Гендаргной

Гендарганой - нохчийн тайпа, ширачарех нохчийн тайпа. ЙукъадогӀу Нохчмахкахойн тукхаман. Тайпан мохк — Нохчийчура Нажи-Йуьртан кӀоштан Гендаргана. Гендаргана лаьтта  Ястий хин аьрру бердан тӀехь, Нажи-Йуртан къилбехьа, Бенан къилбаседехьа, Энганан малхбалехьа, Даьттаха малхбузехьа.

Тайпа J2 гаплотобан йукъара ду. Дукхаллин барам - 75 000 сов стаг.

Истори

Сулейманов Ахьмадан истори 

ГӀараваьлла волу нохчийн Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада дийцарехь, Гендарганой эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенах бу. Уьш схьабевлла кхаа вешех: Гундалх, Гундаргенах, Нижалх. Гендаргноша дийцарехь уьш вежарий хилла. Церан йиша Курчала хилла.

Шеман эмир Сайд-Ӏали велча дарже кхаьчна кхечу тайпан векал. Эмиран Саид-Ӏалин кӀенташна Абул-Ханан, Решид-Ханан, Хьамзат-Ханан ца лиира даймахкахь баха, къилбаседехьа дӀабахара. Уьш кхечира Курку-ломан йа Кхеташ-коьртан кӀошта, хӀинца ЦӀоьнтара а, Тезa-Кхаьлла а йарташ йолчу. Оцу кхааннах цхьаьнан кхо кӀант вара Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг охьахиира хӀинца  Гендаргана йолчу, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь бисира. Доьзалаш а, даьхний а алсамадевлча, меттиг ца тоьъна ши ваша къаьстира. Ший а цигара дӀавахара. Нижал охьахиира Ястий хил дехьа, ткъа Гундала караерзира Гумс а, Хул-Хуло хишна йукъара меттиг.

Бена йукъан 2 км гена тера цӀе йолу шира эвла. Иза Бенан йукъайогӀуш йу. Ткъа луларчу Гендарганан а, Энганан а бахархоша йуьйцу Пхьачу шайн «тайпанан мехкаш» йукъахь, лору иза шайн шира кхерч. Оцу гӀуллакхо дагатосу и кхуьй а тайпа гергара хила мега олий.

А. Костеринан истории 

Вайн тайпа схьадаьлла Шемарчу гӀалара, иза лаьтта кхузара къилбехьа Ассирехь. ГӀалан хьаькам вара вехаш а, ницкъ болуш а стаг Ахьмад-хан. Цуьнан дара дукха латташ, куьйга кӀелахь дукха адамаш а дара цуьнан. Уггар дика гӀалара зударий бара цуьнан хӀусамехь. Амма цуьнан хазна а, сий а цуьнан кхо кӀант вара: воккханиг - Шамхан, йуккъерниг – Сайд-Ӏали, жиманиг Ӏаббас. Хезнера вежаршна даккхий а, беркате а долчу къилбаседерчу ДегӀастанан лаьмнех лаьцна. Дагадеара царна оцу лаьмнашка баха, талла, бакъ хилар оцу лаьмнех дуьйцург. Сингаттамца дӀахийцира Ахьмад-хана шен кӀентий лела генарчу а, бевзаш боцучу а махка. Дуккха а нах эцна, доьзалашца арабевлира вежарий къилбаседехьа. Масех шарахь некъ бира вежарша хӀорд тӀиера хӀорд тӀекхаччалц, дехьа бевлира ДегӀастанан лаьмнел, ца бевзачу, адам доцчу махка. Вежаршна гира оцу мехкан хозалла: лаьмнашкара охьаоьху хиш, чӀерий куьйгашца а лоьцуш шорта, экханаш йуьззина хьаннаш. Тархашна йукъара дуьйлу цамгарех товеш долу шовданаш, лаьттах дуьйлу су тоьхчи а леташ долу мехкдаьтта. 
Йиллира вежарша эвла МахкатӀе. 10 шарахь бехира вежарий МаьхкатӀехь. Берриг белхаца аьтту а, беркат а дара. Тайпа дебара, вежаршна готта хилира цхьаьна эвлахь баха. Барт хилира кхин меттиг лаха, йалташ ден а, даьхний лело а аьтту болуш. Карийра царна доккха хи, цигахь сецира Сайд-Ӏали, йуьрт а кхоьллина шен кӀентан цӀарах АргӀун аьлла. Ӏаббаса, дуккха а меттигаш теллина, йуьйгӀира Нашха эвла, Орга хин лакхенашкахь. Нашха – гендаргной бевлла мохк бу. 
Воккхаха волу ваша, Шамхан, висира МаьхкатӀехь. И кхо йурт йиллинчул тӀаьхьа йиллира кхин цхьаъ - ГӀоьрдала, Шамханан кӀентан цӀарах. И йиъ йуьрт йоцург оцу хенахь Къилбаседа ДегӀастанахь кхин йарташ йацара.

И йарташ йехкинчул тӀаьхьа, шайн тайпа бехаш болчу махкахь чӀагӀдина, вежарш хаийтира Шеман гӀаларчу гергарчу нахе, оцу хенахь дуьйна цига кхалха дуьйладелира кхин нохчийн тайпанаш.

ДӀайаздина 430-гӀа шарахь Мухьаммад пайхӀамар  воьссинчул тӀаьхьа.

Сил-сил 
Тайпана силсил: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан (Ахьмад-Хан) – Сайд-Ӏали – АргӀун – Шайхуль-Ислам – Джамалуддин – Нурдахьад – Дада – Кавмар – Ӏийса.

Бекъабалар 
Гендаргной бекъало некъешка:
Айдамир-некъе, J2;
Ӏаппаз-некъе, J2;
Батал-некъе, J2;
Берси-некъе, J2;
БӀози-некъе, J2;
Зуьри-некъе;	
Иби-некъе;
Коьхарси-некъе, J2;
Лорси-некъе;
Лаьжги-некъе;
Мамми-некъе, J2;
Мовсар-некъе, J2;
МоӀги-некъе, J2;
Мозги-некъе, J2;
Муги-некъе, J2;
Муки-некъе;
Мухьлин-некъе;
Мужьги-некъе, J2;
Муьлги-некъе, J2;
Нини-некъе, J2;
Ноккхой, J2;
НогӀи-некъе, J2;
Овки-некъе, J1/J2;
СаьӀи-некъе;
Сайки-некъе, J2;
Седи-некъе;
Сингал-некъе, J2;
Солт-некъе;
Сохьти-некъе, J2;
ТӀакӀалш-некъе, J2;
Теси-некъе;
Товзар-некъе;
Тучи-некъе, J2;
Шайхи-некъе;
Эскар-некъе, J2;
Йасхьаб-некъе;
Йахот-некъе, J2.

Гендаргноша йехкина йарташ 

Ӏовхойн махкара Бетарсолтин отар йиллина гендаргночо Бетарсолтас, ткъа ЧӀулга-Йурт а, Хьалха-Марта а, Таьнги-Чу а, Мартан-Чу а йехкина Гендаргной тайпа наха.

Беха меттигаш 

Беха меттигаш: Бена-Йурт, БердакӀел, Дубовски, Жима АтагӀа (Дехьа АтагӀа), Йоккха АтагӀа, Лаха Невре, СаӀдин-КӀотар (Бачин-КӀотар, ГӀой-Чу), Таьнги-Чу, Хьалха-Марта, Чуьйри-Эвла, ЧӀулга-Йурт, Ӏалхан-ГӀала.

ГӀарабевлла Гендарганой 
 Тимергераев, Асламбек Нажмудинович – нохчийн Ӏилманча
 Овхадов, Муса Рукманович – нохчийн Ӏилманча
 Баталов, Вахьад Алиевич – милицин полковник
 Куриев Рахьим – нохчийн спортхо
 Токаев, Турпал Аптиевич – нохчийн спортхо
 Хоьту — Имам Шамилан наиб 1854 - 1859
 ЧӀулг — чакх. XVIII — йуьхь. XIX бб. Нохчийчохь хилла тӀемийн жигара декъашхо. 
 Хьоза — Имам Шамилан наиб 1851-1854.
 Вагапов, Iарби Джамалайлович – нохчийн Iилманча-лингвист, филолгин Iилманийн кандидат, доцент.
 Хаджимурадов, Иса Нажадиевич – нохчийн политик
 Жумалаева, Лула Изнауровна – нохчийн йаздархо
 Ахмадов, Iумар Ахмадович – нохчийн йаздархо,  Севетийн Пачалкхан йаздархойн бертан декъашхо.
 Такаев, Апти – Ичкерин спецназан куьйгалхо

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Хьакех лаьцна

Хьажа кхин 

Нохчийн тайпанаш