Ӏовхой

Ӏовхой — кхин цӀе  — нохчийн этнографин тоба, ширалехь дуьйна бехаш бу Теркан-ГӀойхин шина хин йукъехь. Нохчийн ламастехь лоруш бу этноиерархин тукхам санна.

Ӏовхой бехаш бу йуккъерчу ДегӀастана Ӏовхойн, Хаси-Эвлан, Бабаюртан, Казбековн, Кизилюртан кӀоштанашкахь. Мотт — нохчийн меттан Ӏовхойн диалект. Дин — ислам.

ХӀоттам 
Тайпанаш:
Барчхой, 
Бийтарой,
Билтой, 
Боной,
Ваьппий,
ГӀулой, 
Жей (Жевой), 
Зандакъой, 
ЗӀогой, 
Кевой, 
Кхархой, 
Къавстой (Къовстой)?,
Мержой,
Ноккхой, 
Овршой,
Пешхой,
Пхьарчхой, 
Салой,
ЦӀечой,
ЦӀонтарой,
Чонтой,
Чунгарой,
ЧӀаьнтий,
Чхьарой, 
Шинрой,
Ӏаккой.

Истори

Шира истори 

ХӀинцалерачу талламхошна Ӏовха Ӏовхой охьахевшина зама ца йевза. Охьаховшар генара хилар гойту уггаре ширачу эвлан цӀеро — Ширча-Эвла/Ширча-Йурт. Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэто А. С. Сулеймановс чӀагӀдора, аренан хаамашца, цхьаьна могӀара Пхьарчхошка эвланца, йуккъера бӀешерера эвла Ширча-Йурт йара уггаре шира Ӏовхой хевшина меттиг. Бахархой тӀекхетар бахьнехь нийса кхузара дӀасабаьржина ГӀой-хин, Теркан кӀошташка, Каспий-хӀорд тӀекхаччалц. Меттигера бахархой автохтонаш хилар гойту цӀенна нохчийн цӀераш хилар йерриг аьлчи санна нах бехачу меттигийн.

XVI—XVIII бӀешерашкахь Ширча-Йурт йара ломан кӀажера ГӀой-хин тӀиера Яьсси тӀекхаччалц уггаре йаккхийчех Ӏовхойн эвла. Нохчийн Ӏилманчо, и.Ӏ.к. А. А. Адилсултановс дийцарехь, оцу муьрехь а эвлахь хилла ийна тайпанаш. Ширча-Эвла хьахайо XVII—XVIII бӀешерийн оьрсийн документашкахь йоккха йуьрт Старый Окох (Шира Окох) аьлла.

Малхбузера тайпанаш охьахевшина мехкашкахь ширачу заманахь дуьйна даьхна, «авхат» цӀарца Геродота (вайн эрал V бӀешо) хьахийна долу нохчийн тайпа Iавхар. Цундела и тайпанаш кхуза дахкале хӀокху махкахь бехаш хила Ӏавхой цӀе йолу нохчий. Булан-Сухь, ГӀазар-гӀалахь, Бони-Эвлахь, Яман-Сухь археологашна карийначу вайн эрал III бӀешо хьалхара – вайн эрера хьалхарчу бӀешерийн материалаш дуьйцу, и латташ оцу муьрехь дӀалаьцна хилла нохчаша. Иштта ГIазар-ГIала кхоллайелла вайн эрал I бӀешо хьалха. IV бӀешарахь гӀалин гуонаха вал бира, цуо гойту аренашкара кхерам кхоллабалар. VII бӀешарахь гӀап йуьйжира гӀазарийн ницкъаца, цара оцу меттигехь йуьйгӀира шайн чӀагӀо. Амма меттигера Ӏовхойн бахархой ца бов, ткъа йукъабоьлху ГӀазарийн каганатан. Шеман хьост «Захари Риторан рузман тептаро» хьахадо овхар къам 555 шарахь.

Баржар 
Географ, этнограф, артиллерист, российн тӀеман гӀуллакххо, 1728 шарахь Каспийн бердан карта хӀоттийна волу Гербер Густава, йаздина нохчий хьалха бехара Каспий-хӀорд тӀекхаччалц. И верси бакъйира 1785 шарахь историко Чулков Михаила а, 1800 шарахь инарлас Кнорринг Богдана а.

Гербер Густава йаздо:

Нохчийн хӀусмаш хьалха йаьржинера Ӏаьндарин гергара лаьмнаш тӀиера Каспий-хӀорд тӀекхаччалц, амма цара гребенскан а, донан а гӀазакхашна даьхний а, говраш а лечкъош зулам дарна, 1718 шарахь масех эзар донан гӀазакхий хьажийра цига, цара дерриг церан латта дассийра, дукха нах байира.

Иштта хӀордайистте чӀара лаца богӀучу нохчех йаздо немцойн оьрсийн гӀуллакхера новкъахочо а, натуралиста а Каспий-хӀордан йисттехь а, Нохчийн гӀайренан тӀехь а 1774 шо кхачале хилла волчу Гмелин Готлиба, цуо доьхкура гӀайренан цӀе Чечень нохчийн этнонимца. Географин Ӏилманийн докторо Поспелов Евгений Михайловича иштта бакъйо гӀайренан цӀеран нохчийн этнонимца йолу уьйр, ткъа историка Ровинский Дмитрийс иштта тидам бо гӀайренах «Чеченъ», лаьтташ йолу «Нохчий бехачу меттиган дуьхьала». Гмелина йаздина лахарниг:

Зубов Платона нохчийн латтанех йаздина хӀара:

«Оцу асан аьтту агӀон тӀехь ша гӀап Налчик йу, йоккхачу ГӀебартан латташ тӀехь, ткъа аьррун тӀехь а йу иштта шеш лаьтта гӀопаш: Внезапни а, Ӏаьндари а нохчийн латтанашкахь».

Н. Семёновс йаздина Баташ-Йурт а, Байрам-Эвл а лаьттачу асанехь йу 10 эвла, лаххара а ах нохчийн бахархой болу. Иштта Семёновс йаздо дукхаха йолчу оцу нохчийн фамилеш бицбан кхиина ненан мотт.

Российн историка-малхбалеӀаморхочуьнца, кавказӀаморхочуьнца, археографца, археологца Берже Адольфца нохчаша дийхира Таркхойн шовхале тешаме стаг ваийта шайна аьлла, цуо дехарна жоп делира, тешаме стаг вахийтира Султа-Мотти, иза нохчаша охьахаийра Ширачу Аксайхь. Иштта гӀумкий дуьххьара гучубевлира нохчийн мехкашкахь. ГӀумкашна латташ лело бакъо ца йелира Аксай хин аьтту бердашца бен, нохчаша дош даьккхира гӀумкашкара цкъан а Аксай хин дехьа бевр бац аьлла, амма хенан йохаллийца гӀумкийн аьтту белира жим-жима Нохчийн арие дӀалаца, иштта цунна цӀе кхечира ГӀумкийн арие аьлла.

Ӏовхой а, Оьрсийн паччахьалла а 
XVI бӀешеран йуккъехь Къилбаседа-малхбален Кавказехь Оьрсийн паччахьаллин Ӏаткъам тӀекхета болабелира, йан йолийра оьрсийн экспансин форпосташ — Теркан а, Соьлжан а чӀагӀонаш, цара тӀеберзабора цхьа могӀа меттигера феодалийн дай Москохан. XVI—XVII бӀешерашкахь оьрсийн документаш ло шортта хаамаш Ӏовхох (шираоьрсийн ококи) лаьцна, уьш беха  Ӏовхах (шираоьрсийн Окоцкая земля), Москохан куьйга кӀиело тӀеэцна Теркан гӀалара Ӏовхойн йукъ олучу меттигера бахархой санна. Оьрсийн документашкахь башха меттиг лоцу ладаме волчу Ӏовхойн элин Ӏовхойн Ших-мирзан (1540? — 1596 шераш, гайтина цӀеран оьрсийн вариант) оьрсийн администрацица йолу уьйранаш. Тептаршца, XVI бӀешо чекхдолуш гӀумкийн элас нисса иза виер бахьана хилира церан цхьа дакъа Ӏовхойн махкара Теркан гӀала кхалхар.

Лулахошца долу девнаш а, ткъа иштта чӀагӀлуш болу Российн империн Ӏаткъамо а сих-сиха Ӏовхойн йарташ хӀаллакйора, церан бахархой байора. Тарло, ишттачу йарташкара дийна бисинарш дӀаболхара къорачу хьаннашка, цигахь кхоллалора шортта кӀотарш).

Ӏовхой хьехийна историн документаш 

 1567 шо – Ӏовхойн хьалхенех волу Ушарма-мурзас гергарло тесна Русийца (Иван Грозни волуш).
 1587 шо – Ӏовхойн Шихь-мурзин паччахьо (Федор Ивановича) грамота йелла Русийн куьйгакӀела оьцуш.
 1588 шо – Салтан-мурзас дӀахьедина оьрсийн векалшка: "Суна хӀинца лаьа паччахьан валлалц гӀуллакх дан, шен вашас Ӏовхойн Шихь-мурзас ма-дарра".
 1589 шо – Салтан-мурза Русин векалшца дийцарш деш ву тешамаллин чӀагӀо йан, дуьхьала закъалтан нах а луш.
 1595 шо – Ӏовхойн Шихь-мурза вийна Русин байӀат дарна.
 1605 шо – Ӏовхойн векалш, коьртехь Батай-мурза (Шихь-мурзан кӀант) волуш, бахара паччахь Годунов Борис волчу (иза веллачу шарахь).

ГӀазарийн каганатаца хилла зӀе 
Ӏаьрбойн-гӀазарийн тӀемаш хиллачу муьрехь а, Къилбаседа Кавказехь Ӏаьрбийн экспанси йолуш а Ӏовхоша йукъаметтиг латтийна гӀазарашца. Ӏовхойн латташ тӀехь а тӀемаш хилла, меттигера дийцарш даладо мостагӀчунна йинчу къизачу дуьхьалонехь.

М. Алиханов-Аварскийн Дербенд-наме жайнахь хьахийна шиъ гӀазарийн Ӏаьрбаша схьайаьккхина гӀап — Кешне а, Хасни-Хиснумма а. 1966−1967 шерашкахь ГӀазар-гӀалахь ахкарш дира ЛПУ куьйгаллехь А. В. Гадло волчу экспедицис. Карийра чӀагӀонан ларраш а, кхийра а. Стоммачу (3 метр кхаччалц) оьздангаллин чкъоьран стратиграфис тешалла до масийттаза бохамца гӀала йохийна хиларх. М. Г. Магомедовс буьйцу вукха йуьртах кӀоргачу чӀажца къастийначу йисина гӀопан чӀагӀонах: «Бисина жима поппарх бина вал, хин чхьаршах поппарца боьттина пен а» аьлла. ХӀинца гӀала чӀогӀа йохийна хино. Тардалийтора, гӀап ГӀазарийн каганатан Хасни-Хиснумма цӀе йолу тӀетовжаран пункт хилар, 735−736 шерашкахь куьйгаллехь баьчча Марван волу Ӏаьрбаша йохийра. ГӀопахь куьйгаллехь вара гӀазарийн баьчча, схьавалар Ӏовхойх долу Ӏовхойн ШаӀин, иза Кешне а, Хасни-Хиснумма а (ГӀазар-гӀала) гӀопаш эгначул тӀаьхьа Ӏаьрбийн аьтту белира йийсар ван.

Кавказан тӀом 
XIX бӀешарахь, цхьаьна могӀара кхечу къилбаседакавказан къаьмнашца, Ӏовхоша дакъа лецира Имаматан агӀора Кавказан тӀамехь. Уьш бехачу махкахь кхоьллира имаматан административан дакъа — Ӏовхойн наибалла. Евза Ӏовхойн Шемалан урхалла долуш хиллачу наибех цхьаьнна цӀе — Хьату. Шемалан муридан Сафаров, Юсуф-Хьаьжин хаамашца, Ӏовхойн наибалло дӀахӀоттавора 200 герзах воьттина бере а, 330 гӀашлойн тӀемло а.

Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Ӏовхой бехачохь цхьана хенан лаьттира административан дакъа — Ӏовхойн гуо.

Советийн пачхьалкхан мур 
XX бӀешарахь Ӏовхошна интеграци хилира ССРСсоциалистийн йукъаралле. Байталбахаран а, коллективизацин а муьрехь (коьртаниг 30-гӀа шераш), кӀотарийн система дӀайаккхар бахьанехь, Ӏовхойн кӀотарш а, кегийра йарташ а йохийра йа йагийра, ткъа дукхаха болу церан дай Сибареха хьовсийра «антисоветийн элементаш» аьлла. 1944 шарахь Ӏовхой, кхечу нохчашца а, гӀалгӀашца а, махках бехира Кхазакхстане.
1943 шеран 5 октябрехь кхоьллира Ӏовхойн кӀошт а, Казбековн кӀоштан декъахь, дӀайаьккхира 1944 шеран 7 июнехь, Ӏовхой арабаьхначул тӀаьхьа Йуккъерачу Ази. 1957 шарахь дукхаха болу йухабирзира шайн махка. 1980-гӀа шерашкахь кхоллало йукъараллин кхолламаш, Ӏовхойн кӀошт меттахӀоттайе бохуш арабевлла бу уьш. ХӀинца дӀакхалхош бу гӀазгӀумкий ХӀинжа-гӀалан герга, Ӏовхой шайн йарташка цӀа боьрзуш бу.

ХӀинца 
ДегӀастанан Республикин Пачхьалкхан Кхеташон 2000 шеран 18 октябран № 191 йолу сацамца нохчий (Ӏовхой) лерина ДегӀастанан Республикин орамера кӀезга къаьмнех.

Оьздангалла

Мотт

Ӏовхойн ярташ

Билгалдахарш 
Комменташ

Хьосташ

Литература 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Нохчий