alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Февраль

Февра́ль шира нох. Чиллин, Чи́ллан-бутт ( схьадаьлла ) — юлианан а, григорианан рузманашкахь шолгӀа бутт, Цезара хийцамаш банле мартехь долалуш хиллачу шираруман шеран шийтталгӀа бутт. Иза шеран уггаре боца бутт бу, и цхьаъ бен бац 30 дийнал боца бутт: 28 де хуьлу кхаа шарахь, 29 де хуьлу високосан шарахь. Дуьненан Къилбаседа эхигехь Ӏаьнан кхоалгӀа бутт бу, Къилба эхигехь — аьхкенан кхоалгӀа бутт.

ХӀинцалерачу муьрехь февралан 16 де кхаччалц григорианан рузманца малх лаьтта Козерог цӀе йолчу седарчийн гуламехь, февралан 16 денера — Водолей седарчийн гуламехь.

Статистика а, цунах дийцар а 
Февралан юккъера температура Москохан гуонан масалин тӀаьхь: −9,6 °С техка −38,2 °С тӀиера 1929 шарахь +5,7 °С тӀекхаччалц 1935 шарахь.

Январца буьстича, малх къиегаран йохалла тӀекхета 27 сахьт, 59 сахьте кхочу.

Бен бан йолало Ӏаьржа къиг. Маьлха-хьозан а, цӀирцӀирхьозан а дуьххьара йиш. БӀаьстенна схьакхелха свиристелаш, бутт бовша — дӀакхелха лайн хьозанаш къилбаседехьа. Чен бенахь чено кӀорнеш йоху.

Февраль болало март а, ноябрь а болалучу дийнахь високосан доцучу шерашкахь, ткъа високосан шерашкахь болало август болалучу дийнахь. Февраль чекхболу октябрь (даиман а), январь (високосан доцучу шерашкахь) чекхболлучу дийнахь.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш
Мангалан-бутт

Мангалан-бутт (оьрс. июнь) — шера йалхолгlа бутт бу.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш
Оршот

Оршот де — кlиран чуьра хьалхара де ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
Шинара

Шинара — кlиран чура цхьа де ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
Кхаара

Кхаара де — кlиран чура цхьа де ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
Йеара

Еара де — кlиран чура цхьа де ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
ПӀераска

ПӀераскан де — кӀиран чура цхьа де ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
Шот

Шот де — кlиран чура цхьа де ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
КӀиран де

КӀиран де — кӀиран чура цхьа де ду.

Кхин диношан цӀераш 

 КӀран динах базар де олу.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

КӀира
КӀира

КӀиран динош — кӀира.

КӀиранан денош
Оршот де
Шинара де
Кхаара де
Еара де
ПӀераскан де
Шот де
КӀиран де

Кхин дeношан цӀераш 

 КӀиран динах, базар де олу.

КӀиран денош 
ТӀелаьцна долу кӀиран деношан цӀераш яцйар — Орш, Шин, Кха, Еар, ПӀе, Шот, КӀи.

КӀиран де

Хьажоргаш

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 
 Бусулба диняхь йолу рузма
 Бутт
 Рузма

Хан йусту терахьаш
Ӏилма

Ӏилма —  къастам болуш ду дуьненан Ӏилма, оцу Ӏилманан чу догӀу массо дуьненан чуьра бес бесар а тайп тайпан хӀуманан гӀирса хьелаш.

Билгалдахарш

Литература

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 
http://anchr.ru/ Нохчийн Республикин Iилманийн Академи
Бахархой

Бахархойн дукхалла Дуьненан бахархойн дукхалла, Республиканши бахалхойн дукхалла, Регионаши бахархойн дукххала.

Адам дебаш долу мехкаш

Дика адаман долу мехкаш

Гlо адам долу мехкаш

Хьажа. кхин 
 Дуьненан чуьра адам
 Бахархой дlабазбар
 Уггаре дукха адам долу мехкаш

Хьажоргаш 
 Йоккха хьехаран энциклопедии (оьрсий маттахь)
 Уггаре дукха адам долу мехкаш оцу 2050 шеран 27.07.07 (оьрсий маттахь)
ЦӀечой

ЦӀечой тайп орстхойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Ялхорой

Ялхорой тайп орстхойн тукхум чу догӀуш ду.

Ялхоройн дозанашца хила Мерджа — малхбузехьа, Нашха а, Галай а — малхбалехьа, Аьккхий — къилбехьа, Шалажа — къилбаседехьа. Ялхаройша шайн коьрта йуьрт лоруш хила Басарача-Ялхара.

Билгалдахарш

Литература

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Галай

Галай — тайп орстхойн тукхум чу догlуш ду.

Нохчийчуьра галайн фамилеш 
 АхмадовгӀар
 ГалаевгӀар 
 АбубакаровгӀар 
 АвторхановгӀар 
 ХасамбековгӀар 
 БехоевгӀар 
 ПаршоевгӀар 
 ПаршуевгӀар 
 СаидовгӀар 
 ЮсуповгӀар 
 ЗубайраевгӀар 
 УльбиевгӀар 
 ИдиговгӀар 
 ДидиевгӀар 
 БайдулаевгӀар 
 ДашлакаевгӀар 
 ЯхьяевгӀар 
 БазаевгӀар 
 ДзейтовгӀар 
 ДаурбековгӀар
 СадаевгӀар 
 СайдаевгӀар 
 СедаевгӀар 
 АрсаевгӀар 
 ДаргиевгӀар
 ЗархамотовгӀар
 ХамбулатовгӀар
 ВагаловгӀар
 ЧагаевгӀар
 ЧадаевгӀар
 МасаевгӀар
 МазаевгӀар
 МусостовгӀар
 БекбулатовгӀар
 ХатуевгӀар
 ХажаевгӀар
 ДубаевгӀар 
 ШаваевгӀар
 ШовлаховгӀар
 АсхаповгӀар
 АсхабовгӀар
 ЭберковгӀар
 ИсимбаевгӀар
 ХасановгӀар
 КагермановгӀар
 ДжамбулатовгӀар
 БакаевгӀар
 МукаевгӀар
 БексултановгӀар

ГӀалгӀайнчохь Ӏаш болу галайн фамилеш 

 ГалаевгӀар 
 ДаурбековгӀар 
 ДоурбековгӀар 
 ДзейтовгӀар 
 ЦокиевгӀар
 ЦойговгӀар 
 ВелхиевгӀар
 ВельхиевгӀар
 АвторхановгӀар
 УльбиевгӀар 
 ДотмурзиевгӀар 
 ХатуевгӀар 
 АсхаповгӀар

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Мержой

Мержой тайп орстхойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Хьаьвхьарой

Хьаьвхьарой тайп орстхойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ГӀандалой

ГӀандалой тайп орстхойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Мужахой

Мужахой тайп остхойн тукхум чу догIуш ду

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Белхарой

Белхарой () — гӀалгӀайн тайп орстхойн тукхуман чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Литература

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ГӀарчой

ГIарчой тайп орстхой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Ӏаккой

Ӏаккой — Ӏовхойн тукхамара нохчийн тайпа.  Син центр а, тайпанан эвла а ю Ширча-Ӏовх. 1943—1944 шерашкахь Ӏовхойн кӀоштан йукъайогӀуш яра (хӀинца Ӏовхойн кӀошт ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан а, Казбековн кӀоштан а дакъа ду), 1944 шерал тӀехьо Казбековн кӀоштах дӀатоьхна. ХӀийнца бехаш болу меттигаш: Ширча-Эвла, Керла-Йурт, Шовде, Тотурбийкала, Бамматбек-Йурт, Хаси-Эвл.

Генетика 
Генетикин талламашца билгалйаьлла гергарлонаш, шарошца, гезлошца, чӀаьнтишца, гуношца, зандкъошца, дишнишца.

ХӀоттам 
Тайп декъалуш ду некъешка:
 Беси-некъе
 Ойсхар-некъе
 Ойткх-Хьаьжи-некъе
 ТӀахӀир-некъе
 Тепсаркъи-некъе.

Билгалдахарш

Литература 
 Жайнаш
 
 
 
 
 
 
 Йаззамаш
 
 
 
 
 
 

Нохчийн тайпанаш
Кевой

Кевой тайп Ӏовхой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ЗӀогой

ЗӀогой — нохчийн-Ӏовхойн тайпа.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Кхархой

Кхархой тайп Ӏовхой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Пхьарчхой

Пхьарчхой цхьаболу таллархоша йаздо Пхьарчой — Ӏовхойн тукхамара нохчийн тайпа. Син центр а, тайпанан эвла а ю Пхьарчхошка.

ЦӀе 
Нохчийн йаздархо а, поэт а, волучу Мамакаев Ӏаьрбис шен жайна тӀехь пхьарчахой а, пхьарчой а ши тайпа долуш санна йаздина, цул совнах В. Б. Виноградовн а ду Пхьарчой аьлла йаздина. Нохчийн историк, историн Ӏилманийн кандидат волучу Натаев Сайпудина, жайна тӀехь кара-до Пхьарчхой, Пхьарчой, Пхьахарчой. Амма нохчийн талламхочо-мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, йаздиначу Ӏовхойн тайпанийн йукъахь «Пхьарчхой» тайпа бен дац.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 

Нохчийн тайпанаш
Чонтой

Чонтой тайп Ӏовхой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Ноккхой

Ноккхой тайп Ӏовхой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Овршой

Овршой — нохчийн тайпанах цхьаъ, Ӏовхойн-кешенхойн тайпа. Бехаш бу ДегӀастанан Хаси-Эвлан, Ӏовхойн кӀоштанашкахь. 

Нохчийн историк, историн Ӏилманин кандидата Сайпуди Натаевас тайпан цӀеран семантик хӀинца а цайовзу боху. Нохчийн лингвист И. А. Арсахановс 1959 шеран белхан тӀехь иштта тайп овршой билгалдоккху Ӏовхойн юкъахь.

Нохчийн талламхо-мохкбовзархо, хьехархо, халкъан поэт воллучо А. С. Сулеймановс, овршой Кешен-Эвлахь бу аьлла дӀаязбина. У. Г. Осмаевс шен «Чечня: голоса времен» цӀе йолу жайна тӀехь Йоккха-Бамт-юртахь билгал-бо овршой.

Билгалдахарш

Литература

Хьажа. кхин 
 Ӏовхой

Нохчийн тайпанаш
Жей

Жей, Жевой — нохчийн тайпа. Баьржина бу Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин, Хьалха-Мартанан, Гуьмсан, Теркан а, кхин а кӀоштанашкахь. Цул совнах Пхьарчхошкахь а бу жей (жевой).

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Ваьппий

Ваьппий, истор. Кистий/Гергар Кистий () — гӀалгӀайн юкъаралла. Шен синмехаллин а, административан а йукъ лору дукха хенара дуьйна Мецхал эвла.

Ваппий Ӏовха кхача тарлора 17 бӀешарахь, цхьа дакъа Гуьржийчоьнан лаьмнашка дахара, ткъа важа Ӏовха. Ӏовхойн ваьппийн тептарца уьш баьхна Тарш эвлахь.  М. М. Зязиковн хаамашца, Ӏовхойн ваьппийн оьздангаллин йукъ ю Мецхалан шахьаран коьрта йуьрт — Эрзи эвла.

ЦӀеран бух биллинарг хила тарло олхазар — мецхалг, иза лоруш хилла ГӀалгӀайчохь а, Гуьржийчохь а. Мецхалан йукъараллин доза ду малхбузехь ЖӀайрахьца, къилбехьа Пхийшца, малхбалехь Хамхошца а, Цхьорошца а, къилбаседехьа — араболура аренашка. Къомо Ӏалашдина дийцарехь, Гуьржийчуьра цӀов-тушой лору ваьппех схьабевлла. Географин а, экономикин а хала хьолаша йитийтира шира эвланаш 16—17 бӀешарахь дуьйна, уьш кхалха буьйлабелира арене. Тахана Мецхалан йукъараллин эвланаш дӀакхийсина, еса ю, церан тидам археологаша а, этнографаша а,  туристаша а бен ца бо.

Истори 
Фаьппи (вабой) юкъараллан цӀеран этимологи цхьаболу историкашна хетарехь Армхин Ӏинахь хевшина йоккхачу юкъараллин топонимах яьлла. Оцу топониман маьӀна до, "мехкан малхбузен декъан бахархой" олий. Хаамчо В. Нальгиевс хоуьйту, цуьнан фонетикин кхиар кхин а хьалхара "боасе" лексемех хилар, цуьнан маьӀна "маьлха-басе". Уьш исторехь бевза юкъараллан цӀерийн варианташца: "боасой/бацой/вобой/ваьппи/фаьппи". У. Г. Дзараховс "фаьппи" дешан маьӀна до "чубаьхкинарш" олий. Кхузахь буйцурш мухажираш бу — малхбузен мехкийн тобанех.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 Я .  З .  Ахмадов О Ч Е Р К исторической географии и этнополитического развития Чечни в  XVI 9 XVIII  веках Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы 2009
 Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе: этноконфессиональный аспект - Гаджи Пирмурадович Герейханов, Алексей Григорьевич Лукьянов, Игорь Сергеевич Моренов
 Из истории горцев Восточной Грузии: Тушетия XVI-первой половины XIX вв - Абрам Ибоевич Шавхелишвили Мецниереба, 1983

Хьажоргаш 
  Чеченские тейпы
 Рода и кланы

Нохчийн тайпанаш
ГӀалгӀайн тайпанаш
Шинрой

Шинрой Ӏовхойн тукхамара нохчийн тайпа.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Барчхой

Барчхой () — нохчийн тайпа, Ӏовхойн тукхаман йукъа догӀу, дукхуберш бехаш бу ДегӀастанан къилбаседа-малхбузен декъехь.

Тайпан йуьрт йу — Барчхой-Отар.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Харачой

Харачой я Хорочой — Нохчмахкахойн тукхумара, нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина дукхаха болу Харачой L3 гаплотобанера хилар, ткъа царна йукъахь J2 а, R1b а тобанера векалш а бу.

Географи 
Тайпанан коьрта юрт Хорача лаьтта Веданан кӀоштахь; Харач хин хикхочехь (Хул-Хулон бассейн).
Эвлан къилбаседа-малхбузан йисттехь лаьтта Хорочойн лам.

Хорачан доза ду малхбалехь – ДаьргӀаца, БелгӀатаца, Эрсанаца, Гуьнаца, къилбехь – Ӏаьндаца (ДегӀаста), ЧӀебарлаца, малхбузехь – Саьрбалаца, Лаьшкараца, Садаца, Элистанжаца, ткъа къилбаседехь - Веданаца, Тезa-Кхаьллаца. Харачой охьахевшина акъари тӀе.

Тайпанан махка йукъайогӀу эвланаш а, кӀотарш а: Байтарке, Кха ӀомиетӀа, Тимишан ирзуо, Хьеха Хьалха, Хьочие, ЭгӀазгие, ӀомиетӀа.

Топонимаш 
 Хорочойн дозанера ор – Тезa-Кхаьллан къилбехьара меттиг.
 Хорочойн дозанера чхор – Теза-Кхаьллан къилбехьара меттиг.

Этноним 
Этнониман хьост мичара ду хӀинци а дика хууш дац. 
А.Сулеймановс доькъу дош иштта: «хан + ара + чоь» - «ха ден чоь», амма цхьаццамма Харачой Кхарачой къомаца дусту тера догӀуш хиларна.
А.Д. Вагаповс а, Р.П. Ахмадовс а топоним яьлла лору нохчийн дешах «хара» + «чу», аьлчи а «лаьмнийн херонера эвла».

Тайпа даржар 
Харачоша ЦӀонтарошца цхьаьна кхоьллина БӀачи-Йурт.

Нохчийн талламхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс билгалъяьхна Харачой беха меттигаш: БердакӀел, БӀачи-Йурт, Гелдаган, Девкар-Эвла, Лакха-Невре, Майртуп, Сиржа-Эвла, Соьлже, Ойсхар, Хьаьнгаш-Йурт, Цоци-Эвла, Чечана, ЧӀулга-Йурт, Шела.

ГӀарабевлла Харачой 
 Акмурзаев Тоза — Нохчийчоьн имам 1865—1866 шерашкахь.
 Гака молла – накъшбандин тӀарикъатера шайх. ДӀаверзийна БӀачи-Йуртахь.
 Мани-Шайх (Мохьмад Назиров) (вина 1860 шарахь Цоци-Эвлахь – кхелхина 1924 шарахь ЧӀулга-Йуртахь) – къадарийн тӀарикъатера авлияъ, Кунта-Хьаьжин (Кишин-Хьаьжа) а, ИбрахӀим-Шайхан (Аба) а мурид. 
 Харачойн Зеламха (вина 1872 шеран январехь Хорачахь — кхелхина 1913 шеран 26 сентябрехь Шелахь) — гӀараваьлла нохчийн обарг.
 Хасбулатов Руслан (1942 шеран 22 ноябрь, Соьлжа-ГӀала) — Российн политикин гӀуллакххо, Ӏилманча а, публицист а, декъашхо-корреспондент РАН (1991), Российн Федерацин Лакхара Советан тӀаьххьара председатель, Российн дуьххьара президент Борис Ельцинан накъост, тӀаьхьо цуна коьрта оппонент а, Российн конституцин кризисан жигара декъашхо 1993 шеран октябрь кхаччалц, 1994 шарахь — «Профессор Хасбулатовн машаран мисси» Нохчийчохь вовшахтохархо.
 Шахмирзин Бота (Бота Шамурзаев) – вина Дади-Йуртахь. Йийсарехь кхиийна барон Розена. Ведда Нохчийчу. Йоккха Нохчийчоьнан а Мичиган а наиб. 1851 шарахь имам Шемалца довдаьлла паччахьан эскарехьа ваьлла. ГӀачалкхан наиб. Ламанхойн гуонан суьдан председатель. Оьрсашкахьа Имаматан дуьхьала тӀамехь дакъалацна, бухарчу милицин капитан даржехь, эла Барятинскийн гочдархо. Кавказан тӀом чекхбаьлча паччахьан ша гайтарна майоран Б.Шамурзаевн 545 гектар латта делла.

Тайпа декъадалар 
Харачой бекъало некъешка: Айдайн, Байгишан, ГӀезалойн, ГӀубайн, Кудайн, Мершадойн, Меснайн, СугӀуран, Хьаьжханан, Чагайн, Юнусан, Ӏумаран (R1b).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Чеченские тейпы
 Зелимхан Харачоевский (Гушмазукаев)

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Ширдий

Ширдий тайп Нохчмахкахой тукхум чу догlуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Садой

Садой — нохчийн тайп. Тукхаман йукъа ца догӀу.

ГӀарабевлла садой 
Садойн Акхарш - наиб.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ЭгӀашбатой

ЭгӀашбатой — Нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайпа.

Тайпа Q1a гаплобанера ду, Энганой а, ГӀордалой а санна.

Географи 
ЭгӀашбетан доза ду: къилбехьа Эрсанца, малхбалехьа Курчалца (Гуьмс-хица), къилбаседехьа Гуница, малзбузехьа ЦӀен-Веданца (Хул-Хуло хица).

Топонимаш 
 Гуьмсен къилба-малхбузехь хьалха лаьттина кӀотар ЭгӀашбатойн-Отар, ткъа Гуьмс-Хин аьрру бердаца Аьрсаной-корта дукъ тӀехь лаьттина ЭгӀашбатой эвла.
 1859 шарахь ГӀойтӀан къилба декъах олура ЭгӀашбатойн ГӀойтӀа.
 Сиржа-Эвлахь йу ЭгӀашбатойн йукъ.
 XӀX бӀешарахь Хул-Хулон аьтту бердаца лаьттина ЭгӀашбатой эвла йа Мимазай.
 ЭгӀаштхойн лам – Тевзанан къилбехьа.

Истори 
Цхьаьна версица тайпа схьадаьлла шина вешех, историн мехкара Нашхара кхелхина болу ЭгIашах а, Бетех а тайпана ЦӀесий хилла болу. Ткъа церан дай Сайд-Ӏали Шамин кӀентан кӀентан кӀента, Нашха йиллинчу Пахруддинан тӀаьхьенах лору. Уьш цигара ЦӀеса баьхкина, тӀаккха ЭгӀашбета баьхкина.

ЭгӀашбатой схьабовларх лаьцна йаздина 1868 шарахь инарла А.П.Ипполитовс, Ахшипатой (ЭгӀашбатой) фамилино лору шайн схьадовлар фиренгейх, аьлчи а европахойх.

XIX бӀешарахь Соьлжа-ГӀалахь Кировн цӀарах парк лаьттинчохь, хӀинца Нохчийн Республикин резиденци лаьттачох хилла ЭгӀашбатойн-Юрт, иза йохийна инарла Ермоловс. Дийна бисина бахархой кхелхина Йоккха АтагӀа а, ГӀойтӀа а. Цара ехкира керла кӀотарш а, эвланаш а, кхоллайелира ЭгIашбатойн ГIойтIа Гелин ГIойтIан уллехь, адам тӀе а кхетта уьш вовшах кхийтира.

Мамакхин-Юрт лаьттара хӀинцалерачу Ипподромни олучу Соьлжа-ГӀалин кӀоштахь. Соьлжа-ГӀалахь гӀап йугӀуш иза кхалхийра хӀинцалерачу меттиге. Мамакхи а, Хьанакхай а тайпана эгӀашбатойх а вара, ши ваша а вара.

Хьанакхайн йурт лаьттара Соьлжа-ГӀалин хьехархойн училище лаьттинчохь.

Баржар 
ЭгӀашбатой охьахевшина Нохчийчоьнан ярташка а, гӀаланашка: БердакӀел, Гал-ГӀала, ГӀойтӀа, Жима АтагӀа, Йоккха АтагӀа, Новр-ГӀала, Сиржа-Эвла, Соьлжа-ГӀала, ТӀехьа-Марта, Хьалха-Марта, Цоци-Эвла, Чечана, ЧӀулга-Юрт, Шела, Шелковски.

Билгалдахарш 
     

Нохчийн тайпанаш
Энакхалой

Энакхалой тайп Нохчмахкахой тукхум чу догlуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Ишхой

Ишхой тайп Нохчмахкахой тукхум чу догӀуш ду.

ГӀарабевла ишхой 
 Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924 шеран 15 июль, Йоккха АтагӀа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР — 2000 шеран 7 январь, Москва, Росси) — советски нохчийн балетан артист, эстрадан хелхархо, хореограф, актёр, СССР Халкъан артист (1974 шо), Социалистически Къинхьегаман Турпал (1984 шо).

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
БелгӀатой

БелгӀатой, БелгӀаттой — тайп Нохчмахкахой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Сесаной

Сесаной тайп Нохчмахкахой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Чермой

Чермой — Нохчмахкахойн тукхумера нохчийн тайпа. Тайп L3 гаплотобан йукъара ду. Декъало гарашна а, некъешна а: Биги гар, Галай гар (L3), ГӀойсам некъе, КӀорни гар, Ражап некъе, Чипи некъе (L3), Юьхк некъе.

Географи 
ХӀХ бӀешарахь Чермой эвла Хул-Хулон бердашца хилла. Чермойн доза хилла Хорачаца, ЧӀебарлаца, Садаца, Саьрбалаца, Дишни-Веданца, Элистанжаца. Дахар халахиларна Чермой охьабиссина акъари тӀе, баьржина ерриг Нохчийчухула. Дукхах берш охьахевшина Бас хин тогӀи чу, МахкатӀе эвла кхуллуш. Чермойн лам тӀиера МахкатӀе кхалхаран бахьана имам Шемалан эскаршна дежийлаш ца тоар хилла, цуо далийтина чермойн дежийлашна дуьхьала и латташ .

Чермойн мехкан йукъайогӀуш хилла нах беха меттигаш: ГӀарчханан кӀотар, ГӀотанаш Ӏийначу тӀехьах, Дуццахотие, Кхо-кха долтӀие, МахкатӀе, Мусаханан кӀотар, НикӀижан кӀотар, Садой, Селман-Тевзана, Тевзана, Тевзинхойн кӀотар, Туьнкахана, Хоттане, Хьаьмцан кӀотар, Чуьра лам, ЭгIашта, Яхьяйн кӀотар .

Тайпанан лам 
Чермойн лам – ломан бохь Веданан кӀоштехь; лаьтта шина хин йукъахь Кокичохь а, Хул-Хуло а. Локхалла – 2361 метр. Лам бахбелла лаьтта къилба-малхбузера МахкатӀера къилбаседа-малхбалерачу Хул-Хуло хин  йисттерачу Хорача кхаччалц, Веданан къилбехьа буьсу. Орониман кхин цӀе – Горга лам.
Тайпанан Чермойн лам тӀехь шира маьлха кешнаш ду, культан меттигаш ю, царна йукъахь Тишоли тӀе. Баха хала долун дела аренан юьрташка охьахевшина, дуккха а Басс хин майдане, МахкатӀе а кхуллуш.
Чермойн ломан дакъа ду Хорачан гергара Беха лам.

Топонимаш 
 Шелан къилбехьа лаьтта Чермойн дукъ.
 Орсойн махкахь Чермойн кхашка цӀе йолуш меттиг ю.
 ГӀойтӀахь куп ю Чермойн йукъ олуш.
 Чермойн кхашка ТӀундакхан малхбалехьа.

Этимологи 
А.Д.Вагаповс а, Р.П.Ахмадовс а йоьхку субэтноним чермой нохчийн «черманца», жамӀ до тайпанан цӀе церан белхан говзаллех схьаяьлла, цара черманаш деш хилла олий.

К.З.Чокаевс Чармой дош доькъу масех декъе: «ча» – экхан цӀе, «ма» – цӀуйн динехь маьлхан делан цӀе, «р» – дожаран чаккхе, «ой» – суффикс.

С.Х.Нунуевс дийцарехь, Чармой тайпа ЧӀармахой тайпанан га ду.

Беха меттигаш 
Чермой беха йарташ: Гал-ГӀала, ГӀойтӀа, Жима АтагӀа, Левобережни, Керла Солкушино, Новр-ГӀала, НогӀамирзин-Йурт, Соьлже, Фрунзенски, Цоци-Эвла, ЧӀулга-Йурт, Ӏалхан-Йурт, Ӏелин-Йурт.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Бийтарой

Бийтарой — нохчмахкахойн тукхуман нохчийн тайпа. Тайпанан лам - Дюран-Лам. Еллачу ДНК тесташа гайтина Битарой J2 гаплотобанера хилар.

Географи 
Тайпанан йурт лору Нохчийн Республикин Нажи-Йуьртан кӀоштан Гилна.

Топонимаш 
 Бийтройн йукъ - Курчалой-ГӀалин куп.
 Битара овла – Нохч-Келан малхбуза йисттера саьлнаш.

Истори 
Битарой схьабевлла Ялхойх. Гергара тайпанаш ду ИхӀарой а, Сингалхой а.

Тайпанан векалш хилира хӀинцалера Курчалой-ГӀала йиллинчех. Нохчийн историка С.-М. Хасиева дийцарехь, Курчалой-Эвла йиллина Нохчийчоь паччахьан правительствон Нохчийчоьнан эвланаш яккхий ярехь бинчу сацамца.

Беха меттигаш 
Битарой беха Гелдаганахь, Гилнахь, ЖугӀуртахь, Кобехь, Курчалой-ГӀалахь, Лакха-Невре, Лаха Неврехь, Майртупахь, НогӀамирзин-Йуртахь, Соьлжехь, Чечанахь, Эна-Хишка, Ялхой-Мохк.

Билгалдахарш

Литература 
 
 

Нохчийн тайпанаш
Дишний

Дишний — тукхумашна йукъа ца догӀу нохчийн шира тайпа.

Мехкан эвланаш 
Ахмадов Явуса ялийна Дишнийн махкара нах беха меттигаш: Авст-кхелли, Амкхелла, Барснаха, Бечига, Гучча-кхелла, Курш-пхати, Кхалтъа, Тержил-гӀала, Тусхара, Утан-кхелла, Цацах, Чоьнк-пхьеда, Юьрдаха.

Ткъа Сулейманов Ахьмада ялийна эвланаш: Амкхелли, Барснаха, Бассах, Бечига, Ботурча, Пиежиеда, Тиш-Цацах, Тусхара, Цацах, Чухушлана, Эзи, Юьрдаха, Авст-кхелли, Утан-Кхаьлли.

Дишний беха меттигаш 
Дишний беха ярташ а, кӀотарш а: Таьшкичу, Амкхелли, Бассах, БелгӀата, Бена-Йурт, Берд-Йурт, БухӀан-Йурт, БӀачи-Йурт, ВаларгтӀе, Галне, ГихтӀа, Гуьмсе, ГӀойтӀа, ГӀулара, Девкар-Эвла, Доьлаке, Дуби-Эвла, Дуй-Йурт, Дишни-Ведана, Жима АтагӀа, Итон-Кхаьлла, Котар-Йурт, Курчалой, Лакха Невре, Лаха Невре, Соьлже, Тусхара, ТӀехьа-Марта, Устрада-ГӀала, Хьалха-Марта, Шела, Эвтара, Элистанжа, Эна-Хишка, Янди-КӀотар, Ӏалхан-Йурт.

Гараш, некъи 
Дишний бекъало гарашка а, некъешка а: Амкхелой, Бечигхой,Басхой, Ботарчи,Цацахой, Эзхой, Г1енаш гар, Хьачи гар, Узи гар, Хамаз гар, Ботакх гар, Куьшак гар, Тобар некъ, Чиркхи некъ, Чори некъ, Кхежги некъ, Темболт некъ, Г1ули некъ, 1ами некъ, Белакх некъ, Накар некъ, Цаги некъ, Гели некъ, К1олд некъ.

М.А.Мамакаевс чӀагӀдо, гӀалгӀайн тайпанаш АхриевгӀар, ЛьяновгӀар, БоровгӀар Дишнех бевлла хилар.

Истори

Кавказан тӀом 

1848 шарахь цхьаьна ломан нохчийн Дишнийн эвлахь орца кхайкхира, оцу хенахь иза сих-сиха хуьлура, масех минот ялале маьждиган майданахь герзашца нах гулбелира. Бежний лаьхкина боьлху зударий маьхьарца юхабирзира, эвла Ӏаьржа сюлий (лаьзгий) богӀу аьлла, боккъал а, масех минот яьлчи майдана баьхкира лаьзгий кхайкхамца: «Шун эвлана Шемалан лиира Махьма наиб хӀотто, иза кестта схьакхочур ву. Оха цуьнан цӀарах кхайкхадо шуьга, аша имаман богӀуш болу лерамца кечам бе». Иза аьлла лаьзгий бирзира хьешан цӀашка. Дукха гӀовгӀа йира нохчаша, цхьанне а омар кхочушдан боьлла боцучу, ткъа лаьзгийн – муххале а... ТӀаьххьара дӀакхайкхийра векалшна: «ДӀаала шеш хьовсийначу Махьме, тхан варраш йац цунна дуьхьала даха, зурманчаш бац шун лаьмнашкахь санна цунна лерамца дуьхьал даха. Тхо дуьхьал гӀурду цунна тӀеман говрашкахь, зурмийн меттана Ӏаьржа тоьпаш хьур ю, иштта сий дийр ду оха Ӏовдалчу лезгӀочунна; амма хазлур дац цунна иштта ша тӀеэцар, цундела ма вола ала кхуза... Шун некъ дика хуьлда, шун говраш кийча ю, юьзна а ю, юха гӀуо. Цкъан а диц ма де, нохчий даиман а маьрша хилла, маьрша лийр бу. Кюйран тӀехула наиб къиг муха хӀоттайо, иштта Махьма муха хӀоттор вара тхуна хьаькам».

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 ЧЕЧНЯ FREE.RU | Новости, История, Культура, Традиции чеченцев, Экономика — Заселение Ичкерии 
 Dishni-tape.narod.ru || История и современность чеченского тайпа «ДИШНИ»
 Новости NEWSru.com :: Тейпы: знать родственников до двенадцатого колена

Нохчийн тайпанаш
Зумсой

Зумсой — нохчийн къена тайп, Тумсой а, ЧӀаьнтий а тайпанаш цIийн вежарий болуш. Тайпан шира эвла а йу Итон-Кхаьллан кӀоштахь — Зумса.

Билгалдахарш

ГӀарабевлла нах 
Зумсойн МаІаш — нохчийн эмир а, наиб а. Кавказхойн–оьрсийн тIеман декъашхо
Дуи Ум-Хьаж — тIеман бIаьчча, Кавказхойн–оьрсийн тIеман декъашхо.
Джаватхан Муртазалиев — молл, обарг. Къилбаседанан-Кавказан эмиратан пачхьалкхи декъашхо.  Белогвардейцашн а, совет Іедлан а доьхьалла тІеман бІаьчча. 
Руслан Хакишев — нохчийн актёр, режиссёр, Нохчийн Х. Нурадилован цӀарах йолу пачхьалкхан драман театран коьрта режиссёр, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо (1990), Российн Федерацин Халкъан артист (2009), 2006—2010 шерашкахь Российн президентан культурин а, исбаьхьаллан а советан декъашхо.
ГІапур Алиев —  нохчийн поэт, бард, драматург, Нохч-ГӀалгӀай АССР культурин Сийлахь гӀуллакххо, Российн яздархойн бертан декъашхо, Российн журналистийн бертан декъашхо, Российн театран гӀуллкхойн бертан декъашхо

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Хьачарой

Хьачарой — нохчийн тайпа, хьалха бехаш бара Орган аьтту га долу Хьачарой-ахк цӀе йолу эркан бердйистошкахь эркан хьост йу Тушетин дукъ тӀера лаьмнашкахь. Нохчийн таллархо-историк волучу Явус Ахмадовн хетарехь, Хььачаройн хила луларчу чӀаьнташца барт.

Тайпан йурт йу Хьачир (Ведучи)

Баржар 
Нохчийн талламхочо-мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, билгалйаьхна хьачарой беха меттигаш: Заки-Эвла, Гал-ГӀала, Олхазар-КӀотар, ГӀойтӀа.

Декъадалар 
 АтибӀовдарой (Берг-гар, Гулэй-гар, Эрбан-гар, Хьакэй-гар)
 Мотпхьарой
 Сехьампхьарой
 Колхьадой 
 Гамхой (Лабзан-гар, Хасин-гар, Гари-гар, Четар-гар ...)
 Хьавхарой (Келэйн-гар
 ПхьалгӀой (Четар-гар,...)
 Ведчарой
 Селедарой
 Човхьашкарой
 Вазашкарой (Четар-гар)

Билгалдахарш

Литература 
 
  

Нохчийн тайпанаш
Хилдехьарой

Хилдехьарой — нохчийн тайп.

Тайпан нах бехаш хила ЧӀаьнтийн Орга ЦӀийлахойн эрк хинийн бассейнехь, дозанашца хила малхбалехьа хьачарой, малхбузехьа мӀайстой, къилбаседехьа тӀерлой, къилбехьа - Щово-Тушети. Тайпа декъалуш ду: керистахой а, люнгихой а, пкъиерой а, саканхой а, цӀийлахой а, хьенгихой а. ТӀехьарниг, дийцарехь уггаре нуьцӀкъала хийла, хилдехьаройн дахаран урхалла деш. Шаьш шайн махкана арахьа долуш хилдехьарой ду олу.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Ачалой

Ачалой тайп ЧIаьбарлой тукхум чу догlуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Ригахой

Ригахой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Чубаьхкинарой

Чубаьхкинарой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Кулой

Кулой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Нижалой

Нижалой - нохчийн чӀебарлойн тукхумара тайпа, ткъа М.А.Мамакаевс дийцарехь Шотой тукхум йукъара ду. М.А.Мамакаевс Нижлойн тайпа Нохчийчоьнан орамера тайпанашна йукъатуху. Тайпа J2 гаплотобанера ду.

Географи 
Йукъараллин дозанаш ду: къилбаседехь – ЭгIашта а, МахкатӀе а, малхбалехь – ЧӀебарлой, малхбузехь – ДӀай, къилбехахь – Чобаьккхинрой.

Иштта «Нижала» цӀе йолуш кхоъ эвла хилла: хьалхарниг – Осхар-овлан малхбалехь, шолгӀаниг – ГӀази-овлан малхбалехь, кхоалгӀаниг – Жубиган-овлан а, ГӀази-овлан йукъахь.

Нижлойн лам лаьтта Нижалан къилба-малхбузехь.

Нижалан эвланаш 
Нижалан йукъайогӀу: Бейсхор овл, ГӀези овл, ГӀонтӀа, Дангар овл, Дургойн овл, Жубиган овл, Тамбийн овл, Чуьрейн мохк, ЦӀинтиг овл, Лаха Нижала, Муьшиечуо, Нижала, Осхар овл, ПатӀайн овл, ЧӀадана.

Беха меттигаш 
Нижлой беха ярташ: [Тоьвзана], [Хоттане], [Устрада-Оьвла] , [2- Отделение], [Закан-Юрт], [Хамби Ирзе],ВаларгтӀе, Лаха Невре, ЧӀулга-Юрт ишта кхи а, дуккха а.

Этимологи 
Тайпанан векалша дийцарехь Нижал цӀе схьайаьлла доларчу цӀарах, церан дайшах цхьаьнан цӀе хилла иза.

Гениалоги     
Нижлой, Босой, ДӀай кхаа вешийн доьзалаш лору. Амма Сулейманов Ахьмада дийцарехь уьш схьабовлар ду кхечу кхаа вешех Гундал, Гундарген, Нижал.
Амма еллачу ДНК тесташца Гуной кхин гаплотоба ю, цуьндела Гундалах дериг шеко йолуш ду.
Иштта силсил ю Нижлойн: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан – Сайд-Ӏали – АргӀун – Нижал.

Тайпа декъадалар 
Нижлой бекъало 14 гаран; БагӀай (J2), Бейсхор, Богач, ГӀези, Дангар, Дургой, Жубиг, Имай (J2), Майд, Осхарой (J2), ПатӀай, Тамбий, ЦӀинтиг, Чуьрей.

Истори 
Нижалой эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенех бу.

Шемара эмир Саид-Ӏали велчи, цуьнан меттиг дӀалецира кхечу тайпанчу стага. Цуьнан кӀенташна Сайд-Ӏалин, Абул-Ханан, Решед-Ханан, Хьамзат-Ханан ден меттиг дӀалаьцчи, ца лиира даймахкахь баха, уьш кхелхира къилбаседехьа. Кавказан лаьмнашкахь кхечира Курку-лам я Кхеташ-кортан кӀоште, хӀинца ЦӀонтара а, Тезa-Кхаьлла а лаьттача. Церан цхьаннах кхоъ кӀант вара – Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг – Гундарген охьахиира хӀинца Гендаргана лаьттача, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь висира. Нижал охьахиира Яьссин дехьа.

ГӀарабевлла тайпанан нах 
 Авторханов, Ӏабдурахьман Геназович (1908 шеран 3 октябрь — 1997 шеран 24 апрель) — историк-советолог, политолог, йаздархо.
 Арбиев Исраил – ЧӀулга-Йуртан вахархо, Брестан гӀопан турсло, тӀепаза вайна.
 КъахӀим-Хьаьжа. Шайх – Накъшбанди. Зийарат ЧӀебарлойн кӀоштан Нижала эвлахь.

Билгалдахарш

Литература 
 
 

Нохчийн тайпанаш
Багачарой

Багачарой, Бегчарой  тайп чӀеберлой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Макажой

Макажой тайп ЧӀебарлой тукхум чу догӀуш ду. Макажой  мацит темах летан нах бу. Шир тейп ду и уши езершгах шарашгах болш бу. Mейра бу!

Истори 
Дийцарехь Макажойн, тайпанан да хила Турач, иза схьавеана Нашхара.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Къоьзуной

Къоьзуной тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Тайпан йурт йу Къоьзана.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ИхӀарой

ИхӀарой — нохчийн тайп, чӀебарлойн йукъа догӀуш ду.

ГӀарабевла ихӀарой 
 Салехов Мухадин Мудусович - ВДП председателан хьалхара гӀовс; НР парламентан декъахо.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Хой

Хой — чӀаьбарлойн тукхуман чу догӀуш долу тайпа.

Тайпан эвла ю Хо.

Билгалдахарш

Хьажа. иштта 
 Хо

Хой
Нохчийн тайпанаш
Хьаркъарой

Хьаркъарой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Орсой

Орсой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Буной

Буной (Бунихой, Бунахой, Буни) — ЧӀебарлой тукхам йукъадогӀу, ЧӀебарлойх схьадаьлла нохчийн тайп. Декъало Акхарш, Цагур гаранашка. Тайп схьадаьллачу ломан эвлан цӀе Буне йу.

Этимологи 
ЦӀе схьайаьлла «бун» дашах.

География 
Бунахуо йа Буне– Макажан къилбехьара, Садуо эвлан къилбаседехьара саьлнаш йу

Бунойша йехкина эвланаш 
 Буной эвла – лаьттина Хули а, Жалкх а эркашна йукъахь, Таьллинг эркан тӀехь, бахархой оьрсаша кхалхийра Йоккхачу Нохчийчоьнан эвланашка. 
 Iуспан-йурт – 1857 шеран 20 январехь оьрсаша эвла йоккхуш, йерриг хӀаллакйина, бахархой ницкъала кхалхийна керла Курчалой-ГӀала.

Топонимаш  
 Бунахойн жиелашка — Бунин къилбаседехьа. Оцу басехь латтош хилла Бунойн жаш.
 Бунин хьехе – ЦӀонтарой эвлан йистера меттиг. 
 Хехойн Буние – Пхейн-Махкахь йу, пхейша «Хахабо» олу.
 Буни (3619 м) – ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан ломан бохь, лаьтта Баксан а, Гижгит а эркашна йукъахь, орониман цӀе нохчийн а, балкхаройн а меттанашкахь цхьа маьӀна долуш йу.

ГӀарабевлла Бунойн векалш 
 Наиб Тарам — Iуспан-йуртан пхеа бӀе тӀемлойн баьчча. 1847 шарахь Соьлжан наибаллин наиб хилла. ДӀавоьллина Курчалой-ГӀалахь).

Билгалдахарш

Литература 
 Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006.
 
  (Отрывок из работы , по материалам Всерос. науч. конф. Москва, 19-20 апреля 2005).

Хьажоргаш 
 Ибрагимова З. Х. Чеченцы в зеркале царской статистики (1860—1900)

 Чеченские тейпы и тукхумы — частный сайт А. Шнайдера.
 Чеченские тейпы — частный сайт А. В. Такаева.

Этнологи
Генеалогин терминологи
Нохчийн тайпанаш
ЦӀикарой

ЦӀикарой — тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду. Дукхаберш бехаш бу Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин, Невран,
Шелан, Курчалойн кӀоштанашкахь.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Нохч-Келой

Нохч-Келой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ХӀиндой

ХӀиндой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Басахой

Бассахой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Буосой

Буосой тайп ЧIаьбарлой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Саьрбалой

Саьрбалой тайп шуотой тукхум чу догӀуш ду.

Саьрбалойн эвла ю Саьрбала.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Лаьшкарой

Лаьшкарой тайп шуотойн тукхуман чу догӀуш ду.

ТӀемлой, т1аьхьалонан, кӀелонан эскар; лаьшкарой тӀемлоша лелора гӀемаш – «лаьшкара» «гӀуьнжар»  бӀаьргакӀагаш болуш.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Салой

Салой — нохчийн тайпа, баьржина хевшина аренийн а, ломан кӀажошкара а Нохчийчоьнан декъехь, беха йарташкахь: Бена-Йурт, ЧӀулга-Йурт, ГӀулоз, Горагорск (Теркан кӀошт). Ткъа кхин а Нажи-Йуртахь (Нажи-Йуьртан кӀошт) а, Гермачигахь (Шелан кӀошт) а.

Тайпанан йарташ 
Саала-Йурт – хӀинца кхин къаьмнаша Кандаур-Аул олу. Хаси-Эвлан къилбаседехьа Ивгин аьтту бердаца лаьтта. Йуьрт йиллина нохчаша-Ӏовхоша.

Сал-Йурт – Ширча-Эвлан малхбалехьара меттиг. Цуьнан цӀе йоккху и йуьрт хӀинци а йолуш санна, амма иштта йуьрт йан а йац. Иза оьрсийн эскарша йагийна, ткъа дийна бисина Салой дӀасабаьржина Нохчийчоьнан кӀорге а, луларчу йарташка а. ХӀинца цигахь дежийлаш а, оханаш а ду.

Гаплотоба 
Йаьхна ДНК тестийн жамӀаш гойту тайпа j2 гаплотобанера хилар.

Топонимика 

1849 шеран гурралца Жалкх хин тӀехь, Шелан къилба-малхбузехь хилла Салойн эвла, Эвла оьрсаша йохийна, бахархой кхалхийна Гермачиг йуьрта.

Сала-али – Нохчийчуьра ТӀехьа-Мартанан кӀоштан хи, Марта хина аьтту га. Сала-али а, Чож а шина хин юкъахь даьржина Сал а-алиен-дукъ ломан дукъ. А.В.Твердис дийцарех, цӀе схьайаьлла доларчу цӀарах «Сала» а, «али» а «хи», - «Сала» (вайн.).

Сала-ирзу  – лаьтта Бумматан юххехь. Оцу меттигехь Сала хила тарло нохчийн долдара цӀе. Вайнехан ономастикехь оцу кепара цӀераш дукха хуьлу.

МагӀа Сала-ирзу – Бумматан къилбехьа, Сала-али хин юххехь.

ИгӀа Сала-ирзу – Бумматан къилбехьа,  Мага Сала-ирзун гергахь, Сала-али хин юххехь.

Бану-Салу – йуьрт яра Ивги а, ГӀурий а хишна юкъахь, Салах-Эвлан къилбехьа, Кхархой-Мехкан кӀоштахь.

Сала-су – Пхьарчхошкахь  шен тогӀи дежийлашна лелош йолу хи.

Сал-эскар хьайра – Ястий хин тогӀи чохь, хьалха Сал-эскаран хьер лаьттина меттигехь.

Сал текхийна боьра – Соьлжа эркан аьтту бердан тӀиера, текхош дӀакхачайора гӀишллошйаран хьун а, дечиг а кхин дӀа Соьлжин а, Теркан а чухула ГӀизлара. Сал – хин чухула дӀайахьийта кечйина йолу хьун а, дукъош а.

Эпос 
Йисина наьртийн эпос, цуо хьахадо Салойн тайпа:
Ачамза-барзера иза вахара Салой тайпанан элан махка. Эвлан йисттехь, доьхна даьллачу цӀиенон кевнакахь сецира цуьнан говр. Ах йуьрт тевнехь сакъоьруш йара, ткъа вуьш сингаттамехь бара. Йуьртан оцу декъехь сецнера Ха кӀентан говр. «ХӀун хилла кхузахь? — хаьттира цуо ша сецначу хӀусамера жерочуьнга. — Со йуьртах чекхволуш цхьа дакъа сакъоьруш ду, ткъа важа сингаттамо хьийзош ду».

Фамилеш 
АкмурзаевгӀар, БаймурзаевгӀар, БаталовгӀар, БекбулатовгӀар, ВисингириевгӀар, МусаевгӀар, МитаевгӀар, МежидовгӀар, НаурбиевгӀар, СалоевгӀар, ЯхаевгӀар, ГайхановгӀар, ГойтимировгӀар.

Литература 
 Книги
 
 
 

 Статьи

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ТӀундукъой

Тундукъой тайп чӀебарлойн тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Шикъарой

Шикъарой — шаройн тукхумера нохчийн тайпа. Даьхна Нохчийчоьнан къилба-малхбален декъехь. Шара-Орган аьрру ген Шаро-аьхкан тӀехь лаьттина Шикъарой тайпанан тӀулгийн эвланаш. Тайпанаy векалийн йаьккхина ДНК тесто гайтина Шикъарой J1 гаплотобанара хилар. Бекъало гарашна а, некъешна а, масала, Чапал-гар – Ваги некъе (J1). М.А.Мамакаевс Шикъарой Нохчийчоьнан орамера тайпанаш юкъатуху.

Этимологи 
Сулейманов Ахьмада дийцарехь Шикъара дешан жӀайхойн маттахь сирла месаш йолуш, хьаьрса маьӀна ду.

Географи 
Шикъара – эвлан саьлнаш Итон-Кхаьллан кӀоштахь ю; лаьтта Шара-Орган аьрру бердаца, цуьнан аьрру ген тогӀийца. Шикьара эвла лаьттина шина декъех: Байдие а, Пхьиедие а.
Шикъаран доза ду: малхбузехь КӀесалца, малхбалехь Шаройн-Мохкца, къилбаседехьа ДженжIарие дукъан дехьа ЧӀаьнтица а, Зумсица а, къилбехьа Шара Орган харшца доза хилла Хуландан латтанашца.
ДженжIарие дукъ тӀиера охьадогӀу Шикъаройн эрк.

Тайпанца йоьзна топонимаш 
Шикъар-гӀала – гӀала-гӀап, лаьтта Орстхарчу Турсиел-дукъан а, ХӀуттанчун а, юккъехь ХӀуттунчун къилба йисттехь. А.Сулеймановн хетарехь, хьалхара дакъа доьзна ду Шикъарой тайпанца.
Чурт-ТогӀи – Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла, лаьтта Соьлжа-ГӀалан rъилбаседа-малхбалехь, 15 км гергахь, Соьлжан аьрру берда тӀехь. Кхоьллина Шикъаройша ислам дин даржош лелачу тобанех бевдда.

Тайпанан эвланаш 
Тайпанан махкахь хилла кегийра эвланаш а, бӀаьвнийн гӀаланаш а: Дехачу-агане, Уоратл-дукъа, Икъарой (ша даьлла тайпа), Ами-гӀала, ПирсунтӀехе, ГӀур-тогӀи, Пха-хьалхие.

Беха меттигаш 
Беха меттигаш: БердакӀел, Гелдаган, Йоккха АтагӀа, Лакха Невре, Макан-ГӀала, Новр-ГӀала, Олхазар-КӀотар, Чурт-ТогӀи, ЧӀулга-Юрт.

Билгалдахарш

Литература 
 Я. З. Ахмадов. Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы. 2009.
 

Нохчийн тайпанаш
Хьакмадой

Хьакмадой тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Хуландой

Хуландой тайп Шарой тукхуман чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ХӀимой

ХӀимой тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Тайпан юрт ю ХӀима.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
ЖогӀалдой

ЖогӀалдой тайп Шарой тукхуман чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Сандухой

Сандухой тайп Шарой тукхуман чу догӀуш ду. Дукхуберш бехаш бара Нохчийчоьнан къилба-малхбален декъехь. Шора-Орга хина коьртехь.

Сандухойн дозанаш ду къилбехьа  ЦIово-Тушетица (Гуьржийчоь), къилбаседехьа Хьачаройца, малхбалехьа Хуландошца, къилбаседа-малхбузехьа ЧIаьнтошца а, КIесалошца а.

Этимологи 
Тайпана цӀе стенах схьаяьлла хӀинци а хууш билгалдина дац. Делахь Я. Ахмадовс тардина — сана/сона – маьIиг, кIажбухе).

Нах беха меттигаш 
Тайпана хилла ярташ Сандуха а, Пхиеди а, цул совнах массийтта бӀаьвнийн кӀотараш а: Ехаран-бавнаш, Кочи, Цхьогалан-гӀала, Гезилайн куллаш, Бевнах кортай.

Литература 
 Жайнаш
 
 Ахмадов Я. З. Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы. 2009.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Буттий

Буттий тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
КӀесалой

КӀесалой тайп Шарой тукхуман чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Дукъа

Дукъа — Нохчийчоьнан Шаройн кӀоштара дӀатесна эвла.

Географи

Билгалдахарш

Литература 
 

Шаройн кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀесий

ЦӀесий тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Икъарой

Икъарой тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Хихой

Хихой тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
КӀенхой

КӀенхой тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Чейрой

Чейрой тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Кирий

Кирий тайп Шарой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Тумсой

Тумсой тайп Шуотой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчийн тайпанаш
Маьршалой

Маьршалой тайп Шуотой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Варандой

Варандой тайп Шуотой тукхум чу догӀуш ду.

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Келой

Келой (Хьал-Келой,  Йукъерч-Келой) — нохчийн тайпанийн йукъара цхьаъ. Тайпа шуотой йукъадогӀу. Советийн пачхьалкхан а, партийн а гӀуллакхо, нохчийн йаздархо а, поэт  а хиллачу Мамакаев Мохьмада келой тайп нохчийн тайпанийн йукъахь билгалдина.

ХӀоттам 
 Нуохой,
 Бохур гар
 Арси гар
 Йай гар
 Шутур гар
 Ӏели гар
 Олхаз-ГӀалтакх гар
 Саьрбалой?
 Саной?
 Лаьшкарой?

Билгалдахарш

Литература 
 Жайнаш
 
 
 
 

Нохчийн тайпанаш
ГӀаттой

ГӀаттой — тайп Шуотой тукхум чу догӀуш ду. Тайпана юрт ю ГӀаьттин-Кхаьлла. Цул совнах тайпан долахь бу ГIаьттин лам.

ГӀаьттой бехаш бу Шуьйтахь

ГӀарабаьлла ГӀаттой 
 Хасуха Магомадов
 Шерипов Асланбек 
 Майрбек Шерипов

Билгалдахарш

Литература

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Пхьамтой

Пхьамтой — тайп Шуотойн тукхаман йукъара ду. Тайпан векалийн эцна ДНК тесташ гайтарехь уьш J2 а, L3 а гаплотобанера бу. М.А.Мамакаевс Пхьамтой орамера нохчийн тайп ду аьлла билгала даьккхина.

Тайп декъадалар 
Пхьамтой бекъало некъашка: Асдар некъе (J2), Голи некъе (L3), Къижги некъе (L3), Нанолггар (L3), Ӏабдул-Хьаьжийн некъе (L3), Эльжуркъи некъе(J2), Сангири некъе(J2), Таштамир некъе(J2).

Этимологи 
С.А.Натаевн хетарехь Пхьамта – деланийн динан Пхьа-делан динан гӀишло лаьттина меттиг ю, ткъа пхьамтой – оцу динан цӀуй бу.

Тайпанан юрт 
Пхьаьмта лаьтта Ваьрди-эркан аьтту бердаца, кӀоштан центр йолчу Шуьйтан къилба-малхбалехьа.

Гергара эвланаш: къилба-малхбалехьа — Мус-Кхаьлла а, Уьрд-Йухе а эвланаш, малхбалехьа — Йуккъера-Кела, малхбузехьа — Вашандара, къилба-малхбузехьа — Гоьргача а, Нихала а эвланаш.

Топонимаш     
Пхьамтой дашах тера йогӀу топонимаш. 
 Пхьамтойн йукъ – ГӀойтӀара куп.
 Пхьуматта – Соьлжан кӀоштара ЦӀечу-Аьхкера шира эвла; лаьтта Марта эркан аьтту бердаца. Кешнаш, байданаш, цанаш ду. Топоним гочдо вайнехан меттанашкара «охьахевшинчу меттиге».
 Памтой – Адыгей республикера эвла, лаьтта Шхан чериехабль эвлан къилбаседа-малхбуза йисттехь. Адыгейн маттера гочдо «хин бецийн меттиг».
 Пхьаметта - ТӀундакхуон малхбузехьара саьлнаш.
 Пхьмат — ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштара эвла.

Беха эвланаш 
Пхьаьмтой беха: ГӀойтӀа, Йоккха АтагӀа, Лаха Невре, Шела, Шуьйта.

Билгалдахарш

Литература 
 
 

Нохчийн тайпанаш
Саьттой

Саьттой тайп Шуотой тукхуман чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Саной

Саной тайп Шуотой тукхум чу догӀуш ду.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
Хьаккой

Хьаккой тайп Шуотой тукхум чу догlуш ду. 
Хьаккой тайпан ярташ ю Шуьйта а Хьакка а (Нохчийчоь).

ХӀийнца Ӏаш болу меттигаш Шуьйта, Хьакка, ТӀехьа-Марта, Шела, Чуьри-Эвла.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 

Нохчийн тайпанаш
МӀайстой

МӀайстой тайп тукхумашна йукъа догӀуш доцу тайпа ду,

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Нохчийн тайпанаш
Зурзакъой

Зурзакъой тайп тукхумашна йукъа догӀуш доцу тайпа ду,

Билгалдахарш

Литература 
 Жайнаш
 

Нохчийн тайпанаш
Хорватийн мотт

Хорватийн мотт () — Хорватин, Босни а, Герцеговинан а официальни мотт (боснийн а, сербийн а меттанашца нийса)  Сербин Воеводина цӀе йолу мехкан ялханах официальни цхьан мотт. Цул совнах Австрин федеральни латтан Бургенланд цхьайолу муниципалитеташкахь официальни мотт. Мотт бу Европин бертан 24 официальни меттанийн юкъабогӀуш.

Хьажоргаш 
 Хорватийн мотт институт  
 Хорватийн мотт Академия
Олхазарш

Хьийзина месаш йолу пеликан
 ЦIиэн бос болу пеликан 
 ГIургIаз
 Акха гIаз 
 Мокха акха гIаз 
 Акха бад
 Iаьржа акха бад 
 Мокха акха бад 
 Тодакх
 ГIаргIули 
 Хин олхазар 
 Мокъа хин олхазар 
 КIайн лаг долу хин олхазар 
 КIуж болу хьоза ЦIиэкогашберг 
 ЦIога лесто хин олхазар 
 Аьрзу
 Аренашкара аьрзу 
 КIайн корта болу аьрзу 
 Iаьржа аьрзу 
 Лаьхьарчий дуу аьрзу 
 Маж йолу аьрзу 
 КIайн цIога долу аьрзу 
 Можа беснеш йолу аьрзу 
 Можа тIуьска йолу аьрзу 
 Дарта
 ГIиргIа 
 Iаьржа гIиргIа 
 ЦIиэн гIиргIа 
 ЗIугарчий йоу гIиргIа 
 Куьйра
 Жима куьйра 
 Къорза куьйра 
 КIайн куьйра 
 Леча
 ХьаргIа
 Кхаллакъ
 Къиг
 Човка
 Къорзакъиг 
 БухIа
 Жима бухIа
 Лергаш долу жима бухIа
 АкханIаьна
 Бецамеъ
 БайтIакусказ
 Къоракотам
 Лекъ
 Кхокха
 Кечал-кхокха
 Къор-кхокха
 Оттйокх
 ЧIоб
 ХIуттут
 Селасат
 Iаьржа корта болу селасат
 ЖIаьлин-къорг
 Баьццара жIаьлин къорг 
 ХенакIур
 Баьццара хенакIур
 Къорза хенакIур 
 Алкханч
 Шоршал
 Суьйлин-чIегIаг 
 КукмIаьв
 Хьозий
 НIаьвла
 Буьйсанан мокха хьоза
 ЧIегIардиг 
 Дургли
 ХIуьрцIалдиг 
 КIайн хIуьрцIалдиг 
 Хьуьнан хьоза 
 Iаьржа хьоза 
 ТIулган гIайренашкара хьоза 
 Къор-бIелиг 
 ЦIик-цIик хьоза 
 ЦIир-цIир
 Бешара хьоза

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш
Мунаев Ӏиса Ахьядович

Инарла Мунаев Ӏиса Ахьядович 1965 шеран, май меттан 20 — гӀа чохь, Соьлжа-ГӀалахь вина. ЦӀера Йандин-КӀотарар а волуш, тайпан Гала ву. Хьалхара тӀамехь, тӀема декъашхойх, майраллийций, доьналлиций, шена тӀехь хиттийна болу ТӀемлошн тӀехь урхалла дарций къастийна, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Лаккхар Орден «Къоман Сий» йелла ву.

Ичкерин Ӏедалехь, 1996—1999 шерашкахь Садулаев кӀоштан () Кхерамазаллийн НицӀкъийн Куьйгалхо лаьттина. ТӀеман хьалхар шарахь, 1999—2000 Аслан Масхадован Омрица, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Чоьхьахьара ГӀуллакхийна Министр хоттийна, волуш, дуьззана шо кхачале, 2000 — шарахь Паччахьан Омрица, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан тӀема Ӏуьнал да хоттийна. Дуьнен чохь гӀара йаьлла йолу, Джахар-ГӀалина, бина гуо бастаран тӀеман операцехь, шеца 800 Сурхо а волуш, дакъа лаьцна ву.

Мунаев Иса Нохчий-оьрсийн тӀамехь  дакъа лаьцна ву.

Хьажа. кхин 
Мунаев Иса суьрташ

Хьажоргаш 
 Мунаев Иса, Маьрша Ковказа декъашхо ву иза тахана 2007 - 2010. 
 Мунаев Иса Видео на youtube - 1.
 Мунаев Иса Видео на youtube - 2.
2015 шо



Оцу шарахь белларш 
 Адаев, Султан Амаевич (1957 шеран 20 июль — 2015 шеран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестр куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист;
 Багаев, Дэги Имранович (1942 шеран 27 май — 2015 шеран 25 май) — паргӀата кепара латаран нохчийн тренер, СССР Сийлахь тренер, Российн Сийлахь тренер, Нохчийн Республикехь паргӀата кепара латаран бухбиллинарг;
 Музаев, Мохьмад Нурдинович  (1941 шеран 12 июнь — 2015 шеран 17 сентябрь) — нохчийн историк, Нохчийн Республикин пачхьалкхан архиван урхаллан куьйгалхо;
Нохчийн элпаш 1925 шарахь

Нохчийн элпаш 1925 шарахь. 1925 шарахь Советан Iедало политикин бахьанаш хьалха даьхна, тIеийцира керла, латинийн бух тIехь йолу, нохчийн элапаш. Оцу элапашан авторш бара: X. Ошаев а, М. Сальмурзаев а.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин 
Нохчийн элпнаш

Хьажорагаш 

Нохчийн элпаш
Кехат

Кехат - Нохчийн ши дош хоьттина кхолла делла дош ду. Ке - кера йукъ, хат - хот (догlа деъча, кхечу бахьанца латта дашийча хуьлуш болу хот). Хьалха заман чохь, вайн дайша кера йукъе хот буьлий яздеш хилла, цуьндела заман кхиарехь, хьал хийца даларехь, дечках дечу кехатах кехат олу.

Хьалхалера кехат кечдеш хилла хоттах, шина куьйга, цунах оьрсаш  "Глиняная табличка" олу. Амма таханлера кехат кечдеш ду бамбех а, дечигах а.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Хаам хьуш йолу хlумнаш
Хатт

Хатт — ДогӀ деача лаьтта (арахь) тӀехь хӀуттуш болу хатт

Билгалдахарш 

Латта
Бамба

Бамба — тайп-тайпана агӀора шайна йукъахь вовшех хьаьрчина кӀеда тайнийн масса. Халкъ-нехан дашехь дукха хьолехь кхетадо медицинин бамба () — 95 % сов клетчаткех лаьтта, тайнаш клеткех даьлла эпидермин хӀух йаьлла  кеп. Адамо кӀайдина тайнаш даржжалц медицинин бамба кечбора аьрга бамбанах.

Истори 
XX бӀешо йуккъе даххалц медицинехь коьртаниг лелабора аьрга бамба, цул тӀаьхьа цуьнца цхьаьна баржа болабелира вискозин бамба. 2011 шарахь Россехь дендина ормин бамба бар, цунна йукъахь медицинин Ӏалашонна а.

Лелор 
Медицина йоцуш, куьйга бина бамба шуьйра лелабо гӀишлошйарехь йовхонан- а, гӀовгӀанан а изоляци гӀирс санна; химин промышленностехь — тӀуналлаш а, газаш а цӀанйеш.

Хьажа кхин а 

 Аьхна куртка
 Минералан бамба
 Шекаран бамба

Билгалдахарш

Литература 
 
 

ГӀирсаш
Йайн промышленностан сурсаташ
ДӀайехкаран гӀирсаш
Шен гигиенин хӀумнаш
Дечиг

Дечиг — Дечига лелош ду массо а меттигехь, оцуьнах до кехат а вахьа хууш долу гlанташ а шун, ишта кхин йолу хlумнаш.

Билгалдахарш 

Ягорг
Дела

Дела — Дела иза мила ву? деша маьlана Дела.  .,  — нохчий маьlана Дела бохург шена лолла дечух , бохург ду.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш
Хьайба

Хьа́йба  () —  доьзалера дечиган ораматийн цхьаьнакепара тайп. Оцу тайпанан ша бен йоцу векал ю иза.

Распространение 
Орамат ю уггаре ширачех стоьмийн культура, адаман евза 4000 сов шо ду. Хьайбан даймохк лору Кавказ, цигара иза Жимачу Ази кхаьчна, тӀаккха Ширачу Желтойчоь а, Руме а.
Ӏаламехь ареало дӀалоцу Кавказ, Чоьхьара Кавказ, Йуккъера Ази: , Туркмени (Копетдаг). Шуьйра йаьржина, йола а йоьлла дерриг Лаьттайуккъера хӀордан гуонаха, Азера барамера кӀошташкахь, къилба а, йуккъера а Европин кӀошташкахь. Лелайо Европин дукха кӀошташкахь (Шотландера Норвеги кхаччалц, 63°50’ къс. ш.), Къилбаседа а, Къилба а Африкехь, Къилбаседа а, Къилба а Америкехь, Австралехь а, Океанехь.

Стомаш

Билгалдахарш
Майртуп

Майртуп — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштан эвла.

Иза ю Майртупан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Географи 
Майртуп ю Гумс эркан бердаца, Курчалойн-ГӀалин малхбалехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — БӀачи-Юрт эвла ю, къилбаседа-малхбузехьа — Илсхан-Юрт эвла ю, къилбехьа — Хьиди-КӀотар эвла ю, къилба-малхбалехьа — ЖагӀларги эвла ю, къилба-малхбузехьа — НикӀи-ХитӀа эвла ю, малхбузехьа — Курчалой-ГӀала (кӀоштан центр).

Истори 

23 февралехь 1944 шарахь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Сулебкент аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
9 январехь 1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

Тайпанаш 
Майртупахь дехаш доллу тайпанаш:
 Аьккхий
 Бийтарой
 Гуной
 Мелардой
 Чартой
 Ялхой
 Хьачарой
 ЦӀонтарой
 Ширдий
 Шоной
 Энакхалой ишт кхин тайпанаш ду.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Пингвинаш

Пингвинаш () — хӀордан тӀема ца долу олхазарш, цхьаъ бен доцу олхазаран тобанахь пингвинан тайпа (Sphenisciformes).

Билгалдахарш 

Олхазарш
Моз

Моз — ишта оьрсаша а кхин долучу къамнаша а шайн «Муоз бохург» хӀу ду цахууш олу «мёд», амма Нохчийн маттахь моз бохург уггаре цӀена хӀум йу бохург ду, иза мерза хӀум йу боху маьӀна дац цуьна, мерза бохурх ше маьӀна долуш дош ду, ишта олуш дош а ду., — шекарсанна мерза ду моз оле, амма «мерза» — «моз» тайп тайпан маьӀна а долуш ши дош ду.

 Вай дууш долу «моз» и моз боху дошоа цабоху и моз мерза ду, моз бохург уггаре цӀена хӀума йу бохург ду. Ишта диттан тӀехь хуьлу моз амма и моз дууш доцу моз ду, оцо хоуьту вайна моз бохучу деша маьӀна.

Билгалдахарш 

Кхача