alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Туьрк

Туьрк — диттан тӀехь кхуьуш болу мерза стом бу.

Туьркийн тайпанаш 

Туьркаш яккхий хуьлу, кегий хуьлу. Церан тайпанаш масех ду.

ТІедоьгІнарг  
Окулировка йо, дукхах дерг, Т-кепара хадорца, бІаьстенан гІад тІедогІаран кепашца: чкъор тІехьа, декъарца, кхин кепара копулировкаца. Российн юккъерчу асанехь туьркан окулировка ян мега июнан чеккхегара август болабаллалц муьлххачу а хенахь. Иза дика тІеиэцийтарна рузман терахь дац ладаме, ткъа оцу белхан беркате долу хенан хІоттаман хьал ду. ТІуьна, догІнашца, бовха хенан хІоттамо совйоккху кхиаран процессийн жигаралла, аьтту бо камбийн болх жигара баккха а, чкъор дика къастийта а, — бІаьргаш тІеиэцар оцу хьолехь дика хуьлу. БІаьстенан талламашца, окулировка кепара тІедоьгІнарг тІеиэцаралла, юккъера барамехь хуьлу 20—30 %. БІаьстенан апрелера июне кхаччалц гІадца тІедогІарехь, уггар дика гІодан тІеиэцаралла хуьлу май болалуш (70—85 %).

Уггар дика тІелатар хуьлу туьркан Бессея кепарчу баллаца: шад наггахь бен ца хуьлура, лакхахь тІедоьгІчи (ораман лаган 10—15 см лакхахь), гІамаран баллан тІедогІнарг цкъан а каг ца лора. Туьрк тІе гІуо ца оьцу йийна кхиинчу хьаьрса хьечан, хьечан, коканан маргІалш. Амма кІезиг ца хуьлу тІедоьгІнарг каглуш меттиг а. Цхьаболчу авторш хьехар ло туьрк тІеюгІуш хІокху кепарчу хьечийн бух лелабар: 'Еврази 43', 'Тулан Іаьржаниг', 'Сиха кхуьург ЦІиен', '10-3-68' а, хьаьрса хьач '13-113'. 'Лель', 'Айсберг', 'Граф-аьзни' кепаш гайтина дика тІеиэцаралла хьечах баьллачу бух тІехь, ткъа 'Зевс', 'Паччахьниг', 'Гвиани' дика кхуьу хьаьрса хечан бух тІехь. 'Алёша' туьрк цхьабосса дика денло муьлххачу бух тІехь а.

Комментареш

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 

Стомаш
Йаззам

Йаззам (, ) — бохучу деша ду нохчийн маттахь ишта маьӀна; дуккха йаздина йоза иза бу йаззам, ишта интернет чохь йолу меттигашна чутоьхна чу йозанах олу йаззам.

 Нагахьсанна вай олуш хилчи, оцу яззамах лаьцна, доца аьлча стенах лаьцна йаздина и йоза; оцунах олу йаззаман чулацам, чулацам дика болуш йаздина, нагахь иза кехат тӀе йаздинехь, ишта дош саттош олу йазбина йаззам, хьалха нислучу деше хьожже, масалла; хаза йазбина йаззам, ишта хаза йаздина йоза.

Хьахжа ишта

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Йаззамаш
Дог

Дог (ду), дукх.тер. Дегнаш (ду) ( Cor) — адамийн а, дийнатийн а, кийрара ц1ий пхенашчухул лоьлийтуш коьртачех дег1ан меже. Адамийн дог хуьлу 4 хара йолуш. Даго болхбеш (кийрахь детталуш) хаало, нагахь болу чу наханна хаа ца ло, дукхах йолу чу хенахь кегий чу нахан шаьш даккхий хиллац оцуьнан белха гӀовгӀа хезаш а ца хуьлу. Амма бакхий чу неха сих сиха тохало кийрара дог, 40 шарал дӀа иккхина волу стаг дегаца лазарш (баланаш) долуш хуьлу.

Билгалдахарш 

ЦӀийлела система
Дог
Корта

Korta, Корта — Х1ара "корта" адаман дег1а т1ира цхьа (меже) дакъа ду. Корта чохь хуьлу хье.

Хьажа кхин 
 Хье

Билгалдахарш

Хьажорагаш
Хье

Хье — Корта чохь хуьлуш болу хьекъалан хье бу, оцу хье чохь хуьлуш ю ша йолу ойланаш.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Хье
Адамийн цергаш

Церг — Церг ю багара цергашах цхьа церг, цергаша атто бо адаман х1ума хадо, бепиг хадо, жижиг хадо а.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Цергаш
Адам
Гезг

Гезг (, , ) — жима дийнат ду

Хьахжа ишта

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Гезигаш
Чуьрк

Чуьрк — ХӀара нохчийн маттахь чуьрк йу.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Чуьркаш
Бедаш

Бад — хин олхазар. Дуьненчохь 110 тайпа бедаш ю.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш
Маймал

Маймал — диъ куьг долу декха дийнаташ, дегӀан хӀоттамца адамна уггаре а юххера долу, шуьйрачу маьӀнехь — приматийн (Priates) тобанан дерриге а векалш.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Дийнаташ
Говраш

Говраш () — вайн хенан цхьаъ бен йоцу тайпа говрашна юккъехь (Equidae) шолгӀа бергаш йоцу тоба.

стен говрех олу кхела, боьрша говрех олу — айгӀар.

Билгалдахарш
Лам

Лам (лаьмнаш) —  тӀиен бакъхьара форма, цӀанехьара айелла меттиг  йа лаькха лам лаьмнийн пачхьалкхехь.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Географин терминаш
Куьг

Куьг — адамийн куьг.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Адам
Терза

Терза — Нохчийн маттахь «Терза» олу. Терзан тӀехь хӀума узуш хуьлу, моцул йеза йу хьожуш.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Терза
Лаьхьарчий

Лаьхьа, текхарг (оьр. Змея) — нохчийн маттахь "Лаьхьа йа текхарг" олу.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш
Хи

Хи (водородан оксид , водородан гидроксид , химин формула — H2O) — бинаран органикин йоцу уьйра, молекула лаьтта водородан шина атомах а, кислородан — цхьаьна атомах а, церан вовшешца ковалентан уьйранца уьйр йу. Нормера хьелашкахь бос боцу, (кӀорга дацахь) хьожа а, чам а боцу чекх са го тӀуналла йу. Хин онда хьолах ша олу, (шенан кристаллаша до ло йа йис), ткъа газкепара — хинан Ӏа. Хи кхин а хила тарло тӀуьна кристаллийн кепара (гидрофилаллин тӀехалонаш тӀаьхь).

Хи дика поляран дашориг ду. Ӏаламехь даиманна а цуьнца йу йашийна хӀуманаш (туьханаш, газаш).

ЧӀогӀа ладаме роль йу хинан хӀуманан а, энергин а глобалан гуотийсарехь а, Дуьненна тӀехь дахарна гӀолатторехь а, дийна организмийн химин хӀоттамехь а, климат а, хенан-хӀоттам кхолларехь а. Дуьненна тӀера йерриг дийна хӀуманашна чӀогӀа ладаме хӀума йу хи. Йуккъера барам ораматийн а, дийнатийн а организмехь ду 50 % сов хи.

Дерриг Дуьненна тӀехь 1400 млн км³ гергга хи ду. Хишша къовлу 71 % дуьненан тӀехало (Ӏапказаш, хӀордаш, Ӏаьмнаш, эркаш, шеш — 361,13 млн км²). Дуьненан хинан доккхаха долу дакъа (97,54 %) Дуьненан Ӏапказ чохь ду — иза дуьра хи ду, иза ца мега йуьртан бахамна а, мала а. Молу хи долу коьртаниг шешшанна йукъахь (1,81 %) а, лаьттан бухара хишна а йукъахь (0,63 % гергга), ткъа жима дакъа (0,009 %) эркаш а, Ӏаьмнаш а чохь ду. Материкан дуьра хиш ду 0,007 %, атмосферехь ду 0,001 % Дуьненан дерриг хих. Дуьненан мантин йукъахь доллу Дуьненан Ӏапказ чохьчул 10—12-зза алсама хи.

Литература 

 
 
 Гидробионты в самоочищении вод и биогенной миграции элементов. — М.: МАКС-Пресс. 2008. — 200 с. — ISBN 978-5-317-02625-7.
 О некоторых вопросах поддержания качества воды и её самоочищения // Водные ресурсы. — 2005. — Т. 32. — № 3. — С. 337—347.
 Андреев В. Г. Влияние протонного обменного взаимодействия на строение молекулы воды и прочность водородной связи // Материалы V Международной конференции «Актуальные проблемы науки в России». — 2008. — Т. 3. — С. 58—62.
 
 
 
 
 
 Джулио Боккалетти. «Вода. Биография, рассказанная человечеством» (2023)

Билгалдахарш 

Маларш
 
Дашораш

Мусталлаш
Кхолламаш
Водородан цхьаьнакхетарш
Оксидаш
Кислородан цхьаьнакхетарш
Халькогеноводородаш
Дагардар

Дагардар — Дагардар терхьашца

Terah́ Debadar

Debarna Hilam  
Pheant́e qaçalc debadar 5×10:

Işt qin.

Qeçu kepar debitar 

Debitar h̗oz çoh́ dja doquş oc qetamqn 8

Debitar h̗oz çoh́ dja doquş oc qetamqn 5

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Дагардар
Каш

Каш — адаман дакъа дӀадулу меттиг. иштта кхин цунах олу  адам дӀадола баьккхина кӀаг. Каш олу нохчийн маттахь стаг ле цуда дӀа йоллина метигах, каш хуьлу Кешнашкахь.

Хьажа. кхин 
Кешнаш

Билгалдахарш
Кешнаш

Кешнаш — латтан  дакъа, нах (адамаш) дӀабухку меттиг, ша цаl хилча каш олу иза хуьлу Кешнашкахь.

Истори 
Кешнаш дуьххьара гучудалар бахьна:
 ун долуш хилар, цун дера кешнаш кхоладина.   
 гӀаланаш а эвланаш а кхоллаялар 
 дӀабухкух Ӏадаташ гучудалар

Хьажа. кхин 
 Каш

Билгалдахарш 

Кешнаш
Чоь

Чоь — Чоь олу нохчийн маттахь адам чохь lаш долучу цlина чоьнах. Ишта адамаш чохь lачу махках олу чоь, Нохчийн чоь.

Билгалдахарш 

Чоь
Урс

Урс (оьрс. Нож) — Урс олу нохчийн маттахь хӀума хадочу ира хӀуманах.

Билгалдахарш 

Урсаш
Бод

Бод — Бод олу демах хьакхийна чу рицӀкъах.

Билгалдахарш 

Бод
Етт

Етт — цӀерачу бугӀана стен хӀума ю (), шалго берг йолу бежан, иза нох доккху бежанех ду.

Хьажа. кхин 
 Гомаш

Билгалдахарш 

Бежнаш
Гомаш

Гомаш — ахмаӀаш йолу бежнаши йукъара цӀе йу.

 тайпа азин гомашаш (Bubalus)
 азин гомаш (Bubalus bubalis)
 тамарау (Bubalus mindorensis)
 аноа (Bubalus depressicornis)
 лаьмнийн аноа (Bubalus quarlesi)
 тайпа Африкин гомашаш (Syncerus)
 Африкин гомаш (Syncerus caffer)

Бежнаш
Пхьидарчий

Ph́id, Пхьид — Пхьид олу нохчийн маттахь (Оьрсийн маттахь - лягушка).

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш
Маьлхан хӀуш

Маьлхан хӀуш (кхахьпа) — доцу олу хуш, кхарзан даар.

Арахецар 
ООНа хаам ца хӀуш лелош, цхьалгӀа меттигехь Росси ю а шолгӀа меттигехь Украина ю.

Билгалдахарш 

ХӀуш
УьстaгӀ

[[Файл:Ovis orientalis aries 'Skudde' (aka).jpg|thumb|left|280px|''Уьстагl'']]УьстaгӀ''' — УьстагӀ олу нохчийн маттахь (Оьрсийн маттахь - овца).

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш
ГӀаз

ГӀаз () — гӀезийн куц долу бедийн доьзалан йукъа догӀу нека до олхазарийн тайпа.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш 

Олхазарш
Беснаш HTML

HTML, Web — Кечъеш лелош долу беснаш.

Беснаший цӀераш X11

Беснашийн таблица

Беснаш HTML / CSS-3-беснаш

Таблийца, 216 машан бараман беснаш

HTML 4 VGA

Хьажа. кхин 
Википеди:Беснаший таблица
Машан меттиг кечйо беснаш

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Беснаш
Мелардой

Мелардой — нохчийн тайп. Тайпан векалш тайт-тайпанчу гаплотобанашкара бу J1, G2, L2, R2. Цуо гойту уьш цхьаьна дех бевлла ца хилар, ткъа тайпанан цӀе схьабевллачу эвланах йаьлла хилар. Бекъало гаранашка: Асухин  (L2), Саламгир (R2), ТӀурло (G2).

Охьаховшар 
Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, дӀайазбина тайпан векалш хӀокху эвланашкахь: Майртуп, Лаха Невре, Аьчка-ХитӀе, ткъа гӀараваьлла нохчийн литераторо Бечуркаев Ӏарбийс ялийна эвланаш: ГихтӀа, Курчалой-ГӀала, Доча-Борзе, Зандакъ, Шела, Дишни-Ведана, МахкатӀе, Жима АтагӀа, Устрада-ГӀала, ГӀой-Йист, Хьалха-Марта, Шалажа, Лаха Невре, Девкар-Эвла, ЧӀулга-Йурт, ткъа иштта ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан эвланашкахь а, гӀаланашкахь а), ЧӀулга-Йуртара кхелхина мелардой беха Бена-Йуртахь. Нохчийн мелардой боцуш, тайпана йукъабогӀу Ярмаркинон (Хаси-Эвлан гена йоццуш), Мелардан (Гумбетан кӀошт, ДегӀаста) бахархой.

Истори 
Дукха хьосташ а, шеш мелардоша а чӀагӀдо, тайпанан жӀайхойн бух бац бохуш. Мелардоша шеш лору вайн махка баьхеина Ӏаьрбийн тӀемлойн тӀаьхьенех. Тайпанан векалш элий бара Ломан ДегӀастахь, тӀаккха уьш кхайкхира Нохчийчу. Нохчийн элаша олалла дора ГӀебартахь а, ДегӀастанахь а. Церан мехах эскар дара, иза латтара уггаре майра нохчийн тӀемлойх. Мелардоша царна алапа лора, ишттачу хьолаца гӀебарташна а, ломан дегӀастахошна а тӀехь Ӏедал карахь латтадора. Имам Шемал Ӏедале веъча церан Ӏаткъам дӀабелира.

Тайпана векалш бу элийн некъий ТӀурлогӀар, схьабевлла АйдемиргӀеран кӀентах Мухьаммадах, хӀинца ДегӀастанан Гумбетан кӀошт йукъахь йолчу Мелардара, уьш бара нохчаша шайна йукъахь низам лато кхайкхина.

Йоккхачу АтагӀехь ваьхна, лераме волу къурайшин Сайдахмедов Катин дика хаара мелардой тайпанан истори. Советийн Ӏедалан муьрехь дукха нах гулбелира Олхазаран кӀотарахь стаг вуьтийтуш. Цигахь вара лераме Кати а. Нохчаша цуьнан сий деш, лерамбеш дов дерзийтира. Цуьнга хаттар делира мелардойн тайпанах. Цуо жоп делира, уьш схьабевлла Ӏаьрбойчуьра, девзаш долчу тайпах. Оцу къамелан тешаш хилира Дочу-Борзе эвлара бахархой Джабраилов Султан а, Дамазов Муса а. Султан хӀинца а веха Дочу-Борзехь.

Билгалдахарш

Литература 
 Книги
 
 Йаззамаш
 

Нохчийн тайпанаш
Хьийзина месаш йолу пеликан

Хьийзина месаш йолу пеликан — ( Pelecanus crispus ). Хьийзина месаш йолчу пеликанах оьрсаша "Кудрявый пеликан" олу. Вукху цIиэ бос болчу пеликаначул хийцамаш дукха бац цуьнан. Месаш кIай ю, сиро бос а болуш. ТIемаш мокха ду, жимма сиро бос а бетталуш. ГIортанна тIиэхьара месаш еха а, хьийзина а ю. ДIай-схьай даржичи тIемаш шина метре кхочу. Вукху цIиэ бос болчу пеликанан санна ду цуьнан дахар. Иза хуьлчу меттигашкахь хуьлуш а ю.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
ЦӀиэн бос болу пеликан

ЦӀиэн бос болу пеликан — ( Pelecanus onocrotalus ). ЦIиэн бос болчу пеликанах оьрсаша "Розовый пеликан" олу. КIеззиг цIиэ бос а бетталуш кIай ю. ТIемаш йоьххьера Iаьржа ду. Коьрта тIехь жима кIужал бу. Еха зIок ю цуьнан. ЗIакарна кIелахь тIаьрсиган тIоьрмиг бу. ТIемаш дIа-схьа даржийчи 2 метр ду. ХIурдан гIайрешца, бердащца, хишца, Iаьмнашца хуьлуш ю пеликан.

