Картол

Картол (), —  доьзалера  тайпана бецийн ораматийн орамстоьстоьмийн дукхашерийн кеп. Картолан орамстоьмаш ладаме кхачан сурсаташ ду. стоьмаш дӀевше ду, цуьнца соланин хиларна.

ЦӀе 
Картолан хӀинцалера Ӏилманан цӀе 1596 шарахь юкъаялийна Баугин Каспара «Theatri botanici» белхан чохь, тӀаьхьуо и цӀе лелийна Линнейс шен «Species Plantarum» белхан чохь (1753).

Тайп-тайпанчу хенашкахь кхечу авторша кхин Ӏилманан цӀераш язйора, цара хӀинца картолийн кепана синонимика хӀоттайо.

Нохчийн дош «картол» схьадаьлла оьрсийн «картофель» дашах, ткъа иза схьадаьлла , иза шен рогӀехь, схьадаьлла  — трюфель.

Ботаникан а, морфологин а амал 

Бецан орамат 1 метр локхалле кхочу.

ГӀад дерзина, пӀенданашца ду. Лаьттаха доьллина гӀодан дакъано, хоьцу еха зуьгалаш (йохалла 15—20, цхьайолчу сортийн 40—50 см).

Картолан гӀа таьӀна-баьццара, хедда, цхьала месах тера декъна, лаьтта чеккхенан дакъанах, масех шала цхьаъ вукханна дуьхьала долу (3—7) агӀон тӀиера дакъанех, царна йукъара дакъанех а. Шала доцучу декъахь чеккхенан дакъа олу, шала дакъойн могӀанан цӀераш хуьлу — хьалхарнаш, шолгӀанаш, кхин дӀа а (чот лелайо тӀаьххьара декъе кхаччалц). Дакъош чӀу тӀе хевшина ду, лахарчу декъехь цунах га хуьлу. Шала дакъошна уллехь кхин а кегийра дакъош лаьтта.

Зезагаш кӀайн, ровзанан, шекъа басахь, гулдина турсе гӀадан боьххьехь, кедалг а, заза а пхеа декъера ду.

Дебаран гӀашшан чоьтара, гӀадан лаьттан бухарчу декъехь довлу зуьгалаш — столонаш, цара, боьххьехь стоммалуш, ло керла орамстоьмаш (кеп хийцина зуьгалш). Столонашна чеккхенгашкахь кхуьу орамстоьмаш, уьш, ма-дарра аьлчи, хӀумма а йац, яккхий хилла патарш боцург, ерриг масса а лаьтта юткъа, сенаш болчу крахмалах юьзинчу клеткех, ткъ а тӀехулара дакъа лаьтта дуткъа чкъоьрах. Орамстоьмаш кхиина довлу августехь — сентябрехь.

ХӀу — шен кепаца жима бадаржах тера, диаметрехь 2 см долу, дуккха хӀушшах латта, таьӀна-баьццара, дӀевше цӀазам.

Ораматан баьццарчу вегетативан дакъошкахь ду алкалоид соланин, цуо ларйо орамат бактерех а, цхьацца кепарчу сагалматех а. Иза бахьнехь баьццара картолан орамстоьмаш дууш дац, делахь а уьш 1 см лаьттах йоьхкича а, ехха йовхонан Ӏаткъам бича уьш яа мега.

Биологин башхаллаш 

Картол яьржа вегетацица — кегийра орам-стоьмашца я орам-стоьмийн дакъошца (селекцин Ӏалашонна — хӀушца а). Уьш юьй 5 - 10 см кӀорге.

Орам-стоьмашна зӀийдигаш йовла йолало лаьтта бухахь 5-8 °C (картолан зӀийдигаш яларан оптимум температура 15-20 °C) йолуш. Фотосинтезан, гӀад кхиаран, гӀашна, заза даларна — 16-22 °C оьшу. Уггаре жигара орам-стом кхуь буьйсенан хӀаваан температур 10-13 °C хилча. Лакхара температуро (буьйсенан 20 °C гергга а лакхара а) хӀу талхадо. ХӀух баьлла орам-стоьмо кӀезиг картол ло. ЗӀийдигаш а, къуона ораматаш а телха −2 °C гӀуоролаш хилчи. Картолан транспирацин коэффициент юккъера барам 400—500 бу.

Уггаре дукха хи деза ораматна заза долуш а, орам-стом кхуьуш а. Сов хи зуламе ду картолан.

Латтан тӀехулара дакъа а, орам-стоьмаш а кхиарна йойу дукха аьхна хӀуманаш, башха дукха вегетацин массаш тӀекхуьуш а, орам-стом кхиа болало а муьрехь. 1 га тӀера 200—250 ц картол кхиъча латах схьадолу 100—175 кг азот, 40-50 кг фосфор, 140—230 кг калий.

