1936 шо



Хилларш 
 Ӏаьнан, Аьхкен Олимпийн ловзарш 1936 Германехь.
 Чёрч Алонзо кхоьллина лямбда-ларар.
 6 январехь — АЦШ дӀадаьккхина Йуьртабахам лелоран закон.
 12 январехь — кхоьллина спортан йукъаралла «Локомотив».
 15 январехь — Испанин аьру партеш а, профсоюзаш а кхоьллира харжамашна коалици Халкъан фронт.
 20 январехь — Сандрингемехь велла Йоккхачу Британийн паччахь V Георг. Ӏарш кхаьчна цуьнан кӀантана VIII Эдуардан.
 30 январехь — 1936 шарахь бӀаьста парламентан харжамаш дӀабахьа коьллина йолу Мисран ханна йолчу правительствон куьйгалхо хӀоттийна Ӏали Махир-паша.
 3 февралехь — болх болийна Каман целлюлозан-кехатан комбинато.
 16 февралехь — Испанехь парламентан харжамашкахь Халкъан фронтан (аьру партийн коалици) кхаьчна 256 меттиг аьтту партийн 165 меттиган дуьхьал, 52 меттиг бу центристийн партийн.
 17 февралехь — йолаелла буьрканца ловзу хоккейн ССРСн I чемпионат.
 2 мартехь — Вашингтонехь куьйгаш йаздина барт кӀела, цуьнца Панамо йухадаьккхира АЦШ иза паргӀатйаларехь гаранти йаларан дош, ткъа АЦШ йухаоьцу шайн декхар низам латторехь коьртачу гӀалахь Панамехь а, Колон гӀалахь а.
 4 мартехь — дуьххьара тӀемадаьлла дирижабль «Гинденбург».
 7 мартехь — Германис цхьана агӀора бохийра 1925 шеран Локарнан барт. Германин эскарш Версалан барт а бохош лецира демилитаризаци йина Рейнан область.
 19 мартехь — йохк-эцаран а, экономикин а барт бина Италис а, Албанис а.
 23 мартехь — Австрин федералан канцлер волчу Шушниг Курта Римехь куьг йаздина кхин тӀе долчу протокол кӀела, оцу протоколца Австрис цхьанне а Дунайн пачхьалкхашца дагабевр бац Италин ца хууш.
 29 мартехь — Германин парламентан харжамашкахь 99 процент кхаж белла нацистийн партин официалан кандидатан.
 14 апрелехь
 кхераме зулам хилира Палестинехь. Ӏарбоша жуьгтий а бойуш, церан бахамна талораш дира.
 Мадридехь республика кхайкхийна шо кхочарна лерина парад йолуш пачхьалкхан куьйгалхой байа гӀиртира аьтту эпсарш, амма церан аьтту ца белира.
 26 апрелехь а, 3 майхь а — Францехь харжамашкахь толам баьккхина Халкъан фронт партино.
 28 апрелехь — велла Мисаран паччахь Ахьмад Фуад I. Ӏарш дӀалаьцна цуьнан кӀанта I Фарука.
 5 майхь — италин эскарша дӀалаьцна Эфиопин коьрта шахьар Аддис-Абеба, цул тӀехьа ШолгIа италин-эфиопин тIом чекхбаьлла.
 9 майхь — Мисаран премьер-министр хоьттина харжамашкахь тоьлла йолу Вафд партин хьалхаваьлла волу Мустафа ан-Наххас, цуо хийцина Iали Махир.
 12 майхь — Испанехь кхоьллина Халкъан фронтан шолгӀа правительство, цуьнан куьйгалле хоьттина Аьруреспубикан партин декъашхо Касарес Кирога Сантьяго.
