alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Чуьйри-Эвла

Чуьйри-Эвла — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла.
Иза йу Чуьйри-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Географи
Эвла йу органа  аьтто берда йистахьа, Шелана 14 км къилб-малхбузехьа а.

Юхера ярташа: къилбседехьа — Йоккха-Атагlа, къилбседа-малхбалехьа — Жима Атагlа, къилбседа-малхбузехьа —  Гlойтlе, къилбехьа — Дубин-Эвла, къилб-малхбузехьа — Алзур-Кlотар а Керла-Варанда, къилб-малхбалехьа —  Аьгlашта.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Надречье аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Дуби-Эвла

Дуби-Эвла —  Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла. Бахархой — 6315 леррана 2012 шарахь.

Географи 
Дуби-Эвла, Орган аьтто берд тӀехь йиллина йу, Шелан къилба-малхбалехьа. Йухера йарташ: къилбаседехьа — Чири-Йурт, Йоккха АтагӀа, къилбаседа-малхбузеxь — Саlдийн-КӀотар, Олхузури-КӀотар, къилбехьа — Дойча — Борзе, къилба-малхбузехь — ЧӀишка, Лаха-Варанде, малхбалехь — ЭгӀaштӀе.

Истори 
1944 нохчийн къам Сибрех а дахийтина, Нохч-ГІалгІайн АССР йохийначулла тӀaьхьа, Дуби-Эвла цӀе «Родниковое» тиллина, лулар Дагестанера бахархой охьа ховшийра гӀаскхийн Ӏедало. Нохч-ГІалгІайн АССР метта хоттийначулла тӀaьахьа, Дуби-Эвлан цӀе а метта хоттийра.

ЦӀе 
Дуби-Эвлан цӀе, Имам Шамиль Наиб хиллачу Джакера Дубин сийн тиллина йу.

Хьажоргаш 
Указ Президиума Верховного Совета РСФСР о переименовании некоторых сельских советов и населённых пунктов Грозненской области (см. документ №100)

Билгалдахарш 

Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Олхазар-КӀотар

Олхазар-КӀотар — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан кӀотар ю.
Олхазар-кӀотаран йуьртан меттиган административан йукъ ю. Эвла лаьтта 12 километр къилба-малхбалехьа кӀоштан йукъ йолчу Хьалха-Марта гӀалан.

Географи 
Гуонанахь йолу нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ГӀойтӀа, малхбалехьа — Чуьйри-Эвла къилбседа-малхбалехьа — Йоккха АтагӀа, къилбседа-малхбузехьа — ГӀой-Чу а, ГӀой-Йист а, къилба-малхбалахьа — Лаха-Варанда, Дуби-Эвла, ЧӀишка а, Дочу-Борзе а, малхбузехьа — Мартан-Чу а, Таьнги-Чу а.

Истори 
XVIII-XIX бӀешерашкахь, архиван хьосташца а, оьрсийн тӀеман операцийн карташца а ГӀой-Хин а, Энгел-Хин а йукъахь яккхий эвланаш ца хилла. Амма оцу меттигехь, юькъачу хьаннаш йукъахь хилла, Устарханан олуш йолу кӀотарш, дерриг а 3 эзар гергга цӀа долуш. Оьрсийн эскарша таӀзаран операцеш еш, 1847-1849 шерашкахь, уьш ерриг хӀаллакйира, ткъа дийна бисина нах кхалхийра Хьалха-Марта, ГӀойтӀа, БухӀан-Юрта, кхечу эвланашка а. Кавказан тӀом чекхбаьлчи паччахьан администрацис и латташ совгӀатан делира тӀаьхьенийн а бакъо йолуш оьрсийн гӀуллакхера нохчийн эпсаршна: Ганжуев Олхазарна, Джукаев Дубина, Мустафинов Довтмарзийна, Ногаев Канина, Цутиев Витушна, Чуликов Уллубийна, кхечарна а. Оцу лаьттан цхьа дакъа тӀаьхьа доьхкина керлачу дайшна. 1917 шеран революцил хьалха а, гражданийн тӀом чекхбаллалц и кӀотарш лаьтташ яра шен долара латта санна. Советийн Ӏедал хӀоьттинчул тӀаьхьа йолийра эвланаш яккхий яран политика. Уггаре йоккха кӀотарх эвла йина Олхазар-КӀотаран сельсоветан йукъ йира, оцу чу еира иттаннаш кӀотарш – Энгал-Чу, Йисехьатан кIотар, Берсин кIотар, Дубин кIотар, Хилдехьаройн кIотар, Заурбекан кIотар, Чайройн кIотар, Дацин кIотар, Эдалбийн кIотар, Элмарзин-мохк, БухIин кIотар, Юьспан кIотар, Калин кIотар, АгIин кIотар, Шалин кIотар, Жамолин кIотар. Уггаре а нийса оцу меттигийн цӀерийн истори гайтина Олхазар-КӀотаран микротопонимихь, цуьнан уггаре гӀараваьллачу юьртахочо, гӀараваьллачу Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада.

Юртахь бинарш 
 Мухамед-Мирзаев, Хаваджи - Советийн Союзан Турпалхо.
 Сулейманов, Ахьмад Сулейманович (1922 шеран 1 май, Олхазар-КӀотар, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 1995 шеран 20 июнь, Олхазар-КӀотар, Нохчийчоь, Росси) — нохчийн Ӏилманча, кавказйовзархо, хьехархо, поэт, художник, музыкант. Вевзаш ву цо язйина Нохчийн а, ГӀалгӀайн а мехкан топонимех а, тайпанех а лаьцна книгаш бахьнехь. Цунна елира Нохч-ГӀалгӀайн Республикин Халкъан поэтан цӀе. Иза вара Нохчийчоьнан пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Нохчийчоьнан а, СССР а яздархойн Союзийн декъашхо.

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Барбадос

Барба́дос () — Карибийн хӀордан малхбалера Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера иштта цӀе йолчу гӀайрен тӀиера Вест-Индера пачхьалкх. Лаьтта Къилба Америкин гена йоццуш, 434,5 км къилбаседа-малхбалехьа Венесуэлан.

Барбадосан гергахь лаьтта пачхьалкхаш Сент-Люси а, Сент-Винсент а, Гренадинаш а, ший а Барбадосан малхбузехьа. ГӀайренан майда 431 км² ю, иза алсама нийса ю, йуккъехь лоха шунаш а долуш. Лаьттан хӀоттамо гойту, гӀайре тӀапломах даьлла ца хилар, лаьтта коьртаниг маржанех.

ГӀайренан климат тропикийн йу гуттаренна а мехаш болуш — пассаташ — Атлантикин Ӏапказ агӀора. Цхьадолу куьг Ӏоттаза долу гӀайренан дакъошна тӀехь мангрий уьшалаш ду, кхечарна тӀехь шекаран эрзан шуьйра аренаш я даккхий таьӀна, хӀорд хаза гуш а болуш, байдаш ду.

ВКЪКХ Кхиаран программица кхуьуш болчу мехкашна йукъахь Барбадос дахаран тӀегӀа а, бахархойн грамоталла уггаре хьалхарчех цхьаъ йолу пачхьалкх ю, цуьнца мохк йоьалгӀачу меттигехь бу. ЧӀогӀа гӀараяьлла туристийн агӀонца.

Этимологи 
«Барбадос» цӀе схьаяьлла я португалихойн Os Barbados дашах, я испанхойн Los Barbados, и ший а дешан маьӀна «мажош ерш» хуьлу. Цхьа могӀа гипотезаш йу цӀе схьайаларх. Царех цхьаьнца, «мажош ерш» дош догӀу гӀайрен тӀехь кхуьучу фикусийн (Ficus citrifolia) деха охкаделла орамашна, кхечуьнца — гӀайренан бахархой хилла болу мажош йолу карибашна. Ю кхин а алсама экзотикан верси, маж гаран иллюзии йора хӀордан чопано, иза кхоллалора арахьара рифашкахь. 1519 шеран генуэзийн картографо  диллина географин картин тӀехь, гайтина шен меттехь, цӀе а йу Барбадос. Цул сов, Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера Барбуда гӀайрено лелайо цунах терра ала мегар долуш цӀе, и тиллина испахоша Las Barbudas.

Истори 
Барбадосера дуьххьарлера бахархой хилла индахойн кхерстарш. Миграцин кхо тулгӀе чекхъяьлла гӀайрен тӀехьула, ткъа уьш Къилбаседа Америкин агӀора дӀаболхара. Хьалхарчу тулгӀенца бара саладоидийн тобанийн векалш — барранкоидаш (Saladoid-Barrancoid), Венесуэлан орамера бахархой, уьш гӀайрен тӀе баьхкира каноэ кеманаш тӀехь Ориноко эркан атагӀера вайн эран 350 шеран гергарчу хенахь. Цара леладора латта, чӀерий лоьцура, кхийра гӀирсаш бора. ТӀаьхьуо, 800 шерашкахь, гӀайрен тӀебаьхкира индахой аравакийн тайпанера, иштта Къилба Америкера. Аравак тайпанан эвланашна йукъайогӀу гӀайрен тӀиера Страуд-Пойнт (Stroud Point), Чендлер-Бэй (Chandler Bay), Сент-Люкс-Галли (Saint Luke’s Gully), Мэпс-Кейв (Mapp’s Cave). Луларчу гӀайренашна тӀиера тайпанан тӀаьхьенийн тептаршца, юьхьанца гӀайрен цӀе хилла Ичиригоуганаим (Ichirouganaim). XIII бӀешарахь гӀайрен тӀехевшина индахой карибийн тайпанара, цара аратеттира цигара ший а хьалхара тайпанаш. Цул тӀаьхьа масех бӀешарахь къаьстина бехира гӀайрен тӀехь.

Административан йекъайалар

Хьажа кхин а 
 Блэкмен, Джордж

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 
 Геральдика.ру — Герб Барбадоса
 Конституция Барбадоса (1966)

Правительствон 
 Официальный сайт правительства Барбадоса
 Официальный сайт Парламента Барбадоса
 Парламент — некоторые факты о Барбадосе
 Сайт Центрального банка Барбадоса
 Инвестиции и развитие Барбадоса.
Белиз

Бели́з ( ) — пачхьалкх ю  Йуккъерачу Iамеркяхь. 1973 шо тIе кхачале хилла цIе  Брита́нски Гондура́с.
Доза ду Мексикици западехьа Гватемалица. Восточны хинйист Белизи Карибийн хIордаца лаьтта.

Билгалдахарш
Бенин

Бени́н (), Бени́н Респу́блик (, 1975 шо кхачале Дагоме́я) — пачхьалкх ю Малхбузен Африкехь. Бенин айма чу некъ бу, Гвинейн айма чу бу некъ. къилбаседе йолчу агӀора доза ду Буркина Фасоцани а, Нигерцани а, малхбале йолчу агӀора — Нигерицани, малхбузе йолчу агӀора — Тогоцани. Коьрта гӀала — Порто-Ново, амма куьйгалла Котонехь ю, Пачхьалкхехь уггаре йоккхачу гӀалахь.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Боливи

Боливи Bolivia, Buliwyа, Wuliwya, Volívia, — Къилба Америкера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Босни а, Герцеговина а

Бо́сни а, Герцегови́на а, аббревиатура БиГ () — Балканийн ахгӀайренан малхбузен декъан Европин Къилба-Малхбален пачхьалкх.

ГӀаланаш 

ГӀаланаш а бахархойн дукхалла а:
 Сараево — 602 500 стаг
 Баня-Лука — 196 500 стаг
 Зеница — 139 800 стаг
 Тузла — 123 500 стаг
 Мостар — 94 100 стаг
 Бихач — 64 600 стаг
 Какань — 46 500 стаг
 Брчко — 38 000 стаг
 Биелина — 36 700 стаг
 Бугойно — 35 700 стаг

Географи

Истори

Notes

Билгалдахарш 

Босни а, Герцеговина а
Ботсвана

Ботсвана — Африкин пачхьалкх.

Географи

Истори

Ботсванан административан йекъайалар

Билгалдахарш
Бразили

Брази́ли, юьззина официальни цӀе — Федерати́вни Респу́блика Брази́ли (, ) — Къилба Америкера шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица а уггар йокха пачхьалкх кхин португалихойн мотт буьйцу Америкин континентийн тӀехь йолу цхьаъ бен йоцу пачхьалкх йу. Иза дуьнен пачхьалкхийн йукъахь  шен йоккхаллица бахархойн дуккхаллица 5-гӀа меттигехь ю. Оцу континентан малхбален йуккъера дакъа схьалоцу цо.

Коьрта гӀала — гӀала Бразилиа йу. Кхин гӀалин цӀеран вариант — Бразили — пачхьалкхан цӀерах тера йогӀу.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Бруней

Бруней, Brunei Darussalam — къилба-малхбалехьара пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Буркина-Фасо

Буркина-Фасо Burkina Faso [byʁkiˈna faˈso]  — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Провинцеш

Билгалдахарш
Бурунди

Бурунди () — Африкин жима пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Провинцеш

Билгалдахарш
Венесуэла

Венесуэла (República Bolivariana de Venezuela [be̞ne̞ˈswe̞la] — «жима Венеци») — къилб-малхбален Амеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Малхбален Тимор

Малхбален Тимор, шолгӀа йоца цӀе Тимо́р-Ле́сте, юьззина официалан цӀе — Демократин Респу́блика Малхбален Тимор — Къилба-Малхбален Азин пачхьалкх, дӀалоцу Тимор гӀайренан малхбален дакъа, цул совнах жима эксклав йу (Окуси-Амбено провинци) оцу гӀайренна малхбузе декъехь а, кегий гӀайренаш а Атауру (къилбаседа) а, Жаку а (малхбале).

XVI бӀешарахь мехкан колонизаци йира Португалин империс, йевзара Португалин Тимор санна колонизаци дӀайаккхалц. 1975 шо долалуш Малхбален Тимора кхайкхийра маршо, амма тӀаьхьо оццу шарахь оккупаци йира ХӀиндонезис, ткъа шолгӀачу шарахь — схьаяьккхира хӀиндонезин 27-гӀа провинци санна. 1999 шарахь, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламо къобал дина дӀакъастаран акт динчул тӀаьхьа, ХӀиндонезин правительствон терго дӀаелира оцу махкара, тӀаккха 2002 шеран 20 майхь Малхбален Тимор хилира дуьххьарлера керла Суверенан пачхьалкх ткъе хьалхарчу бӀешеран. Маршо яьккхинчул тӀаьхьа мохк йукъа бахара Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан а, Португалхойн мотт буьйцучу мехкийн доттагӀаллин.  2011 шарахь Малхбален Тиморо кхайкхийна шен Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциацех дӀакхета лаам, чу кехат а делла тобан цхьайтталгӀа декъашхо хила ният долуш. Иза шиннах цхьаъ керсталлин мохк бу Къилба-Малхбален Азехь (важа — Филиппинаш).

Истори 

ГӀайренан дуьххьарлера бахархой баьхна Джерималай хьех чохь 60—50 эз. шо хьалха. Вайн эрал 38 - 17 эз. шо хьалхарчу муьрехь Джерималай хьех чохь нах ца Ӏийна, иза доьзна хетарехь, хӀорд чубожарца.

Тардалийтарехь 4 эзар шо хьалха Тиморе охьахевшина австралоидан расан векалш, цара буьйцуш хилла шира папуасийн меттанаш. ТӀаьхьа Тимор тӀеховша буьйлабелла австронезийн монголоидан тайпанаш, уьш баьхкина хӀинцалерачу ХӀиндонезин гӀайренаш тӀиера. ТӀаьххьара баьхкина тетумаш — тера ду, XVI бӀешарахь. Тетумаш бина хаъал Ӏаткъам гӀайрен тӀехь хилла къаьмнаш кхиош — тетумашкара масала оьцуш, уьш буьйлабелира шира бахаман гулдар тӀиера латта лело, масала, дуга кхио.

Оцу хенахь (XIV—XVI бӀешерашкахь) Тимор тӀехь хуьлура яван, малайн, цийн махлелорхой, цара хуьйцура меттигерачу бахархошца сандалан дитт, иза дика оьцура Къилба-Малхбален а, Къилба а Азин мехкашкахь.

Португалхой хилира европахойх дуьххьала кхаьчначех, уьш баьхкира оцу махка XVI бӀешарахь, масех эвла йиллира цара Тимор гӀайрен тӀехь, оцу хенахь гуонахьара гӀайренаш карадахнера голландхойн.

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Вьетнам

, юьззина официальни форма —  — Азин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Габон

Габон (Gabon [ɡaˈbõ]  — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Провинцеш

Билгалдахарш
Гаити Республика

Гаи́ти  (Repiblik Ayiti [ajiti], République d'Haïti {{[a.iti]) — Къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх.

Билгалдахарш
Гайана

Гайа́на (Guyana [ɡaɪˈænə]) — къилба-малхбален Америкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Гамби

Гамби (The Gambia, [ˈɡæmbiə], Republic of The Gambia) — Афркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Гамбин гонаш

Билгалдахарш
Гана

Гана (Ghana) Republic of Ghana) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Регионаш

Билгалдахарш
Гватемала

Гватемала (Guatemala), República de Guatemala [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]) — къилб-малхбалехьара Амеркан пачхьалкх ю, Коьрта гӀала Гватемала йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Гвиней

Гвиней (République de Guinée) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Регионаш

Билгалдахарш
Гвиней-Бисау

Гвине-Бисау (, офиц. цl. — Республика Гвинея-Бисау ( )) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Гондурас

Гондура́с ( ) —  Йуккъерчу Америкин пачхьалкх. Коьрта гӀала — Тегусигальпа йу (1880 шо кхаччалц — Комаягуа хилла). Дозанашца йу Никарагуа къилба-малхбалехьа, Сальвадор къилба-малхбузехьа, Гватемала малхбузехьа. Уллера хиш къилбаседехьа Карибийн хӀорд, къилбехьа Тийна Ӏапказ.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Гренада

Гренада ( ) — къилба-малхбалехьара lамеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Джибути

Джибути (), () — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Регионаш

Билгалдахарш
Доминика

Доминика ( — къилба-малхбалехьара Амеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Доминикин Республика

Доминикин Республика ( ) — къилба-малхбалехьара Америкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Замби

Замби ( ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Зимбабве

Зимбабве ( ) — Афикан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Исраил

Исра́ил, Исраил-мохк, Изра́иль (, ), официалан цӀе — Исраил пачхьалкх (, ) — иза Къилба-Малхбузен Азин пачхьалкх йу. Исраилан йуккъерчу статистикийн хаамашца 2014 шеран сентябрехь ларарца, 8,25 млн стаг ву, майда — 22 072 км² йу. Бахархойн дукхаллица 97-гӀа меттиг йу, шен майданца 147-гӀа меттиг йу.

Коьрта гӀала — Къудс-ГӀала. Пачхьалкхан меттанаш — иврит, Ӏаьрбийн.

Унитарни пачхьалкх, демократин парламенан республика. 2009 шеран мартехь дуьйна премьер-министр Биньямин Нетаньяху ву. Исраилан йу 6 административан кӀошташ.

КӀошташ

Notes

Билгалдахарш
ХӀиндонези

ХӀиндонези (), официалан цӀе — ХӀиндоне́зин Респу́блика () — Азиера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Урдан

Урдан (, Эль-Урдунн; юьззина цӀе — Урданан Хашими́тийн Паччахьалла (, аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я)) — Гергара Малхбалера Ӏаьрбийн пачхьалкх.

Дозанаш ду Шемаца къилбаседехьа, Ӏиракъца — къилбаседа-малхбалехьа, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьца — малхбалехьа а, къилбехьа а, Исраилца а, Палестинан къоман администраци / ахкъобалйина  ПалестӀина пачхьалкх — малхбузехьа. Белла хӀордан йист Урданан а, Исраилан а ПНА а долахь йу; Акаба айма — Исраилан а, СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан а, Мисаран а долахь йу.

Мухафазаш

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Ӏаьрбийн пачхьалкхаш
Ӏиракъ

Iиракъ () () — Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. Коьрта гӀала а, уггара мехк йоккха а шира гӀала йу БагӀдад.

Географи 

Ӏиракъан гуонахь ду дозанаш: къилбседехьа — Туркойчоьца, къилбседехьа а малхбалехьа — ГӀажарийчоьца, малхбузехьа — Шемаца а Йорданаца а, къилбехьа — Саlуд-lарбойчоьца а Кувайтаца а, ГӀажарийн чукхет-lаьмнаца а.

Истори 
Шира заманахь Iиракъан мохк бевзаш хилла «Мисапотоми» аьлла, дуьнан Iилманчаш дийцарехь дунен тIера дукха къаьмнаш хьа-доьвла меттиг йу бохуш йазда. Ислам дин даржочу хенахь, БагIдадан хилифат (الدولة العباسية) кхол йеллера 750 шершкахь 945 а, 1124 шерашна йукъехь 1258 а Iиракъехь, цигара Ислам дин дIаса держнера  Кавказехь, Йуккъера Ази, ГIежариймехка ХIиндмехк а Цийнмехка а кхин йолу малхбалехь Азера мехкашка.

