Оьрсий

Оьрсий — Россехь а, Европехь а уггаре дукха малхбален славянийн къам. Йаккхий оьрсийн йукъараллаш йу Украинехь, Кхазакхстанехь, АЦШхь, Германехь, кхин а цхьа могӀа мехкашкахь. Оьрсийн къоман оьздангаллин генара ламасташ ду, таханлера йерриг Российн оьздангаллин бух а бу. Ненан а, къоман а мотт — оьрсийн. Динехь болу оьрсий — коьртаниг православехь бу.

Оьрсийн къам кхолладелла Шира Русан муьрехь цхьаьнакхетта малхбаленславянийн тайпанех. Оьрсийн къоман дуккха а йукъара историн а, оьздаллин а аматаш йу кхечу европин къаьмнашца, кхечу малхбаленславянийн къаьмнашца — белорусашца, украинашца, русинашца муххале а. Оьрсийн историн луьста уьйра йу кхин дуккха а къаьмнашца, цуо таро йелла оьрсийн мотт а, оьрсийн оьздангалла а йаржо. Оьрсийн мотт официалан бу Россехь, Белоруссехь, Кхазакхстанехь, ГӀиргӀазойчохь. Кхин а иза баьржина ССРС йоьхначул тӀаьхьа кхоллайелла пачхьалкхашкахь.

Этноним 

Къоман цӀе русь () йаржинчу версица йьхьанца билгалбохура скандинаваш (варягаш), тӀаккха шираоьрсийн матте деира шираскандинавийн маттера:  «пийсиг хьакхархо» а, «пийсиг хьокху кеманахь лелабахар» а, цуьнан трансформаци хилира фин. ruotsiх , цул тӀаьхьа де дене мел долу скандинавийн элашна тӀера дехьадаьккхира Шира Русин дерриг къоме. ТӀаккха «Роусах» хилира галдаьккхина нохчийн «Урус», цул тӀаьхьа «Оьрси». Кхин а йу къилбаседаиранан, славянийн, кхин цхьацца этимологеш.

Термин Русь  (нохчаша) «Рус» йа «Урус» малхбален славянийн пачхьалкхан цӀе а, церан хьалхара этноним а хилла. Этноним  (дукх.тер. , лелийна шайн цӀе санна XVIII бӀешо кхаччалц. XVII—XVIII бӀешерашкахь иза тӀаьхь-тӀаьхьа хийцаделла жайнин тӀера российхой, ткъа XVIII—XIX бӀешерашкахь дуьйна, Кхоъ цхьалха оьрсийн къам концепции хӀотторца — литературин маттахь хӀотта йолало этноним великороссаш. XIX бӀешарахь буьйцу меттан Ӏаткъамца литературин маттахь чӀагӀделла хӀинца лела этноним оьрсий, оцу хенахь цунна чохь билгалдоккхура малхбален славянийн дерриг кхо га, 1917 шерал тӀаьхьий бен (массо а бахархой йукъара багарбар 1926 шарахь бен ца хилла) — беккъа великорусаш (великоросаш) билгалбохура.

Барам 

Берриг оьрсий дуьненахь бу 134 миллион стаг гергга (кхечу мах хадорца:  125 млн ст.—129 тӀера 150 млн с. кхаччалц а, 167 млн ст.). Царех Россехь веха 105,6 млн стаг (2021 шеран бахархой багарбаран хаамаш), аьлча а 71,73 % мехкан бахархойх йа 80,85 % бахархой багарбеш шайн къам гайтинчу респондентийн йукъара барамех, [2010 шарахь бара — 111,0 млн ст. (царна йукъахь Республика ГӀирма а, Севастополь а — 112,5 млн ст.); 77,71 % и 80,90 %]. 2010 шеран хаамашца, дуьненара берриг оьрсех — 86 % бехара Россехь, 11,5 % — ССРС хилла республикашкахь, 2,5 % — кхечу мехкашкахь.

Хьажа кхин а 

 Русь (къам)
 Русинаш (хьалхалера этноним)
 Шираоьрсийн къомалла
 Кхоъ цхьалха оьрсийн къам
 Оьрсийн цивилизаци
 Оьрсийн дуьне
 Оьрсийн барам
 Русификаци (политика)
 Оьрсий безар
 Оьрсий цабезар
 Россихой

Билгалдахарш 
Кхетораш

 ТӀетовжарш

Литература 

ЖамӀ ден белхаш
 
 
 
 
  pdf
 
 Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
 
 
 

Генетикин талламаш
 
 
 
 

Этногенезан талламаш
 
 Брайчевский М. Происхождение Руси. — К., 1968.
 
 Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
 Гройс Б. Поиск русской национальной идентичности  // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
 Грушевский М. С. История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
 Державин Н. Происхождение русского народа. — М., 1944.
 
 Костомаров Н. И. Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
 Куренной П. Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
 Ляпунов Б. Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
 Мавродин В. Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
 Рыбаков Б. А. Первые века русской истории. — М., 1964.
 Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
 Погосян Е. Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов  // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7—19
 Рыбаковский Л. Л.  Русские: этническая гомогенность? — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
 
 Филин Ф. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
 Чистов К. В.. Русские // Къаьмнаш мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
 Шахматов А. А. К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.

Разное
 Васильев А. Д. Игры в слова: россияне вместо русских // Политическая лингвистика, № 25, 2008, С. 35—43.
 
 Иванов-Мариин С. Русские в современной России (о социологическом исследовании социального положения и роли русских в России) // Журнал «Русский Дом». — 2010. — № 12.
 
 
 Народы России: живописный альбом. — СПб.: тип. Тов-ва «Общественная Польза». — 3 дек. 1877. — ст. 2.
 Резниченко С. Русские и русскость. — Москва: Традиция, 2015. — 223 с.
 
 Сергеева А. В. Русские: стереотипы поведения, традиции, ментальность. — М.: Флинта; Наука, 2006. — ISBN 5-89349-626-4 ISBN 5-02-033003-5.
 
 

Кхечу меттанашкахь
 Чубатий М. Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. Записки наукового товариства ім. Т. Шевченка. — Т. 178. — Нью-Йорк—Париж, 1964.

Хьажоргаш 

 Основные этнотерриториальные группы // Музейный портал «История и культура народов Сибири и Дальнего Востока»
 Русские: Историко-этнографические группы
 Русские в Китае // Китайский информационный интернет-центр
 Русские в бывшем СССР Проект Русской службы Би-би-си: «Свои среди чужих» (видеоинтервью), 2007.
 Русские: от народа в себе, к народу «для себя» // Русская народная линия, 10.02.2011.
 Учёные завершили масштабное исследование генофонда русского народа // NEWSru.com, 28.09.2005.
 Ульянов Н. И. Русское и великорусское.

Азербайджанан къаьмнаш
Белоруссин къаьмнаш
Германин къаьмнаш
Канадин къаьмнаш
Латвин къаьмнаш
Литван къаьмнаш
Молдавин къаьмнаш
Российн халкъаш
Румынин къаьмнаш
Украинин къаьмнаш
Узбекистанан къаьмнаш
Малхбален славянаш