Iаьржачу хIурдан къилбаседа-малхбузехьа хIурдан йистошца а, Азов хIурдан йистошца а, Каспий хӀурдан къилбаседехьа йистощца а, ГIалмакхойн аренашкарчу Iаьмнашкахь а, Казахстанехь а, Малхбезехьа Сибрехахь а ю уьш. Дозанал арахьа Румынехь а, Африкехь а, Шемахь а, Иракехь а, Къилбаседа-Малхбузехьа, Индехь а ю пеликанаш. Вайн республикехь наггахь бен гучу ца йовлу уьш. БIаьста къилбехьара бовхачу махкара схьайогIуш а, гурахь юха цига дIайоьлхуш а вайн хиш, Iаьмнаш долчохь; цхьана кIезигчу ханна сеца уьш. ХIинцачул хьалха Теркан йистошца а, Iаьмнашкахь а баннаш дора цара. Дукха а чIерий долу меттигаш, буткъа эрз болу тогIеш еза царна.
Баннаш дечу хенахь яккхийра тобанаш хуьлу церан. Цара баннаш до Iаьмнаш долчохь, буькъа эрз болчу, адамашна тIекхача хала долчу меттигашкахь. Баннаш эрзах а, бацах а диттийн генех а до цара.Хоьаш апрель-май баттахь до. Шиъ до хIораммо хIоа. Тойнахь 33-38 дийнахь Iа. КIорнеш йоха июнь-июль баттахь. ТаьIна мокхачу басахь хуьлу уьш.
ЧIогIа ларлуш олхазар ду иза. Стаг юххе ца кхочуьйту цо. ГIаттар хала ду цуьнан. ТIемашца гIоттуш хи тIоьхула когаш а бетташ йоьду иза. Ядар чехка ду, генна охьа тIемаш а лестош. ТIоьхула хьийзаш Iедал а ду цуьнан. ГIеранца хIаваэхула могIа бой йоьлху уьш. ГIарагIулеш санна са бой а йоьлху. Хи тIоьхула нека до цара. Амма хи буха ца лечкъа уьш. ЧIерий доу цара, хи гомхачу дIа а лоьхкуш, зIакаршца каде схьа а луьйцуш.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Олхазарш
ГӀургӀаз

ГӀургӀаз (йу), ГӀургӀезаш (йу) (лат. Cygnus) — оьрсаша "Лебедь" олу. Иза шина-кхаа тайпана ю. Уггаре йоккхачу гIургIезан юххехьара зIок можа ю. Къоначийн гIургIезан зIакарш цIечу басахь хуьлу.

ГӀургӀезах оьрсаша «Лебедь» олу.

ГӀургӀаз шина-кхаа тайпана ю. Юххехьара зӀок можа ю уггаре а йоккхачу гӀургӀезан. Къоначийн зӀакарш цӀечу басахь хуьлу. Тундран Ӏаьмнашкахь хуьлу уьш. ДӀай-схьай йоьлхучу хенахь хӀорднашкахь а хуьлу. Баннаш шишша цхьана къастина до. ХӀоьаш ма баттахь до 4-6. Жимма можа бос бетталуш къайн хуьлу хӀоьаш. Хина бухахула ца лела иза. Кортий, гӀортий хи буха оьхуьйту цо. ТӀемашца гӀаьттина йоьдуш гӀорта хьалха дӀаяхйо. Екар хаза ду цуьнан «гангго… ганг-го» бохуш. Ӏаламехь кӀезиг ю уьш. Цундела царна таллар дихкина.

ЦӀиэн зӀок йолу гӀургӀаз. Цуьнан зӀакаран бухехьа Ӏаьржа маӀа ю. Можа зӀаг ерш санна кӀезиг ю уьш а. Хин берда йистошца эрзалахь до цара хӀоьаш. Тойна май бутт чекхболлуш доккха 6-8 хӀоа до цхьаммо. ТӀемаш жимма хьала а айдой, хаза саттийна латтайо цо гӀорта. ЗӀок нисса охьаерзийна латтайо. Аз гӀоргӀа ду, йиш — хаьлчи санна. Хи буха кхийдаш ежа иза. Хин соьналлаш а цхьацца садолу хӀуманаш а йоу цара.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш 

Олхазарш
Акха гӀаз

Акха гӀаз — ( Anser fabalis ). Акхачу гIезах оьрсаша "Дикий гусь" олу. Акха гIезаш масех тайпана ю, кIайн а, мокха а. ЦIахь кхобучу гIезийчулла ду церан догIмаш. Цхьаерш кегийро ю. ЗIакарш а, когаш а цIиэ хуьлу церан. Юткъа еха хуьлу церан гIортош. Iаьржа зIакарш йолуш а ду акхачу гIезийн тайпа.

 Хиш, Iаьмнаш долчу меттехь, бецан а, ялтийн а аренашкахь, хьаннийн йистошкахь хуьлу уьш. ДIай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Шишша цхьана хIуттий до цара баннаш, хин бердан йистошкахь, Iаьмнашкахь, эрз болчу тогIешкахь, тоьлгашкахь, шачйолчу меттехь. Бен буха буц а юьллуш, месийн до а дуьллуш тобо цара. Можо бос а болуш 4-6 хIоа до гIезо. Аз чIогIа декаш ду акхачу гIезан. Тобанаш йой лела уьш. Адамах, экханах ларъяла хаьа царна.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Мокха акха гӀаз

Мокха акха гӀаз — ( Anser anser ). Мокхачу акха гIезах оьрсаша "Серый гусь" олу. ЦIахь кхобучу гIезал дегIана жима ю иза. ГIорта жимма йоца а, стомма а цуьнан, вукху гIезачул. ЗIок, можо бос болуш, цIиэ а, йоца а ю. Когаш можо бос бетталуш цIиэ бу.

 ХIурдан йистошца а, хищца а, Iаьмнашкахь а хуьлуш ю и тайпа гIезаш. ДIай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Боьршачой, стечой, шишша цхьана кхетий до баннаш. ХIурдан йистошца а, хин бердан йистошца а, оьрзалахь, шочалахь, тоьлгашлахь до цара баннаш. ХIоьаш июнь баттахь до 4-6. ТIема йовдар хала ду церан. ТIемаш доцийро хиларна чехка лесто деза. ТIома евдда лакхахула лела церан гIеранаш. ХIурда чохь, хиш чохь, Iаьмнаш чохь иштта берда йистошца а карош йолу садолу хIумнаш, кхоьбарчий, соьналлаш йоу цара.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Акха бад

Акха бад — ( Anas platyrhynchos ). Акхачу бедах оьрсаша "Кряква" олу. ЦIахь кхобучийл догIмаш долуш ю акха бедаш. Бедан-нIаьна хаза ю. Баьццаран бос лепаш бу цуьнан корта. Лог кIело ал бос бетталуш ю. ЗIок можа ю. ЦIоганан тIоьхуле Iаьржа ю. Когаш, можа бос а бетталуш цIиэ бу. Стиэ бад Iаьржа тIедарчий а долуш мокха ю. Акха бедаш дукху а мехкашкахь хуьлуш ю.

 ДIай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Iаьмнашкахь, хин бердан йистошкахь бецан тоьлгашлахь, оьрзалахь до цара банаш. ХIоьаш дан юьйлало апрель баттахь. 7-I2 хIоа до цхьана бедо. КIорнеш тIемашца гIовттало август баттахь. Екар цIахь кхобучу бедачух тера ду. Яжар хи чохь ду хина буха а ческъаш. ТIемашца йовдар чехка ду. Хи чохь карош йолу садолу хIуманаш а, кхоьбарчий а цхьацца соьналлаш а йоу цара.

Видео

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Ӏаьржа акха бад

Ӏаьржа акха бад — ( Anas poecilorhyncha ). Iаьржачу акха бедах оьрсаша "Черная кряква" олу. ЦIахь кхобучу бедачулла ду Iаьржачу бедан дегI. Бедан нIаьна а, стиэ бад а цхьана басахь ю, мокхачу месаш тIехь Iаьржа тIедарчий а долуш. Жимма сирло ю чукIело. ЗIок Iаьржа ю, можа йоьхьиг а йолуш. Хишца, Iаьмнашца хуьлуш ю Iаьржа акха бедаш. Баннаш дар а хин тогIешкахь ду. Май баттахь хIоьаш до 7-10.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Мокха акха бад

Мокха акха бад —  Мокхачу акха бедах оьрсаша "Серая утка" олу. ЦIахь кхобучул дегIана жимо ю мокха акха бад. Бос мокха бу цуьнан, тIемаш ал басахь ду. Стиэ бад къорза букъ болуш ю. Некха тIехь Iаьржо бос бетталуш ю цуьнан месаш. ЗIок а, когаш а можа бу. Вуьш санна хишца, Iаьмнашца хуьлу мокха бедаш. Яккхийра гIеранаш ца хуьлу церан. Баннаш екъчу меттехь, хишна генахьо до цара.

Май бутт юккъе болуш до цара хIоьаш 7-11. ХIоьаш можа бос бетталуш, кIай хуьлу. ТIемашца йовдар чехка а, атта а ду. Яжар вукху бедийн санна хишца а, аренашца а ду.
.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш 

Олхазарш
Дарта

Дарта (йу), дукх.тер. Дартанаш (йу) — ( лат. Otis tarda ) — доккха олхазар ду иза. Корта а, гIорта а овкъаран басахь ю цуьнан. Букъ хьаьрса бу, пурхалхьаша Iаьржа сизаш - тIедарчий а долуш. ЧукIело сира ю, тIемаш кIай ду Iаьржачу месийн йист а йолуш. Боьршачу тодакхан лог кIел Iаьржа мас ю.

Дарташ хин тогIешкахь а, буц-аренашкахь а, хьаннийн йистошкахь а хуьлуш ю. Адамаш кIезиг лелачу меттехь до цара баннаш, жимма лаьттах кIаг а боккхий, буха хIума а ца юьллуш. Тойна апрель баттахь доккху. ХIоа шиъ я кхоъ до тодакъо. Баьццара бос а болуш, Iаьржа тIедарчий а долуш хуьлу цуьнан хIоьаш. Тойна доккхачу хенахь нIаьна юххехь ца соцу. Тойнахь Iеш йолу тодакх шен басца бецех дIаоьй хуьлу. Цундела адамийн а, акхаройн бIаьрг тIе ца кхуьу цунна. КIорнеш кхианчул тIаьхьа гIеранашца хуьлу тодакхаш. Лаьттара хьала гIовттар хала ду церан. ГIевттина евллачул тIаьхьа йовдар чехка ду. Генна хьалий, охьий кхочуьйтуш ластабо цара тIам. ХIаваэхь могIа бой ца йоьлху уьш. Даар соьналлаш а, садолу хIумнаш а, бецан хIу а ду. Уьш Iаламехь кIезиг йолу дела, царна таллар дихкина.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
ГӀаргӀули

ГӀаргӀули — ( en. Grus grus ). Оьрсаша гӀаргӀулих "Журавль" олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу гӀаргӀулин гӀеранаш. Церан зевне а "къар-р-р-р! Къар-р-р-р!" бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀаргӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀаргӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.

 ГӀаргӀулин зӀок нийса а, еха а, ира а ю. ГӀортош еха ю. Настарш лекха а, юткъий а ю цуьнан. ЦӀога доца ду, месаш охьайирзина кхозуш а йолуш. ГӀаргӀулеш ялх тайпана ю вайн мехкашкахь. Церан дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. БӀаьста бовхачу мехкашкара къилбаседехьа хьала йогӀу уьш, гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка юха йоьлху. ГӀаргӀулин коьрта туьтан тӀехь мас йоцуш меттиг ю. Нилхха чо а болуш. И ялхе а тайпа гӀарагӀули шен-шен беса ю. Масала, уггаре а йоккханиг мокхачу басахь ю тӀеман йоьхьигаш Ӏаьржа а йолуш. Цуьнан лаг а Ӏаьржа ду, бӀаьрга тӀера охьа шина а агӀор кӀайн сиз а долуш. И шиъ сиз гӀорта кхаччалучохь букъ тӀехь вовшаххоттало. Коьртан туьтанна тӀиэхьа цӀиэ тӀеда бу цунна. Когаш Ӏаьржа бу.
 ГӀаргӀулин яхар тундрехь хьаннашкахь а, буц-аренашкахь а лаьмнашка кхаччалц ду. Боьршан, стен шиъ цхьана хуьлу гӀарагӀули. Баннаш дечу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь совцу уьш. Баннаш лаьттахь до цара бацах, кхин йолчу соьналлехь, оьрзалахь а, шач йолчу тоьлгашкахь а, диттан кондаршлахь а. ХӀоа шиъ до гӀарагӀулино, вайн цӀерачу котаман хӀоьан кепехь. Баьццаро бос а бетталуш, цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху цо. ЧӀогӀа ларлуш Ӏедал ду гӀарагӀулин. Адам аьттехьа гӀоьртича бенара гӀоттий дӀайоьду иза. ТӀома гӀаьттина йоьдучу хенахь дӀаяхйина гӀорта а, тӀиэхьаша дӀахецна ши ког а цхьана могӀара нисбо цо. Цундела хӀавао доьхьало яр кӀезиг ду. Баннаш дечу хенахь масех гӀаргӀули цхьана а кхетий рогӀ-роггӀана охьахууш, хьалагӀоттий кхиссалуш, тӀемаш охьа а охкадой маьхьарий хьоькхуш "хелхар" до цара. ГӀаргӀулин даар борц а, горох а, кӀа а, бецан хӀу а, бецан соьналлаш а, садолу хӀуманаш а, цхьацца акха стоьмаш а ду. Ал-басахь а, кӀай а, Ӏаьржа а хуьлу гӀаргӀулеш. Ӏаламан хазна еш уьш хиларе терра гӀарагӀулеш ларо декхар ду адамийн.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Мокха ГӀарагӀули

Мокха ГӀарагӀули — ( en. Common Crane ). Оьрсаша гӀарагӀулих "Серый журавль" олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу мокха гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а "къар-р-р-р! Къар-р-р-р!" бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.

 Мокха ГӀарагӀулин зӀок нийса а, еха а, ира а ю. ГӀортош еха ю. Настарш лекха а, юткъий а ю цуьнан. ЦӀога доца ду, месаш охьайирзина кхозуш а йолуш. Мокха ГӀарагӀулеш ялх тайпана ю вайн мехкашкахь. Церан дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. БӀаьста бовхачу мехкашкара къилбаседехьа хьала йогӀу уьш, гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка юха йоьлху. Мокха ГӀарагӀулин коьрта туьтан тӀехь мас йоцуш меттиг ю. Нилхха чо а болуш. И ялхе а тайпа гӀарагӀули шен-шен беса ю. Масала, уггаре а йоккханиг мокхачу басахь ю тӀеман йоьхьигаш Ӏаьржа а йолуш. Цуьнан лаг а Ӏаьржа ду, бӀаьрга тӀера охьа шина а агӀор кӀайн сиз а долуш. И шиъ сиз гӀорта кхаччалучохь букъ тӀехь вовшаххоттало. Коьртан туьтанна тӀиэхьа цӀиэ тӀеда бу цунна. Когаш Ӏаьржа бу.
 Мокха ГӀарагӀулин яхар тундрехь хьаннашкахь а, буц-аренашкахь а лаьмнашка кхаччалц ду. Боьршан, стен шиъ цхьана хуьлу гӀарагӀули. Баннаш дечу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь совцу уьш. Баннаш лаьттахь до цара бацах, кхин йолчу соьналлехь, оьрзалахь а, шач йолчу тоьлгашкахь а, диттан кондаршлахь а. ХӀоа шиъ до гӀарагӀулино, вайн цӀерачу котаман хӀоьан кепехь.
 Баьццаро бос а бетталуш, цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху цо. ЧӀогӀа ларлуш Ӏедал ду гӀарагӀулин. Адам аьттехьа гӀоьртича бенара гӀоттий дӀайоьду иза. ТӀома гӀаьттина йоьдучу хенахь дӀаяхйина гӀорта а, тӀиэхьаша дӀахецна ши ког а цхьана могӀара нисбо цо. Цундела хӀавао доьхьало яр кӀезиг ду. Баннаш дечу хенахь масех гӀарагӀули цхьана а кхетий рогӀ-роггӀана охьахууш, хьалагӀоттий кхиссалуш, тӀемаш охьа а охкадой маьхьарий хьоькхуш "хелхар" до цара. Мокха ГӀарагӀулин даар борц а, горох а, кӀа а, бецан хӀу а, бецан соьналлаш а, садолу хӀуманаш а, цхьацца акха стоьмаш а ду. Ал-басахь а, кӀай а, Ӏаьржа а хуьлу гӀарагӀулеш. Ӏаламан хазна еш уьш хиларе терра гӀарагӀулеш ларо декхар ду адамийн.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Олхазарш
Хин олхазар

Хин олхазар — ( en. Porzana porzana ). Хин олхазарш дукха ду. Вайн махкахь хуьлуш долчех ду алкханчал жимма доккха олхазар. Оьрсаша "Погоныш" олу цунах. ТаьIначу ал басахь ду иза, букъ тIехь къорза тIедарчий а долуш. ЧукIело стигал басахь ю кIай тIедарчий а долуш. Хенашкахь кIайн, Iаьржан пурх могIанаш ду. ЗIок юххехьара цIиэ ю, йоьххьера баьццара бос а бетталуш можа ю. Когаш а баьццара бос бетталуш бу. Баннаш хин тогIешкахь, Iаьмнашкахь, оьрзалахь, бецан тоьлгашкахь, толлан кондаршлахь до цара.

Тойна май-июнь баттахь доккху. 8-10 хIоа до цо, ал басахь тIедарчий а долуш. Сарахь а, буьйсанна а тIахъолий хуьлу иза. Лелар лечкъаш ду. ТIома дадарна тIиера дац. ГIаьттина дедчи а гена далале охьа а хоий, бацалахь, я эрзалахь лечкъий, тIап олий дов. Дадар чехка ду. Баца тIехула а, гIаш тIехула а ца лела. Хи тIехь нека дар кIезиг ду. "Уитъ... уитъ... уитъ" - бохуш ду цуьнан декар. НIаьний а, кхоьбарчий а, кхин садолу хIуманаш а йоу цо.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Мокха хин олхазар

Мокха хин олхазар — (en. Burhinus oedicnemus ). Кхин цхьа тайпа а ду хин олхазар, даккхийра можа бIаьргаш а долуш, гIамаран басахь къорза букъ а болуш, можа зIок а йолуш. Оьрсаша "Авдотка" олу цунах. И олхазар деддачу заманчохь гучу а йолуш цхьацца гучу а йолуш цхьацца кIайн моха ю тIемаш тIехь. Хиш, Iаьмнаш долчу меттехь хуьлуш ду и олхазар. Бен гIамарлахь а, тIулган жагIи тIехь а бо цо, буха хIума а ца тосуш, жимма кIаг а боккхий. Цуьнан бен атта карош бац, я жагIи а гIамарлахь а гуш а ца хуьлу. Ца хууш, тIе ког баккха а тарло цуьнан хIоьашна. Тойна апрель баттахь доккху 2-3 кIорни хуьлу цуьнан. Стен - боьршан шишша цхьана хуьлу уьш. Гурахь гIеранаш йо. "Тар-ли-и... тар-ли-и", бохуш хуьлу цуьнан декар.

Суьрташ

Билгалдахарш

Литература 
 
Олхазарш
КӀайн лаг долу хин олхазар

КӀайн лаг долу хин олхазар — Кхин цхьакха жима олхазар а ду хин берда йистошца а, (en. Little Ringed Plover) (Оьрсаша "Малый зуёк" олу цунах.) Iаьмнашкахь а хуьлуш. Нийса ира Iаьржа зIок ю цуьнан. ЗIакарна тIоьхлура коьртан хьалхе а Iаьржа ю. БIаьргашна гондахьа можа хIоз бу. Когаш жижиган басахь цIиэ бу. ТIемаш Iаьржа ду, чукIело кIайн ю. "Пиу-пиу" олий дека иза. Беса тIедарчий а долуш, кегийра хуьлу цуьнан хIоьаш. Тойна апрель баттахь доккху цо. Цуьнан даар садолу хIумнаш ю.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
КӀуж болу хьоза

КӀуж болу хьоза — (en. Northern Lapwing) (Оьрсаша "Чибис" олу цунах). Йоца зIок а йолуш, боцийра когаш а болуш ду иза. ТIемаш шуьйра ду цуьнан. Букъ баьццарчу дарийн бос бетталуш бу. ЧукIело кIайн ю. Лога кIело Iаьржа ю. Корта а Iаьржа бу, бIаьргашна гондахьара кIайн ю. Хиш, Iаьмнаш долчу тIуьнчу меттигашкахь хуьлуш ду и олхазар.

 Къилбехьа бовхачу мехкашка дIай-юхий оьхучех иза. Бен лаьттахь бо бецан хаьлгехь. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху. ХIоа диъ хуьлу цуьнан, мокха тIедарчий а долуш. Дадар тIемаш ваьштадохкий охьадогIуш, чехка тIемаш тухий айлуш, хьалий-охьий ийлуш ду. Адам юххе гIоьртича цунна чу а хехкалуш бен чIогIа ларбо. Садолу хIумнаш йоу цо.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
ЦӀиэкогашберг

ЦIиэкогашберг — (en. Common Redshank), (Оьрсаша "Травник" олу цунах). Кхин цхьа тайпа а ду вайн кхузахь хуьлуш хин олхазар. Хи чохь нека дан а хууш хин йистошка хуьлуш долчух олу хин олхазар. Царех ду кхин цхьакха тайпа олхазар цIиэ когаш а болуш. Ехийра ю цуьнан настарш. ЗIок ира а, нийса а ю цуьнан. Букъ мокха бу луьста Iаьржа тIедарчий а долуш. Чукъело кIай ю, цIога а тIоьхлара кIай ду цуьнан. Шина а тIома тIехь кIайн моханаш ю, гIаьттича гуш.

ЗIок юххера цIиэ ю. Хин берда йистошкахь Iаьмнашкахь, тIуьнчу тогIешкахь ду цуьнан дахар. Бовхачу махка дIай-схьай доьлхачех ду иза а. Цхьайолчу меттигашкахь яккхийра гIеранаш хуьлу церан. Бецан тоьлгашлахь до цара баннаш. ХIоа диъ хуьлу тIехь тIедарчий а долуш. Тойна май баттахь, июнь юккхе кхаччалц а йолчу хенахь доккху. Декар "тю-ли, тю-ли", бохуш ду.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
ЦӀога лесто хин олхазар

ЦӀога лесто хин олхазар — (en. Common Sandpiper), (Оьрсаша "Перевозчик" олу цунах). Бовхачу махка дIай-схьай кхелхачех кхин цхьакха а ду вайн махкахь хуьлуш хин олхазар. Букъ мокха бу цуьнан, чукIело кIайн ю. Кхоьчу хин олхазарийчул йоцо ю зIок. Когаш а церачийл боцийро бу. Хин тогIенашкахь Iаьмнашкахь хуьлуш ду и тайпа олхазарш. Хин берда йистошца, оьрзалахь а, гIамаран гIайреш тIехь а до цара баннаш, лохо кIаг а боккхий, цу чу екъа бецаш а йохкуш.

Бен къайлехь хуьлу цуьнан йа куллан кондарна кIелахь, йа бецан тоьлга кIелахь. ХIоьаш жимма цIиэ бос а бетталуш, цIиэ тIедарчий а долуш хуьлу. 4 хIоа до цо. Додачу хенахь "ти-ти-ти-ти", "пюи-пюи" олий дека иза. Цхьаъ ша хуьлу иза, баннаш ден хан кхаччалц. Дукха хьолахь хи юккъерчу гоьрга тIе йа чалхаш тIе хоий Iа иза, цIога а лестадеш. Хи тIоьхула дадар цкъа тIемаш ваьшта дохкуш, тIаккха чехка уьш ластош, хьалий-охьий ийлуш ду цуьнан. Садолу хIумнаш йоу цо .

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Аьрзу

Аьрзу йа аьрзо — (en. Aquila (genus)), (оьрсаша "Орел" олу). Аьрзу уггаре а доккха олхазар ду. Аьрзунийн ворхI тайпа ду. Вайн махкахь хуьлаш ю царех цхьаерш. Ламанан аьрзу. Йоккха аьрзу ю иза. Ал-Iаьржа бос бу цуьнан. МIараш яккхийра ю. Онда ю зIок а йоьххьера охьа а хьаьвзина. Ламанца а, охьанехьа хьаннашкахь а хуьлуш ю иза. Iер, дахар цхьана меттехь хуьлу. йа ижонна, йа кхоьчу бахьнашца меттигаш а хуьйцу.

ТIекхача аьтту боцчу ламанан даккъашкахь, диттийн генех бо ца бен. Чу мас а, кхин кIеда хIума а юьллуш тобо цо иза. Цхьаъ йа шиъ бен ца до цо хIоа. Оханан баттахь тойна хоу. Екар-аз гIоргIа ду "кхекъ-кхеъ-кхеъ". Ижонна пхьагал а, цхьогал а, кхин долу экха а, олхазар а лоцу цо.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Аренашкара аьрзу

Аренашкара аьрзу — (en. Steppe Eagle), (оьрсаша "Степной орёл" олу), Аренца а хуьлу аьрзу, Iаьржачу басахь. Бен синтарех бо цо. Бен кIадбеш чуйохкий хуьлу, кхакханан кердигаш, бехчалгаш, месаш. Бен чан йа элан рогIа тIехь а, лекхчу гу тIехь а бо цо. Тойна апрель-май беттанашкахь доккху. Шиъ йа кхоъ хуьлу кIорни. Телеграфни бIегIнашна тIехь а чан рогIа тIехь а хевшина Iаш хуьлу уьш.

Адамех къахкар вукху аьрзунийн санна дац. Дикка герга гIортталц дIа ца йоду аренгара аьрзу. Ижонна таллар - гIаьттина йоьдуш а хиъна Iеш бIаьрг кхарстош а ду. Дехкий а, ялташна зуламе садолу хIуманаш а яарна пайдехь лерина аренгара аьрзош.
.

Сурташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш 

Олхазарш
КӀайн корта болу аьрзу

КIайн корта болу аьрзу — (en. Griffon Vulture), (оьрсаша "Сип белоголовый" олу) И тайпа аьрзунаш кIезиг йу. ДIайовш лаьтта уьш. Бос мокха бу цуьнан, чукIело хьаьрса йу. Лаг дерзина ду, кIайчу дон кач бу логехь. ТIемаш дIа-схьа даржичи 2,5 метр ду.

 Уьш хуьлу меттигаш Дуьненан хIорд Йуккъера а Жима Ази, Иран, Афганистан, Пакистан, Крым, Кавказ. Вайн лаьмнашкахь а хуьлу и тайпа аьрзу. Уьш дукху а йолчу хенахь гIеранаш хуьлура. ХIинца цера гIеранаш йац. Баннаш адам тIе ца кхачалучу меттигашкахь, ламанан лекхачу даккъашкахь, тIулган, мокхазан чхерашкахь до цара. Баннаш даккхийра хуьлу, дечиган синтарех дой. Мархи баттахь доккха кIай цхьа хIоа до цо. Тойнахь цхьана баттахь, кхаа кIирнахь Iа (50-52 дийнахь). КIорни кхаа баттахь эха баттахь кхуьу. Деллачу акхаройн, бежнийн дилх доу цара. ХIаваэхь тIам ца ластош гонаш туьйсу цо. ТIемаш хьалагIоттош хIаваэ хьала йаллалц бен ца лестадо цо. ХIаваэхь дукха лакхахула кхерста иза тIам ца ластош. Шарой-Органехь, ЧIаьнти-Органехь бен гуш йац уьш. Цигахь гуш билгалъйаьлларг иттех бен йац. Уьш доь ца дайта ларо йезаш йу.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Ӏаьржа аьрзу

Ӏаьржа аьрзу — (en. Cinereous Vulture), (Оьрсаша "Черный гриф" олу), Шуьйра, дехий тIемаш а долуш, йоккха аьрзу ю иза. Коьрта тIехь мокха до ду цунна. ГIорта ерзина ю. Сийна бос болуш ду дерзина лаг. И лаг дегIах дIахотталучохь мокхачу месийн кач бу. Горга ю цуьнан зIакартIера мерIуьргаш.

Яхар ламанца а, ламанан лахенца а ду. Iер цхьана меттехь а, дIай-схьай кхалхарца а ду. Дукха йац и аьрзош. Йелла бежна, я говр йолчохь цхьакIеззиг цхьана кхета уьш. Баннаш ламанан даккъашкахь до цара. ХIоа цхьаъ до март баттахь. Ижо лоху вуно лакхара охьа а хьоьжуш, тIам ца ластош, хIаваэхь го а туьйсуш. Церан коьрта даар йеллачу хIуманан дилх ду. Цундела "декъий дуург" олу цунах. КIезиг уьш хиларна ларо хьакъ долуш ю и аьрзу.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Лаьхьарчий дуу аьрзу

Лаьхьарчий дуу аьрзу — (en. Short-toed Eagle), (оьрсаша "Змееяд" олу), Дехийра тIемаш а долуш, боккха корта а болуш олхазар ду иза. Букъ Iаьржа бу цуьнан, моккха бос а бетталуш. ЧукIело кIай ю Iаьржа хийцалуш томмагIнаш а долуш. ТIемийн йоьхьигаш а Iаьржа ю. Цуьнан цIоганан дохалла 3-4 сиз ду. БIаьргаш можа а, баккхийра а бу. Месаш нилха а до долуш а ю. ТIемаш дIай-схьай даржичи I,8 м.

 И тайпа аьрзунаш ю Европин декъехь а Къилбаседехьа Ленинграде а, Рыбинске а, Казани а кхаччалц, Сибрехьа къилбаседа-малхбузехьа кхаччалц болчу мехкашкахь а, Юккъерчу Азехь а, Кавказехь а, Закавказехь а, дозанал дехьа къилбехьа Европехь а, Африкехь а къилба-малхбузехьа Азехь а. Вайн Нохч-ГIалгIайн республикехь и тайпа аьрзунаш ю ламанца а, лаха аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогIешкахь а. Баннаш нилха синтарш а дохкуш , диттийн баххьашкахь до цара. Цхьа хIоа до апрель я май баттахь. Иза кIай хуьлу.
 Тойна 45 дийнахь доккху. КIорни хIоьачуьра схьаяьккхинчул тIаьхьа шиъ бутт баьлчи, тIемашца гIотту. Ядар атта ду цуьнан. ХIаваэхь тIам ца ластош готуьйсу цо. Ижонна лаьтта охьа хьоьжуш, тIемаш а лестош, цхьана меттехь лаьтта иза. ТIома гIаьттина иза йоьдучу хенахь, дика го некъа тIехь Iаьржа томмагI. Екаран аз дахдеш ду. Масала, иштта "хиий-о". Цуьнан коьрта даар лаьхьарчий ду. Наггахь моьлкъа а боу цо, пхьид а йоу. Уьш кIезиг хиларна ларо езаш ю.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Маж йолу аьрзу

Маж йолу аьрзу — (Gypaetus barbatus), (оьрсаша "Бородач" олу).
Йоккха аьрзу ю иза готтийро деха тIемаш а долуш, деха йIога а долуш. ЧIениг кIел морсачу месийн маж ю цуьнан. Настаршна тIехь а, пIелгашна тIе кхаччалц месаш ю. Букъ Iаьржа бу. ЧукIело сирло ю, ал бос а бетталуш. Корта кIай бу, бIаьргашна тIоьхула Iаьржа томмагI а долуш. Шок етташ санна ду цуьнан екаран аз.

 Уьш хуьлу Кавказан лаьмнашкахь, Юккъерчу Азехь, Алтайхь, дозанал арахьа кхилбехьарчу Европехь, Африкехь. 5-6 шо кхаччалц кIорни ца доккху маж йолчу аьрзуно. Стен, боьршан ши аьрзу даиманна цхьана хуьлу. Баннаш адам тIе ца кхочехь, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тIулган бердашкахь до цара.
 Маж йолчу аьрзунан бен боккха хуьлу, цхьа метр стомма а ши метр го болуш а. Баннаш до диттийн генех, кердагех, тIергах. И цхьа бен дукху а шерашкахь лаьтта. ХIоьаш 1 я 2 хуьлу ал басахь, мокха тIедарчий а долуш. Шина, кхаа баттахь гIовтту кIорнеш. Ижонна таллар хIаваэхь го туьйсуш ду. Еллачу бежанан дилх а, даьIахкаш а, акхарой а, олхазарш а доу цо.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Ӏаьржа корта болу селаст

Iаьржа корта болу селаст — (en. Black Oriole), (Оьрсаша "Черноголовая иволга" олу цунах). Изза бен кхин башхо йоцуш, вукху селасатах тера ю иза. Башхо цхьаъ ю, зIакарна тIера дуьйна бIаьргашна юххехула гIортанна тIиэхьа кхаччалц Iаьржа ю месаш. Вуьш санна цхьаъ ша а, шиъ цхьана а хуьлу. Баннаш дитта боьххьехь до.

ХIоьаш май-июнь баттахь до 3-4. КIай хуьлу уьш, жимма цIиэ бос а бетталуш, ал тIедарчий а долуш. Садолу хIумнаш йоу цара.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
КӀайн цӀога долу аьрзу

КIайн цIога долу аьрзу — (en. White-tailed Eagle), (оьрсаша "Орлан-белохвост" олу).
КIайн цIога долу аьрзу яккхийрчех аьрзу ю. Цуьнан цIога дечиг йоькъачу зайлан кепехь ду. Бос мокха бу, кортий, лахара деггIий жимма сирло ду цуьнан. ЦIога кIайн ду, зIок можа ю.

 Тундрера дуьйна есачу аренашка, лаьмнашка кхаччалц массо а мехкашкахь ю и тайпа аьрзунаш.
 Церан дахар хIурдан йистошкахь, хин бердашкахь, тогIешкахь, ламанийн даккъашкахь ду. Iа доьлчи къилбаседехьара йовхачу метте охьайогIу уьш. Иштта ду церан дIай-схьай кхалхар. Яккхийра шелонаш йоцчохь цхьана меттехь ду церан дахар. Диттийн генех, синтарех боккха бен бо оцу аьрзуна доккхачу диттан боьххьехь. Дуккху а шерашкахь оцу цхьана бенахь йоху цо кIорнеш. Бен атта дIа ца тосу цо шена адамаша новкъарло ца йичи. Бен бар доладо март-апрель баттахь. ХIоа 2-3 до. КIайн хуьлу уьш. Ларлуш ю иза. Адама герга ца кхочуьйту. Дукъа лекха хьалайолий дац цуьнан хIаваэхь хьийзар. Лахахула хIаваэхь го туьйсуш лоху цо ижо: моьлкъарчий, дехкий, чIерий, пхьагалаш, акха бедаш, кхин долу олхазарш. Ламанан чхар тIехь, я дечиган юьхка тIехь хохий а Iа иза ижо ларош. Вукху аьрзунийчул ядар хала ду цуьнан. Екаран аз иштта ду "кра-кра-кра!" я "кий-кий-кий!". ЗIок йоккха хиларна а цIога кIай хиларна а, кхоьчу аьрзонех къаьсташ ю иза.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Можа беснеш йолу аьрзу

Можа беснеш йолу аьрзу — (en. Egyptian Vulture), (оьрсаша "Стервятник" олу). Шуьйра, деха тIемаш а долуш йоккха аьрзу ю иза. МIараш аьрта ю. ЗIок кIезиг чухьаьвзина еха ю. Беснеш цIиэ бос а бетталуш можа ю, тIехь чо а боцуш. КIесаран кIог тIера гIортанна го боккхуш месийн кач бу. Аьрзу ша кIай ю, тIемаш - йоьххьера Iаьржа ду. ДIай-схьай даржийчи 1,7 м шуьйра ду.

 Кавказан лаьмнийн къилбаседехьа йолчу агIор ю и тайпа аьрзунаш. Вайн махкахь наггахь бен гуш йац и тайпа аьрзу. Уьш хуьлу Юккъерчу Азехь а, Казахстанехь а, Закавказехь а. Дозанал арахьа Къилбехьа Европехь а, Жимчу Азехь а, Юккъерчу Малхбалехь а, Индехь а, Африкехь а. Вайн республикехь и тайпа аьрзу тосало Макажахь, Итон-Кхаьллахь, Ялхарахь, ГаланчIожахь, Таргимехь, Джейрахахь. - Баннаш до ламанан даккъашкахь шишша цхьана хIуттий. Бен тобеш, кхакханан кердигаш, тIаргIа я кхин йолу кIеда хIумнаш йохку буха. ХIоа шиъ до, мокха тIедарчий а долуш. ХIоьаш апрель баттахь до. Тойна май баттахь доккху. Июль бутт чекхболлуш гIовтту кIорнеш. Ижу лоху хIаваэхь тIоьхула хьийзаш, я ламанан даккъаш тIе хоий гондахьа бIаьрг кхарстош. Даар еллачу хIуманийн дилх, лаьхьарчий, моьлкъарчий ду.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Можа тӀуьска олу аьрзу

Можа тӀуьска олу аьрзу — (en. Eastern Imperial Eagle), (оьрсаша "Могильник" олу). Шуьйра тIемаш а долуш йоккха аьрзу ю иза. ЦIога доца ду цуьнан. Бос мокха бу. Бос таьIIана-мокха хиларна Iаьржо ю ала мегар долуш ю иза. Коьртан тIуьска можа ю цуьнан. Белашкахь кIайн тIедарчий ду. МIараш дартананчул кегийра ю. ТIемаш дIай-схьай даржийчи 2 метр гергга ду.

 И тайпа аьрзунаш ю вайн мехкан хьаннашкахь, буц-аренашкахь Малхбалехьа Байкал Iома тIе кхаччалц йолчу меттигашкахь, Юккъерчу Азехь, цуьнан къилбаседехьарчу дазоне кхаччалц Закавказехь, Туркменехь, Таджикистанехь. Дозанал арахьа малхбузе Европехь, Къилбаседа-Малхбузехьа агIор Африкехь, Жимчу Азехь, Иранехь. Вайн республикехь и тайпа аьрзунаш лаха аренашкахь хуьлу. Шишша цхьана хуьлу уьш. Баннаш синтарех до, диттийн баххьашкахь. ХIоьаш апрель баттахь до I-3. Мекханан басахь ал тIедарчий а долуш кIай хуьлу хIоьаш.
 Тойна 45 дийнахь доккху стен а, боьршан а аьрзу рогI-роггIана тIе а хуьйшуш. КIорнеш бенара гIовтту июль бутт чекхболуш я август бутт болалуш. Церан даар: пхьагалаш, дехкий, олхазарш - еллачу хIуманийн дилх ду. Вайн республикехь кIезиг ю уьш. Шелковской, Наурский, районехь наггахь тосало и тайпа аьрзу.

Йолу меттиг билгал а йоккхуш ларо еза уьш.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Олхазарш
Маккхал

Маккхал — (en. Kite (bird)), (оьрсаша "Коршун" олу). Маккхалаш бес-бесара хуьла, таьIана ал басахь тIемаш долуш, чукIело къорза а йолуш. Йоьххьера хадийчи санна нийса а, деха а цIога, готто тIемаш долуш. Уьш хуьлу ялтийн аренашца а, хин бердан йистошца а, хьаннашкахь а. Баннаш до дитташ тIехь, ламанан даккъашца тIулган чхарийн херонашкахь. Бен тобеш буха йохку бехчалгаш, кхакханан кердигаш, тIаргIа, кхин йолу кIеда хIумнаш.

ХIоьаш до апрель бутт чекхболлуш - май бутт болалуш. Шиъ я кхоъ хIоа до маккхало мокха тIедарчий а долуш. Цкъацкъа гIеранаш йой а лела маккхалаш. Декар терсаш ду. Генаро дека хезчи бокъан терсарх теро хета.
Ижо лахар лакхара охьа бIаьрг тухуш ду, наггахь бен тIам ца ластош, цхьана метта го туьйсуш. Иштта хIаваэхь го туьйсуш генна йоьду маккхал. Церан даар ду къиэелла хIума, хе юьстахтесна белла чIара. Цара дехкий а, моьлкъарчий а дуу. Кхеллеш, нехаш дIакхиссанчохь а карадо царна напгIа.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Ӏаьржа гӀиргӀа

Ӏаьржа гӀиргӀа — (en. Black Kite), (оьрсаша "Черный коршун" олу). Доккха олхазар ду иза, готтиро тIемаш а долуш. ЦIога йоьххьера жимма шалго дирзина ду, тукарца хадош юкх чу яьхьчи санна. Генара бIаьрг кхетчи Iаьржа хеталуш бу цуьнан бос. Цундела "Iаьржа гIиргIа" олу цунах. Амма цуьнан бос таьIна ал бу. ЧукIело хьаьрса ю, таьIна ал тIедарчий а долуш.

 Корта басна сирло бу. И тайпа гIиргIанаш хуьлу Европехь, Азехь, Африкехь, Мадагаскарехь, Индо-Австралийски архипелагехь, Австралехь. Вайн Нохч-ГIалгIайн республикехь а ду и тайпа гIиргIанаш, массо а меттехь бохург санна. Бакъду, ламанийн даккъашкахь ца хуьлу уьш. Хин тогIеш, Iаьмнаш долу меттигаш еза царна. ГIалина а, ярташна а гергахьа даан напгIа долчохь хуьлу уьш. ДIай-схьай кхелхаш олхазар ду иза. Вайн махка схьадогIу мархи-биэкарг баттахь. Баннаш диттийн баххьашкахь до. Бен тобеш тIаргIа а бехчалгаш а кхин тайпа кIеда хIуманаш а йохку. ХIоьаш тушоли баттахь до 2-3.
 Мокха тIедарчий а долуш, кIай хуьлу хIоьаш. КIорнеш мятсел баттахь бенара гIовтта. Тав, ардар баттахь бовхачу махка дIакхелха уьш. Лаккха хIаваэхь готуьйсуш лоху цара ижу. Еллачу бежнийн, кхин йолчу хIуманийн дилх, кегийра олхазарш, дехкий, моьлкъарчий, лаьхьий доу цара. Ялтийн хасстомийн аренашка тухучу дIовшо хIаллакдо уьш. Юьртабахамна пайдехь а хиларна, кIезиг а хиларна ларо дезачех ду Iаьржа гIиргIа.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
ЦӀиэн гӀиргӀа

ЦӀиэн гӀиргӀа — (en. Red Kite), (оьрсаша "Красный коршун" олу). ЦIиэн гIиргIа вукха тайпанел онда ду. Букъ ал бу цуьнан. ЧукIело сирла лепаш цIиэ бос бетталуш ю. Цундела "цIиэ гIиргIа" олу цунах. ЦIога, йоьххьера тукарца хадош йукъ яьккхачи санна, шалга ду цуьнан.

 Дахар хьаннашкахь, хьуьнан-кортехь ду, церан. Баннаш диттийн баххьашкахь до цара. ХIоьаш апрель бутт чекхболуш до шиъ йа кхоъ. ТIедарчий долуш къорза хуьлу уьш. Декар хIокху кепара ду: "Къий-я!" "Къий-къий-къий-къий-я!". Цуьнан даар моьлкъарчий, лаьхьарчий, дехкий кегийра олхазарш ду. Къиэеллачу хIуманан дилх а доу цо.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
ЗӀугарчий йуу гӀиргӀа

ЗӀугарчий йуу гӀиргӀа — (en. Honey Buzzard), (оьрсаша «Осоед» олу). Деха цӀога а долуш, готтий тӀемаш а долуш, лечанах тера гӀиргӀа ду иза. Букъ мокхачу басахь бу цуьнан, чукӀело сирло ю, ал тӀедарчий а долуш. Декаран аз иштта ду: «кии-е!» я чахко "ки-ки-ки-ки! " Европехь хьаннаш йолчу меттехь а, буц аренашкахь а, Малхбузехьа Сибрехахь а, Жимчу Азехь а вайн лаьмнашкахь а, лахарчу аренашкахь а ду и тайпа гӀиргӀанаш. Баннаш лекхачу диттийн баххьашкахь до цара. Май бутт болалуш до цара баннаш, шен гӀашца схьадаьхначу диттийн маргӀалех.

 ХӀоа I-2 до жимма цӀиэ хеталуш ал басахь хуьлу уьш. КӀорнеш дас, нанас шиммо а кхобу. Гурахь октябрь баттахь кхузара йовхачу метте дӀакхелха уьш. БӀаьста апрель баттахь юха догӀу. Даар накхаран мозий, зӀуганаш, церан кхоьбарчий.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Олхазарш
Куьйра

Куьйра — (en. Accipiter gentilis), (оьрсаша "Тетеревятник" олу). Куьйранаш а хуьлу бес-бесара. Къийгал доккха, букъ тIера сиро бос болуш, мокха, корта таьIночу басахь болуш, кIай цIоцкъам долуш, чукIело сирла а, пурхалхьа луьстта Iаьржа сизаш долуш а ду цхьа шамайпа куйра. Дахар цхьана меттахь а, дIай-схьай кхелхаш а ду. Баннаш дечагийн баххьашкахь до цара.

 ХIоьаш кIай хуьлу кхоъ йа диъ. Диэкар зевне ду "къяк-къяк-къяк" йа "хи-хи-хи". ТIемаш доцийро ду, цуьнан цIога деха ду. Оцо аьтту бо дадар сихдан а, дитташ юккъехулу дIай-схьай дерза а, дедда доьддушехь хьоза лаца а. Куьйрано котаман кIорнеш а луьйцу, кхокха а лоцу, беца-меъ а, лекъ а, кхин долу олхазарш а, дийнаташ а луьйцу. Адамех ларлуш а, къаьхкаш а ду иза.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Жима куьйра

Жима куьйра (en. Accipiter brevipes), (оьрсаша "Тювик" олу).
Кхокханалла ду иза. КIай ю цуьнан логакIело. БIаьргаш цIиэ ду. Хаьндарг йолчуьра дуьйна чукIело албасехь ю, пурхалхьа юткъий Iаьржо моханаш а йолуш. Дахар буц-аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогIешкахь а, бошмашкахь а ду цуьнан. Цхьана меттера кхоьчахьа кхелхаш ду иза. Бен дитта тIехь бо цо. ХIоьаш жимма сийна бос а бетталуш кIай хуьлу.

 Тойна май бутт чекхболуш, июнь бутт болалуш доккху. Кхоъ я диъ кIорни доккху цо. Декар дахдой хуьлу "тью-ю-вик, тью-ю-вик" бохуш. Цундела аьлла цунах оьрсаша "тювик". Дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хIуманаш йоу цо. Ялташна зуламе, садолу хIумнаш цо яарна пайдехь лоруш олхазар ду иза. Цундела уьш хуьлучу меттехь дIовш тийсар дика дац. ДIовшо бийна дахка а кхин йолу садолу хIума а йиъчи иза ле.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Ингалсан мотт

Ингалсан мотт (шен цӀе — , ) — хӀинди-европин доьзалан германхойн гаьнан тобана ингалс-фризийн бухара тобанан мотт. Ингалсан мотт — халкъашна йуккъера коьрта мотт.

Билгалдахарш

Литература 
 Левицкий А. Э., Славова Л. Л. Сравнительная типология русского и английского языков: Учебное пособие. — Житомир: Изд-во ЖДУ, 2005. — 204 с .
 Левицкий А. Э., Славова Л. Л. Сравнительная типология русского и английского языков: Учебное пособие для студ. высш. учеб. заведений / Мин-во образования и науки Украины, Житомирский гос. ун-т им. И. Франко. — 2-е изд., исправ. и доп. — Киев: Освіта України, 2007. — 272 с. — 300 экз. — ISBN 966-8847-44-8.

Меттанаш

Элпаш

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Ингалсан мотт
Германхойн меттанаш
Украинийн мотт

Украинийн мотт () славянийн мотт а oфициалан мотт Украинехь бу а Транснистрийахь бу.

Украинийн абат 

 Г — гӀ~хӀ 
 Ґ — г
 Е — э
 Є — йе
 И — ~ы
 І — и
 Ї — йи

Фразаш 
 Ласкаво просимо! Марша догӀийла!
 Вітаю вас! Маршалла хуьлда!
 Доброго ранку! Ӏуьйре дика хуьлда!
 Скажіть, будь ласка... Алахьа, алийша...
 Дякую/Спасибі/Боже, благослови Баркалла. 
 Стривайте/заждіть/зачекайте Собар де.
 Хвильку КІеззиг собар де, хӀинцца. 
 Чи ви знаєте? Хаьий те шуна? 
 Вибачте Бехк ма билла. 
 Так ХӀаъ.
 Ні — ХӀан-хӀа
 Ви розмовляєте українською/чеченською мовою? Хьуна, украинийн/нохчийн мотт хаьий? 
 Я не розмовляю українською/чеченською мовою. Ас украинийн/нохчийн маттахь ца дуьйцу.

Билгалдахарш 

Украина
Славянан меттанаш
Меттанаш
Эстонийн мотт

Эстонийн мотт () Финийн-угрийн мотт бу. Иза йозанан мотт Эстонийн бу. 1 100 000 оцул нах буьйца эстонхойн мотт, дукха хIокхеран нах Эстонахь, Финляндиахь, и Россехь.

КъамелIаморг

Эстонхойн абат

Кхин хьажа 
 Эстони

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
  Етнологь таптар
  Эстонхойн шаIамалург ингалсан маттахь 
  Ингалсан-Эстонхойн Эстонхойн-Ингалсан Дошам

Финийн-угрийн меттанаш
Эстони
Ирландхойн мотт

Ирландхойн мотт ( , ирландхойн гэлийн, ) — ирландхойн мотт, кельтийн меттанийн йукъара цхьаъ; шотландхойн а, мэнийн меттанашца гойделийн бухара тобана йукъабогӀу.

Хьажа. кхин 
Ирландхой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Кельтийн меттанаш
Ирланди
Санго мотт

Санго (yângâ tî sängɔ; ) oфициалан мотт бу Йуккъерчу Африкин Республикахь. Санго креоль-мотт бу. И мотт бу дукха ударениаш (ä, à, á, â) йолш. Санго мотт хууш бу 1.6 миллионан нахан.

Дешнаш 
Balaô (Балао) - Салам
Töngyana nye? (Тонгяанна нйе?) - Могушалла муха ду хьан?

Хьажоргаш 
Санго Википеди

Африкин меттанаш
Креолан меттанаш
Йуккъерчу Африкин Республика
Окситанхойн мотт

Окситанхойн мотт (, алар [], кхин , [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]; ) — Окситанера орамера къоман романийн меттанийн йукъара мотт, баьржина бу Францехь, Испанехь, Монакохь, Италехь. Официалан мотт бу Каталонехь (Испани).

Хьажоргаш 
 Окситанхойн Википеди

Романан меттанаш
Франци
Родригесан мотт

Родригесан мотт (kreol rodriguais) - Родригес гIайрехь лелаш болу йозанан мотт. Иза креоль мотт бу. Родригесан мотт хууш 40 000 стаг ву, иза шайн ненан мотт санна а лелош. Цу меттан га французийн маттана юкъадогIуш ду.

Дешнаш

Хьажоргаш 
  Етнологь таптар

Креолан меттанаш
Родригес
ЖӀайхойн мотт

ЖӀайхойн мотт () () — къилбаседа-малхбален кавказан мотт ДегӀастанахь, Россехь буьйцу. 600 000 стага буьйца жӀайхойн мотт, дукхах дерг ДегIастанахь. ЖӀайхойн абат кириллицан абатан бух тӀехь ю. Дош «МагӀарул мацӀ» жӀайхойн маттахь «Ломара мотт» маьIна ду.

КъамелIаморг

ЖӀайхойн абат 
ЖӀайхойн абат кириллицан абатан бух тӀехь ю. 51 элп ду абатахь. Нохчийн абатах чIогIа тера ю суьйлийн жӀайхойн абат. 1928-1937 шерашкахь жӀайхойн мотт латинийн абатан бух тӀехь яра.

Кхий долу элпийн нохчийн маттахь аьзнаш дац

Кхин хьажа 
 ДегӀаста
 Кавказан меттанаш

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
  Етнологь таптар
  Unilang.org ЖӀайхойн меттан къамелIаморг 
  ЖӀайхойн маттах лаьцна оьрсийн маттахь
  ЖӀайхойн меттан шаIамалург
  Корпус аварского языка 

Кавказан меттанаш
ДегIаста