Уггаре картолан дика латта — Ӏаьржа латта, байн-къовкъарбесара, сира хьаннийн, якъийна торфан уьшал; механикин хӀоттамца — гӀум-латта, яйн а, юккъера а сацкъар-гӀум. Картолан латта семса хила деза: детта латта тӀехь кхуьу кегийра а, ситтина а орам-стоьмаш.

Уггаре дика лаьттан туьха калийн туьха, цул тӀаьхьа даьӀахкан дама, кира, гамаш (муста хила ца еза, масала, киранца ийна). Азотан туьха латтера совдалар дика дац, хӀунда аьлча орам-стоьмашна иэшам беш бецаш кхуьу.

Картолан генетика 
Дукхаха йолу лело картолийн тайпанаш тетраплоидаш ду хромосоман барамца 48 (2n=4x=48). Цуьнга хьаьжжина, картолан гаплоидан гуламан юкъайоьду 12 хромосома. Геноман барам бу 844 Мб гергга. Лелочу тайпанийн амалехь ю лакхара гетерозиготалла, цара бала хьоьгу Инбредан депрессица, ткъа иштта тайп-тайпана фитопатогенашна а, зуламхошна а экаме хиларца. Оцу амалша тетраплоидица цхьаьна классикан картолан селекцин новкъарло йо. Картолан геном секвенаци йина 2011 шарахь Картолан секвенаци яран дуьненаюкъарчу консорциуман ницкъашца. Оцу консорциуман юкъахь яра тайп-тайпанчу мехкашкара, царна юкъахь россера а, 16 Ӏилманан тоба.

Кепаш а, бухара тайпанаш а 
Ӏаламан хьолашкахь хаало 10 гергга тайпана картол:

 
 syn. 
 syn. 
 syn. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 syn.

Картол яржар а, истори а 

Картолан даймохк — Къилба Америка, цигахь хӀинца а каро тарло акха евлла картолаш. Картол лело йолийна (юьхьанца акха картол гулъеш) 9—7 эзар шо гергга хьалха Боливин хӀинцалерачу махкахь. Индахоша картол йиина ца Ӏаш, Ӏибадат а дора цунна.

ЧӀагӀдо, инкийн рузманехь хьесап хилла дийнан хан билгалйоккхуш: хан юстуш хилла картол кхехкоран оьшучу хенаца, ткъа иза цхьа сахьт гергга хилла. Аьлча а, Перухь олуш хилла: картолах кхача бан оьшучул хан дӀаяьлла.

Европе (Испане) картол дуьххьара чуеина, хетарехь, Сьеса де Леона 1551 шарахь, ша Перура цӀа воьрзуш. Дуьххьарлера картол кхачанехь лелоран тешалла Испанера ду: 1573 шарахь картол Севильяра Иисусан ЦӀийн дарбанан цӀенна эцначу сурсаташна юкъахь ю. Цул тӀаьхьа культура яьржира Италехь, Бельгехь, Германехь, Нидерландашкахь, Францехь, Йоккха Британехь, кхин европин мехкашкахь. Хьалха картол Европехь тӀеийцира декоративан ораматаш санна, цу тӀе дӀевше а йолуш.

Пармантье Антуан Огюста чеккхенца гайтина, картолан мерза чам хилар а, лакхара дааран хьолаш хилар а. Цуо кховдорца картол яьржина Францин провинцехь, тӀаьхьа кхечу мехкашкахь а. Пармантье дийна а волуш картоло Францехь мацалла иэшийра, цинга дӀаяьккхира. Пармантьен сий деш масех картолах дина масех дааран цӀе тиллина.

Картол ца кхиар бахьнехь, фитофтороз йеш йолу патогенан Phytophthora infestans микроорганизман Ӏаткъамо йира массийн мацалла, иза яьржира Ирландехь XIX бӀешеран юккъехь. Кхин бахьна дара, гӀайрен тӀиера коьрта сурсат — кӀа — арадоккхуш болу ингалсхойн геноцидан политика, цуо меттах бехира бахархой Америке дӀабаха, цара кхоьллира уггаре яккхийчех АЦШ диаспора.

Россехь картол юкъаялар доьхку Пётр I-чун цӀарца, цуо XVII бӀешо чекхдолуш коьрта шахьаре яийтина цхьа гали орам-стоьмаш Голландера, губернешка кхио дӀасаяхьийта аьлла. ТӀаьхьуо, 1758 шарахь, Петарбухан Ӏилманийн академис зорба туьйхира йаззам «Лаьттан Ӏежий кхиорах» — Россехь хьалхара Ӏилманан йаззам картол кхиорах болу. КӀеззиг тӀаьхьа картолех йаззамаш зорба туьйхира Я. Е. Сиверса (1767 шо) а, А. Т. Болотова (1770 шо) а. Амма XVIII бӀешеран дохаллехь Россехь картол массашкахь ца яьржира: оьздангаллин-динан бахьна доцуш, дукха шорта меттигаш ю дӀоьв хилла «шайтӀан Ӏежех», цундела Российн дукхах болчу ахархоша картол еххачу хенахь тӀе ца ийцира.

ТӀаккха а, граф Киселёв Павела бинчу белхаш бахьнехь, 1840—1842 шерашкахь картолан йелла майда сихха шоръяла йолаелира: 1841 шеран 24 февралан «Картол лелор даржорах белхах» цӀе йолчу омарца губернатораш декхарехь бара правительствон рогӀехь чот ян керла культура дӀаеран майданаш шоръярх. Ерриг имперехула дӀасабахьийтира ткъе итт эзар маьхаза хьехам, картол нийса дӀаерах а, кхиорах а.

Правительствон жигара белхаша юьхьанца далийра «картолан бунтан» тулгӀене, цу тӀе керлачух болу халкъан кхерам боькъура дешна болу славянофилаша а. Масала, сту йолчу Голицына Авдотьяс «шен дуьхьало къуьйсура гӀоьртина шовкъаца, цунах чӀогӀа самукъадаьллера йукъараллин». Цуо хьедира, картол «сий дайар ду оьрсийн къоман, картоло талхора ю хьераш, талхора ю дайшкара охьайогӀу, дала Ӏалашйо вайн бепиг а, худар а дуучеран дика амалш».

Амма тӀаьхь-тӀаьхьа Николай I-чун заманара «картолан революци» аьттонца чекхъелира: XIX бӀешо чекхдолуш Россехь картоло дӀалаьцнера 1,5 млн га майда, ткъа XX бӀешо долалуш и хасстом Россехь лорура «шолгӀа бепиг», аьлча а коьртачех цхьа кхачан сурсат.

Картол лелайо бараман климатан зонехь дерриг дуьненахь; картолан орам-стом алсама кхачан дакъа ду къилбаседа эхиган къаьмнийн (оьрсийн, белорусийн, полякийн, канадхойн). ВКЪКХ дааран сурсатийн а, юьртабахаман а кхолламо кхайкхийна 2008 шо «Дуьненайукъара картолан шо». 1995 шарахь картол хилира космосехь дуьххьара кхиийна стом.

Химин хӀоттам а, дааран мехалла а 

орам-стоьмийн химин хӀоттам боза сортах, кхиоран хьолех (климатан, хенан-хӀоттаман, лаьттан тайпанах, лело лаьттан туьханех, латта лелоран агротехникех), орам-стоьмаш хилла бовларх, Ӏалашъяран хенах а, хьолех а, кхин а.

Юккъера картолехь ду (%): хи 75; крахмал 18,2; азотан хӀуманаш (аьрга белокаш) 2; шекарш 1,5; клетчаткаш 1; даьттанаш 0,1; титран мусталлаш 0,2; фенолан Ӏаламан хӀумнаш 0,1; пектинан хӀумнаш 0,6; кхин органикан иэдарш (нуклеинан мусталлаш, гликоалкалоидаш, гемицеллюлозаш, кхин а) 1,6; минералан хӀуманаш 1,1.
Картолан сорташ билламе къастайо юкъахь екъа хӀуманийн лакхара (25 % сов), юккъера (22—25 %), лахара  (22 % кӀезиг) барам хиларца.

Крахмал ду 70—80 % ерриг екъачу хӀуманех. Крахмал лаьтта клеткаш чохь гӀатлин крахмалан буьртиийн кепара барам 1 - 100 мкм, амма дукха хьолахь 20—40 мкм. Крахмалан барамбозуш хуьлу сортийн сиха кхиарх, тӀаьхьа кхуьучеран лакхара хуьлу иза.

Латторан процессе хьаьжжина орам-стоьмашкара крахмалан барам лагӀло шекарашка кхаччалц гидролитан декъадалар бахьнехь. Алсама охьадолу крахмал лахара температурашкахь (1—2 °C).
Картолан шекарш гойту глюкозо (дерриг шекаран 65 % кхаччалц), фруктозо (5 %), сахарозо (30 %), кӀеззиг мальтоза а нисло, дукха хьолахь картол йолучу хенахь. Цхьаьна могӀарехь паргӀата шекаршца картол юкъахь хуьлу фосфорийн шекарийн эфираш (глюкозо-1-фосфат, фруктозо-6-фосфат, кхин а).

Юккъара орам-стоьмашкахь хуьлу
 хиш — 76,3 %
 екъа хӀумнаш — 23,7 %, царна юкъахь
 крахмал — 17,5 %
 шекарш — 0,5 %
 белок — 1-2 %
 минералан туьханаш — 1 % гергга

Билгалдахарш

Литература 
 
 Мамонов Е. В. Сортовой каталог. Овощные культуры. — Москва: ЭКСМО-ПРЕСС, Лик Пресс, 2001. с. 430—486

Хьажоргаш 

 
 Статья о картофеле в энциклопедии «Кругосвет»

Фильмографи 
 «Картолан истори» () — ORF 3 Sat & MR-FILM телекомпанис 2008 шарахь яккхина документан фильм.

Кхача