alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1533 шо



Хиламаш 
 23 апрель — Ингалсан килсо ингалсан паччахьан Генрих VIII-гӀачун зуда Екатерина Арагонан юьту.
 23 июль — Австрис а, Ӏусманан империс а Истмалаехь барт бина, оцу бертаца Австрис тӀелецира туркойн султанан хӀора шарахь ясакх такха.
 Генрих VIII-гӀачо Болейн Анна (1507-1536) ялийна. Папас иза къобал ца дина.
 1533—1536 — Данехь шайна йукъахь Ӏарш къуьйсуш дов доладелла («графийн дов») Кристиан II-гӀачун а, Кристианом III-гӀачун а йукъахь. Коьртехь Копенгагенан а, Мальмён бургомистраш болу ахархойн а, гӀалахойн а реформацин лозунгашца болчу гӀаттам. Коьртехь епископ Энгельбректсон Олаф волу Норвегин бевзаш болчу наха агӀо лаьцна Кристиан III-гӀачуьнгахьа.
 Мюнстерехь туьйлира Реформацин агӀончаш. Епископ эккхийра. Цига оьхура дукхаха болу анабаптисташ.
 1533—1535 — Датунехь а, Ляодунехь а салтий карзахбевлла.
 Испанхоша Атауальпа суьде вела, виеран кхелйина, вийна. Куско дӀалаьцна Писаррон эскарша. Лакхара урхалчин Ӏарш тӀе хаийна испанхошна муьтӀахь волу Атахуальпин вешийн берех цхьаъ. Кускохь испанхоша талораш дира Мелхан кашкевнна, Потосехь (Боливи) дӀалецира детин рудникаш.
 26 июль — Инкийн империн урхалчин Атауальпин испанхойн  конкистадораша кхел кхочушйина.
 15 ноябрь — Куско кхочу Писарро Франсискон экспедици.
 Португалхоша йолийна Бразилин колонизаци, берд бийкъира 15 капитаналлин.
 Сулейман Гоьваьллачун воккхаха волу кӀентан Шехзаде Мустафан Манисера губернатораллин юьхьиг (1533-1541 шераш).

Росси 
 1533—1584 — Оьрсийн паччахьалла. Иван Грознин урхалла (1547—1584). 1533—1547 шераш — Боярийн урхалла.
 Пачхьалкхан урхалла деш фактехь яра Глинская Елена, иза йолуш дина пачхьалкхан централизаци еш а, кхерамазалла ойуш а цхьа мог\а белхаш (1533-1538).

Бина 

Хьажа кхин а: :Категори:Бинарш 1533 шарахь
 28 февраль — Монтень Мишель, французийн философ (велла 1592).
 24 апрель— Вильгельм I Оранан, Голландин хьалхара штатгальтер, граф Нассаун а, принц Оранан а.
 7 сентябрь — Ингалсан паччахь-аьзни Елизавета I.
 27 сентября — Стефан Баторий, Трансильванин эла (1571—1576), Польшин паччахь, Литван сийлахь эла (1576—1586).
 Габриели, Андреа — италин композитор а, органист а тӀаьхьарчу Ренессансан.
 Делла Порта, Джакомо — италин архитектор.
 Эрик XIV — Швецин Васа некъех волу паччахь.

Белла 

Хьажа кхин а: :Категори:Белларш 1533 шарахь
 30 август — Александр Свирский, православин сийлахь стаг.
 4 декабрь — Василий III-гӀа, москохан сийлахь эла.
 Лудовико Ариосто — италин поэт а, драматург а.
 Атауальпа — Инкийн империн законера урхалча Уаскаран дуьхьала гӀаьттина Кито регионан урхалча.
 Лукас ван Лейден — нидерландийн суртдиллархо а, агархо а.
 Мария Тюдор — ингалсан паччахьан Генриха VII-гӀачун а, Елизавета Йоркан а жимаха йолу йоӀ. Французийн паччахьан Людовик XII-гӀачун зуда, Джейн Грейн денана.
 Фредерик I — Данин паччахь 1523 шеран 26 мартехь дуьйна  (паччахь кхайкхийна махках ваьккхина а волуш, вохийна Кристиан II-гӀа), Норвегин паччахь 1524 шеран 23 августехь дуьйна, Шлезвиг-Гольштейнан герцог. ОльденбурггӀеран некъех ву.
 Штос, Фейт — немцойн скульптор, Краковера Мариацан килсехь йина аьгна алтарь.

Хьажа кхин а

Билгалдахарш
1603 шо



Оцу шарахь белларш 
 Елизавета I (1533 шеран 7 сентябрь — 1603 шеран 24 март) — Ингалсан а, Ирландин а паччахь 1558 шеран 17 ноябрь дуьна, Тюдоран династехь тӀаьххьарниг.
7 сентябрь



Оцу динахь бинарш 
 Елизавета I (1533 шеран 7 сентябрь — 1603 шеран 24 март) — Ингалсан а, Ирландин а паччахь 1558 шеран 17 ноябрь дуьна, Тюдоран династехь тӀаьххьарниг.

7 сентябрь
Вихли

Вихли — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 976 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Вихлин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
1227 шо



Оцу шарахь белларш 
 Чингисхан (1155 шо йа 1162 шо гергга — 1227 шеран 25 август) — Монголан империн бухбиллинарг а, хьалхара сийлахь-воккха хан а.
Сукиях

Сукиях — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 210 леррана 2008 шарахь.

Вихлин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Кани (ДегӀаста)

Кани — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 292 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Канин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Гитлер, Адольф

ХIитлар Адолп ( ; 1889 шеран 20 оханан, Рансхофен юрт (тахана — Браунау-ам-Иннехь гӀалин дакъа), Австро-Мажаройчоь — 1945 шеран 30 оханан, Берлин, Германи) — национал-социализман бухбиллинарг а, коьрта декъашхо а, КхозлугӀа райхан диктатуран бухбиллинарг, Национал-социалистан немцойн белхалойн партин баьчча (фуьрар) (1921–1945 шерашкахь), Германин райхсканцлер (1933–1945 шерашкахь), Германин фуьрар (1934–1945 шерашкахь), Вермахтан коьрта куьйгалхо (1941 шеран 19 гIуран дуьйна) ШозлугӀа дуьненанйуьккъара тӀамтӀехь.

Самукъане хилларш 
 2012 шарахь ХIитларас диллина сурт «ХӀорд буьйсанна» аукционехь доьхкира 32 эзар еврох.
 «Катакомбан килсан нийса керста динан» векалш гӀортинера ХIитлар вазва
 Anophthalmus hitleri — ХIитларан сий деш цуьна цӀе тиллина чхьавриг дуьненара дӀайала тарло неонацисташна йукъахь иза гӀарйаларна бахьнехь.

Билгалдахарш

Литература 
 
 Соколов Б. В. Адольф Гитлер: Фюрер, преступник, личность. М.: Зебра Е, 2-13. — 416 с., 3000 экз., ISBN 9978-5-906339-13-3
 
 
 
 
 
 
 
 Штайнерт М. Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3

Хьажоргаш 

 Лекции по истории гитлеровской Германии 
 Живопись Третьего рейха  Картины работы Адольфа Гитлера
 Фильм «А. Гитлер. Акварели мюнхенского периода творчества. Май 1913 — август 1914.» (русский язык)
 Шрейбер Б. «Человек за спиной Гитлера» (на англ.) (Bernhard Schreiber «The Man Behind Hitler») 
 Козлов В. А. Дело «Миф». Расследование НКВД о самоубийстве Гитлера. Часть 1.
 То же, часть 2.
 рисунки Гитлера  
 Вскрытие трупа, приписываемого Гитлеру
 Большая советская энциклопедия 
 Евгений БЕРКОВИЧ «ТАЙНЫ ВИЛЛЫ ХАММЕРШТАЙНА» 
 Уильям Ширер. Взлет и падение Третьего Рейха: в 2 т. — М.: «Захаров», 2009. — ISBN 978-5-8159-0920-5

Фильмографи 
 «Шкала времени. Становление Адольфа Гитлера» () — 2002 шарахь BBCс йаккхина документан фильм.

* 1934–1945 шерашкахь Германин рейхспрезидентан а, рейхсканцлеран дарж вовшах тоьхна дара. 1934 шеран 2 августехь араделла законца вовшахтоьхна даржан цӀе йара «фюрер а, рейхсканцлер а» («Der Führer und Reichskanzler»). «Германин империн фюрер а, рейхсканцлер а» цӀе йолу титул цо лелира 1938 шо чекхдаллалца. 1939 шеран январь дуьйна Гитлер «фюрер» олура. Амма шен «Политикин весетехь» 1945 шеран 29 апрелехь цо и дарж дикъира. Рейхспрезидентан а, рейхсканцлеран а дарже ши стаг хӀоттийра: (Карл Дёниц а, Йозеф Геббельс) а.
Кая (ДегӀаста)

Кая — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 676 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Каян йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Хойми

Хойми — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла йу. Бахархой — 272 леррана 2008 шарахь.

Каян йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Кули (Кулин кӀошт)

Кули — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 3646 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кулин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
1412 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Жанна д’Арк (1412 шеран 6 январь — 1431 шеран 30 май) — Францин халкъан турпал, БӀешеран тӀамтӀехь французийн эскаран куьйгалхойх цхьаъ.
1431 шо



Оцу шарахь белларш 
 Жанна д’Арк (1412 шеран 6 январь — 1431 шеран 30 май) — Францин халкъан турпал, БӀешеран тӀамтӀехь французийн эскаран куьйгалхойх цхьаъ.
Кинг, Мартин Лютер

Ма́ртин Лю́тер Кинг (; 1929 шеран 15 январь, Атланта, штат Джорджи, АЦШ — 1968 шеран 4 апрель, Мемфис, Теннесси, АЦШ) — массарелла вевзаш волу афроамерикин баптистан кхайкхорхо, оратор, АЦШ Ӏаржачера граждански бакъонаш ларйаран боламан куьйгалхо. Мартин Лютер Кинг вара хьалхара жигара гӀуллакххо АЦШ Ӏаржачера боламан, хьалхара гӀарваьлла Ӏаржачера граждански бакъонаш ларйаран къийсамхо. Цо дуьхьлао йора дискриминацина, расизмана, сегрегацина. Иштта иза дуьхьала вара АЦШ колонин агрессина, масала Вьетнамехь беш болу тӀеман. Цо америкин йукъараллин демократизацехь лараме дакъа лацарна 1964 шарахь Мартинан деллера Машеран Нобелин совгӀат. Иза винера Мемфисехь, Теннесси штатехь, схьахетарехь Джеймс Эрл Рейс.

Кинематограф 
 Телесериал «Кинг» (King, NBC, 1978 шо)

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 М. Л. Кинг. БСЭ
 М. Л. Кинг. Кругосвет 
 М. Л. Кинг. Реформация и протестантизм

 King на IMDB
 Труды М. Л. Кинга на проекте «Вне насилия»
 
 Кинг М. Л. Верую и вижу. Любите врагов ваших. Против антисемитизма. Паломничество к ненасилию
Линкольн, Авраам

Авраа́м Ли́нкольн ( ) (1809 шеран 12 февраль, Ходженвилл, штат Кентукки, — 1865 шеран 15 апрель, Вашингтон) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, 16-й АЦШн президент (1861 шо — 1865 шо) а, хьалхара АЦШ Республикин партис хьалхатеттинарг а, америкин лайшна паргӀато елларг, америкин халкъан турпал.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Авраам Линкольн, президент и народный герой. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Геттисбергская речь А. Линкольна (рус.) и прижизненная фотография
 Первая инаугурационная речь
 Прокламация об освобождении негров
 Факты из жизни Линкольна.
 Биография и афоризмы Авраама Линкольна.
 Карикатуры на Авраама Линкольна, 1860—1865 
 Карикатуры на Линкольна
 Биография Авраама Линкольна 
 Исторические анекдоты об Аврааме Линкольне
 Биография Линкольна
 Убийство Линкольна 
 Авраам Линкольн
 Abraham Lincoln Research Site (English) 
 Abraham Lincoln Assassination (English) 

АЦШ президенташ
1809 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Авраа́м Ли́нкольн (1809 шеран 12 февраль, Ходженвилл, штат Кентукки, — 1865 шеран 15 апрель, Вашингтон) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, 16-й АЦШн президент (1861 шо — 1865 шо) а, хьалхара АЦШ Республикин партис хьалхатеттинарг а, америкин лайшна паргӀато елларг, америкин халкъан турпал.
1865 шо



Оцу шарахь белларш 
 Айбулат, Константин Михайлович (1817 шо — 1865 шеран 20 апрель) — нохчех ваьлла оьрсийн поэт.
 Линкольн, Авраам (1809 шеран 12 февраль — 1865 шеран 15 апрель) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, 16-гӀа АЦШн президент (1861 шо — 1865 шо) а, хьалхара АЦШ Республикански партис хьалхатеттинарг а, америкин лайшна паргӀато елларг, америкин халкъан турпал.
1638 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Людовик XIV де Бурбон, иштта цунах олура «малх-паччахь» (1638 шеран 5 сентябрь, Сен-Жермен-ан-Ле — 1715 шеран 1 сентябрь, Версаль) — Францин а, Наваррин а паччахь 1643 шеран 14 май дуьйна.
1715 шо



Оцу шарахь белларш 
 Людовик XIV де Бурбон, иштта цунах олура «малх-паччахь» (1638 шеран 5 сентябрь, Сен-Жермен-ан-Ле — 1715 шеран 1 сентябрь, Версаль) — Францин а, Наваррин а паччахь 1643 шеран 14 май дуьйна.
18 июль



Оцу динахь бинарш 
 Мамуев, Алимхан Амадович (1984 шеран 18 июль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, шозза Российн Кубок яккхинарг, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча.
 Самадов, Ибрагим Беркманович (1968 шеран 18 июль) — нохчийн штангист, СССР чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпион, СССР Сийлахь спортан говзанча.
 Мандела, Нельсон (1918 шеран 18 июль — 2013 шеран 5 декабрь) — хьалхара Къилбера Африкин Республикин Ӏаржа президент, апартеидаца жигара къийсамхо, Машеран Нобелин совгӀатан лауреат.
 Шугаев, ЯрагӀи Гаджиевич (1960 шеран 18 июль) — паргӀат кепар латархо.

Оцу динахь белларш 
 Садаев, Умар Абдулаевич (1960 шо — 1992 шеран 18 июль) — нохчийн футболист, Соьлжа-ГӀалара «Терек» тобанан ловзархо.

18 июль
Мао Цзэдун

Ма́о Цзэду́н (, Уэйд-Джайлз: Mao Tse-Tung; 1893 шеран 26 декабрь, Шаошань — 1976 шеран 9 сентябрь, Пекин) — XX бӀешеран Цийчоьнан пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, маоизман коьрта теоретик.

Гергарлонаш 
Да-нана:
 Вэнь Цимэй (, 1867—1919), нана.
 Мао Шуньшэн(, 1870—1920), да.

Йижари а, вежари а
 Мао Цзэминь (, 1895—1943), жимаха волу ваша.
 Мао Цзэтань (, 1905—1935), жимаха волу ваша.
 Мао Цзэхун, (, 1905—1929)) жимаха волу йиша.
Три других брата Мао Цзэдуна и одна сестра умерли в раннем возрасте. Мао Цзэминь и Цзэтань погибли в борьбе на стороне коммунистов, Мао Цзэхун была убита гоминьдановцами.

Зударий
 Ло Исю (, 1889—1910), формально супруга с 1907, навязанный брак, непризнанный Мао.
 Ян Кайхэй (, 1901—1930), зуда йу 1921 тӀера 1927 шо кхаччалц.
 Хэ Цзычжэнь (, 1910—1984), зуда йу 1928 тӀера 1939 шо кхаччалц.
 Цзян Цин (, 1914—1991), зуда йу 1938 тӀера 1976 шо кхаччалц.

Бераш

Ян Кайхуйс бинарш
 Аньин (, 1922—1950)
 Аньцин (, вин. 1923)
 Аньлун (, 1927—1931)

Хэ Цзычжэньс бинарш
 Сяо Мао (вин.1932, 1934 шарахь вайна)
 Ли Минь (, вин. 1936)
 кӀант (1939—1940)

Двое других детей оставлены в чужих семьях во время гражданской войны в 1929 и 1935. Предпринятые позже многократные попытки поиска ни к чему не привели.

Цзян Цинс бинарш
 Ли На (, вин. 1940),

также предположительно несколько внебрачных детей.

Хьаьржина произведениш 
 «О практике» (), 1937
 «Относительно противоречий» (), 1937
 «Против либерализма» (), 1937
 «О затяжной войне» (), 1938
 «О новой демократии» (), 1940
 «О литературе и искусстве», 1942
 «Служить народу» (), 1944
 «Методы работы партийных комитетов», 1949
 «О правильном разрешении противоречий внутри народа» (), 1957
 «Довести революцию до конца», 1960
Помимо политической прозы, в литературное наследие Мао Цзэдуна входит ряд стихотворений (около 20), написанных в классической форме времён династии Тан. Стихотворения Мао до сих пор пользуются популярностью в Китае и за рубежом. К самым известным из них относятся: Чанша (长沙, 1925), Великий поход (长征, 1935), Снег (雪, 1936), Ответ Ли Шу-и (答李淑一, 1957) и Ода к цветкам сливы (咏梅, 1961).

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 Не Юаньдун. Новое понимание философских идей Мао Цзедуна//Вопросы философии. 2007. № 5.

Хьажоргаш 

 Биография Мао Цзэдуна I, русс.
 Биография Мао Цзэдуна II , русс.
 Маоистская библиотека, русс.
 Сочинения Мао Цзэдуна I, русс.
 Сочинения Мао Цзэдуна II, русс.
 Стихотворения Мао Цзэдуна, русс.
 Плакаты с изображением Мао Цзэдуна
 Маоизм — трагедия Китая. Документальный фильм 
 Видео — Мао Цзэдун провозглашает образование КНР 
 Передача BBC о Мао Цзэдуне, кит.
 Александр Тарасов. «Наследие Мао для радикала конца XX — начала XXI века»
Неру, Джавахарлал

Джавахарла́л Не́ру ( Javāharlāl Nehrū; иштта цунах олу Пандит (Дешна стаг) Неру) (1889 шеран 14 ноябрь — 1964 шеран 27 май) — дуьненахь гӀарвелла политикин гӀуллакххо. Махатма Гандин куьйгалхоца иза хилира Индин халкъан конгрессан председатель. 1947 шеран 15 августехь пачхьалкхо маршо йаьккхиначул тӀехь иза хӀоттира ХӀиндин хьалхара премьер-министр. Иза оцу даржехь вара 1964 шеран 27 майхь дог лазадаьлла валлалц. КхозлугӀа ХӀиндин премьер-министран Индира Гандин да. ВорхӀулгӀа Индин премьер-министран Раджив Гандин нена да.

Белхаш 
Оьрсийн маттахь
  (в пер.)
  (в пер.)
  (в пер., суперобл.) (Переиздано — 1981; 1989, ISBN 5-01-001834-9)
  (в пер.)

Ваццавар 
 В Москве близ МГУ стоит памятник Неру. Территория вокруг него зовётся среди студенчества «Джа». Площадь на пересечении Ломоносовского проспекта с проспектом Вернадского носит имя Джавахарлала Неру.
 Литературная премия имени Джавахарлала Неру.
 Стадион Джавахарлал Неру (Дели)
 Университет имени Джавахарлала Неру
 Культурный центр в Москве при посольстве Индии носит имя Джавахарлала Неру

Билгалдахарш

Литература 

  (в пер.)
 
 
 
  (в пер.)
 
 

ХӀиндин премьер-министраш
Нкрума, Кваме

Фрэнсис Нвиа Кофи Ква́ме Нкру́ма, (; 1909 шеран 21 сентябрь, Нкрофул юрт, Гана — 1972 шеран 27 апрель, Бухарест, Румыни) — ганин философ, социолог, политолог; Ганас маршо йаккхинчула тӀехь хьалхара премьер-министр (1957—1960) а, хьалхара президент (1960—1966), фельдмаршал (1965 шо).

Биографи

Белхаш 
 Negro History: European Government in Africa // The Lincolnian, April 12, 1938, p. 2 (Lincoln University, Pennsylvania)
 Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah (1957) — ISBN 0-901787-60-4
 Africa Must Unite (1963) — ISBN 0-901787-13-2
 African Personality (1963)
 Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism (1965) — ISBN 0-901787-23-X
 Challenge of the Congo / Вызов Конго (1967)
 Axioms of Kwame Nkrumah (1967) — ISBN 0-901787-54-X
 African Socialism Revisited (1967)
 Voice From Conakry / Голос из Конакри (1967) — ISBN 90-17-87027-3
 Axioms of Kwame Nkrumah / Аксимомы Кваме Нкрумы (1967)
 Handbook for Revolutionary Warfare / Руководство по ведению революционной войны (1968)
 Dark Days in Ghana / Чёрные дни в Гане (1968)
 Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation (1970) — ISBN 0-901787-11-6
 Class Struggle in Africa / Классовая борьба в Африке (1970) — ISBN 0-901787-12-4
 The Struggle Continues (1973) — ISBN 0-901787-41-8
 I Speak of Freedom (1973) — ISBN 0-901787-14-0
 Revolutionary Path (1973) — ISBN 0-901787-22-1

Оьрсийн маттахь 
 Автобиография — М, 1961
 Я говорю о свободе. Изложение африканской идеологии — М, 1962
 Африка должна объединиться — М, 1964

СовгӀаташ 
 Международная Ленинская премия «За укрепление мира между народами» (1962 шо)
 Почётный доктор ряда университетов: Московский государственный университет, Каирский университет, Краковский университет и др.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 Нкрума Кваме в Энциклопедии социологии (статья В. Л. Абушенко)
Сумбатль

Сумбатль — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 264 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Сумбатлин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Хойхи

Хойхи — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 379 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Хойхин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Хосрех

Хосрех — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 1630 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Хосрехан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Цовкра-1

Цовкра-1 — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 410 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Цовкра-1 йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Цовкра-2

Цовкра-2 — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 420 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Цовкра-2 йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Цущар

Цущар — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 281 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Цущарин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
Цыйша

Цыйша — ДегӀастанан Кулин кӀоштара эвла. Бахархой — 383 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Цыйшан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Кулин кIоштан нах беха меттигаш
1672 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Сийлахь-воккха Пётр I (1672 шеран 9 июнь — 1725 шеран 8 февраль) — тӀаьххьара Российн паччахь (1682 шо дуьйна), хьалхара Российн император (1721 шо дуьйна).
1725 шо



Оцу шарахь белларш 
 Сийлахь-воккха Пётр I (1672 шеран 9 июнь — 1725 шеран 8 февраль) — тӀаьххьара Российн паччахь (1682 шо дуьйна), хьалхара Российн император (1721 шо дуьйна).
Цинь Шихуанди

Цинь Шихуан-ди (), боккъула цӀе Ин Чжэн (, в. з. к. 259—210 шарашкахь) — Цинь пачхьалкхан паччахь (в. з. к. 246 шо дуьйна). Цо сацийра Цийчоьнан латтан тӀехь дукха бӀешарашкахь лаьттина тӀом. В. з. к. 221 шарахь цо шен куьйга къел даьрзина еригга Цийчоьнан латташ. Иза ву цхьанакхетта Цийчоьнан хьалхара паччахь. Цо кхоьллина 10 эзар тӀаьхьено куьйгал дир ду аьлла Цинь династи и веллачул тӀехь дукха хан йалале даржера дӀайаьккхира.

Цинь Шихуандих лаьцна йаьккхина фильмаш а, операш а 
 1962 шарахь йаьккхина японийн фильм «The Great Wall» (оригиналехь , Shin shikōtei — «Цинь Шихуанди» японийн маттахь). Императоран ролехь вара Синтаро Кацу.
 1986 шарахь Гонконган телеканалехь Asia Television Limited гайтира 63 сери йолу сериал Emperor Qin Shi Huang/Rise of the Great Wall Ин Чжэнан (хирволу император Цинь Шихуанди) жималлех лаьцна Тони Лиу коьрта ролехь волуш.
 1996 шарахь Гонконгехь йаьккхира фильм «Императоран ӀиндагӀ» Гэ Ю коьрта ролехь волуш.
 Чэнь Кайгэс 1999 шарахь йаьккхира фильм «Император а, дийнарг а».
 2002 шарахь Чжан Имоус йаьккхира Шихуандих лаьцна Китайн кинематографан исторехь массарелл йеза фильм — «Турпал».
 2008 шарахь Цинь Шихуанан роль Голливудс йаьккхина фильмехь «Муми: Саьрмикан императоран къубба» левзина Джет Лис.
 2006 шарахь Метрополитен-опера сценан тӀехь (Нью-Йорк) хилира «Хьалхара император» операн премьера (композитор Тань Дунь, режиссёр Чжан Имоу). Императоран парти локхуш вара Пласидо Доминго.

Билгалдахарш

Литература 

 
 Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 2 (гл. 6 «Основные записи [о деяниях] Цинь Ши-хуана»)
 Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 7 (гл. 85 «Жизнеописание Люй Бувэя»)
 Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл.86 «Жизнеописания мстителей: жизнеописание Цзин Кэ»)
 Сыма Цянь. Исторические записки. Перевод Р. В. Вяткина. т. 8 (гл. 87 «Жизнеописание Ли Сы»)
 Переломов Л. С. . Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.) // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.:
 Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.
XX бӀешо

20 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1901 шеран 1 январь дуьйна 2000 шеран 31 декабрь кхаччалц. ШозлугӀа эзаршеран тӀаьххьара бӀешо.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 20 бӀешо 1900 шеран 1 январехь доладелла а, 1999 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

Коьрта хиламаш а, кхетамаш а:
 Индустриализаци.
 Хьалхара дуьненан тӀом.
 Ӏаьржа уьнан а, испанин жӀалий-уьнан пандемиш.
 Импереш йохар.
 Октябран революци, ССРС кхоллар, социализм яр а, коммунизм ян гӀортар а.
 Йоккха депресси.
 Тоталитаран а, авторитаран а ражаш хӀиттар. Холокост, сталинан репрессеш, «оьздангаллин революци», маккартизм.
 Революцин молханаш дар: сульфаниламидаш а, пенициллин а, синтетикан анальгетикаш а, массийн вакцинаци а, антибиотикаш а.

Билгалдахарш 

БӀешераш
XX бӀешо
Анклух

Анклух — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 0 леррана 2008 шарахь.

Амухин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Салахьуддин

Аль-Малик ан-Насир Абуль-Музаффар Юсуп ибн Айюб (; 1138 шо, Тикрит — 1193 шеран 4 март, Димашкъ) — Мисаран а, Шеман а султан ву, похӀме баьчча а, XII бӀешарахь бусулба нехан лидер хилла, Айюбидан династин бухбиллинарг а хилла. Оцу династис заза даьккхина хенахь кара ярзинера Мисар, Шема, Ӏиракъ, Хьиджаз а, Йемен а.

Европехь вевзаш ву — Саладин аьлла цӀарца, амма иза цӀе йац. Салахьуддин — Ӏаьрбийн маттахь бохург ду «динан цӀано». Цуьна шен цӀе йу Юсуп ибн Айюб (Юсуп, Айюбан кӀант).

Книгаш

Билгалдахарш 

Египтан паччахьаш
Шеман паччахьаш
Иракан паччахьаш
Йеменан паччахьаш
1193 шо



Оцу шарахь белларш 
 Аль-Ма́лик ан-На́сир Сала́х ад-Дунийа ва-д-Дин Абу́ль-Муза́ффар Ю́суф ибн Айю́б (1138 шо, Тикрит — 1193 шеран 4 март, Дамаск) — Египтан а, Сирин а султан, похӀме баьчча, XII бӀешарахь бусулба нехан лидер, Айюбидан династин бухбиллинарг.
1138 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Аль-Ма́лик ан-На́сир Сала́х ад-Дунийа ва-д-Дин Абу́ль-Муза́ффар Ю́суф ибн Айю́б (1138 шо, Тикрит — 1193 шеран 4 март, Дамаск) — Египтан а, Сирин а султан, похӀме баьчча, XII бӀешарахь бусулба нехан лидер, Айюбидан династин бухбиллинарг.
Ӏамукх

Ӏамукх () — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 235 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Ӏамукхан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Сталин, Иосиф Виссарионович

Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин (боккъула фамили — Шайтан, ; 1878 шеран 18 декабрь (кхоьчу хьосташкахь 1879 шеран 21 декабрь), Гори, Тифлисан губерни, Российн импери — 1953 шеран 5 март, Волынски, Кунцевскан кӀошт, Москохан область, РСФСР, СССР) — российн революционер а, советан политикин а, пачхьалкхан а, тӀеман а, партийн гӀуллакххо а ву. Халкъашна йуккъера коммунистан а, белхалойн а боламан гӀуллакххо, марксизман теоретик а, пропагандист а ву, 1920-гӀа шерашкара дуьйна 1953 шаре кхаччалц - ССРБ-н куьйгалхо вара.

Бераш 
Хьалхара зудчо динарш:
Яков Джугашвили — воккха кӀант.

ШозлугӀа зудчо динарш:
1921 шеран 24 мартехь Москвахь винера Сталинан кӀант — Василий. Иза кхиош вара Артём Сергеевца. Артем вара Сталинан доттагӀан Ф. А. Сергееван кӀант.
Василий Сталин — Советан тӀеман гӀуллакххо, авиацин генерал-лейтенант (1947 шо), Москохан эскаран округан ТӀеман-хӀаваан ницкъашан куьйгалхо (1947 шо—1952 шо).

Светлана Аллилуева — цхьаъ бен йоцу йоӀ. Филолог-гочдархо, филологин Ӏилманийн кандидат; мемуарист.

Самукъане хилларш 
 Тахана Сталин ву Ческе-Будеёвице (Чехи) гӀалин сийлахь гражданин.
 1947 шеран 7 ноябрь дуьйна 2004 шеран 29 апрель кхаччалц Сталин вара Будапештан сийлахь гражданин.
 1947 шо дуьйна 2007 шо кхаччалц иза вара Кошице цӀе йолу Словаки гӀалин сийлахь гражданин.
 1940 шеран 1 январехь Time цӀе йолу журналс хаьржира Сталин «Шеран стаг» (1939 шо). Шаьш и харжар бахьан цара «нацистан-коммунистан» ТӀецалатаран пакт яр а, Финляндица тӀом болабар йу бахар. И хӀумнаш бахьнехь Сталин Гитлеран накъост хиллира. 1943 шеран 4 январехь журналс шозлугӀа хаьржира Сталин «Шеран стаг». Оцу статьях йаздинера: «Сталинан бен ца хаьа мел улле дар 1942 шарахь Росси эшаяр. Сталинан бен ца хаьа хӀун да дийзира и кхерам йухатогӀа…»
 Сталинан ненан мотт гуьржийн бара. Оьрсийн мотт цо тӀаьхьо бен ца Ӏамийра. Оьрсийн мотт цунна цкъаа дика шар ца белира. Гуьржийн а, оьрсийн а меттанаш доцурш цунна хаьара шира желтойн (грекийн) мотт а, килсан славянийн а. Сталинс анкеташкахь йаздора шен немцойн а, ингалсан меттанашкахь деша хаьа. В. В. Похлёбкинс йаздо, Сталинан иштта фарси а, аьрмлойн мотт а хаьара. 1920-гӀа шерашкахь иза французийн мотт Ӏамо волавелира, амма и мотт мел шарбелир цунна хууш дац.

Билгалдахарш
Цирхе

Цирхе — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 48 леррана 2008 шарахь.

Амухин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Шари (Агулийн кӀошт)

Шари — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 22 леррана 2008 шарахь.

Амухин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Буркихан

Буркихан — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 1168 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Буркиханан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Буршаг

Буршаг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 634 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Буршаган йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Арсуг

Арсуг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 322 леррана 2008 шарахь.

Буршаган йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Дулдуг

Дулдуг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 523 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Дулдуган йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Гоа (ДегӀаста)

Гоа — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 479 леррана 2008 шарахь.

Дулдуган йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Яркуг

Яркуг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 309 леррана 2008 шарахь.

Дулдуган йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Кураг

Кураг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 436 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Кураган йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Худиг

Худиг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 647 леррана 2008 шарахь.

Кураган йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Рича (ДегӀаста)

Рича — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 1292 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Ричан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Бедюк

Бедюк — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 287 леррана 2008 шарахь.

Ричан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Фите

Фите — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 748 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Фитен йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Хутхул

Хутхул — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 652 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Хутхулин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Миси

Миси — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 326 леррана 2008 шарахь.

Хутхулин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Чираг

Чираг — ДегӀастанан Агулийн кӀоштара эвла. Бахархой — 550 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Чирагин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Церхимахи

Церхимахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 430 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Ургубамахи

Ургубамахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 877 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Гандарамахи

Гандарамахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 198 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Карша (ДегӀаста)

Карша — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.

Акхушан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Бергеинзи

Бергеинзи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 125 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Гумрамахи

Гумрамахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 669 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Чанкаламахи

Чанкаламахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 125 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Айникабмахи

Айникабмахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 404 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Инзимахи

Инзимахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 1238 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Семгамахи

Семгамахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 660 леррана 2007 шарахь.

Акушин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Алиханмахи

Алиханмахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 732 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Алиханмахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Аметеркмахи

Аметеркмахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 2124 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Аметеркмахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Балхар

Балхар — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.

Иза йу Балхаран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Бургимакмахи

Бургимакмахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 1185 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Бургимакмахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Бутри

Бутри — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 1078 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Бутрин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Сулейман I

Сулейма́н I ТӀехдика (Кануни́; , ; 1494 шеран 6 ноябрь — 1566 шеран 5 йа 6 сентябрь) — 1522 шеран 22 сентябрь дуьйна Хункар-мехкан 10-гӀа султан, 1538 шо дуьйна халиф.

Культурехь 
 2003 шарахь Туркойчохь йаьккхира сериал «Хюррем-Султан».
 1996—2003 шерашкахь гойтуш йара украинин сериал «Роксолана».
 2011 шо дуьйна Туркойчохь а, кхоьчу пачхьалкхашкахь а гойтуш йу сериал «ТӀехдика хан».

Билгалдахарш

Литература 
 Сулейман Великолепный. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Гарольд Лэмб Сулейман. Султан Востока 
 А. А. Шарибжанова, Р. В. Шарибжанов. Символика власти османского султана: фантастические звериные образы на ятагане Сулеймана Великолепного 
 Мавзолей Сулеймана Великолепного на Искусство ислама

Сурташ
1494 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Сулейман I ТӀехдика (1494 шеран 6 ноябрь — 1566 шеран 5 йа 6 сентябрь) — 1522 шеран 22 сентябрь дуьйна Хункар-мехкан 10-гӀа султан, 1538 шо дуьйна халиф.
1566 шо



Оцу шарахь белларш 
 Сулейман I ТӀехдика (1494 шеран 6 ноябрь — 1566 шеран 5 йа 6 сентябрь) — 1522 шеран 22 сентябрь дуьйна Хункар-мехкан 10-гӀа султан, 1538 шо дуьйна халиф.
Сунь Ятсен

Сунь Ятсе́н (; Сунь Вэнь (литературин псевдоним); Сунь Чжунша́нь (эмиграцехь хилла цӀе); 1866 шеран 12 ноябрь — 1925 шеран 12 март) — Цийчоьнан революционер, Гоминьдан партин бухбиллинарг, Цийчохь массарелла а лоруш волчу политиках цхьаъ. 1940 шарахь Сунь Ятсенан веллачул тӀехь «халкъан да» аьлла цӀе тиллира.

Виццавар 
 Сунь Ятсенан цӀе тиллинера РККФ мониторан.
 Сунь Ятсенан цӀе йолу урамаш бу Астраханехь а, Уфахь а.
 Нанкинехь (Китай) йу Сунь Ятсенан мавзолей

 Приморски крайн Михайловски районехь йу Сунь Ятсенан цӀе йолу кооператив.
 СССРхь а, АЦШхь а, Китаехь а Сунь Ятсенан сий деш арахецна почтан марканаш.

Литература 
 Матвеева Г. С. Отец республики: Повесть о Сунь Ят-сене. — М.: Политиздат, 1975. — (Пламенные революционеры) — 398 с, ил.
 И. Ермашев Сунь Ят-сен. — М.: Молодая гвардия, 1964. — (Жизнь замечательных людей)
 Сунь Ят-сен. 1866—1966. К столетию со дня рождения. Сборник статей, воспоминаний и материалов. — М.: Гл. редакция восточной литературы, 1966.
 Сунь Ятсен. Избранные произведения. — М. Наука, 1985.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Сунь Ятсен — Энциклопедия «Вокруг света»
 СУНЬ ЯТСЕН | Онлайн Энциклопедия Кругосвет
12 март



Оцу динахь бинарш  

 Умарова, Лиза (1965 шеран 12 март) — нохчийн эшархо а, композитор а.

Оцу динахь белларш 

 Сунь Ятсен (1866 шеран 12 ноябрь — 1925 шеран 12 март) — Китайн революционер, Гоминьдан партин бухбиллинарг, Китаехь массарелла а лоруш волчу политиках цхьаъ.

12 март
Лакха Мулебки

Лакха Мулебки — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1451 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Лакха Мулебкин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
1336 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Тамерлан (1336 шеран 9 апрель, Ходжа-Ильгар юрт, таханлера Шахрисабз, Узбекистан — 1405 шеран 18 февраль, Отрар, таханлера Кхазакхстан) — Азин а, Кавказан а, Российн а исторехь доккху дакъа лаьцна Юккъерачу Азера даккхархо, гӀарваьлла баьчча, 1370 шо дуьйна эмир. Самаркандехь коьрта гӀала йолу Тимуридан империн а, династин а бухбиллинарг.
1405 шо



Оцу шарахь белларш 
 Тамерлан (1336 шеран 9 апрель, Ходжа-Ильгар юрт, таханлера Шахрисабз, Узбекистан — 1405 шеран 18 февраль, Отрар, таханлера Кхазакхстан) — Азин а, Кавказан а, Российн а исторехь доккху дакъа лаьцна Юккъерачу Азера даккхархо, гӀарваьлла баьчча, 1370 шо дуьйна эмир. Самаркандехь коьрта гӀала йолу Тимуридан империн а, династин а бухбиллинарг.
Гапшима

Гапшима — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 1694 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Гапшиман йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Геба (эвла)

Геба — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла. Бахархой — 723 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Гебан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Герхмахи

Герхмахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 2070 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Герхмахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Гинта

Гинта — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1488 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Гинтан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Кавкамахи

Кавкамахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1425 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Кавкамахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Куркимахи (Акхушан кӀошт)

Куркимахи — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 382 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Куркимахин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Муги (ДегӀаста)

Муги — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 3372 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Мугин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Нахки

Нахки — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Нахкин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Танты (ДегӀаста)

Танты — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла.

Тантин йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Уллучара

Уллучара — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 389 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Уллучаран йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Усиша

Усиша — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 3932 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Усишан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
Шукты

Шукты — ДегӀастанан Акхушан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 863 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Шуктын йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кIоштан нах беха меттигаш
644 шо



Оцу шарахь белларш 
 Абу́ Хафс ’Умар ибн аль-Хатта́б аль-’Адавий аль-Курайши (585 шо, Мекка — 644 шеран 3 ноябрь, Медина) — шозлугӀа нийса халиф (634 шо — 644 шо), гӀарваьлла пачхьалкхан гӀуллакххо. Вевзуш ву Умар ибн аль-Хатта́б аль-Фарук а, Омар I а цӀерашца.
585 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абу́ Хафс ’Умар ибн аль-Хатта́б аль-’Адавий аль-Курайши (585 шо, Мекка — 644 шеран 3 ноябрь, Медина) — шозлугӀа нийса халиф (634 шо — 644 шо), гӀарваьлла пачхьалкхан гӀуллакххо. Вевзуш ву Умар ибн аль-Хатта́б аль-Фарук а, Омар I а цӀерашца.
Вашингтон, Джордж

Джордж Ва́шингтон (; 1732 шеран 22 февраль,
Бриджс-Крик, штат Вирджини — 1799 шеран 14 декабрь, Маунт-Вернон, штат Вирджини) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, хьалхара АЦШ президент (1789 шо — 1797 шо), Континентан армин куьйгалхо, Лаамалалла йаккхаран тӀеман декъшхо.

Самукъане хилларш 
 Царицынан гӀайран тӀехь Петергофехь ду наж, выросший из жёлудя дерева на могиле Джорджа Вашингтона — подарок американцев царской семье. Александра Фёдоровна императрицас цу нажин гонах лоха керт йина, нажин тӀехь мидалан оьллина.
 Джорджа Вашингтона, когда он был ещё главнокомандующим боровшейся за независимость повстанческой армии, пытались отравить помидором, считавшимся в то время ядовитым.
 Джордж Вашингтонан 1976 шарахь веллачул тӀехь АЦШ генерал звани елла.
 Джордж Вашингтонан цӀе тиллина 1917 шарахь гучуйаккхина астероидан (886) Вашингтония.

Къамелаш 
 Первая инаугурационная речь
 Прощальное послание

Исбаьхьалли фильмаш 
 фильм «Джон Пол Джонс» (John Paul Jones, 1959 шо) — Дж. Вашингтонан ролехь Джон Кроуфорд
 сериал «Джордж Вашингтон» (George Washington, 1984 шо)
 сериал «Джордж Вашингтон: Формирование нации» (George Washington: The Forging of a Nation, 1986 шо)
 «Пересечение» (The Crossing, 2000 шо)

Билгалдахарш

Литература 
 Ушаков В. А., Джордж Вашингтон: страницы истории, СПб., 2006
 Американские президенты : 41 ист. портр. от Д. Вашингтона до Б. Клинтона / Под ред. Ю.Хайдекинга; Пер. с нем. Л. В. Седовой, Ростов н/Д; М. : Феникс : Зевс, 1997
 Богучарский В. Я., Георг Вашингтон и основание Северо-Американских соединённых штатов, М., 1895
 Анненская А. Н., Георг Вашингтон и война за независимость, СПб., Монтвид, ценз. 1899
 Гизо, Франсуа, В борьбе за свободу : Очерки из жизни Вашингтона, СПб., 1907
 Валуева-Мунт А. П., Джордж Вашингтон / Сост. А. П. Мунт, СПб, 1880
 Яковлев Николай, Вашингтон.- Ростов н/Д : издательство «Феникс»,1997.-544 с (ЖЗЛ)

Хьажоргаш 

 Джордж Вашингтон — настоящий американский герой. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 George Washington на IMDB
 Washington: The Forging of a Nation на IMDB
 The Crossing на IMDB

АЦШ президенташ
АЦШ масонаш
1732 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Джордж Ва́шингтон (1732 шеран 22 февраль, Бриджс-Крик, штат Вирджини — 1799 шеран 14 декабрь, Маунт-Вернон, штат Вирджини) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, хьалхара АЦШ президент (1789 шо — 1797 шо), Континентан армин куьйгалхо, Лаамалалла яккхаран тӀеман декъашхо.
14 декабрь



Оцу динахь бинарш

Оцу динахь белларш 

 Вашингтон, Джордж (1732 шеран 22 февраль — 1799 шеран 14 декабрь) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, хьалхара АЦШ президент, Континентан армин куьйгалхо, Лаамалалла яккхаран тӀеман декъшхо.

14 декабрь
Дарвин

Дарвин () — Бутт тӀехь  143 км. гергга диаметр йолу харш. Цуьнан координаташ ю .

ЦӀе

Хьажа иштта 
 Список борозд Луны

Хьосташ 
 Планетарная номенклатура Луны.

Беттан хершаш
Анчик

Анчик — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла.

Иза йу Анчикан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Цумали

Цумали — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу.

Анчикан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Индира (ДегӀаста)

Индира — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу.

Анчикан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Юрт Бабаюртан кӀоштан латта тӀехь йу

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кӀоштан нах беха меттигаш
Андуз

Андуз — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 413 леррана 2008 шарахь.

Анчикан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Эвла Бабаюртан кӀоштан латта тӀехь йу

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Арчо

Арчо — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 343 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Арчон йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Инхело

Инхело — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 816 леррана 2002 шарахь.

Лакхара Инхелон йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Лакха Инхело

Лакха Инхело — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 816 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Лакха Инхелон йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Маштада

Маштада — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 213 леррана 2008 шарахь.

Лакхара Инхелон йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Рацилх

Рацилх — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу. Бахархой — 97 леррана 2008 шарахь

Лакха Инхелон йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Изано

Изано — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1206 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Изанон йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Ингердах

Ингердах — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1070 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Ингердахан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Хариб

Хариб — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла.

Ингердахан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Рачабулда

Рачабулда — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 125 леррана 2008 шарахь.

Каратаан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
КӀудиябросо

КӀудиябросо, Ашвакхара () — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 2261 леррана 2012 шарахь.

Иза йу КӀудиябросон йуьртан меттиган административан центр.

ЦӀе 
ЦӀе гочйича Йккха эвла бохург ду.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Лологонитль

Лологонитль — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1514 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Лологонитлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Местерух

Местерух — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1008 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Местерухан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
ТӀад-МагӀилх

ТӀад-МагӀилх — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1338 леррана 2008 шарахь.

Иза йу ТӀад-МагӀилхан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Цвакилколо

Цвакилколо — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 410 леррана 2008 шарахь.

Тад-Магитлин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Кванкеро

Кванкеро — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 510 леррана 2008 шарахь.

Тад-Магитлин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Тлибишо

Тлибишо — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 838 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Тлибишон йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Тлиси

Тлиси — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 295 леррана 2008 шарахь.

Тлибишон йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
ТӀукитӀа (Ӏахвахойн кӀошт)

ТӀукитӀа — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 750 леррана 2012 шарахь.

Иза йу ТӀукитӀан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
ЦӀолода

ЦӀолода — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла йу.

Иза йу ЦӀолодан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштан нах беха меттигаш
ЦӀияб ЦӀолода

ЦӀияб ЦӀолода — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1714 леррана 2008 шарахь.

ЦӀолодан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
Курукал

Курукал — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 828 леррана 2002 шарахь.

АхцахӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Гдынк

Гдынк, Кхутункхар? () — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу.

АхцахӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Бахархой

Билгалдахарш 

АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Хкем

Хкем — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 400 леррана 2002 шарахь.

АхцахӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Гатум

Гатум (, ) — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 377 леррана 2013 шарахь.

Иза йу Гатуман йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Джаба (ДегӀаста)

Джаба — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 679 леррана 2013 шарахь.

Иза йу Джабан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Зрых

Зрых — ДегӀастанан АхцахӀан кӀоштара эвла йу. Бахархой — 1776 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Зрыхан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

АхцахӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Антверпен

Антве́рпен ( ,  , ) — Бельгин Фламандин регионан гӀала. Пачхьалкхан шузулгӀа гӀала (Брюсселал тӀехьа), Фландрин уггар йокха гӀала. Антверпен провинцин административан центр. Иза ю Шельды олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Бельгин гӀаланаш
Кайсери

Ка́йсери (, /Кесария, /Мажак) — Туркойчоьнан гӀала, Кайсери олучу вилайетан административан центр, иза ю Эрджияс олучу тӀапламана гена йоцуш.

Билгалдахарш 

Туркойчоьнан гӀаланаш
Севилья

Севи́лья ( ) — Испанин къилбехьара гӀала бахархойн дукхалла 700 эзар адам. Иза ю Андалуси автономни йукъаралин а Севилья провинцин а коьрта гӀала. Муниципалитет Йокха Севилья олучу кӀоштана (комарки) йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Испанин гӀаланаш
Питтсбург

Питтсбург () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Пенсильвани штатера гӀала.

Истори 

Питтсбург гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Пенсильвани штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
Оденсе

О́денсе ( — ) — Данин йоккхалица кхозулгӀа меттигехь йолу гӀала, Фюн олучу гӀайрин коьрта гӀала ю.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Оденсе — город Ганса Христиана Андерсена 
 Город Оденсе
 Городской музей Оденсе
 Сведения об истории Оденсе и Музеи Оденсе (на русском) 
 Симфонический оркестр Оденсе
 Зоопарк Оденсе
 Описание достопримечательностей, фотографии, история (на русском)
 

Данин гӀаланаш
Копенгаген

Копенга́ген ( [] / [кхёбэнха́ў’н], стародат. Køpmannæhafn — «гавань торговцев», ) — Данин коьрта а уггар йокха а гӀала. Иза ю Зеланди, Слотсхольмен а Амагер олучу а гӀайреш тӀехь. Ширчу гӀалина бахархой 0,5 млн къезиг дукхо адам ду. ГӀалин цхьадолу дакъа лоруш ю шин йелла Маьрша гӀала Христиани цӀе йолуш гӀала.

Билгалдахарш 

Данин гӀаланаш
Женева

Жене́ва ( , ) — Швейцарин къилба-малхбузехьара гӀала, Женева олучу кантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 192,1 эзар стаг (2012 шо), йокхалица пачхьалкхан шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Швейцарин гӀаланаш
Дувр

Дувр ( , ) — Йоккха Британин, Ингалсан Кент олучу графствин гӀала а, порт а, иза ю Па-де-Кале олучу хидоькъе йистехь.

Билгалдахарш 

Йоккха Британин гӀаланаш
Миссолунги

Миссолунги (кхин Миссолонги, Месоло́нгион; ) — Желтойчоьнан гӀала, Этолин а, Акарнанин а коьрта гӀала. Иза ю Агринионан 35 километрехь кхин Андирионан 37 километрехь.

Билгалдахарш 

Желтойчоьнан гӀаланаш