alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Пхьагал

() олу. Нагах  олу Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогӀеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Ӏуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна "стешха" аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагӀчух кӀелхьара ца йокху. Цуьнан мостагӀий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагӀалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гӀиргӀанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жӀаьлешца тӀаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цӀока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кӀелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна йа де, йа буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь йа тоьланашкахь. Ткъа пхьагал йа буса а, йа дийнахь а синтем болуш йац. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жӀаьлешца лорах тӀаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тӀехволуш Ӏадда юьжий Ӏуьллу. Варданца йа машинашца дӀа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогӀий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.

 Мелла а адамаш дехачу меттигашна герга гӀерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, кӀезиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн гӀад дожу цара.
 Пхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. ХӀора моссазза ехка пхиъ йа ялх, йа ворхӀ кӀорни йо цо. Нанас кӀезиг терго йо кӀорнийн. Уггар атталла бен а, йа буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра кӀорнеш вовшех а хьаьрчий Ӏохкуш карайо. КӀезиг тосало царна юххехь нан. КӀорнеш якха а йой царна юххера дӀайоьду иза. Жимма ондеевлича юьйлало кӀорнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен кӀорнеш. Шура дукха хьена ю цуьнан. Цундела кӀорнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу кӀорнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, дӀатосу нанас шен кӀорнеш.
 Цхьана а экхана хьожа ца кхета кӀорнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла тӀе ца Ӏоттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, тӀехь чо болуш а хуьлу пхьагалан кӀорнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан кӀорнеш. КараӀеминчу пхьагало жӀалийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара хӀума а йоу, дижна Ӏуьллучу жӀаьлин коьрта тӀехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.

Хьажа. кхин 

Дийнаташ
Лерг

Лерг — хазаран меже.

Хьажа кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш
Жиганск

Жиганск () — Российн Федерацин эвла, Якутин Жиганскан улусан административан центр.

Бахархойн дукхалла

Климат 
Кхузахь климат чӀогӀа луьра ю. Иза къастало чӀогӀа континенталлийца. Аьхке кхузахь йоца, йовха ю. Ӏа кхузахь деха, чӀогӀа шелонаш йолуш ду. Буьрса климат бахьнехь массанхьа а кхиина дукха шерашкахь лаьтта лаьттан гӀур.

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Магаданца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+11.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Жиганскан улусан индексаш

Жиганскан улусан нах беха меттигаш
Абхази

Абхази, Апсойчоь ( [Апсны́],  [Апхазе́ти]) — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Гуьржийчоьнан дакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Билбао

Билбао (, ) — Испанин Бискайя олучу провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 353 эзар. (леррана 2005 шарахь)

Билгалдахарш 

Испани
Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович

Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович  (1952 шеран 12 сентябрь, Выдриха, Шемонаихан кӀошт, Кхазакхийн ССР — 2004 шеран 13 февраль, Доха, КъатӀар) — 1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин куьйгалхо волу Дудаев Джовхар дхьа кхелхийначулла тӀехьа, Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин Низамца Яндарбиев Зелимхан Пачхьалкхан куьйгалле веар (1996 шеран 21 апрель — 1997 шеран 12 февраль).

Биографи 
Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович Кхазакхстанехь вина ву. Тайпан Хьала — Кело ву. Нохчийн къам Сибрехара, Даймахка йугӀа доьрзучу муьрехь, Зеламха валош цуьнан доьзал цӀа беар, шайн Дай баьхна Йоккхачу — АтагӀа. 17 шо кхечначу хенахь, кибарчк йуттуш, жагӀ кхоьхьуш балха хоьттира. 1972 шарахь сурне кайкхира. Оццу хенахь, филологан (нохчийн мотт, литература) факультете Нохч — ГӀaлгӀайн Пачхьалкхан Университете деша хоьттина, 1981 шарахь дешна велира.

Университет йеккханчулла тӀехьa Нохч-ГӀалгӀайн зорбан цӀийн куьйгалхо балха вахар. 1985—1986 СССР йаздархойн Барта йукъа йогӀуш йолу исбаьхьаллийн литература нахал йаккхаран Коммитет Куьйгалхо хоттийра Зеламха. Хийцамийн зама тӀе йеъча, политикин жигар болх болийра Зеламхас, «Барт» олучу цхьанакхетараллийн куьйгаллехь. Цулла тӀехьа Нохчийчохь кхолла йелар «Вайнехан Демократан Цхьанкхетаралла», цуьнан Куьйгалле веар Зеламха. Нохчийн исторехь и цхьанакхетаралла даккхийчу элпашца меттиг дхьа лоцуш йу, хӀунда аьлча, Маршонехьа болийна боламан коьртехь бара оцу цхьанакхетараллийн декъашхой. Зуда йалийна вара, 5 берийн да вара Зеламха (3 йоӀ, 2 кӀант). Воккхах волу кӀант вардан бугӀа вахан велира, дезтӀкъалгӀа шерийн чеккхенехь. Жимах волу Даудан чойнаш йира Дохехь, Зеламхан дуьхьала гӀаскхийн къайлах сервисан ницӀкъахь дхьа йехьанчу операцехь диначу эккхарехь.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Нохчийн Республика Нохчийчоь
Хуррой

Хуррой — Мезопотамехь I.В. кхоалгӀачу эзар шеран шолгӀачу декъехь гучадаьлла къам ду. Хуррой мотт Хьалха Азехь, Хуррой бахкли бицаз хиалла. I.В. кхолгӀачу эзар шарахь Тигр (Хуррой меттахь Aranzah) хин гонахь бехна бу. Хуррой Кавказера мезопотами кибл ахур чу бехкан хила мег, ама из хьинцар тешал дина дац шира йознашцани Хуррой хенар. Вайн бовза уггар шира Хурройн дай мохк Тигр хина уллехь болу Субарту мохк бу. Субартер дхьа бержан Хуррош йерриг Анатолир, ПирӀони Махк кхачалц мохкнаш кхоллан. Уггар ондий бокхи Хуррой Мохк хилла Митанни Мохк.

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Истори
Чоьхьара Кавказ

Чоьхьара Кавказ, , , ), йа Къилба Кавказ — Кавказан дакъа, геополитикан регион, лаьтта Малхбален Европин а, Хьалхара Азин дозанехь, Йоккха Кавказера Коьрта, йа Хи доькъа дукъал къилбехьа.

Чоьхьара Кавказан йукъайогӀу Йоккха Кавказан къилба басен доккхаха долу дакъа, Колхидан аре, Куран кӀаг, Жима Кавказ, Эрмалойн акъарин къилбаседа-малхбален дакъа, Талышийн лаьмнаш Ленкоранан аренца цхьаьна. Чоьхьара Кавказехь йу пачхьалкхаш: Азербайджан, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь. Оцу регионехь йу цхьаццама къобалйина пачхьалкхаш: Республика Абхази а, Къилбаседа ХӀирийчоь а, церан маршо къобалйина Российс а, кхин масех махко а, ткъа иштта къобалйанза Ломан-Карабахан Республика. Чоьхьара Кавказан доза ду къилбаседехьа Российн Федерацица, къилбехьа — Туркойчоьнца а, Иранца, малхбузехь Ӏаьржа хӀордан, малхбалехь — Каспийн хиш ду. Чоьхьара Кавказан майда йу 190 эз. кв.км.

ЦӀераш 
«Къилба Кавказ» цӀе лелон йолийна Хьалхара дуьненан тӀом болалучу, Российн империи йухучу муьрехь дуьйна, ткъа шуьйра лелон йолийна Советийн Союз йоьхначул тӀаьхьа. И цӀе, Чоьхьарчу Кавказан «Азербайджан» (Российн империн йукъахь) кхетам санна, кховдийра ингалсхоша, схьаийцира Туркойчоьно. Масала, 2007 шарахь дӀайиллира Къилба-Кавказан газбиргӀа. Амма «Азербайджан» кхетам Чоьхьара Кавказан малхбалехь Советийн Союзехь йиснехь а, «Къилба Кавказ» кхетаме ламастан кхетам «Чоьхьара Кавказ» ара ца таттабелира.

1918 шарахь йоьхначу Российн империн хиллачу махкахь кхоллаелира Чоьхьара Кавказан демократин федеративан республика, иза лаьттара пхеа губернин — Тифлисан, Кутаисин, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан; цхьаьна областан — Карсан; цхьаьна гуонан — Закаталан мехкашкахь. 1922 шарахь кхоьллира Чоьхьара Кавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика, цуо дӀалецира Азербайджанан, Гуьржийчоьнан, Эрмалойчоьнан мехкаш. 1935 шарахь оцу мехкашкахь кхоьллира ССРС Чоьхьара Кавказан тӀеман гуо.

Чоьхьара Кавказ къаьмнаш 
Чоьхьара Кавказахь ду 20 сов къаьмнаш. Уггаре даккхи къамнаш ду гӀаьжарий (8,832,000), гуьржий (4,260,000), эрмалой (3,250,000). Дуккохь дол кавказан къамнаш бусулб динахь ду (9,5 миллион), амма Кавказахь Ӏаш бол гуьржий a эрмалой керст динахь бу (8 миллион).

Географи

Хьажоргаш 
Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien
Atlas of the Caucasian Languages 
Кавказ-Чат. Молодёжни форум
Кавказ-Центр. Кавказан ИнформАгенство, 5 маттахь

Билгалдахарш
Аь

Аь () — кириллицан диграф ду, нохчийн кириллицан аьлп ду.

Дешнаш (Кепаш)
Аз - аьзнаш
Арц - аьрцнаш
Нохчийн абат
Нохчийн мотт
Тоба

Тоба — () массийта стаг, зуда вовшах кхетта кхолла деллачу адмийн терахьаллех олу.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Тобанаш
Коьрта агӀо

</div>
</div>
</div>

</div>
</div>
</div>

</div>
</div>
</div>

<div id="main-page-wikiinfo" style="
     padding:5px;
     background:transparent; 
     border:1px solid #a7d7f9;
     -moz-border-radius:10px;
     -webkit-border-radius:10px;
     border-radius:10px;
     margin-bottom:10px;
">
Нохчийчоьнан байракх

Нохчийчоьнан байракх — Нохчийн Республикин цхьа билгало Российн Федерацин юкъахь.

Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоьнан байракх 
2 лахьан - бутт 1991 шарахь, Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоьнан Парламенто №7 сацамца тlе лецира пачхьалкхан байракх - деха диъ кlов баьцар гата 7:11. Байракхан лахар декъехь — диъ сиз: кlай, цle, кlай, баьцар.

Хьажа. кхин 
 Нохчийн Республика

Хьажоргаш
Нохчийн йоза

Ӏаьрбийн элпнашца XX-гӀа бӀешо доладалале нохчаш яздора Iаьрбийн элпнашца. Ӏарбойн элпнаш леладина кху шерашкахь 1910, 1920 амма тӀяхьарлера шарахь 1922 иза оьрсаша хийцитна шай тӀелаьцна йолучу кирилицан элпашца, амма ле Ӏарбой, ле кирил элпаш нохчийн метаца догӀуш дац, яздаряхь, уьш мял хӀитича ша долу далуш долу аз цахоттало оц кирила элпашца, оц масарял гӀоле нохчийн меттаца догӀаш долу элпнаш (Нохчийн элпаш 1925 шарахь) уьш ду латийн элпаш, оцу латийн элпнашца мялдолу олуш долу аз дӀаязло.

Нохчийн элпаш 1925 шарахь  
Нохчийн элпаш 1925 шарахь 1925 шарахь Советан Iедало политикин бахьанаш хьалха даьхна, тIеийцира керла, латинийн бух тIехь йолу, нохчийн элапаш. Оцу элапашан авторш бара: X. Ошаев а, М. Сальмурзаев а.

1938 шарахь оьрсийн, кириллицан элпнаш тIе хийцира, цул хьалха хилйолу латинийн элапаш.

Кириллицан элпаш 
1991 шарахь Нохчийчоьно ша маьрша пачхьалкх ю аьлла дӀахьедар динчула тӀаьхьа, йукъайаьккхина аьлла дӀакхайкхира латинан алфавит (туркойн кепехь). Делахь иза дӀасайаржо аьтто ца белира, хӀунда аьлча и боцург а, шортта тайп-тайпана баланаш Нохчийн къона пачхьалкхана хьалха хӀиттина дела.

Латинийн элпаш 1992 шарахь 

Нохчийн элпаш
Терахь

Долш долу итт терхь: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Кин шорта баш хонаш ю терахь декъошца ("элпашца а"):
римхой терахь (I V X L C D M)
ялхийтта долу терахь (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F)
майа терахь (оц тlийра 0 кху тlе 19)

Терахь, тlехьажар дукхалийца хийцало ишта чу метяхь:
цхьалгlа 'первый' 	
шолгlа 'второй'	
кхоалгlа 'третий' 	
доьалгlа 'четвертый' 	
пхоьалгlа 'пятый'	
йолхалгla 'шестой' 	
ворхlалгlа 'седьмой' 	
борхlалгlа 'восьмой' 	
уьссалгlа 'девятый' 	
уьтталгlа 'десятый'	

цхьайгталгlа 'одиннадцатый' 
шитталгlа 'двенадцатый' 
кхоитталгlа 'тринадцатый' 
деитталгlа 'четырнадцатый' 
пхийтталгlа 'пятнадцатый' 
ялхийтталгlа 'шестнадцатый' 
вуърхIийтталгlа 'семнадцатый' 
берхIийтталгlа 'восемнадцатый' 
ткъесналгlа 'девятнадцатый'
ткъолгlа 'двадатый'

ONE      —    1 —   ЦХЬАЪ,       
TWO      —    2 —    ШИЪ,       
THREE     —   3 —   КХОЪ,             
FOUR      —   4 —    ДИЪ, 
FIVE    —     5 —    ПХИЪ  
SIX    —      6 —   ЯЛХ,             
SEVEN   —     7 —   ВОРХ1
EIGHT    —    8 —    БАРХ1 
NINE    —     9 —   ИСС                   
TEN    —      10 —    ИТТ                 
ELEVEN   —    11 —   ЦХЬАЙТТА
TWELVE    —   12 —  ШИЙТТА,  
THIRTEEN   —  13 —   КХОЙТТА,  
FOURTEEN  —   14 —   ДЕЙТТА,  
FIFTEEN    —  15 —   ПХИЙТТА, 
IXTEEN   —   16 —  ЯЛХИЙТТА,  
SEVENTEEN  —  17 —    ВУЬРХ1ИЙТТА, 
EIGHTEEN   —  18 —    БЕРХ1ИЙТТА, 
NINETEEN    — 19 —    ТКЪАЯССАНА  
TWENTY      — 20 —    ТКЪА    
TWENTY ONE  — 21 —    ТКЪЕ ЦХЬАЪ
TWENTY TWO  — 22 —    ТКЪЕ ШИЪ  
THIRTY      — 30 —    ТКЪЕ ИТТ
THIRTY ONE  — 31 —    ТКЪЕ ЦХЬАЙТТА 
FORTY       — 40 —    ШОВЗТКЪА 
FORTY ONE   — 41 —    шовзткъа цхьаъ
FORTY NINE  — 49 —    шовзткъа исс
FIFTY       — 50 —    шовзткъа итт
FIFTY ONE   — 51 —    шовзткъа цхьайтта
SIXTY       — 60 —    кхузткъа
SEVENTY     — 70 —    кхузткъа итт
EIGHTY      — 80 —    дезткъа           
NINETY      — 90 —    дезткъа ит
ONE HUNDRED — 100  —   Б1Е       
ONE THOUSAND — 1000 — ЭЗАР
MILLION  — 1000000  МИЛЛИОН
ONE HUNDRED FND TWENTY      — 120       Б1Е — ТКЪА  (100 и 20)
ONE HUNDRED AND TWENTY ONE  — 121       Б1Е — ТКЪЕ  ЦХЬАЪ (100 и 20 и 1) 
TWO HUNDRED                  —          200 — ШИ Б1Е  (2 раза по 100) 
TWO THOUSAND                  —        2000 — ШИ ЭЗАР  (2  раза по 1000)
ADDING  Cложение  —  ВОВШАХТОХАР         
DIVIDING ДЕЛЕНИЕ  — ДЕКЪАР
MULTIPLICATING УМНОЖЕНИЕ × — ЭЦАР                      
PLUS   Плюс    +  Т1ЕТОХАР  
MINUS  МИНУС   —  Т1ЕРАДАККХАР

Терахь башхо lарбой индой

Билгалдахарш

Хьажа. кхин

Хьажораш 

Терахьаш
Театр

Теа́тр ( — хьожийлан меттиг, хьожийла,  — хьожу, го) — исбаьхьаллин тайпа, тайп-тайпан кхоьчу исбаьхьаллийн синтез — литературин а, эшаран а, хореографин а, гайтаман исбаьхьаллин а, кхийолчаран а. Театран шен башхаллаш ю: бакъдерг а, доьвнаш а, адамийн амалаш а, царех кхетар а, цера мах хадор а гойтуш бераш актёраш бу

Билгалдахарш

Литература 

 
 Барбой Ю. М. К теории театра. Спб.: СПбГАТИ, 2008. 238 с.
 </
 Эжен Ионеско. Есть ли будущее у театра абсурда?  // Театр абсурда. Сб. статей и публикаций. СПб., 2005, с. 191—195
 Эпштейн М. «Игра в жизни и искусстве // Советская драматургия», Москва, 1982 г. № 2.

Хьажорагаш 
 Театральная библиотека
 Мировой театр

Театр
Рузма

Ру́зма ( — декхаран жайна: Ширчу Румехь декхархоша са лора календашкахь, беттан хьалхарчу деношкахь) — еха хенан юькъан лараран система, йоьзна стиглара догӀмаш леларан бух тӀаьхь: Маьлхан — маьлхан рузманашкахь, Беттан — беттан рузманашкахь, Маьлхан а, Беттан а цхьаьна хенахь йолу беттан-маьлхан рузманашкахь. Иштта рузма олу тӀаьхь билгалдаьхна Ӏиданаш долу шеран денош кӀиранашка а, беттанашка а декъначу испискех, денойн, кӀиранийн, беттанийн раж гойту, ткъа иштта кхин тайп-тайпанчу амалера хаамаш а болу рогӀера справкин арахецар.

Истори 

Хьалхара рузманаш евлира чӀогӀа иэшарна рогӀера а, хир буй хуучу хенан-хӀоттаман а хьолашкахь. Набта-Плаяхь (Мисран таханлера мохк) вайн эрал 5 эз. шо хьалха ахкхерста даьхнийлелорхойн тайпанаша йира, хила тарло, хьалхара шеран «рузманан гуо», шо долалора Сириус седа гучубаьлчи. Оцу рузмано гӀодора тайпанан догӀан зама йола а, чекх а маца йолу, тӀаккха гӀум-аренан регионах даьхний дажо мегаш йолу сенъелла саванна хуьлура. Оцу хенахь гергга таханлера Германин махкахь кхоьллира Гозекан гуо, цуьнан бух бара Ӏай малх цӀа кхачаран тӀаьхь.

Нохчийн рузма 
Дечкен-бутт
Чиллан-бутт
Зазадоккху-бутт
Оханан-бутт
Стигалкъекъа-бутт
Мангалан-бутт
Товбецан-бутт
Марсхьокху-бутт
Гезгмашан-бутт
ГIадужу-бутт
Лахьанан-бутт
ГIуран-бутт

Хьажа иштта 
Бусулба динехь йолу рузма
КӀира
Бутт

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш
Маьрша гӀирсаш

Маьрша гӀирсаш — йаззам чохь долу йоза, суьрташ, эшарш, массо белха хаам а ишта кхин, шайна лело лицензица кхечанхьа маьрша схьаэца йиш йу шу хьоме махкахой.

ДӀабоьдачу жигара белхаца хӀокху вай маьрша энциклопеди чохь вай шортта хаам гулбийра бу, вай тӀаьхьа тӀейогӀачу тӀехьенна ишта тахан тӀекхуьучу кегийрхой чӀорна.

Лицензи 

Йаззам чуьра йозанан ишата кхин хӀумнийн Лицензи тайпа тайпан ду, цхьавол стаг ша биначу белха кхечанхьа ше хӀума лело бакъо цалуш хуьла, ишта лело бакъо луш верг хуьла, массо хӀуман тӀаьхь бакъонаш лар йар доьху хӀокху гӀирса чохь.

Масалла Лицензи — Design Science License (DSL) а, GNU Free Documentation License а (GFDL) масалла кхечинхьа лело магадо Лицензи

Creative Commons — масалла кхечанхьа лело магадо цхьац йолучу метигахь Лицензи
FreeBSD Documentation License — масалла кхечанхьа лело цамагадо Лицензи

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Маьрша гӀирсаш
Лицензи

Лицензи — йаззам чуьра йозанан ишата кхин хӀумнийн Лицензи тайп-тайпан ду, цхьавол стаг ша биначу белха кхечанхьа ше хӀума лело бакъо цалуш хуьла, ишта лело бакъо луш верг хуьла, массо хӀуман тӀаьхь бакъонаш лар йар доьху хӀокху гӀирса чохь.

 Масалла Лицензи — Design Science License (DSL) а, GNU Free Documentation License а (GFDL) масалла кхечанхьа лело магадо Лицензи

Creative Commons — масалла кхечинхьа лело магадо цхьац йолучу метигахь Лицензи
FreeBSD Documentation License — масалла кхечанхьа лело цамагдо Лицензи

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Лицензи
Викимедин фонд

Викимедин фонд () — йохкаэцар доцуш вовшахтоьхна кхоллам, гӀирсаца гӀодеш йолу массо къаьмнашна юкъаралин интернет чохь, маьрша яззаман хаамаш даржош а нахана пайде, дукхаллица нахана йовзарехь оцу цӀарца «Википеди маьрша энциклопеди».

ХӀара фонд латтар бахьан ду наха ахчанца гӀодеш, мадарра аьлча ше долучо гӀодан хӀум тосу ахчан барамехь, ишта кху чура гӀирсаш хьаэца бакъо ю, Лицензи олу тешабухцан.

Фонд гӀар а йоккхуш дӀакхайкхина де 20 мангал бутт 2003 шарахь, кхоллинарг ву оцу хан чохь йолуш йолучу Википедин да Jimmy Wales.

Википеди
Къилбаседа Македони

Къилбаседа Македони — ( ) — Европин мохк. Коьрта гӀала Скопье

Македонин йукъараллаш

Билгалдахарш 

Македони
Медиа

Медиа боху дош иза оьрсийн маттахь аьлча - (Сре́дство ма́ссовой информа́ции, дацдина альча «СМИ», ишта — массмедиа), вай нохчийн маттахь — Шортта Хааман Гlирсаш, дацдина альча — «ШХГl», ишта кху Википеди чохь хьаьцадеш дитина иза дош, хlунд аьлча хlокхуьнца богlаш болу кхин гlирсаш а гочдина боцундела.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Медиа
Нохчийн тайпанаш

Тайпа — нохчийн шена  йукъахь болчеран цхьаннах йа цхьанхьара схьавалар долу адамийн дакъа ду,  тера ду, йуьхьанца дуьйна мехкаца а, гергарлонашца а цхьаьнакхетаран амал хиллачух. 

Абатца нисбина могӀам.

А 
 Айткхаллой
 АргӀаной
 Ачалой

Аь 
 Аьккхий
 Аьрсалой
 Аьрсаной

Б  
 Балой
 Барчхой
 Басахой
 БелгӀаттой
 Белхарой
 Булгучхой
 Беной
 Беркой
 Билтой
 Бийтарой
 Багачарой
 Боной
 Буной
 Буосой
 Буттий
 БӀовлой

В  
 Варандой
 Ваштарой
 Ваьппий

Г  
 Галай
 Гезлой
 Гендаргной
 Гуной
 Гухой

ГӀ  
 ГӀандалой
 ГӀарчой
 ГӀаттой
 ГӀумхой
 ГӀордалой
 ГӀулой

Д  
 Дишний
 ДӀай

Ж   
 Жей (Жевой)
 ЖогIалдой

З  
 Зандакъой
 Зумсой
 Зурзакъой
 ЗӀогой

И 
 Икъарой
 ИхӀарой
 Ишхой

К  
 Кей
 Кевой
 Келой
 Кирий
 Кулой
 Курчалой
 Кушкаш

Кх  
 Кхархой

Къ  
 Къовстой
 Къоьзуной

КӀ 
 КӀенхой
 КӀесалой

Л 
 Лаьшкарой

М  
 Макажой
 Маьлхий
 Маьршалой
 Мелардой
 Мержой
 Меркхой
 Мужахой
 Мулкъой
 МӀайстой

Н  
 Нашхой
 Нижалой
 Ноккхой
 Нохч-Келой
 Нохий

О  
 Овршой
 Орсой

П  
 Пешхой
 Пхьамтой
 Пхьарчхой

Р 
 Ригахой

С 
 Садой
 Салой
 Сандухой
 Саной
 Саьрхой
 Саьрбалой
 Саьттой
 Сесаной

Т 
 Таркхой
 Тумсой
 Туркой

ТӀ 
 ТӀундукъой
 ТӀерлой

Х 
 Хилдехьарой
 Хьахецагеной
 Хихой
 Хой
 Харачой
 Хуландой

Хь 
 Хьаккой
 Хьакмадой
 ХьалгӀий
 Хьаркъарой
 Хьачарой
 Хьаьвхьарой

ХӀ 
 ХӀимой
 ХӀиндой
 ХӀиндахой

ЦӀ 
 ЦӀесий
 ЦӀечой
 ЦӀикарой
 ЦӀонтарой

Ч  
 Чартой
 Чейрой
 Чермой
 Чонтой
 Чубаьхкинарой
 Чунгарой
 Чхьарой

ЧӀ 
 ЧӀаьнтий
 ЧӀинхой

Ш 
 Шарой
 Шебарлой
 Шикъарой
 Шинрой
 Ширдий
 Шоной

Э  
 ЭгӀашбатой
 Элистанжхой
 Энакхалой
 Энганой

Я 
 Ялхой
 Ялхорой

Ӏ 
 Ӏаккой
 Ӏалларой

Нохчий
Шарой

Шарой — нохчийн тайпа. Хьалха бехаш хила Нохчийчоьнан къилба-малхбалехьарчу декъа тӀехь.

Баржар 
Нохчийн талламхочо-мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, билгалъяьхна Шарой беха меттигаш: Хьалха-Марта, Олхазар-КӀотар, Закан-Юрт, Ишоре, Новр-ГӀала, Гал-ГӀала, Макне. Цул сов Шаройн ю Керла-Шара.

Шарой тайпана нах беха меттигаш: ХӀиндой овл, Махьдан овл, Битина овл, Гедакха, Матаройн овл, Пхьан корта, Циегухишка, Къуби овл, Цикха овл, Дуьш овл, Шовхалан Хизаран дукъ, Экхараш овл, Хьеша овл, Бов коьрта кхин а.

Тайпанаш, гараш 
 Шарой, 
 Шикъарой, 
 Хьакмадой, 
 Хуландой, 
 ХӀимой,
 Сандухой, 
 Буттий,  
 КӀесалой, 
 ЦӀесий, 
 Икъарой, 
 Хихой, 
 КӀенхой, 
 ЖогIалдой,
 Чейрой, 
 Кирий,
 Ашнай,
 ХӀиндахой, 
 ХӀиеблой.
 Аьтти некъе, 
 Аьртто гар, 
 Молла гар.

Билгалдахарш

Литература 
 
 

Нохчийн тайпанаш
ЧӀебарлой

ЧӀебарлой — Нохчийн тукхам ду, ЧӀеберлойн кӀоштахь мохк болуш.

Мотт 
Лингвисташа ЧӀебарлош хьалхалераниг заманехь Нохчийн къомо бийцан шийра мотт буьйцу олу. Гергараниг диалект — Шаройн диалект ю.

Тайпанаш 
Ачалой 
Багачарой 
Буной 
Буосой 
Басахой
ДIай 
ИхӀарой 
Къоьзуной 
Кулой 
Макажой 
Нижалой 
Нохч-Келой  
Орсой 
Ригахой 
Садой
ТӀундукъой 
ХӀиндой
Хой 
ГӀумхой
Хьаркъарой 
Хьахецагеной   
ЦӀикарой 
Чубаьхкинарой

Билгалдахарш 

Нохчий
ТӀерлой

ТӀерлой — нохчийн тайпа. 

Нохчийн йаздархо, поэт хиллачу Мамакаев Мохьмада тӀерлой ис тукхаман йукъатоьхна, амма аренан материалаша а, тӀерлоша а бакъдо иза нохчийн тайпанех цхьаъ хилар, ерриге нохчийн тайпанийн классикин билгалонаш а йолуш, тайпан культ а йолуш. Цул совнах Мамакаевс ша а билгалдоккху, тӀерлойн йукъахь вовшашца гергарлонаш а йолуш гаранаш хилар.

Тайпанан хӀоттам 
ТӀерлойн гараш:
 Арстхой, 
 Барай,                                                                                   
 Басхой, 
 Боьшни, 
 Бортхой, 
 Гиезхой,
 Гимрой,
 ГІашхой,
 Гуорой, 
 Дйахчарой, 
 Жиелшхой, 
 Идхой,
 Кхенхой,
 Кхоьричурой,
 Никaрхой, 
 МоцІaрой, 
 Оьтти, 
 Оьшни, 
 Пиежи, 
 Пиеж-Басарой, 
 Сенхой, 
 Хьорси-пхьарой, 
 Шуьнди, 
 Эльди-пхьарой.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 

Нохчий
Нохчмахкахой

Нохчмахкахой;

 Айткхаьллой,  
 Беной, 
 Билтой, 
 БелгӀатой, 
 Бийтарой,
 Гезлой, 
 Гендаргной, 
 Гуной, 
 ГӀордалой, 
 Зандакъой, 
 Ишхой,  
 Курчалой, 
 Харачой, 
 ЦӀонтарой, 
 Ширдий, 
 Шоной, 
 Сесаной, 
 Чартой, 
 Чермой
 Элистанжхой, 
 Энакхалой, 
 Энганой,
 Эрсаной, 
 ЭгӀашбатой,
 Ялхой,
 Iалларой.

Билгалдахарш 

Нохчий
Маьлхий

Маьлхий — нохчийн тайпа, Мамакаев Мохьмада дийцарехь тукхум

Декъадалар 
Нохчийн йаздархо а, поэт а хиллачу Мамакаев Мохьмада Маьлхийн тайпа ду аьлла могӀаме хӀоттина Италчхой, амма иштта тайпа дац.
 
Маьлхийн гараш:
 Баьстий, 
 БIаьнастхой, 
 Куомалхой, 
 Кхуоруоттахой, 
 Меши гар, 
 ТертгIой, 
 Сахьанахой, 
 ЖIархой, 
 КӀаьганхой, 
 Юхеганхой, 
 ЧIархой, 
 Эрхой,
 Ӏамхой,

Билгалдахарш

Литература 

 
 Акты, собранные Кавказской археографической комиссией / Под ред. А. П. Берже и др. (в 12 томах). — : тип. Главного Управления Наместника Кавказского (и др.), 1866—1904.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Дополненное переиздание: 
 
 
 Сокращённое переиздание (на чеченском и русском языках): 
 Сокращённое переиздание: 
 
 
 

Нохчийн тайпанаш
Орстхой

Орстхой нохчийн-гlалгlайн тукхум;

 Балой, 
 Ялхорой, 
 Галай, 
 Мержой, 
 ЦӀечой, 
 Хьаьвхьарой, 
 ГӀандалой, 
 Мужахой,  
 Белхарой, 
 Мужгахой, 
 ГӀарчой.
 ГӀулой.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нохчий
ЦӀоькъалом

ЦӀоькъалом (инг. Tiger). Вайн Ковказан лаьмнашкахь цхьана хенахь хилла цӀоькъалоьмаш. ХӀинца уьш тосалуш дац.

 Иза онда а, ницкъ болуш а, майра а экха ду. ДегӀ деха ду цуьнан 110-180 см, цӀога 80-110 см. Настарш йоций а, стоммий ю цуьнан. Чо луьста а, боца а бу. ЦӀока сирла а, тӀехь тӀедарчий долуш къорза а ю. Бос кхоьлано можа бу, томмагӀнаш мокха ду.

ЦӀоькъалом хуьлуш долу меттигаш: <...>
Ӏаннашкахь, аьрцнашкахь, тӀулгӀийн берд<...>
зан лаьмнашкахь, къилбехьа Туркменин<...>
хьа Бабатаг а, Актау а лаьмнашкахь хуь <...>
Иранехь, Афганистанехь, Пакистанехь а ду <...>
Церан даар сеш, лунаш, масарш, акха <...>
чий. Олхазаршна таллар кӀезиг ду церан. <...>
цара ижу лахарна. Доладелла лелар меллаша <...>
тахь ца лела цӀоькъалом. Дитта тӀе а далало <...>
къашка хьала а долу, мел ирхе йолуш тӀулган <...>
Ижо лахар кӀелхоий ларош, я тӀаьхьа долий экк <...>
 Бен ламанан чхарашлахь, херонаш йолчохь хуьлу цуьнан. Декабрехь, январехь оре догӀу уьш. ЦӀоькъалоьман кӀеза шиъ хуьлу. Диъ кӀеза деш меттиг а хуьлу.
 МӀайстахь, Алкунехь, Маьлхастахь тосало цӀоькхалом.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
ЧагӀалкх

ЧагӀалкх, ТӀур () — барзах тера йу иза, цул дегӀана жима хилар бен башхо йоцуш. Бакъду цӀока берзачул сирла йу цуьнан. Олхазарш, дехкий, моьлкхарчий, кхин йолу садолу хӀумнаш йоу чагӀалкхаша. Таллархо тосавелчи ларво чагӀалкхо, тӀаьхьара дӀа а ца йолуш, ша тоса ца йолуьйтуш. Таллархочо акха котам, бад, йа лекъ и тайпа хӀума топ а тоьхна йийчи иза тӀекхачале лачкъайо чагӀалкхо. ЙаахӀума чохьйолу тӀоьрмиг таллархочо охьабиллина битчи, чагӀалкхо дӀахьо. УгӀар тамашена ду чагӀалкхан, цкъа жӀалех угӀу иза, тӀаккха бер доьлхуш санна йека.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш 

Дийнаташ
Акха цициг

Доккхачу акха цицигах Акха цициг, ЦӀокъа () олу. Кавказехь наггахь бен тосалуш дац иза. Доца дегӀ а долуш экха ду иза. ЦӀога хадийчи санна доца ду цуьнан. ДегӀан дохалла 80-100 см. ЦӀога 20-30 см. Шина а агӀор беснеш тӀехь маж ю цуьнан. Лергаш тӀехь ирах дахана чоьш ду, маӀаш санна хеталуш. ТӀера чо беха а луьста а бу цуьнан. Мехка тесчи санна а хеташ овкъаран басахь ду иза. ЧукӀело жимма сирла ю. Жимма Ӏаьржа тӀедарчи ду цуьнан букъ тӀехь а хенаш тӀехь а. Вайн Кавказан лаьмнашкахь, хьаннийн аьрцнашкахь, хин тогӀешкахь хуьлуш ду акха цициг.

Ижонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь дӀалечкъа иза диттийн баххьашкахь тӀулгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта тӀе хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. КӀорни 2-3 йо. Пхеана тӀе кхаччалц еш меттиг а хуьлу. КӀорнеш йинчу хенахь са ца гуш бӀаьрзе хуьлу. БӀаьраса 12-чу дийнахь догӀу царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу кӀорнеш.

Акха цициг лечкъана лелаш ду.

Ӏаьса а, Марта а, Гиха а хиш схьадолучохь а Ч1аьнти-Органехь а, Хахалга, КӀериго, МӀайста лаьмнашкахь а хуьлуш ду акха цицигаш.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Хьуьнан акха цициг

Хьуьнан акха цициг () олу. ЦӀахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегӀан дохалла 50-75 см. ЦӀога 25-35 см. ТӀера цӀока кӀеда а, чо луьста болуш а ю. ЦӀога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цӀерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа тӀехь а, агӀонца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмагӀнаш хедда ду. Корта а и томмагӀнаш хӀиттина къорза бу цуьнан. ЦӀоганна тӀехь мокха чӀагӀарш ю. ЦӀоганан йоьхьиг Ӏаьржа ю цуьнан.

Вайн Кавказан ламанан хьаннашкахь хуьлаш ду и акха цицигаш. Цхьаъ ша лела цициг. Дийнахь лечкъий Ӏа акха цициг дечиган хари чохь тӀулган бердашкахь, оьрнашкахь мохо охьатоьхначу диттан орамашна кӀел. Цуьнан даар коьртачу декъана олхазарш, дехкий ду. Кхин йолу садолу хӀумнаш а йоу цо. Оре дар февраль-март баттахь ду. Исс кӀирнах лела иза пхора. Къорнеш апрель-май баттахь йо. КӀорнешна саго 10-12 де даьлчи. Бен хари чохь я тӀулгийн херонашкахь бо цициго. Веданан а, Шелан а, Шуьйта а Ачхой-Мартанан а районашкарчу хьаннашкахь хуьлу и акха цицигаш.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Эрзашкара цициг

() олу. Акха цициг ду иза а. Когаш тӀехь жимма лекхо ду иза. ДегӀан дохалла 50-90 см. ЦӀога 20-30 см. Лергаш тӀехь чо бу ирах бахана. ДегӀа тӀехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегӀ лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тӀехула таьӀно мокха сизаш ду.

Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкин цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хӀурдан йистошца, хин тогӀешкахь ду.

Ижо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нӀаьнеш, котамаш, акха бедаш, гӀезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кӀорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тӀе хьала а долу. Ша ор даккхар к1езиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано д1атесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре дог1у иза. К1орнеш апрелехь-июнехь йо. КӀорнеш 2-10 хуьлу.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
КӀайн пхьагал

() олу. Оьрсаша кӀайчу пхьагалах "Заяц-беляк" олу. Вукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш йац кӀайчу пхьагалан Ӏай бос хийцалуш кӀайялар бен.

 Ло диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан кӀайн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш тӀехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. Ӏай хьаннашкахь хуьлу кӀайн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тогӀеш, ирзош, диттийн кондарш.
 Вайн Союзехь Европин дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш ю кӀайн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш тӀе кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, тӀаккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.
 Диттийн гӀа дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу кӀайн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу гӀан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу гӀан патаршлахь олхазарша садолу хӀуманаш лоьхуш деш долу "шах-шах" а тоьа царна кхераяла.
 КӀайчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна хӀора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворхӀ кӀорни йо цо. Уьш Ӏалаш яр а, уьш юзор а, кхиор а вукхуьнан санна ду.
 Цхьа башхо ю кӀайчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь 1 метр кӀорга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. 1-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху...

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Лаьттан пхьагал

() олу. Жима экха ду иза. Лергаш доцийра а, кегийра а ду цуьнан. Лергаш дӀай-схьай саттадо цо. ТӀаьхьара ши ког беха а, ницкъ болуш а бу. Хьалхара ши ког боца бу. ЦӀога деха ду лаьттан пхьагала, боьххье месала кӀайн кӀуж а болуш. Дийнахь шен бенахь Ӏа иза. Бен лаьттах боккху цо. Буьйсана яжа арайолу иза. Бецан орамаш а, ялта а доу цо, буц а йоу. Болар шен тӀаьхьарчу шина кога тӀехь кхиссалуш до цо. НогӀийн махкахь дукха хуьлу уьш.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Тарсал

Тарсал () олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш ю тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш тӀоьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду.

 Тарсалаш ехаш меттигаш дукха ю. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Желтойчоь а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа Ӏаьржачу хӀурда тӀе кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа агӀор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.
 Тарсалан цӀокарчий,муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза ю. Тарсалаш дитташна тӀехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а кӀезиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг тӀе хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа хӀума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена тӀаьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена тӀоьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин дӀа даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш тӀе долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха тӀе нисъеллачу дечиган гӀода тӀоьхула хьаладоду.
 Тарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа дӀакхелха. Кхелхана дӀаяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу юьртах а, гӀалех а чекхйолу. Церан дӀай-схьай кхалхар гурахь хуьла. Ӏа буьрса догӀург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа хӀума йоцуш шаьш меца юьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа дӀа. Шерачу аренашкахула дӀа кхелхаш доккха зе хуьлу царна.
 Дитта тӀехь йолчу хенахь царна тӀекхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша.

Шаьш дӀакхелханчу меттехь ялх-ворхӀ ша доккху цара. ТӀаккха цигара, шаьш хиллачу юха кхелха.

 Тарсалийн дебар сиха хуьлу. ДӀа-схьа кхелхаш хӀаллакьхилар меттахӀутту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. КӀорнеш кхаанни тӀера иттанне тӀе кхаччалц йо. Баннаш дечиган Ӏеханах до цара, гондахьа гӀаш, синтарш а дохкуш. Бен бухара кӀадбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.
 Тарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан бӀараш, стоьмаш, стоьмийн хӀуш, олхазарийн хӀоьаш, цӀазамаш, жӀаьлин-нускалш. Ӏаьнна дӀаӀалашдо цара бӀараш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.

Диалекташкахь 
Кист. цикъо, чеб. тарсил, Ӏов. цехцалдиг.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Оьпа

() олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжкӀаш юьйчу керташкахь а хуьлуш ю оьпарчий. Оьпа билгал ю чукӀело а, лога кӀелхьара а Ӏаьржачу босахь хиларна. Букъ хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш кӀайн ю. ТӀехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала йац, каде ю. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. ОьгӀазе а, майра леташ а ю оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. ОьгӀазе дарлой, шок а етташ, цӀийза а цӀийзаш тӀекхета иза стагана. ЖӀаьла доьхьал нисделчи цунна хьалха тӀе а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа кӀелхьара. ТӀекхетий цергаш чӀогӀа юхку цо. Уьш дӀа-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.

Адамах къахкаш йац оьпа. Мелхо а уьш дехачу меттехьа герга гӀерта иза.
Оьпа ялта диъна ца Ӏа. Цхьа пунт хиллал ялта Ӏай даа тӀаьхьалонна дӀахьулдо цо лаьтта бухахь. Шена чохь Ӏен бен баьккхина ца Ӏеш йиъ-пхиъ чоь кечйо цо. Ялта чудухкуш "амбар", юьжу мотт, хӀума юу чоь, нехаш дӀакхуьссийла, хьоштагӀа. Багахь доьлашна юххехь 50 грамм ялта хьо цо. Цхьа кийла ялта ӀаӀош 20-зза дӀай-схьай йоьду иза. Цхьа пунт ялта тӀаьхьалонна дӀадерзош 320-за ялташ дийначу уьрда тӀе хьала а йолу, юха Ӏуьргах чу а йоьду иза. Ши метар кӀорга охка ца латта. Цо аьхъканчу Ӏуьрган дохалла йиъ метар, ах метар хуьлу. Оццулла чӀогӀа болх бан дуккху а хан еза цунна. Шена лиъчи чехка охку цо латта. Яьшки чу йоьллина оьпа, и а хадийна, пена кӀелхулацхьаметар, ах метар деха Ӏуьрг а даьккхина, дӀаяханера цхьана буьйсанна. Оьпанан бен шина агӀор чекхболуш хуьлу. Цхьанахьаша раз чуйоьдийла йокку цо. Вукхазхьашхула нисса хьалайолийла йо. Къоначара чуйоьдийла цхьаъ бен ца йо.
Ӏай йийшина Ӏохку оьпарчий. Бакъду, массо а хенахь ца йо цара наб. ХӀума яа самайовлу уьш. Ӏай наггахь бенара хьала а йолу оьпа, довхо де деъчи.
Оьпа гурахь кхин долу акхарой санна чӀогӀа ца ерста. Цундела юуш хӀума а йоцуш Ӏа даккха гӀора ца хуьлу цуьнан. Дехкаша санна Ӏай напгӀа лаха корматалла йац оьпанан. Ша тӀаьхьалонна гулдина ялта доу цо Ӏай. Оьпано садолу хӀумнаш а йоу. Жима а, доккха а экха дац оьпаночул дукха кӀорнеш еш. Ейтта а, пхийтта а, берхӀитта а кӀорни йо цо цкъа ехкаш. Ши кӀира кхаьччи кӀорнеша шайна къаьс-къаьстана, лаьттах охкуш, баннаш до.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Хаьштиг

() олу. Деха дегӀ а долуш, стомма гӀорта а йолуш, боцийра когаш а болуш, деха цӀога а долуш жима экха ду иза. ДегӀан дохалла 70-75 см, цӀоганан дохалла 50 см. Корта воьда бу цуьнан. Лергаш халла бен гуш дац. ПӀелгашна юккъехь пардош ду. Хи чохь нека дан аьтту бо цара. БукътӀера цӀока таьӀночу албасахь ю, чукӀело сирла ю цуьнан.

 Вайн Къилбаседа Кавказехь а, Закавказехь а, Малхбузехьа Иранехь а хуьлуш ду уьш. Церан дахар ламанан хишца, чалхаш йолчу меттехь, Теркан йистошца ду.
 Адамех къахкаш а, ларлуш а экха ду иза. Буьйсанна чӀарх аьлла лела иза. Дийнахь а лоха ца ижу. Хи чохь нека дан хаьа цунна. Хи буха лечкъана дуккху а даллало иза. Лаьттахула лелар меллаша а, партала а ду цуьнан.
 ЧӀерий а, пхьидаш а, хица хуьлуш йолу садолу хӀумнаш а йоу цо. Бердах Ӏуьргаш а дохуш до цара баннаш. Хи йисттера дуьйна бердаца хьала доккху цо лаьттах Ӏуьрг. Бен бечу меттехь мох кхетийта а, садоӀа а меттиг йоккху цо. Ши шо даьлчи кхуьу цуьнан кӀорнеш. Ӏа доьлчи оре догӀу уьш. Шина шарахь цкъа йо цара кӀорнеш 2-3. Цхаьна шарахь Ӏалашйо уьш нанас а, дас а.
 Хинан хаьштигаш долу меттигаш билгалъевлла ю. Масала: Мартан хица а, Бумматал лакххьа ЦӀиэчу Акка кхаччалц, Ӏаьсца а, Органца а, Каргалинскехь саьнгарш яьхна хиш долчу меттигашкахь а.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Дингат

Дингат, Дингад () — аьлла цуьнан цӀе яьккхича иза кертара дӀайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дӀа ца яхийта "кхобу" цуьнан цӀе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХӀунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хӀаллакдо. Иза дехо дуткъа дегӀ а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бӀаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаӀеш дехкий дойу цо, шена тӀаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догӀу иза, ша тӀаьхьалонна дитначу дехкашна тӀе. Цуьнан садоӀуш хан ян а йац. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГӀодмин такхорана кӀелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хӀу дов. Цхьанхьара ша уьш хӀаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дӀадоьду и жима экха. ХӀусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Ӏуьрг шор а дой, цу чохь шена кӀеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цӀокарчех.

 Кхоъ, йиъ, иссанна тӀекхаччалц хуьлу дингатан кӀорни. Цо кӀорнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. Ӏаьнан а, аьхкенан а, бӀаьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра кӀорнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь гӀортантӀера цӀий лела пха а хадабой. ГӀиргӀано мӀарашца катоьхна дадийчи, шен и гӀорта яхъеш, дӀакхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.
 Цхьана таллархочунна пхьагал уьдуш, готуьйсуш, кхиссалуш карзахъяьлла гина. Цецваьлла иза пхьагало лелочух. Дукха хан ялале пхьагал йоьжна. Таллархо, когаш а хьоькхуш леш йоллучу пхьагална тӀевахча, цунна юххера дӀаедда дингат. Цо логах а тасаелла лаг цоьстуш холчу хӀоттийна хилла пхьагал. Дехкал бен доццушехь иштта шел йоккхачунна а кхераме экха ду иза.
 Адамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. Ӏуьйранна хьацар а долий, гӀеллой карош хилла говр. "ГӀам ду цунна и ницкъ беш дерг" олуш хилла говр йолчу дас.
 Иштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса юккъера хьала а яьлла дӀайоьдуш гина дингат. Иза кхеса юккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла цӀийн тӀадамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.

Билгалдахарш

Литература 
 

Дийнаташ
Зу

Зу' () олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш.

Зуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна юккъехь, гӀан патаршлахь, коьллийн керта кӀел, я къухашлахь таьӀначу меттехь. Буха кӀеда мотт буьллу цо, екъа буц, гӀаш, иштта кхин йолу кӀеда хӀума буха а тосуш.
Зуно кхаанна тӀера бархӀанна тӀекхаччалц кӀорнеш йо. Зунан кӀорнеш ирча хуьла, са а ца гуш, тӀехь чо а боцуш, ерзина. Нилхха кӀайн, кӀеда кӀохцалий хуьлу цунна тӀехь. Шен бен цхьанна тосабелчи кӀорнеш кхоьчахьа дӀахьо зуно. КӀорнеш дукха ца Ӏа шайн ненаца. Ши бутт кхаьччи шаьш йовлий юьйлало уьш. Ӏаьнна кечам бан ца хууш Ӏай ледарчу хьелашкахь юьсу кӀорнеш. Цундела уьш дукхах ерш шелонна ле. Шийла Ӏа деъчи яккхийрнаш а ле шелонна, Ӏаьнна чукъовлаелла йацахь.
БӀаьста, Ӏаьнан хӀусамера арайолий, йолало зу, шелонаш дӀаевллачул тӀаьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина Ӏуьллу зу.
Дийнахь, малхехь йох а луш йижна Ӏуьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш йац иза. БӀаьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш Ӏадда лаьтташ волчу стагана когаш кӀел схьайолу иза. Шен и муцӀар когарчу мачех дӀаӀоттаелчи хьоршам а тухий, муцӀар кӀел а хьош, дӀахьаьрчий кӀохцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг Ӏадда сецчи юха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса дӀайоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу хӀуманах хьожа а йоккхуш, яй йорт а етташ. Зуно садолу хӀумнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка яьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, гӀовгӀа йо цо. ТӀаккха иза дӀаболалушшехь, катухий, цӀога схьалоцу. ДегӀ зунна тӀе детташ, кӀохцалий Ӏитталуш текхарг ле. КӀохцалах хӀума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьгӀазе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Акха сту

Акха сту () олу. Акха сту онда бу доккха дегӀ а долуш; боккха корта а болуш. ДегӀан дохалла 300 см ю. Мунда йолчохь локхалла 185-200 см. Цхьа тонн гергга ю цуьнан йозалла. Мунда, кӀесаран кӀог тӀера букъа юккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а ю цуьнан. ТӀаьхьарчу когийн голош тӀекхаччалц бен кхин деха дац цуьнан цӀога. ЧӀениг кӀелара дуьйна гӀода юккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша тӀекхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан тӀехь а, хьаьжаюккъехь а, гӀортан тӀехь а, хьалхарчу некха тӀехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дегӀа тӀехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а маӀаш ю. Ӏай бос жимма цӀелла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.

 Акха стерчий а, акха хьелий а Ставропольский крайхь а, Краснодарский крайхь а, ГӀебартойн, Балкарийн махкахь а, вайн Нохч-ГӀалгӀайн махкахь а ду.
 Ахка бежнаш лам чохь хьаннашкахь деха. Тобанаш йой лела уьш, шайн-шайн доьзаш а болуш, 15 а, 20 а корта хуьлу цхьана гӀеранахь. Аьхкенан заманчохь Ӏуьйранна а, сарахь а дежа уьш. Ӏай дийнахь дежа. Буц а, диттийн гӀаш а, дечагийн чкъоьрнаш а дууш дежа уьш. Августехь-сентябрехь оре догӀу. Май-июнь баттахь эсий до цара. Эса цхьацца до. Шиъ эса деш меттиг а хуьлу. Шина шарахь цхьа эса до атто. Цхьана шарахь эса дичи, вукху шарахь Ӏахара лела етт.
 Вайн пачхьалкхехь 40 сов бен дац акха бежнаш.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Акха газа

Акха газа () олу. Боьршачу вай  олу, оьрсаша  олу.

 Лекхачу ламанан даккъашкахь, тӀулган, мокхазан бердашца инзаречу меттигашкахула лела иза. Адам цецдаллал каде юссу бож ламанан даккхашкара охьа чу. Шен берг дӀатассал меттиг хилчахьана тоьа цунна лекхачу бердаца кхиссалуш хьала тӀе яла а, охьа чу йосса а.
 Акхачу газанан кӀорнеш а хуьлу иштта каде. Газанан кӀорнех боьхьигаш олу. Ӏинах охьа чу иэгарна кхераме меттигаш дукха ю ламанца уьш лелачу меттехь.
 Акха гезарий ларъяла хууш ю. Шайн-шайн раьгӀнаш хуьлу церан бож хьалха а йолуш. БӀаьрг сирла а, лергашца само йолуш а ю уьш.
 Ламанан акха бож дегӀана йоккха ю. Коьртаца йогӀуш шен барамехь ю цуьнан гӀорта дукха юткъа а, томма а йоцуш. ДегӀан дозалла 75-80 килограмм ю цуьнан. Когаш дукха лекха а бац, амма ницкъ болуш бу. Вайн цӀахь хуьлуш йолчуьнан санна тӀиэхьа йирзина яккхийра маӀаш а, чӀениг кӀелахь маж а ю цуьнан. ЦӀога доца ду. Газанан маӀаш бежачул йоцийра а, юткъий а ю. Бос таьӀӀана цӀиэ бу. Букъ тӀоьхула Ӏаьржа арс боьду цунна, гӀортан тӀера цӀоганна тӀе кхаччалц. Изза томмагӀа белшаш тӀехь а ду. Корта жимма цӀоьлла етталуш Ӏаьржачу басахь бу. Оцу бассахь ю маж а. ЧукӀело кӀайн ю. Лахара настаран даккъаш Ӏаьржа ду цуьнан, тӀиэхьара бергашна тӀе кхаччалц кӀайн ду. ТӀера цӀока беха чо болуш морса ю.
 Уьш хуьлу меттигаш: Акха гезарий Жимачу Азехь а, Эгейски гӀайренашкахь а, Критехь а, Малхбузехьа Афганистанехь а, Къилбаседа Малхбузехьа Индехь а вайн Кавказехь а, ДегӀастанехь а, Арменехь а, Гуьржийн махкахь а, Азербайджанехь а, Туркменин лаьмнашкахь а хуьлу. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь акха гезарий йолу меттигаш ЧӀаьнтин-Орга, МӀайста, КӀерино, АцунтӀа, Шаройн-Орга Сандухой, КӀачу ю.
 Акха гезарийн яжар ламанан даккъашца ду. Диттийн кондарш а, буц а йоу цара.
 Реманаш йой лела уьш. Цхьана реми чохь итт а, ткъа а, ткъей итт а, шовзткъанге дӀакхочуш а хуьлу уьш. Яжар Ӏуьйранна, сарахь дика ду церан. Де довхачу хенахь руьтахь йийшина Ӏохку уьш нахарш а дохуш. Гезарий май-июнь баттахь ехка. Цхьацца а, шишша а боьхьигаш йо цара.
 Акха гезарий кӀезиг ю вайн махкахь. Уьш яйар дихкина. Уьш ларо еза.

Билгалдахарш 

Дийнаташ
Лу

Лу () — когаш тӀехь лекха ду иза. ГӀорта еха ю цуьнан, корта жима бу. ДегӀан дохалла 100-155 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦӀога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маӀаш ю 3-5 га долуш. ДегӀан бос цхьаъ бу, аьхка, цӀоьлла етталуш, хьаьрса, Ӏай сиро бос хаалуш мокха. ЧукӀело а, гоа тӀехьа а кӀай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цӀока къорза хуьлу, кӀай я можа тӀедарчий а долуш.

 Лу долу меттигаш: Малхбузе, Европан юккъерчу декъехь, Кавказехь, Закавказехь, Къилбехьа Уралехь, Сибрехахь, Казахстанехь Генарчу Малхбалехь, Юккъерчу Азехь ду уьш. Хьун нилха йолчохь а, цанашлахь а, тогӀешкахь а дежа уьш. Къона маргӀал а, гӀаш а доу цара, дечагийн чӀенгаш а, буц а, бецан гӀовда а йоу, хьуьнан стом а боу.
 Аьхкенан заманчохь сарахь, Ӏуьйранний дежа уьш. Ӏай а, кхоларш яьлчи а дийнахь дежа. Аьхка цхьацца долий лела уьш. Важа йолчу хенахьреманашца лела. Август баттахь оре догӀу. Май-июнь баттахь боьхьигаш йо 1-2, кхоъ еш меттиг а хуьлу. Сте лу 14-15 бутт кхаьччи оре догӀу. Боьрша лу кхозлагӀчу шарахь бен оре ца догӀу.
 Герггарчу хьесапехь вайн республикехь 3000 лу ду. Ламанца ду уьш, дукхах дерш.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Акхарой
Сайгак

Нохчийн маттахь Сайгак () — олу. Сайгак адамаш дӀакхочучу меттера хӀаллакьеш ю. Оханаш дечохь, тракторш, комбайнаш лелочохь сайгакаш хуьлуш йац. ХӀинцачул 150 шо хьалха Польшехь а, Манголехь а хилла сайгакаш. Адамаш тӀаьхьара дӀа ца довлу царна. Жижиг, цӀокарчий хилла ца Ӏеш, чӀурамах терра ах сирла маӀаш яра адамашна пайдехь. Китайн лоьрийн дарбанашкахь пайдехь лоруш ю уьш.

 Украинехь тӀаьххьара сайгак 1940-шарахь йийна бохуш ду. Юккъерчу Азин дазонашкахь а, Казахстанан цхьайоьлчу меттигашкахь а дуккху а хилла уьш.Ткъа хӀинца Европехь уьш йисна а йац. Азехь а тохарачул кӀезиг йисна.
 Адамаша кера ерзора йолчу, хи доцчу аренашкахь хуьлуш яра сайгакаш. Царна тӀе кхача атта дацара. Цундела дукха ца хуьлура царна тӀаьхьа бовла хьуьнар долуш таллархой. Амма бай-латтанаш охуш, баха охьахуьйтуш адамаш герга гӀиртина царна. Адамаш герга мел кхечи гатто хилла сайгакашна. Царга таллар дихкина ца хиллехь кхин ткъех шо даьлчи наггахь бен карор йацара сайгак. Царна таллар дехкаро аьтту бина уьш дебийта. Казахстанехь сайгакийн яккхийра реманаш ю хӀинца а. Ирча хьайба бу иза. ТӀедаьлла ирча теран-дукъ ду цуьнан. Боьрша сайгак маӀаш хиларо жимма куьце ялайо. Ткъа, сте сайгак маӀаш а йоцуш ирча корта болуш ю. Мара лакхарчу балдех тӀехбаьлла бу цуьнан. Ежачу хенахь мара хьалахабабо цо. БӀаьра са а, лергийн само а дика ю цуьнан. Хьожанца а къастало цхьацца хьелаш. Бакъду, таллархойн кхерамах кӀелхьара йовлийла дацара церан ларъелчи а, евдича а.
 Сайгак лаьмнашка а, хьаннашка а йоьдуш йац. Бакъду, Ӏаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цо меттигаш. Цанаш дика йолчу меттехьа дӀагӀурту сайгакаш. Сайгако хи молуш гина стаг вац. Цхьа а тӀадам хи доцчу меттехь еха уьш. Гурахь вовшахкхетий яккхийра реманаш хуьлу царех.
 Сайгакаш кортош охьаохкадой лела. Цундела церан рема генара хьаьжчи жах тера хуьлу. Адамах я экханах бӀаьрг кхетчи дӀалелха уьш, лакха хьала а кхиссалуш. Ялх метр гена кхоссало сайгак еддайоьдучу хенахь.Говр хаьхкича тӀаьхьа ца кхуьу царна. ВорхӀ-бархӀ де бен кхачаза йолчу кӀорнина а ца кхуьу говр хаьхкича тӀаьхьа.
 Май бутт болалуш цхьаъ я шиъ кӀорни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, кӀорни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. КӀорнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. Ӏадда юьжий Ӏуьллу иза къайлехь. Сов Ӏуьйранна кӀорнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен юха ца кхочу. Юхаеъчи кӀорнеш а якхайой, царна юххе охьаюьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца юьйлало кӀорнеш.
 Кегийра йолуш адамана кераӀема кӀорнеш. Яккхийрнаш шаьш ма-хиллара акха юьсу. Уьш кера ца Ӏема.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Дийнаташ
Халкъашна йуккъера аьзнийн абат

Халкъашна йуккъера аьзнийн абат.

Декарш

Ингалсан маттахь 

Резон ()

Декарш ()
Бутт

Бутт  (, ) — дуьненан гобаьккхина бутт хьизарца хӀоттина болу хенан барам.

Варианташ

Хьажа. кхин 
 Исламан календарь
 КӀира
 Рузма

Хьажоргаш

Билгалдахарш 

Хан йусту терахьаш

Бутт
2012 шо

2012 шо — Дуьзна шо.

Оцу шарахь хилларг 
 Псковски областан Бежаницы юртахь схьайиллина памятник Александр Чеченскийн — 1812 шарахь хилла болу Даймехкан тӀеман турпал (2012 шеран 27 июль)
 Махмуд Эсамбаеван музей схьайиллина Йоккхачу АтагӀахь (2012 шеран 16 июль)

Оцу шарахь белларш 
 Арсанукаев, Шайхи Абдулмуслимович (1930 шеран 15 апрель — 2012 шеран 14 март) — нохчийн йаздархо а, поэт а, Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо;
 Байсултанов, Султан Магомедович (1947 шеран 15 август — 2012 шеран 23 июль) — Казахстанехь Ӏийна нохчийн операн эшархо, Казахстанан а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а Халкъан артист.
 Гацаев Саид Сосламбекович (1938 шо — 2012 шеран 2 декабрь) — поэт, драматург;
 Саритов, Рамзан (1983 шеран 28 июнь — 2012 шеран 18 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо.