alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Гихчу

Гихчу — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 2342 леррана 2010 шарахь.

Иза ю Гихчу йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Гехи олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ВаларгтӀе эвла йу, къилбаседа-малхбалехьа — ГихтӀа эвла йу, къилбаседа-малхбузехьа — Нитти-КӀотар, Котар-Йурт а, Ӏашхой-КӀотар а эвланаш йу, малхбузехьа — Шалажа эвла йу, малхбалехьа — Роьшни-Чу эвла йу.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Гихчу эвлан цӀе Горное аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

Тайпанаш 
Юртахь Ӏаш доллу тайпанаш:
 Нашхой,
 Галай,
 Пешхой,
 Аьккхий,
 ТӀерлой,
 Кей кхин а.

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Шалажа

Шалажа — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Шалажа йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Шалажа олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Котар-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — Нитти-КӀотар а, Ӏашхой-КӀотар, къилбаседа-малхбалехьа — ГихтӀа, малхбалехьа — Гихчу а, Роьшни-Чу а.

Истори 
Дийцарехь цӀеран этимологи йу Шала + жа, Шала цӀе йолучу стаган жа. Эвла йиллале кхузахь хилла Шалин жа кхобуш меттиг.

1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Шалажа эвлан цӀе «Подгорье» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

Бахархой

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Роьшни-Чу

Роьшни-Чу — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю. 5195 бахархой леррана 2010 шарахь.

Иза ю Роьшни-Чуйн йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла ю Роьшни олучу хийистехь, Хьалха-Мартанан 7 км къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседанехьа — ГихтӀа эвла ю, малхбузехьа — Гихчу эвла ю, малхбалехьа — Таьнги-Чу эвла ю.

Бахархой

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Роьшни-Чу эвлан цӀе «Лесное» аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе юха меттахӀотта йира.

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Тейде

Тейде (Teide) — Испанехь уггара лекха лам. Иштта дуьненчохь уггар лекхи тӀапламашна юккъехь кхозлугӀа меттигехь бу иза. Тейде 3718 метр хӀорда сизал лекха бу. И лам бу Тенерифе гӀайре тӀехь (Канаран гӀайренаш).

Сурташ

Виртуальни тур 
Виртуальни тур - 26 панорама.
  Пеший поход по кальдере Las Canadas с восхождением на вершину Pico del Teide 
  VR-tour - Tracking and Climbing "Caldera las Canadas - Pico del Teide"

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 GLOBAL VOLCANISM PROGRAM 
 Volcano Live
 Volcano World
 Global Volcanism Program — Tenerife — Summary 

Испани
Черкесск

Черкесск () — Российн гӀала ю, Кхарачой-Чергазийчоьнан коьрта гӀала ю. Иза ю республикин культурин а бахаман а центр. ГӀала ю Кубань олучу хийистехь.

Бахархойн дукхалла 
Черкесскехь дехаш ду 121,4 эзар бахархой (2010 шо).

къаьмнийн хӀоттам:

Дерриг 80 къаьмнаш ду гӀалахь дехаш.

Билгалдахарш 

Кхарачой-Чергазийчоьнан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Тенерифе

Тенерифе (Tenerife) — хӀара ю Атлантикин Ӏапказ чохь йолу гӀайре, Канаран гӀайренашан дакъа ду иза (Испани). Архипелаган уггаре йокха а уггаре адам луьста долу гӀайре ю Тенерифе гӀайрехь Ӏашду 908 555 адам. Цундела Испанин гӀойрашан юккъехь Tabi ю уггаре адам луьста йолу гӀойре. Коьрта гӀала ю Санта-Крус-де-Тенерифе.

Хьажоргаш 

Página del Cabildo Insular de Tenerife

Испани
Санта-Крус-де-Тенерифе

Санта-Крус-де-Тенерифе () — Испанин Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испанин муниципалитеташ
Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Сан-Кристобаль-де-ла-Лагуна

Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагуна (San Cristóbal de La Laguna) — Испанин гӀала а муниципалитет а, Санта-Крус-де-Тенерифе провинцин юкъайоду, провинци Санта-Крус-де-Тенерифе юкъайогӀуш ю Канаран гӀайренашна. Бахархойн дукхалла 152.222 адам.

Сурташ

Хьажоргаш 
 Официальни сайт
 Ayuntamiento de San Cristóbal de La Laguna
 Ficha de San Cristóbal de La Laguna
 Mapa Google del casco, con el Aeropuerto

Испани
Канаран гӀайренаш

Канаран гӀайреш (, ма-дарра — «жӀаьлан гӀайреш») — гӀайрешан архипелаг. Гена йоцуш къилбседа-малхбален Африкин хӀордан йист ю: (Марокко а, Малхбузен Саьхьара) а. ГӀайреш Испанин долахь ду. Автономи коьрта гӀала шиъ ю: Санта-Крус-де-Тенерифе а, Лас-Пальмас-де-Гран-Канария а. ХӀора деа шарахь коьрта гӀала хийцалуш ю.

Географи 
Тейде Испанин уггар лекхи лам бу. Цуьнан хӀордан сизал локхалла 3718 метр ю, Иза бу Тенерифе ц1е йолу гӀайре тӀехь.

Бахархой 
 Тенерифе — 906.854
 Гран-Канари — 838.397
 Лансароте — 141.938
 Фуэртевентура — 103.167
 Пальма — 86.996
 Гомера — 22.769
 Иерро — 10.892

Литература 
 Большаков А. А. За Столпами Геракла. Канарские острова. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.

Хьажоргаш 
 Официальни сайт

Испани
Казань

Казань () — Российн гӀала, ГӀезалойчоьнан коьрта гӀала ю иза, Волган йистехь йокха порт ю Казань.

Российн уггар дукху къаьмнаш Ӏаш долу гӀалашна йукъа йоьдуш ю Казань 115 къаьмнаш ду гӀалахь. Казанан уггар даккхий къаьмнаш ду оьрсий (48,6 %) а гӀезалой (47,6 %) а. Кхин къаьмнаш чувашаш (0,8 %), украинаш (0,4 %) а марийш (0,3 %) а.

Бахархой

Билгалдахарш 

ГӀезалойчоь
Российн гӀаланаш
Гилна

Гилна — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштан эвла йу.

Иза йу Гилнан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла ю Ивги цӀе йолу хийистехь, Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа йу Нажи-Йуьртан къилбаа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбааседехьа — Кешен-Эвла а, Бони-Эвла а (ДегӀаста) йу, къилбехьа — Татай-Отар а, Байтарке а йу, къилбаа-малхбузехьа — Зандакъ йу, малхбалехьа — Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а (ДегӀаста) йу.

Бахархой

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе «Уриб» аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

Суьрташ

Топонимаш 
 Башне
 Ибарна
 Нежин баса
 Ӏаьржа берд
 КӀайн берд
 ХьаргӀийн бердаш
 Акхмиш кӀажа
 КӀирин берд
 Буккуз Ӏам
 Шерина
 Аьльбена
 БахӀал ирзе
 КӀуьнциг ирзе
 йуьрта акъара
 Ярсхо-чоь
 Жант кӀажа
 Ӏинал дехье
 Ӏинал сехье
 Кешни тӀехье
 Махьмай хьаьттаре
 Кхон йурт
 Молхан берд
 КӀир боккху Ӏин
 Шина Ӏина йуккъе
 Боьздара
 Бези Ӏин
 МаӀазе отара
 Ӏалсолтана хи
 Темси корта
 Ӏамира корта
 Шаршарге
 Ӏонгин хи (Ӏонгичу)
 Гилна тӀе
 Дибир ирзе
 Мантай кӀажа
 Чхьамай ирзе
 Хьесамик йурт
 Вокки хи
 Кхериг хи
 Къулли ара
 Йуьрта акъара
 Атай корта
 Эскарбийн хи
 Эскарбийн кха
 Каки тогӀе
 Минай тогӀе
 Хасхана хьайре
 Лорсана тогӀе
 Дуьйрана
 Хьоьхи лам
 Ӏумара ашане
 Ӏам борзе
 Йоккха боьра
 Жоьжахате
 Хара лагане
 БаӀаш бетӀа акъаре
 Ишхе кӀело
 Жима Ишхе
 Лам хеде
 Гилнойн кӀотараш:
 Балай ирзе
 Боьздара тӀехье
 КӀуьнциг ирзе
 Хьесамик-йурт
 Керла Хьесамик-йурт
 Йуьрта-акъара
 Ярсхо-чоь
 Аьльбена
 Молхана-Берд
 Шина Ӏина йукъ

Тайпанаш 
 Бийтарой
 Чартой
 Ялхой
 Энганой
 Кхашкхой.

Билгалдахарш 

Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Ойсхар

Ойсхар — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан гӀала тайпа эвла ю. Бахархой — 9489 леррана 2010 шарахь.
Иза ю Ойсхаран йуьртан меттиган административан центр.

Бевзаш болу бахархой 
Мицаев, Магомед Исаевич (1980 шаран 3 сентябрь) — нохчийн каратист, Российн а, Японийн а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, Ӏаьржа доьхка долушверг, карате Кёкусинкай 1-ра дан долуш верг, Российн спортан говзанча.

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Ахьмад-Йурт

Ахьмад-Йурт йа Хоси-Йурт — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Иза йу Ахьмад-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Хуосийн-Йуьрт йиллина волу Хуоса ша цӀонтаро а, Ӏальбиг-горах а, Ойсхар йиллийна болучу цӀонтаройн тӀехьенах а, цӀера оцу Ойсхарара а хилла. 1840 шарахь массо нохчаша Росси-паччхьалкхан дуьхьал гӀаттам бина Шемал куьйгаллехь волуш. Оцу хенахь Шемалан Мичкан виллайатехь наиб хилла волчу цӀонтаройн Мухьаммад-хьаьжийн кӀанта ШуӀайба биначу кхайкхамна жоп луш ГӀачалкхан рагӀан къилбседехьа йолучу йарташкахь бехаш болу нохчий дукхах берш шайн йарташ Ӏад йуьтуш ГӀачалкхан регӀах бовле, Мичкаца йолучу йарташка баха охьа ховшу. Царех цхьаъ ву Ӏумхан кӀант Хуоса а. Иза Оки-Йуьртахь ваха сецна. Цигара гергарчу хенашца дийцича 1841—1842 шершкахь Хуоса Оки-Йуьртара Пхьоне хин Ӏинчохь кӀотар йуьллий ваха хуу.

Нохчийнчоь паччахьан эскаро дӀалаьцначул тӀехьа, Шемал Россей Ӏедал кара вахале массех бутт хьалха, паччахьан Ӏедалан векалша пурба а лой, гонахьар кӀотаршкара бахархой а, БӀачи-Йуьртара а, Оки-Йуьртара цӀонтарой тӀе а кхойкхе Мичкан уллохь йуьрт йуьллу Хуосас. Йуьрт йиллина чул тӀеха 18 шарахь йуьрт-да лаьттина иза. Хуосийн цӀийнан, тӀехьенах, пхиъ фамилий йу-АдалаевгӀар, БачаловгӀар, ПашаевгӀар, ТамаговгӀар, ХосаевгӀар.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейск аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера акхшой (даьргӀой).
1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Бахархой

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏелин-Йурт

Ӏелин-Йурт — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Ӏелин-Йуртан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 

Ӏелин-Йурт лаьтта Теркан аьтту берд тӀехь, кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Йуртан 8 километр малхбузехьа, цӀерпоштнекъан станци йолчу Ишорен 15 километр генахь, Гуьлгани (Ставрополан мохк) гӀалан дуьххьала.
Уллора йарташ: къилба-малхбузехь — НогӀамирзин-Йурт, къилбаседа-малхбалехь — Бена-Йурт.

Йуьртан микротопонимаш 

 Йуьртахь а, йуьртан йисташкахула а йу микротопонимаш.
 1941-1945 шерашкара Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчу салташна вежарийн каш тӀехь боьгӀна хӀоллам. Йуьртан йуккъехь.
 "Элан хьун" – йуьртан къилба-малхбалехь.
 "Халадан хьун" – изза хьун. Халад – паччахьан эскарехь хилла эпсар, цуьнан боккха мохк хилла Теркан аьтту бердаца.
 "Зандакъойн бассе" – Теркан дукъан къилбаседа басе, дуьйш, дерзош, даьхни дажош лелош хилла Ӏелин-Йуртара Зандакъойша.
 "Шу тIера кешнаш" – йуьртан къилбехьара кешнаш.
 "Шира кешнаш" – йуьртан йукъара кешнаш.
 "Чарташ дохку меттиг" – изза кешнаш.
 "Цугин хи" – йуьртан къилбехьа. Цуга – долара цӀе.
 "БугIин некъ" – къилбаседехьа Теркан тӀебоьду некъ. БугIа – долара цӀе.
 "Айдин кхор" – Ӏелин-Йуртан къилбаседа йисттехь ша лаьтташ кхор болу меттиг.
 "Алашин хи" – йуьртан къилбаседехьа. Алаша – наггахь бен хаалуш йоцу стеган долара цӀе.

Бахархой 

 Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийн нах багарбаран:

Истори 
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а ара а баьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхича Ӏелин-Йуртан кхин цӀе тиллира – Гвардейски. Советийн Ӏедал доьхначул тӀаьхьа шен шира цӀе Нохчийн Республикин Ичкерин парламенто меттахӀоттийра. НРИ Ӏедал дохийначул тӀаьхьа, йуха а официалан цӀе Гвардейски лело йолийра.

Iелин-Йурт цӀе тиллина хила тарло дуьххьара охьахиинчу Iелин цӀарах.
«Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу Эла Мусостанний, Адин Сурхонний илли» цӀе йолчу Турпалийн иллин чохь буьцу хиламаш Iелин-Йуртахь хиллачух тера ду.

Инфраструктура 
Йуьртахь йу социалан объекташ:
 Ӏелин-Йуртан муниципалан йуккера йукъарадешаран № 1 ишкол.
 Ӏелин-Йуртан муниципалан йуккера йукъарадешаран Мальсагов Аюбан цӀарах № 2 йолу ишкол;
 Ӏелин-Йуртан муниципалан йуккера йукъарадешаран № 3 йолу ишкол;
 Ӏелин-Йуртан кхианза болчеран социалан-реабилитацин центр;
 Ӏелин-Йуртан "№ 1 йолу Берийн беш "МАЛЫШ"";
Юьртахь алссама туькнаш, кафеш, заправкаш йу. Эвла йисттехь Ӏелин-Йуртана а, Бена-Йуртана а йуккъехь йиллина асфальтан завод.

Тайпанаш 
Ӏелин-Йуртара тайпанаш:
 Зандакъой
 Энганой
 Чартой
 Анастой
 Чермой
 Билтой
 ЦӀонтарой
 ЧӀаьнтий

Йуьртара гӀарабевлла бахархой 
Гериханов, Ихван Баудинович - (вина 1954 шеран 17 апрелехь, Караганда гӀала, Карагандан область, Кхазакхийн ССР) — Нохчийн Республикин политикин а, пачхьалкхан а, йукъараллин а гӀуллакххо, юридически Ӏилманийн кандидат, республикера йуристех дуьххьарчарех Ӏилманча-юрист. Нохчийн Республикин Ичкерин Парламентан депутат хилла.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Топонимика слова Элин-Юрт
 ЭЛИН-ЮРТ 1. Индекс почты 366823 — отзывы и оценки работы отделения почты
 Населённые пункты Чечни — Эшарш.ком 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Лакха Невре

Лакха Невре — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла. Бахархой — 5441 лерина 2010 шарахь. Меттигерчу бахархоша Лаха а, Лакха а Невре цӀераш йоьхку туьйранашкахь дуьйцучу наьртах Новрах. Йуьртан къилбехахь бердах доьдуш ша даьлла Ӏуьрг ду - Новр-ор (Новр-Ӏуьрг). ХӀинца а дуьйцуш ду наьртех Новрах, ГӀоьжакъех а, церан йиезаршах Сатех а, Белшех а.

Иза йу Лакха Неврен йуьртан меттиган административан центр. Лакха Неврен йуьртан меттиган йукъайогӀу Эмасуле кӀотар.

География 
Лакха Невре лаьтта 12 км малхбалехьа кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан, 20 км гена цӀерпоштнекъан Ишорен станцин, Лаха Неврен малхбузехьа, Теркан аьтту бердаца.
Лулара нах беха меттигаш: къилбаседехь — Алпату йурт, къилбаседа-малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Новр-ГӀала а, Лаха Невре а, къилба-малхбалехь — ярташ Макан-КӀотар, Минеральни, къилба-малхбузехь — ГӀулоз.

Микротопоними 
 "Куьзга доьхна чоь" - йуьртара кӀотара боьлхуш бертаза йуьртахь цхьаъ бен доцу куьзга доьхна меттиг. Оцу заманахь бохам боккха хиларна оцу меттиган цӀе йисина. Лакха Неврен къилбаседехьа.
 "Сатийханан тIай" - йуьртан къилбаседехьа. ЦӀе уьйр йолуш йу вайнехан мифологехь хаалучу наьртан зудчун Сатийхица.
 "Таьллангаш лаьттина чоь" -  йуьртан къилбаседехьа.
 "Шина эвлан йукъ" - йуьртан йукъахь, лакха эвлан а, лаха эвлан а йукъара яьсса меттиг, ХӀинца гӀишлош йина.
 "Новран чоь" - йуьртан къилба йист.
 "Новран Iуьрг" - йуьртан къилбехьа, Теркан дукъан къилбаседа басешкахь. Лаьтта бухахула даьккхина (Даьлла) Ӏуьрг, малхбузехьа доьду, арадолу Ӏелин-Юртан къилбехахь. ЦӀе тиллина мифологерачу наьртан Новран цӀарах.
 "БатIал чувахна токхум" - йуьртан къилбаседехьа. Дежийла, коллаш. БатIал — нохчийн цӀе. Йуьртахь Баталов фамили а йу.
 "Паччахьалкхан дукъ" - Лакха Неврен къилбехахь, цигахь Ӏедалан хьаннаш хилла. И цӀе йелла XIX бӀешарахь, оцу хенахь йуьртахошкара схьадаьхна латташ паччахьо доькъуш хилла эпсаршна а, элашна а "башха къахьегарна".
 "Хьадин кIотар" - кӀотар лаьттина меттиг. Хьада - нохчийн божарийн а, зударийн а цӀе. Схьаялар нохчийн дешах «хьада» (чехка гӀо), «хьадалч» - хабар эцна вохуьйтург. Йуьртахь беха Хадиев фамили йолу бахархой.

Бахархой 

 Къаьмнийн хӀоттам
2002 шарахь нохчий — 5 025 стаг (99,8 %), кхин берш — 11 стаг (0,2 %).

Инфраструктура 
Йуьртахь шиъ ишкол, оьздангаллин цӀа, пошта, туьканаш, берийн беш, заправкаш йу. Йуьртахь рузбана маьждиг а, 6 жамаӀата маьждиг а ду.

Тайпанаш 
Йуьртахь беха нохчий лахарчу тайпанашкара:
 нашхой, 
 элистанжхой, 
 дишний, 
 зандакъой, 
 цӀонтарой, 
 Iалларой, 
 харачой, 
 энганой.

Билгалдахарш

Литература 
 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀулоз

ГӀулоз йа Банкин-Йурт   — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Иза йу ГӀулозан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Лаьтта Соьлжа-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьа, кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан къилбехьа, Теркан дукъ тӀехь.

Гергара ярташ: къилбаседа-малхбузехьа — Бена-Юрт, НогӀамирзин-Юрт, Ӏелин-Юрт, къилбаседа-малхбалехьа — Лаха Невре, Лакха Невре, къилбехьа — Кирпични, къилба-малхбузехь — Горагорск, ӀамтӀе-КӀотар, малхбалехьа — Минеральни, Аьчка-ХитӀе.

Топонимаш 
 Банкин кIотар – ГӀулозан къилбаседа-малхбузехьара меттиг, кхузахь лаьттина ингалсан банк, ЧӀулга-Юртан а, ГӀулозан а бахархошна зие меттахӀоттош, шеш мехкдаьтта доккхуш латта хӀаллак дарна.
 ГIулоз чоь – Лакха Неврен къилбехьара меттиг.
 ГIулоз чу – йуьртан къилбехьара меттиг.
 ГIулоз гIу – Лаха Неврен къилбехьара дежийлаш, оханаш долу меттиг.
 ГӀулоз чу боьду некъ – араболу Лаха Неврера малхбузехьа.
 Теркан дукъ йа ГIулозан регIнаш, малхбузера малхбалехьа дахделла, къилбехьа дехьаваьлчи Шина регӀа йукъ цӀе хуьлу. Кхин а цӀераш ю: Чергазийн рагI, ГIебартойн рагI. Теркан дукъан къилбаседа агӀо Махьмад-ХитӀе малхбузехь Аьчка-ХитӀе кхаччалц малхбалехь, вайнахан девза ГIулоз-чоь, ГIулозан боьранаш ГIулозан регIнаш цӀерашца. 
 УргIала некъ – УргӀала коьртан тӀиера охьадогӀу ламанан тача, цуо вовшех тосу ярташ Махьмад-ХитӀе, НогӀамирзин-Юрт, ГӀулоз. ХӀинцалера техника йукъайаьлчи дуьйна тачанан хьалхара маьӀна дайна.

Истори 
1944 шарахь нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци йинчул тӀаьхьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀа а йаьккхина, ГӀулозан цӀе Нижни Красноармейски. До середины 90-х населенный пункт носил название Кирово тиллина, кхуза оьрсий охьаховшийра.

Бахархой

Юьртара тайпанаш 
Юьртахь деха тайпанаш:
 АргӀаной
 Беркой
 Кей
 Ригахой
 ЦӀонтарой
 Ӏаларой

Дешар 
 Банкин-Юртан муниципалан юккъера йукъарадешаран ишкол.

ГӀулоз фольклорехь 
«Алмаз» йа «Алмаст» - нохчийн а, гӀалгӀайн а фольклорехь, вериг ваьлла хьуьнан стаг. Нохчийн эшаршкахь ГӀулоз хьахош даиман а цунна уллехь ловзу алмаз хуьлу: «...Алмазаш ловзучу ГIулозан бийрахь».

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 село Банкин-Юрт, Россия, республика Чеченская — Мобильные Яндекс. Карты
 Почтовые индексы и коды ОКАТО — Калаус село Надтеречный район Чеченская республика. 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
ӀамтӀе-КӀотар

IамтIе-КIотар — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Иза йу ӀамтӀе-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
КӀотар йу Теркан дукъ тIехь, ЧӀулга-Юртана къилбехь, Горагорскан къилбседа-малхбузехь.

Бахархой

Истори 
КIотаран цIе оьрсаша Комарово тиллина, оьрсийн космонавт Владмир Комаровн лерина, из цигара ваьлла хиларна, цул хьалха цунах Маковкин олуш хилла оьрсаша, тIкъа нохчийн цIе IамтIе-КIотар йа IамтIе йу, ишт цIе кхоллаелла эвла йуккъехь Iам хилларна, цигара йу цIе IамтIе-КIотар.

ГӀарабевлла йуьртахой 

 Автурханов, Ӏумар Джунитович (1946 шеран 21 январехь) — нохчийн а, российн а пачхьалкхан, политикин гӀуллакххо. 1992-1994 шерашкахь Дудаевн дуьхьалчу позицехь хилла, тӀетевжира Нохчийчура Теркан кӀоштан бахархойн орцана.

Билгалдахарш 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Макане

Макане — Нохчийчуьра Теркан кӀоштара йуьрт йу.

Маканен йуьртан меттиган административан центр йу.

Географи 
Лаьтта Теркан аьтту бердаца, кӀоштан йукъ йолчу ЧӀулга-Юртан 28 километр къилба-малхбалехьа, Лаха Неврена а, Макан-КӀотарна а йукъахь.

Лулара ярташ: къилбаседа-малхбузехьа — Макан-ГӀала, Лаха Невре, Чернокозово, Новр-ГӀала, къилбаседа-малхбалехь — Савельевски гӀала, къилба-малхбалехь — Макан-КӀотар а, Гал-ГӀала а, къилба-малхбузехьа — Минеральни, малхбузехьа — Лакха Невре, малхбалехьа — Новотерски.

Микротопоними 
Маканен гуонаха дукха микротопонимаш йу:
 Аьхкина барз – Маканен малхбалехьара, йуккъерчу бӀешерийн кошан барз.
 Шонгин боьра – Маканен малхбалехьара меттиг. Шонга – наггахь бен хаалуш йоцу нохчийн шира цӀе.
 Элашханан тогIи – Маканен малхбалехьара меттиг.
 СенмаIашка – Галнен а, Маканен а йукъарчу хьуьнхара меттиг.
 Чурт дегIе – Маканен малхбалехьара СенмаIашкан кӀоштара меттиг.
 Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941-1945 шерашкахь кхелхинчарна хӀоттийна хӀоллам. Лаьтта Маканен йуккерачу ишколан хьалха.
 Муьжгийн мохк – дайначу бӀешарахь Россера схьакхелхинчарна дӀаделла лаьттан доккха дакъа. 
 Элийн мохк – Маканен къилба-малхбузера латтанаш.
 Iажаркхан тогIи – Маканен малхбузера тогӀи. 
 ЦIийдарийн тогIи – Маканен малхбузера хаза тогӀи. ЦIийдарех маканхоша кечдора басарш.
 Шидин мохк – Шида паччахьан эскарера эпсар хилла, шен мехкан тӀедаьлла даьхний Шидас дӀа а дуьгий, ялта хӀаллакдарна гӀуда ца текхча дӀа ца лора даьхнийн дайшна.
 Хьакхин орамашка – Маканен къилбаседа-малхбузехь. «Хьакхин орам» - акха хьакхарчаша буу орамаш бу.
 Шидийн берийн хьун – эпсаран Шидин тӀаьхьенийн хьун.
 Наж хьун – Теркан аьтту бердаца йолу хьун.
 Зеламханан тогIи – Маканен къилбаседа-малхбузехь йолу тогӀе. 
 Бухбоцу Iам – Маканен малхбалера Ӏам.
 Iаьржа Iам ]] – Маканен малхбалера Ӏам. ЦӀе йелла Ӏам чуьра хин бесах.
 Макан кIотар – Маканен малхбалера кӀотар, Галнен а, Маканен а йукъахь лаьтта. Кхуза хуьйшура Маканера а, Галнера а бахархой.

Этимологи 
ЦӀе уьйр йолуш хила тарло гӀалагӀазкхийн Теркан аьрру бердаца йолчу Макан-ГӀалица. Нохчийн йуьртан а, гӀазакхийн гӀалийн (Макане, Макан-ГӀала)  а этимологи кхетош йац хӀинци а. XVII бӀешарахь дуйна архиван документашкахь хаало – Мекене меттиг. Хила тарло, этноним ялар "Мака" + "ане" шина орамех, аьлчи а «Мака» боьршачу стеган цӀе йу, ткъа «ане» - нийса меттиг. Уллорчу Лаха Неврехь беха МакаевгӀар, церан дайшкара яьлла а хила тарло йуьртан цӀе.

Бахархой

Истори 
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а, ара а баьхна Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхинчул тӀехьа Маканен цӀе хийцина Кругловка аьлла. Кхазакхстанера цӀадирзинчул тӀаьхьа шира цӀе йухаерзийна.

Дешар 
 Маканен муниципалан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

Тайпанаш 
Юьртахь деха тайпанаш:
 Билтой
 Буной
 Зандакъой
 Курчалой.
 Таркхой.
 Харачой
 ЦӀадахьрой
 Чартой
 Чунгарой,
 ЧӀинхой,
 Ширдий,
 Шотой,
 Элистанжхой,
 Энганой,
 Ӏаларой,

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Село Мекен-Юрт / Чечня / Справка / СКФО.РУ (Северо-Кавказский федеральный округ)
 Почтовые индексы и коды ОКАТО — Мекен-Юрт село Надтеречный район Чеченская республика. 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Минеральни

Минеральни — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Лаха Неврен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Макан-КӀотар

Макан-Кlотар — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан йурт. 
Макан-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
КӀотар лаьтта Теркан аьтту бердаца, 35 км къилба-малхбалехьа кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан.

Гергара ярташ, гӀаланаш, кӀотарш: къилбаседехьа — Савельевски гӀала, къилбехьа Теркан дукъан дехьа — Победински (15-гӀа молсовхоз), къилбаседа-малхбузехьа — Макане а, Лаха Невре а, Лакха Невре а, къилба-малхбузехьа — Минеральни а, Аьчка-ХитӀе а, малхбалехьа — Гал-ГӀала, къилба-малхбалехьа — Галне.

Бахархой

Тайпанаш 
 Кей
 Орстхой
 Зандакъой
 Чартой

Дешар 
 Макан-КӀотаран пачхьалкхан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

Билгалдахарш 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Горагорск

Горагорск, я хьалх Тlеман-Барзе (1898 ш.)  — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан  эвла. Ваха аьтту болуш, тӀекӀела дина цӀенош долуш Теркан дукъ тӀиера эвла. Йиллина 1938 шарахь мехкдаьттадаккхархошна Чуьчин кIотарахь. Йекъало Стари Городок, Нови Городок, Чуьчин кIотар.

Иза йу Горагорскан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалана 50 км малхбузехьа, Теркан дукъ тIехьа, ЧӀулга-Юртана къилбехьа.

Гергара ярташ, кӀотарш: къилбаседа-малхбалехьвостоке — Кирпични , ГӀулоз а, къилбаседа-малхбузехь — ӀамтӀе-КӀотар, къилба-малхбалехь — Майски а, Ӏалхан-ХитӀи, къилба-малхбузехь — Керла Редант (ГӀалгӀайчоь).

Топоними 
 Чуьчин кIотар – Горагорскан къилбаседан йист. 
 Поселок – мехкдаьттадаккхархой баьхна меттиг, Нови Городок йукъахь.
 Алхазово – Горагорскан къилбаседа-малхбузехьара шуьйра лаьттан дакъа. И латта хилла эла волчу Алхазов Туханан, мехкдаьттадаккхаран инженеран, П.К. Усларан хьалхарчех цхьаьна дешархочун. П.К. Усларан «Нохчийн мотт» (Тифлис, 1862 ш.) йукъаяхана Т. Алхазовн дийцарш дӀаяздина фольклоран материалаш.
 ГӀулоз-чоь – къилбаседехьара ГӀулоз эвлан латташ.
 ГIожакъан корта – Горагорскан тӀехула лаьтта, УргIала коьртан малхбалехьа бу. ГIожакъ – вайнехан наьртийн мифологин персонаж ву. 
 Белшин корта – Горагорскан къилбаседехьа. Белши – вайнехан мифологера зуда-наьрт, ГIожакъан езар.

Бахархой 
Бахархой:  ст. .
 Къоман хӀоттам
2015 шеран жамӀашца йуьртахь веха 5302 стаг:
 нохчий —97,4 %
 оьрсий —1,7 %
 кхин берш —0,7 %

Истори 
Эвла йиллина нохчийн Чуьчин-КIотаран латташ тӀехь.
1938 шарахь мехкдаьттадаккхархойн эвлан белхан поселок статус а елла, Горски цӀе тиллина оьрсаша гора Горская олу теркан дукъа лаккха боьхь бу цунахa нохчаша олу "ТӀеман барзе" ("К военному кургану").Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлчи цӀе хийцира Горагорски аьлла. 1944 - 1951 шерашкахь — Грозненски областан Горагорски кӀоштан центр хилла. 2009-гӀа шарахь гӀалан тайпана поселок статус дӀаяьккхина Горагорск эвла аьлла цӀе хийцина.

Хьажоргаш 
В Горагорске земля уходит из-под ног

Билгалдахарш

Литература 
 Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006.
 

Теркан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийчоьнан гӀалан тайпанан посёлкаш
Нохчийчоьнан хилла кӀоштан центраш
Буммат

Буммат () — Нохчийн Республикин Эна-Хишкин кӀоштара эвла. Бумматан йуьртан меттиган административан йукъ.

Бахархой

Географи 
Эвла йу Марта эркан йистехь, Эна-Хишкан кӀоштан къилба-малхбузехьа 8 километрехь йу, Соьлжа-ГӀала йу — 48 км.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Эха-Борзе а, Керла-Шара а, къилбаседа-малхбузехьа йу — ГӀажарийн-Юрт, къилба-малхбузехьа йу — Аьршта, къилба-малхбалехьа йу — Ӏашхой-КӀотар, Янди-КӀотар а, Шалажа а, малхбалехьа йу — Котар-Юрт.

Билгалдахарш

Литература 
 

Эна-Хишкан кӀоштан нах беха меттигаш
Шовдана-Йурт

Шовдана-Йурт — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Шовдана-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Заки-Эвла

Заки-Эвла — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 5835 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Заки-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Шара

Керла-Шара () — Нохчийн Республикин ТӀехьа-Мартанан кӀоштан эвла. Керла-Шарин йуьртан меттиган административан йукъ.

Географи 
Эвла лаьтта Ӏаьс-хин аьрру бердаца, ТӀехьа-Мартанан кӀоштан йукъан 1 км къилбаседехьа,  Соьлжа-ГӀалин 37 км къилба-малхбузехьа, СемаӀашкин хьуьнан къилба-малхбузен йистехь.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Давыденко а, СемаӀашка а эвланаш, къилба-малхбалехьа — ШаӀми-Йурт, къилбехьа — ТӀехьа-Марта, къилба-малхбузехьа — Эха-Борзе, къилбаседа-малхбузехьа — Эна-Хишка.

Истори 

Йиллина 1964 шарахь, Сибриха цӀабаьхкина лаьмнашкара Шаройн кӀоштара Шара эвлара бахархошна, оцу хенахь нохчашна лаьмнашкахь баха Ӏедало магош дацара.

Бахархой

Дешар 
 Керлашарин муниципалан йуккъера йукъарадешаран ишкол.

Галерей

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Новый-Шарой

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏашхой-КӀотар

Ӏашхой-КӀотар йа Шир-Ӏашха — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 500-700 хьалхар тӀом (1994—1996 шш.) бол баллаьхь. Амма хӀинца 20 цӀа (доьзал)бен дац (70-100 стаг)..

Иза йу Ӏашхой-КӀотaран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Хаьмбин-Ирзе

Хаьмбин-Ирзе — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 3297 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Хаьмбин-Ирзен йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу ТӀехьа-Мартанан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Заки-Эвла, къилбаседа-малхбалехьа йу — Ӏалхан-ГӀала, къилба-малхбалехьа йу — ГихтӀа, къилба-малхбузехьа йу — ВаларгтӀе, малхбалехьа йу — ГӀулара, малхбузехьа йу — ШаӀми-Юрт.

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
ШаӀми-Йурт

ШаIми-Йурт — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 4018 леррана 2010 шарахь.

Иза йу ШаIми-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Йуртахь бинарш 
 Берсанов, Хож-Ахмед Ахмадович (1926) — нохчийн йаздархо, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь белхало.

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Янди-КӀотар

Янди-КӀотар — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу Янди-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла ТӀехьа-Мартанан къилба-малхбалехьа, Нитхи хийистехь йу.

Уллера йарташ, кӀотарш: къилбаседа-малхбалехьа — Котар-Йурт а, ВаларгтӀе а, къилба-малхбалехьа — Шалажа, малхбузехьа — Ӏашхой-КӀотар, малхбалехьа — ГихтӀа.

Бахархой

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Эха-Борзе

Эха-Борзе — Нохчийчоьнан Эна-Хишкан кӀоштан эвла.

Иза йу Эха-Борзан йуьртан меттиган административан йукъ.

Географи 
Эха-Борзе лаьтташ йу Ӏасс хина аьрру йистехь, эвла йоллучохь Iасс хинах дӀакъаьста «Ассёнок» цӀе йолу га. Эна-Хишкана 6 километр къилбехьа йу, Соьлжа-ГӀалана 45 км малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Эна-Хишка, малхбалехьа — Керла-Шара, къилба-малхбалехьа — ТӀехьа-Марта, къилбехьа — Буммат, малхбузехьа — Берд-Юрт, ГӀажарийн-Юрт.

Бахархой 

 Къаьмнийн хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:

Билгалдахарш 

Эна-Хишкан кӀоштан нах беха меттигаш
Эна-Хишка

Эна-Хишка () — Нохчийчоьнан Эна-Хишкан кӀоштан административан центр.

Иза йу Эна-Хишкан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
1819 шарахь Эна-Хишка йагайина из хиллачех йиллина «Преградный Стан». 1845–1846 шерашкахь «Михайловская» аьлла цӀе тиллина.

1920 шарахь йурта нохчашна йухабахка аьтто баьла. Горски республики ЦИКо омар дина йуртан цlе Асланбек тила. 1926-1926 шершкахь Керланохчийн округан Нохчийн АО административни центар йар. 

1944 шарахь нах цlера баьхна чул тlехьа Серноводское цlе тиллина. 1957 шарахь нохчий цlа бирзина Казастанера. Йуртахь масехь предприяти йара бох беша: курорт а, цlер-пошт станциа, минеральни хин завод ишт кхи дlа. 

1994-1996 ш. хьалхар тlемахь йурт чlогlа йоха йинера, шолгlа тlом болалуш Эна-Хишкула чу деара оьрси эскар. 

Тlемнаш дlа дирзанчул тlехьа йурт меттахота йира, промышленни предприятеш меттахlита йира.

Бахархой

Географи 

Эвла йу Соьлжа хийистехь, Соьлжа-ГӀалин малхбузехьа.

Цуна къилба-седа агlора Соьлжан-Регlа дукъ ду. 

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Нагорни, къилбехьа йу — Эха-Борзе, малхбузехьа йу — Дебир-Юрт, къилба-малхбалехьа йу — СемаӀашка, Шовдана-Йурт, Керла-Шара.

Соьлжан-Регlа йистехь курорт йу.

Билгалдахарш

Литература 
 
 

Эна-Хишкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏалхан-ГӀала

Іалхан-ГІала — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 11415 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Іалхан-ГІалан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Соьлжа хина йистехь, Ӏалхан-Юртан дуьхьала.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбелехьа йу — Октябрьски, къилба-малхбузехьа йу — ГӀулара, малхбузехьа йу — Закан-Юрт.

ГӀарабевлла бахархой 
 Баиев, Хасан — (1963 шаран 4 апрель, Ӏалхан-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн пластически хирург.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Беркат-Йурт

Беркат-Йурт — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла йу. Бахархой — 3109 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Беркат-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Бамат-Йурт

Бамат-Йурт, Бамд-эвла — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла йу.

Иза йу Бамат-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Йиллина 1810 шарахь, Баматгери Черкасскицани кхуза баьхкинчу — гӀумкаша, нохчаша, чергазиша. Нохчий а, чергазий а хӀинца гӀумкий хила бехаш бу кху эвлахь.

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, Нови-Йуьртан цӀе хийцира «Виноградовка» аьлла.

Бахархой

Билгалдахарш

Литература 
 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Шовдане

Шовдане,Чеченхой-Барза — Нохчийчоьнан гӀалин гуонан "Соьлжа-ГӀалин" йукъара  эвла. Бахархой — 9426 леррана 2010 шарахь.

Географи 
Шовдане Соьлжа-Оргa хин йукъехь йилина эвла йу, Суьйра-Коьртан тогIе чохь,къилба-малхбалехь Соьлжа-ГӀалан гена йоцуш йу.
Гуонахь йолу эвланаш: къилбаседа-малхбалехь — Шинасуьйра-йукъ, къилба-малхбалехь — Чечана, къилба-малхбузехь — ГӀойтӀe, малхбузехь — Ӏалхан-Йурт.

Иза йу Шовданен йуьртан меттиган административан йукъ.

Истори 
Хьалха заман чохь Шовдане, цул тӀаьхьа 1926 шарахь Чечанхой-Барза олуш нохчийн шир эвла хилла цигахь, оьрсиш эвлан цӀе Гикаловская аьлла Николай Гикало Федеровичана советан Ӏедалхо чуьна цӀерах лерина.

Билгалдахарш 

ГӀалин гуон Соьлжа-ГӀалин нах беха меттигаш
Коьрте

Коьрте — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 1617 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Коьртен йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Коьрте йилина 1819 шарахь , довха хи хьа-долучу регlа тlехьа йилина йу.

Билгалдахарш

Литература 
 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Доча-Борзе

Доча-Борзе йа Дочу-Борзе — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштара эвла.

Иза йу Доча-Борзен йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Двуречье аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

Бахархой

Билгалдахарш 

Шуьйтан кӀоштан нах беха меттигаш
Баса-ГӀала

Баса-ГӀала — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 1788 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Баса-ГӀалин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Галне

Галне (оьрс. Кень-Юрт) — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 1832 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Галнен йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Эвла «Кеинъ-юрт» аьлла хьахина йу 1872-чу шарахь , йурта йиллина 1839 шарахь нохчийн тайпана кей вахархо чо . Цул совнох «Гал-не» цlе тlехьуна йукъе йекхина цlе йу, теркал доьхьал йолчу Гал-Гlала ”Калиновская” хьа аьлла цун йухехь хиларан бахьана долаш.

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Крутояровка аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Леонардо да Винчи

Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (1452 шеран 15 апрель, Винчи гӀалин уллехь Анкиано йурт, Флоренцин генахь йоцуш, Итали — 1519 шеран 2 май, замок Кло-Люсе, Амбуазан уллехь, Турень, Франци) — Италера художник, скульптор, архитектор, Ӏилманча, анатом, кхоллархо, йаздархо, Дендаларан исбаьхьаллина гӀараваьлла векал, «универсальни адаман» сирла масалла.

Галерей

Билгалдахарш

Литература 

 Волынский А. Л. Жизнь Леонардо да Винчи. — М.: Алгоритм, 1997. — 525 с.
 Кэмп М. Леонардо / Пер. с англ. К. И. Панас. — М.: АСТ: Астрель, 2006. — 286 с.
 Михайлов Б. П. Леонардо да Винчи архитектор. — М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1952. — 79с.
 Могилевский М. А. Оптика от Леонардо // Наука из первых рук. — 2006. — № 5. — С. 30-37.
 Николл Ч. Леонардо да Винчи. Полёт разума / Пер. с англ. Т. Новиковой. — М.: Эксмо, 2006. — 768 с.
 Сеайль Г. Леонардо да Винчи как художник и учёный (1452—1519): Опыт психологической биографии / Пер. с фр. — М.: КомКнига, 2007. — 344 с.
 Филиппов М. М. Леонардо да Винчи как художник, ученый и философ: Биографический очерк. — СПб., 1892. — 88 с.
 Цёльнер Ф. Леонардо да Винчи 1452—1519. — М.: Taschen; Арт-родник, 2008. — 96 с.
 Цёльнер Ф. Леонардо да Винчи 1452—1519: Полное собрание живописи и графики / Пер. с англ. И. Д. Глыбиной. — М.: Taschen; Арт-родник, 2006. — 695 с.

Хьажоргаш 
 Сайт о Леонардо да Винчи 
 Леонардо да Винчи. Сайт художника. 
 Все полотна и биография Леонардо да Винчи
 Леонардо Да Винчи: Зашифрованная жизнь. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Большая коллекция работ Леонардо да Винчи 
 Да Винчи на artcyclopedia.com
 Да Винчи на Web Gallery of Art
 Подробное жизнеописание, научные открытия и творчество Леонардо да Винчи на istorya.ru
 Работы Леонардо да Винчи в Эрмитаже
 Олег Германович Ульянов. Леонардо повторил чужое открытие (Мнение эксперта в интервью Стране. Ru 15 декабря 2003 г.)
 RuTube: Фильм о жизни Леонардо да Винчи 
 Биография Леонардо да Винчи 
 Гамэр Баутдинов, Леонардо да Винчи 
 достаточно полная интерактивная информационная система «по Леонардо»

Италийн художникаш
Италийн архитектораш
Италийн скульптораш
Италийн йаздархой
БердакӀел

БердакӀел йа БердкӀел — Нохчийчоьнан Устрада-ГӀалин гуонан эвла. Бахархой — 7124 леррана 2002 шарахь.

Йуртахь бинарш 
 Эдиев, Асламбек Лечиевич (1970 шаран 4 январь) — нохчийн штангист, 5-за Российн чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн Сийлахь спортан говзанча.

Билгалдахарш 

Устрада-ГӀалин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Примыкани

Примыкани — Нохчийчоьнан Устрада-ГӀалин гӀалин гуон эвла. Бахархой — 11415 леррана 2010 шарахь.

Географи 
Эвла йу Орга олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Беркат-Йурт а, Керла-ЦӀоьнтара а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Соьлже, къилба-малхбузехьа йу — Хан-ГӀала, къилба-малхбалехьа йу — БердакӀел, малхбалехьа йу — Устрада-ГӀала.

Билгалдахарш 

Устрада-ГӀалин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
ГӀулара

ГӀулара йа ГIуларе — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштара эвла. Бахархой — 5358 леррана 2010 шарахь.

Иза йу ГIуларен йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Набережное аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

Билгалдахарш 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Лаха-Варанда

Лаха-Варанда — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 947 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Лаха-Варандан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-ЦӀоьнтара

Керла-ЦӀоьнтара — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 2770 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Керла-ЦӀоьнтаран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Микеланджело

Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни (); 1475 шеран 6 март, Капрезе-Микеланджело, Ареццо уллехь, Итали — 1564 шеран 18 февраль, Рум, Итали) — гӀарвелла италин скульптор, художник, архитектор, поэт, философ. Дендалар хенахь хилла гӀарвелла говзанча.

Билгалдахаршаш

Литература 
 Карел Шульц, «Камень и боль» (текст романа в библиотеке Александра Белоусенко) 
 П. Д. Баренбойм, Тайны Капеллы Медичи, Спб., Изд-во СПбГУП, 2006, ISBN 5-7621-0291-2
 Баренбойм Петр, Шиян Сергей, Микеланджело. Загадки Капеллы Медичи, Слово, М., 2006. ISBN 5-85050-825-2
 Брилиант Семен, Микеланджело Буонаротти. Его жизнь и художественная деятельность  из серии «Жизнь замечательных людей», осуществленной Ф. Ф. Павленковым (1839—1900). Электронный текст книги на www.e-knigoresurs.ru/
 Ирвинг Стоун, «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322
 Ромен Роллан, «Жизнь Микеланджело»
 Peter Barenboim, «Michelangelo Drawings — Key to the Medici Chapel Interpretation», Moscow, Letny Sad, 2006, ISBN 5-98856-016-4
 Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995
 James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000
 Władysław Kozicki, Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa

Хьажоргаш 

 Микеланджело Буонаротти. Он мог все. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так», Часть 1 и Часть 2
 на artcyclopedia.com
 на wga.hu
 Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса
 Репродукции картин и росписи Микеланджело в галерее Холст 
 Флорентийское Общество

Италийн художникаш
Италийн архитектораш
Италийн скульптораш
Италийн поэташ
Красностепновски

Мужкоьрте  () — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Октябрьскин йуьртан меттиган йукъайогӀуш .

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Мамакхин-КӀотар

Мамакхин-КIотар йа МамакӀин КӀотар — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 5015 леррана 2002 шарахь.

Иза йу МамакӀин КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Мамакхин-Юрт хилла Соьлжа хийистехь, "Грозная" гIап йилина чул тIехьа, цигар йухайна тахана лера Первомайская олу меттигехь дIаяхьна эвла. Шена цIе, Мамакхи Хьанакхи олуш ши ваша хилла цигахь Iаш, тайпана Чартой хилла и шиъ, Мамакхис "Мамакхин-Юрт" йилина, цуна вашо Хьанакхас цуьна гена йоцуш "Хьанакхин-Юрт" йилина из тахана "станица Грозненская" йу.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Ван Гог, Винсент

Винсе́нт Ви́ллем Ван Гог (; 1853 шеран 30 март, Грот-Зюндерт, Бредан уллехь, Нидерландаш — 1890 шеран 29 июль, ОвегӀ-суьгӀ-Уаз, Франци) — деррига а дуьненна вевзаш волу Нидерландашкара художник-постимпрессионист.

Галерей

Автопортреташ

Кхахьпанаш

Ирисаш

Пейзажаш

Тайп-тайпаниг

Ван Гог искусствехь

Литературехь 
 «Жажда жизни» — роман Ирвинга Стоуна (1934 шо)
 «Ван Гог» — книга французского писателя Анри Перрюшо(1997)
 «Пускай меня простит Винсент Ван-Гог, за то, что я помочь ему не мог…» — стихотворение Арсения Тарковского, положенное на музыку группой «Диалог»

Кинохь 
 Жажда жизни — АЦШ
 Визит к Ван Гогу (1985, фантастика, приключения), ГДР, Хорст Земан
 Ван Гог — Франци, 1991, режиссёр Морис Пиала
 Жажда жизни — Япони
 Винсент Ван Гог (документальный фильм, 1999) — Франци
 Винсент и Тео — АЦШ, 1990, режиссёр Роберт Олтмен
 Доктор Кто — 5 сезон, 10 серия («Винсент и Доктор»)
 Сны (фильм, 1990) — эпизод «Воро́ны», режиссёр Акира Куросава
 Жёлтый дом (фильм, 2007) — Йоккха Британи
 Ван Гог: Портрет, написанный словами (драма, документальный фильм, 2010) — (Йоккха Британи)

Музыкехь 
Ван Гоган сий деш цхьана Испанера поп-группас ша шена цӀе тиллина La Oreja de Van Gogh (Ван Гоган лерг); кхи цхьан Сербера рок-группан цӀе йу Van Gogh (Ван Гог).

Кхузахь йагарйина йу цхьайолу Ван Гоган лерина йазйина йолу эшеран произведениш:
 Дональд Маклин, «Vincent» (1971) — более 20 различных артистов представили свою кавер-версию этой песни.
 Григорий Самуилович Фрид, «Письма Ван-Гога» (1975) — опера из 2х частей для баритона, кларнета, перкуссии, фортепиано и смычковых инструментов, оп. 69.
 Бертольд Хуммель, «8 Fragmente aus Briefen von Vincent van Gogh» (8 фрагментов писем Винсента Ван Гога) (1985) — для баритона и струнного квартета, оп. 84.
 Эйноюхани Раутаваара, «Винсент» (1986—1987) — опера на 3 акта.
 Эйноюхани Раутаваара, «Винсентиана» (1992) — симфония N° 6.
 Анри Дютийё, «Correspondances» (2002—2004) — для сопрано и оркестра.

Билгалдахарш

Литература 
 Ван Гог. Письма. Пер. с голл. — Л.-М., 1966.
 Ревалд Дж. Постимпрессионизм. Пер. с англ. Т. 1. — Л.-М, 1962.
 Перрюшо А. Жизнь Ван Гога. Пер. с франц. — М., 1973.
 Мурина Е. Ван Гог. — М., 1978.
 Дмитриева Н. А. Винсент Ван Гог. Человек и художник. — М., 1980.
 Стоун И. Жажда жизни (книга). Повесть о Винсенте Ван Гоге. Пер. с англ. — М.,Правда, 1988.
 Constantino Porcu Van Gogh. Zijn leven en de kunst. (из серии Kunstklassiekers) Недерланды, 2004.
 Wolf Stadler Vincent van Gogh. (из серии De Grote Meesters) Amsterdam Boek, 1974.
 Frank Kools Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert. De Walburg Pers, 1990.
 Г. Козлов, «Легенда о Ван Гоге», «Вокруг света», № 7, 2007.
 Ван Гог В. Письма к друзьям / Пер. с фр. П.Мелковой. — СПб.: Азбука, азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — Серия «Азбука-классика» — 5 000 экз., ISBN 978-5-389-03122-7

Хьажоргаш 

 Van Gogh Museum, Amsterdam
 Энциклопедия Винсента Ван Гога
 История смерти Ван Гога 
 Письма Ван Гога с набросками будущих картин 
 Винсент Ван Гог. Биография. Картины 
 Биография и работы Винсента Ван Гога 
 Жажда жизни — книга о Винсенте Ван Гоге
 Винсент Ван Гог. Жизнь, вдохновение и творчество
Чурт-ТогӀи

Чурт-ТогIи йа Чурт-тогӀи — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Чурт-тогӀин йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Бамат-Йурт, къилбехьа йу — Беркат-Йурт, малхбузехьа йу — Ӏалхан-Чурт, къилба-малхбалехьа йу — Баса-ГӀала, малхбалехьа йу — Мелчхе, къилбаседа-малхбузехьа йу — Девкар-Эвла.

Лаьцна дийцар 
Чур-ТогӀе йилина йу нохчаша Шикъара олу эвлара охьа бахна уггар хьалха, орьсаша 1862 шарахь «Чуртугаевская» олуш йовзаш хилла хьалха эвлан цӀе, цӀула тӀехьа оьрсаш эвла йуха-йина меттахӀоттийра хенахь циггара нохчий хӀаллак бина дӀа баьхна гӀалгӀаскхий охьхевшина цига ткъа циггара хьа-йена Петропавловская аьлла.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Победенски (Нохчийчоь)

Победенски йа Победински, Нохчийн кIотар — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла. Бахархой — 10672 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилба-малхбалехьа — Красностепновски йу, къилба-малхбузе — ГӀунашка йу, малхбалехьа — Мамакхин-КӀотар йу, малхбузехьа — Радужни а Долинск а йу.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Белхан категори
Радужни (Нохчийчоь)

Радужни, 1950 ш. Хьалхара Нохчийн кlотар   — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

Юрт йиллара 
Нохчийн къам 1944 шарахь дlадухадина, цул тlехьа цlа дирзин чул тlехьа, ЧӀебарлойн кӀоштер бахархой шай ламан ярташка хьал баха ца магинера, тахан лера Гlуьнашка эвлан йухе баха lа хоьвшира, оьрсиш цуьнах  Хьалхара Нохчийн кlотар "Чеченский зерносовхоз ном. 1"  аьллира цул тlехьа совхоз Радужное" хийцира .

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилбседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбузехьа йу — Аьчган-ХитӀа, къилбседа-малхбалехьа йу — Галне, къилбехьа йу — Закан-Юрт, малхбузехьа йу — Долинск, малхбалехьа йу — Победински.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Белхан категори
ГӀунашка

ГӀунашка   — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилба-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Долинск йу, къилбаседа-малхбалехьа — Победински а, Радужни а йу, къилба-малхбалехьа — Красностепновски йу, къилба-малхбузехьа — Эна-Хишка а, СаьмаӀашка а йу.

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Йурт

Керла-Йурт — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла йу.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина 40 км. къилбаседа-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Аьчган-ХитӀа йу, къилбаседа-малхбузехьа — Бартхой йу, къилбехьа — СаьмаӀашка йу, къилба-малхбузехьа — Серноводск йу, малхбалехьа — Долинск а Гунюшки а йу.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш
Бартхой

Бартхой — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла.

Иза йу Побединскин йуьртан меттиган йукъайодуш.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Аьчган-ХитӀа йу, къилбаседа-малхбузехьа — Ӏумхи-КӀотар а, Горагорск а йу, къилба-малхбалехьа — Керла-Йурт йу, къилба-малхбузехьа — Ӏалхан-ХитӀи йу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Соьлжа-ГӀалин кӀоштан нах беха меттигаш