alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла

Лааме́ Пачхьа́лкхийн ДоттагӀа́лла (ЛДП) — дуьненайукъара кхоллам, Ӏалашо ю хьалха СССР йукъахь лаьттина пачхьалкхашна (амма массо а йац) йукъара цхьаьнагӀуллакхдаран йукъаметтигаш нисъяр. ЛПД бац пачхьалкхан тӀехулара кхоллам, болх бо лааман бух тӀехь.

Кхоллам кхоллар 

ЛПД кхоьллира БССР, РСФСР, Украинин кортоша 1991 шеран 8 декабрехь Брестан (Белорусси) бухара Вискулихь (Беловежская пуща) «Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла кхолларах барт» тӀе куьг яздарца (МХГӀ бевза Беловежски барт аьлла).

Преамбулех а, 14 йаззамах а лаьттачу документехь, хоуьйту, ССРС геополитикин бакъдерг хилла дуьненайукъара бакъонан субъект йолчура дӀаялар. Амма, къаьмнийн йукъараллин историн, царна йукъара уьйранийн бух тӀе а тевжина, шина агӀоран берташ лерина, демократин бакъонийн пачхьалкхе гӀертарна, вовшен къобал дина, пачхьалкхан суверенитетан ларам баран бух тӀехь йукъаметтигаш кхио ният хиларна, агӀонаша барт бира Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла кхолла.

10 декабрехь бертан ратификаци йира Белоруссин Лакхарчу Совето а, Украинин Лакхара радо а, ткъа 12 декабрехь — РСФСР Лакхара Совето

Емал яр

Ахча 
РФ Коьрта банкас арахицира ЛПД леррина ахча..

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Председатели координационных советов СНГ
 Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств (официальный сайт)
 Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев
 Интернет-портал СНГ
 Совет Генеральных прокуроров СНГ (официальный сайт)
 Межпарламентская ассамблея СНГ (официальный сайт)
 Экономический Суд СНГ (официальный сайт)
 Совет по железнодорожному транспорту СНГ  (официальный сайт)
 Представительство РФ при СНГ  (официальный сайт)
 Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств.
 Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году
 Соглашение о создании Содружества Независимых Государств . 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».
 К. Ф. Затулин, А. М. Мигранян. «СНГ: начало или конец истории. К смене вех.» 26 Марта 1997 (тезис о «принуждении Украины к дружбе»)

 
Йохк-эцаран блокаш
Транскъоман политикин аре
8 декабрь



Оцу динахь хилларш 
 СНГ кхоьллина (1991 шеран 8 декабрь).

Оцу динахь бинарш  

 Мальцагов, Докку Ахмедович (1950 шеран 8 декабрь) — «Вайнах» ансамблан солист, хьехархо, балетмейстер, Махмуд Эсамбаеван цӀарах йолу исбаьхьаллин школан куьйгалхо, Российн Федерацин Халкъан артист.

Оцу динахь белларш 

 Леннон, Джон (1940 шеран 9 октябрь — 1980 шеран 8 декабрь) — британин рок-музыкант, эшархо, поэт, композитор, художник, йаздархо. «The Beatles» тоба кхоьллинчарах а, декъашхойх а цхьаъ.

8 декабрь
Беловар

Беловар () — Хорватин гӀала, Беловаран-Билогорскан жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 27 783 адам.

Билгалдахарш 

Хорвати
Госпич

Го́спич () — Хорватин гӀала, Лицко-Сеньскан жупанин административан центр.

Билгалдахарш 

Хорвати
Вировитица

Вировитица () — Хорватин гӀала, Вировитицко-Подравскан жупанин  административан центр. Бахархойн дукхалла 15 589 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Къаьмнийн ДоттагӀалла

ДоттагӀалла (), йа Къаьмнийн ДоттагӀалла (; 1946 шо кхаччалц Британин Къамнийн ДоттагӀалла — ) — шайн лаамехь вовшахкхетта пачхьалкхаш. Цу йуккъе йогӀуш йу Йоккха Британи а, цуьна хилла массо колониш а, доминионаш а, протектораташ а.

Билгалдахарш

Литература 
 Сперанский А., Содружество на современном этапе: дальнейшее усиление центробежных тенденций (к итогам Оттавской конференции 1973 г.), в кн.: Международный ежегодник. Политика и экономика, М., 1974.
 Крылова Н. С. Содружество наций: политико-правовые проблемы. М., 1991
 Сухоруков А. В. Британское содружество наций: прошлое и настоящее // Новая и новейшая история. 2006. № 5
 The Constitutional Structure of the Commonwealth, by K C Wheare. Clarendon Press, 1960. ISBN 0-313-23624-0
 A Guide to the Contemporary Commonwealth, by W D McIntyre. Palgrave, 2001. ISBN 0-333-96310-5
 The Commonwealth in the World, by J D B, by N Mansergh. University of Toronto Press, 1982. ISBN 0-8020-2492-0
 Making the New Commonwealth, by R J Moore. Clarendon Press, 1988. ISBN 0-19-820112-5
 Les ONG du Commonwealth contemporain: rôles, bilans et perspectives, by C A Auplat. L’Harmattan, Paris, 2003. ISBN 2-7475-5513-5
 Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance, by Timothy M Shaw. Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-35120-1 (hbk). — ISBN 978-0-415-35121-8 (pbk)

Хьажоргаш 
 
 
 Содружество наций: прошлое и настоящее 
 The Commonwealth Secretariat
 The Commonwealth Institute, London 
 The Royal Commonwealth Society 
 The Royal Commonwealth Society (of Canada)
 British Empire & Commonwealth Museum, Bristol, England 
 Association of Commonwealth Universities
 University of London Institute of Commonwealth Studies 
 Association for Commonwealth Literature and Language Studies
 The Commonwealth as a popular club 
 What is the Commonwealth
 The Commonwealth Parliamentary Association
 The Commonwealth Meeting in Malta, 2005

Организацеш
Пожега

По́жега () — Хорватин гӀала, Пожега-Славони олучу жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 20 943 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Славонски-Брод

Славо́нски-Брод () — Хорватин гӀала. 
Славонски-Брод — Хорватин шен йокхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 64 000 адам. (2001). Бродско-Посавскан жупанин административан центр.

Билгалдахарш 

Хорвати
Задар

За́дар (, , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Адриатикин хӀордан йистехь, Задар олучу жупанин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 72 718 адам. (2006).

Билгалдахарш 

Хорвати
Акаев, Даша Ибрагимович

Ака́ев, Даша́ Ибраги́мович (1910 шеран 5 апрель, Шалажа, Хьалха-Мартан кIошт — 1944 шеран 26 февраль, Раквере, Эстони) — хьалхара нохчийн лётчик, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, майор, Балтийски флотан 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполкан командир.

Биографи 
Иза винера 1910 шеран 5 апрелехь Шалажахь (Хьалха-Мартан кIошт). Цуьнан да вара Акха дивизин ветеран Ибрагим Акаев. 1920-гӀа шераш долалучу хенахь цера доьзалла кхелхира Закан-Юрте (ТӀехьа-Мартан кӀошт). Дашаc чекхйаьккхира Ермоловски школа-интернат, Ростовн ФЗУ а.

Цо «Ростсельмаш» заводехь слесарь болх бира. Шен мукъа хан хилча иза аэроклубе оьхура. 1931 шеран январехь Даша деша вахара Бийскехь йолу Хьалхара вовшахтоьхна граждански авиацин пилотин школе. 1933 шарахь Акаевс и школа чекхйаьккхин Кавказал дехьара юртбахаман авиацин пилот хилира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча хенахь иза вара Амуран ЦӀен Байракхан флотилехь лакхара лейтенант. Цо масийттуза рапорт йаздира ша фронте вахийта аьлла. ТӀаьххьаре куьйгалхос иза тӀамтӀе вахийтира.

1942 шеран январь чекхболуш хенахь Акаев кхечира ЦӀен Байракхан Балтикан флоте. Цо леладора МБР-2 цӀе йолу кеманаш. 1942 шеран 15 августехь тӀеман кхиамашан цунна йелира ЦӀен Седан орден.

1942 шо чекхдолуш иза вахитинера авиашколе Ил-2 кема Ӏамада. Школа чекхйаьккхича иза вахитинера ВВС КБФ 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполке. 1943 шарахь цунна майор звани а йелира, иза 35 авиаполкан командир а хӀоттира.

1944 шеран 23 февралехь цунна хиира нохчийн цӀера бахар. 26 февралехь иза а, цуьнан ворхӀ накъост а велира Раквере аэродроман тӀе бомбанаш ятташ хенахь. Иза хьалхатеттира Советски Союзан Турпал цӀе йаларна, амма нохчий ву аьлла иза чекхцавалийтира.

Хьажоарагаш 
 ЖЗЛ. Даша Акаев. Летчик из Закан-Юрта 
 

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Нохчийн лётчикаш
Шибеник

Шибеник (, , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Адриатикин хӀордан йистехь. Шибеник-Книн олучу жупанин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 37 060 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Вуковар

Ву́ковар () — Хорватин гӀала, иза ю Дунай олучу хийистехь. (Винковцил) тӀехьа  олучу жупанин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 30 126 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Пазин

Па́зин (, , ) — Хорватин гӀала. Бахархойн дукхалла 4 986 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Дубровник

Дубро́вник (, шира цӀе  — Рагу́за) — Хорватин Далмаци, олучу махкара гӀала иза ю Адриатикин хӀордан йистехь, Дубровнико-Неретванскан жупанин административан центр. ГӀалин бахархойн дукхалла — 43 770 адам. (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Чаковец

Ча́ковец () — Хорватин гӀала, Меджимурин жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла — 15 790 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Ческе-Будеёвице

Че́ске-Бу́деёвице (, МФА: ; ; — Чехин гӀала, Къилба-Чехин мохк () административан центр.

ГӀала йу Влтава а, Малше а олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла —  (2004).

Билгалдахарш 

Чехи
Карловы Вары

Карловы Вары (), хьалхо — Карлсбад () — Чехин гӀала, иза ю Богеми олучу шира махкахь Огрже а, Ролава а Тепла а олу хиш вовшахкхеттачохь. Бахархойн дукхалла: 52 000 адам. (леррана 2003 шарахь).

Билгалдахарш 

Чехи
Усти-над-Лабем

Усти-над-Лабем (цкъаццкъа — Усти-над-Лабой;  — Усти-на-Лабе, хилла. , шира оьрс. Аусиг) — Чехин гӀала, Устецан мехкан а, Усти-над-Лабем кӀоштан а аадминистративн центр.

Билгалдахарш 

Чехи
Либерец

Ли́берец (), хилла. Рейхенберг () — Чехин гӀала, иза йу Ныса-Лужицка олучу хийистехь, Либерецан мехкан а, Либерец кӀоштан а административан центр.

Билгалдахарш 

Чехи
Градец-Кралове

Гра́дец-Кра́лове (, ), немцой арабахале Кёниггрец () — Чехин. ГӀалин майда 105 км². Бахархойн дукхалла 96 036 эзар. адам (2009).

Билгалдахарш 

Чехи
Пардубице

Па́рдубице (шира. Пардубицы, ) — Чехин гӀала, Пардубицен мехкан а, Пардубице кӀоштан а административан центр.

Бахархойн дукхалла 89,5 эзар.стаг (2012).

Билгалдахарш 

Чехи
Оломоуц

О́ломоуц (, ) — Чехин гӀала, Оломоуцан мехкан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Чехи
Злин

Злин ( ) — Чехин гӀала, иза йу Морави олучу шира махкахь.
Злинан мехкан коьрта гӀала.

1949 тӀера 1989 шо кхаччалц цӀе Го́твальдов ( ) йара, цӀе тиллина К. Готвальдан цӀарах.

Билгалдахарш 

Чехи
Йиглава

Йи́корта (, ) — Чехин гӀала, иза ю Йикорта олучу хийистехь, Височина олучу мехкан административан центр.

Билгалдахарш 

Чехи
Луьцерн

Луьцерн ( , ,  ,  , ) — Швейцарин гӀала,   Луьцерн олучу кантонан а,  Луьцерн кӀоштан а коьрта гӀала. ГӀала йу Луьцерн Ӏоман йистехь.

Билгалдахарш 

Швейцари
Альтдорф

Альтдорф () — Ури олучу кантонан коьрта гӀала, иза ю Швейцарин юккъехь. Бахархойн дукхалла — 8 615 адам.

Билгалдахарш 

Швейцари
Швиц (коммуна)

Швиц () — Швейцарин коммуна, иза йу Швиц олучу кантонехь.

Швиц олучу гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 14 186 стаг (2007 шеран 31 декабрь). Официалан код — 1372.

Коммунан йукъа йогӀуш йолу нах беха меттигаш Швиц, Рикенбах, Ибах, Зеевен.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Швейцари
Бийск

Бийск — Российн Алтайн мехкан гӀала, Бийскан кӀоштан административан центр, наукоград.

Билгалдахарш 

Росси
Ростов

Росто́в () — Российн Федерацин гӀала, Ярославлан областан Ростовн кӀоштан административан центр, бахархойн дукхалла — 31 368 адам (2012).

Билгалдахарш 

Росси
Раквере

Ра́квере (), оьрсийн тептаршкахь Раковор, немецойн цӀе Везенберг () — Эстонин гӀала, Ляэне-Вирумаа олучу маакондан административан центр.

Билгалдахарш 

Эстони
Зарнен

Зарнен () — Швейцарин коммуна, Обвальден олучу кантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 9682 стаг (31 декабрь 2007 шо). Официалан код  —  1407.

ГӀала йу Зарнер-Аа олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Швейцари
Штанс

Штанс () — Швейцарин коммуна, Нидвальден олучу кантонан административан центр.

Бахархойн дукхалла 7556 стаг (31 декабрь 2006 шо). Официалан код  —  1509.

Билгалдахарш 

Швейцари
Гларус

Гларус (, , , ) — Швейцарин нах беха меттиг, Гларус олучу кантонан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 5807 стаг (хаамаш 2005 шо.).

Сийлахь меттигаш

Билгалдахарш 

Швейцари
Майор

Майо́р ( — лакхара) — лакхара эпсархойн хьалхара цӀе. Цхьайолу пачхьалкхашахь цунах олу «команданте» (испанхойн мотт буьцу пачхьалкхаш), «коммандант» (Франци, Ирланди), и. к. д.

Майоран дарж юкъадеккхина XVII бӀешарахь. Майор полкан караулах а, яа хӀуманах а жоп луш вара. Полкаш батальонашка йокъуш хенахь батальонан командир майор хӀоттавора.

Хьажоргаш 
 Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и РФ и знаки их различия

Даржаш
Цуг (гӀала)

Цуг (, , , , ) — Швейцарин гӀала, Цуг олучу кантонан коьрта гӀала.
Бахархойн дукхалла 24 665 стаг (2006 шеран 31 декабрь). Официалан код — 1711.

Билгалдахарш 

Швейцари
Кавказан махкахойн дошлойн дивизи

Кавказан махкахойн дошлойн дивизи (оьрсийн маттахь — Кавказская туземная конная дивизия) — Российн империн эскаран юкъайодуш хила дошлойн дивизия. Иза кхоьллинера 1914 шаран 23 августехь. Цуна йукъара салтех 90 % шайн лаамца тӀом бан бехкина Къилбаседа Кавказера а, Кавказел дехьара а бусулба нах бара.. Дукха оьрсийн элий бара оцу дивизехь эпсараш.

Акха дивизи исбаьхьаллехь 
 Брешко-Брешковский Н. Н. «Дикая дивизия»

Хьажоргаш 
 Батчаев Ш. М. Карачаевцы в войнах России: вторая половина XIX — начало XX века. М., 2005.
 Брешко-Брешковский Н. Дикая дивизия. М., 1991.
 Габелиа Е. К. Абхазские всадники. Сухум, 1900.
 Дзагурова Г. Т. Осетины в войнах России. Владикавказ, 1997.
 Дикая дивизия. Сборник материалов.  М., Мамонт; Таус, 2006.
 Ибрагимбейли М. Х. Станицы истории боевого содружества русского и кавказских народов. Баку, 1970.
 Карпеев В. В. Дикая дивизия «Эхо Кавказа» № 3, 1994.
 Марков А. Л. «В ингушском конном полку» 
 Мальсагов Ах. У. УЧАСТИЕ ИНГУШСКОГО КОННОГО ПОЛКА В ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЕ 1914—1917 гг. .
 Мальсагов М. Т. Ингуши в войнах России XIX—XX веков. Нальчик, 2001.
 Музаев Т.М. Герои Чеченского полка Кавказской Туземной конной дивизии, 1914-1918. Грозный, 2015.
 Опрышко О. Л. На изломе времен. Нальчик, 1996.
 Опрышко О. Л. Кавказская конная дивизия. 1914—1917: Возвращение из забвенья. Нальчик, 1999 Выдержки из книги; 2-e изд. 2007.
 Санакоев М. П. Страницы боевой дружбы. Цхинвали, 1975.
 Шкуро А. Г. Гражданская война в России: Записки белого партизана ISBN 5170257104 ISBN 5957811858 Примечания. (201)

Билгалдахарш
Фрибур

Фрибу́р () йа Фра́йбург () — Швейцарин гӀала, Фрибур олучу кантонан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Швейцари
Золотурн

ГӀала Зо́лотурн — Швейцарин Золотурн олучу кантонан коьрта гӀала. Кантонера цхьаъ бен доцу муниципалитет.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
Листаль

Листаль () — Швейцарин, Базель-Ланд олучу кантонан коьрта гӀала.

Листаль гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 13 417 стаг (31 март 2008 шо). Официалан код  —  2829.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
Шаффхаузен

Шаффхаузен () — Швейцарин Шаффхаузен олучу кантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 33 431 стаг (31 декабрь 2006 шо). Официалан код — 2939.

Билгалдахарш 

Швейцари
Херизау

Хе́ризау  () — Швейцарин, Аппенцелль-Ауссерроден олучу ахкантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 15 205 адам (31 декабрь 2006 шо). Официалан код  —  3001.

Билгалдахарш 

Швейцари
Аппенцелль (гӀала)

А́ппенцелль () — Швейцарин, Аппенцелль-Иннерроден олучу кантонера нах беха меттиг.

Аппенцелль олучу гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 5600 стаг (2006 шо).

Билгалдахарш 

Швейцари
Санкт-Галлен

Санкт-Галлен (,  , , ) — Швейцарин, Санкт-Галлен олучу кантонан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Швейцари
Кур (Граубуьнден)

Кур (, , , ) — Швейцарин гӀала, иза йу Плессур олучу хийистехь Рейна олучу арахь, Граубуьнден олучу кантонан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Швейцари
Арау

А́рау () — Швейцарин гӀала, иза йу Аре олучу хийистехь, Аргау олучу кантонан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
Фрауэнфельд

Фрауэнфельд () — Швейцарин гӀала, Тургау олучу кантонан коьрта гӀала.

Фрауэнфельд олучу гуонан йукъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 22 313 стаг (31 декабрь 2007 шо). Официалан код — 4566.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
Беллинцона

Беллинцона ( , ) — Швейцарин Тичино олучу кантонан коьрта гӀала. Официалан код 5002. Бахархойн дукхалла 17 286 адам леррана 2008 шарахь.

Билгалдахарш 

Швейцари
Сьон

Сьон (,  — Зиттен, ) — Швейцарин, Вале олучу кантонан коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
Невшатель

Невшате́ль ( /nœʃatel/, ,  — «керла гӀишло-гӀала») — Швейцарин гӀала, иза йу Невшателин Ӏаман йистехь, Невшатель олучу кантонан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
Делемон

Делемон йа Дельсберг (, ) — Швейцарин Юра олучу кантонан коьрта гӀала, иза ю Сорн олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 11`198 адам (2007).

Билгалдахарш 

Швейцари
Нючёпинг

Ню́чёпинг () — Швецин гӀала. Лаьтташ йу Балтикин хӀордан йистехь, Сёдерманланд олучу ленан центр.

Билгалдахарш 

Швеци
Линчёпинг

Линчёпинг () — Швецин Эстергётланд (Östergötland) олучу провинцера гӀала, иза ю Роксен (Roxen) олучу Ӏаман къилбехьа.

Билгалдахарш 

Швеци
Йёнчёпинг

Йё́нчё́пинг (, ['jœncøːpiŋ]) — Швецин Смоланд олучу провинцера гӀала, Веттерн олучу Ӏаман йистехь.

Билгалдахарш 

Швеци
Векшё

Ве́кшё () — Швецин университеташ йолу гӀала, иза ю Смоланд олучу шира меттигехь. Крунуберг олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 81 074 адам (2009).

Билгалдахарш 

Швеци
Кальмар (гӀала)

Ка́льмар () — Швецин гӀала, Кальмар олучу ленан административан центр.

Билгалдахарш 

Швеци
Висбю

Ви́сбю () — Швецин Готланд олучу гӀайре тӀера гӀала. Готланд олучу ленан административан центр.

Билгалдахарш 

Швеци
Карлскруна

Карлскруна () — Швецин Блекинге олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла — 62 804 адам (2009).

Билгалдахарш 

Швеци
Хальмстад

Ха́льмстад (, ) — Швецин порт йолу гӀала иза ю Ниссан олучу хийистехь, Халланд олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 58 эзар. адам, гӀалин йистошца — 90,241 адам.

Билгалдахарш 

Швеци
Карлстад

Ка́рлстад () — Швецин гӀала, Вермланд олучу ленан административан центр. Иза ю Венерн олучу Ӏаман йистехь. Карлстад ю — шен йокхаллица 18-гӀ. меттигехь йолу Швецин гӀала. Бахархойн дукхалла 83,994 адам.

Билгалдахарш 

Швеци
Эребру

Эребру́ ( ) — Швецин гӀала, Эребру олучу ленан административан центр, Нерке олучу провинцехь. Иза ю Ельмарен олучу Ӏоман йистехь. Бахархойн дукхалла — 132 277 адам (2009), ленан бахархойн дукхалла — 277 732 (2009).

Билгалдахарш 

Швеци
Вестерос

Вестеро́с () — Швецин гӀала, Вестманланд олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 134 684 адам (2009 шо).

Билгалдахарш 

Швеци
Фалун

Фа́лун () — Швецин гӀала. Даларна олучу ленан  административан центр. Бахархойн дукхалла 36 447 адам (2005)

Билгалдахарш 

Швеци
Евле

Е́вле ( ) — Швецин гӀала. Бахархойн дукхалла — 93 509 (2009). Евле  муниципалитетан центр (92 416 бахархой) кхин Евлеборг олучу ленан а (275 908 бахархой).

Билгалдахарш 

Швеци
Хернёсанд

Хернёсанд () — Швецин гӀала, ах гӀала Хернён гӀайре тӀехь ю Онгерманэльвен олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Швеци
Къилбаседаатлантикин бертан кхоллам

Къилбаседа Атлантикин бартан организаци, НА́ТО, Къилбаседа Атлантикин Альянс (, NATO; , OTAN) — АЦШ а, Канада а, Европин дукхайолу пачхьалкхаш а вовшахтухуш тӀеман а, политикин а блок. Кхоьллина 1949 шаран 4 апрелехь АЦШхь «Европа советан Ӏаткъамех ларъяран». Цу хенахь НАТО декъашхой хилира 12 пачхьалкх — АЦШ, Канада, Исланди, Йоккха Британи, Франци, Бельги, Нидерландаш, Люксембург, Норвеги, Дани, Итали, Португали. Иза ю «трансатлантикан форум» НАТО декъашхойн юкъахь муьлха а лараме хаттарашах лаьцна консультациш ярхьам. Царна юккъехь ду кхерамзаллин хаттараш ду. НАТО кхайкхин Ӏалашонах цхьаъ ю муьлха а цуьнан декъашхон йолу пачхьалкханан муьлха а кхераман дуьхьало яр.

Билгалдахарш

Хьажоргаш

Официальни ресурсаш 
 Официальный сайт
 Постоянное представительство России при НАТО
 Русский раздел на сайте NATO
 Русский перевод Североатлантического договора (1949)

Библиографи

Публицистика 
 Д. Гансер. НАТО — необъявленный террор. Стратегия дестабилизации
 А. Храмчихин. Агрессивный империалистический блок в состоянии перманентного разоружения 
 В. Козин. Продвижение НАТО на Восток: как отреагирует Россия? 
 А. Борцов. Натовский пузырь
 В.Толкачев. Французская Республика и Организация Североатлантического договора: история и перспективы взаимоотношений 

Организацеш
Мехкдаьттан экспортхойн пачхьалкхийн организаци

Мехкдаьттан экспортхойн пачхьалкхийн организаци (; доца ОПЕ́К., ) — мехкдаьтта доккхуш пачхьалкхаш мехкдаьттан мах латто кхоьллина халкъашна пачхьалкхашна юккъера организаци. Цу юккъехь ю 12 пачхьалкх: Иран, Ирак, Кувейт, Саудийн Арави, Венесуэла, Катар, Ливи, Ӏарбийн Цхьаьнакхетта Эмираташ, Алжир, Нигери, Эквадор, Ангола. Штаб-квартира ю Венехь. Генеральни секретарь (2007 шо дуьйна) — Абдалла Салем аль-Бадри.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 

Организацеш
Эстерсунд

Эстерсу́нд ( ) — Швецин гӀала, Емтланд олучу ленан административан центр. Бахархойн дукхалла 58,914 эзар адам 2009.

Билгалдахарш 

Швеци
Умео

У́мео ( ) — Швецин гӀала, Вестерботтен олучу ленан административан центр.

Бахархойн дукхалла 115,0 эзар. адам (2010), царах 3-д. — студенташ бу.

Билгалдахарш 

Швеци
Лулео

Лу́лео — Швецин гӀала а, порт а, лаьтташ йу Балтикин хӀордан Ботнически айман фьордехь.

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш 

Швеци
Айзенштадт

Айзенштадт () — Австрин Бургенланд федералан латтана йукъара коммуна. Айзенштадт гуонан йукъайогӀу.

Географи 

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
 Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Бургенланд латтана гӀаланаш
Австрин гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Клагенфурт

Кла́генфурт-ам-Вёртер-Зе (, ,  — Целовец, Celovec ob Vrbskem jezeru) — Австрин гӀала, Каринти олучу центр федералан латтана административан центр.

Географи 

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш 

Австри
Санкт-Пёльтен

Санкт-Поьльтен () — Австрин гӀала, Лаха Австри олучу махкана коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 49 121 стаг (2001).

Билгалдахарш 

Австри
Инсбрук

И́нсбрук (, ) — Австрин гӀала, Тироль иолучу федералан латтана административан центр. Иза ю Инн олучу хийистехь.

Географи 

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш 

Австри
Брегенц

Брегенц () — Австрин Форарльберг федералан латтана йукъара коммуна. Брегенц гуонан йукъайогӀу.

Географи 

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
 Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Форарльберг латтана гӀаланаш
Австрин гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Берат

Берат (Берати) — Албанин гӀала. Берат олучу префектуран а Берат олучу гуо а Административан центр.

Бахархойн дукхалла — 65 эзар адам (2006).

Билгалдахарш 

Албани
Влёра

Влёра (,  — Авалона, ) — Албанин гӀала, Влёра олучу префектуран а Влёра олучу гуо а административан центр.

Бахархойн дукхалла — 134 эзар адам (2010).

Билгалдахарш 

Албани
Гирокастра

Гирока́стра (алб.: Gjirokastër йа Gjirokastra, желт.: Αργυρόκαστρο йа Γυρόκαστρο, Argyrókastro йа Gyrókastro, ) — Албанин гӀала, иза ю Дрина олучу хина уллехь.

Гирокастра олучу областан а, гуо а административан центр. Бахархойн дукхалла — 22,8 эзар стаг (2004).

Билгалдахарш 

Албани
Пешкопи

Пешкопи () — Албанин гӀала, Дибра олучу префектуран а Дибра олучу гуо а административан центр. бахархойн дукхалла 14 000 адам (2004 шо). Мэр ву Илир Кроси хаьржина 2003 шарахь.

Билгалдахарш 

Албани
Корча

Корча (, , , ар. Curceaua, ) — Албанин гӀала бахархойн дукхалла 74 370 адам (2005). ГӀала ю — Корча олучу гуо а Корча олучу регионан а административан центр.

Билгалдахарш 

Албани
Кукес

Кукес (Кукеш, Кукуш, ) — Албанин Кукес олучу регионера гӀала, иза ю Косово пачхьалкхан дозанан гена йоцуш. Бахархойн дукхалла 16 315 адам леррана 2003 шарахь.

Билгалдахарш 

Албани
Лежа (гӀала)

Ле́жа (Алессио) (, , ) — Албанин гӀала. Лежа олучу регионан административан центр. Бахархойн дукхалла 18 695 (2006).

Билгалдахарш 

Албани
Фиери

Фиери () — Албанин гӀала. Фиери олучу регионан а Фиери олучу гуо а административан центр.

Билгалдахарш 

Албани
Шкодер

Шко́дер (, серб. Скадар) — Албанин гӀала, иза ю Скадарин Ӏаман йистехь Адриатикин хӀордан йистан 20 километрехь, Дрин а, Буна а олу хиш вовшахкхетачу меттиган гена йоцуш.

Билгалдахарш 

Албани
Эльбасан

Эльбаса́н () — Албанин гӀала. иза ю Шкумбини олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла — 100 эзар адам (2003).
Эльбасан олучу регионан а гуо а административан центр.

Билгалдахарш 

Албани
Либохова

Либохова () — Албанин Гирокастра олучу регионера гӀала. Бахархойн дукхалла 3 651 (2005).

Билгалдахарш 

Албани
Дельвина

Дельвина (, ) — Албанин гӀала иза ю Эпир олучу шира регионехь йукъайогӀу Влёра префектуран, Дельвина олучу гуо административан центр.

Билгалдахарш 

Албани
Дивьяка

Дивьяка () — Албанин хӀордан йистера гӀала. Бахархойн дукхалла 10 987 (2001).

Билгалдахарш 

Албани
Клос (гӀала, Албани)

Клос () — Албанин Мати олучу гуо жима гӀала.

Бахархойн дукхалла 22 000 адам леррана 2004 шарахь.

Билгалдахарш 

Албани
Благовещенск

Благове́щенск — Российн гӀала, Амуран областан а, Благовещенскан кӀоштан а административан центр. Бахархойн дукхалла 222,994 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Архангельск

Арха́нгельск — Российн гӀала. Архангельскан областан а, Приморскан муниципалан кӀоштан а административан центр, цуна ю Архангельскан гӀалин гуо. Бахархойн дукхалла 350 985 адам леррина 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Аштаркхне

Аштаркхне — Российн гӀала, Аштаркханан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 527 345 адам леррина 2013 шарахь.

Маьждигаш а, исламан дешаран меттигаш а 
 Маьждигаш
 КIайн маьждиг;
 Iаьржа маьждиг;
 ЦIиен маьждиг;
 Баьццара маьждиг;
 ГIажарийн маьждиг;
 НогIийн маьждиг
 Исламан дешаран меттигаш
 Аштаркхнен исламан колледж

Билгалдахарш 

Росси
Белгород

Бе́лгород — Российн гӀала, Белгородан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 373 528 стаг (2013 шо).

Билгалдахарш 

Росси
Брянск

Бря́нск — Российн Федерацин  гӀала, Брянскан областан а Брянскан кӀоштан а административан центр. Бахархойн дукхалла 410 837 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Иркутск

Ирку́тск — Российн гӀала. Иркутскан областан а, Иркутскан кӀоштан а административан центр, цуна ю муниципалан кхоллам «гӀала Иркутск». Бахархойн дукхалла 606 137 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Иваново (Яранскан кӀошт)

Иваново () — Кировн областан Яранскан кӀоштара эвла.

Климат 
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

Бахархойн дукхалла 
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: марийш (6%), оьрсий (94%).

Билгалдахарш 

Кировн областан Яранскан кӀоштан нах беха меттигаш
Кировн областан нах беха меттигаш
Калининград

Калинингра́д (1946 шеран 4 июль кхаччалц — Коьнигсберг) — Российн гӀала, Калининградан областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Калининградан область
Калуга

Калу́га — Российн, (1944 дуьйна) Калугин областан административан центр. Цуна йу муниципалан кхоллам Калугин гӀалин гуо.

Билгалдахарш 

Росси
Кемерово

Ке́мерово () — Российн гӀала, цуна ю гӀалин гуо статус. Кемеровн областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам

Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам, ВКЪКХ (ОО́Н) — дуьненахь машар а, цхьана къахьегар а чӀагӀдан кхоьллина халкъашна юккъера организаци. Цуьнан хӀоттам а, къинхьегаман бух а кечбина ШозлугӀа дуьненан тӀом хенахь коьрта Гитлеран дуьхьала йолу коалицин декъашхош.

Суьрташ

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт
 Официальное интернет-представительство в России
 UNBISnet — Информационно-библиографическая система ООН

Организацеш
Киров (Кировн область)

Ки́ров (хьалхалера цӀе — Хлы́нов, Вя́тка) — Российн гӀала, Кировн областан административан центр. Цуна ю муниципалан кхоллам «гӀала Киров». Бахархойн дукхалла 483 176 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Кострома

Кострома́ — Российн гӀала иза ю Волга олучу хийистехь, Костромин областан административан центр. Бахархойн дукхалла 271 445 адам леррана 2013 шарахь.

ДоттагӀий-гӀаланаш 

  Ахен, Германи
  Дарем, Йоккха Британи
  Дарем (Къилбаседа Каролина), АЦШ
  Доль (Юра), Франци
  Пётркув-Трыбунальски, Польша
  Самоков, Болгари
  Хювинкяя, Финлянди
  Цетинье, Черногори
  Очамчира, Абхази
  Ровно, Украина
  Бобруйск, Беларусь
  Сороки, Молдави
  Нови Сад, Серби
  Саньмэнься, Цийчоь
  Чадыр-Лунга, Гагаузи
  Бари, Итали
  Иджеван, Эрмалойчоь

Билгалдахарш 

Росси
Курск

Курск — Российн гӀала, Курскан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 428 741 адам леррана 2013 шарахь. XIX бӀешо — Курскан губерни, Российн импери.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Историческая информация о городе Курск 

Росси
Липецк

Ли́пецк — Российн гӀала, Липецкан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 509 098 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
ВКъКх Халкъашна йуккъера кхелл

ВКъКх Халкъашна йуккъера кхелл (ВКъКх Устав тӀехь — Халкъашна йуккъера кхелл, , ) — ВКъКх коьрта 6 органах цхьаъ. Иза кхоьллина ООН коьрта Ӏалашо кхочуш йарна — машаре кепаца къовсамаш а, кхераме ситуациш а дӀайерзор.

Билгалдахарш

Хьажорагаш 
 Международный Суд на сайте ООН
 Краткое изложение решений, консультативных заключений и постановлений Международного Суда (1948-1991 ; 1992—1996; 1997-2002 )
 Официальный сайт
 Официальный сайт 

ВКъКх
Мурманск

Му́рманск (, , ) (1917 кхаччалц — Рома́нов-на-Му́рмане) — Российн гӀала, Мурманскан областан  административан центр. Бахархойн дукхалла 302 468 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Халкъашна йуккъера валютан фонд

Халкъашна йуккъера валютан фонд, МВФ (, IMF) — Вашингтонехь (АЦШ) штаб-квартира йолуш говзалле йерзийна ООН учреждени.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 Структура органов управления МВФ и голоса стран-участниц (см. таблицу на стр. 15)
 Официальный сайт Международного валютного фонда
 Президентом МВФ должен стать китаец Жэньминь жибао 19.05.2011 
 Егоров А. В. «Международная финансовая инфраструктура», М.: Линор, 2009. ISBN 978-5-900889-28-3
 Александр Тарасов «Аргентина — ещё одна жертва МВФ»
 МВФ может быть распущен?  Юрий Сигов. «Деловая неделя», 2007
 Кредит МВФ: удовольствие для богатых и насилие для бедных. Андрей Ганжа. «Телеграфъ», 2008 — не работает ссылка копия статьи 
 Международный валютный фонд (МВФ)  «First Moscow Currency Advisors», 2009

Организацеш
Сийлахь-йоккха Новгород

Сийлахь-Йоккха Но́вгород (1999 шо кхаччалц официалан цӀе — Но́вгород) — Российн гӀала а, Новгородан областан административан центр а йу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Дешаран, Ӏилманан, оьздангаллин гӀуллакхийн Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам

{{Организаци
|цӀе = Дешаран а, Ӏилманан а, культурин а Вовшахкхетта Къаьмнийн Организаци
| альтернативни=   
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
L’Organisation des Nations Unies pour l’éducation, la science et la culture
 La Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura
联合国教育、科学及文化组织منظمة الأمم المتحدة للتربية والعلم والثقافة |background_color = #5B92E5;
|логотип = Flag of UNESCO.svg|thumb|ЮНЕСКО Эмблема
|карта1 = 
|легенда1 =  
|тайп = Халкъашна юккъера организаци
|дакъалла = 
|центран_тайп = Штаб-хӀусам
|центр =  Париж, Франци
|меттанаш = Ингалсан мотт, Испанхойн мотт, Оьрсийн мотт, Французийн мотт, Китайн мотт, Ӏарбийн мотт
|куьйгалхон_дарж1 = Генералан директор|куьйгалхон_цӀе1 =  Одри Азулай
|куьйгалхон_дарж2 = Кхочушдаран бертан председатель|куьйгалхон_цӀе2 =  Алиссандра Камминс
|куьйгалхон_дарж3 =
|куьйгалхон_цӀе3 =
|кхоллар_хилар1 =
|кхолларан_терахь1 = 1945 шаран 16 ноябрь
|кхоллар_хилар2 =
|кхолларан_терахь2 =
|кхоллар_хилар3 =
|кхолларан_терахь3 =
|кхоллар_хилар4 =
|кхолларан_терахь4 =
|сайт = http://www.unesco.org
}}ЮНЕСКО (UNESCO — The United Nations Educational, Scientific and Cultural O'''rganization) — дешаран а, Ӏилманан а, культурин а Вовшахкхетта Къаьмнийн Организаци. Цуьнан коьрта кхайкхош йолу Ӏалашонаш — дешарехь а, Ӏилманехь а, культурехь а цхьаьна кхьахьегар шордеш машар а, кхерамзалла а сов яларан гӀо дар; массо а халкъан ООН Уставехь кхайкхина долу законехь хилар а, нийсо а, неха бакъонаш а, маршо а лардар раса а, стен-боьршалла а, мотт а, дин а ца къастош.

Организаци кхоьллинера 1945 шаран 16 ноябрехь. Цуьнан штаб-хӀусам ю Парижехь. Тахана цуьнан юкъехь ю 195 пачхьалкх-декъашхо.

 Хьажоргаш 

 
 
 
 
 Кооманс Ф. ЮНЕСКО и права человека // Хански Р., Сукси М.'' (ред.) Введение в вопросы международной защиты прав человека Стр. 187—197
  Документальный фильм «Приоритеты ЮНЕСКО в XXI в.» (UNESCO’s Priorities for the XXI Century), подготовленный по случаю 65-летия ЮНЕСКО (16 ноября 2010 года). Предназначен для широкого круга зрителей.

ЮНЕСКО программаш
 
 
 
 МПРК — Международная программа развития коммуникации (fr, en), официальный веб-сайт (создан в декабре 2010 г.)
  ПИДВ — Международная программа ЮНЕСКО «Информация для всех» (fr, en), официальный веб-сайт (создан в декабре 2010 г.)
 

ООН
Оренбург

Оренбу́рг — Российн Уралера гӀала, Оренбурган областан административан центр. Бахархойн дукхалла 556 127 адам леррана 2013 шарахь.

Оренбурган пачхьалкхан университет 
Оренбурган пачхьалкхан университет

Билгалдахарш 

Росси
Орёл (гӀала)

Орёл — Российн гӀала, Орёлан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 318 136 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Пенза

Пе́нза — Российн гӀала, Пензин областан административан а, экономикин а культурин а центр.Бахархойн дукхалла 519 900 стаг (2013 шо). XIX бӀешо — Пензенан губерни, Российн импери.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Историческая информация о городе Пенза 

Росси
Псков

Псков — Российн гӀала, Пскован областан а Пскован кӀошт административан центр. Бахархойн дукхалла 206 154 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Рязань

Ряза́нь () (1778 шо кхаччалц — Переясла́вль-Ряза́нский) — Российн гӀала, Рязанан областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Южно-Сахалинск

Ю́жно-Сахали́нск — Российн гӀала. Сахалинан областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Смоленск

Смоле́нск — Российн гӀала, Смоленскан областан административан, промышленан а, культурин а центр. Бахархойн дукхалла 330 970 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Тамбов

Тамбо́в — Российн гӀала, Тамбовн областан административан центр. Бахархойн дукхалла 281 834 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Томск

Томск — Российн гӀала Томскан областан административан центр, гӀала ю Томь олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 574 002 адам леррана 2018 шарахь.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Подробная карта Томской области
 Сайт города Томска

Росси
Тула

Ту́ла () — Российн гӀала, Тулин областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Тверь

Тверь (1931—1990 шарашкахь — Кали́нин) — Росси гӀала, Тверан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 408 877 стаг леррана 2013 шерахь.

Билгалдахарш 

Росси
Ульяновск

Улья́новск — Российн гӀала, Ульяновскан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 615 306 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Владимир (гӀала)

Влади́мир — Российн шира гӀала, Владимиран областан административан центр. Бахархойн дукхалла 347 930 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Вологда

Во́логда — Российн гӀала, йиллина 1147 шарахь, Вологдин областан административан, культурин а Ӏилманан а. Бахархойн дукхалла 306 487 стаг леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Алагир

Алаги́р ( ) — Российн гӀала, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Алагиран кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Росси
Ардон (гӀала)

Ардо́н ( ) — Российн гӀала, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Ардонан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Къилбаседа ХӀирийчоьнан кӀоштийн центраш
Ардонан кӀоштан нах беха меттигаш
Дигора

Дигора́ ( ) — Къилбаседа ХӀирийчоьнан гӀала, Дигоран кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 10 462 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Чикола

Чикола () — Российн Федерацин эвла, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Ирафан кӀоштан административан центр.

Климат 
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Бахархойн дукхалла

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Ирафан кӀоштан индексаш

Ирафан кӀоштан нах беха меттигаш
Эльхотово

Эльхо́тово () — эвла, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Кировн кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 13,5 эзар. адам (2012).

Билгалдахарш 

Росси
Мазалк

Мазалк () — Российн Федерацин гӀала, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Мазалкан кӀоштан административан центр.

Климат 
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Бахархойн дукхалла

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Мазалкан кӀоштан индексаш

Мазалкан кӀоштан нах беха меттигаш
Берса-Йурт

Берса-Йурт ( ) — Российн гӀала, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Правобережнин кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Росси
Шолхи

Шолхи (, , ) — Российн эвла, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштан административан центр.

Климат 
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Бахархойн дукхалла

Истори 
Шолхи XVII бӀешаран 50-60 шерашкахь гӀалгӀаша йиллина.

1867 шарахь Шолхи хиллачу меттигехь йиллира Тарски кӀотор.

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Пригородни кӀоштан индексаш

Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштан нах беха меттигаш
Баксан (гӀала)

Бакса́н () — Российн гӀала, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Баксанан кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Росси
Еха-ГӀала

Еха-ГӀала (, ) — ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан гӀала, Прохладнин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 58 203 адам леррана 2013 шарахь.

Бахархойн дукхалла

Билгалдахарш 

Росси
Майски (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)

Ма́йски — Российн гӀала, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Майскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 26 558 адам (2013).

Билгалдахарш 

Росси
ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Майскан кӀоштан нах беха меттигаш
Нарткала

Нарткала́ () — Российн гӀала, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Урванан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 31 037 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Урванан кӀоштан нах беха меттигаш
Чегем (гӀала)

Чеге́м () — Российн гӀала, ГӀебартойн-Балкхаройчоь Чегеман кӀоштан административан центр. Бахархойн 17 819 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Тырныауз

Тырныа́уз (, ) — Российн гӀала, ГӀебартойн-Балкхаройчоь Эльбрусан кӀоштан административан центр .

Билгалдахарш 

Росси
Кхарачаевск

Кхарача́евск (, ) — Российн гӀала Кхарачой-Чергазийчоьнан Кхарачаевскан кӀоштан Административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац). Бахархойн дукхалла 20 316 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Усть-Джегута

Усть-Джегута́ (, , ) — Российн гӀала, Кхарачой-Чергазийчоьнан Усть-Джегутан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 29 953 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Усть-Джегутан кӀоштан нах беха меттигаш
Будённовск

Будённовск — Ставрополан мехкан гӀала, Будённовскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 64 176 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Георгиевск

Гео́ргиевск, Гуьмех — Ставрополан мехкан гӀала, Георгиевскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 70 645 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Благодарни

Благода́рни — Ставрополан мехкан гӀала, Благодарнин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 32 148 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Изобильни (Изобильнин кӀошт)

Изоби́льный —  Ставрополан мехкан гӀала, Изобильнин кӀоштан  административан центр. Бахархойн дукхалла 39 387 адам лерина 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Ипатово (Ставрополан мохк)

Ипа́тово — Ставрополан мехкан гӀала, Ипатован кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Новопавловск

Новопа́вловск — Ставрополан мехкан гӀала, Кировскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 26 480 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Михайловск (Ставрополан мохк)

Михайловск — Ставрополан мехкан гӀала, Шпакан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Росси
Шпакан кӀоштан нах беха меттигаш
Зеленокумск

Зеленоку́мск — Ставрополан мехкан гӀала, Советскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 35 772 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Ставрополан мехкан Советскан кӀоштан нах беха меттигаш
Минвод

Минвод () — Ставрополан мехкан гӀала, Минводан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 76 291 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Нефтекумск

Нефтеку́мск — Ставрополан мехкан гӀала, Нефтекумскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 26 247 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Нефтекумскан кӀоштан нах беха меттигаш
Новоалександровск

Новоалекса́ндровск — Ставрополан мехкан гӀала, Новоалександровски кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 26 817 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Новоалександровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Светлоград

Светлогра́д — Ставрополан мехкан гӀала, Петровскан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 38 323 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Ставрополан мехкан Петровскан кӀоштан нах беха меттигаш
Пятигорск

Пятиго́рск, Пхилам-гӀала — Ставрополан мехкан шен йокъаллица 2-гӀа меттигехь йолу гӀала. Российн гӀала-курорт. Бахархойн дукхалла 213 745 стаг (2013 шо).

Билгалдахарш 

Росси
Ессентуки

Ессентуки́ — Ставрополан мехкан гӀала, цуна ю гӀалин гуо ГӀала-курорт Ессентуки. Бахархойн дукхалла 102 269 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Кисловодск

Кисловодск — Ставрополан мехкан гӀала, муниципалан кхолар «гӀалин гуо ГӀала-курорт Кисловодскан» административан центр. Бахархойн дукхалла 136 191 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Железноводск

Железново́дск — Российн Ставрополан мехкан гӀала, Федералан гӀала-курорт. Бахархойн дукхалла 24 466 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Росси
Газипур

Газипур () — Бангладешан гӀала, Газипур административан центр. Бахархойн дукхалла 1 199 215 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Бангладеш
Ахьмадабад

А́хьмадаба́д ( — Amdāvād, ,  — Ahmadābād) — ХӀиндин малхбузера, Гуджарат штатан уггаре йоккха гӀала, ХӀиндин уггаре яккхийчу, бахархойн барам 5,8 миллион волу, пхеаннах цхьаъ, цуо кхуллу шен бахархошца ворхӀалгӀа гӀалин агломераци 6,3 миллион вахархочунца. Лаьтта Сабармати эркан бердашца 30 км гена штатан коьрта шахьарна Гандинагар гӀалан. Административан йукъ ю Ахьмадабад гуонан.

1960 - 1970 шерашкахь Ахьмадабад хилла коьрта шахьар Гуджарат штатан, цул тӀаьхьа коьрта шахьар хилла Гандинагар. ГӀалах наггахь олу Карнавати хьалха цигахь хиллачун сийна. ГӀала йиллина 1411 шарахь, гуджаратан султанатийн коьрта шахьар хилла, цӀе тиллина цхьаьна султанан, Ахьмад-шахан сийна.

ГӀалахь къегина текстилан промышленность, иза бахьнехь цунах наггахь олу «Малхбален Манчестер». ГӀала хилла хьалха ХӀиндин маршонан къовсамехь, цигахь XX бӀешеран хьалхарчу декъехь хилла гражданийн ла ца догӀаран акцеш.

Гуджарат штат кхоллар бахьнехь, Ахьмадабад хийцаелла баннийн, четарийн гӀаланера Ӏилманан-дешаран, коммерцийн, оьздангаллин йукъ айаделлачу тӀекӀела цӀеношца, йохк-иэцаран яккъашца.

Ахьмадабадан истори 
Археологин талламаш гойту, гӀалан махка нах XI бӀешарахь хевшина хилар, цигахь кхоллаелла Ашавал гӀала. Оццу хенахь, соланкийн Анхилваран урхалчо, Карандев I, аьттонца тӀом бира бхилийн паччахьан Ашавалан дуьхьала. Толам баьккхина дукха хан ялале, Каранвед I Ашавалан меттехь йиллира Карнавати гӀала, иза яра Сабармати эркан бердаш тӀехь хӀинцалерачу Ахьмадабадан меттехь. XIII бӀешарахь гӀала а, ерриг Гуджарат а караяхна Делин султанатан Ӏедалан.

1411 шарахь МузаффаридгӀаоа кхоьллина Гуджаратан султанат. Ламастаца, шен кампани Сабармати эркан бердаш тӀехь дӀахьуш, султан Ахьмад Шахан гира, пхьагал жӀаьлин тӀехьаяьлла лелаш, оцуо дог айбина, султан сацам бира шен коьрта шахьар оцу меттигехь йилла. 1487 шарахь, Махьмуд Бегадас, Ахьмада Шахан кӀента кӀанта, гӀала чӀагӀйира арахьа 10 км пен боьттина 12 ков а, 189 бӀов а, 6000 бӀарол а йолуш. Ахьмадабад МузаффаридгӀеран Ӏедалан кӀелахь лаьттира 1573 шо кхаччалц, оцу хенахь тӀаьххьара Гуджаратан султан, Музаффар II вуьйжира моголийн султан Акбар Сийлахьчуьнца хиллачу тӀамехь.

Сийлаллаш 
 Сиди-Башир маьждиг
 Сабармати Ашрам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 
 

Хилла коьрта шахьарш
ХӀиндин миллион бахархой болу гӀаланаш
ХӀинди
Кхулна

Кхулна — Бангладешан гӀала, Кхулна олучу областан а Кхулна олучу гуо а административан центр. Бахархойн дукхалла — 1 400 689 адам (2007 шо). Иза ю Рупша а, Бхайроб а олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Бангладеш
Нараянгандж

Нараянгандж () — Бангладешан гӀала, Нараянгандж административан центр. Бахархойн дукхалла 1 490 131 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Бангладеш
Кантхо

Кантхо́ () — Вьетнамера гӀала, Меконг олучу дельтера йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 1 187 089 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Вьетнам
Хайфон

— Вьетнаман йокха гӀала.
Иза ю Хонгха хина дельтехь. Бахархойн дукхалла 1,8 млн адам, шен бахархойн дукхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала Ханойл а Хошиминал а тӀехьа.

Билгалдахарш 

Вьетнам
Агра

А́гра — ХӀиндин, Уттар-Прадеш олучу штатера гӀала. ТӀера 1528 1658 шо кхаччалц Моголин Империн коьрта гӀала хилла.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Праяградж

Праяградж (, , , XVII кхаччалц Праяга) — ХӀиндин Уттар-Прадеш олучу штатера гӀала, иза ю Ганг а Ямуна а хиш вовшахкхетачу меттигехь. Бахархойн дукхалла 1 216 719 адам (2011).

Билгалдахарш 

ХӀинди
Амритсар

Амри́тсар (, ) — ХӀиндин, Пенджаб олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла — 1 183 705 адам. (леррина 2011 шарахь).

Билгалдахарш 

ХӀинди
Бхопал

Бхопал (, ) — ХӀиндин. Мадхья-Прадеш олучу штатан административан центр. бахархойн дукхалла 1 482 718 адам леррана 2001 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Вадодара

Вадо́дара () — ХӀиндин Гуджарат олучу штатера гӀала Ахмадабадал Суратал а тӀехьа 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Хьалха цӀе яра «Баро́да» ().

Билгалдахарш 

ХӀинди
Варанаси

Варана́си (, ,  йа ,  ) — мадарра. «шин хина йукъ»; Бена́рес (, ) йа Банарас (, , ,  ) йа Каши , , ,  ) — ХӀиндин Уттар-Прадеш олучу штатан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Виджаявада

Виджаява́да (Безава́да, Безва́да, ) — ХӀиндин Андхра-Прадеш олучу штатера гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 039 518 адам (2001).

Галерей

Билгалдахарш 

ХӀинди
Вишакхапатнам

Вишакхапа́тнам (, доца Виза́г) — ХӀиндин Андхра-Прадеш олучу штатан хӀордан йистера порт гӀала.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Джабалпур

Джабалпур (, кхин евзаш ю «Шанскардхани») — Индеин Мадхья-Прадеш олучу штатера гӀала, Джабалпур олучу гонан административан центр. Иза ю Махакошал олучу регионехь. Штатан йокха гӀала, шен йокхаллица 27-гӀа. меттигехь йолу ХӀиндин гӀала бахархойн дукхалла  адам (2001 шо).

Билгалдахарш 

ХӀинди
Джайпур

Джайпур (, ) — ХӀиндин Раджастхан олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла 3 073 350 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Джамшедпур

Джамшедпур () — ХӀиндин Джаркханд олучу штатан Малхбалера Сингхбхум олучу гонан гӀала.
Бахархойн дукхалла 1 337 131 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Дханбад

Дханбад (, , ) — ХӀиндин Джаркханд олучу штатера гӀала, Дханбад олучу гонан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 195 298 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Индаур

Инда́ур (, кхин Инду́р цунах  ) — ХӀиндин Мадхья-Прадеш олучу штатан гӀала. Индор олучу гонан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 960 631 ада леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Кальян (гӀала)

Кальян () — ХӀиндин Махараштра олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 193 266 адам леррана 2001 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Канпур

Канпур (, , ; 1948 шо кхаччалц, тӀакха Kanpur) — ХӀиндин Уттар Прадеш олучу штатера йокха гӀала.

Иза ю Ганг олучу хийистехь Лакхнаун къилбехьа. Майда 1000 км², бахархойн дукхалла — 2,92 млн адам (леррана 2011 ш.).

Билгалдахарш 

ХӀинди
Лакхнау

Лакхнау, Лукнов () — ХӀиндин Уттар-Прадеш олучу штатан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 2,9 млн адам (2011). Иза ю административан, Ӏилманан а культурин а центр. Гомти олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Лудхияна

Лудхия́на, кхин Лудхиана (, ) — ХӀиндин Пенджабе олучу штатера йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 1 613 878 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Мадурай

Мадура́й () — ХӀиндистан олучу ахӀайрена тӀера шира гӀала, Мадурай олучу гонан административан центр, Тамил-Наду олучу штатан шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Мератх

Ме́ратх, Мира́т йа Миру́т (, , ) — ХӀиндин Уттар-Прадеш олучу штатера гӀала. Мератх гонан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 424 908 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Нагпур

Нагпу́р () — ХӀиндин Махараштра олучу штатера гӀала. Иза ю Наг олучу хийистехь.

Бахархойн дукхалла 2,42 млн адам. луьсталла — 11 101 адам км². Бахархоша буьйцу хХӀинди а маратхи а меттанаш.

Билгалдахарш 

ХӀинди