Билгалдахарш
Иран

{{Пачхьалкх
|Нохчийн цӀе= Иран
|Шен цӀе= 
|Доланиг дожар = Иранан
|ХӀост=Coat of arms of Iran.svg
 |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = 46
  |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 17|lon_sec = 42
  |region                 = IR 
  |CoordScale             =

|Девиз=  Йозуш цахилар, Маршо, Исламан Республика»«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»«Эстекълаль, азади, джомхӀури-йе-эсломи
|Шатлакхан Иллинан цӀе=سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ»«Сору́де мелли́йе Ира́н|Картан тӀехь=Iran (orthographic projection).svg                  
|Мотт=гӀажарийн    
|Кхоьллина= 1979 шаран 1 апрель(Исламан революци)
|Коьрта гӀала=ТехӀеран
|Йаккхий гӀаланаш=ТехӀеран, Мешхед, Кередж, Тебриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
|Урхаллин тайпа = Исламан республика
|Куьйгалхойн даржаш=Лакхара куьгалхоПрезидентцхьалгӀа вице-президент

|Куьйгалхой=Ӏали ХаменеиХьасан РухьаниЭшаг Джахангири
|Пачхьалкхан дин = , шиӀиташ
|Латтанца меттиг =17
|Латта=1 648 000
|Хина процент=0,7
|Бахархойн цӀерш=
|Бахархойн меттиг=18
|Бахархой = 79 853 900  
|Бахархой лерина шо =2013
|Луьсталла = 42
|ДЧС = 997,4 млрд
|ДЧС лерина шо = 2012
|ДЧС меттиг  = 18
|ХӀораннан а сина ДЧС = 13100
|АДКИ       = 0,742
|Лерина шо АДКИ       = 2013
|АДКИ меттиг= 76
|Локхалла АДКИ            = лакхара
|Ахча= Иранан риал (IRR, код 364) 
|Доменаш = .ir
|Телефонан код = 98
|Сахьтан аса= +3:30 (аьхккий — UTC+4:30), IRST

}}
Иранан Исламан Республика (гӀажар. ) — ДжомхӀури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), доца — Иран, ГӀажарийчоь () —  Хьалхара Азера пачхьалкх ю, коьрта гӀала — ТехӀеран йу.

 Географи 
Малхбалехь ОвхӀан-пачхьалкхаца а, Пакистанаца а, Малхбузехь Ӏиракъаца доза ду. къилбасед-Малхбузехь Туркойчоьца а, Азербайджанац а, Эрмалойчоьца а, къилбасед-Малхбалехь Туркменица доза ду.

къилбаседехь Каспий-хӀорданца а, къилба-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, къилба-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш йу ГӀажарийчоь. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил йу Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу.

 Йаккхий гӀаланаш 

ГӀажарийчоьнан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала йу — ТехӀеран гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду (14 млн в агломерации). ТехӀеранехь пачхьалкхан ахнал дукху индустрин ницкъаш бу, цу йукъахь йу — автомобилан, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь йу — Мешхед, иза йу шиитий лараме гӀала.

 ГӀажарийчоьнан административан йекъайалар 

ГӀажарийчоьнан коьрта административан дакъош ду останаш ( — ostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā), цера чохь йу шахрестанаш (), шахрестанийн чохь йу  — бахшаш (). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла ( — markaz''). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). ГӀажарийчоьнан йу 31 остан:

1950 шоа кхачале ГӀажарийчоь екъалуш йара 12 остан: Ардалян, Азербайджан, Белуджистан, Фарс, Гилян, Араки-Аджам, Хорасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан и Мазендеран. 1950-м уьш кӀезиг йира 10, а тӀакха 1960 тӀера 1981 кхаччалц уьш дукху хиллира  28. 2004 шарахь ТехӀеран 3 остан йира, ТехӀеран  2010 шарахь 2 остан йира.

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Йаман

Йаман ( аль-Йаман), ( — аль-ДжумхӀурийатуль Йаманийат) — Ӏаьрбийн пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Кабо-Верде

Кабо-Верде — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Камбоджа

Камбоджа ( Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) — Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Вануату

Вануату  — жима пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Камерун

Камеру́н (, ), официалан — Респу́блика Камеру́н (, , цунах  — «река креветок»)

Билгалдахарш
КъатӀар

КъатӀар ( , метт. ) — Юхерчу Азехьара жима Ӏаьрбийн пачхьалкх йу. lарбойн латтйукъе Гlежарийн lаман юхехь. Коьрта Гlала — Духьа. 

2017 шарахь, КъатӀарехь дехуш ду 2.6 миллион адам: 313,000 бухар, тlеберкин 2.3 милллион. Ислам мехк коьрт дин, lарбий Инглисхой меттанаш буьйцу махкахь.

Географи 
Мехкан гуонахь: къилбехьа, малхбалехьа а малхбузехьа губекхин Гlежарийн lама, къилбседехьа lаман йукъехьа Бахьрайна латта дакъа а, къилб-малхбузехьа Саlуд-lарбойчоь.

Мехк истори 

1971 шара, 3-гl чу Сентебряхь Британин lуьналара йелира Къатlара, мерша пачхьалкха йу аьлла кхайкхина. 

1995 шарахь, Къатlар эмир Хьамад бин Халифа Аль-Сани lедали веъара шена дегара lедала керар докхуш, шена да Халифа бин Хьамад Аль Сани lедалехьа волушахь, мехк тlемницlацаца а лулахар мехкаш накъостал дира цуьнан кlантан lедале вогlуш цун да дlавокхуш.

2003 шарахь, Къатlарехь хьа-йиллира Амирикан Штаташ шена тlемницlан базанаш а lиракъе тlом булош а тlемницl сурхалаш а..

2013 шара, Июнехь Шайх  Тамим бин Хьамад Ал Сани lедале веъара цуьнан дена пурбанца. Шайх Тамимас мехк чухьар хьал тадаран хийцамаш беъира, дешаран а могшаланаш аьттош беш.

Къатlаро накъостал дира Саlуд-lарбойчоьна хьалха йолуш lарбийн пачхьалкхаша дахьоша йолу тlем тlелатар Йеманана, цигара lедала хийцуш а Хьусишкара lедала хьадакха а, Ирано гlо даш Саlуд-lарбийчоьна доьхьала латтош йолчу тобана 

Къатlарехь хира йолуш йу 2022 Дунен Футболан Ловзарш, 21-гl Наябарани  18-гl Декабран бетташкахь, lарбой пачхьалкхашан йукъера хьалхара мохк бу Дуьнен Футболан Ловзараш дахьош .

Билгалдахарш
Кени

Кени (), официальни цlе — (, ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
ГӀиргӀазойчоь

ГӀиргӀазойчоь, ГӀиргӀизойчоь ( ), официалан — ГӀиргӀазойн Респу́блика (), аббревиатура КР — Йуккъерчу Азера пачхьалкх. Лаьтта ломан системин Тянь-Шанан малхбузен, йуккъерачу декъехь а, Памиро-Алайхь а. Къилбаседехь доза ду Кхазакхстанца, малхбузехь — Узбекистанца, къилба-малхбузехь — Таджикистанца, малхбалехь а, къилба-малхбалехь — Цийчоьнца. Коьрта шахьар — Бишкек, республикин уггаре дукха бахархой болу шахьар йу, 2020 шо долалуш гуттаренна а бехаш берш бу —  стаг. Бахархойн барамца шолгӀа шахьар йу Ош.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Кирибати

Кирибати — гӀайре жима пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Коморийн гӀайренаш

Коморийн гӀайренаш (Коморийн гӀайренийн барт, дукха йокху цӀе Коморийн гӀайренаш (оьц 2002 шо далаца — Федеральни Исламан Пачхьалкх Коморийн гӀайренаш) — Африкин уллера пачхьалкх.

Дукху болу бахархой бу комораш.

Билгалдахарш
Республика Конго

Республика Конго (, , ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Конгон Демократин Республика

Конгон Демократин Республика () — Африкин пачхьалкх.

Коьрта гӀаланаш 

 Бандунду
 Бома
 Букаву
 Илебо
 Исиро
 Калемие
 Кананга
 Киквит
 Кинду
 Киншаса
 Кисангани
 Колвези
 Ликаси
 Лубумбаши
 Матади
 Мбандака
 Мбанза-Нгунгу
 Моба
 Мобайе-Мбонго
 Мбужи-Майи
 Убунду

Административан йекъайалар 

 Бандунду
 Лахара Конго
 Экваторин провинци
 Малхбузен Касаи
 Малхбален Касаи
 Катанга (Шаба)
 Киншаса
 Маниема
 Къилбаседа Киву
 Малхбален провинци
 Къилба Киву

Билгалдахарш
Колумби

Колумби (), ( ) — къилб-малхбален Амеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Корейн Халкъан-Демократин Республика

Корейн Халкъан-Демократин Республика (), КХДР, Къилбаседа Корей — Кореци пачхьалкх.

Геграфи

Истори

Билгалдахарш
Къилба Корей

Къилба Корей ( тэхан мингук) — Малхбален Азера пачхьалкх, иза йу Корейн ахгӀайре тӀехь. Коьрта гӀала — Сеул. Пачхьалкхан официальни йоцу цӀе Къилба Корей смиш шуьйра лелош йу.

Географи 
Пачхьалкхан латт 100 210 км² ду. Гуо баькхан хlорда бу Къилба Кореяхь, къилба-седа агlо йоцург. Республик цхбан пачхьлкхица доза ду - Къилба-седа Корейеца. Шина пачхьалкъан доза 38 паралеллица ду

Къилба Корейен йукъа богlуш гlайра бу, царехь уггаре бокха Чеджудо бу.

Истори

Билгалдахарш
Коста-Рика

Коста-Рика (  — къилба-малхбалера Америкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Провинцеш

Билгалдахарш
Кот-д’Ивуар

Кот-д’Ивуар (  — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Куба

Куба (), ( ) — къилб-малхбалера lамерка пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Кувайт

Кувайт (), официалан Кувайт Пачхьалкх (; Давлатуль-Кувайт) — Ӏаьрбийн пачхьалкх эмират йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Лаос

Лаос (), () — къилба-малхбалера Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Лесото

Лесото (), (, ) — къилбе Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Либери

Либери ( ),  () — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Ливан

Либнан (, (; аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя) йеха цlе Либнанойн Республика  — иза Ӏаьрбийн пачхьалкх йу.

Географи 
Мехк доза кхочу: къилбседехьа, малхбалехьа, къилб-малхбалехьа — lарбойн Республика Шемаца а, къилбехьа — Исраилца а, малхбузехьа Юхерчу Азера хlорданца а.

Истори 
lусман Пачхьалкха lуьналехь йара Либнана хlокх 1516-1918 шарашкахь, lусман пачхьалкха йоьхна а дуьнен хьалхара бокха тlам баьлла чултlехьа Либнан Францис шена мандат бух йерза йира. Либнан пачхьалкхо шена маршо кхайкхаъира 22 Ноябрехь 1943 шарахь, цул тlехьа 24 Октебрехь 1945 шарахь Францин пачхьалкхан мандат дlаелира, Либнанас шена маьрша пачхалкха дlахlотарца Францис шена тlема ницlа Либнан чур ара бехира  31-чу Декабрехь 1946 шарахь.

Билгалдахарш
Ливи

Ливи (; ) — и лаккхара халкъан олаллийца йолу Ливин халкъан Ӏаьрбийн пачхьалкх.

Географи

Истори

Административан йекъайалар 
 (кӀоштанаш).

Билгалдахарш
Маврики

Маврики (, ), (, ) — Африкин гӀайренан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Мавритани

Маврита́ни (), йуьззина цӀе — Исла́ман Респу́блика Маврита́ни () —  Малхбузен Африкин пачхьалкх, малхбузехьа Атлантикин Ӏапказан бердйист йу. Дозанаш ду Малхбузен Саьхьарица къилбаседа-малхбузехьа, Сенегалца къилба-малхбузехьа, Алжазаираца на къилбаседа-малхбалехьа, Малица къилбехьа а, малхбалехьа а.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Мадагаскар

Респу́блика Мадагаска́р ( , ) —  ХӀиндин океанан чуьра гӀайренан пачхьалкх, иза йу Мадагаскар цӀе йолу гӀайрена тӀехь (дуьйненахь шен боккхаллица йоьалгӀачу меттигехь бу гӀайре), цул совнах пачхьалкхан йукъахь бу уллера Африкин хӀордан берда йистера кегий гӀайренаш. Майда — 587 эзар км², бахархой — 24,2 млн стаг. Коьрта гӀала йу — Антананариву. Дуьненахь ша берриге гӀайре дӀалоцуш йокхха пачхьалкх йу Мадагаскар.

Географи

Истори

Регионаш 
Мадагаскаран регионаш:

Билгалдахарш
Малави

Малави (; 1964 шарг кхачалца Нья́саленд ()) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Малайзи

Мала́йзи  () — Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Мали

Мали́ (), () — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Мальдиваш

Мальдиваш (, Dhivehi Raa’je),  (  Дивехи Раддьеге Дьюмхурийя) — гlайре пачхьалкх.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Марокко

Марокко, МагӀриб ( аль-МагӀриб нох. метт «малхбуз»)  — Малхбузе Къилбседа Африкин мохк бу. Аль-Мамллакхl Аль-Магlриб олу мароккан lарбиш шайна мехках, из нохч. метт «Малхбуза мохк» бохуг ду. Магlрибан коьрта гlала йу Ар-Рабатl (الرِّبَاط)

Географи 
Мехк дозу кхочу: къилбседехь — Испаница а Британица, малхбалехьа — Алжираца, къилбехьа – Сахьаран lарбойн Республикаца, малхбузехьа Атлантан бокх-хlорданца а.

Истори

Билгалдахарш
Маршаллан ГӀайренаш

Маршаллан ГӀайренаш — гӀайренаш пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Мексика

Ме́ксика ( ), () — къилбседенехьара lамеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Мозамбик

Мозамбик ( ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Монголи

Монго́ли () — Йуккъерчу Азера пачхьалкх. Дозанаш ду къилбседехьа Российца, малхбалехьа а, къилбехьа малхбузехьа а Цийчоьца. ХӀорда йисташ йац. Майда — 1 564 116 км².

Географи

Истори

Административан йекъайалар 
Монголин йу 21 аймак:

Билгалдахарш
Мьянма

Мьянма () — Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Намиби

Намиби ( — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Науру

Науру — жима гӀайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Непал

Непа́л, Федерати́вни Демократи́йн Респу́блика Непа́л ( ) — Къилба Азера Гималайшкара пачхьалкх. Дозанаш ду ХӀиндица а, Китайца а. Коьрта гӀала — Катманду.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Нигер

Нигер ( ), () — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Нигери

Нигери ( ) () — Африкин пачхьалкх йу.

Географи 
Доза; Къилбседехь Нигер мохкац, малхбалехь Чадац а, Камерунац а, малхбузехь Бенин мохкац, къилбехь Атлантан х1орде аре йу.

Истори 
Ингалхой кер леттин мохк бу, Ингалхош уггар докх кхо къам вовшах тохна, цунах Нигери элла, Нигер хих хьа эцца ц1и йу.

Билгалдахарш
Никарагуа

Никарагуа ( ) — Йукъаметтера Ӏамеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Керла Зеланди

Керла Зеланди (, ) — гӀайре пачхьалкх йу. Коьрта гӀала Веллингтон.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ

Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ ( ’Аль-Има̄ра̄туль Ӏараби́йатуль Мутта́хьидат), ӀЦЭ — федеративни Ӏаьрбийн пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Ӏоман

Ӏоман () — Хьалхара Азера пачхьалкх, иза йу Ӏаьрбийн ахгӀайрен къилба-малхбалехьа. дозанаш ду СаӀудийн Ӏаьрбийчоьца, Ӏаьрбийн Цхьанатоьхна Эмираташца а Йеменца а.

Геогафи

Истори

Билгалдахарш
Пакистан

Пакистан (‎), йа йеха цlе: Исламан Республика Пакистан (), мохк бу къилб Азехьа. Дунен тlехьа 6-гl меттигехьа админ дуккхаллаца а, 212,742,631 бахархош бехаш. Латта доккхаллаца 33-гl меттигехьа йу дунен тlехь 881,913 кв. км. йолаш. Пакистанан доза ду къилбехьа  lарбойн хlорданца а lуманан чукхет хlорданца а 1,046 километр хlорд йистош а, Хlинди Республикаца малхбалехьа, Гlежарийчоьца къилб-малхбузехьа, Чин Халкъан Республикаца къилбседа-малхбалехьа а. Пакистанан доза Таджикистанаца къаста до къилбседехьа Овхlанмохкан Вахан олу чlожан каридоро, хlордаца доза ду lуман мохкаца а.

1956 шарахь Шариlатан конституции тlи-йицира, Исламан Республика йу аьлла Пакистан. 

Мехк чоьхьар барт иегlайна тlемаш хилла пакестанхойша йукъехьа,  Хlинди йукъе гlоьртин 1971 шарахь,  Малхбала-Пакестан олуш кlошт Пакистанаха дlа-къастина кхуьллира Бангладеш олу маьрша мохк. 
 
6-гl меттигахьа йу Пакистан дунен тlехь тlемницlаца а,  ХӀоьънан герз долаш къилб Азехьа шоллогl пачхьалкха а, бусулба пачхьалкхашан йукъехьа цхьаъ бена йац ХӀоьънан герз долаш. Пакестан йукъе йолаш дунен гуламаш: Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам, Shanghai Cooperation Organisation,  OIC, Commonwealth of Nations, SAARC, кхиъа Islamic Military Counter Terrorism Coalition.

Дошбух
Пакистанан цlе «цlена йа без мохк» бохуг ду Урдуй а Гlежарий матташкахь. Дошбух хlоттам бу 'пак' "цlена йа беза" Гlежарийн а Пуштуйн метташкахь, тlкъа дошан чекхи  ـستان (- стан) гlежарийн метта "латта йа мохк" бохуг ду. Мехк цlе хил йеза Пакстан аьлла хьахина 'Пакестан Пачхьалкха Кхолла' олу чу тобан гуламхочо Чоудхlри Рахьмат lали 1933 шарахь, Хlунца йа Цlанцlа олучу шена яздаршкахь , пачхьалкхан цlе дошхlоттам бира цуо 'ПАКСТАН' хlокх меттигашкара цlераши хьалхара аьлпашца: Пунжаб Авхlаной, Кашмир, Синдхlи а Балучистан. Тlкъа "и" йукъе дигна ПАК'И'СТАН ала атта хилайта.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Палау

Палау — гӀайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Панама

Панама ( ) — Йукъаметтера Ӏамеркин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Папуа — Керла Гвиней

Папуа — Керла Гвиней,  (  (тж. , ), , ) — гlайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Парагвай

Парагвай (, ), ' ( , ) — Къилба Амеркин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Перу

Перу (, , ), ( ,  ,  ),  — Къилба-малхбален Америкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Руанда

Руанда — жима Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сальвадор

Сальвадор, Республика Эль-Сальвадор (от  — Спаситель) — Юкъаметтера lамеркан пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Самоа

Самоа (,  ) — жима гӀайра пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Сан-Томе а, Принсипи а

Сан-Томе а, Принсипи а ( ) — гӀайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Эсватини

Эсватини (, ) — Африкин пачхьалкх йу.

Билгалдахарш

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сейшелан гӀайренаш

Сейшелан гӀайреш (, , ) — гӀайренийн пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сенегал

Сенегал — Африкин мохк бу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сент-Винсент а, Гренадинаш а

Сент-Винсент а, Гренадинаш а — маьрша пачхьалкх Кариб хӀорда техь.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сент-Китс а, Невис а

Сент-Китс а, Невис а (Федераци Сент-Кристофер а, Невис а) — пачхьалкх малхбалера агӀора Кариб хӀоьрда чохь, ши гӀойре — Сент-Китс а, Невис а.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сент-Люси

Сент-Люси ( ) — гӀайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сингапур

Республика Сингапур (; ; ;  Ciŋkappūr Kudiyarasu) — гlала пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Шема

Шеман Iаьрбийн Республика (; аль-ДжумхӀурийат аль-Ӏарабийат ас-Сурийят) — юххерчу Aзехьара Ӏаьрбийн мохк бу. Къилбаседехь Туркойн-Мохкаца а, Къилбаседе-Малхабалехь lиракъаца а, Къилбехь Ливанаца а, Палестинаца а, Урданаца а доза долуш бу Шеман мохк.

Йуккъерчу хlорданца аре йолуш бу Шема мохк. Шема махкахь 20 миллион сов адам дехаш ду, дукхах болу бахархой бусалба бу. 1963-шо хенахь дуьйна "БаӀас" боху тоба махкана куьйгалла деш йу. 1946-шарахь Шема мохк маьрша баьлла Паранцех.

Географи 
Мехк доза кхочу: къилбседехь — Туркойчоьца, малхбалехьа — Ӏиракъаца, къилб-малхбалехьа — Йорданаца, къилбехьа а къилб-малхбузехьа — Либнанаца а Исраилца, малхбузехьа — Йуккъерчу Азера хӀорданаца а Кипр лаьтта-дакъаца хӀордан доза.

Истори

Мухафазаш

Notes

Билгалдахарш 

6
Сулейманан ГӀайренаш

Сулейманан ГӀайренаш (англ. Solomon Islands) — гӀайренаш пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Сомали

Сомали (,  аль-Сумаль) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Судан

Судан (),  ( (Джумхурийат ас-Судан)) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Суринам

Сурина́м (, МФА: , ), официалан цӀе — Респу́блика Сурина́м (, ), хьалхо иштта йевзаш йара официалан йоцучу Нидерла́ндийн Гвиа́на цӀарца — Къилба Америкин къилбаседа-малхбалехьара декъера пачхьалкх.

Дозанаш ду малхбузехьа Гайана республикица, малхбалехьа Французийн Гвианаца, къилбехьа Бразилица, къилбаседехьа Атлантикин Ӏапказан берд бу.

Коьрта гӀала — Парамарибо.
Официалан мотт — ни­дер­ланд­ийн.

Этимологи 
Нидерландийн хилла колони, Нидерландийн Гвиана 1975 шарахь кхайкхира маршо цӀе билгалйира «Суринам» цӀе йу Суринам гидронимах — Атлантикин Ӏапказах кхеташ долу, цигахь лаьтташ йу пачхьалкхан коьрта гӀала. Гидрониман этимологи схьайаьлла олу сурима цӀе йолучу тайпанах.

Географи

Истори

Билгалдахарш

Литература
Сьерра-Леоне

Сьерра-Леоне — Африкин пачхьалкх йу. Коьрта гӀала Фритаун.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Таджикистан

Таджикистан (), официальни () — Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Таиланд

Таиланд (), ( ) — Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Танзани

Танзани ( ,   й ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Того

То́го ( ), официалан цӀе — Тоголе́зийн Респу́блика; ( ) — Малхбузен Африкера пачхьалкх, дозанаш ду Ганаца малхбузехьа, Бенинца малхбалехьа,  Буркина-Фасоца къилбаседехьа. Къилбехьа пачхьалкхан долахь йу Гвинейн айман жима дакъа, циг бердйистехь йу пачхьалкхан коьрта гӀала Ломе.

Этимологи 
Топоним «Того», цхьана версица, схьайаьлла эве меттера дешах, оцу дешан маьӀна ду «лагунан дехьара меттиг». Кхечу версес боху, цӀе  Того гидронимах схьайаьлла. 1905 шарахь Германин колониалан Ӏедало шен колонин цӀе тиллира Тоголенд аьлла, ткъа 1960 шарахь пачхьалкхо кхайкхира маршо, «Тоголезин республика» цӀе а туьллуш.

Истори

Билгалдахарш
Тонга

Тонга (,  ), (, ) — гlойре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Тринидад а, Тобаго а

Тринидад а, Тобаго а ( ) — гӀаре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Тувалу

Тувалу (тувалу Tuvalu,  гӀайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Тунис

Тунис (), () — Африкер Ӏаьрбийн пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Туркмени

Туьркмени, официалан цӀе Туьркмениста́н () — Йуккъера Азера пачхьалкх йу.

Мехкбекъамаш 

 гӀала Ашхабад
 Ахалан велаят. Коьрта гӀала — Аннау
 Балканан велаят. Коьрта гӀала — Балканабад (Небит-Даг).
 Дашогузин велаят. Коьрта гӀала — Дашогуз (Ташауз).
 Лебапин велаят. Коьрта гӀала — Туркменабад (Чарджоу).
 Марыйн велаят. Коьрта гӀала — Мары.

Географи 
Туркменоймехк гуонахь дозанаш ду: къилбседехьа — Казахстаница а, къилбседа-малхбалехьа — Узбекистаница а, къилб-малхбалехьа — Овхlанойчоьца, къилбехьа — Гlажарийчоьца а, малхбузехьа Каспийн хlорданаца а.

Истори

Билгалдахарш
Туркойчоь

Туркойчоь, Турци, шира цӀе Хункар-Мохк () — къилба-малхбуз Азера мохк бу, жимма лаьттан дакъа Европина чохь а долуш. Туркойчоь кхоллаелла 1923 шарахь Ӏосманан Пачхьалкх дӀайоьхначуллтӀехьа, цулла хьалха Ӏосманан Пачхьалкх аьлла йоьвзаш хилла Туркойчоь. Туркойчоьнан пачхьалкхан мотт — туркойн мотт.

Туркойчоьнан 14 лаььтахулара доза йу.
Туркойчоьна дозанийн максимум дохалла малхбузера малхбале 1565 км, къилбаседера къилбе — 550 км. Туркойчоьнан дозанийн лаьттахулара дохалла — 2753 км. Малхбузехьа Болгарица (269 км), Желтойчоьца (212 км), къилбаседа-малхбалехьа — Гуьржийчоьца (318 км), Эрмалойчоьца (308 км), Азербайджанца (14 км), малхбалехьа — Иранца (454 км), къилба-малхбалехьа — Ӏиракъаца (331 км), Шемаца (877 км.).

Этимологи 

ХӀинлерачу Республика Туркойчоьх () йоккхуш йолу цӀе, схьаяьлла ширафранцузийн маттера , ткъа иза схьаяьлла йуккъерчу бӀешерийн латинан Turchia, Turquia кепах а, грекийн —  кепах а. 1299—1922 шерашкахь хиллачу Хункар-мохк олучу хенахь а, оцу хенахь хилачу наха а олура Туркойчоь я Туркойн импери. Пачхьалкхан оьрсийн цӀе — «Турция» — кхоллаела полякийн маттера Turcja керлалатинан маттера Turcia цӀарах.

Административан йекъайалар

ТӀеман ницкъаш

Галерей

Билгалдахарш

Литература
Уганда

Уганда (, ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Узбекистан

ХӀокху версица йолу хийцам бина кепаш йа файлаш хьажаза ю. ЧӀагӀъелла верси хьаьжна йара 2016, 3 сентябрь.
Узбекистан () — Азера пачхьалкх йу.

Областаш 

 Андижанан область (2)
 Бухаран область (3)
 Джизакан область (5)
 Кашкадарьинан область (8)
 Навоийн область (7)
 Наманганан область (6)
 Самаркандан область (9)
 Сурхандарьинан область (11)
 Сырдарьинан область (10)
 Ташкентан область (12)
 Ферганан область (4)
 Хорезман область (13)

Географи 
Дозанашца йолу пачхьалкхаш: къилбседехьа Кхазакхстан, къилбехьа Туркмени а ОвхӀан-пачхьалкх а, малхбалехьа ГӀиргӀазойчоь а Таджикистан а.

Истори

Билгалдахарш
Уругвай

Уругва́й (),  ) — Къилба Америкера пачхьалкх, иза йу Атлантикин Ӏапказан йистехь.

Къилбаседехь доза ду Бразилица, малхбузехь — Аргентинца, малхбалехь а къилбехь а Атлантикин Ӏапказ бу.

Лаьттахулара доза ду 1564 км, Хица ду — 660 км.

Географи

Административан йекъайалар 

Уругвайн йу 19 департамент.

Истори

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 República Oriental del Uruguay | Sitio oficial  

Къилба Америка
Микронезин Федеративан штаташ

Микронезин Федеративан штаташ () — гӀайре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Фиджи

Фиджи (, ,  / ) — гlойре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Йуккъерчу Африкин Республика

Йуккъерчу Африкин Республика — (доцца ЙУАР) ( (RCA) ;  ), наггахь Йуккъера А́фрика —  Йуккъера Африкин пачхьалкх, хӀордан бердйист йац.

Дозанаш ду къилбаседа-малхбалехьа Суданца, малхбалехьа Къилба Суданца, къилбехьа — Демократин Республика Конгоца, къилба-малхбузехьа — Республика Конгоца, малхбузехьа — Камерунца, къилбаседехьа — Чадца. Африкин уггаре кӀезга бахархой болу пачхьалкхех цхьаъ, дуьненан уггаре къоьлла пачхьалкхех цхьаъ.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Чад

Чад —  Йуккъера Африкин пачхьалкх. Коьрта гӀала йу — Нджамена. Пачхьалкхан хӀордан йист йац. Дозанаш ду малхбузехьа Нигерца а, Нигерица а, Камерунца а, къилбехьа йу Йуккъерчу Африкин Республикца, малхбалехьа Суданца, къилбаседехьа Ливица.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Шри-Ланка

Шри-Ла́нка́ (, ), официальни цӀе Демократи́н Социалистин Респу́блика Шри-Ла́нка́ (, ) — Къилба Азин пачхьалкх.

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Экваторан Гвиней

Экваторан Гвиней ( , ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Эритрей

Эритре — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Эфиопи

Эфио́пи йа Хьабашийчоь ( , ), официальни цӀе — Федерати́вни Демократи́н Респу́блика Эфио́пи ( , ), кхин хьаохо йевзаш йара Абиссини — Малхбалера Африкин пачхьалкх.

Билгалдахарш 

Африка
Пачхьалкхаш
Къилба-Африкин Республика

Къилба-Африкин Республика йа КЪАР (, ) — Африкин пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Провинцеш

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Ямайка

Ямайка ( ) — гlойре пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Япон

Япон (Ипнойн маттахь, Ниппон, ) — Малхбале Азехьара мохк бу, Татдайна хӀордана йукъе Ӏалаш латта дакъош тӀехь мохк бу.
Япон малхбузехь Япон хӀорданац а доза ду, Цийнмохкац а, Къилбседа Кореяц а, Къилбехь Кореяц а, Рассица а, гуо бекхин гунахь Татдайна хӀорданац а аре йолуш латта дакъош ду. Цхьац хен «Малх Мохк» я «Малх балехь латта» аьла бовзаш бу цундела Япон барайкх тӀехь малх бу, ша малхбалехь мохк хилар тера.

Пачхьалкхан хоттам

Пачхьалкхан хоттаман бух

Географи

Истори 
Япон  истори шатайпа бесбесара шира тептаршкара схьаэцна ю, и тептарш а, археологин карийна тоьшаллаш а цхьана тоьхча, меттахоттало политически дахар а, социальни кхиамаш а, кӀорггера шира заманчура дуьйна.

Notes

Билгалдахарш
Вазиристан

Вазиристан () — лямнашца йолу регион къилбседа-малхбузера Пакистана  Афганистана дозанца йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Галмудуг

Галмудуг () — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Сомали Сомали мехка даакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Африкин пачхьалкхаш
Ломан Карабах

Ломан Карабах ( — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Азербайджан Азербайджана мехка даакъа ду.

Географи

Истори

Административан йекъайалар

Билгалдахарш
Приднестровье

{{Пачхьалкх
 |Нохчийн цӀе = Приднестровье
 |Шен цӀе = 
 |Доланиг дожар= Приднестровин
 |Герб      = Coat of arms of Transnistria.svg
 |Байракх      = Flag of Transnistria.svg

  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 20|lat_sec = 01.59
  |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 11|lon_sec = 51.29
  |CoordScale = 1000000
 |Шатлакхан иллин цӀе = Мы славим тебя, Приднестровье
 |Аудио= National anthem of Transnistria.ogg
 |Пачхьалкхан урхаллин тайп = Президентан республика

 |Картан тӀехь  = Transnistria in Europe (zoomed).svg
 |Меттанаш= оьрсийн, украинийн, молдавийн (на основе кириллической графики) 

 |Маршо кхайкхина= 2 сентябрь 1990 шо
 |Маьрша йелира=Молдавийн ССРх
 |Дипломатин къобаляр= къобалйина яц НКР,частично признанными
 Абхазией, Южной Осетией.
 |Коьрта гӀала   = Тирасполь
 |Йаккхий гӀаланаш = Тирасполь, Бендеры, Рыбница, Дубоссары, Слободзея
 |Куьйгалхойн даржаш = Президент ПМРӀедалан председатель ПМР
Лакхарчу Советан предсидатель ПМР''
 |Куьйгалхой= Евгений ШевчукТатьяна ТуранскаяМихаил Бурла
 |Латтанца меттиг = 165
 |Латта= 4 163
 |Хина процент = 
 |Бахархойн меттиг = 171
 |Бахархой = 505 153
 |Бахархой лерина шо = 2014
 |Луьсталла = 121,34
 |ДЧС = 1057,25 млн 
 |ДЧС меттиг=
 |ДЧС лерина шо = 2012
 |ХӀораннан а сина ДЧС = 2 075,40
 |Ахча    = Приднестровин рубль
 |Телефонан код = 373 5xx xxxxx+373 21x xxxxx+373 77x xxxxx
 |Сахьтан аса=UTC+2 (аьхккий UTC+3)Приднестровье вслед за Украиной отказалось жить без перевода часов // Lenta.ru, 26.10.2011 
 |Билгалдахарш = 
 |Статус = къобалянза
}}Приднестровье (, ) й Приднестро́вье''' (, ) — Преднестровье) дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Молдави мехка дакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Пунтленд

Пунтленд (, ) — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Сомали Сомали мехка даакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Саьхьаран Ӏаьрбийн Демократин Республика

Саьхьаран Ӏаьрбийн Демократин Республика (; хьалха лера цӀе Испанин Саьхьара, шира цӀе: Вади-Захаб (Рио-де-Оро) а, Сегиет-эль-Хамра а — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Малхбузен Саьхьара Марокко Марокко мехкан дакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Къилбаседа Кипран Туркойн Республика

Къилбаседа Кипран Туркойн Республика () — кхоьллина 1983 шарахь. Къилбаседа Туркойн Пачхьалкх Кипран йозуш ца хилар, Туркойн Пачхьалкхо, Нохчийн Республика Нохчийчоьс, Абхазис бен къобал дина дац. Къилбаседа Туркойн Пачхьалкх Кипр грекхойн Кипрех къастийна йу. Къасторан дозанаш лардеш Цхьанакхетта Къаьмнийн Гуламан Тlеман Ницlкъаш бу. Иштта цара латтош бу Кипрехь цхьанна ханна хоьттина барт а, тийналла а.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Zypern Times
Силенд

Силенд ( — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Паччахьаллийца йолу Хlоьттина Пачхьалкх мехка даакъа ду.

Истори

Билгалдахарш
Себорга

Себорга (, ) — жима пачхьалкх йу, дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Италин мехкан дакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Итали
Сомалиленд

Сомалиленд — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Сомали мехка дакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш
Таволара

Таволара () — таволара (дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Италин мехка дакъа ду.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
Къилба ХӀирийчоь

Къилба ХӀирийчоь (,  — дукхах йолучу пачхьалкхаш боху  Гуьржийчоьнан дакъа ду.

Географи 
Шадол латта 3900 км² ду. Дукхахь долу латта 1000 метарелла лакхахь ду. Жим дакъа доцурга Къилба Хlирийчохь лаьмнаш ду. 

Уггаре лекха лам - Халаца бу, 3938 метр лекха. 

Докхий хиш республикехь – Докха Лиахви, Ксани, Жима Лиахви ду.

Истори

Билгалдахарш
Азад Кашмир

Азад Кашмир (, ; доца — Аза́д Кашми́р, бохарг ду «Маьрша Кашмир») — Азера пачхьалкх йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Пакистан
ПиластӀина пачхьалкх

ПиластӀина Пачхьалкх (, ) — Юхерчу Азехьар Мохк бу, Малхбалехь Йорданац а, Малхбузехь Жуьктийн Мохкац Миср-Мохкац а, Къилбседехь Либнан мохкац Шама мохкац а, Къилбехь СаӀудийн Ӏарбойн Мохкац а доза долуш бу ПиластӀинан Мохк. Малхбалехь Чусадоц Ӏамац а , Малхбузехь Юкъерчу хӀорданац аре йолуш бу.

Географи 
Тахан долу хьале хьежач ПиластӀинан мохк бекъна бу, Хамас бохуш тобано куьгал деш ю ГӀаза бохуш йолу ПиластӀинан кӀошт, малх бузехь болу ПиластӀинан мохк, