alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Joseph Henry

Joseph Henry (né le  à Albany (New York), mort le  à Washington) est un physicien américain qui découvrit l'auto-induction et le principe de l'induction électromagnétique des courants induits.

Biographie 
En 1831, il créa une unité de mesure d'induction électrique qui fut nommée le henry en son honneur. Henry expérimenta et améliora l'électroaimant, inventé en 1824 par l'Anglais William Sturgeon. Dès 1829, il avait développé des électroaimants d'une grande puissance de levée. En 1831, il fabriqua le premier télégraphe électromagnétique opérationnel. Henry conçut et construisit également l'un des premiers moteurs électriques…

En 1847, alors qu'il était secrétaire de l'Institut Smithsonian des États-Unis, il instaure un système d'observations météorologiques. Les bulletins télégraphiques de tous les observatoires du pays sont centralisés à l'institut, et les informations analysées tous les jours. Une grande carte est établie et un bulletin est adressé au .

Il a effectué de nombreux travaux sur l'électromagnétisme. Il a aussi découvert le courant de rupture.

Voir aussi

Articles connexes 
 Télégraphe
 Bobinage
 Maison Joseph Henry

Liens externes 
 

Naissance à Albany (New York)
Physicien américain
Naissance en décembre 1797
Décès en mai 1878
Décès à 80 ans
Personnalité de la Smithsonian Institution
Éponyme d'une unité de mesure
PRI

PRI est un code qui peut signifier :
  ;
 Porto Rico ;
 selon la norme ISO 3166-1 alpha-3 (liste des codes pays) ;
 selon la liste des codes pays utilisés par l'OTAN, alpha-3.

PRI est le sigle qui peut signifier :
 Parti révolutionnaire institutionnel au Mexique ;
 Parti républicain italien ;
 Parti radical indépendant ;
 Plan de reprise informatique ou plan de reprise d'activité ;
 Public Radio International, réseau de radiodiffusion public américain ;
 Plateforme régionale d'innovation ;
 Primary Rate Interface (en français, accès primaire RNIS), une interface d'accès à un réseau RNIS ;
 Prix de revient industriel ;
 Penal Reform International, une ONG ;
 Périmètre de restauration immobilière ;
 Photo rénovation image Signification du site pri.re: site d'un photographe, graphiste, PAO situé sur l'île de la Réunion ;
 Past Reality Integration méthode psychologique pour permettre l'intégration des traces du passé ;
 PHOTON Recherche Industrie évènement professionnel optique photonique ;
 Principes pour l'investissement responsable (Principles for Responsible Investment) ;
 Pôle régional d'ingénierie de la SNCF ;
 .

Code
Langue latine

La langue latine est la langue parlée originellement dans le Latium puis dans tout l'Empire romain.
 Les langues latines sont les langues issues du latin vulgaire. On en compte plus de soixante-dix, dont le français, l'italien, l'espagnol, le portugais et le roumain.
Otto Diels

Otto Paul Hermann Diels (Hambourg  - Kiel ) est un chimiste allemand. Lui et Kurt Alder reçoivent conjointement le prix Nobel de chimie en 1950.

Biographie 
Otto Diels étudie la chimie de 1895-1899 à l'Université Humboldt de Berlin, où après avoir occupé différentes positions il devient professeur et chef du département de chimie en 1915. L'année suivante, il prend le poste de professeur de chimie à l'université de Kiel, qu'il ne quitte plus jusqu'à sa retraite en 1945.

Son plus célèbre travail est fait en collaboration avec Kurt Alder, sur la réaction qui porte leurs deux noms : la réaction de Diels-Alder. Les deux hommes obtiennent conjointement le prix Nobel de chimie de 1950 .

Notes et références

Liens externes 
 
 
 
 

Naissance en janvier 1876
Naissance à Hambourg
Décès en mars 1954
Décès à 78 ans
Décès à Kiel
Chimiste allemand du XIXe siècle
Chimiste allemand du XXe siècle
Commandeur de l'ordre du Mérite de la République fédérale d'Allemagne
Lauréat allemand du prix Nobel
Lauréat du prix Nobel de chimie
Membre de l'Académie allemande des sciences Leopoldina
Professeur à l'université de Kiel
Étudiant de l'université Humboldt de Berlin
Instrument à cordes frottées

Les instruments à cordes frottées sont utilisés avec un archet, à l'exception de quelques instruments comme la vielle à roue, dont les cordes sont frottées par le bord d'un disque.

Instruments à cordes frottées classés par ordre alphabétique 
 Alto
 Contre alto (violon une octave plus grave).
 Arpeggione ou guitare-violoncelle ou guitare d'amour
 Baryton
 Bratsch
 Cimboa
 Contrebasse (en jazz et musique traditionnelle, les cordes sont généralement pincées)
 Crwth
 Datong
 Èrhú
 Esraj
 Gadoulka
 ģīga (ou divstīdzis)
 Ghaychak
 Húqín
 Imzad
 Jouhikko
 Kamânche
 Kobyz
 Kokyū
Lyra
 Masenqo
 Mayuri
 Monocorde à clavier
 Neolin
 Nyckelharpa
 Octobasse
 Pena
 Pochette
 Psalmodicon
 Quinton
 Rabâb
 Ravanhatta
 Rébec
 Sarangi
 Sarinda
 Satar
 Sorud
 Sringara
 Trompette marine
 Vielle à roue
 Viola all'inglese
 Viola da spalla ou Viola pomposa
 Viola pomposa
 Viole de gambe
 Viole d'amour
 Viole d'Orphée
 Violon, Fiddle
 Violon à pavillon
 Violon d'amour
 Violoncelle
 Violoncello all'inglese
 Violone

Sujets connexes 
 Instrument de musique
 Corde
 Instrument à cordes
 Liste des instruments à cordes (musique classique)
Kurt Alder

Kurt Alder, né le  à Königshütte, Allemagne et décédé le , est un chimiste organicien allemand. Il est colauréat avec Otto Diels du prix Nobel de chimie de 1950.

Biographie 
Kurt Alder effectue ses études à l'université de Kiel où il est l'élève puis le collaborateur de Otto Diels. Il soutient sa thèse de doctorat en 1926. Il continue son travail à Kiel où il est nommé maître de conférences en 1930 et professeur en 1934.

De 1936 à 1940, il est directeur des recherches de Bayer Werke à Leverkusen, une branche de IG Farben.

Il est ensuite professeur de chimie expérimentale et technique à l'université de Cologne où il est nommé professeur et directeur de l'institut de chimie de l'université à partir de 1940 jusqu'à sa mort.

Sa principale contribution a été l'élaboration, avec Diels, de la réaction qui porte leurs noms. Cette réaction, très générale, conduit à la formation d'un cycle par réaction d'un diène, composé comportant le motif C=C-C=C, avec un diénophile, composé possédant une double liaison C=C convenablement activée. La réaction de Diels-Alder reste une des très grandes méthodes générales de synthèse organique, très souvent utilisée dans la synthèse de produits naturels et des protéines à structure complexe telles la cantharidine, la réserpine ou la morphine.

En 1950, Otto Diels et lui reçoivent conjointement le prix Nobel de chimie .

Kurt Alder est enterré au Deutzer Friedhof de Cologne.

Notes et références

Liens externes 
 
 
 
 

Naissance en juillet 1902
Naissance à Königshütte
Naissance dans la province de Silésie
Décès en juin 1958
Décès à 55 ans
Décès à Cologne
Chimiste allemand
Chimiste organicien
Lauréat allemand du prix Nobel
Lauréat du prix Nobel de chimie
Membre de l'Académie allemande des sciences Leopoldina
Membre de l'Académie bavaroise des sciences
Professeur à l'université de Cologne
Étudiant de l'université Humboldt de Berlin
Étudiant de l'université de Kiel
Table des isotopes

Voir aussi la table divisée des isotopes pour une lecture plus facile.
Voir aussi le modèle table des isotopes.

Usage

Table complète

Cette table répertorie tous les isotopes connus des éléments chimiques, ordonnés selon leur numéro atomique croissant de gauche à droite et avec un nombre croissant de neutrons de haut en bas.

Les éléments colorés en rouge (éléments stables) forment une suite qualifiée de « vallée de stabilité ».

Notes et références

Physique nucléaire
Isotopes
Isotopes
Classification chimique
Isotope
Table divisée des isotopes

Voir aussi la table des isotopes non divisée.

Ces tables répertorient tous les isotopes connus des éléments chimiques, ordonnés selon leur numéro atomique croissant de gauche à droite et avec un nombre croissant de neutrons de haut en bas. Les demi-vies sont indiquées par la couleur de la cellule de chaque isotope, les isotopes ayant deux modes de désintégration qui diffèrent par leur demi-vie ont des couleurs de fond et de bordure différentes.
Les éléments colorés en rouge (éléments stables) forment une suite qualifiée de « vallée de stabilité ».

Éléments 1 à 15 (hydrogène à phosphore)

Éléments 16 à 30 (soufre à zinc)

Éléments 31 à 45 (gallium à rhodium)

Éléments 46 à 60 (palladium à néodyme)

Éléments 61 à 75 (prométhium à rhénium)

Éléments 76 à 90 (osmium à thorium)

Éléments 91 à 105 (protactinium à dubnium)

Éléments 106 à 111 (seaborgium à roentgenium) 

Physique nucléaire
Isotope
Ecosse (entreprise)

Ecosse est une marque de moto américaine fondée en 2001.

Historique 
Fondée en 2001 par Donald Atchison, l'entreprise se tourne vers un marché de niche avec des motos très luxueuses en série limitée. Trois ans ont été nécessaires pour développer un premier modèle, « The heretic ».

Le magazine Forbes cite ce modèle dans sa liste de cadeaux pour Noël 2006, indiquant que chaque exemplaire est construit à la main avec des matériaux comme le carbone et l'aluminium pour une production totale de l'ordre de la centaine par an.

Titanium Series FE Ti XX 
La Titanium Series FE Ti XX est la moto de série la plus chère du monde. Produite à treize exemplaires, elle coûte . D'une cylindrée de , sa puissance est de . Plus de deux mille heures de travail sont nécessaires pour réaliser un exemplaire.

Références

Voir aussi

Articles connexes 
 Liste de motos les plus chères

Liens externes 
 

Constructeur motocycle ayant son siège aux États-Unis
Entreprise fondée en 2001
Гуьмсе

Гуьмсе () — Гуьмсан кӀоштан центр, Нохчийчоьнан гӀала йу. Гумс хин тӀехь йиллина йу Гуьмсе. Соьлжа-ГӀалара 40 км малхбалехьа.
Гуьмсе Нохчийчоьнан шозлагӀа гӀала ларалуш йу.

Географи 
ГӀалахула оха дохуш ду Гумса-хи. Къилба агӀор Илсхан-Йурт йу, къилбаседа агӀор Бота-Йурт (Комсомольски) йу, малхабуза агӀор Мелчу-Хи йу. Гуьмсан къилба агӀорахь Гайран-Корт лам бу 428 метр лекха болуш.

Истори 

Гуьмсе гӀала йу Гуьмса-хи йистехь хьа-хил йу жима кӀотарех, эвланех цигахь Ӏаш хилла Нажи-Йуьртан кӀоштар тайпанаш оьрсаша царах «качкалыковцы» йа гӀумкаш «гӀашалкхахой» олуш хилла. Шира заман чохь цигахь хилла: ГӀойболтан-КӀотар, Замин-Йурт, Аслаханан-Йурт, Жима-Шовдана-Чоь, Ӏапин-КӀотар, Ӏумаханан-Йурт, Дуокин-КӀотар, ЭгӀашбатойн-КӀотар, Алкин-Ирзе, Барин-КӀотар, ТӀарин-Ирзе, Ботин-КӀотар, Виситан-Ирзош, Гиехин-Ирзе, Дуьрдин-Ирзе, Сумсин-ТогӀе, Сираждин-Ирзе, ГӀанин-Боьра, Чиекхин-ТогӀе. Цигахь хьлха заман чохь Гуьмсе хи йистехь XVII жима кӀотарш йиллнна Ӏаш хилла гӀоьрдалой, айткхалой, чартой, цӀоьнтарой, эгӀишбатой, хӀокхy тайпанийн неха шира кешнаш ду цигахь из гойту из нохчаша йиллнна хиллара.

Гуьмсехь бинарш 
 Курбанов, Лечи Алхазурович (1978 шаран 9 апрель) — нохчийн каратист а, кикбоксер а.

Бахархой

Къаьмнаш

Галерей

Билгалдахарш

Литература 
  Сайт Гудермесского муниципального района 

Нохчийчоь
Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Хьалха-Марта

Хьалха-Марта, МартантIе  — Нохчийчоьнан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административан центр. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю.  шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам  стаг.

Географи 
Эвла ю Рошни-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилб-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтӀа а, ШаӀми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилба-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилба-малхбузехьа — Роьшни-Чу а, Гихчу а эвланаш ю.

Истори

1917 шо кхачале 

Хьалха-МартантӀехь нах беха 2500 шо герга хьан ю. Къилба агӀонехь Ани-Ирзо олуш археологически памятник йу. Цу чура Г. А. Вертеповс 1900-1901 шарахь борзан хьумнаш ехийра VI -IV бIешар заманар. 

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду беной, гендаргной, белгӀатой, энганой кхий дерш а.

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан центр яра.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан центр яра.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейское аьлла хийцина.

1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.

1810 шеран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Российн паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина, маситта баттахь бен иза ца йитира.

XIX бӀешеран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.

Бахархой

Тайпанаш 
Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:
 беной,
 белгӀатой,
 чӀинхой,
 нашхой,
 гендаргной,
 нихалой,
 тӀерлой,
 шарой,
 пешхой,
 цӀонтарой,
 чӀаьнтий,
 хӀимой,
 зумсой
 ГӀордалой кхин.

ГӀарабевлла бахархой

ГӀалара схьабаьлларш 
 Закаев, Ахмед Халидович — Ичкерин инарла.

ГӀалахь бинарш 
 Бажаев, Зия Юсупович (1960 шеран 11 июль — 2000 шеран 9 март) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.
 Гучигов, Али Аюбович (1914 шо — 1957 шеран 29 сентябрь) — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо, Сийлахь-боккха даймехкан тӀеман декъашхо.
 Седаев, Мухади Мовладиевич (1962 шеран 8 сентябрь) — нохчийн штангист, масийттуза СССР чемпион а, СССР Кубок яккхинарг а.
 Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь, — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, вевзуш волу музыкантан а, композиторан а Али Димаеван да.
Билу-Хьаж (1852 шерахь,--1925шерахь)--- нохчийн дешан саг. 1921-1925 шершкахь нохчийн къам пархатдаккхаран т1емнаш юккъехь хьалхваьлла лелла декъашо.
Кхелхина Ростовехь набахтехь.
Тайпан гендаргно

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийчоь
ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар

ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар — (1944 шеран 15 февраль (паспорт тӀeхь) Ялхара, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — 1996 шеран 21 апрель, Гихчу, Нохчийчоь). 1991 шарахь, Нохчийчохь хиллачу харжамашкахь ДудагӀеран ЖовхӀар Нохчийчоьнан президент хаьржира. 1991 шо кхаччалца Совет эскаран инарла. Стратегийн кеман дивизин коьртанча хилла ЖовхӀар Эстонехь (Тарту). Тайпан цӀечо ву.

Джовхарах лаьцна 
ДудагӀеран ЖовхӀар 1944 шеран 15 сели баттахь, Ялхарахь (Галайн-ЧӀожан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) вина, — (хӀинца Ӏашхой Мартан кӀошта). Джовхар, доьзалехь ворхӀолгӀа бера дара (шаберш: 9 бера). Джовхар вина барх де даьлча, церан доьзал массо нохчийн къам санна шийлачу Сибрех бахийтира, Павлодарскийн КӀошта, Казахийн ССР.

1957 шарах шен доьзалца Даймахка вуха вирзина, Джовхар гӀалахь охь хиира. 1959 шарахь № 45 ишкол йеккхира. Дешна ваьллачулла тӀаьхьа, тока-белхало балха хоьттира Джовхар СМУ-5 олучу меттехь. Оцу балхахь а волуш, суьйран № 55 ишколехь 10 — гӀачу классехь доьшуш вара.

Джовхаран лерина 
  1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкхан Паччахьан Омрийца, Соьлжа-ГӀалийн цӀе ДудагӀеран ЖовхӀаран безамна Джовхар-гӀала тиллира.

Дуьхьар ЖовхӀаран лерина «мемориальный у» 20 июлехь 1997 ш. Эстонин Тарту гӀалахь, «Барклай» Хьешан цӀийнан пена тӀе туьхира. Йаздина дара:

ХӀокху цӀа чохь 1987—1991 шерашкахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин дуьхьарлера Паччахьо болх бина..

Урамаш, майданаш

Босни а, Герцеговина а 

 Горажде, ДудагӀеран ЖовхӀар урам

Латви 

 , Рига, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (1996 шо)

Литва 

 Вильнюс, ДудагӀеран Жовхаран сквер ,

Польша 

, Варшава, ДудагӀеран ЖовхӀаран майда (2005 шо)

Украина 
 , Хмельницки, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (2015 шо)
 , Ивано-Франковск, ДудагӀеран ЖовхӀар урам
 , Львов, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (1996 шо)
 , Киев, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (2019 шо)

Нохчийчоь 

Соьлжа-ГӀала, ДудагӀеран ЖовхӀаран парк

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Нохчийн Республика Нохчийчоь
Нохчийн лётчикаш
Москох

Москох () — Российн Федерацин коьрта гӀала, федерацин мехал гӀала, Федерацин Йуккъерчу гуо а, Москохан областан а центр, амма областан дакъехь йац. Российн бахархойн йуькъаллийца йоккхачарех гӀала — 11 977 988 стаг. Бахархойн дуккхалийца дуьнен тӀера 10 гӀаланех цхьаъ ю.

Российн Малхбузехь а, Москва хин тIехь йу, Малхбале-Европин аренахь. Федерацин субъект хиларе терра, Москва Московски а, Калугин областашца доза долуш йу.

Туристски гIарайаьлла меттиг йу Москва. Цуьнан Кремль, Красная площадь, Новодевичий монастырь и Церковь Вознесения в Коломенском ЮНЕСКО-н дерригдуьнен адамийн тIаьхьаллин спискан йукъахь йу.

ДоттагӀий-гӀаланаш 
 Москохан доттагӀий-гӀаланийн а гӀаланийн-партнёрийн а могӀам:

ГӀала-партнёр:
 1.  — Париж (1992)
 2.  — Лиссабон
 3.  — Омск
 4.  — Тюмень (2013)

ДоттагӀий-гӀаланийн сийдеш цӀераш ю:
Урамаш:
Бакинская улица
Ереванская улица
Алма-Атинская улица
Вильнюсская улица
Варшавски шоссе
1-й Рижский переулок
Рижский проезд
Ферганская улица
Ташкентская улица
Донецкая улица
Киевская улица
Харьковская улица
Ялтинская улица
Таллинская улица

Станци метро: 
Братиславская
Киевская
Пражская
Римская
Севастопольская
Рижская

Махбаран меттигаш:
Белград
Бухарест

Хьешийн цӀенош:
Севастопольская

Бахархойн дукхалла

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Официальный портал Мэра и Правительства Москвы 
 Форум Москвы

Российн гӀаланаш
Москох
Курув

Курув () — Польшин гӀала йу, Куруван Люблинан воеводаллин гминан административан центр. Курувкe шовдан тӀех йу и гӀала. Оцу гӀалахь дехаш 2800 адам ду (2006).

Курув XII бӀешарахь йиллина йу.

Курувехь 1923 шарахь вина Войцех Ярузельский.

Хьажоргаш 
 Вики Курувех ляцна
 Гмина Курув 

Польшин гӀаланаш
Росси

Росси (;  — Русь) иштта официалан Росси́н Федера́ци (; практикехь аббревиатурах а пайда оьцу РФ) — малхбалехьара Европин а, Къилбаседа Азин а пачхьалкх йу. Бахархой — 146 519 759 адам ду (2016-чу шарахь лерина). Мехкан йоккхалла — 17 125 246 км². Дуьненахь хьалхар меттехь йу мехкан йокхаллица, 9 меттехь бахархойн дукхаллица.

Коьрта гӀала — Москох йу. Пачхьалкхан мотт — оьрсийн мотт бу.

Федеративни дӀахӀоттаман ийна республика йу. 2012-чу шеран майхь президентан болх Владимир Путинас дӀаэцна, правительствон председатель — Дмитри Медведев ву.

Российн Федерацин хӀоттаман йукъа 85 субъект йогӀу, 22 — республика а, 9 — йист а.

Регионаш

Областаш

Мехкаш 

 Алтайн мохк (Барнаул)
 Камчаткин мохк (Петропавловск-Камчатски)
 Хабаровскан мохк (Хабаровск)
 Краснодаран мохк (Краснодар)
 Красноярскан мохк (Красноярск)
 Пермийн мохк (Пермь)
 Приморьен мохк (Владивосток)
 Ставрополан мохк (Ставрополь)
 Байкалдехьара мохк (Чита)

Республикаш

Истори

Хьажа ишта 
 Пачхьалкхийн могӀам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 www.gov.ru 
 Статистика 

Росси
Бакъ волчу Ӏийсан килс

Бакъ волчу Ӏийсан килс маьхза килс ю, дӀахӀоьттина Пекинехь (Цийчоь) 1917-чу шарахь. Тахана шовзткъe пхиъ махкахь бу Ӏаш 1.5 миллион цуьнан декъашхой. И килс ю протестанти кериста динан йукъайогӀуш, ткъа яьржина иза Америкехь 20-гӀа бӀешарахь. Яра и килс Китайхь 1949-чу шарахь коммунисташ Ӏедале бахккалц, маьршачу кхаъ килсанех цхьаъ. Цуьнан Ӏалашо ю къаьмнашна йукъахь кериста дин даржадар а, Ӏийса Пайхамаран шозлагӀа вали хилар даржадар а. Пасхан Рождество ца даздо цара. 1967-чу шарахь бакъ волчу Ӏийсан килсан Интернациональни Гулам дӀахӀоьттина Лос-Анджелесехь, АЦШ.
Килсан 10 коьрта бакъонаш:
 Са
 ЖӀара дер
 Holy Communion
 Шот
 Feet washing
 Ӏийса Пайхамар
 Библи
 Кхалхар/валар
 Килс
 Къематан де

Билгалдахарш 

Динаш
Исланди

Исла́нди (  — «шенийн пачхьалкх» йа «шена пачхьалкх») — гӀайренан пачхьалкх Европин пачхьалкх йу. И мохк бу цхьан гІайрен тІехъ.

Административан йекъайалар 

Исландин административан дакъош ду сисла (sýslur) а гӀаланийн гуош а (kaupstaður) (царех цхьаъ пачхьалкхан коьрта гӀала ю), сислаш чохь йу гӀаланаш а  коммунаш а (sveit)

Билгалдахарш 

Исланди
Норвеги

Норвеги (, ) — Къилбаседа Европин Скандинавин ахгӀайрена тӀехь йолу пачхьалкх, цуьна йукъа богӀу уллера дуккху кегий гӀайренаш, цул совнах Шпицберген (Свальбард) цӀе йолу архипелаг ю, Къилбаседа Шен океанан чохь болу Ян-Майен а, Чена а гӀайренаш. Норвегин хӀордал дехьара мохк бу  Атлантикин океанан къилба декъехь болу Буве цӀе йолу гӀайре. Кхин Норвеги Антарктикан латтанашна претензеш йолуш йу, 1961 шеран конвенцин йукъа догӀуш долу — Петран I гӀайре а, Мод паччахьан латта а.

Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла шираскандинавин дешах  — «къилбаседе некъ».

Урхаллин кеп — конституцин монархи, пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп — унитаран. Король — ХаральдV, премьер-министр — Эрна Сульберг. Норвеги екъалуш йу , уьш йу 5 официлан йоцу регионаш.

Коьрта гӀала йу — Осло.

Норвеги йукъайогӀуш йу Скандинавин паспортан барт а, Шенгенан зонан а.

Административан дакъош 

2017:

 Нур-Норге (Къилбаседа Норвеги):
 фюльке Нурланн — административан центр: Будё;
 фюльке Тромс — административан центр: Тромсё;
 фюльке Финнмарк — административан центр: Вадсё;
 Трёнделаг (Йуккъера Норвеги):
 фюльке Нур-Трёнделаг — административан центр: Стейнхьер;
 фюльке Сёр-Трёнделаг — административан центр: Тронхейм;
 Вестланн (Малхбузен Норвеги):
 фюльке Мёре-о-Румсдал — административан центр: Молде;
 фюльке Согн-ог-Фьюране — административан центр: Лейкангер;
 фюльке Хордаланн — административан центр: Берген;
 фюльке Ругаланд — административан центр: Ставангер;
 Эстланн (Малхбален Норвеги):
 фюльке Осло — административан центр: Осло;
 фюльке Акерсхус — административан центр: Осло;
 фюльке Эстфолл — административан центр: Мосс;
 фюльке Бускеруд — административан центр: Драммен;
 фюльке Вестфолл — административан центр: Тёнсберг;
 фюльке Телемарк — административан центр: Шиен;
 фюльке Хедмарк — административан центр: Хамар;
 фюльке Оппланн — административан центр: Лиллехаммер;
 Сёрланн (Къилба Норвеги):
 фюльке Эуст-Агдер — административан центр: Арендал;
 фюльке Вест-Агдер — административан центр: Кристиансанн.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Скандинави
Норвеги
Конституцийн монархи
Рейкьявик

Рейкья́вик (, ; мадарра «кӀур туьсу бухта») — Исландин коьрта гӀала а йокха гӀала а, а кхин йукъаралла а.
Бахархойн дукхалла — 118 814 стаг (2012), гӀаланаш-спутникашцан — 200 000, герга и хуьлу 63 % пачхьалкхан массо бахархой (319 575). ХӀара йу дуьненан тӀехь пачхьалкхан уггар къилбседера коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Исланди
Исландин гӀаланаш
Швеци

Швеци (швед. ) — Европин мохк, Скандинавера пачхьалкх.

Географи

Истори

Ленаш

Билгалдахарш 

Швеци
Конституцийн монархий
Дани

Дани ( ) — Европин мохк, Скандинавий чохь.

Географи

Истори

Данин регионаш

Билгалдахарш 

Дани
Конституцийн монархи
Мы, беларусы

(ce. Тхо, Белоруссаш ду) — Белоруссин шатлакхан илли.

Шатлакхан Иллин текст

Гочдар 
Мы, белорусы — мирные люди, 
Сердцем родной мы земле отданы.
Искренне силы накапливать будем,
Свободной рабочей семьи мы сыны.

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Вместе с собратьями храбро веками
Родину мы от врагов охраняли,
В битвах за судьбы, за волю в сраженьях
Знамя победное мы добывали!

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Дружба народов — сила народов —
Наша судьба, что сверкала в веках.
Гордо ж возвейся в ясные выси,
Знамя победное — радостный флаг.

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Зурма

Сайтош 
 VIDEO a Зурма ЛадугІу

Белорусси
Австри

А́встри (, МФА: ), официалан цӀе — Австри́н Респу́блика () — Йуккъера Европин пачхьалкх. Бахархой – 8,46 млн стаг, мохк — 83 879 км². Бахархойн барамца дуьненахь 94-гӀа меттигехь йу, ткъа майданца 112-гӀа йу.

Коьрта шахьар — Вена. Пачхьалкхан мотт — немцойн.

Федеративан пачхьалкх, парламентан республика. 2020 шеран 7 январехь дуьйна федералан канцлер ву Курц Себастьян.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Германи, Чехи, къилбехьа — Итали, малхбалехьа — Словаки, Мажаройчоь, малхбузехьа — Швейцари.

Суьрташ

Австрин мехкаш

Хьажа ишта 
 Пачхьалкхийн могӀам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Австри а ЕБ
 TA 
 Карта Австри

 

 
Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой
Швейцари

Швейцари (, , , ) — Европин мохк.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Германи, къилбехьа — Итали, малхбалехьа — Австри, малхбузехьа — Франци.

Истори

Регионаш 

 1 ISO 3166-2:CH
 2 Кхолла йела хан 1979 шо.

Сурташ

Билгалдахарш 

Швейцари
Федерацийн Республика
Хановер

Хановер - Германин гІала ю. Иза лахар саксони [нидерзаксен] коьрта гІала ю. Иза Гамбург а , Бремен а тIех кхозлах ёккь гIала ю къилбаседе немцо пачхьалкех. Хановер коьртан гIала Лаха Саксони.

Билгалдахарш 

Германи
Германин гӀаланаш
Германин нах беха меттигаш
Лихтенштейн

Лихтенштейн ( ) — Европин жима  пачхьалкх. Коьрта гӀала Вадуц.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Юкъараллаш

Билгалдахарш 

Лихтенштейн
Итали

Итали ( ) — Европин мохк. Коьрта гӀала йу Рум.

Географи 
ДӀалоцу Апеннин ахгӀайре.

Дозанашца йу Франци къилбседа-малхбузехьа (дозанна дохалла — 488 км), Швейцари (740 км) а Австри а (430 км) — къилбседехьа Словени — къилбседа-малхбалехьа (232 км). Кхин чоьхьара дозанаш ду Ватиканаца (3,2 км) а Сан-Мариноца а (39 км).

Суьрташ

Регионаш

Истори

Билгалдахарш
Сан-Марино

Сан-Марино (it. San Marino) — Европин пачхьалкх.

Географи

Истори

Сурташ

Билгалдахарш 

Европа
Сан-Марино
Республика
Ватикан

Ватика́н (, ) (, , иштта наггахь олу Пачхьалкх-гӀала Ватика́н) — Европин мохк бу.

Дуьненахь уггара жима пачхьалкх ю, Риман латтанашна йукъахь а йолуш, Италийца дхьахьейо и дукхахболчу наха. Шен пачхьалкха цӀе кхоллайаларна бахьан Mons Vaticanus олуш болу гу бу. Латинера vaticinia нохчийн матте даьккхича — «Пал тасаран меттиг» бохург ду. Католикан бух Ӏуьллу меттиг йу Ватикан, иштта Риман Папа вехаш Ӏа меттиг ю

Географи

Истори 
Антични хенахь Ватикан латта даьсса дара, шен тӀаьхь Ӏаьш адмаш доцуш, хьунд аьлч Хьалхалера Римехь и меттиг къайле лоруш хилла дера.
326 шарахь, керстан дин доьссан чул тӀаьхьа Ватикан латтанаш тӀехь нах Ӏе буьйла белира.

Notes

Билгалдахарш 

Ватикан
Малта

Малта   - Европин мохк.

Географи

Истори

ГӀаланаш

Билгалдахарш 

Малта
Испани

Испа́ни (, , , ), официалан цӀе — Короле́вство Испа́ни (, , , ) — Европин маьрша пачхьалкх, Пачхьалкхан коьрта гӀала Мадрид йу.

Географи 
Тейде Испанин уггар лекхи лам бу. Цуьнан хӀордан сизал локхалла 3718 метр йу, Иза бу Тенерифе олучу гӀойре тӀехь (Канаран гӀайренаш).

Бахархой 
Испанин бахархой оьцу шарашкахь: 
 1 ш. — 6,5 млн стаг.;
 500 ш. — 4,5 млн стаг.;
 1000 ш. — 6 млн стаг.;
 1300 ш. — 11,3 млн стаг.;
 1500 ш. — 6,2 млн стаг.;
 1800 ш. — 11,55 млн стаг.;
 1900 ш. — 18,6 млн стаг.;
 1932 ш. — 24,1 млн стаг.;
 1959 ш. — 29,9 млн стаг.;
 1977 ш. — 36,3 млн стаг.;
 2009 ш. — 45,97 млн стаг.

Испанен бахархой 46,16 млн стаг ду лерина 2011 шаран октябрьехь.

ГӀаланашкахь бехаш болу бахархой — 76 %. Луьсталла — 79,7 стаг./км².

Истори

Автономин йукъаралла цара коьрта гӀаланаш а

Билгалдахарш 

 
Конституцийн монархий
Португали

Португа́ли (, [puɾtuˈɣaɫ], миранд. Pertual), официалан цӀе Португа́лийн Респу́блика (, миранд. República Pertuesa) — континентан Европера уггар малхбузехьара пачхьалкх. Иза йу Пиренейн ахгӀайренан къилба-малхбузехь, къилбаседехьа а, малхбалехьа а Испаница доза ду, къилбехьа а, малхбузехьа а Атлантикин Ӏапказ бу. Пачхьалкхан цӀе Порту () олучу гӀалин цӀерах схьайаьлла йу.

Административан дакъа

Коьрта гӀала 
 Лиссабон

ГӀала йу Тежу олучу хийистехь. Коьрта гӀалин латта 84 км² ду. Бахархой — 556 797 стаг Йокха Лиссабон (гӀалин йисташца) — 2750 км² бахархой 2,1 млн стаг.

ГӀалин мэр — Антониу Луиш Сантуш да Кошта.

Кхин гӀаланаш 

 Визеу
 Авейру
 Бежа
 Брага
 Браганса
 Виана-ду-Каштелу
 Вила-Нова-де-Гайа
 Гимарайнш
 Каштелу-Бранку
 Ковильян
 Коимбра
 Лейрия
 Оливейра-де-Аземейш
 Порталегре
 Портиман (Портимау)
 Порту
 Сантарень
 Сейшал
 Сетубал
 Фару
 Фатима
 Фигейра-да-Фош
 Шавеш
 Эвора
 Элваш.

Географи 
Португали йу — Евразин континентан уггар малбузера пачхьалкх. Иза йу Пиренейн ахгӀайрен къилба-малхбузехь. лаьтта тӀехь Испанеца доза ду (1 214 км). Кхин Португалин йукъа догӀуш ду Азоран гӀайреш а, Мадейра ахгӀайре а.

Истори

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Travel and Tourism office website
 Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal

Португали
Франци

Фра́нци (, ), официалан цӀе — Францу́зийн Респу́блика (, ), — трансконтиненталан пачхьалкх, цуна йукъахь йу Малхбузен Европин йоккха территори а, хӀордал дехьара регионаш а, территореш а. Коьрта гӀала — Париж. Республикин девиз — «Маршо, Нийсалла, Вежаралла», цуьнан принцип йу — хьалкъан урхалла, халкъо а, халкъана а.

Пачхьалкхан цӀе схьайаьлла франкаш цӀе хиллачу ширагерманхойн тайпанийн  этнонимах. Францин дукхах болу бахархойн схьабалар ду ийна галло-романхойн, цера мотт бу романхойн тобана йукъара.

Географи 
Уллера пачхьалкхаш: къилбседехьа — Йоккха Британи, къилбаседа-малхбалеххьа — Бельги, Германи, Швейцари, малхбалехьа — Итали, къилба-малхбузехьа — Испани.

Истори

Францин административан йекъайалар

Билгалдахарш 

Франци
Андорра

Андорра (, , ) — Европин пачхьалкх.

Истори

Андорран байракхаш а, ХӀосташ а

Байракхаш

ХӀосташ

Андорран йукъараллаш

Хьажа ишта 
 Пачхьалкхийн могӀам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Андорра
 Андоррех лаьцна хаамаш
 Андорра маьрша йаларх лаьцна йаззамаш 1933 оц 1940 шарца
Монако

Монако ()'' — кегий Европин мохк.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Монако
Люксембург

Люксембург (, , , ) — Европин жима пачхьалкх.

Географи

Истори

Административан йекъайалар 
Люксембурган административан 3 гуо бу:
 Гревенмахер
 Дикирх
 Люксембург.

Билгалдахарш 

Люксембург
Великое Герцогство
Бельги

Бе́льги (, МФА: ; , ), юьззина официалан кеп — Паччахьалла Бельги (, , ) — Европин къилбаседа-малхбузен декъа тӀехь йолу пачхьалкх. ЕБ, ООН, НАТО декъашхо. Майда — 30 528 км², бахархой — 11 414 214 стаг. Коьрта кӀала — Брюссель.

Къилбаседехьа доза ду Нидерландашца, малхбалехьа Германица, къилба-малхбалехьа Люксембургца, къилбехьа а, малхбузехьа а Францица. Къилбаседа-малхбузехьа Къилбаседа хӀорд бу.

Урхаллин тайпа — конституцин парламентан монархи, административан-мехкан тайпа — федераци.

Географи

Истори

Меттанийн йукъарло 

 Фламандхойн;
 Французийн;
 Немцойн.
Брюссель йу фламандхойн, а французин а йукъараллин.

Регионаш

Билгалдахарш 

Бельги
Нидерландаш

Нидерландаш ( , ) - Европин мохк.

Географи

Истори

Административан йекъайалар 

</center>

Notes

Билгалдахарш 

Нидерландаш
Конституцийн монархи
Йоккха Британи

Йо́ккха Брита́ни (схьадаьлла  ), я Цхьа́ьнато́ьхна паччахьа́лла ( , доцца: ), юьззина официалан кеп — Йо́ккха Брита́нин а, Къи́лбасе́да Ирла́ндин а Цхьа́ьнато́ьхна Па́ччахьалла (), — континентан Европин къилбаседа-малхбузера гӀайренан пачхьалкх.

Административан йекъайалар

Хьажа ишта 
 Пачхьалкхийн могӀам

Билгалдахарш 

 
Европин бертан хилла пачхьалкхаш — декъахой
ВКъКх пачхьалкхаш — декъахой
Ирланди

Ирланди (Ирландхойн маттахь: Éire, ( , Poblacht na hÉireann;  , местн. ) — Европин мохк.

Географи

Истори

Провинцеш

Графстваш

Билгалдахарш 

Ирланди
Республика
Финлянди

Финля́нди, Суомийчоь (, ; официалан цӀе Финля́ндин Респу́блика, , ) Европин пачхьалкх.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

ГӀаланаш 

<noinclude>

Билгалдахарш 

Финлянди
Унитаран пачхьалкхаш
Стритбол

thumb|Америкера стриитбол саревновани
Стриитбол (ингалсан мотт street, basketball) иза ю спотанна баскетбол тейп, инглазийн махкара хъа ял йолу. 1990 шаршках дюнян тех яржан. Стриитбол-правилша бокъ ёлу баскетбол къезиг къеч агIора ю.

Къортниг, Деша бух 
Дош Стриитбол (ингалсан ма дара елча street basketball й playground basketball) Adidas йина йолу мача серие бихан т1е доьдаш ду.

Стриитбол олуш хенаха street basketball даг лоцу; Стриитбол европех дуккха жим наха ловзуш бу. Вуну чоха Стриитбол ю Rapех а Hip-Hopех а хакъ луш. Rapерш а ац спорт тэйпнех док ловза дела, шей зурмнаш кех и цIе ёку дела.

Стритболех ловзуш йолу меттигашках шей тейнара бакъонаш хуьлу, хунд аьлча хора ловзу меттех болу ловзарчара и бакъонаш хуьйцу дела. Вуну чIогIа лоруш хуьла буьркех дик ловза хууш верг, иза атта доцу дела. Дик ловз мел хуIу хаз ловзу ола: и спорт ю акробатичный а, сих а, шера а, непредсказуемы а. Говзала чIогIа лору, хунд аьлч доьхьал ловзш вег цец волун дела. Дик ловзуш верга ву тйолна, шиена доьхьал верг цец векьча, лаьтта вах тоьхча а (Ankle-Breaker) й буьрка ведаран чу тоьхча а. Доьхьал ловзучун тIех валара, цъа а трик ца яш, дац цун юккъе дохуш. Буьрка шиен доьхьал волчуна когаш юккъе чекхаяккхича а ю чIогIа лоруш трик.

Уггара чӀогӀу Стриитбол ловзу меттиг ю Rucker Park олуш йолу Нью-Йоркера Стритбол меттиг.

Баскетболица йолу башхонаш 

Спортзале чохь:
 3 ловза 3ан дёхал цхьан ведарца
 судъя возуш ловза. offense calls (шя йин чо кейк эза фауль)
 зоне чура чу тохарна ло 1 бъяг, 2 меттан. Зоне арар чу тёхана чуна ло 2 бъя, 3 меттан.
 хане хожш ца ловз. Ловзуш хенах цъ халхе ел йолу бергш гӀовшах кетталц ловза (11, 15 й 21 бъяг тъе качалца)
 кугш бахарн доза каст ца до. Бюрка леттах ца тухуш мега 2 й 3 ког бакь.
 Бюрк койсан меттах, бюрк ца кус ирах. Бюрка офенсех хилчунга дьа ло.
 бъяг бекан чунг дӀало бюрк (Winners' Ball , й make it take it)
 Бюрк чу тёхан чунга дӀало бюрка пасс а луш (Check)
 Ребоунд нийс елча зонера ара вала веза.

Хьажорагаш 

 And 1 америкера профессионалш
 Streetball.co.uk - Ингалсан маттах йолу стриитбол-сайт

Спорт
Эстони

Эсто́ния ( ), официалан цӀе — Эсто́нин Респу́блика () — Къилбаседа Европехь, Балтикин хӀордан малхбален бердаца, Финийн а, Ригин а айманашца лаьтта пачхьалкх. Малхбалехьа доза ду Россица (дозанийн дохалла — 324 км), кътлбехьа — Латвица (333 км). Къилбаседехьа, Финийн айман чухула хӀордан доза ду Финляндица. Къилбаседехьа а, малхбузехьа а Балтикин хӀордан хиш ду. Коьрта шахьар — Таллин гӀала.

Административан йекъайалар

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальные сайты государственных учреждений
 Эстонская Республика
 Рийгикогу (парламент)
 Президент Эстонии
 Правительство Эстонской Республики
 Канцлер юстиции
 Государственный суд
 Государственная канцелярия 
 Министерство иностранных дел
 Департамент Полиции и Пограничной службы
 Законодательство Республики Эстония

 Информаци
 
 Карта Эстонии
 
 Estonica — энциклопедия об Эстонии 
 Банк знаний об Эстонии 
 Эстонская культура
 Гид по Эстонии на русском языке 
 Моя Эстония — сайт об Эстонии сегодня: новости, события, люди

Эстони
Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой
Латви

Ла́тви ( ), официалан цӀе — Латви́н Респу́блика (), — Къилбаседа Европера пачхьалкх. 2020 шеран 1 февралехь мах хадорца, бахархойн барам хилира  стаг (дуьненахь 153-гӀа меттиг). Мохк —  (дуьненахь 122-гӀа меттиг). Мехкан къилбаседера къилбехьа йохалла 250 км, ткъа малхбузера малхбалехьа — 450 км. Латвин доза ду Эстоница къилбаседехь, Российца — малхбалехь, Белоруссица — къилба-малхбалехь, Литваца — къилбехь.. Йекъало 119 административан-мехкан декъе, царех 110 мехкаш ду, 9 — мехкан статус йолу республикин гӀала йу. Коьрта шахьар — Рига. Пачхьалкхан мотт — латышийн.

Унитаран пачхьалкх, парламентан республика. Президент — Левитс Эгилс (2019 шеран 8 июлехь дуьйна), премьер-министр (официалан даржан цӀе — Латвин министрийн президент) — Кариньш Кришьянис (2019 шеран 23 январехь дуьйна).

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Эстони, къилбехьа — Литва, малхбалехьа — Росси, Белорусси.

Истори

Яккхи гӀаланаш

Билгалдахарш 

Латви
Литва

Литва́ ( ), официалан цӀе — Литва́хойн Респу́блика () — Европин къилбаседан декъера пачхьалкх.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Латви, къилбехьа — Польша, малхбалехьа — Белорусси.

Шир ха

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 Портал «Всё о Литве»
 
 Lithuania. CIA Chiefs of State and Cabinet Members of Foreign Governments 
 

 
Пачхьалкхаш — Европин бертан декъашхой
Польша

Польша () — Европин мохк бу.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Росси, Литва, къилбехьа — Чехи, Словаки, малхбалехьа — Белорусси, Украина, малхбузехьа — Германи.

Бахархойн дукхулла

Туризм 
Поландин содоIу меттигаш:

 Августов
 Буско-Здруй
 Голдап
 Домбрувно
 Едлина-Здруй
 Гижицко
 Ивонич-Здруй
 Колобжег
 Кудова-Здруй

 Лёндек-Здруй
 Мушина
 Наленчув
 Пивнична-Здруй
 Полчин-Здруй
 Поляница-Здруй
 Рабка-Здруй
 Сверадув-Здруй

 Сопот
 Устронь
 Цехоцинек
 Щавно-Здруй
 Закопане

Поландан кIошташ

Истори

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 polska.pl

Польша
Чехи

Чехи () - Европин мохк йу.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Польша, къилбехьа — Австри, Словаки, малхбузехьа — Германи.

Истори

Регионаш

Сурташ

Билгалдахарш 

Чехи
Словаки

Слова́ки (), официальни цӀе — Слова́кийн Респу́блика () — Йуккъера Европера пачхьалкх. Бахархойн дукхалла 2001 шарахь ларарца 5,4 миллион стаг, латта — 48 845 км².

Коьрта гӀала — Братислава. Пачхьалкхан мотт — словакийн.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Польша, Чехи, къилбехьа — Мажаройчоь, малхбалехьа — Украина, малхбузехьа — Австри.

Истори

КӀошташ мехкашца 

 Банскобистрицки мохк
 Банска-Бистрица
 Банска-Штьявница
 Брезно
 Детва
 Крупина
 Лученец
 Полтар
 Ревуца
 Римавска-Собота
 Вельки-Кртиш
 Зволен
 Жарновица
 Жьяр-над-Гроном
 Братиславски мохк
 Братислава I
 Братислава II
 Братислава III
 Братислава IV
 Братислава V
 Малацки
 Пезинок
 Сенец
 Жилинский мохк
 Битча
 Чадца
 Долны-Кубин
 Кисуцке-Нове-Место
 Липтовски-Микулаш
 КӀошт Мартин
 КӀошт Наместово
 КӀошт Ружомберок
 КӀошт Турчьянске Теплице
 КӀошт Тврдошин
 КӀошт Жилина
 Кошицки мохк
 КӀошт Гелница
 КӀошт Кошице I
 КӀошт Кошице II
 КӀошт Кошице III
 КӀошт Кошице IV
 КӀошт Кошице-периферия
 КӀошт Михаловце
 КӀошт Рожнява
 КӀошт Собранце
 КӀошт Спишска Нова Вес
 КӀошт Требишов
 Нитрански мохк
 КӀошт Комарно
 КӀошт Левице
 КӀошт Нитра
 КӀошт Нове Замки
 КӀошт Шаля
 КӀошт Топольчаны
 КӀошт Злате Моравце
 Прешовски мохк
 КӀошт Прешов
 КӀошт Сабинов
 КӀошт Бардейов
 КӀошт Свидник
 КӀошт Вранов-над-Топлёу
 КӀошт Левоча
 КӀошт Кежмарок
 КӀошт Стара Любовня
 КӀошт Попрад
 КӀошт Медзилаборце
 КӀошт Гуменне
 КӀошт Снина
 КӀошт Стропков
 Тренчински мохк
 КӀошт Бановце-над-Бебравоу
 КӀошт Илава
 КӀошт Миява
 КӀошт Новое Место-над-Вагом
 КӀошт Партизанске
 КӀошт Поважска Бистрица
 КӀошт Прьевидза
 КӀошт Пухов
 КӀошт Тренчин
 Трнавски мохк
 КӀошт Дунайска Стреда
 КӀошт Галанта
 КӀошт Глоговец
 КӀошт Пьештяны
 КӀошт Сеница
 КӀошт Скалица
 КӀошт Трнава

Билгалдахарш 

Словаки
Белорусси

Белорусси, Беларуси, Беларусь Белоруссин Республика (, ) — Европин мохк бу.

Бахархой 

Белорусаш (83,7 %), 
оьрсий (8,3 %), 
полякаш (3,1 %), 
украинаш(1,7 %), 
жуьгтий (0,1 %). 
ГӀалийн бахархой — 74,3 %.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Литва, Латви, къилбехьа — Украина, малхбалехьа — Росси, малхбузехьа — Польша.

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Молдави

Молдова () — Европин пачхьалкх.

Административан йекъайалар 

 Бэлцин жудец (Judeţul Bălţi)
 КахӀулан жудец (Judeţul Cahul)
 Кишинёв (муниципалан кхоллам)
 Кишинёван жудец (Judeţul Chişinău)
 Единецан жудец (Judeţul Edineţ)
 ГӀагӀаузийчоь (автономин мехкан кхоллар)
 Лэпушнан жудец (Judeţul Lăpuşna)
 ОрхӀейн жудец (Judeţul Orhei)
 Сорокан жудец (Judeţul Soroca)
 Дубэсарин жудец (административан кхоллар)
 Тараклин жудец (Judeţul Taraclia)
 Тигинан жудец (Judeţul Tighina)
 Унгенин жудец (Judeţul Ungheni)

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Молдави
Смешаннан республика
Румыни

Румы́ни, Романи () — Къилба-малхбален Европин пачхьалкх. Бахархойн дукхалла 19 миллион стаг (2011 шо), латта — 238 391 км².

Коьрта гӀала — Бухарест. пачхьалкхан мотт — румынийн.

Географи 
Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Украина, къилбехьа — Болгари,  малхбалехьа — Молдави, малхбузехьа — Серби, Мажаройчоь.

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Болгари

Болга́ри (), официалан юьззина цӀе — Респу́блика Болга́ри ( ) — къилба-малхбалехьарчу Европин пачхьалкх. Бахархойн дукхалла 7 364 570 стаг (2011 шо), латта — 110 993 км². Коьрта гӀала — Софи. Болгарийн мотт пачхьалкхан коьрта мотт бу.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Болгарин регионаш 

 Болгарин къилбаседера а къилба-малхбалера а регион»
 Болгарин къилбаседа-малхбузен регион
 Видинан область
 Врацан область
 Ловечин область
 Монтанан область
 Плевенан область
 Болгарин къилбаседа-йуккъера регион
 Великотырновон область
 Габровон область
 Разградан область
 Русен область
 Силистран область
 Болгарин къилбаседа-малхбален регион
 Варнан область
 Добричин область
 Тырговиштен область
 Шуменан область
 Болгарин къилба-малхбален регион
 Бургасан область
 Сливенан область
 Старозагоран область
 Ямболан область
 Болгарин къилба-малхбузен а, къилба-йуккъера а регион»
 Болгарин къилба-малхбузен регион
 Благоевградан область
 Кюстендилан область
 Перникан область
 Софин область
 Софи-град
 Болгарин къилба-йуккъера регион
 Кырджалин область
 Пазарджикан область
 Пловдиван область
 Смолянан область
 Хасковон область

Болгарин областаш

Билгалдахарш
Желтойчоь

Желтойчоь ( , Elláda), официалан цӀе — Желтойн Респу́блика ( , Ellīnikī́ Dīmokratía) — Къилба Европин пачхьалкх.

Географи 
Къилбехьа Европин мохк бу. Балканан аххал-алий тӀeхь. Къилбаседехьа Албаница, Македоница, Болгарица дозанаш ду. Къилбседа-малхбалехьа Туркойчоьца ду. Эгейн-хи ду малхбалехьа, Ионан-хи ду малбалалехьа, къилбехьа Йукъалаттaн а, Критан хиш цани.

Истори 
3 эззар шо хьалха, вайн чагӀ тӀекхачале, Крит алий тӀехь йукъ йаьлла вуно-хьекъал долуш миноян цивилизаций а, церан Ӏилма, низам дӀай-схьа даханера оцу дуьнена межена тӀехь.

Желтой мохк лоруш бу малбалале агӀoна хьекъалийн нана, демократийн а, малхбалале агӀона филосопийн а, физики-математикий Ӏилман а, театран а, Даймохк. Желтойн мотт бу ХӀинди-Европин меттан тоба йукъахь уггар йеха Истори йолуш. 34 бӀешо ду желтойн шай йоза долуш, церан йозан абатехь кхоьллина латинийн а, Кириллан йозанаш а.

Желтойчоьнан керла административан йекъайалар 
<div align="center">

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Титаник

«Тита́ник» (RMS Titanic, SS Titanic) — инглазийн лайнер дар «Олимпик» класса. Из дара уьггаре дохк пассажирийн цІеркема дуьненахь ше хенахь. Оц кемна дола деш яр компании «Уайт Стар Лайн». Дуьххьара рейс еш хена 14 апреля 1912 ш. айсберган тIeкхетан а 2 сахьт 40 минот ялч хи бух дахна из. 2223 пассажир а команд юккъех дин дисан 706 адам. Оц катастрофахь лацна яхкан ю дукха филмаш.

Билгалдахарш

Кхин хьажа 

 Титаник (фильм, 1997)
Ӏаьнаран турбина

Ӏаьнаран турбина — йовхонан мотор бу, шена чуьра Ӏаьнан ницӀкъ бахьан долуш болх беш болу. Ӏа йоккхуш йолчу пеш чуьра Ӏа, биргӀанашна чухула роторан гондхьа чӀагӀйина йолу нийса са болчу белашна тӀе а кхочий, ротор хьовза йо.

Кхин хьажа 

 Ӏаьнаран мотор

Линкаш 
 Introduction to the steam turbine 

Мотораш
Физика
Элча

Расу́л () РасулуллахӀ () — исламан пайхамар (наби) ву, шега керла жайна доссийнарг а, керла шарӏ деанарг а.

Элчанех лоруш бу: Нухь, ИбраьхӀим, Муса, Ӏиса а, Мухьаммад а.

Билгалдахарш
Чагаев, Руслан Шамилович

Руслан Чагаев (1978 шеран 19 октябрь, Андижан, Узбекистан) — Узбекистанера боксёр, дуьненан чемпион WBA категорехь.

Латараш

Хьажоргаш 
 
 Официальный сайт Руслана Чагаева 
 Матч-реванш Валуева с Чагаевым назначен на 31 мая
 Руслан Чагаев защитил титул против Мэтта Скелтона
 Профайл Руслана Чагаева на boxing.de 
 Профайл Руслана Чагаева на boxrec.com 
 Лучшие бои Руслана Чагаева 
 Интервью и видео с Русланом Чагаевым

Боксёраш
Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ

Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ, АЦШ я (Ӏамерикин Цхьанатоьхна Штаташ) () — Къилбаседa Америкин мохк бу, къилбехь Мексикац къилбаседехь Канадац доза а долуш. Ӏамерикин мехкаш малхбалехьа, малхбузехь, Атлантик а кӀорга хӀордац ара болуш болун мохк бу.

Викингаш дӀабоьвлча Керла-Дуьненан йисте испанхой кхаьчча.1492 шарахь октябрь баттахь испанхойн экспедици кхечир Сан-Сальвадор аьлла гӀайре тӀе,шайн куьгаллехь Христофор Колумб а волуш.
1507 шарахь лотарингийн географо Мартин Вальдземюллерс Керла-Дуьненан Америка аьлла цӀе тилла сацам бина, флорентийн хӀордталлархочун цӀарах Америго Веспуччи. Эцу хенахь Ӏамерика таллам болабелла. 1513 шарахь испанхойн конкистадорас Хуан Понсе де Леонс дӀабилна гӀайренах Флорида, циггахь 1565 шарахь кхоллаелла дуьххьарлера даиман йолу европейски колони, цара кхоьллана Сент-Огастин аьлла шахьар.1530 шо чекхдолуш Эрнандо де Сотос дӀайилна Миссисипи, кхи дӀа Арканзас хи долче кхаьчча иза.

ХӀара мохк карийнарг Христофор Колумб ву, испанхо а волуш ша къомах. Цунна ша дӀайилнаг ХӀинди йу моьттуш хилла, амма иза бакъ ца хиллера. Европахой хӀорд-кеманахь адамаш далош АЦШ махкахь шай колониш кхолла буьйлабелира, амма индейш шайбоца наханна реза бацара.

Таханалерачу дийнахь АЦШ дуьненчохь уггаре чогӀа пачхьалкх лораш йу.

Суьрташ

Административан йекъайалар

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Цхьанатоьхна Штаташ: ХьагI а, Безам а
Мухьаммад Ӏали (боксёр)

Мухьаммад Ӏали — америкин боксёр ву. Дуьненан чемпион хил ву. Цун ненас тиллина йол цӀе йу Касиус Клей (Cassius Marcellus Clay). Из вин ву 17 январехь 1942 шарахь. 1975 шарахь цо бусулб дин тӀeэцна а цӀе хийцан, цу доьндер олу цунахь Мухьаммад Ӏали.

Билгалдахарш 

Боксёраш
Сагаипова, Макка Умаровна

Макка Умаровна Сагаипова (1987 шеран 14 февраль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн эшархо, Нохчийн Республикин Халкъан артист, Умар Сагаипован йоI.

Из йу 6 шо кхаччултӀехь дуьйна эшарш лекхуш. Цо йазйина 2 альбом. Макка Сагаипова йара МГУ экономикин факультетахь доьшуш.

Иза гӀарйалла кегирхойна йазйина эшараш бахьнехь. Оцу эшарашкахь йу цхьана ийна кавказан мукъамаш а, таханлера аранжировкаш а, карла деккхина йовзуш йолу шира дешнаш а. Цо арахецна ши альбом, сольни концерташ а йина Россехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а. Цо локху нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. Иштта и йевзаш йу «Ловзар» ансамблехь хелхара йаларна.

Биографи 
Макка Сагаипова ю гӀарваьлла нохчийн пондарча Умар Сагаипован йоӀ. 6 шо кхаьчча дуьйна эстрадехь эшараш лекха йолайелира. 8 шо кхаьчча иза «Ловзар» ансамблехь хелхаяла Ӏама йолайелира. 15 шо кхаьчча иза нахана евзира цо локхучу «Хаза кӀант» цӀе йолу эшар лекча. И эшар йуккъерачу телевидинехь гайтича нахана чӀогӀа хазахьийтира.

Цо дийшира Москохан эстрадан а, джазан доьшийлахь а, Москохан пачхьалкхан социальни университетехь а. 2003 шарахь цо йазйира альбом «Со хьан йоӀ йу, Нохчийчоь», Пачхьалкхан Кремлин гӀалин сценехь лоьвзира. Хьалхара альбом чӀогӀа гӀарайелира ДегӀастехь. Оцу альбоман тӀера эшараш радиохь а, телевиденехь а лоькхуш йара.

2003 шарахь Макка Сагаипова йара Шамо цӀе йолу суьлийн эшархоца цхьана эшар локхуш. Кхоно иза йара Махачкалахь концерташ луш. Цуьнан концерташка дукха нах богӀура. Иштта иза йара кхоьчу пачхьалкхашахь концерташ луш (масала, Бельгехь). 2005 шарахь цо арахийцира 2-гӀа диск «Безам». Цхьана хенахь иза йара Парижехь Ӏаш. 2011 шарахь иза цӀа йирзира.

Дискографи 
Со хьа йоI ю — Нохчийчоь (2004)
 Даймохк
 Вола
 Ловзар
 Безам
 Мавлид
 Шийла мох
 Бабийн КӀант
 Ӏаржи бӀаргаш
 Денош
 Sa Gat Del
 Люблю тебя
 ГӀургӀезаш
 ЦайогӀиту
 Хаза кӀант
 Сатийсар
 Хаза йоI
 Хьабиби
 Ревнивый Кавказ
 Кийра цӀелетта
 Са ойла хьоца ю
 Хьоца Бен Дахар дац
 Сирла седа
 Ахь дӀахаита

«Безам» (2005)

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Макка Сагаипова
 Чечня FREE.RU — Макка Сагаипова
 Портал Макки Сагаиповой на Youtube

Нохчийн эстрадан артисташ
Эвандер Холифилд

Э́вандер Хо́лифилд (, вина 1962 шаран 19 октябрехь) — америкин боксёр, профессионалашна йуккъехь дуьненан чемпион (1990—92, 1996—99), борзан совгӀатхо 1984 шарахь хилла йолу Олимпиадан.

Билгалдахарш 

Боксёраш
Рокки Марчиано

Рокки Марчиано (1923 шеран 1 сентябрь — 1969 шеран 31 август) — Америкин боксёр, дуьненан чемпион 9/23/1952-11/30/1956. Цуьнан рекорд (49 толам) хӀинцца кховлан йац. Рокки Марчиано Италера иммигрантийн кӀант вар.

Линкаш 
 [kino.kulichki.com/boxing/marchiano.htm Биографи (оьрсийн маттахь)]

Боксёраш
Умаров, Доку Хаматович

Умаров, Доку Хаматович (оьрсийн маттахь — Доку Умаров; вина 13 апрелахь 1964 ш. — 2013/2014) — Нохчийн Пачхьалкхан Нохчийчоь паччахь ву. Из президент хаьржина ву Шурас, Садулин Абдул-Халим кхелхина чул тӀаьхьа.

Цуьнах лаьцна 

Вина ву Хьорснехь, ШуьтӀа кӀоштехь. Тайпана Мулкъо ву. Нефтяной Институт йаьккхина ву.

Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом тӀехь «Борз»-спецназийн куьйгалхо хилла ву. 1996 шарахь цунна йелла званий бригадан инарла.

1997 шарахь, июнехь, секретарь СНБ хӀоттийна из Аслан Масхадовас, амма 1998 шарахь дӀаваьккхина иза, хӀунда аьлча иза Масхадовна оппозицехь хилдела.

Шозлоха нохчи-оьрсийн тІом болуш хенахь Докка Умаров лазийна вара, гӀалар ар волуш. Масхадовас Малхбузе фронте амир(2002 шо) а директор СНБ(2004 шо) хӀоттийна иза.

2004 шарахь, 21 августехь, Докки Умарови эскаро гӀалин рейд йина.

2 июнахь 2005 шарахь Садулин Абдул-Халимо Д.Умаров вице-президент хӀоттийна.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Видео-интервью а хьехам нохчийн маттахь
 «Бандерівець»-издани ел интервью (оьрсийн маттахь) 
 Бусулб нехан кхайкъам (оьрсийн маттахь)

Хьажа. кхин 

Нохчийн Республика Нохчийчоь
Хорвати

Хорвати () — Европин пачхьалкх. Коьрта гӀала Загреб.

Бахархой 

Бахархойн дукхалла — 4 284 889 стаг. 
Къаьмнийн хӀоттам, (2011):
 хорваташ (90,42 %),
 сербаш (4,36 %),
 боснийцаш (0,17 %),
 венграш (0,33 %),
 итальянаш (0,42 %)
 словенаш (0,25 %),
 цигонаш (0,4 %),
 албаной (0,41 %),
 чехаш (0,22 %)
 македоной (0,1 %)
 черногорой (0,11 %)
 кхин (1,98 %).

Жупанеш а, цара центраш а 

Картин тӀехь йолу номершцан

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Хорвати
Республика