БуритӀе

Бури́тӀеДарц Абузар АйдамировВ. А. ДЫХАЕВ, А. Х. ШАЙХИЕВ НОХЧИЙН  ЛИТЕРАТУРА 10-чу классана  учебник Магийна Нохчийн Республикин Дешаран а, Iилманан а министерствос Грозный Издательство «Арфа-Пресс»  2009  (,  — Дзауган йурт) — Российн къилбехьара, Къилбаседа Кавказан юккъерачу декъера гӀала. Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Аланин коьрта гӀала. Кхуллу муниципалан кхоллам гӀалин гуо БуритӀе гӀала. 2007 шарахь БуритӀе гӀалан йелла сийлахь цӀе ТӀемлойн хастаман гӀала.

ЦӀе 
Оьрсийн цӀе «Владикавказ» маьӀна долуш йу «Кавказан доладе» аьлла, гӀопан цӀе йелла П. С. Потёмкина. «Лаьмнашка чудовлучехь омар делла аса сайна гиначу меттигехь гӀап йогӀа аьлла, цӀе Владикавказ а йолуш» — гӀап йогӀарх хаам бо шен рапортехь инарла-поручика П. С. Потёмкина 1784 шеран 25 апрелехь.

Император-аьзни Екатерина II-гӀачун 1784 шеран омарца: «Лаьмнийн кӀажошкахь омар до аса гӀала кхолла, суна гина билгалайаьккхинчу меттигехь, цӀе Владикавказ йолуш».

1920 шо кхаччалц гӀала йукъайодара Теркан областан.

1928 шеран 13 октябрехь Къилбаседа-Кавказан мехккоман ВКП(б) бюрос, цуьнан секретаран А. А. Андреевн докладаца сацам бира Владикавказ гӀалех лаьцна.

БуритӀе гӀалин советан даздаран цхьаьнатоьхна Пленуман 1931 шеран 2 сентябран № 7 йолчу протоколца, ССРС ЦКХК сацаман бух тӀе а таьӀна Владикавказан цӀе хийцира Орджоникидзе гӀала аьлла.
                                          
ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1944 шеран 28 февралан № 795 йолчу омарца Орджоникидзе гӀалин цӀе хийцира Дзауджикау гӀала аьлла.

ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1954 шеран 24 февралан (лоьмар йац) омарца Къилбаседа-ХӀирийн АССР гӀалан Дзауджикаун цӀе йуха а хийцина Орджоникидзе аьлла.

Къилбаседа-ХӀирийн АССР Лакхарчу Советан 1990 шеран 20 июлан № 185 йолчу сацамца Орджоникидзе гӀалин цӀе хийцина Владикавказ гӀала аьлла.

Физикин-географин амал

Географин хьал 
ГӀала лаьтта Къилбаседа Кавказехь, Теркан шинне а бердашца, Теркан чӀажан 30 км генахь. БуритӀера болало ТӀеман-Гуьржийн некъ.

Климат 
Климатан хьолаш: лаьмнашна гергахь хиларна кӀадйина барамера климатан аса. Ӏа кӀеда, аьхке йеха, амма йекъа, дукхах дерг тӀех йовха а йоцуш. Январан йуккъера температуран барам: −1,9 °C. Июлан йуккъера температуран барам: +20,7 °C. БуритӀехь 2010 шеран 5 декабрехь хилла Россехь уггаре Ӏаьнан довха де, хӀаваъ дохделла +27,1 °C.

Сахьтан аса 
Лелочу хенаца а, географин дохаллийца а йуккъера маьлхан делкъе БуритӀехь хуьлу 12:01.

Гуонахьара Ӏалам бехдар 
«Электроцинкера» а, кхечу заводашкара а белхаш бо билггала экологин баланаш. Саьнгалмусталлин цехера баланаш атмосфере аракхуьйсийта саьнгалах а, саьнгалан а газаш. Алсама аракхийсарш хилла 2003 ш. Доккха масала хилла 2009 шеран 5 октябрехь хилла аракхоссар. Аракхоссаран бахьна дукхахдерг — адаман фактор ю, тойинчул тӀаьхьа болх дӀаболош персонало бертахь болх ца бар, хьаькамийн агӀора белхан тӀехь куьйгалла ца хилар, тояран белхаш дика бина ца хилар. Саьнгалан диоксидца хӀиттийна нормативаш, экологийн хаамашца, сов бевлира пхоьазза гергга, саьнгалан триоксидца — 196,6-за. ГӀалахь хилира массийн резабацарш. Къилбаседа-ХӀирийн парламентареш кийча бара и бала РФ Пачхьалкхан Думе дийцаршка даккха. 2018 шеран октябрехь Электроцинкехь йоккха цӀе елира, егира электролитан цех, цӀе йогуш хӀаваэ девлира саьнгал, мышьяк, саьнгалан мусталлин Ӏаьнарш, кхин дӀевше газаш. ГӀалан бахархой арабевлира юккъерачу майдане дукха сиха завод дӀакъовла аьлла, цул тӀаьхьа митинге баьхкинчарна дуьхьала веира РКЪХӀ-Аланин корта, дош делира завод дӀакъовларан хьокъехь кхаж таса, республикин парламенто, цхьаъ санна массара а, кхаж тесира завод дӀакъовларан хьокъехь.

Истори 
ГӀала кхоьллира, Теркан чӀаж чувоьдучехь, 1784 шарахь, оьрсийн гӀап санна. Иза доьзна дара Российн а, Гуьржийчоьнна а йукъара Георгийн трактат кӀела куьг йаздарца, цул тӀаьхьа ТӀеман-гуьржийн некъ бан болабарца. ГӀап йиллира Теркан аьтту берд тӀаьхь, хӀирийн йуьртан Дзауган гергахь.

Билгалдахарш 

Къилбаседа ХIирийчоьнан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш