alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Сийлахь воккху Акбар I

Абу́ль-Фатх Джалалудди́н Муха́ммад Акба́р, алсамо вевзаш ву Сийлахь воккху Акба́р цӀарца (; 1542 шеран 14 октябрь, Умеркот, Синд — 1605 шеран 26 октябрь, Фатехпур-Сикри) — Тимуридехь ваьлла ХӀиндин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант. Акбарс чӀагӀйира Моголан династи, тӀемашца дуккха шордира пачхьалкхан доза. 1605 шарахь и велчу хенахь Сийлахь баккхи Моголан империс дӀалоцура Къилбера а, Йуккъера а ХӀиндин доккха дакъа. Цо дукха хийцамаш бира пачхьалкхахь а, тӀемахь а, динахь а доьзна. Сийлахь воккху Акбар паччахь волу хенахь ХӀиндин культурас а, искусствос а заза деккхира.

Валар 

1605 шеран 3 октябрехь Акбар цомгуш хилир. 1605 шеран 26 октябрехь Акбар велира. Иза дӀавоьллира Сикандра гӀалахь йина къуббехь.

Акбар культурехь

Литературехь 
 Салман Рушди «Флорентийская чародейка» / «The Enchantress of Florence» (2008 шо, рус. перевод 2009 шо ISBN 978-5-367-01063-3)

Кинематографехь 
 Великий могол (1960 шо)
 Джодха и Акбар (2008 шо)

Литература 
 Б.Гаскойн. Великие моголы. М., 2003.
 Антонова К. А., Очерки общественных отношений и политического строя Могольской Индии времён Акбара (1556—1605), М., 1952.
 Smith V. А., Akbar, the Great Mogul, Oxford, 1917.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме
 Акбар Джелаль-ад-дин. издание 3-е. К. А. Антонова
Мирни (ДегӀаста)

Мирни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 139 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
1542 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Сийлахь воккху Акба́р I (Абу́ль-Фатх Джалалудди́н Муха́ммад Акба́р) (1542 шеран 14 октябрь, Умеркот, Синд — 1605 шеран 26 октябрь, Фатехпур-Сикри) — Тимуридехь ваьлла Индин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант.
14 октябрь



Оцу динахь бинарш 
 Сийлахь воккху Акбар I (1542 шеран 14 октябрь — 1605 шеран 26 октябрь) — Тимуридехь ваьлла Индин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант.

14 октябрь
1605 шо



Оцу шарахь белларш 
 Сийлахь воккху Акба́р I (Абу́ль-Фатх Джалалудди́н Муха́ммад Акба́р) (1542 шеран 14 октябрь, Умеркот, Синд — 1605 шеран 26 октябрь, Фатехпур-Сикри) — Тимуридехь ваьлла Индин кхозлугӀа паччахь, Сийлахь баккхи моголан Индехь импери кхоьллина Бабуран кӀентан кӀант.
Советски (ГӀизларан кӀошт)

Советски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 368 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Школьни (ДегӀаста)

Школьни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 753 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Пролетарски (ДегӀаста)

Пролетарски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 366 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Октябрьски (ГӀизларан кӀошт)

Октябрьски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 366 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Дальни (ДегӀаста)

Дальни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 398 леррана 2010 шарахь.

ГӀизларан йуьртан меттиган йукъайогӀуш.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Косякино (ДегӀаста)

Косякино — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1495 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Косякинан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Бондареновски

Бондареновски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 531 леррана 2010 шарахь.

Косякинан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Михеевски (ДегӀаста)

Михеевски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 690 леррана 2010 шарахь.

Косякинан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Первомайски (ГӀизларан кӀошт)

Первомайски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 948 леррана 2010 шарахь.

Косякинан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Первокизлярски

Первокизлярски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 447 леррана 2010 шарахь.

Косякинан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Крайновка

Крайновка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1189 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Крайновкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Мангул-Эвл

Мангул-Эвл — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 74 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Коллективизатор

Коллективизатор — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 328 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Судоремонтни Технически Станци

Судоремонтни Технически Станци — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 37 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Лопуховка (ДегӀаста)

Лопуховка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 22 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ново-Теречни

Ново-Теречни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 169 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Суюткино

Суюткино — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. 

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Бахархой

Истори 
Суюткина коса йиллина 1890 шарахь.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Красни Рыбак (ДегӀаста)

Красный Рыбак — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 15 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Нови Бахтемир

Новый Бахтемир — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 142 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Старо-Теречни

Старо-Теречни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 369 леррана 2010 шарахь.

Крайновкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ждановн цӀарах эвла (ДегӀаста)

Ждановн цӀарах эвла — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1990 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Красноармейскин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Красни Восход (ДегӀаста)

Красный Восход — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1786 леррана 2010 шарахь.

Красноармейскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Шаумянан цӀарах эвла

Шаумянан цӀарах эвла — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1119 леррана 2010 шарахь.

Красноармейскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Рыбалко (эвла)

Рыбалко — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1558 леррана 2010 шарахь.

Красноармейскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Заречни (ДегӀаста)

Заречни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 876 леррана 2010 шарахь.

Красноармейскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Опытни поле (ДегӀаста)

Опытни поле — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 128 леррана 2010 шарахь.

Красноармейскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
20 июль



Оцу динахь бинарш 
 Адаев, Султан Амаевич (1957 шеран 20 июль — 2015 шеран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестр куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист;
 Александр Македонский (Сийлахь воккху Александр III, 356 шо в. з. к. 20 июль — 323 шо в. з. к. 10 июнь) — Шира Македонин паччахь, баьчча, веллачул тӀехь йохна йоккху пачхьалкхан кхоллархо.
 Кодзоев, Ибрагим Абибулатович (1939 шеран 20 июль) — еза атлетикан СССР Сийлахь тренер, халкъашна юккъера категорин суьдхо. Цо Ӏамийначарна юккъехь бу СССР а, Европин а, дуьненан а, Олимпан ловзарийн а чемпионаш, 3 СССР Сийлахь спортан мастер, 16 халкъашна юккъера классан СССР спортан мастер, 200 сов СССР спортан мастер.
 Яхиханов, Рустам Хожаевич (1986 шеран 20 июль) — нохчийн художник, Российн художникийн бертан декъашхо.

20 июль
Мали Арешевка

Малая Арешевка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1601 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Малая Арешевкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Керликент

Керликент — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 203 леррана 2010 шарахь.

Малая Арешевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Выше-Таловка

Выше-Таловка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 757 леррана 2010 шарахь.

Малая Арешевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла Бирюзяк

Керла Бирюзяк — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 915 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Керла Бирюзякан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Новокохановски

Новокохановски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 750 леррана 2011 шарахь.

Иза йу Новокохановскин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Краснооктябрьски (ДегӀаста)

Краснооктябрьски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1650 леррана 2011 шарахь.

Новокохановскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Новомонастырски

Новомонастырски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1300 леррана 2011 шарахь.

Новокохановскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Новокрестьяновски

Новокрестьяновски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1250 леррана 2011 шарахь.

Новокохановскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Степной (ДегӀаста)

Степной — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 550 леррана 2011 шарахь.

Новокохановскин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла Серебряковка

Керла Серебряковка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 831 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Керла Серебряковкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Грузински (ДегӀаста)

Грузински — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштан йукъайогӀу эвла. Бахархой — 190 леррана 2008 шарахь.

Керла Серебряковкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ашока

Сийлахь воккху Ашока («лаза ца веш винарг») — Маури империн паччахь в. з. к. 273 шо дуьйна 232 шо кхаччалц. Масийтта тӀамехь тоьллачул тӀехь цо Къилбера Азин доккха дакъа керадерзира Афганистанера Бенгали а Майсуре а кхаччалц. Ашока вевзаш ву цо буддизм баржабаран бахьнехь.

Литература 
 Маурийская империя при Ашоке — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)
 
 
 Bongard-Levin, G. M. Mauryan India. (Stosius Inc/Advent Books Division, May 1986). ISBN 0-86590-826-5.
 Chauhan, Gian Chand (2004). Origin and Growth of Feudalism in Early India: From the Mauryas to AD 650. — Munshiram Manoharlal, Delhi. ISBN 978-81-215-1028-8.
 
 Falk, Harry. Asokan Sites and Artefacts — A Source-book with Bibliography. (Mainz: Philipp von Zabern, [2006]). ISBN 978-3-8053-3712-0.
 Gokhale, Balkrishna Govind (1996). Asoka Maurya. (Twayne Publishers). ISBN 978-0-8290-1735-9.
 Hultzsch, Eugene (1914). The Date of Asoka. — The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Oct., 1914), pp. 943–951. Article stable URL
 Keay, John. India: A History. (Grove Press; 1 Grove Pr edition May 10, 2001). ISBN 0-8021-3797-0.
 
 
 Sastri, K. A. Nilakanta (1967). Age of the Nandas and Mauryas. — Reprint: 1996, Motilal Banarsidass, Delhi. ISBN 978-81-208-0466-1.
 Swearer, Donald. Buddhism and Society in Southeast Asia. — Anima Books. Chambersburg, PA. 1981. ISBN 0-89012-023-4.
 Thapar, Romila (1973). Aśoka and the decline of the Mauryas. 2nd ed. — Oxford University Press, Reprint, 1980. ISBN 0-19-560381-8.

Хьажоргаш 
 King Asoka and Buddhism. Historical and Literary studies 
 Моханачанд Киранаги. Ашока
Ататюрк, Мустафа Кемаль

Мустафа́ Кема́ль Ататюрк; Гази Мустафа Кемаль-паша (; 1881 шеран 19 май — 1938 шеран 10 ноябрь) — Туркойчоьнан реформаш йинарг а, политик а, пачхьалкхан гӀуллакххо а, эскаран хьаьким а ву; Туркойн Республикин халкъан партин бухбиллинарг а, хьалхара куьйгалхо а ву; Туркойчоьнан хьалхара президент вара, иштта таханлера туркойн пачхьалкхан бухбиллинарг ву.  Дуьненахь дахар массарелла теллина адамашна йукъавоьдуш ву иза.

Галерей

Билгалдахарш

Литература 
 Ушаков А. Г. Феномен Ататюрка. Турецкий правитель, творец и диктатор. М.: Центрполиграф, 2002.

Хьажоргаш 
 Министерство Культуры и Туризма Турции
 Всё об Ататюрке
 Живой журнал о нео — Османизме
 Потрет Ататюрка на горе

Туркойчоьнан президенташ
14 шо



Оцу шарахь белларш 
 Гай Ю́лий Це́зарь А́вгуст (вича хенахь — Гай Октавий Фурин, в. з. к. 63 шеран 23 сентябрь, Рум — 14 шеран 19 август, Нола) — руман политикин гӀуллакххо, принципатан бухбиллинарг (в. з. к. 27 шеран 16 январера), Сийлахь воккху понтифик (с в. з. к. 12 шо дуьйна), Даймехкан да (в. з. к. 2 шо дуьйна).

I бӀешо
Огузер

Огузер — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 738 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Огузеран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Тушиловка

Тушиловка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 724 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Тушиловкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Цветковка (ДегӀаста)

Цветковка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 2341 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Цветковкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Серебряковка (ДегӀаста)

Серебряковка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 500 леррана 2002 шарахь.

Цветковкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Виноградни (ДегӀаста)

Виноградни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 98 леррана 2002 шарахь.

Цветковкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Черняевка (ДегӀаста)

Черняевка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1984 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Черняевкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Украински (ДегӀаста)

Украински — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 197 леррана 2010 шарахь.

Черняевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Сар-Сар

Сар-Сар — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 556 леррана 2010 шарахь.

Черняевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Большекозыревски

Большекозыревски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 134 леррана 2010 шарахь.

Черняевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Нововладимирски

Нововладимирски — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 836 леррана 2010 шарахь.

Черняевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Курдюковка (ДегӀаста)

Курдюковка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштан йукъайогӀу эвла. Бахархой — 211 леррана 2010 шарахь.

Черняевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
ПМК №5

ПМК №5 — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштан йукъайогӀу эвла. Бахархой — 268 леррана 2010 шарахь.

Черняевкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Южни (ДегӀаста)

Южни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1429 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Южнин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Речни (ДегӀаста)

Речни — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 428 леррана 2008 шарахь.

Южнин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Кировн цӀарах эвла (ДегӀаста)

Кировн цӀарах эвла — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 603 леррана 2008 шарахь.

Южнин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ясни Поляна (ДегӀаста)

Ясни Поляна — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 1060 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Ясни Полянан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Кенафни Завод

Кенафный Завод — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 40 леррана 2008 шарахь.

Ясная Полянан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Хуцеевка

Хуцеевка — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштара эвла. Бахархой — 531 леррана 2008 шарахь.

Ясная Полянан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ГӀизларан кӀоштан нах беха меттигаш
Ленинаул (НогӀийн кӀошт)

Ленинаул — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 589 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Арсланбекскан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Калининаул (НогӀийн кӀошт)

Калининаул — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 551 леррана 2008 шарахь.

Арсланбекскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Арсланбек

Арсланбек — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 0 леррана 2008 шарахь.

Арсланбекскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Карагас (ДегӀаста)

Карагас — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 1840 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Карагасан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Боранчи

Боранчи — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 515 леррана 2008 шарахь.

Карагасан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Карасу (ДегӀаста)

Карасу — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 710 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Карасун йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Сулутюбе

Сулутюбе — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 60 леррана 2008 шарахь.

Карасун йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Нариман (ДегӀаста)

Нариман — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 1713 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Коктюбинскан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Батыр-Мурза

Батыр-Мурза — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 555 леррана 2008 шарахь.

Коктюбинскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Шумли-Олик

Шумли-Олик — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 725 леррана 2008 шарахь.

Коктюбинскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Кумли

Кумли — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 877 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кумлин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Кунбатар

Кунбатар — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 1903 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кунбатаран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Ортатюбе

Ортатюбе — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 1157 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Ортатюбен йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Уй-Салган

Уй-Салган — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 398 леррана 2008 шарахь.

Ортатюбен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Червлённи Бурунаш

Червлённи Бурунаш — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 2066 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Червлённи Бурунашан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Эдиге

Эдиге — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштара эвла. Бахархой — 587 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Эдиген йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Аджидада

Аджидада — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла.

Иза йу Аджидадан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
1815 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Отто фон Бисмарк (Отто Эдуард Леопольд Карл-Вильгельм-Фердинанд герцог фон Лауэнбург князь фон Бисмарк унд Шёнхаузен; 1815 шеран 1 апрель — 1898 шеран 30 июль) — князь, политик, пачхьалкхан гӀуллакххо, хьалхара Германин империн канцлер (шозлугӀа рейхан).
Алмало

Алмало — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла йу. 

Иза йу Алмалон йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
Дахадаевка

Дахадаевка — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 284 леррана 2010 шарахь.

Коркмаскалан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
Темиргое

Темиргое — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла. Бахархой — 1914 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Темиргоен йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
Учкент

Учкент — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла. Бахархой — 3740 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Учкентан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
Шамхал-ЯнгӀи-Йурт

Шамхал-ЯнгӀи-Йурт — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара эвла. Бахархой — 1470 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Шамхал-ЯнгӀи-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
Тюбе

Тюбе — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштара гӀалин кепара эвла йу.

Иза йу Тюбен йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой 

 Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
24 июль



Оцу динахь бинарш 
 Симо́н Боли́вар (1783 шеран 24 июль, Каракас — 1830 шеран 17 декабрь, Санта-Марта, Колумби) — массарелла а Ӏаткъаме а, вевзуш волу а Америкехь йолу Испанин колонишан паргӀатъякхаран тӀемашан куьйгалхо.
 Виситаев, Адам Мовсарович (1948 шеран 24 июль) — пелхьо, Российн Федерацин Халкъан артист, Гиннесан рекордийн книган рекордсмен.

24 июль
Акайтала

Акайтала — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 695 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Акайталан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Апши

Апши — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 1251 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Апшин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Арыхкент

Арыхкент — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 584 леррана 2002 шарахь.

Апшин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Аркас (эвла)

Аркас — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 317 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Аркасан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Атлан-Эвла

Атлан-Эвла — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 2444 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Атлан-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Буглен

Буглен — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Бугленан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Дженгутай

Лакха Дженгутай — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 2176 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Лакха Дженгутайн йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Казанище

Лакха Казанище — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 6573 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Лакха Казанищен йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Агачкала

Агачкала — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 433 леррана 2002 шарахь.

Лакха Казанищен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Каранай

Лакха Каранай — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 781 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Лакха Каранайн йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха Каранай

Лаха Каранай — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 222 леррана 2002 шарахь.

Лакха Каранайн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Дуранги

Дуранги — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 563 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Дурангин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха Ишкарти

Лаха Ишкарти — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 928 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Ишкартин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Ишкарти

Лакха Ишкарти — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 299 леррана 2002 шарахь.

Ишкартин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Кадар (эвла)

Кадар — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 2330 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Кадаран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Карамахи

Карамахи — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 4537 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Карамахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Ванашимахи (Шури-ГӀалин кӀошт)

Ванашимахи — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 481 леррана 2002 шарахь.

Карамахин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Чабанмахи

Чабанмахи — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1251 леррана 2002 шарахь.

Карамахин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Кафыр-Кумух

Кафыр-Кумух — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. 
Иза йу Кафыр-Кумухан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Манас-Эвл

Манас-Эвл — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 625 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Манас-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Гергентала

Гергентала — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 77 леррана 2002 шарахь.

Манас-Эвлан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха Дженгутай

Лаха Дженгутай — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 7624 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Лаха Дженгутайн йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха Казанище

Лаха Казанище — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 13220 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Лаха Казанищен йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Халимбек-Эвл

Халимбек-Эвл — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 5108 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Халимбек-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Такалай

Такалай — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 339 леррана 2010 шарахь.

Халимбек-Эвлан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
1769 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Наполео́н I Бонапа́рт (1769 шеран 15 август, Аяччо, Корсика — 1821 шеран 5 май, Лонгвуд, Сийлахь Еленин гӀайра) — Францин император 1804 шо дуьйна 1815 шо кхаччалц, таханлера Францин бухбиллина сийлахь воккху французийн баьчча а, пачхьалкхан гӀуллакххо а.
Чанкурбе

Чанкурбе — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 1228 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Чанкурбен йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Качкалык

Качкалык — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу.

Чанкурбен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Чиркей

Чиркей — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 8841 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Чиркейн йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Эрпели

Эрпели — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 3412 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Эрпелин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Экибулак

Экибулак — ДегӀастанан Шури-ГӀалин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 187 леррана 2002 шарахь.

Эрпелин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Шури-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Манас (ДегӀаста)

Манас — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара гӀалин кепара эвла йу.

Иза йу Манасан гӀалин меттиган административан центр.

Бахархой 

2010 шеран Йерригроссийн бахархой лараран хаамашца:
 даьргӀой — 3210 адам (65,9 %)
 гӀумкий — 1008 адам (20,7 %)
 гӀазгӀумкий — 323 адам (6,6 %)
 суьйлий — 222 адам (4,6 %)
 оьрсий — 56 адам (1,1 %).

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Ачи-Су

Ачи-Су — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара гӀалин кепара эвла йу. Бахархой — 1692 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Ачи-Сун гӀалин меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
ДегӀастанан гӀалин кепара эвлаш
Аданакх

Аданакх ( — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1511 (2012 шо).

Иза йу Аданакхан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀели (эвла)

ГӀели () — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 2859 (2012 шо).

Иза йу ГӀелин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Губден

Губден — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 7470 (2002 шо).

Иза йу Губденан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Сираги

Сираги — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 640 (2010 шо).

Губденан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Джанга

Джанга — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1190 (2010 шо).

Губденан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Ленинкент (эвла)

Ленинкент — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1130 (2010 шо).

Губденан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Гурбуки

Гурбуки — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 5428 (2012 шо).

Иза йу Гурбукин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Доргели

Доргели — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 5977 (2012 шо).

Иза йу Доргелин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Зеленоморск

Зеленоморск — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1032 (2012 шо).

Иза йу Зеленоморскан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Кхакха-Шура

Кхакха-Шура ( — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 6400 (2002 шо).

Иза йу Кхакха-Шуран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Пар-Эвл

Пар-Эвл — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 5095 (2012 шо).

Иза йу Пар-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Уллубий-Эвл

Уллубий-Эвл — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 3743 (2012 шо).

Иза йу Уллубий-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Манаскент

Манаскент — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 5101 (2012 шо).

Иза йу Манаскентан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Сийлахь-воккха Карл

Сийлахь-воккха Карл I ( йа , , , 747 шеран 2 апрель йа 748 шеран — 814 шеран 28 январь, Ахенан гӀала) — франкийн паччахь 768 шо дуйьна (къилбера дакъехь 771 шо дуьйна), лангобардийн паччахь 774 шо дуьйна, Баварин герцог 788 шо дуьйна, Малхбузен император 800 шо дуьйна. Пипин Воцунигчуна а, Бертрада Лаонан а воккху кӀант. Карлан цӀарах йелла Пипинидан династин цӀе «Каролингаш». «Сийлахь воккху» цӀе Карлан йеллера и дина волучу хенахь.

Зударш а, бераш а 

 768 шо дуьйна — Химильтруда (йа Гимильтруда; Himiltrude), Девум I (Devum I), Бургундин графан йоӀ. Йитина.
 Букъбойна Пипин (Pépin le Bossu; 769 шо/770 шо — 811 шо). 792 шарахь шен ден дуьхьал къайлах бина бартехь дакъа лецир, амма бертахой гучубевлира. Таккха дас иза монастырь чувоьллира.
 Rothais, (784 шо — ?)
 770 шо — Дезидерата (Désirée, 747 шо — 776 шо), лангобардин паччахьан Дезидерин (Didier) йоӀ. Йитина 771 шарахь.
 771 шо — Винцгаура Хильдегарда (йа Гильдегарда; Hildegarde de Vintzgau, 758 шо — 783 шеран 30 апрель), Жерольд I (Gérold I), Винцгау графан йоӀ.
 Жима Карл  (Charles, 772 шо — 811 шеран 4 декабрь), Ингельман герцог.
 Аделаида (Adelaide, 773 шо — 774 шо). Жима йолуш йелла.
 Ротруда (Rothrude, 775 шо — 810 шеран 6 июнь).
 Пипин (Pépin, 777 шо — 810 шеран 8 июнь), Италин паччахь (781 шо — 810 шо).
 Лотарь (Lotaire, 778 шеран август — 779 шеран 6 февраль). Людовикца шал вина ваш, жима волуш велла.
 Людовик I Благочестивый (Louis I le Pieux, 778 шеран август — 840 шеран 20 июнь), Малхбузан император (813 шо — 840 шо), франкийн паччахь (814 шо — 840 шо), Аквитанин паччахь (781 шо — 813 шо), Алеманин паччахь (833 шо — 840 шо).
 Берта (Berthe, 779 шо — 823 шо). Граф Ангильбертига (750 шо — 814 шо) маре йахара иза.
 Гизела (Gisèle, 781 шо — 808 шо). Маре ца йахара.
 Хильдегарда (Hildegarde, 782 шо — 783 шо). Жима йолуш елла.
 783 шеран октябрь дуьйна — Фастрада (Fastrade, 765 шо — 794 шеран 10 октябрь), малхбале франкин графан Радольфан йоӀ.
 Тетрада (Tétrade, 785 шо — 853 шо), Аргентьель аббатисса.
 Гильтруда (Hiltrude, 787 шо — ?), аббатисса Фармотье.
 794 шо дуьйна — Лиутгарда (Liutgadre, 776 шо — 800 шеран 4 июнь).
 Эмма (Emme, ? — 837 шо).
 Ротильда (Rothilde, ? — 852 шо).
 808 шо дуьйна — Саксонин Герсвинда (Gerswinde de Saxe, 782 шо — 834 шо).
 Адальтруда (Adaltrude).

6 зуда йоцург йевзаш йу кхоъ Карлан йезарш а, массийта кӀоталгӀа дина бера а.
 Мальтегарда (Maltegarde).
 Ротильда (Рудхильд) (790 шо — 852 шо), аббатисса Фармотье.
 Регина (Régine).
 Дрогон (Drogon, 801 шеран 17 июнь — 855 шеран 8 декабрь), Мецан епископ.
 Гуго (Hugues, 802 шо — 844 шеран 14 июнь), Сент-Квентинан аббат.
 Адалинда (Adalinde).
 Теодорик (807 шо — 818 шо).

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 
 
 Ноткер Заика, «Деяния Карла Великого» (), ок. 880 г.
 Эрлихман В. В. Правители мира

Хьажоргаш 
 
 «Был ли великим Карл Великий» — передача Н. Басовской «Всё так» на радиостанции «Эхо Москвы» (аудиозапись и текст)
 Собрание материалов о Карле Великом
747 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Сийлахь-воккха Карл (747 шеран 2 апрель, Льеж, Бельги — 814 шеран 28 январь, Ахенан гӀала) — франкийн паччахь 768 шо дуйьна (къилбера дакъехь 771 шо дуьйна), лангобардийн паччахь 774 шо дуьйна, Баварин герцог 788 шо дуьйна, Малхбузан император 800 шо дуьйна.
814 шо



Оцу шарахь белларш 
 Сийлахь-воккха Карл (747 шеран 2 апрель, Льеж, Бельги — 814 шеран 28 январь, Ахенан гӀала) — франкийн паччахь 768 шо дуйьна (къилбера дакъехь 771 шо дуьйна), лангобардийн паччахь 774 шо дуьйна, Баварин герцог 788 шо дуьйна, Малхбузан император 800 шо дуьйна.
1874 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Уи́нстон Леона́рд Спе́нсер-Че́рчилль (1874 шеран 30 ноябрь, Бленхейман гӀала — 1965 шеран 24 январь, Лондон) — британийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, Йокккха Британин премьер-министр 1940 шо дуьйна 1945 шо кхаччалц а, 1951 шо дуьйна 1955 шо кхаччалц; тӀеман журналист, йаздархо, Британин академин сийлахь декъашхо (1952 шо), Литературин Нобелин совгӀатан лауреат (1953 шо).
24 январь



Оцу динахь бинарш  

 Белоусов, Юрий Николаевич (1922 шеран 24 январь — 1994 шеран 13 август) — СССР футболист, «Терекан» тренер.

Оцу динахь белларш  

 Черчилль, Уинстон (1874 шеран 30 ноябрь — 1965 шеран 24 январь) — британийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, Йокккха Британин премьер-министр дуьйна кхаччалц а, дуьйна кхаччалц; тӀеман журналист, йаздархо, Британин академин сийлахь декъашхо, Литературин Нобелин совгӀатан лауреат.

24 январь
Сийлахь-воккха Константин I

Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н, Константи́н I, Константи́н Вели́кий (; 272 шеран 27 февраль, Наисс, Мёзия — 337 шеран 22 май, Никомеди) — Руман император. Шен да веллачул тӀехь 306 шарахь иза эскаро кхайкхавира паччахь. 312 шарахь цо Максенций эшинчула тӀехь а, 323 шарахь Лициний эшинчула тӀехь а иза висира цхьаъ бен воцу Руман империн паччахь. Цо йира христианство коьрта дин. 330 шарахь цо йира Византий (Константинополь) Руман коьрта гӀала, кхоьллира керла пачхьалкхан дӀахӀоттам.

Константин искусствехь 
1962 шарахь Константинех лаьцна йаьккхира фильм Constantine and the Cross.

Билгалдахарш

Литература 
 Буркхард Я. Век Константина Великого. М., 2003. ISBN 5-9524-0395-6
 Гиббон Э. История упадка и разрушения Римской империи. Часть II. М., 1883. (Переиздание: СПб.: Наука, Ювента, 1997. Т. II. Серия «Историческая библиотека»; ISBN 5-02-026761-9). (Константину посвящены главы XVI—XXI).
 Бейкер Дж. Константин Великий. Первый христианский император. М., 2004. ISBN 5-9524-0842-7
 Керенский В. А. Литература о св. Константине Великом. Казань, 1913
 Бриллиантов А. И. Император Константин Великий и Миланский эдикт 313 года. Пг., 1916
 Каждан А. П. От Христа к Константину. М., 1965
 Евсевий Памфил. Жизнь блаженного василевса Константина. М., 1998
 Скворцов К. В. «Константин Великий». Драма, история христианства в Византии. В кн."Сим победиши", М., 2010 ISBN 978-5-8402-0206-7

Хьажоргаш 

 Житие святого равноапостольного царя Константина и святой матери его Елены 
 Собрание материалов о Константине Великом, а также тексты его посланий
 Константин Великий — римский император (передача «Всё так» на Эхо Москвы, 18.07.2009)
 К. А. Филатов. Жизнь Константина Великого (биографический очерк) 
 Константин. издание 3-е.

Руман императорш
272 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Сийлахь-воккха Константин I (Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н, Константи́н I, Сийлахь-воккха Константи́н; 272 шеран 27 февраль, Наисс, Мёзия — 337 шеран 22 май, Никомеди) — Риман император.

III бӀешо
337 шо



Оцу шарахь белларш 
 Сийлахь-воккха Константин I (Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н, Константи́н I, Сийлахь-воккха Константи́н; 272 шеран 27 февраль, Наисс, Мёзи — 337 шеран 22 май, Никомеди) — Риман император.
27 февраль



Оцу динахь бинарш  

 Сийлахь-воккха Константин I (Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н, Константи́н I, Сийлахь-воккха Константи́н; 272 шеран 27 февраль — 337 шеран 22 май) — Руман император.

Оцу динахь белларш 

27 февраль
Сийлахь-воккха Кир II

Кир II Великий (Куруш) — ГӀажарийн паччахь в. з. к. 559 шо дуьйна в. з. к. 530 шо кхаччалц. Камбиз I паччахьана а, Манданина а кӀант. ГӀажарийн Ахеменидин пачхьалкхан бухбиллинарг.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Кир

Литература 
 Геродот. История. Книга I, Главы 73—216
 Ксенофонт. Киропедия (перевод Янчевецкого, 1882 г.)
 Тураев Б.А.: История древнего Востока
 Белявский В. А.: Вавилон легендарный и Вавилон исторический
 История древнего мира. Дандамаев М. А. Мидия и Ахеменидская Персия
 
 Эрлихман В.В.: Правители мира
Де Голль, Шарль

Шарль Андре́ Жозе́ф Мари́ де Голль () (1890 шеран 22 ноябрь, Лилль, — 1970 шеран 9 ноябрь, Коломбэ-ле-Дёз-Эглиз, деп. Лакхара Марна) — французийн генерал, пачхьалкхан гӀуллакххо. ШозлугӀа дуьненан тӀема хенахь Дуьхьалон боламан куьйгалхо. 5-гӀа французийн республикин бухбиллинарг а, куьйгалхо а (1959 шо — 1969 шо).

СовгӀаташ 
 Гранд-мастер ордена Почётного легиона (как Президент Франции)
 Большой крест ордена Заслуг (Франция)
 Гранд-мэтр ордена Освобождения (как основатель ордена)
 Военный крест 1939—1945 (Франция)
 Орден Слона (Дания)
 Орден Серафимов (Швеция)
 Большой крест Королевского Викторианского ордена (Великобритани)
 Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»
 Большой крест ордена «За военные заслуги» (Польша)
 Орден Святого Олафа (Норвегия)
 Орден Королевского дома Чакри (Таиланд)
 Большой крест ордена Белой розы Финляндии

Билгалдахарш

Литература 
 Голль Ш. де. Военные мемуары. — Т. 1: Призыв 1940—1942 / Пер. с фр. А. А. Анфилофьевой, Ю. Б. Арзумановой, В. Г. Гак и др. — : АСТ-Астрель, 2003. — 814 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5-17-016112-3.
 Голль Ш. де. Военные мемуары. — Т. 2: Единство 1942—1944 / Пер. с фр. Б. С. Вайсмана, H. М. Жарковой, Н. И. Немчиновой, А. Б. Осеневой. — : ACT, 2003. — 814 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5-17-016113-1.
 Голль Ш. де. Военные мемуары. — Т. 3: Спасение 1944—1946 / Пер с фр. И. В. Ионовой, Д. Д. Литвинова, А. И. Щедрова. — : АСТ, 2003. — 799 с. — (Военно-историческая библиотека). — ISBN 5-17-016114-X.
 Голль Ш. де. Де Голль Ш. Мемуары надежды. // Новая и новейшая история. — 1993. — № 5.
 Голль Ш. де. На острие шпаги. — : Европа, 2006. — (Идеологии). — ISBN 5-9739-0033-9. — 240 с.
 Арзаканян М. Ц. Де Голль и голлисты на пути к власти. — : Высшая Школа, 1990 (переиздание 2001 г. под названием «Генерал де Голль на пути к власти», ISBN 5-89826-075-7).
 Арзаканян М. Ц. Де Голль . М. Молодая гвардия. 2007. Жизнь замечательных людей. С. 302. ISBN 978-5-235-02972-9. тираж 5000
 Арзаканян М. Ц. Великий де Голль: «Франция — это я!». — : Яуза, Эксмо, 2012. — 512 с., 3000 экз. — ISBN 978-5-699-54522-3.
 Гордиенко А. Н. Командиры Второй мировой войны. — Т. 1. — Мн., 1997. — ISBN 985-437-268-5.
 Залесский К.А.: Кто был кто в ВМВ
 Молчанов Н. Н. Генерал де Голль. — : Международные отношения, 1973 (2-е изд. 1980, 3-е изд. 1988; новейшее переиздание 2003 г. под названием «Де Голль», ISBN 5-699-02678-9).
 Молчанов Н. Н. Неизвестный де Голль: Последний великий француз. — : Эксмо, 2011. — 448 с. — (Гении и злодеи). — ISBN 978-5-699-53020-5.
 Пейрефит А. Таким был де Голль / Сост. и пер. В. И. Божович. — : Московская школа политических исследований, 2002. — 695 с. — ISBN 5-93895-033-3.

Хьажоргаш 

 
 Арзаканян М. Ц. Шарль де Голль и Михаил Тухачевский // Вопросы истории. 2008. № 3. — «Август 1914-го…» Сайт Юрия Бахурина 
 Фонд и институт де Голля
 Центр информации о голлизме
 Видеофрагмент с квебекской речью
 Покушение на Шарль де Голля. 1961 год

Францин президенташ
1970 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абастов, Анзор Сайтамиевич (1970 шеран 6 июнь) — нохчийн каратист, 2002 шарахь Европин Кубок яккхинарг;
 Гилагаев, Хас-Магомед Саид-Магомедович (1970 шеран 28 февраль) — нохчийн футболист;
 Мусаев, Зелимхан Магомед-Салихович (1970 шеран 8 ноябрь) — нохчийн поэт, историк, публицист, Нохчийн Республикин яздархойн бертан декъашхо;
 Эдиев, Асламбек Лечиевич (1970 шеран 4 январь) — нохчийн штангист, 5-за Российн чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн Сийлахь спортан мастер.

Оцу шарахь белларш 
 Де Голль, Шарль (1890 шеран 22 ноябрь — 1970 шеран 9 ноябрь) — французийн генерал, пачхьалкхан гӀуллакххо.
Елизавета I

Елизаве́та I (1533 шеран 7 сентябрь — 1603 шеран 24 март), Дика паччахь Бесс, ЙоӀ-паччахь — Ингалсан а, Ирландин а паччахь 1558 шеран 17 ноябрь дуьна, Тюдоран династехь тӀаьххьарниг. Ингалсан паччахьан Генрих VIII а, цуьна шозлугӀа зудчуна Анна Болейнан жима йоӀ.

Елизавета паччахь хилла заманех олу «Ингалсан дашо зама». И цӀе тиллина культурас заза даккхарна бахьнехь а (и. ц. й. «елизаветинцаш»: Шекспир, Марлоу, Бэкон и. к. д.), Ингалсан вукха пачхьалкханаш йукъахь чӀагӀайаларан а (Цаэшало Армада эшаяр а, Дрейк а, Рейли а, Ост-Индин компани а).

Искусствехь 
Литература:
 Персонаж приключенческой повести «Ключ к тайне» Джефри Триза
 Главная героиня пьесы «Смуглая леди сонетов» Бернарда Шоу
 Главный женский персонаж романа Густава Майринка «Ангел западного окна». В этом романе она выступает герметической супругой мага и алхимика Джона Ди
 Эпизодический персонаж в романе Рафаэля Сабатини «Псы Господни»

Кино:
 Сара Бернар в короткометражном немом фильме «Королева Елизавета» (1912 шо)
 Ганна Ральф в немецком фильме «Фаворит Королевы» / Der Favorit der Königin (1922)
 Бетт Дэвис в фильме «Частная жизнь Елизаветы и Эссекса» (1939 шо)
 Флора Робсон в фильме «Морской ястреб» (1940 шо)
 Джин Симмонс в фильме «Малышка Бесс» (1953 шо)
 Бетт Дэвис в фильме «Любовь королевы» (1955 шо)
 Гленда Джексон в телесериале «Елизавета: Королева английская» (1971 шо)
 Неёлова, Марина Мстиславовна в советском телефильме «Принц и нищий», (1972 шо)
 Элизабет Энн О’Брайэн в телесериале «Принц и нищий», (1996 шо)
 Миранда Ричардсон в телесериале «Чёрная Гадюка»
 Квентин Крисп в фильме Салли Поттер «Орландо» (1992 шо) по одноимённому роману Вирджинии Вулф
 Кейт Бланшетт в фильмах «Елизавета» (1998 шо) и «Золотой век» (2007 шо)
 Джуди Денч в фильме «Влюблённый Шекспир» (1998 шо)
 Хелен Миррен в мини-сериале «Елизавета I» (2005 шо)
 Энн-Мэри Дафф в мини-сериале «Королева-девственница» (2005 шо)
 Ванесса Редгрейв и Джоэли Ричардсон в роли молодой королевы в фильме «Аноним» (2011 шо).

Кхиераш:
 Персонаж рок-произведения «The Six Wives of Henry VIII» Рика Уэйкмана (1973 шо)
 В голландской рок-опере «Ayreon» песня «Dragon On The Sea» исполнена от её лица и обращена к Дрейку.

Книгаш:
 Борис Грибанов «Елизавета I, королева Англии»;
 Карен Харпер «Королева»;
 Розалин Майлз «Я, Елизавета»;
 Кэролли Эриксон «Елизавета I»;
 Эвелин Энтони «Елизавета I»;
 Ольга Дмитриева «Елизавета Тюдор»;
 Наталья Павлищева «Елизавета. Любовь Королевы-девственницы»;
 Таша Александер «Елизавета. Золотой век»;
 Роберт Н. Стивенс, Джон Беннет «Тайна королевы Елизаветы»;
 Кристофер Хейг «Елизавета I Английская»;
 Джин Плейди «Елизавета Английская»;
 Виктория Холт «Беспечный лорд и королева»;
 Виктория Холт «Мой враг — королева».

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Елизавета I Английская — дева нации. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Захаров Н. В., Луков Вл. А. Елизавета I Тюдор // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
 Захаров Н. В. Елизаветинцы // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».