 16 майхь — Боливехь тӀеман тӀекӀалтохар хилла. Президент волу Техада Хосе Луис дӀаваьккхина. Ӏедале еана подполковникан Буш Херманан хунта.
 22 майхь
 Боливин президент хоьттина эскаран Инарлан штабан куьйгалхо полковник Торо Хосе Давид. «Социалистийн милитаризман» муьран йуьхьиг.
 Йолаелла клубийн командашна йукъара хьалхара ССРСн футболан чемпионат, чекхйаьлла 17 июнехь.
 27 майхь — арайаьлла ССРСн ЦКХКн Президиуман Постановлени «ГӀалийн, кӀоштан центрийн, йартийн, цӀерапоштнекъан станцийн цӀераш хийцар сацор» аьлла йолу.
 1 июнехь — италера Муссолини Бенитон правительство Эфиопи, Эритрей, Италин Сомали цхьанатоьхна Италин Малхбален Африка колони йира.
 11 июнехь а, 12 июнехь а — керла французийн правительство законаш тӀеийцира коллективан бартах а, шина кӀиранан хӀора шеран алап луш йолу отпусках () а, 40-сахьтан белхан кӀирнах а лаьцна.
 17 июнехь — Соьлжа-гӀалахь йиллина Оьрсийн драматически театр.
 22 июнехь — Монтрёхь конференци йолаелира, цигахь тӀеийцира хидоькъен статусах лаьцна йолу Монтрён Конвенци, Босфор а, Дарданелла а чухула чекхбовларан низам хоттош.
 27 июнехь — арайаьлла ССРС Центран кхочушдаран комитетан а, ССРСн Халкъан Комиссарийн Советан а «Аборташ ца магор, бер динчу нанна гӀо алсамдаккхар, бакхий доьзалашна пачхьалкхан гӀо дар, доьзалхобаран цӀенойн а, берийн цӀенойн а маша шорбар, алименташ ца токхучарна Ӏедалан та1зар дар, законашкара цхьаболу хийцамаш зуда йитарх» цӀе йолу Постановлени.
 28 июнехь — Испанехь референдумехь магийна Галисин автономин проект.
 3 июлехь —ССРСехь кхоьллина ССРСн ЧГIХК белхалой-ахархойн милицин йукъахь Пачхьалкхан автомобилийн инспекци (ПАИ, хӀинца Российн ЧГIМн некъалеларан кхерамазалла латтон Департамент).
 4 июлехь — арайаьлла ШКП(б) ЦК постановлени Халкъан дешаран комиссариатан системехь педологин талхадаршах аьлла йолу. Педологи кхайкхийна «реакционни харц Ӏилма», иза дӀайаьккхина советийн ишколин системера.
 9 июлехь — коьллина Латвин къинхьегаман кегийрхойн Союз.
 11 июлехь — Австрис а, Германис а барт бира, Германис Австрин Ӏаткъам барах лаьцна.
 12 июлехь — Мадридехь аьттучара вийна лейтенант-республикахо Хосе дель Кастильо. Масех сахьт даьлчи республикинхоша вуьй монархистийн тхьамда Кальво Сотело Хосе. Инциденто аьтту инарлаш Испанийн республикин тӀеман дуьхьало йаре тотту.
 17 июлехь — Испанера гражданийн тIом: Испанийн Мароккохь Франко Франсиско куьйгаллехь волуш тӀеман бунт ойу, лозунг дин а, гӀиллакхаш а лардар йолуш.
 18 июлехь — Испанера гражданийн тӀом: гӀаьттинчу эскаро дӀалоцу Кадис а, Севилья а. Халкъан фронтан партеш халкъе герз дӀало олу. Сантьяго Касареса Кирогин Правительство дарж охьадуьллу.
 19 июлехь — Испанера гражданийн тӀом: кӀезиг ханна премьер-министран даржехь хиллачу Мартинес Баррио Диегос дарж охьадиллича, Испанин республикахойн куьйгалле вогӀу аьру республикинхо Хираль Хосе. ГӀаьттинчу эскаран карахь хӀинцале пачхьалкхан 23 гӀала хуьлу.
 20 июлехь — Испанера гражданийн тӀом:испанин бунтахойн тхьамда инарла Санхурхо Хосе Португалера Бургосе вогӀуш авиацин катастрофехь велла.
 23 июлехь 
 Испанехь Каталонин Коммунистийн парти а, Испанийн социалистин белхалойн парти Каталонин федерацин а, Каталонин пролетарийн парти а цхьанатоьхна кхоьллина создана Каталонин цхьанатоьхна социалистийн парти.
 Соьлжа-гӀалахь музыкин техникум схьайиллина.
 29 июлехь — кхоьллина Кхазакхийн АССРн Кустанайн область.
 2 августехь — Испанера гражданийн тӀом:Францин правительство Испанин гражданийн тӀеман арахьара йукъа ца гӀертар кховдадо.
 4 августехь — Желтойчохь инарла Метаксас Иоаннисан диктатура хоттийна.
 6 августехь — Испанера гражданийн тӀом:Испанин Примаса кардинала Гома-и-Томас Исидрос тӀемлойн агӀо лоцу «цӀечарна дуьхьал жӀарийн тӀелатар» кхайкхадо.
 8 августехь — Испанера гражданийн тӀом:гӀаьттинчу эскаро дӀалаьцна Бадахос.
 11 августехь — Цийхь Чан Кайши коьртехь волу гоминьданийн эскарша дуьххьара 1926 шарахь дуьйна чудогӀу Гуанчжоу.
 24 августехь — Германехь йукъадаьккхина 2 шеран тӀеман гӀуллакхан декхар.
 25 августехь —Москвохахь «Антисоветийн цхьанатоьхна троцкистийн-зиновьевн центран» гӀуллакхца кхелйина байина Зиновьев, Каменев кхин а баккхийра большевикаш а.
 26 августехь — Лондонехь ингалс-мисаран барт бина, цуо мисаран агӀонан бакъонаш шорйина.
 3 сентябрехь — Испанера гражданийн тӀом:гӀаьттинчу эскаро Талавера де ла Рейна дӀа а лаьцна, тӀекхаьчна Мадрид йистте Хосе Хиралан Правительство дӀасахецаелла.
 4 сентябрехь — Испанера гражданийн тӀом:республикинхойн Испанин керла правительство кхоьллина социалистийн тхьамдано Ларго Кабальеро Франсискос.
 8 сентябрехь — Португалехь Португалийн коммунистийн партис кхоьллинайолу флотан Революцин кхолламо, гӀаттам бина тӀеман-хӀордан флотан «Афонсу ди Абукерке» а, «Дау» а, «Бартоломеу Диаш» а кеманаш тӀехь. Совцийна.
 9 сентябрехь — Испанера гражданийн тӀом:Лондонехь болх болийна Испанин гIуллакхашна йукъа ца гIертаран комитето, оцу йукъа йагӀара 27 пачхьалкх, ССРСца цхьаьна.
 1 октябрехь — Испанера гражданийн тӀом:националистийн боларан тхьамда хаьржина волу инарла Франсиско Франко Бургосехь пачхьалкхан коьртан дарже хоьттира. Мадридехь кортесаш тӀеийцира Баскийн пачхьалкхан Статут, цунна автономи елира.
 7 октябрехь — Испанера гражданийн тӀом: ССРС кхайкхадо, шаьш мукъа ду Испанин гӀуллакхашна йукъа ца гӀертаран бартах, нагахь иза кхечу пачхьалкхаш бохош хилахь олий. Кестта Испанийн республикин гӀоьнна герз а, советийн тӀеман хьехамчаш а богӀуйту. Бильбаохь кхоьллина Баскийн пачхьалкхан автономин правительство.
 17 октябрехь — болаелла Алжирин коммунистийн партин шина кӀиранан кхолламан гулам.
 25 октябрехь — Германин а, Италин а Берлинан бартаца кхоьллина «Берлин-Рим сема».
 30 октябрехь — инарла Бакром Сидкъи коьртехь волу Иракъера тӀеман тӀекӀалтохар. Ясин Паши аль-Хашими Правительство дӀасахецна, кхоьллина «къоман реформийн кабинет» коьртехь националистийн «Аль-Ахали» кхолламан декъашхо волу Хьикмет Сулейман а волуш.
 3 ноябрехь — АЦШ президентийн харжамаш. Волуш волчу президенто Рузвельт Франклина шолгӀа а толам баьккхина.
 6 ноябрехь — Испанера гражданийн тӀом:Испанин республикинхойн правительствос Мадрид а йитина Валенси дӀайахна.
 7 ноябрехь — Испанера гражданийн тӀом: Франсиско Франкон эскарш Мадридан йисташкара меттигаш дӀалаьцна. ХӀеттахь дуьйладелира Испанин коьрта шахьар къуьйсу тӀемаш.
 16 ноябрехь — Йоккхабританин паччахьо VIII Эдуарда шозлагӀа марехь йолу (дӀасакъастаран процесс чекхйаьлла 1937 шеран 3 майхь) АЦШ гражданка йолу Симпсон Уоллисах шен зудайан валлар дӀакхайкхийна.
 18 ноябрехь — Германис а, Италис а кхайкхийна Испанера Франкон правительство къобалйар.
 25 ноябрехь — Германис а, Япона Антикоминтернан пакт кӀела куьг йаздина, цуьнца цхьаьна тӀелаьцна дуьненайукъара коммунизман дуьхьала ницкъ латто.
 25 ноябрь — 5 декабрь — Москвохахь дӀабаьхьна тӀаьххьара ССРС Советийн гулам, цуо тӀеэцна керла ССРС Конституци. Конституцица Советийн Союзан пачхьалкхан Ӏедалан лакхара меже Советийн гуламан метта ССРС Лакхара Совет хилира.
 5 декабрехь
 ТӀеэцна сталинан ССРС Конституци.
 ДӀайаьккхина Чоьхьара Кавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика. Азербайджан, Эрмалойчоь, Гуьржийчоь шешша йукъайагӀна ССРС декъа.
 Горькийн мехкан, Малхбале-Сибрехан мехкан, Кировн мехкан, Куйбышевн мехкан, Сталинградан мехкан, Къилбаседан мехкан, Саратовн мехкан статус дӀа а йаьккхина царех РСФСР областаш йина.
 Нохч-ГӀалгӀайн автономин областах Нохч-ГӀалгӀайн АССР йина.
 11 декабрехь — Йоккхабританин паччахьа VIII Эдуарда паччахьаллал дитина.

Ӏилма

Спорт

Музыка

Кино

Театр

Литература

ССРС суртдилларан говзалла

Авиаци

Йукъараллин транспорт

Метрополитен

ЦӀерпоштнекъан транспорт

Шеран персонаш 
Time журналан версица шеран стаг — Симпсон Уоллис, шен езар бахьнехь паччахьан Ӏарш йитина Йоккхабританин паччахьа VIII Эдуард.

Дуьненчу бевлла 
Хьаьжа иштта: :Категори:1936 шарахь дуьненчу бевлларш
 12 январехь — Кавани Лилиана, италин режиссёр.
 12 январехь — Паулс Раймонд, латвийн композитор, «Йиша Кэрри», «Шерлок Холмс» мюзиклийн а, эстрадин музыкин а автор.
 14 январехь — Леонтьев Алексей Алексеевич, российн психолог а, лингвист а (велла 2004).
 27 январехь — Тинг Сэмюэл, америкин физик, Нобелевн премин лауреат.
 14 февралехь — Герман Анна, польшин йишлакхархо (елла 1982).
 2 мартехь — Саввина Ия, советийн а, российн а актриса (елла 2011).
 4 мартехь — Кларк Джим, Формула-1 дуьненан шозза чемпион (1963 и 1965 гг.) (велла 1968).
 5 мартехь — Маслаченко Владимир, советийн футболист, спортан журналист а, комментатор а (велла 2010).
 8 мартехь — Эсхаджиев Якъуб — нохчийн филолог
 18 мартехь — Виллем де Клерк Фредерик, КЪАР президент, пачхьалкхера апартеид дӀайаьккхина йолу реформийн автор.
 29 мартехь — Говорухин Станислав Сергеевич, советийн а, российн а кинорежиссёр.
 20 апрелехь 
 Робертс Пэт, америкин политик.
 Нашхоев Руслан (1936 шеран 20 апрель — 2010 шеран 5 май) — нохчийн журналист
 24 апрелехь — Аквази Аманква Африфа, 1969 — 1970 шерашкахь Ганан президент (вийна 1979)
 5 майхь — Сардалова Зулай (1936 шеран 5 май — 2005 шеран 15 ноябрь) — хелхархо, Нохчийн Республикин Халкъан артист, РСФСРн Сийлахь артист
 17 майхь
 Муха Виталий Петрович, 1991—1993 а, 1995—1999 шерашкахь Новосибирскан областан администрацин корта (велла 2005).
 Хоппер Деннис, америкин режиссёр, киноактёр, сценарист, продюсер (велла 2010).
 18 майхь — Сулейменов Олжас Омарович, поэт, йаздархо-литературовед, Кхазакхстанан йукъараллин-политикин гӀуллакххо, дипломат.
 30 майхь — Метревели Слава Калистратович, советийн футболан дикачарех цхьаъ йисттера форвард (елла 1998).
 15 июнехь — Державин Михаил Михайлович, российн актёр, Российн Федерацин халкъан артист.
 22 июнехь — Кристоферсон Крис, америкин актёр а, бард.
 27 июлехь — Лиепа Марис-Рудольф Эдуардович, балетан артист, ССРС халкъан артист (велла 1989).
 27 июлехь — Кабисов Заур, хӀирийн йаздархо, хӀирийн маттара дуьххьарлерчу фантастикан романан («ТӀаьххьара маймал», 1977) автор.
 31 июлехь — Бонифас Александр, 2002 — 2004 шерашках Гаитин ханна хӀоттийна президент.
 1 августехь — Сен-Лоран Ив, французийн модельер (велла 2008).
 17 августехь — Могол Джулио, гӀараваьлла волу италин поэт-эшаршйазйархо.
 31 августехь — Орлов Владимир Викторович, советийн, российн йаздархо (велла 2014)
 7 сентябрехь — Холли Бадди, америкин йишлакхархо, рок-н-роллан «пионерех» цхьаъ (велла 1959).
 16 сентябрехь — Кокшенов Михаил, советийн, российн театран а, кинон а актёр.
 21 сентябрехь — Лужков Юрий Михайлович, Москвохан мэр (1992—2010).
 23 сентябрехь — Радзинский Эдвард, драматург, публицист, телеведущи.
 25 сентябрь — Саидов Ӏабдул-Вахьаб Ахмедович (1936 шеран 25 сентябрь) — нохчо, технически Ӏилманий доктор, профессор
 29 сентябрехь — Демидова Алла Сергеевна, актриса, РСФСР халкъан артист.
 29 сентябрехь — Берлускони Сильвио, италин премьер-министр, воккха промышленник, медиа-магнат.
 8 октябрехь — Куравлев Леонид Вячеславович, российн киноактёр, РСФСР халкъан артист.
 5 октябрехь — Гавел Вацлав, чехийн йаздархо, драматург, диссидент, бакъоларйархо, пачхьалкхан гӀуллакханча (велла 2011).
 28 октябрехь — Виктюк Роман, советийн а, российн а театран режиссёр.
 31 октябрехь — Попов Гавриил, российн экономист а, политик а, Москвохан 1-ра мэр (1991—1992).
 7 ноябрехь — Винграновский Николай Степанович, Украинин киноактёр а, йаздархо а.
 11 ноябрехь — Таль Михаил Нехемьевич, шахматех ловзарехь бархолгӀа дуьненан чемпион (велла 1992).
 11 ноябрехь — Чурбанов Юрий Михайлович, советийн политикин гӀуллакханча, Л. И. Брежневн нуц (велла 2013).
 17 декабрехь — Франциск, Риман папа.
 18 декабрехь — Самарин Юрий Петрович, советийн а, российн а Ӏилманча-математик, механик (велла 2000).
 23 декабрехь — Ким Юлий Черсанович, бард.
 24 декабрехь — Равикович Анатолий, советийн а, российн а актёр (велла 2012).
 29 декабрехь — Марцевич Эдуард, советийн а, российн а актёр (велла 2013).

Белла 
Хьаьжа иштта: :Категори:1936 шарахь белларш
 16 январехь — Фиш Альберт Гамильтон (вина 1870), америкин нахбойург а, каннибал а.
 18 январехь — Киплинг Джозеф Редьярд (вина 1865), ингалсан йаздархо, Нобелевн премин лауреат.
 20 январехь — V Георг, Йоккхабританин паччахь.
 23 февралехь — Чехонин Сергей Васильевич, оьрсийн а, советийн а суртдиллархо-график, декоратор, «Искусствон дуьне» цӀе йолу исбаьхьаллин цхьанакхетаран декъашхо, И. Е. Репинан дешархо (вина 1878).
 27 февралехь — Павлов Иван Петрович (вина 1849), оьрсийн физиолог, лауреат Нобелевн премин лауреат.
 21 мартехь — Глазунов Александр, оьрсийн композитор (вина 1865).
 28 апрелехь — Ахьмад I Фуад, Мисаран паччахь хилла 1922 шарахь дуьйна, 1917—1922 шерашкахь Мисаран султан (вина 1868).
 7 майхь — Шпенглер Освальд, немцойн философ, «дахаран философин» баккхийчу векалех тӀеххьарниг.
 14 майхь — Генри Хинмен Алленби Эдмунд (1-ра виконт Алленби), британийн фельдмаршал, Хьалхара дуьненан тӀамехь Францера, Мисарера, Палестинера британийн эскарийн баьчча период, 1919—1925 шерашкахь Мисарера а, Суданера а британийн лакхара комиссар (вина 1861).
 11 июнехь — Говард Роберт Ирвин, америкин йаздархо-фантаст.
 14 июнехь — Честертон Гилберт Кийт, ингалсан йаздархо.
 18 июнехь — Горьки Максим, йаздархо а, йукъараллин гӀуллакханча а, литературин критик а, публицист а.
 8 августехь — Сеферино Блаженни, католикашлахь цигонийн верас.
 15 сентябрехь — Займис Александрос, желтойн политик, мосийттаза правительствон корта хилла, 1929—1935 шерашкахь Желтойчоьнан президент (вина 1855).

Нобелевн премеш 
 Физика — Гесс Виктор Франц — «Есаллин зӀенарш елларна», Андерсон Карл Дэвид — «Позитрон елларна».
 Хими — Дебай Петер Йозеф Вильгельм — «молекуляран структуран вайн кхетамехь дакъалацарна».
 Медицина а, физиологи а — Дейл Генри, Лёви Отто — «нервийн импульсийн химин трансмисси талларна».
 Литература — О’Нил Юджин — «драмийн кхолламаш Ӏаткъаман ницкъ хиларна а, бакъ хиларна а, кӀорга хиларна а, бохаман жанр керлачу агӀора маьӀна дарна».
 Преми машаран — Ламас Карлос Сааведра.

Хьаьжа иштта

Билгалдахарш