спортан говзанча;
 Магомадов, Зелимхан (Селим Татароглу) (1972) — нохчийн дзюдоист, Российн чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо;
 Магомадов, Ильяс Салманович (1989) — нохчийн греко-риман латархо, Российн чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо;
 Магомадов, Касум — нохчийн штангист, Нохчийн Республикин гулйина тобанан коьрта тренер;
 Магомадов, Тарам Амхатович (1958) — нохчийн паргӀат кепара латархо, СССР чемпион, Спартакиадан толамхо, Европин чемпион, Дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо, «Дружба-84» турниран толамхо;
 Магомадов, Тимербулат — пауэрлифтер, Российн а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо.

 Магомадова, Фариза Вагабовна (1925) — хьехархо, школан директор.
Гоьйчай

Гёйчай () — Азербайджанан Гоьйчайн кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 37 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Горанбой

Горанбой () — Азербайджанан гӀала, Горанбойн кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 6,8 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Гоьйгоьл (гӀала)

Гоьйгоьл (, мадарра «сина Ӏам») — Азербайджанан гӀала, Гоьйгоьлан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 17,7 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Гоьйтаьпаь

Гоьйтаьпаь () — Азербайджанан Джалилабадан кӀоштера гӀала. Бахархойн дукхалла 14,0 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Гобустан (гӀала)

Гобустан () — Азербайджанан гӀала, Гобустанан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
ХӀорадиз (гӀала)

ХӀорадиз () — Азербайджанан Фуьзулин кӀоштан гӀала. Бахархойн дукхалла 7,1 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Даьлимаьммаьдли

Даьлимаьммаьдли () — Азербайджанера Горанбойн кӀоштара гӀала. Бахархойн дукхалла 5,2 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Кодзоев, Ибрагим Абибулатович

Ибраги́м Абибула́тович Кодзо́ев (1939 шеран 20 июль, Орджоникидзе, Къилбаседа ХӀирийчоь, РСФСР, ССРС) — еза атлетикан ССРС Сийлахь тренер, халкъашна йуккъера категорин суьдхо. Цо Ӏамийначарна йуккъехь бу ССРС а, Европин а, дуьненан а, Олимпан ловзарийн а чемпионаш, 3 ССРС Сийлахь спортан говзанча, 16 халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастер, 200 сов ССРС спортан говзанча.

Биографи 
Вина 1939 шеран 20 июлехь Орджоникидзехь. 1956 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1957 шарахь цуьнан доьзалла Соьлжа-ГӀала схьабеара. Цо болхбира заводехь токарин дешархо волуш. Болх бина ваьлча иза волейболан секци воьдара. Секци уллехь йолу «Динамо» стадионехь йара. ТӀаьхо иза йеза атлетикин секци вахара. Цхьа шо далале цо ССРС спортан мастеран кандидатан норма кхочуш йира.

1958—1961 шерашкахь иза армехь вара. Цигара цӀа веача иза йуха а тренировкашка аьха волавелира. 1961 шарахь иза спортан мастер хилира. Цу хенахь волавелира иза тренеран болх бан.

1970-гӀа шерашкахь «Динамо» йахьаллонашкахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР командера массо 12 стаг ССРС спортан мастер норма кхочуш йира. ТӀаккха куьйгалхос сацам бира Ибрагим Кодзоев керахь йолу Соьлжа-ГӀалахь йеза атлетикин центр схьаялла. И центр кеста хилира ССРС коьрта центрех цхьаъ. 1977—1990 шерашкахь Кодзоев вара йеза атлетикин ССРС гулйина командан тренерийн штабан декъашхо.

Кодзоевс кечбина штангисташ:
 Ибрагим Самадов — ССРС а, Европин а, дуьненан а чемпион, Олимпиадан шозлугӀа совгӀатхо.
 Асланбек Эдиев — масийттуза ССРС чемпион, 3-за дуьненан чемпион, дуьненан чемпионат шозлугӀа совгӀатхо, масийттуза дуьненан рекордсмен.
 Мухади Садаев — 7-за ССРС чемпион, 3-за Европин чемпионатан 2-гӀа совгӀатхо.
 Рамзан Мусаев — ССРС чемпион, шозза Европин чемпионатан 2-гӀа совгӀатхо.
 Умар Эдельханов — ССРС чемпион, Атлантехь (АЦШ) 1996 шарахь хилла Олимпиадан декъашхо.
 Исраил Арсамаков — масийттуза ССРС чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо.
 Адам Сайдулаев — масийттуза ССРС чемпион а, рекордсмен а, ССРС Кубкан масийттуза йаккхинарг, ССРС Сийлахь тренер.

ССРС йохначул тӀехь цуьна Соьлжа-ГӀалара ГӀалгӀан махка дӀаваха дийзира. Цо Сурхо-ХитӀехь шен доттагӀашца а, гергарчарца а доьхна культурин цӀа меттах а хӀоттийра, цунах спортзал а йира. Оцу спортзалчу цо бевзаш болу тренераш балха кхайкхира. Керла меттехь Кодзоевс кечбира 15 спортан мастера а, 2 халкъашна йуккъера классан мастер а.

Доьзал 
Цуьнан зуда йу Зухра, ингалсан меттан хьехархо.

Цуьнан кӀант Мохьмад винера 1962 шарахь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан спортан факультет. Иза вара йеза атлетикин спортан мастер. Иза вахара МВД балха. Цо чекхйаьккхира Свердловскехь йолу МВД лакхара школа а, Москвахь йолу академи а. 2000 шарахь шен белхан декхар кхочуш деш иза кхелхира. Цуьнан ши кӀант кхиош ву цера нанас а, де дес а, де нанас а.

Хьажоргаш 
 Заслуженный тренер ССРС Ибрагим Кодзоев
 Ибрагим Кодзоев 
 

ССРС Сийлахь тренераш
Нохчийчоьнан штангисташ
Дашкаьсаьн (гӀала)

Дашкаьсаьн ( — хадош болу тӀулг) — Азербайджанан гӀала, Дашкаьсаьнан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 10,7 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Джаьлилабад

Джалилабад () — Азербайджанан Джалилабадан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 43,3 эзар стаг 2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Джаьбраил

Джаьбраил () — Азербайджанан нах беха меттиг. Бахархойн дукхалла 6300 стаг  (1991 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Джульфа (Азербайджан)

Джульфа́ (, , ) — Азербайджанан Нахичеванан Автономин Республикера гӀала, Джульфан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Йевлах

Йевлах () — Азербайджанан гӀала. Йевлаханан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 64 524 стаг (2010 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Загатала

Закатала (, , ) — Азербайджанан Закаталан кӀоштан гӀала а, административан центр а.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Заьнгилан

Заьнгилан ()/Ковсакан () — Азербайджанера гӀала. Бахархойн дукхалла 383 стаг  (2005 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Заьрдаб

Заьрдаб () — Азербайджанан, Заьрдабан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 10,5 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Мусаев, Рамзан Хаважиевич

Муса́ев, Рамза́н Хава́жиевич (1968, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, СССР а, Российн а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Российн Кубок йаьккхинарг, Европин чемпионатан совгӀатхо (1993), халкъашна йуккъера дукха йахьаллонийн толамхо.

Биографи 
Спорт лело волавелира 1981 шарахь. Цуьнан хьалхара тренер вара Вячеслав Адаменко. ТӀаьхьа иза Ӏамо волавелира Ибрагим Кодзоев. 1984 шарахь иза хилира РСФСР кегирхойн йуккъехь чемпион 60 кг йозаллин категорехь. Цо СССР спортан мастеран норма кхочуш йира.

1985 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1986 шарахь юниорашна йуккъера СССР чемпионатехь иза чемпион хилира.

1986 шарахь иза арме дӀакхайкхира. И хан цо Североморскехь йаьккхира. 1987 шарахь СССР герзан ницкъийн чемпионом а хилира, ЦСКА гулйина командан йукъа а вахара.

1988 шарахь Харьковехь хилла СССР чемпионатехь цо дато мидал а йаьккхира, СССР халкъашна йуккъера спортан мастеран норма а кхочуш йира. Шен армехь йаккха йеза хан чекхйаьлча иза хенал сов армехь висира. 1994 шо кхаччалц иза армехь вара, цӀахь хӀоьттина хьал бахьнехь цӀа ва деззалц.

1990 шарахь Ленинградехь иза чемпионом хилира. 1991 шарахь цо СССР халкъийн спартакиадехь кхозлугӀа меттиг йаьккхира. 1992 шарахь Петарбухехь хилла йолу Российн чемпионатехь цо толам беккхира. 1993 шарахь цо Европин чемпионатехь йаьккхира борзан мидал.

2001 шарахь цо Российн чемпионатехь 2-гӀа меттиг а, Российн Кубок а йаьккхира.

Доьзал 
Цуьнан де цӀе Хаваж йу. Иза автобусан водитель вара. Ненан цӀе Ӏайшат йу. Цуьна ворхӀ ваша а, йиъ йиша а йара. Рамзан доьулгӀа бера дара. Цуьна вежарий а бара йеза атлетика лелош.

Хьажоргаш 
 Штанга — стихия Рамзана

Нохчийчоьнан штангисташ
ССРС чемпионаш
Российн чемпионаш
Имишли

Имишли́ () — Азербайджанан гӀала, Имишлин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 33,3 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Исмаилли

Исмаилли () — Азербайджанан Исмаиллин кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 15,3 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Газах

Газах ( [Газах]) — Азербайджанан гӀала, Газахан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 21,0 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Гах

Гах  () — Азербайджанан Гахан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 12,5 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Каьдаьбаьй

Каьдаьбаьй () — Азербайджанан Каьдаьбаьйн кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 11,0 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Каьлбаьджаьр

Кельбаджа́р, Кельбаджа́ры () — Азербайджанан гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Къуба (гӀала)

Къуба́ () — Азербайджанан гӀала. Къубан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 23,9 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Губадли

Губадли (Губадлы'' ) Санасар''' () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 73 стаг  (2005 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Куьрдаьмир

Куьрдаьмир () — Азербайджанан гӀала, Куьрдаьмиран кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 18,3 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Лачин

Лачи́н ( [Лачын]) — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 2 190 стаг  (2005 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Лаьнкаьран

Лаьнкаьран , ) — Азербайджанан гӀала, Лаьнкаьранан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 83 300  (2010 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Седаев, Мухади Мовладиевич

Муха́ди Мовла́диевич Седа́ев (1962 шеран 8 сентябрь, Хьалха-Марта, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, масийттуза СССР чемпион а, СССР Кубок йаьккхинарг а, СССР халкъашна йуккъера классан спортан говзанча.

Биографи 
Иза винера 1962 шеран 8 сентябрехь Хьалха-Мартахь. КхозлугӀа классехь паргӀата кепар латаран секци аьха волавелира иза. Кеста цо республикин чемпионатехь толам а беккхира, спортан мастеран кандидатан норма кхочуш а йира. 1980-гӀа шераш долалуш хенахь иза йеза атлетикин секци аьха волавелира. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев. Мухади вара 56 а, 60 а кг кхаччалц йолу категоришкахь леташ.

Беа баттахь цо спортан мастеран кандидатан норма кхочуш йира, кхиъ беа баттахь — спортан мастеран норма. 1982 шарахь Томскехь иза юниорашна йукъахь йолу СССР чемпионатехь чемпион хилира. Иштта цу шарахь иза кхиинчу спортсменан йукъахь чемпион а, халкъашна йуккъера СССР спортан мастер а хилира. 1982 шарахь иза СССР йеза атлетикин гулйина командан декъашхо хилира.

Кхиамаш 
 4-за СССР чемпион (1985, 1988, 1989, 1990)
 4-за СССР Кубок йаьккхинарг (1983, 1985, 1986, 1988)
 2-за ДоттагӀалан Кубок йаьккхинарг
 2-за ДоттагӀалан эскарийн Спартакиадан чемпион
 Балтикан Кубок йаьккхинарг.
 1987 шарахь Европин чемпионатехь борзан мидал (Реймс, Франци)

Цо йитира йоккха спорт 1992 шарахь. ХӀинца иза ву Хьалха-Мартан СДЮСШ тренер болх беш.

2012 шарахь Львовехь ветеранашна йуккъера дуьненан чемпионатехь цо шозлугӀа меттиг а йаьккхира, рывок йеш хьалхара меттиг а йаьккхира. 2013 шарахь Туринехь ветеранашна йуккъера дуьненан чемпионатехь 56 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь цо толам а беккхира, йиъ дуьненан рекорд а хӀоттайира.

Хьажоргаш 
 «Я в этой жизни чего-то достиг»
 Мухади Седаев

Нохчийчоьнан штангисташ
ССРС чемпионаш
Халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастераш
Лерик

Лерик () — Азербайджанан гӀала, Лерикан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 7,301 стаг 2009 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Лиман (Азербайджан)

Лиман () — Азербайджанан Лаьнкаьранан кӀоштара гӀала. Бахархойн дукхалла 11,0 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Масалли

Масалли () — Азербайджанан гӀала, Масаллин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 9,4 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Нафталан

Нафтала́н () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 9,3 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Нефтчала

Нефтчала () — Азербайджанан Нефтчалан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 20,9 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
ОгӀуз (гӀала)

ОгӀуз (, 1991 шо кхаччалц — Варташе́н) — Азербайджанан гӀала, ОгӀузан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 7,0 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Ордубад

Ордуба́д () — Азербайджанан гӀала, Нахичеванан Автономин Республикин Ордубадан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 10,3 эзар (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Саатли

Саатли () — Азербайджан Саатлин кӀоштан гӀала, административан центр. Бахархойн дукхалла 17,9 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Сабирабад

Сабирабад () — Азербайджанан Сабирабадан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 29,0 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Салйан

Салйан () — Азербайджанан гӀала, Салйанан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 36,8 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Самух

Самух () — Азербайджанан Самухан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 9,1 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Сийаьзаьн

Сийаьзаьн () — Азербайджанан Сийаьзаьнан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 24,3 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Товуз

Товуз () — Азербайджанан Товузан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 13,7 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Таьртаьр (гӀала)

Таьртаьр — Азербайджанан Таьртаьран кӀоштан гӀала а, административан центр а. Иза йу Бакохар 332 километрехь. Бахархойн дукхалла 19 419 стаг (2010 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Уджар

Уджа́р (1991 шо кхаччалц — Уджа́ры; ) — Азербайджанан Уджаран кӀоштан гӀала, административан центр. Бахархойн дукхалла 17,1 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Фуьзули (гӀала)

Фуьзули ()/Варанда () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 17,5 эзар стаг  (1991 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Хачмаз

Хачмаз (), Хачмаз — Азербайджанан гӀала. Хачмазан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 39,9 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Ходжаваьнд

Мартуни́ ()/Ходжаве́нд () — Азербайджанан Лаьмни-Карабахан гӀала. Бахархойн дукхалла 5 800 стаг  (2011 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Ходжали (гӀала)

Ходжали ()/Иванян() — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 1021 стаг  (208 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Худат

Худат () — Азербайджанан Хачмазан кӀоштара гӀала. Бахархойн дукхалла 15,8 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Хизи

Хизи () — Азербайджанан Хизинан кӀоштан гӀала, административан центр. Бахархойн дукхалла 1,3 эзар стаг 2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Шабран (гӀала)

Шабра́н () — Азербайджанан Шабранан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 23,3 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Шаьмкир

Шаьмкир () — Азербайджанан гӀала, Шаьмкиран кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 67,7 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Шаьрур

Шаьрур () — Азербайджанан Нахичеванан Автономин Республикин гӀала. Шаьруран кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
ШахӀбуз

ШахӀбуз () — Азербайджанан гӀала. Нахичеванан Автономин Республикин ШахӀбузан кӀоштан гӀала а, административан центр а. Бахархойн дукхалла 3,2 эзар  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Шаьки

Шеки́ () — Азербайджанан гӀала. Шаькин кӀоштан а, шира мехкан а центр. Бахархойн дукхалла 63,7 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Шемаха (Росси)

Шемаха () — Челябинскан областан Нязепетровскан кӀоштара эвла.

Бахархойн дукхалла 
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (96%).

Билгалдахарш 

Нязепетровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Челябинскан областан нах беха меттигаш
Ширван (гӀала)

Ширва́н () — Азербайджанан гӀала. Бахархойн дукхалла 75,2 эзар стаг  (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Шуша

Шуша́ () — Азербайджанан гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Йардимли

Йардимли () — Азербайджанан гӀала, Йардимлин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 6,8 эзар стаг (2012 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Азербайджанан гӀаланаш
Дортмунд

До́ртмунд (, ) — Германин Къилбседера Рейн — Вестфали олучу федеральни латтан гӀала. Бахархойн дукхалла 587,1 эзар адам (2007).

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Эссен

Э́ссен ( ) — Германин Къилбседа Рейн — Вестфали олучу федеральни латтан гӀала. Бахархойн дукхалла 579,8 эзар адам (2009); 2000 ш. — 599,5 эзар.

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Лиссабон

Лиссабо́н, Лисабо́н (, МФА: ) — Португалин коьрта гӀала а, коьрта порт а. Бахархойн дукхалла 545 245 стаг (2011 шо).

Билгалдахарш 

Португали
Шеффилд

Ше́ффилд ( ) — Йоккха Британин Къилбера Йоркшир олучу графствера гӀала. Иза ю къилбседера Англехь Шиф олучу хийистехь.

Бахархойн дукхалла: 534 500 (2008 шо).

ГӀалин майда: 367 км².

Билгалдахарш 

Къилбера Йоркшир
Йоккха Британи
Набережни Челны

На́бережни Челны́ (, 1982 тӀера  1988 шо кхаччалц цӀе йара Бре́жнев) — ГӀезалойчура йокха гӀала Росси, иза йу Кама олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

ГӀезалойчоь
Российн гӀаланаш
Гагра

Га́гра (кхин Га́гры;() ) — Абхазин курортан гӀала, иза ю Ӏаьржа хӀордан йистехь.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Эдельханов, Умар Айндиевич

Эдельха́нов, Ума́р Айнди́евич (1963 шеран 29 декабрь, Терски, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, СССР а, Российн а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза СССР Кубок йаьккхинарг, СССР халкъийн спартакиадан чемпион, Европин йахьаллонан совгӀатхо, Халкъашна йуккъера классан СССР спортан мастераш. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев.

Биографи 
Вина 1963 шеран 29 декабрехь Терскехь (Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика). Йеза атлетике аьха волавелира 1978 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев. 1979 шарахь, иза 9 классан дешархо волуш хенахь, цо СССР спортан мастеран норма кхочуш йира.

1980 шарахь Мелитополехь цо кхоъ рекорд а хӀоттира, пачхьалкхан чемпион а хилира. 1981 шарахь цо толам беккхира Чехословакехь а, Кубехь а хилла турнирашкахь. Клайпедехь хилла СССР халкъийн Спартакиадехь цо толам беккхича иза СССР гулйина командан йукъайазвира.

1983 шарахь иза СССР халкъийн Спартакиадан борзан совгӀатхо а хилира, цо халкъашна йуккъера классан СССР спортан мастеран норма кхочуш а йира.

Кхиамаш 
 СССР Кубок йаьккхинарг (1986 а, 1988 а, 1989 а шерашкахь);
 СССР Кубкан дато мидал йаьккхинарг (1983 а, 1984 а, 1990 а шерашкахь);
 1986 шарахь Волгоградехь хилла йолу Российн халкъийн Спартакиадан чемпион;
 СССР чемпион (1986 а, 1990 а шерашкахь);
 1996 шарахь Российн чемпион;
 «ДоттагӀаллин Кубок» йаьккхинарг (1987 а, 1989—1992 а шерашкахь);
 1992 шарахь Донецкехь (Украина) хилла йолу СССР чемпионатан а, СССР халкъийн Спартакиадан а дато совгӀатхо;
 Венгрехь 1992 шарахь хилла йолу Европин чемпионатан борзан мидал йаьккхинарг;

1996 шарахь Атлантехь (АЦШ) хилла йолу Олимпиадехь дакъа лецира цо, амма цигахь аьтто ца хилира цуьна.

Хьажоргаш 
 Эдельханов Умар Айндиевич

Нохчийчоьнан штангисташ
ССРС чемпионаш
Российн чемпионаш
Халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастераш
ЧӀаьнти-Йурт

ЧӀаьнти-Йурт, ЧӀаьнта-Йурт   (оьрс. Терское) — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Иза йу ЧӀаьнти-йуьртан меттиган административан центр. Бахархойн дукхалла 1341 адам леррана 2010 шарахь.

Географи 
Йурта йиллина Теркан аьтто берда йистахьа, Соьлжа-Гlалана къилбседехьа.

Йухера йарташ: къилбседехьа — Керлатерке, къилбехьа — Мехкадаьттан-Йурт, малхбалехьа  — Аьхкин-Борзе, къилб-малхбузехьа — Кен-Йурт, къилбседа-малхбузехьа — Гал-ГӀала.

Билгалдахарш 

http://daymohk-gazet.ru/ry

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Гали

Гали (, ) — Абхазин гӀала, Галин кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Гуьржийн мотт

Гуьржийн мотт (, kartuli ena) — картвелийн меттанийн йукъа богӀу, Гуьржийчоьнан официалан мотт, Кавказера цхьадолу къаьмнийн литературин мотт.

Билгалдахарш 

Меттанаш
Гуьржий

Гуьржий (шен цӀе — картвелеби, ) — картвелийн меттанийн йукъайогӀуш болу мотт буьйцуш долу къам. Дукха болу гуьржий Ӏаш бу Гуьржийчохь..

Билгалдахарш 

 
Европин халкъаш
Гуьржийчоьнан 
Российн халкъаш
Хьалхарчу Азин халкъаш
Гудаута

Гудау́та (, ) — Абхазин гӀала а, Ӏаьржа хӀорд йистера курорт а, Гудаутан кӀоштан административан центр а ю.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Эдиев, Асламбек Лечиевич

Асламбек (Асланбек) Лечиевич Эдиев (1970 шеран 4 январь, БердакӀел, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, 5-за Российн чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн Сийлахь спортан говзанча. Цьунан йозаллин категориш йара 56-85 кг. Цьунан тренераш бара Сергей Долгачев, Вячеслав Адаменко, Ибрагим Кодзоев, Руслан Балаев. Цо йахьаллонашкахь дакъа лоцура 1984—2007 шерашкахь.

Кхиамаш 
 1991 шарахь СССР чемпионатан дато совгӀатхо;
 1991 шарахь СССР халкъийн Спартакиадан дато совгӀатхо;
 5-за Российн чемпион (1993 а, 2001 а, 2002 а, 2004 а, 2007 а шерашкахь);
 4-за Российн чемпионатан дато совгӀатхо (1991 а, 1992 а, 2005 а, 2006 а шерашкахь);
 2002 шарахь Российн Кубок йаьккхинарг;
 2003 шарахь Российн чемпионатан борзан совгӀатхо;
 2002 шарахь Европин чемпионатан борзан совгӀатхо (Антали, Туркойчоь);
 2005 шарахь дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо (Доха, Катар);
 2-за дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2006, Санто-Доминго; 2007, Чанг-Мэй, Таиланд);
 дуьненан цхьа рекорд хӀоттинарг.

Иза ву Нохчийн Республикин йеза атлетикин коьрта гулйина командан коьрта тренер.

Хьажоргаш 
 Асламбек Эдиев
 Сборные Чечни возглавили знаменитые чеченские тяжелоатлеты 
 Рыцарь помоста 

Нохчийчоьнан штангисташ
Российн чемпионаш
Нохчийчоьнан тренераш
Российн Сийлахь спортан говзанчаш
Сайдулаев, Адам

Сайдула́ев А́дам (1956 шеран 13 октябрь, Кзыл-Орда, Кхазакхстан) — нохчийн штангист, ССРС халкъашна йуккъера классан спортан мастер, масийттуза ССРС чемпион а, рекордсмен а, ССРС Кубок йаьккхинарг а, ССРС Сийлахь тренер.

Спортан биографи 
Хьалхара халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь дакъа лаьцна нохчийн штангист. Иза вара 90 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь къийсалуш. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев.
 Юниорашна йукъахь 2-за Европин а, дуьненан а чемпион (1975, 1976)
 4-за ССРС Кубок йаьккхинарг (1976, 1977, 1981, 1982).
 ССРС чемпион (1976, 1977, 1979, 1981)
 ССРС чемпионатийн дато совгӀатхо (1978, 1982)
 Европин чемпионатан дато совгӀатхо (1976 шо, Берлин).

Цо хӀоттина 44 дуьненан рекорд. 1981 шарахь Донецкехь хилла йолу ССРС Кубкехь цо цхьана суьйранна 4 дуьненан рекорд хӀоттийра.

Спорт йитинчултӀехь иза тренер болх бан волавелира. Иза вара ССРС Герзан ницкъан йеза атлетикин гулйина тобанан тренер. Цунна йелира ССРС Сийлахь тренер цӀе.

Доьзалла 
Адама Сайдулаеван ши ваша а, йиъ йиша а йу. Цуьнан вежарий Муса (1961 шарахь вина) а, Мохьмад а, йеза атлетика лелаян болабелира. Цера а бара баккхи кхиамаш — уьш спортан мастераш а хилира, юниорашна йуккъехь пачхьалкхан чемпионаш а, халкъашна йуккъера турнирийн толамхой а.

Хьажоргаш 
 44 мировых рекорда Адама
 Легенды чеченского спорта 
 Адам Сайдулаев

Нохчийчоьнан штангисташ
ССРС чемпионаш
ССРС Сийлахь тренераш
Керла Афон

Керла Афон (, , ) — Республика Абхазин Гудаутин кӀоштан гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Очамчира

Очамчира (   Очамчы́ра, ) — Абхазин Ӏаьржа хӀордан йистера гӀала Галидзга олучу хийистехь. Очамчирин кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Ткварчели

Ткварче́ли, Ткуарча́л (, ) — (1942 дуьйна.) Абхазин Ткуарчалин кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Мациев Ислам Хьамзатан воӀ

Мациев Ислам Хьамзатан воӀ (1973 шеран 10 декабрь, Йоккха АтагIа, Нохчийн Республика, РСФСР, ССРС) — нохчийн дзюдоист, 4-зза Российн чемпион (1995—1997, 1999), дуккха а Российн, Европин, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо, халкъашна йуккъера турнирийн совгӀатхо, Российн халкъашна йуккъера классан спортан мастер (1996). Иза вара 66 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь леташ. Иза ву 170 см лекха.

Биографи 
Иза вина 1973 шеран 10 декабрехь в селе Йоккха АтагIахь. Дзюдо аьха волавелира шен 10 шо кхаьчча. Цуьнан хьалхара тренер вара Феликс Куцель. ТӀаьхьа цуьнан тренераш бара Шевалье Нусуев а, В. Хабиров а. Школа чекхйаьккхича иза деша вахара Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институте физкультуран факультете. Армехь иза вара Москвахь, Йуккъера эскаран спортан клубехь.

СССР хӀаллак хилча иза Туркойчоь дӀавахар. Цигахь а цо спорт ца ютара. Цхьа хан ялча иза йуха а цӀа вирзира. ЦСКА клубехь йуха а лата волавелира иза. Масийттуза кхиамца йахьаллонашкахь дакъа лаьцначул тӀехь иза Российн дзюдон гулйина тобана йукъавахара 1994 шарахь.

Кхиамаш 
 Российн чемпионаташ:
 Российн чемпион (1995—1997, 1999);
 Российн чемпионатан дато совгӀатхо (1998, 2000—2003);
 Российн чемпионатан борзан совгӀатхо (1992);
 Европин командан чемпионаташ:
 Клубийн Еврокубкан чемпион (Абенсберг, 2004);
 дато совгӀатхо (Трнава, 1995; Овьедо, 1998);
 борзан совгӀатхо (Марибор, 2002; Петарбух, 1996);
 Дуьненан Суперкубок:
 чемпион (Москва, 2002; Москва, 2004);
 дато совгӀатхо (Москва, 2001; Вюперал, 2001; Бухарест, 2002; Гамбург, 2003);
 Дуьненан Кубок:
 1 меттиг: Москва (1996); Леондинг (1996); Москва (1998); Москва (1999); София (2000); Москва (2000); Гран-при Прага (2000); Париж (2001);
 2 меттиг: Прага (1998); Будапешт (1998); Будапешт (1999); Мюнхен (1999);
 3 меттиг: Будапешт (2002);
 2-за дуьненан чемпион эскархойн йукъахь: Катания (2003); Остия (2001).

Хьажоргаш 
 Ислам Мациев
 Личное дело. Ислам Хамзатович Мациев 
 Ислам Мациев и другие — школа чеченского дзюдо
 Ислам Мациев. Наше досье

Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Российн чемпионаш
Бисултанов, Хасан Делимбекович

Хасан Делимбекович Бисултанов (Хусейн Озкан) (1972 шеран 20 январь, Устрада-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за СССР чемпион, 1997 шарахь Европин чемпион, 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадан чемпион. Иза ву 168 см лекха а, 68 кг веза а.

Биографи 
Вина 1972 шарахь Устрада-ГӀалахь. Школехь волавелира дзюдо аьха. Ши шо даьлча цо спортан мастеран норматив кхочуш йира. Армехь а иза вара дзюда Ӏамош а, йахьаллонашкахь дакъа лоцуш а. 1990 а, 1991 а шерашкахь иза кегирхойн йукъара СССР чемпион хилира, 1991 шарахь иза хилира юниорашна йуккъера Европин чемпион.

Ши шо даьлча цо Европин чемпионатехь дато мидал йаьккхира. 1994 шарахь Нохчийн Республикехь баьлла тӀом бахьнехь цуьна цӀера вала дийзира. Цо Туркойчоьнан гражданалла тӀелецира. Цуьна керла цӀе эца дийзира — Хусейн Озкан.

1997 шарахь иза 65 кг йозаллин категорехь Европин чемпион хилира. 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато мидал а йаьккхира, Европин чемпионатехь борзан мидал а йаьккхира. 2000 шарахь Озканс Сиднейхь хилла йолу Олимпиадехь дакъа лецира. Йахьаллонан финалехь цо Францера волу Ларби Бенбудауд цӀена эша а вина чемпион хилира - нохчишна йукъара хьалхара Олимпиадан чемпион.

Олимпида чекхйалча иза масийттуза лазийра. Амма иза йуха а Туркойчоьнан чемпион а хилира, Европин чемпионатехь борзан мидал а йаьккхира. 2004 шарахь хилла йолу Олимпиадехь цуьнга дакъа ца лацаделира иза лазваран бахьнехь.

Хьажоргаш 
 Хасан Бисултановн Олимпиадан статистика 
 Результаты на judoinside.com
 Биография спортсмена

Нохчийчоьнан дзюдоисташ
ССРС чемпионаш
Европин чемпионаш
Олимпиадан чемпионаш
Пицунда

Пицу́нда (,  — «бичвинта») — (10 июнь 2007 дуьйна) Абхазин гӀала йа гӀалин кепара эвла.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Асанов, Висита

Виси́та Аса́нов (Бекташ Демирель) (1976 шеран 8 февраль) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо. Иза вара 66 кг а, 73 кг а йозаллин категорешкахь леташ.

Хьажоргаш 
 Бекташ Демирель

Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Европин чемпионаш
Вартанов, Григорий Мартиросович

Григо́рий Мартиро́сович Варта́нов (1939 шеран 21 март — 2010 шеран 17 июль) — боксан спортан говзанча (1960), Йерригсоюзан а (1969), Халкъашна а йуккъера категорин (1983) суьдхо, РСФСР Сийлахь тренер. Цо дакъа лецира Дика Ӏалашон ловзарийн а (1986), дуьненан Кубкан а (1987) суьдхойн коллегийн белхахь.

Цо Ӏамийна бу СССР а, Спартакиадийн а чемпионаш Хамзат Джабраилов а, Рамзан Себиев а. Нохч-ГӀалгӀайн Республикин культурин Сийлахь белхало. Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институтан физкультурин кафедран доцент.

СССР хӀаллак хилча АЦШ дӀавахара. Цигахь валар нисделира цуьнна.

Хьажоргаш 
 Григорий Вартанов

РСФСР Сийлахь тренераш
Маргошвили, Давид

Дави́д Маргошви́ли (1980 шеран 11 август) — нохчийн (кисто) дзюдоист, Европин чемпион а, совгӀатхо а. Гуьржех дзюдон гулйина тобанан декъашхо.

Кхиамаш 

 2-за Европин чемпионатийн дато совгӀатхо:
 2001 (Париж)
 2003 (Дюссельдорф);

Дуьненан Кубкан муьрашкахь дакъа лацар:
 1 меттиг: 2000 (Тбилиси); 2003, (Тбилиси);
 2 меттиг: 2002 (Тбилиси); 2006 (Тбилиси);
 3 меттиг; 1998 (Тбилиси); 1999 (Тбилиси); 2005 Прага.

Хьажоргаш 
 Давид Маргошвили
 Давид Маргошвили вернулся в борьбу

Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Абаша

Аба́ша () — Гуьржийчоьнан Абашан кӀоштан (Мегрели). Бахархойн дукхалла 4941 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Джвари (гӀала)

Джва́ри ( — «жаӀар») — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванетин Цаленджихан муниципалитетера гӀала. Бахархойн дукхалла 763 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Мартвили

Ма́ртвили () — Гуьржийчоь Мартвилин кӀоштан гӀала (Мегрели). Бахархойн дукхалла 4425 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Сенаки

Сена́ки () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети махкан гӀала. Бахархойн дукхалла 21 596 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Хоби (гӀала)

Хоби () — Гуьржийчоьнан гӀала, Самегрело а, Земо-Сванети а олучу махкан Хобин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 4242 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Цаленджиха

Цаленджи́ха () — Гуьржийчоь гӀала, Самегрело а, Земо-Сванети а олучу махкан Цаленджихан кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла 3847 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Ланчхути

Ланчху́ти () — Гуьржийчоьнан Колхидан арара гӀала. Бахархойн дукхалла 6395 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Озургети

Озурге́ти () — Гуьржийчоьнан гӀала. ГӀала статус ю 1840 дуьйна. ТӀера 1934 1989 дуьйна цӀе яра Махара́дзе Филиппа Махарадзе цӀарах. Бахархойн дукхалла 14 785 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Кобулети

Кобуле́ти () — Гуьржийчоь Аджари олучу республикера гӀала, Батумера къилбседехьа 21 км ю. Иза ю Ӏаьржа хӀордан йистехь. Центр Кобулетин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 16 546 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь