Новр-ГӀала

Новр-ГӀала () — Нохчийчоьнан эвла, Невран кӀоштан центр. Кхуллу Новр-ГӀалин йуьртан меттиг.

Географи 
Йуьрт лаьтта Соьлжа-ГӀалан 48 км къилбаседа-малхбузехьа (дуьхьала хилча), Новр-ГӀала цӀерпоштнекъан станцин 4 километр къилба-малхбузехьа.

Малхабале агlонахь Макан-Гlала йу, малхабуза агlора Алпатов-Йурт йу. 

Йуьрт Теркан-Куман акъарин тӀехь, Теркан аьрру бердаца йу, хин харшан 1,5 км къилбаседехьа. Теркан йисттехула кхуьу юькъа хьун, вукха агӀора йуьртан гуо бина дуьй-дерзош долчу латташа.

Бахархой 

 Къоман хӀоттам
2002 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца йуьртан бахархойн къоман хӀоттам:

Истори 
Цхьаьна версица, дуьххьара Новр-ГӀала хьахийна 1642 шарахь. Цу тӀе, оцу хенахь иза лаьттина Теркан аьтту бердаца. 1715 шарахь Пётр I-чун омарца гӀала дехьайаьккхина аьрру бердан тӀе, ткъа оцу меттигехь тӀаьхьуо йиллина нохчийн эвла Лаха Невре.

Хаало чӀагӀдарш, гӀала йиллина нохчийн эвла лаьттинчохь. Елизаветпольскан гӀалан училищан хьехархочо П. А. Востриковс яздо цунах лаьцна:
 «ТӀеман чухьолхуш гӀалагӀазкхаша "бросимся на уръ!" олуш хилла; цундела керла йиллина гӀазакхийн гӀалах нохчаша а, гӀазкхаша а цхьаьна бертахь Наур элира: гӀало лело йолийра ша лаьттачу меттиган цӀе. Амма бакъ хета, гӀалан цӀе схьайаьлла хилар, гӀазакхий кхуза бахкале хиллачу нохчийн эвлан цӀарах».

XVIII бӀешо 
1765 шарахь ГӀизларан алсама ламанхой тӀелатар бахьнехь Екатерина II-гӀачо омар делира Дубовкера Теркан тӀе дехьадаккха Ийдалан гӀазакхийн дакъа, охьаховшабе уьш Мазалкан полк цӀарца Мазалк гӀопан а, гребенскин гӀаланашна а йукъа. ГӀазакхий баьхкира Ийдал тӀиера 1769 шарахь, охьаховшийра Теркан тӀиерачу гӀаланашка Гуьлгани, Новр-ГӀала, Ишоре, Макан-ГӀала, Гал-ГӀала. Церан коьртехь вара атаман И. Д. Савельев, полковник даржехь (тӀаьхьа — инарла; дукха хенахь лаьттира Новр-ГӀалахь «Савельевн бошмаш»).

1772 шеран январехь Терка тӀехь гучувелира Пугачёв. Иза хилира Дон тӀиера кхелхина гӀазакхий болу кхаа гӀалахь, царна йукъахь яра Новр-ГӀала а. Кхаа гӀалан(Гуьлгани, Ишоре, Новр-ГӀала) гуламехь баккхий наха реза хилла дийхира Пугачёвга, хьайна тӀелацахьара ахьа Пачхьалкхан ТӀеман Коллеге дехар дан, ахчан алапа а, дуург а, духар а гӀазакхийн Теркан Доьзалан эскаран санна хилийта аьлла (хӀинцца ховшийна донан гӀазакхийн алапа кӀезиг дара, Теркан тӀехь хьалххе бехачу гӀазакхийнчул, ткъа Пугачёв вагӀийтира бухарчу Теркан гӀазакхийнчух шайн хьал дӀатаде аьлла). Пугачёв реза хилира. ГӀазакхаша гулдира цунна новкъана 20 сом, кхаа гӀалин дехар дехар а, Донан эскаран дашан мухар а. Москох воьдуш, 1772 шеран 8 февралехь иза кхечира Мазалке, новкъан оьшург эца. ГӀалара араволуш иза сацийра гӀролерчу гӀазакхаша, схьавалийра Мазалкан комендантан канцеляри. Левича Пугачёвс дери дира, ша ведда лела Дон тӀиера гӀазакхий хилар. ТӀаьхьо цуьнан гӀаролех вада аьтту белира.

 оьрсий-туркойн тӀамехь куьйгаллехь гӀирман ханийн тайпанара калга Шахбаз Герай волу гӀирман гӀезалойн, гӀебартойн цхьаьнатоьхна эскарш, дӀахьажийна долу Хункар-мохк агӀо лаьцна (фактаца оцу хенахь гӀирман Ӏарш тӀехь вара Сахьиб II Герай, оьрсийн агӀора волу), гӀирман хан хиллачу Девлет IV Герайс, вериг а 8 эз. стаг, аьттехьа деира Мазалкан, амма гӀопан штурм ян ца хӀиттира, тӀелетира  Новр-ГӀалан.

ГӀала ларъеш яра куьйгаллехь мазалкан гӀазакхийн хьаькам атаман И. Д. Савельев волу, теркан гӀазакхийн тобано (хьалха ийдалан хиллачу гӀазакхаша), иза дика къевлина яра — гӀалин гуонаха латтан вал бара, доьттина пенаш дара, яккхий тоьпаш а яра.

Иза бакъдолуш турпалийн тӀом бара, хӀунда аьлчи гӀалин коьрта ницкъаш — могӀарера гӀазакхий — оцу хенахь тӀаме бахна бара, ткъа цӀахь бисинера баккхий нах, зударий, бераш, жима легионан тоба. Шайн гӀала ларъян арабевлира Новр-ГӀалан зударий, цӀиен пхьуьйш доцу кучамаш а йоьхна, цара майранашца а, вежаршца а цхьаьна могӀара юхатухура тӀелетарш. Юьхьанца зударшна декхар деллера цӀе яго, силам бохбан, и пенаш тӀиера чубитта тӀелетачарна. Дуьцу, делкъен чорпа йийриш а гӀап ларъян хӀиттира. Цу тӀе зударий белаш тӀе белаш тоьхна къеначу ийдалан гӀазакхашца юха тухуш бара мостагӀий, мангалашца а, марсашца а вал тӀебевлларш.

ЧӀагӀонехь яра чуьйна яккхий тоьпаш, уьш хьоле хьаьжжина адамашна тӀехь дӀасатекхош яра. ТӀелетачарна баккхий иэшамаш хилира (800 стаг). Байинчарна йукъахь хилла гӀараваьлла ламанхойн эла Каргока Татарханов, цу тӀе цуьнан дакъа дӀа а ца даьхьнера юхабовлучара. Оцуо тешалла до тӀелетарш дика кхерийна хиларх, хӀунда аьлчи церан сийлахь декхар дара беллачеран декъий тӀеман аренара арадаккхар, куьйгалхо хьала а, охьа а.

Новр-ГӀалара тӀом лаьттира дерриг дийнахь, новр-гӀалахой орцане ладугӀуш бара, амма иза ца кхечира. Ерриг а шовзткъа чаккхарма гергахь яра Оьрза-ГӀала, амма цуьнца хаам бацара. Кхин а дуьйцу, Оьрза-ГӀалахь яккхий тоьпийн гӀовгӀа хазара, амма гӀалахь лаьттачу гӀашлойн полкан баьччана моьттира новр-гӀалахойн цхьа деза де ду фейерверкашца а, герз деттарца а, иштта даздар чӀогӀа хазахеташ вара къена полковник Савельев Иван. Иштта чекхделира де.

Сатасарца, шолгӀачу дийнахь, юха а етта йолийра гӀазакхийн яккхий тоьпаш, амма цӀеххьана мостагӀа юхавала вуьйлира гӀалин гергара. Дуьйцу, гуо бастаран бахьана хилира гӀазакхи Перепорх, цуо калган хӀоттам болу барз тӀехьажийна йоккха тоьпо цуьнан вешийн кӀант вийра. Оцунца калган гӀуо тӀаьхьало гира, кхин ца лиира цигахь виса. Дукха зударшна, Новр-ГӀала ларъярна, мидалш елира. ТӀаьхьа, и хилам дагабогӀий, гӀазакхаша лерамца олура цунах «и зударийн деза де»..

XIX бӀешо 
1804 шарахь Новр-ГӀалан йукъаралло йина Ӏийса пайхамар  варна лерина килс, дечиган гӀишло, ша лаьтташ горгалин гӀишло а йолуш, тӀулган фундамент тӀехь йина зӀаркепара керт а йолуш, гӀалан ахчанах. Йохийна 20-гӀа бӀешеран 30-гӀа шерашкахь. Цуьнан фундамент тӀехь аьхкенан кинотеатр йира.

1820 шарахь Новр-ГӀалахь гӀалагӀазакхийн ахчанах Кавказан асан бӀаьччан инарла-майор К. Ф. Сталан омарца лазарет йира.

XX бӀешо 
1907 шарахь гӀалахь яра керт — 708, бахархой — 4785; 1 килс, 1 шираламастхойн ламазан цӀа, 2 ишкол, 1 маларан цӀа, 29 махлелоран-промыслан меттиг.

1916 шарахь биллира цӀерпоштнекъ.

Россера гражданийн тӀом чекхбаьлчи 1920 шеран мартехь 1860 шарахь дуьйна шена йукъахь Неврен кӀоштан лаьтташ долу Теркан область, дӀайаьккхира.

1921 шеран 20 январехь дӀайаьккхинчу Теркан областан махка тӀехь кхоьллира Ломан АССР а, Теркан губерни а.

1924 шеран 13 февралехь кхоьллира Къилба-Малхбален область йукъ Дон-тӀера-Ростовхь йолуш, керла кхоьллинчу область йукъаяхара Теркан губерни, йукъ Георгиевск гӀалахь йолуш, Кубанан-ӀаьржахӀордан область, Донан область, Ставрополан губерни. Оццу шеран 16 октябрехь Къилба-Малхбален областах дӀатуьйхира Къилбаседа Кавказан автономин областаш а, гуонаш а, царна йукъахь Соьлжа-ГӀала а, кхоллабелира цхьаьнатоьхна Къилбаседа-Кавказан мохк.

1924 шеран 2 июнехь Теркан губернех бина Теркан гуонан, шена йукъахь 16 кӀошт йолуш, царна йукъахь дуьххьара кхоьллина Невран кӀошт,  административан йукъ хилира Новр-ГӀала.

1926 шарахь хиллачу нах багарбаран жамӀашца гӀалахь вехара 4648 стаг, царех оьрсий — 4444.

Амма, 1928 шарахь, рогӀера хийцамаш беш Невран кӀошт дӀайаьккхира. 1930 шарахь дӀабаьккхира Теркан гуо а.

1934 шеран 10 январехь юха а бийкъира Къилбаседа-Кавказан мохк Азовн-ӀаьржахӀордан мохк а, ша Къилбаседа-Кавказан мохк а коьрта шахьар Пятигорск гӀала а йолуш. Хийцамаш бинчул тӀаьхьа 1935 шеран 23 январехь Къилбаседа-Кавказан махкахь хилира 43 кӀошт, иза хилира Невран кӀошт кхолларан шолгӀа терахь. Оццу шарахь Ставрополь гӀалан цӀе хийцира Ворошиловск гӀала аьлла. Ткъа Серго Орджоникидзе веллачул тӀаьхьа 1937 шарахь Къилбаседа-Кавказан мехкан цӀе хийцира Орджоникидзен мохк аьлла. Орджоникидзен мехкан коьрта шахьар дехьайаьккхира Пятигорск гӀалара Ворошиловск гӀала. Иштта, Невран кӀошт Къилбаседа-Кавказан мехкара дехьаелира Орджоникидзен махка.

Орджоникидзен мохк немцойн-фашистийн махкбаккхархошах мукъабаьккхинчул тӀаьхьа 1943 шарахь Ворошиловск гӀалан шен Ставрополь цӀе юхаерзийра, ткъа Орджоникидзен мехках — Ставрополан мохк бира.

1944 ш. 7 мартехь д.№1/853 йолуш арадаьллачу ССРС Лакхарчу Советан Президиуман омарца сацам бира Нохч-ГӀалгӀайн АССР (НГӀАССР) дӀа а йаьккхина, керла административан хӀоттамех. Оцу омарца кхоьллира Грозненски область, цуьнан мохк дуккха а алсама бара хӀинцалерачу Нохчийн Республикин мехкал — цунна чудагӀара хӀинцалера ДегӀастанан а, Ставрополан мехкан дакъош.

1944 шерера 1957 шо кхаччалц Новр-ГӀала а, Невран кӀошт а чуйогӀура Грозненски областан.

1957 шеран 9 январехь даьллачу д.№721-4 йолу ССРС Лакхарчу Советан Президиуман даьллачу «Нохч-ГӀалгӀайн АССР РСФСР йукъахь меттахӀотторах а, Грозненски область дӀаяккхарх а» цӀе йолчу омарца Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийра коьрта шахьар Соьлжа-ГӀала а йолуш.

Цу тӀе, оцу хенахь абсолютан дукха болу оьрсийн лааме а ца хоьжуш,, кӀошт дӀаелира, хӀинцалера Шелковски кӀоштан мехкаца цхьаьна, меттахӀоттийначу ЧИАССР йукъа.

МеттахӀоттийначу Нохч-ГӀалгӀайн АССР мехкан яра дикка хийцаелла, йохочу хене хьаьжча (1944 шеран 7 мартехь). Кхин а ца магийра ховша арадахале Ӏийначу ГаланчӀожан, ЧӀебарлойн, Шаройн кӀоштийн мехкашка, Итон-Кхаьллан а, Шуьйтан а кӀоштийн цхьацца меттигашка. Иштта ша-тайпа НГӀАССР дайна мехкаш меттахӀиттош, НГӀАССР йукъа делира оьрсий а, кхин вайнеха доцу къаьмнаш деха  Невран, Каргалинскин, Шелковски кӀоштийн мехкаш, хьалха Ставрополан мехкан йукъахь хилла.

1957 шерера 1991 шо кхаччалц Новр-ГӀала а, невран кӀошт а йукъайодара НГӀАССР.

1991 шеран декабрера таханлера де кхаччалц кӀош йукъахь ю Нохчийчоьнан.

 
1990-гӀа шераш долалуш алахь меттахӀоттийра православин Ӏийса варна лерина килс, иза лаьттара хиллачу клубан гӀишло чохь.

XXI бӀешо 
2011 шо долалуш хьалха 1937 шарахь йохийна килс лаьттинчохь, Новр-ГӀалахь ян йолийра керла Ӏийса варна лерина килс, иза ян ахча латтийра Оьрсийн цӀестан компани долахь йолу Алтушкин Игора. Килс йина а йаьлла, даздарца дӀайиллира 2017 шеран 4 мартехь.

Экономика 
Советан Ӏедал долуш кхиана бара йуьртабахам, коьртаниг — чагӀар даккхар а, бошмаш лелор а. ГӀалахь яра масех мутт доккху а, консервийн сурсатийн а комбинат. Тахана кемсаш алсама ерш хӀаллакйина, комбинаташ цхьан а болх беш йац.

Болхбеш ю кхузара фермерийн бахаман ассоциаци, цера долахь 8 эзар гектар латта ду.

2021 шеран июнь баттахь Новр-ГӀалин тӀекхочучу меттигехь, некъан аьтту агӀора йиллина Нохчийчохь дуьххьара маьлхан электростанци, цуьнан нуьцкъалалла - 5 МВт ю.

Оьздангалла а, спорт а 
ГӀалахь теркан гӀазакхийн а, нохчийн а колллараллин коллективаш ю (берийн хор «Наурские казачата»). КӀоштан библиотекехь 2015 шеран хьолашца 50 эз. сов жайна ду. Новр-ГӀалин йуккъерачу ишколан шен истории ю 1911 шерера дуьйна йогӀуш (Невран кӀоштахь йиллина хьалхара ишкол).

Спортан кхолламаш 
''Хьост  (кхин дерг ца гайтинехь).
 Спортан клуб «Рамзанан» филиал 
 ССРС спортан хакъдолу говзанчан, масийттаза дуьненан чемпион хилла волчу Дугучиев Исламан цӀарах йолу грекийн-руман охьатохарех латаран центр 
 ССРС а, РСФСР а грекийн-руман охьатохарех латаран хьакъдолчу тренеран Умаров Пойзаллин цӀарах спортан-диканашдаран центр 
 Спортан мотоклуб
 Футболан клуб «Спартак-Наур»
 Футболан клуб «Строитель-Наур»
Ший а ловзуш яра КЪФО футболъезархойн лигехь.

Оьрсийн православин килс 
 Ӏийса пайхамар винчу дийнан цӀарах килс.

Сийлахь меттигаш
Новр-ГӀалахь йисина хӀинца а гӀазакхийн шира хӀусмаш, ишкол, дарбанан цӀа 1912 шеран, советийн муьрера клуб. Иштта сийлаллашна йукъа тоха мегар ду гӀалин гуонахьара ножан хьаннаш Теркан йисттехула йолу. ГӀалахь ю паркан зона, мотодром, шиъ стадион.

ГӀарабевлла новргӀалхой 
 Безуглов Эдуард — российн спортан медицинан а, медицинан реабилитацин а лор, хирург. Къоман футболах ловзарехь Российн гулйина командан коьрта лор, РФСн медицинан комитетан председатель, Хьалхара Москохан пачхьалкхан медицинан И. М. Сеченовн цӀарах йолу университетан спортан медицинан а, реабилитологин а кафедран хьехархо;
 Джабраилов, Рустам (1974 шеран 18 июнь) —  культурист, дуьненан, Европин, Российн чемпион, Российн дуьненайукъара классан спортан говзанча;
 Евдокимов, Николай Иванович — граф, оьрсийн инарла, Кавказ къаръярехь ладаме гӀуллакххо;
 Зверев, Фёдор Трофимович — гӀазакхийн есаул, Сийлахь Георгийн IV классан орденан кавалер, Хьалхарчу дуьненан тӀеман тӀеман лётчик, Гражданийн тӀеман декъашхо, мухажир;

Бахархой 

йуьртара бахпархой къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран терхьашца:

Комм

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш