alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1967 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Нохч-ГӀалгӀай АССРн культурин белхалойн хьалхара гулам йолаелла (1967 шеран 31 январь)
 «Грозненский рабочий» газетан Къинхьегаман ЦӀе байракхан орден йелла (1967 шеран 24 март)
 Нохч-ГӀалгӀай АССРн Лакхара Советас йукъайаьккхина «Республики культурин Сийлахь белхало» цӀе (1967 шеран 1 июль)
 Аргун а, Назрань а юрташахь гӀаланаш йина (1967 шеран 16 октябрь)
 Арахеца долийна газеташ «За педагогические кадры», «Швейник», «Деревообработчик» «Автомобилист» (1967 шеран 15 декабрь)

Оцу шарахь бинарш 
 Бахаев, Ибрагим Вахидович (1967 шеран 22 март) — нохчийн дзюдоист, СССР чемпион;
 Исраилов, Бадруддин Хасанович (1967 шеран 25 май) — нохчийн каратист, тренер;
 Киркоров, Филипп Бедросович (1967 шеран 30 апрель) — СССР а, Российн а эстрадан эшархо, актёр, композитор, продюсер;
 Магомадов, Вахит Гараевич (1967 шеран 20 сентябрь) — нохчийн боксёр, СССР Кубок яккхинарг, СССР профессиналашна йукъахь чемпион, СССР халкъашна юккъера классан спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Арсанов Саид-Бей Арсанбекович (1889 шеран 2 октябрь — 1967 шо) — йаздархо;
 Бадуев, Мовжди Сулейманович (1912 шо — 1967 шеран 28 август) — нохчийн артист, нохчийн театран бух биллинчарах цхьаъ, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
 Че Гевара, Эрнесто (1928 шеран 14 июнь — 1967 шеран 9 октябрь) — Латинан Америкин революционер, Кубан революцин команданте, Кубан пачхьалкхан гӀуллакххо.
1971 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Нохч-ГӀалгӀайн АССРн журналистийн хьалхара гулам хилла (1971 шеран 1 октябрь)

Оцу шарахь бинарш 
 Шерип, Инал (1971 шеран 24 июнь) — кинорежиссёр, продюсер, компоизитор, «шахматан кинон» бухбиллинарг.

Оцу шарахь белларш 
 Исаева, Асет Марцаровна (1915 шеран 5 сентябрь — 1971 шеран 5 март) — Нохчийн пачхьалкхан драматически театран актриса, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артистка, РСФСР Сийлахь артистка;
 Стравинский, Игорь Фёдорович ( 1882 шеран 5 июнь (17 июнь) — 1971 шеран 6 апрель) — оьрсийн композитор, дирижёр, пианист, XX бӀешеран дуьненан эшеран культурин воккхачарах векал.
1972 шо

Жайнин дуьненайукъара шо (ЮНЕСКО)

Хиламаш

Январь 

 1 январь
 ВКЪКХ инарлин секретарь хӀоьттина Курт Вальдхайм.
 Венесуэлан президента Кальдера Рафаэла кхайкхийна 1952 шеран АЦШца болу махлелоран барт бохор, бакъонаш цхьаъ (цхьатерра) йоцун дела.
 2 январь — Оманан султана Къабус бен СаӀийда правительствон коьртехь волу шен денваша Тарикъ бен Теймур дӀа а ваьккхина, ша кабинетан коьрте хӀоьттина.
 7 январь
 АЦШ президента Никсон Ричарда официалан кхайкхийна ша шолгӀачу президентан муьран харжамашна йукъахь дакъалаца ойла йолуш хилар.
 Ивис тӀера SE-210 бохам — Питуэзан гӀайренийн исторехь уггаре боккханиг (104 велла).
 9 январь — Чилехь оппозици гӀерта чоьхьарчу гӀуллакхийн министр социалист Хосе Тоа дӀаваккха. Президента Альендес дехьавоккху иза тӀеман министран дарже.
 10 январь — Дакке юхавирзина Пакистанехь набахтера мукъаваьккхина Бангладешан маршо къийсаман тхьамда Муджибур Рахьман. 12 январехь цуо тӀе ца лаьцна мехкан президентан дарж, дӀаделла иза Чоудхури Абу Сайедан (1973 шеран 24 декабрь кхаччалц), шен карахь дитина Бангладешан премьер-министран даржера Ӏедал (1975 шеран 26 январь кхаччалц).

Оцу шарахь хилларг 
 Республика кхолларна 50 шо кхачарна а Нохч-ГӀалгӀай Республикин йелла Октябрьски революци орден (1972 шеран 6 декабрь)
 Баккхи кхиамаш бахьнехь, СССРн 50 шо кхачарна а Нохч-ГӀалгӀай АССРн йелла Халкъашна доттӀагӀалин орден (1972 шеран 29 декабрь)

Оцу шарахь бинарш 
 Абдул-Азиев, Хасан (1972 шеран 19 апрель) — нохчийн самбист, дзюдоист, паргӀат кепар латархо, дзюдон тренер;
 Бисултанов, Хасан (1972 шеран 20 январь) — хӀинца Турцехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за СССР чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпионатехь дато совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадан чемпион;
 Магомадов, Зелимхан (1972 шеран 24 апрель) — нохчийн дзюдоист, абсолютни йозаллин категорехь Российн чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза Европин чемпион, масийттуза дуьненан чемпионатан совгӀатхо;
 Умаров, Аслуддин (1972 шеран 1 август) — нохчийн боксёр-профессионал, шозза Къилбаседера Америкин WBO федерацин чемпион;

Оцу шарахь белларш 
 Гадаев, Магомед-Салах (1909 шеран 6 декабрь — 1972 шеран 24 декабрь) — нохчийн поэт, йаздархо, драматург, Ӏилманча;
 Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист.
 Нкрума, Кваме (1909 шеран 21 сентябрь — 1972 шеран 27 апрель) — Ганин философ, социолог, политолог; Ганас маршо яккхинчула тӀехь хьалхара премьер-министр а, хьалхара президент, фельдмаршал.
1973 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Хьайиллина граждански тӀеман турпалхойн памятник (1973 шеран 30 апрель)

Оцу шарахь бинарш 
 Алиев, Тамерлан Магомедович (1973 шеран 18 сентябрь) — нохчийн журналист, публицист, блогер, «Чеченское общество» газетан коьрта редактор, фантастикан дицарийн автор;
 Джабраилов, Тимур Мамедович (1973 шеран 5 август) — нохчийн футболист, турсло;
 Мациев, Ислам Хамзатович (1973 шеран 10 декабрь) — нохчийн дзюдоист, 4-за Российн чемпион, масийттуза Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн халкъашна юккъера классан спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Мамакаев, Магомет Амаевич (1910 шеран 16 декабрь — 1973 шеран 17 август) — йаздархо, поэт, публицист.
 Пикассо, Пабло (1881 шеран 25 октябрь — 1973 шеран 8 апрель) — Испанера художник, скульптор, график, керамист, дизайнер;
 Толкиен, Джон Роналд Руэл (1892 шеран 3 январь — 1973 шеран 2 сентябрь) — ингалсан йаздархо, поэт, филолог, лингвист, Оксфордан университетан профессор.
1976 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Хьайиллина Соьлжа-ГӀалин паччалкхан цирк (1976 шеран 18 февраль)
 Болхба йолаелира «Садко» бассейн (1976 шеран 25 апрель)
 Нохчийн художникашна хьалхара гулам хилла (1976 шеран 3 июнь)
 Соьлжа-ГӀалахь дуьххьара 9-за тӀекъалдина цӀено дина (1976 шеран 31 октябрь)

Оцу шарахь бинарш 
 Агаев, Мамед (1976 шеран 26 май) — аьрмлойн махкара паргӀат кепар нохчийн латархо, Европин чемпионатан дато совгӀатхо, 2004 шарахь Афинашкахь хилла долу Аьхкенан Олимпан ловзарийн декъашхо;
 Асанов, Висита (1976 шеран 8 февраль) — хӀинца Турцехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо;
 Ацаламов, Артур Абубакарович (1976 шеран 19 май) — нохчийн эшархо, рок-музыкант, композитор;
 Кадыров, Рамзан Ахматович (1976 шеран 5 октябрь) — Нохчийн Республикин Глава;
 Магомадов, Тимербулат — пауэрлифтер, Российн а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Мао Цзэдун (1893 шеран 26 декабрь — 1976 шеран 9 сентябрь) — XX бӀешеран Китайн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, маоизман коьрта теоретик.
Рино

Рино  () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Невада штатера гӀала.

Истори 

Рино  гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Суьрташ

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Невада штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
27 май



Оцу динахь бинарш 

 Ибн Хальдун (1332 шеран 27 май — 1406 шеран 17 март) — Ӏарбийн бусулбан философ, историк, ойланча.
 Багаев, Дэги Имранович (1942 шеран 27 май — 2015 шеран 25 май) — паргӀата кепара латаран нохчийн тренер, СССР Сийлахь тренер, Российн Сийлахь тренер, Нохчийн Республикехь паргӀата кепара латаран бухбиллинарг;

Оцу динахь белларш 

 Айдамиров, Абузар Абдулхакимович (1933 шеран 29 октябрь — 2005 шеран 27 май) — Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо, публицист.
 Неру, Джавахарлал (1889 шеран 14 ноябрь — 1964 шеран 27 май) — дуьненахь гӀарвелла политикин гӀуллакххо, Индин хьалхара премьер-министр.

27 май
23 ноябрь



Оцу динахь бинарш

Оцу динахь белларш 

 Акаев, Лом-Али (1990 шеран 23 ноябрь) — нохчийн греко-риман латархо.
 Мусаев Магомед Мусаевич (1915 шеран 15 июнь — 1999 шеран 23 ноябрь) — йаздархо, драматург

23 ноябрь
1978 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Хьайиллина шуьраформатан кинотеатр «Юбилейный» (1978 шеран 23 февраль);
 Хьайиллина Л. Н. Толстойн музей (1978 шеран 9 сентябрь).

Оцу шарахь бинарш 
 Башхаджиев, Тамерлан (1978 шеран 26 октябрь) — нохчийн пауэрлифтер, Российн Кубкан совгӀатхо, дуьненан чемпион, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Назаев, Муслим (1978 шо) — нохчийн штангист, Бельгин чемпион, СССР спортан говзанча хила кандидат.

Оцу шарахь белларш 
 Ахтаев, Увайс Мажидович (Вася Чечен, 1930 шеран 26 декабрь — 1978 шеран 12 июнь) — нохчийн баскетболист, СССР вовшахтоьхна тобанан декъашхо.
 Муталибов Зайндини Абдулхалимович (1922 шеран 15 сентябрь — 1978 шо) — йаздархо, поэт;
 Саламов, Абдулхалим Асхабович (1899 шо — 1978 шеран 18 апрель) — нохчийн политик, юкхараллин гӀуллакххо, Ӏилманча, Къилбаседера Кавказехь Ленинан орден йелла хьалхара стаг;
1979 шо



Оцу шарахь хилларш 
 1979 шеран 10 мартехь талламхой тобанас гучудаьккхина Уранан хӀозаш.

Оцу шарахь бинарш 
 Аласханов, Тимур Зайндиевич (1979 шеран 22 февраль) — хьалхара нохчийн фигурист, Российн Кубок якххинарг, Казахстанан чемпион, Российн спортан говзанча;
 Ботаев, Заур Амалудинович (1979 шеран 6 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, масийттуза Российн чемпионатийн совгӀатхо.

Оцу шарахь белларш 
 Дуда Энгиноев (1919 шеран 25 июнь — 1979 шеран 22 октябрь) — ГӀарвалар Ордени кхаа даржан кавалер.
 Дикаев Магомед Джунаидович (1941 шеран 1 сентябрь — 1979 шеран 29 октябрь) — поэт.
1980 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Схьайиллина Нохч-ГӀалгӀай Пачхьалкхан педагогически институт (1980 шеран 28 ноябрь)

Оцу шарахь бинарш 
 Маргошвили, Давид (1980 шеран 11 август) — нохчийн (кисто) дзюдоист, Европин чемпион а, совгӀатхо а. Гуьржийн дзюдон гулйина тобанан декъашхо;
 Мицаев, Магомед Исаевич (1980 шеран 3 сентябрь) — нохчийн каратист, Российн а, Японийн а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Ӏаьржа доьхка долушверг, карате Кёкусинкай 1-ра дан долуш верг, Российн спортан говзнча;
 Мусаев, Ахмед (1980 шо) — нохчийн самбист а, ийина кепар латархо а, чуччавахан латаран 2000 шарахь Российн чемпион, чуччавахан латаран 3-за Российн Кубок яккхинарг, тӀеман самбо Российн а, Европин а чемпион, дукха ерригроссийн а, халкъашна юккъера турнирийн толамхо, тренер;
 Халидов, Мамед Саидович (1980 шеран 17 июль) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.

Оцу шарахь белларш 
 Зубайраев Яраги (1917 шеран 22 октябрь — 1980 шо) — театран артист;
 Высоцкий, Владимир Семёнович (1938 шеран 25 январь — 1980 шеран 25 июль) — оьрсийн поэт, композитор, эшархо, йаздархо, советан актёр, РСФСРн Сийлахь артист (1986 шо — веллачул тӀехь), СССРн Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1987 шо — веллачул тӀехь).
 Леннон, Джон (1940 шеран 9 октябрь — 1980 шеран 8 декабрь) — британин рок-музыкант, эшархо, поэт, композитор, художник, йаздархо. «The Beatles» тоба кхоьллинчарах а, декъашхойх а цхьаъ;
 Магомедов, Султан Лутаевич (1937 шеран 4 май — 1980 шеран 20 декабрь) — нохчийн эшархо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист, йукъараллин гӀуллакххо;
 Сартр, Жан-Поль (1905 шеран 21 июнь — 1980 шеран 15 апрель) — французийн философ, йаздархо, драматург, педагог. 1964 шарахь литературин Нобелин совгӀатан лауреат (тӀе ца ийцира);
 Хичкок, Альфред (1899 шеран 13 август — 1980 шеран 29 апрель) — ингалсан а, америкин а кинорежиссёр, продюсер, сценарист.
1982 шо



Оцу шарахь хилларг 
 30 сентября — Къинхьегаман кхиамаш бахьнехь а, 50 шо кхачарна а Нохч-ГӀалгӀай АССРн йелла Къинхьегаман ЦӀе байракхан орден (1982 шо).

Оцу шарахь бинарш 
 Агаев, Рустам Арбиевич (1982 шеран 1 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
 Умиев, Зелимхан Зайндиевич (1982 шо) — нохчийн самбист.

Оцу шарахь белларш 
 Идрисов Абухани (1918 шо — 1982 шо) — Советски Союзан Турпал
1983 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Дургаев, Хизир (1983 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн абсолютни чемпион России, Российн абсолютни Кубкан толамхо;
 Исаев, Беслан (1983 шеран 3 октябрь) — ийина кепар латарха, паргӀат кепар латаран Российн спортан говзанча;
 Ордашев, Арби Умарович (1983 шеран 28 март) — нохчийн спортсмен, тхэквондон Российн чемпион, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Саритов, Рамзан (1983 шеран 28 июнь — 2012 шеран 18 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
 Эльдаров, Хож-Ахмед — пауэрлифтер, Российн а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Музаев, Нурдин Джамалдинович (1913 шеран 15 октябрь — 1983 шо) — йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, Ӏилманча, филологин Ӏилманийн кандидат, хьехархо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, СССР йаздархойн бертан декъашхо;
 Идрисов, Абухаджи (1918 шеран 17 май — 1983 шеран 22 октябрь) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпал.
1985 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Бетербиев, Артур Асильбекович (1985 шеран 21 январь) — нохчийн боксёр-профессионал.
 Дугазаев, Тимур (1985 шеран 18 сентябрь) — Германехь вехаш волу нохчийн спортхо (джиу-джитсу, кикбоксинг, самбо, бокс).
 Жеребцова, Полина Викторовна (1985 шеран 20 март) — йаздархо-документалист, поэтесса.
 Масхадова, Аминат (1985 шеран 21 август) — еза атлетикан а, паргӀата кепара латаран а яхьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Российн спортан говзанча, масийттаза Российн еза атлетикин чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.
 Саритов, Альберт Рамазанович (1985 шеран 8 июль) — нохчийн паргӀата кепара латархо, Российн чемпион, дуьненан чемпионатан совгӀатхо, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча.
 Шихабов, Муса Салаудиевич (1985) — нохчийн кикбоксёр, Кхазакхстанан а, Российн а, дуьненан а чемпион, Беркут цӀе йолу латархойн клубан коьрта тренер, Ночийн Республикин кикбоксинган федерацин президент.
 Халиев, Адам (1985) — ийина кепара латархо.
 Хасханов, Руслан (1985 шеран 20 январь) — ийина кепара латархо, КъФГ панкратионан чемпионийн Кад баьккхинарг, Российн а, Европин а, Азин а, дуьненан а джиу-джитсун чемпион, 10-за Российн тӀеман самбон чемпион, дуьненан тӀеман самбон чемпион.
 Эдисултанов, Ислам (1985 шеран 23 октябрь) — нохчийн боксёр, Российн чемпионатан дато совгӀатхо, Дуьненан латаран говзаллийн ловзарийн толамхо.

Оцу шарахь белларш 
 Дениев, Ӏальви Ӏелин воӀ (Сутарби, 1932 шеран 15 май — 1985 шеран 25 май) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист.
1987 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Агуев, Арби (1987 шеран 7 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
 Бердукаев, Сулейман (1987 шеран 19 ноябрь) — нохчийн боксёр, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн спорта говзанча;
 Вакаев, Шейх-Магомед (1987 шеран 30 октябрь) — нохчийн дзюдоист а, самбист а, Российн дзюдон чемпион, Российн самбон чемпионатан дато совгӀатхо, Российн дзюдон Кубок яккхинарг, дзюдон Еврокубок яккхинарг, дуках халкъашна юккъера яхьаллонийн толамхо а, совгӀатхо а, Россий халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Гойгереев, Бекхан Салавдинович (1987 шеран 22 май) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн а, дуьненан а чемпион;
 Отарсултанов, Джамал Султанович (1987 шеран 14 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Олимпиадан чемпион, Российн Сийлахь спортан говзанча;
 Сагаипова, Макка Умаровна (1987 шеран 14 февраль) — нохчийн эшархо.

Оцу шарахь белларш 
 Идаев, Юсуп Шамсуддинович (1938 шеран 25 июнь — 1987 шеран 5 май) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь артист;
 Моребис, Владимир Алексеевич (?-1987) — советски боксан тренер, РСФСР Сийлахь тренер;
 Энди Уорхол (1928 шеран 6 август — 1987 шеран 22 февраль) — америкин художник, продюсер, дизайнер, йаздархо, коллекционер, кинорежиссёр, поп-артан а, хӀинцлера искусствон а исторехь сийлахь воккху стаг. «Homo universale» идеологин бухбуллархо.
1988 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абаев, Ӏимран (1988 шеран 11 ноябрь) — нохчийн ийина кепар латархо.
 Альбиев, Ислам-Бека Саид-Цилимович (1988 шеран 28 декабрь) — 2008 шарахь греко-римски латаран Олимпиадан чемпион;
 Аюбов, Алихан (1988 шеран 19 март) — нохчийн Греко-римски латархо, Российн чемпионатан совгӀатхо, Дуьненан тобанийн Кубок яккхинарг;
 Бибулатов, Магомед (1988 шеран 22 август) — Францехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо, Францин чемпион, 4-за кик-джитсун дуьненан чемпион;
 Кацаев, Ӏадлан Зелимхан воӀ (1988 шеран 20 февраль) — нохчийн футболист, «Терекан» ахтурсло;
 Пасхаев, Ӏумар Алуевич (1988 шеран 31 август) — нохчийн кикбоксёр, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, профессионалашна юкъахь Европин чемпион, Российн Сийлахь спортан говзанча;
 Тайсумов, Майрбек Махаевич (1988 шеран 8 август) — ийина кепар латархо;
 Уциев, Ризван Рашитович (1988 шеран 7 февраль) — нохчийн футболист, турсло, «Терек» клубан капитан;
 Халиев, Хасан Сираждиевич (1988 шеран 3 август) — нохчийн ийина кепар латархо, масийттуза Российн чемпион, чуччавахана латаран Евразин чемпион, кикбоксинган Европин а, дуьненан а чемпион, профессионалашна юкъахь w5 версин кикбоксинган дуьненан чемпион, II дуьненан латарийн говзаллийн ловзарийн толамхо;
 Халиев, Хусейн Сираждиевич (1988 шеран 3 август) — ийина кепар латархо;
 Хамзаев, Магомед (1988 шо) — ийина кепар латархо, Къилбера Российн тӀеман самбон чемпион, Ӏаьржа хӀордан Кубкан дато совгӀатхо, шутфайтинган дуьненан чемпион;
 Эдиев, Исмаил Ибрагимович (1988 шеран 16 февраль) — нохчийн футболист, турсло.
1989 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Советски эскар Афганистанера арадаькхина (1989 шеран 15 февраль)

Оцу шарахь бинарш 
 Абдулвахабов, Азиз Абулапаевич (1989 шо) — ийина кепар латархо, Российн тӀеман самбон Кубкан совгӀатхо, Европин панкратионан чемпион, дуьненан универсальни латаран чемпион;
 Альдиев, Мохьмад Хьусейнович (1989 шеран 4 ноябрь) — ийина кепар латархо, Европин а, дуьненан а панкратионан чемпион;
 Бисултанов, Адлан Делимбекович (1989 шеран 15 август) — самбист а дзюдоист а, Российн самбон чемпионатан совгӀатхо, Российн самбон абсолютный чемпион, самбон Европин чемпион, дзюдон Российн а, Европин а бронзан совгӀатхо.
 Дукаев, Бекхан Лечиевич  (1989 шеран 19 август) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн спортан говзанча;
 Дураев, Альберт (1989 шеран 5 январь) — ийина кепар латархо, Российн самбон чемпион, тӀеман самбон Дуьненан Кубкан совгӀатхо, «Единство» цӀе йолу тӀеман говзаллийн фестивалин совгӀтахо, тӀеман говзаллийн дуьненан ловзарийн грэпплинган дато совгӀатхо, самбо Российн спортан говзанча;
 Жамалдаев, Салман (1989 шеран 17 февраль) — нохчийн ийина кепар латархо, шутбоксинган дуьненан чемпион, Российн панкратионан чемпион;
 Жамбеков, Сайд-Эми (1989 шеран 13 январь) - нохчийн дзюдоист;
 Ибрагимов, Ӏадлан Усамович (1989 шеран 2 февраль) — нохчийн паргӀат кепар латархо.
 Магомадов, Ильяс Салманович  (1989 шеран 21 июль) — нохчийн греко-риман латархо, Российн чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, кегирхойн йукъахь Европин чемпион, Российн спортан говзанча;
 Мачукаев, Эльдархан (1989 шо) — ийина кепар латархо, Российн чуччавахана латаран чемпион, кик-джитсун дуьненан чемпион, халкъашна юккъар грэпплинган а, тӀеман самбон а турнирийн толамхо;
 Мусаев, Асланбек (1989 шеран 23 март) — ийина кепар латархо;
 Чичаев, Умар (1989 шо) — ийина кепар латархо, Европин а, дуьненан а тхэквондон чемпион, кикбоксинган Российн спортан говзанча;
 Якубов, Герман (1989 шеран 21 апрель) — ийина кепар латархо, чуччавахана латаран Российн чемпион.

Оцу шарахь белларш 
Дали, Сальвадор (1904 шеран 11 май — 1989 шеран 23 январь) — испанхойнн художник, график, скульптор, режиссёр, йаздархо, сюрреализман гӀарвелла векал.
 Дудаев, Шараудин Успахаджиевич (1939 шеран 25 декабрь — 1989 шеран 21 ноябрь) — нохчийн футболист, тренер.
1991 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Российн Федерацин Закон араделла «Политикин таӀзарш бохамбинарш юхаметтахӀотторах лаьцна» («О реабилитации жертв политических репрессий») (1991 шеран 18 октябрь)

Оцу шарахь бинарш 
 Балатханов, Вадуд (1991 шеран 28 август) — Финляндехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Финляндин чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо, Къилбера пачхьалкхийн чемпион;
 Берсанукаев, Якуб Розакович (1991 шеран 4 декабрь) — нохчийн ийина кепар латархо, профессионалашна юкъахь Российн кикбоксинган чемпион, дуьненан чемпион, 4-за Российн Къилбан чемпион, 3-за Российн чемпион, Халкъашна юккъера даржан Российн спортан говзанча;
 Демильханов, Арби Юнусович (1991 шеран 19 декабрь) — нохчийн дзюдоист, Российн чемпионатан совгӀатхо;
 Джабраилова, Замира Юсуповна — нохчийн модель.
 Ибрагимов, Максуд Муртазалиевич (1991 шеран 2 февраль) — нохчийн дзюдоист.
 Лабазанов, Чингиз Суйлеманович (1991 шеран 18 апрель) — нохчийн греко-риман кепар латархо, дуьненан чемпион;
 Магомедов, Ислам Курбанович (1991 шеран 8 февраль) — нохчийн греко-риман латархо.
 Пасхаев, Бувайсар Алуевич (1991 шеран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, шозза Российн чемпион, Российн Кубок яккхинарг, Европин чемпион, дуьненан Кубкан совгӀатхо, профессионалашна юкъахь дуьненан чемпион;
 Тухугов, Зубайра (1991 шеран 15 январь) — ийина кепар латархо, Fight Night версин Европин чемпион;
 Чужигаев, ИбрахӀим Суманович (1991 шеран 16 июль) — нохчийн самбист а, ийина кепар латархо а, Российн а, Европин а панкратионан чемпион, Российн кунг-фун чемпионатан дато совгӀатхо, дукха халкъашна юккъера къийсамийн толамхо;
 Шамилов, Якуб Джамбекович (1991 шеран 25 апрель) — нохчийн дзюдоист, Российн чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо;
 Эдилов, Абдулкерим Халидович (1991 шеран 25 ноябрь) — ийина латаран Российн а, дуьненан а чемпион, тӀеман самбон Москохан чемпион.

Оцу шарахь белларш 
 Бислиев, Абдул-Хамид Махмудович (1944 шеран 1 июнь — 1991 шеран 11 ноябрь) — физикин-математикин Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан проректор, СССР мисарболатан хиламийн коьрта говзанчах цхьаъ.
 Эдилов Хасмагомед (1922 шеран 16 ноябрь — 1991 шо) — поэт.
1992 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абуев, Магомед Лечаевич (1992 шеран 3 сентябрь) — нохчийн штангист, Казахстанан чемпион, Российн 2013 шеран еза атлетикан чемпионатан дато совгӀатхо;
 Аухадов, Апти Хамзатович (1992 шеран 18 ноябрь) — нохчийн штангист.
 Вахаев, Умар (1992 шеран 15 январь) — нохчийн ийина кепар латархо, грэпплинган Российн чемпион;
 Махажиев, Рахман Саламбекович  (1992 шеран 5 май) — нохчийн ийина кепар латархо, 5-за джиу-джитсун Российн чемпион, кобудон а, грэпплинган а Российн чемпион, грэпплинган дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2010), джиу-джитсун дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо (2011), ийина кепар латаран Российн а, Европин а чемпион, Российн спортан говзанча;
 Селена Гомес (1992 шеран 22 июль) — америкин актриса а, илланча а;
 Харченко, Луиза (1992 шеран 5 июль) — самбистка а, дзюдоистка а, 2011 шарахь Российн дзюдон чемпионатан бронзан совгӀатхо, самбон а, дзюдон а Российн спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Айдамирова, Марьям Ахмедовна (1924 шеран 1 январь — 1992 шеран 2 ноябрь) — нохчийн эшархо, пондарча, композитор, Нохч-ГӀалгӀай АССРн Халкъа артист, РСФСР Сийлахь артист;
 Ахматова, Раиса Солтамурадовна (1928 шеран 13 декабрь — 1992 шеран 29 январь) — Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан поэтесса;
 Дитрих, Марлен (1901 шеран 27 декабрь — 1992 шеран 6 май) — немцойн а, америкин а актриса а, эшархо а;
 Рай, Сатьяджит (1921 шеран 2 май — 1992 шеран 23 апрель) — гӀарвелла индийн кинорежиссёр, сценарист, берийн йаздархо, композитор, продюсер, кинокритик, иллюстратор, хьалхара индийн Оскаран лауреат;
 Садаев, Умар Абдулаевич (1960 шо — 1992 шеран 18 июль) — нохчийн футболист, Соьлжа-ГӀалара «Терек» тобанан ловзархо;
 Сулаев, Магомет Абуевич (1920 шеран 20 сентябрь — 1992 шеран 11 ноябрь) — йаздархо, поэт;
 Шахбулатов, Аднан Маккаевич (1937 шеран 25 ноябрь — 1992 шеран 4 июнь) — Нохч-ГӀалгӀай АССРн культурин Сийлахь белхало, композитор;
1993 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Вагаев, Абубакар (1993 шеран 14 апрель) — нохчийн ийина кепар латархо;
 Гаургашвили, Гиви (1969 шеран 23 апрель — 1993 шеран 13 сентябрь) — нохчийн дзюдоист, СССР а, СНГ а, Российн а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна юккъера турнирийн толамхо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Малигов, Адам Увайсович (1993 шеран 6 май) — нохчийн штангист, Российн чемпион, Европин чемпионатан совгӀатхо;
 Солтыханов, Адлан Исаевич (1993 шеран 28 июль) — нохчийн спортсмен, карате Кёкусинкай яхьаллонашкахь дакъа лоцуш волу, Российн чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Европин чемпионатан совгӀатхо;
 Хибалов, Мухамад (1993 шеран 23 январь) — нохчийн штангист, Российн чемпион;
 Яшуев, Ислам Хусейнович (1993 шеран 23 январь) — нохчийн дзюдоист, Российн чемпион, Российн спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Мамилов, Руслан Израилович (1928 шеран 7 ноябрь — 1993 шеран 25 февраль) — скульптор;
 Феллини, Федерико (1920 шеран 20 январь — 1993 шеран 31 октябрь) — италийн кинорежиссёр. Цо яккхина фильмаш пхиъ «Оскар» совгӀат деккхина.
1995 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Асхабов, Хасан (1995 шеран 13 февраль) — нохчийн самбист а, ийина кепар латархо а, 2011 шарахь УКАДО дуьненан чемпион, тӀеман самбон 2-за Российн чемпион;
 Асхабов, Хусейн (1995 шеран 13 февраль) — нохчийн самбист а, ийина кепар латархо а, 2011 шарахь УКАДО дуьненан чемпион, тӀеман самбон Российн чемпион, Францин ийина кепар латаран чемпион, дуьненан грэпплинган чемпион;
 Биярсланов, Артур  (1995 шеран 22 апрель) — Канадехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, Канадан чемпион, Панамерикан ловзарийн чемпион;
 Никаев, Шамиль (1995 шеран 16 июнь) — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
 Сосламбеков, Майр-Али (1995 шеран 4 октябрь) — нохчийн ийина кепар латархо, тхэквондон Российн чемпион, Российн Къилбан чемпион.

Оцу шарахь белларш 
 Сатуев, Хусейн Джунидович (1939 шеран 11 апрель — 1995 шеран 6 февраль) — нохчий поэт;
 Сулейманов, Ахьмад Сулейманович (1922 шеран 1 май — 1995 шеран 20 июнь) — йаздархо, поэт, музыкант, Ӏилманча, хьехархо;
1996 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Башаев, Тамерлан (1996 шеран 22 апрель) — дзюдоист.
 Борчашвили, Адам (1996 шеран 30 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
 Дунаев, Тамерлан (1996 шеран 11 июнь) — Бельгехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
 Исламханов, Сулейман (1996 шеран 21 январь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.

Оцу шарахь белларш 
 Абубакаров, Сайпудин (1956—1996) — акробат, СССР а, дуьненан а чемпион;
 Анзорова Балкан Анзоровна (1923 шеран 24 декабрь — 1996 шо) — поэтесса;
 Вагапов Якуб (1933 шеран 16 сентябрь — 1996 шо) — лингвист;
 Кибиев Мусбек Магомедович (1937 шеран 7 август — 1996 шо) — поэт;
 Саидов Билал (1914 шеран 10 июнь — 1996 шо) — поэт, драматург;
30 апрель



Оцу динахь хилларг 
 Схьайиллина граждански тӀеман турпалхойн памятник (1973 шеран 30 апрель)

Оцу динахь бинарш  

 Гаусс, Карл Фридрих (1777 шеран 30 апрель — 1855 шеран 23 февраль) — гӀарвелла немцойн математик, механик, физик, астроном.
 Киркоров, Филипп Бедросович (1967 шеран 30 апрель) — СССР а, Российн а эстрадан эшархо, актёр, композитор, продюсер.

Оцу динахь белларш 

 Гитлер, Адольф (1889 шеран 20 апрель — 1945 шеран 30 апрель) — национал-социализман бухбиллинарг а, коьрта декъашхо а, КхозлугӀа рейхан диктатуран бухбиллинарг, Национал-социалистан немцойн белхалойн партин баьчча (фюрер), Германин рейхсканцлер, Германин фюрер, Вермахтан коьрта куьйгалхо ШозлугӀа дуьненан тӀамтӀехь.

30 апрель
1997 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Байсангуров, Хьасан Увайсович (1997 шеран 14 июнь) — боксёр.

Оцу шарахь белларш 
 Авторханов, Абдурахман Геназович (1908 шеран 3 октябрь — 1997 шеран 24 апрель) — историк-советолог, йаздархо.
1999 шо



Оцу шарахь белларш 
 Мусаев Магомед Мусаевич (1915 шеран 15 июнь - 1999 шеран 23 ноябрь) - йаздархо, драматург
 Стэ́нли Ку́брик (1928 шеран 26 июль — 1999 шо 7 март) — америкин кинорежиссёр, продюсер. XX бӀешеран шозлугӀа охехь массарелла Ӏаткъаме болу кинематографистех цхьаъ.
2000 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Алдехь спецопераци яш 105 стаг вийна (2000 шеран 5 февраль)
 Ахмат Кадыров Нохчийн Республикин Администрацин куьгалхо хоттийна (2000 шеран 12 июнь)

Оцу шарахь белларш 
 Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924 шеран 15 июль — 2000 шеран 7 январь) — советски нохчийн балетан артист, эстрадан хелхархо, хореограф, актёр, СССРн Халкъан артист (1974 шо), Социалистически Къинхьегаман Турпал (1984 шо).
 Абдурахманов, Канти (1916 шо — 2000 шеран 28 март) — Советан Эскиран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин Турпал (1996 шо).
 Цебиев, Ахмед Магомедович (1935 шеран 1 январь — 2000 шо) — нохчийн физик, техникин Ӏилманийн кандидат, радиоэлектроникехь а, радиозӀенехь а цхьана гучуяккхаран а, 26 кхоьллинарган а автор, 50 монографин автор.
 Насуханова, Ляля Андарбековна (1939, Йоккха АтагIа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2000 шеран январь, Къилбаседа ХӀирийчоь) — хьалхара нохчийн лётчица а, парашютистка а, летчик-инструктор, авиацин спортан СССР Сийлахь спортан мастер, йукъараллин гӀуллакххо.
 Куцель, Феликс Петрович (1945 шеран 10 октябрь — 2000 шеран 18 апрель) — дзюдон СССР Сийлахь тренер (1991 шо).
 Бажаев, Зия Юсупович (1960 шеран 11 июль — 2000 шеран 9 март) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.
2002 шо

2002

Оцу шарахь белларш 
 Ахмадов Умар Ахмадович (1927 шеран 25 октябрь — 2002 шо) — йаздархо
 Эдисултанов Шита Шамсудинович (1937 шеран 30 август — 2002 шеран 7 август) — культурин Сийлахь белхало, Нохч-ГӀалгӀай АССРн Халкъан артист.
1885 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Магомаев Абдул–Муслим (1885 шеран 18 сентябрь – 1937 шеран 28 июль) – композитор

Оцу шарахь белларш 
 Виктор Мари Гюго (1802 шеран 26 февраль, Безансон — 1885 шеран 22 май, Париж) — Французийн йаздархо (поэт, прозаик, драматург), французийн романтизман куьйгалхо а, теоретик а. Французийн академин декъашхо (1841 шо).
2003 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Нохчийн Республикин Конституци кхоьллин (2003 шеран 23 март)

Оцу шарахь белларш 
 Оздарбиев Майради Висмурадович (1943 шеран 18 октябрь — 2003 шеран 10 август) — экономически Ӏилманийн кандидат, профессор
2004 шо

Смешарики

Оцу шарахь белларш 
 Айдаев, Юша Ахъядович (1938 шеран 20 март — 2004 шеран 1 июнь) — нохчийн Ӏилманча, филологин Ӏилманийн доктор, профессор, Российн Ӏалман Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин вице-президент, Нохчийн Республикин Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь гӀуллакххо;
 Зайнди Байхаджиев (1948 шеран 10 январь — 2004 шо) — поэт;
 Кадыров Ахмад-Хаджи Абдулхамидович (1951 шеран 23 август — 2004 шеран 9 май) — Нохчийн Республикин президент.
2006 шо



Оцу шарахь белларш 
 Ибрагимов Хамзат (1934 шеран 10 июль — 2006 шо) — химин Ӏилманан доктор, профессор
 Сайдулаев Хасан Хамидович (1947 шеран 18 май — 2006 шо) — поэт, публицист
 Нагиб Махфуз (1911 шеран 11 декабрь — 2006 шеран 30 август) — гӀарвелла мисаран йаздархо, драматург, сценарист, Нобель совгӀатан лауреат (1988 шо).
2008 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Соьлжа-ГӀалин юккъахь хьадиллина маьждиг «Нохчийчоьн Дог» (2008 шеран 17 октябрь)
 Соьлжа-гӀалахь йолаелла дуьненаюккъар кинофестиваль «Ноев ковчег» (2008 шеран 13 июнь)
 Соьлжа-гӀалахь хьайиллина Суворовски тӀеман училище (2008 шеран 1 сентябрь)
 Пачхьалкхан символикех доьзна Нохчийн Республикин закон тӀелецна (Пачхаьлкхан хӀост а, байракх а йуцуш) (2008 шеран 15 май)
 Альбиев Исламбек Цилимович (1988 шеран 28 декабрь) 2008 шарахь греко-римски латаран Пекинехь хилчу Олимпиадан олимпийски чемпион хили.

Оцу шарахь белларш 
 Магомаев, Муслим Магометович (1942 шеран 17 август — 2008 шеран 25 октябрь) — советски, азербайджанийн, российн операн а, эстрадан а эшархо, композитор, актёр, СССР Халкъан артист;
2009 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Кунт-хьажа цӀарах Российн бусалба университет хьайиллина (2009 шеран 20 август)
 Нохчийн Республикин чохь терроризман дуьхул оперцин режим дӀаяккхина. И де Машеран Де аьлла билгалдекхина ду (2009 шеран 16 апрель).

Оцу шарахь белларш 
 Саид Шаипов (1934 шеран 1 январь — 2009 шо) — ЧИАССР Сийлахь артист, фольклорист
 Сергей Михалков (1913 шеран 13 март — 2009 шеран 27 август) — советан а оьрсийн поэт, драматург, публицист.
28 февраль



Оцу динахь хилларг 
 Болхбан йолаелла Нохчийн Википеди (2005 шеран 28 февраль).

Оцу динахь бинарш  

 Гилагаев, Хас-Мохьмад Саид-Магомедович (1970 шеран 28 февраль) — нохчийн футболист.

Оцу динахь белларш 

28 февраль
Соьлжа (эрк)

Соьлжа (, ) — Къилбаседа Кавказан малхбален декъера эрк, Теркан аьтту га.

Дохалла — 278 км, бассейнан майда — 12 000 км². Хьост — Доккха Кавказан дукъан къилбаседа басе 1200 м лакхахь. Хин даржаран йукъара барам 3800 г/м³: шарахь хино охьахьо 12,2 млн тонн латта а, гӀум а. Леладо аренашна хи дуьллуш.

Соьлжан некъ 
Соьлжа долало ломан Ушкорт массиверчу шешкара, цигара Учхутан ломан рагӀ йоькъуш, шина Сугулта а, Соьлже а ломан чӀоже кхочу. Кхин дӀа ГӀалгӀайчухула къилбаседехьа доьду 37 км гена. Эккажакъоьнгий-Йурт уллехь Соьлжа арадолу масех генца, 12 км охьадоьду Эльдархан-ГӀала кхаччалц. Кхузахь хи малхбалехьа доьрзий Заки-Эвла кхаччалц охьадоьду, ткъа цигара 85 км охьадахчи Терках кхета.

Хин раж 
Соьлжан чохь хи даиман а шорта хуьлу. ЧӀогӀа а, дукха а догӀнаш даьхкичи хи дестий 4 м кхаччалц хьаладала таро ю. Хи деста апрель-май беттанашкахь, Ӏаьнан лайнаш дешачу хенахь а, алсама догӀнаш догӀучу хенахь а.
XIX-XX бӀешерашкахь хи гӀорадора, дерриг аьлча санна, цхьаццанхьара хи чехка долу меттигаш йоцурш. Масалаш ду, оьрсийн эскарш шан тӀехула артиллерица а, безачу мохьца а Соьлжех довлуш, амма тӀаьхьарчу хенахь хи гӀорош дац, Кавказехь климат кӀадъялар бахьнехь.

Бахамехь пайда иэцар 
XIX бӀешарахь нохчаша Соьлжин бердаш йисттера хьун хьокхий, бӀаьста хи дистича охьайохьуьйтура ГӀизлара йохка.
Соьлжан хи леладо аренашна хи дуьллуш, чӀара лоцуш.

Геннаш 
Аьрру геннаш: Хьач-хи.
Аьтту геннаш: Ӏасс, Валарг-хи, Гиха, Марта, ГӀой, Орга, Бас, Гумс.

Соьлжан тӀиера нах беха меттигаш 
Соьлжан тӀехь ю:
 гӀаланаш – МагӀас, Несара, Эльдархан-ГӀала, Соьлжа-ГӀала, Гуьмсе.
 ярташ – Нижни Комгарон, Сунжа, Эккажакъоьнгий-Йурт, БурскӀелхе, Пхьилинкъоьнгийн-Йурт, Обарг-Йурт, Сипсо-ГӀала, Эна-Хишка, Шовдана-Йурт, СемаӀашка, Закан-Йурт, Хаьмбин-Ирзе, ГӀуларе, Ӏалхан-ГӀала, Ӏалхан-Йурт, Чурт-тогӀи, Баса-ГӀала, БоргӀане.

Филателехь 

 1965 шарахь арахийцира исбаьхьаллин марка латийна конверт «Соьлжа-ГӀала. Соьлжа эркан бердйист».
 1972 шарахь арахийцира исбаьхьаллин марка латийна конверт изза цӀе йолуш.

Билгалдахарш

Литература 
 

Теркан гаьннаш
Къилбаседа ХӀирийчоьнан хиш
ГӀалгӀайчоьнан хиш
Нохчийчоьнан эркаш
Зезагийн беш

Зезагийн беш — къастийна меттиг ю (барамехь), цу тIехь кхиош хил тарло зазагаш, буц ле кхин хаза акха яраш.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 
 Flower Garden
 National Gardening Association

Зезагашлелор
Хизаза

Хизаза — олу вай маттахь цхьан хIуман чуьра ара а техна охьа догIучу хих.

Кхин суьрташ

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 

 Дуьнен чуьра 10 хизаза
Лаьтбуьйр

Лаьтбуьйр —  уггаре лаьтта юкъера дакъа ду лаьтбуьйра, масийта латта чIкъоьрнаш юкъахь, цу юкъахь доцуш эчиг да дац, ишта кхин йолу хIумнаш. Юкъера лаьтбуьйран тIе ю лаххара — 2900 км. Юкъерачу барамехь лаьтбуьйран гуо бу — 3,5 тыс. км. Иза къастало кхечу лаьттах шен чIагIаллийца, цуьнан шоралла ю 1300 км иштта лелана агIо ю йоккхалехь лаххар 2200 км, оцу юкъехь йовхо хьала йолу 5000 С, оцун люсталлийн чIаго ю оц 12,5 т/м³ барамехь, йозалла тIе йазйалар 361 ГПа (3,7 млн атм). Буьйран базал — 1,932 кг.

Билгалдахарш

Литература 
 Geochemical Evidence for Excess Iron in the Mantle Beneath Hawaii Munir Humayun, Liping Qin, Marc D. Norman

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 
 Anders Scherstén, Re-Os, Pt-Os and Hf-W isotopes and tracing the core in mantle melts

Латта
Палай

Палай — тIекхуллу оба йу, довкъасто къедано, килсан чохь йуху, ама тегар тайпнара хуьлу, ишта керстачу пачхьалкхашкахь хьехачу меттигашкахь тIекхуллу.

Вай междигашкахь лелайо, молланаш шайна тIекхуллуш, рузбанехь хьехам беш, ле кхечу меттигехь, оцера тегар кхечу кепар хуьлу.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 
Палай 

Палай
Сервиз

Сервиз — пхьегIаш олу йуа хIум лелочу гIирсах, къахьал, чай ишта кхин йаахIум йуучу чоьчохь лелочу хIумнех. ПхьегIаш хьалха йохку йаахIум йуучу шун тIе ле хьеший баьхкича. ПхьегIаш хуьлу массо кепара.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 

ПхьегӀаш
Эвла

Эвла, Пхьа — нах беха меттиг. Эвла олу гӀаланал жима а, кӀотарал йоккха а йолучу нах бехачу меттигах. Хьалхьа нохчаша лелош хила "Пхьа" боху дош, Нохчийчоьнан ломахь дукха йу "пхьа/пхьеда" дош чакхенгахь долуш нах бехаш хила меттигаш, масала ЦӀайн-пхьеда.

Хаам 

Эвла нохчийн маттахь нах бехаш болучу меттигах олу, Ӏойл йу и итт цӀа йа цхьа бӀе цӀа бе цигахь дацахь и нах бехаш болу меттигехь. Ишта Эвла олучу дешах схьадаьлла ду кхин долу нохчийн диалектехь долу дешнаш. Йуьрт боху дуош туьркийн къаьмнийн дош ду, и нохчийн маттахь лелор нийса дац аьлла йаздина дукха йаздархой бу.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 
 ГӀала
 Кхаьлла
 Йурт
 КӀотар

Хьажоргаш
Балур

Балур — шен чохь 24 % сов дашан окись (PbO) (йа барийн окись (BaO)) йолу башха кепара ангали. Дашан оксид тӀетохаро сов боккху ангалин дӀасаозоран гайтам а, цунна чуьра серлонан дисперси а (ювелиран агӀора — «бос ловзар», «цӀе»). Ткъа барийн оксид тӀетохаро дӀасаозоран гайтам бен сов ца боккху. Дашае оксид тӀетохаро кхин а сов доккху ангалин пластикин хьал, цуьнца цхьаьна, иза кечдаран таронаш — сенаш дахар, агар, иштта кхин а. Балуран сенаш дахаро, мехала тӀулгийн сенаш дахар санна, таро ло балуранна шен хьелаш дӀасаозоран а, дисперсин а гайтамашца дуьззина гайта. 

Кечдо дашан оксид PbO кремнезёмца, натрийн йа калийн цхьаьнатохарца (содица йа поташца) лалош, кхин оксидаш кӀезг-кӀезиг тӀетухуш. Дашан-калийн-силикатан ангалеш деза ду киранан ангалел а, амма уьш атта лела, дан атта а ду. Цуо таро ло PbO лакхара концентрацеш лело а, лахара — щелочан металлан — атта лаларан зие а ца деш. PbO дукха хиларо дӀасаозоран а, дисперсин а лакхара гайтамаш ло — цхьацца оптикин йуххедилларшна чӀогӀа ладаме йолу ши параметр. Оццу амалаша текхан пхьегӀаш а, исбаьхьаллин кхолламаш а хазбеш долу дашан ангалешна ло лепар а, къегар а.

Балуран ангали 
Балуран ангали — шена чохь 13—23 % дашан оксидаш а, 17 % калийн оксидаш а долу дашан-силикатан ангали ду. Балуран ангалех йо лакхара дикаллин пхьегӀаш а, декоративан хӀумнаш а. Цуьнан ду лакхара луьсталла, чекх са гар, зӀаьнарш дӀасаозор, къегар, амма лахара йовхонан дуьхьала латтар кхечу тайпана ангалел.

Даша хиларан а, билгала сенаш нисдаран а бахьнехь, балуран хӀумнаш къаьста ша-кепара къегина хиларца а, дукха беснашца къегарца а. Хаза дека. Балу ролу кхин а лакхара дикаллин венецин а, чехин а ангалех. Исбаьхьаллин ангалин (балур) хатӀ — даздаран-парадан, сувениран-совгӀатан хуьлу.
Балуран хӀумнаш кечйаран хьесапаш: агар, сенаш бахар, шардар.

Ангалин массин дашан оксид тӀетохар леладора ангали даран йуьххьехь дуьйна, шира Мисрахь а, Месопотамехь а. ТӀаккха а, балур мелла а таханлерачу кепехь ца даьккхина 1676 шарахь бен ингалсан говзанчо Рейвенскрофт Джорджа (George Ravenscroft).

Дуьненайукъара код, цуо гойту, дашан ангали йухадан таро хилар

Россехь болх беш йолу заводаш 
 Дятьковон балуран завод, Дятьково
 Гусевн балуран завод, Гусь-Хрустальни
 Бахметьевн балуран завод, Никольск

Беларуссин болх беш йолу заводаш 
 Ангалин завод «Неман», Берёзовка

Къевлина заводаш 
 Ленинграданисбаьхьаллин ангалин завод; сацийна 1997 шеран 29 январехь 
 «ЦӀен Гигант» завод, Никольск; сацийна 2008 шо чекхдолуш
 Таганроган металлургин заводан балуран дакъа, Таганрог; арахецар сацийна 2012 шо чекхдолуш
 Борисовн балуран Ф. Э. Дзержинскийн цӀарах завод, Борисов
 Первомайски ангалин завод, Смоленскан область

Хьажа кхин а 
 Гусь-Хрустальни
 Дятьково а, Дятьковон балур а
 Ламанан балур
 Кристаллаш
 Swarovski
 Уранан ангали

Билгалдахарш 

Балур
ХӀумнаш йуьтту у

ХӀумнаш йуьтту у — куьйгашца хӀумнаш йитта аттон дина у, иза ду кечдина чекх даьхна Ӏуьргаш долуш, хи охьа дахийта, йуьтту хӀума хица тӀада а йой саба хьокхуш оцу у тӀе хьокха, оц у тӀе хьакхар бахьан хӀу ду аьлча, и кегийра бӀаран гуш йоцу беха моду чекх йилийта даьхна Ӏуьргаш, Ӏуьргехула и моду охьа йахийта Ӏалашо йолуш леладо у.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 
 When were washboards invented? // Old and interesting: History of domestic paraphernalia 
 

Йиттар
У

У — Херхаца хеда деш кечдийна у ду хIара, 100 мм а шоралла кхи шозза томма хир долуш. Аннаш кеч до диттех хенца, дитти цIандина ханнашах. Уьш леладо цIинош деш ле ишта кхечу меттехь, чу хотто маьнга беш йа шун деш, говра ворда, тхов туьллуш, ишта дуккха а хIумнаш йеш.

Анни барам 
Ша тайпнара анни барам
 Томмал, мм: 16, 19, 22, 25, 32, 40, 44, 50, 60, 75.
 Шорал (хедийна аннаш), мм: 75, 100, 125, 150, 175, 200, 225, 250, 275.
 Дахал, м: оц 1 кху 6,5 хьовзарца 0,25; чу хIума йутту хIуман — оц 0,5 м хьовзарца 0,1 м; говзахон — от 0,9 до 6,3 м хьовзарца 0,3.
Долш долу аннаш, томмала а шорала хедийна аннаш:

Говза таган кечдийра ду аннаш кху барамашца чуч а тохалуш: 63х160; 90х90; 90х125; 50х300; 63х300; 75х300;

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Херхах баькхина гIирс

nds-nl:Planke
Саба

Саба —  коча ле декъа хуьлу саба, оцу сабан йукъахь йу жирга хIуманаш, иза лела до хица ле кечлуш - цIано йеш, луьчуш, тIейуха хIум йуьттуш. Сабанаш хуьлу массо а кепар, хаза хьож йолуш, дика цIано йеш.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Йиттар
Саба
Соьлже

Соьлже — Соьлжа-ГӀалин кӀоштан йукъахь а хилла, хӀинца гӀaлина йукъа тоьхна эвла йу.

Географи 
Лаьтташ йу Соьлжа эркан аьтто берд тӀехь, Соьлжа-ГӀалина малхбалехь. Уллера йарташ: къилбседа - малхбалехь Чурт-ТогӀи, къилбседа - малхбузехь Ӏалхан-Чурт, къилбехьа Хан-ГӀала, малхбалехь Беркат-Йурт.

Билгалдахарш

Литература 
 
Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Мескар-Эвла

Мескар-Эвла — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла. Бахархой — 10368 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Мескар-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Жалкх олучу хийистехь, Шелан къилбседехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбузехьа — Устрада-ГӀала йу, къилбседа-малхбалехьа — Джалка эвла йу, къилбехьа — Гермчига эвла йу, малхбузехьа — БердакӀел эвла йу, малхбалехьа — Цоцин-Эвла эвла йу.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Мескер-Эвлан цӀе Рубежное аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

Билгалдахарш 

Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
ЧӀишка

ЧӀишка — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштара эвла.

Иза йу ЧӀишкан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла ю ЧӀаьнтий-Орг олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалин къилбехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Лаха-Варанда (Шуьйтан кӀошт), къилбаседа-малхбузехьа йу — Олхазар-КӀотар, къилбаседа-малхбалехьа йу — Дубин-Эвла, къилба-малхбузехьа йу — Лаха-Варанда, къилба-малхбалехьа йу — Ярашмаьрда а, Зоннах а, малхбалехьа йу — Доча-Борзе.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь ЧӀишка эвлан цӀе Пионерское аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

Билгалдахарш 

Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
ВаларгтӀе

ВаларгтIе — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 8023 лерина 2010 шарахь.

Иза йу ВаларгтIе йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Валарг-хи олучу хийистехь, ТIаьхьа-Мартанан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбааседехьа йу — Заки-Эвла, Къилбаседа-малхбалехьа йу — Хаьмбин-Ирзе а, ГӀулара а, Къилбаседа-малхбузехьа йу — ШаӀми-Юрт, къилбехьа йу — Таьнги-Чу, къилбаа-малхбузехьа йу — Нитти-КӀотар а, Шалажа а, къилбаа-малхбалехьа йу — Роьшни-Чу, малхбалехьа йу — ГихтӀа, малхбузехьа йу — Котар-Юрт.

Истори 
Генарчу заманахь Ӏаьржачу лаьмнашкахь лаьттачу Валарг-кӀотаран  бахархоша шайн ялташ дуьйчу меттигашкара Валарг-хи. татол а даьккхина. дерзийна Шалажан чу, оцу меттигах олу «Валгхуоша хи чутеснача». .

Тейпанаш 
Юртахь Ӏаш доллу тайпанаш:
 аьккхий,
 бей (бацой), 
 цӀонтарой, 
 пешхой, 
 галай (виелхой), 
 мулкъой, 
 чӀаьнтий, 
 тумсой, 
 нижалой, 
 кей, 
 цхьорой, 
 айткхаллой, 
 маьлхий, 
 нашхой, 
 чӀинхой.

ГӀарбоьвлла бахархой 
Гайтукаева, Бана Мустафаевна — нохчийн поэтесса, Нохчичоьна а, Российн а яздархойн союзашан декъашхо.

Билгалдахарш

Литература 
 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏалхан-Йурт

Ӏалхан-Йурт — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 8 860 леррана 2010 шарахь.

Иза ю Ӏалхан-Юртан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Юрт ю Соьлжа-ГӀалина 15 км къилбаседа-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Октябрьски эвла ю, къилбаседа-малхбузехьа — Іалхан-ГІала, ГIуларе а Хьамби-Ирзу а эвланаш ю, къилба-малхбузехьа —  Хьалха-Марта гӀала а ГихтӀа эвла а ю, къилба-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю.

Истори 
1834 шеран картин тӀехь кхузахь йу Курчала.
Шир заман чохь, 1826-1840 шарашкахь lалханюрт йоьвзаш хилла Курчала олуш, уггара хьалха цигахь хоьвшина баха нохчий тайпана курчалой, цул совноха курчалой шир кешнаш ду эвлан юкъехь, кхиъа совнох дукхох болу бахархой бу уьша. Из гойту юха эвла йилна нохчаша.

1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Ӏалхан-Юрт эвлан цӀе Айвазовское аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

Бевзушболу юртара нах 
 Сатуев, Хусейн Джунидович (1939 шаран 11 апрель — 1995 шаран 6 февраль) — нохчийн поэт, СССР яздархойн бертан декъашхо (1979).

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀой-Чу

ГӀой-Чу — Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 5078 леррана 2010 шарахь.

Иза ю ГӀой-Чу йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Юрт ю ГӀой олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилба-малхбалехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилба-малхбале — ЧӀишка эвла ю, малхбалехьа — Олхазар-КӀотар эвла ю, малхбузехьа — Мартан-Чу эвла ю.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь ГӀой-Чу эвлан цӀе Комсомольское аьлла хийцинера. Йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йина.

Тайпанаш 
Юртахь Ӏаш доллу тайпанаш:
 мулкъой,
 чӀохой,
 гухой,
 гендарганой,
 беной,
 пешхой,
 орсой,
 чӀебарлой,
 чун-гурой.

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Мартан-Чу

Мартан-Чу — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 5983 (2010 шо).

Иза ю Мартан-Чу йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Юрт ю Мартан олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Хьалха-Мартан гӀала ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — Роьшни-Чу эвла ю, малхбузехьа — Таьнги-Чу эвла ю, малхбалехьа —  ГӀой-Чу (Комсомольское) а, Олхазар-КӀотар а эвланаш ю.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Мартан-Чу эвлан цӀе Грушевое аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

Тайпанаш  
 Гендаргной
 БелгӀатой

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Таьнги-Чу

Таьнги-Чу — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Таьнги-Чу йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Мартан олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла йу, къилбаседа-малхбузехьа — Роьшни-Чу эвла йу, къилба-малхбалехьа — Мартан-Чу эвла йу.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Таьнги-Чу эвлан цӀе «Липовка» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

Бахархой

Тайпанаш 
Таьнги-Чуьра тайпанаш:
 Беной
 Хьакъмадой
 Гендаргной
 Зумсой

Билгалдахарш

Литература 
 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Октябрьски (Нохчийчоь)

Лулара-йурт () — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан йурт йу.

Иза йу Октябрьскан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Йурт йу Эндерейн тогlи юкъехь, Соьлжани Мехкдаьттани шина дукъе юкъехьа, Соьлжа-ГӀалина къилба-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа — Ӏалхан-ГӀала эвла ю, къилба-малхбузехьа — Заки-Эвла эвла ю, къилбаседа-малхбалехьа — Красностепновски эвла ю.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
ГихтӀа

ГихтIа — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю.

Иза ю ГихтIин йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой 
Бахархой — 11744 леррана 2010 шарахь.

къаьмнийн хӀоттам (2002):
 нохчий — 9 644 стаг (99,5 %),
 оьрсий — 17 стаг (0,2 %),
 гӀалгӀай — 1 стаг (0,1 %),
 украинаш — 3 стаг (0,1 %).

Географи 
Эвла ю Гихта олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилбаседа-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — ГӀулара а, Iалхан-Юрт а эвланаш ю, къилбаседа-малхбузехьа — Хьамби-Ирзу а, ШаӀми-Юрт а, ВаларгтӀе а эвланаш ю, къилбехьа — Роьшни-Чу эвла ю, къилба-малхбузехьа — Гихчу эвла ю, къилба-малхбалехьа — Хьалха-Марта гӀала ю, малхбузехьа — Котар-Юрт эвла ю, малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь ГихтIа эвлан цӀе «Благодатное» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш