Тезa-Кхаьлла

Теза-Кхаьлла () — Нохчийн республикера Веданан кӀоштара эвла. Теза-Кхаьллин йуьртан меттиган административан йукъ.

Село Теза-Кхаьлла йекъало пхеа куьпан:
Борзе, Кхашка-ара, Йукъарчу гӀоьна, Ноже, Жани-Ведана.

Географи 
Эла лаьтта Гумс эркан аьтту бердаца, кӀоштан йукъ йолчу Веданан 22 км къилбаседа-малхбалехьа (некъан тӀехула).

Гергара нах беха меттигаш: Къилбаседехьа — Лаккха-Курчалa эвла, къилбаседа-малхбалехьа —  ЦӀоьнтара, малхбалехьа — БелгӀата эвла, къилба-малхбалехьа — ДаьргӀа эвла, къилбехьа — ДегӀаста, къилба-малхбузехьа — Хорача эвла, малхбузехьа Дишни-Ведана эвла, къилбаседа-малхбузехьа — Эрсана эвла..

Истори 
Эвла йиллина Нашхара баьхкинчу кхаа вешех (Эжа, Теза, Ӏалбиг) цхьамма, йуккъерачу вашас Тезас..

1944 - 1958 шерашкара муьрехь, нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци йинчул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа, эвлан цӀе тиллира Мокок аьлла, ДАССР Веданан кӀоштан йукъайоьдуш йара иза .

1958 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана схьайелира хьалхалера цӀе — Теза-Кхаьлла.

Бахархой 

Тезакхаллойн а, цӀонтаройн а некъий беха цигахь: Товсолтан некъе, Чалин некъе, Ӏавдалан некъе, СугӀин некъе, СултӀанан некъе, Жанин некъе, ЦӀордойн некъе, Аьккхийн некъе, ЧӀебарлойн некъе, Имханан некъе.

Микротопоними

Нах беха меттигаш 
 Басе - Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг.
 Борзе - эвлан йукъара меттиг.
 Жанин Ведана – Жани-некъен хьалхара стаг Жани охьахиина йуьртан йукъара меттиг. 
 Къоьшка - галдаьккхина кхашка, Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг. Къоьшка-ара йа Кхашка-ара.
 Ноже - эвлан йукъара меттиг.
 Эвла – шира дийцаршкахь шен шина вешех къаьстина Теза охьахиина эвлан йукъара меттиг, ЦӀонтарошна йукъадогӀу тайпа тезакхаьллой Тезех схьадаьлла.
 Йукъарчу гӀоьна - эвлан йукъара меттиг.

Лаьмнаш, даккъаш, ламанан кортош 
 Айма яьлла корта – эвлан къилбехьара меттиг.  
 Борз йолучу коьрта – эвлан йистера меттиг.
 Боккхачу коьрта – тезакхаьллойн тайпанан латташна йукъабогӀу лам.
 ГӀонакхин хьех – эвлан къилбехьара лам. Лам тӀехь хьена буц а, цанаш а йу, шовданаш а ду.
 Дампайн корта – эвлан йукъара меттиг. Дампай – хьалха охьахевшинчеран цӀе.
 Ирзе тӀе – эвлан йистера лам.
 Мирзайн дукъ - эвлан къилбехьара дукъ. Мирза – долара цӀе. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
 Митара-дукъ - эвлан къилбехьара дукъ. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
 Мунчакхан желе – лам, лаьтта Теза-Кхаьллин а, БелгӀатин а дозанера лам. Мунчакх – стеган долара цӀе.
 Нуьйран дукъ - эвлан къилбехьара дукъ.
 Оьздамаран дукъ – Оьздамар ваьхна, Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара дукъ.
 Петар-дукъ – къилба эвлан йистера меттиг.
 СаьӀдин хьех – къилбан агӀора тезакхаьллойн тайпанан латтанаш тӀера лам. 
 Таьшта мохк – эвлан йистера лам.
 Тезакхаьллойн лам - лаьмнийн цанаш, хьаннаш йолу, шовданаш долу тезакхаьллойн лам.
 Текхна лам (Къакъарайн ирзу,  Саьрмако цӀога тоьхна меттиг) - Теза-Кхаьллин махкара лам.
 Туьйре тӀе – Хорачанца дозанера лам. 
 Хоммурдан хьех – тезакхаьллойн тайпанан латтанаш тӀера лам. Хоммурд – долара цӀе.
 Чурт даьлла дукъ – Жани-Веданан кӀоштахь. Эвлан йуккъехь.
 Ши лам хедача – хьена буц а, цанаш а, хьаннаш а, йолу, дежийлаш а долу тезакхаьллойн махкара лам.

Эвлан йисташ 
 Асхура – ЦӀонтарна а, Теза-Кхаьллин а, Курчалин а эвланашна йукъара меттиг. Кхуззахь бу Кхеташ Корта. Хаамчаша чӀагӀдо, Асхора – долара цӀе йу бохуш, амма цхьан а бух ца балабо.
 Аьккха баьхна ара – эвлан йистера меттиг. Хьалха аьккхий баьхна.
 Аьрсамирза ваьхначу – эвлан къилбехьара меттиг.
 Байсолтанан хьер лаьттинчу – эвлан йистера меттиг.  Байсолта – долара цӀе.
 Бераман кӀажа – эвлан йистера меттиг.
 Бозин ара – базанан ара - эвлан йукъара меттиг.
 БӀев якъийнчу – эвлан къилбехьара меттиг.
 ВаьлтӀас якъайна arlo - эвлан къилбехьара меттиг. Ваьлта – долара цӀе.
 Даудан меттиг – эвлан йистера меттиг.
 Декнийн акъара – эвлан йистера меттиг.
 ЖагӀлерге - Теза-Кхаьллин эвлан йистера меттиг.
 Жахов Ӏинчу - эвлан къилбехьара меттиг.
 ЖелайтӀа – эвлан йуккъехь.
 Ижунан коче - эвлан къилбехьара меттиг. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
 Йейн буха - эвлан къилбехьара меттиг. Хьоза – долара цӀе. Петар дукъан кӀоштахь.
 Йуьртан кӀело – эвлан йуккъехь.
 Кхийре – эвлан къилбехьара меттиг.  
 Кхераман чоь - эвлан къилбехьара меттиг.
 КӀир боккху харш – Таьшта-мехкан кӀоштара, эвлан къилбехьара меттиг.
 Мадин хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Мада – долара цӀе.
 Махьайн ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Махьай – ирзу даьккхинчун долара цӀе.
 Мехкадаьтта долучу – эвлан йистера меттиг.
 Муса-Юьспхьажин жоьла лаьттина меттиг - эвлан къилбехьара меттиг.
 Надин варш – эвлан къилбехьара меттиг. Нада – долара цӀе.
 Ноже хьалха - Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг.
 Нуров ваьхначу - эвлан къилбехьара меттиг.
 Очилдакхан ара - эвлан къилбехьара меттиг. Очилдакх – долара цӀе.
 Оьрнаш долчу тӀе - эвлан къилбехьара меттиг.
 Руьйте чу – эвлан къилбехьара меттиг. 
 Стовнийн акъара - эвлан къилба-малхбузехьара Гезгин лам болчура меттиг.
 Тайгаш тӀе – эвлан къилбехьара меттиг.
 Такхаман тӀехьа - эвлан къилбехьара меттиг.
 Тенгиш басса – эвлан къилбехьара меттиг.
 Тутин чарх лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Тута – долара цӀе.
 Угаран ирзу – эвлан йукъахь. Угар – долара цӀе.
 Хорочойн дозанера ор – къилба эвлан йистера меттиг.
 Хорочойн дозанера чхор – къилба эвлан йистера меттиг.
 Хулханан arӀo – дежийлаш а долу, хьаннаш а йолу тезакхаьллойн мохк.
 Хьамдлон жела - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг. Хьамдло – долара цӀе.
 ХьаргӀа берде - эвлан къилбехьара меттиг.
 Хьасайнан хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Хьасайн – долара цӀе.
 ХьаьргӀа бассо – эвлан къилба-малхбалехьара меттиг.
 Хьевхьа тӀехьа – эвлан йистера меттиг. 
 Хьехан басса – эвлан йистера меттиг.
 Хьонку болчу - эвлан къилбехьара Гезгин лам болчура меттиг.
 Хьун хьаькхна чоь – эвлан къилбехьара меттиг. ЦӀе йоьзна, XӀX бӀешеран йуккъехь инарла А. П. Ермоловс долийна, йерриг Нохчийчохь, цкъан а ца хьаькхначу кепара хьаькхна хӀаллакйина хьаннашца. Кхузахь а хьаькхнера хьаннаш Воронцов коьртехь волу таӀзаран экспедици йолуш 1845 шарахь. Ночий къайла ца бовлийтархьама.
 Чурта тӀе – эвлан къилбехьара чурт долу меттиг.
 Шелчу хие – эвлан йистера меттиг.
 ӀабдулгӀанайн хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг.
 Ӏавдалан акъара – Ӏавдалан-некъийн хьалхара стаг, Ӏавдал, охьахиина меттиг.
 Ӏам болчу акъара – эвлан йистера меттиг.
 Ӏеламханан хьера лаьттинчу – эвлан къилба йистера меттиг.
 Ӏодас якъайна aгӀo – эвлан къилбехьара меттиг.  Ӏода – долара цӀе.
 Ӏоже хьалха - эвлан йукъара меттиг.

Ирзош 
 Байсолтин ирзу – эвлан йистера меттиг.
 Байханан ирзу – эвлан йистера меттиг. Байхан – долара цӀе.
 Висайн ирзу - эвлан къилбехьара меттиг. Виса – нохчийн долара цӀе.
 ГӀезин ирзу – эвлан йистера меттиг.  ГӀези – долара цӀе.
 ГӀойсуман ирзу – Таьшта-мехкан кӀоштара, эвлан къилбехьара меттиг ГӀойсум – долара цӀе.
 Зайнабан ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Зайнаб – зударийн долара цӀе.
 Кедин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Кеди – долара цӀе.
 Коьллаш ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
 Пашайн ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
 Пезилатан ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг. Пезилат – зударийн долара цӀе.
 Салаватин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Салават – долара цӀе.
 ТӀуьшан ирзу – эвлан йистера меттиг. ТӀуьша – долара цӀе.
 Хасин ирзу – эвлан йистера меттиг.
 Хьамдлон ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
 Хьамзатхьажин ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
 Хьозин ирзечу - эвлан къилбехьара меттиг. Хьоза – долара цӀе. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
 Цицин ирзу - эвлан къилбехьара меттиг.
 Элахин ирзe - Элаха – долара цӀе.
 Ӏаьржиган ирзу – эвлан йистера меттиг. Ӏаьржиг – долара цӀе.
 Ӏелахьаьжин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. 
 Ӏелимханан ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
 Ӏусайн ирзу – эвлан йистера меттиг.

Эркаш, уьшалаш 
 Абакин хьера лаьттинчу – Гуьмс эркан хоршера меттиг.
 Борзан Гумс чу – гу тӀера схьадогӀу Гуьмс (эрк), эвлан къилбехьара меттиг.
 Гечо доцу Ӏин – эвлан къилбехьара меттиг.
 Гуьмсан гӀаланаш – къилба-малхбузехьара Гуьмс эркан хоршера меттиг. Кхузахь дуккха а бӀевнех тера тархаш а, бӀогӀамаш а ду мохо а, хиш а Ӏаткъам бина хилла.
 Гуьмсан тогӀи - эвлан къилба-малхбузера меттиг.
 ГӀален хи – хьост.
 ГӀойчин ишал – ГӀойча ваьхна, Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
 Декъа ахк - эвлан къилбехьара меттиг.
 Дишнийн Гуьмс – оцу эрканаца тезакхаьллойн доза ду Веданца
 Дишнийн Гуьмс бухдолучу – Дишни-Веданан къилбан дозанера меттиг.
 ДогӀа доьху меттиг – Гуьмс эркан харш чуьра меттиг.
 Жиннийн Ӏин - эвлан къилбехьара меттиг.
 Ковст яьлла ишал - эвлан къилбехьара меттиг. Ковст меттигерачу меттан декъехь - корсам.
 Маядан хи - эвлан къилбехьара хьост долу меттиг.
 Педанан гаде – хара чухӀоттийна хьост долу меттиг.
 Ши Гуьмс цхьаьнакхетачохь – къилба-малхбузехьара ши эрк цхьаьнакхетачара меттиг.
 Эдилмирзайн хи - эвлан къилбехьара меттиг.

Кешнаш 
 Даккхайн кешнаш – эвлан йукъахь.
 Йукъарчу гӀоьнан кешнаш – эвлан йукъахь.
 ЦӀенчу мехка - ЦӀонтарна Теза-Кхаьллин а йукъара кешнаш долу меттиг.
 Чалайн кешнаш – эвлан йукъахь.
 Шира кешнаш – эвлан йукъахь.

Некъаш 
 Готтачу новкъа – эвлан къилбехьара меттиг.
 Паччахьан некъ – Хорача йолчохь.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш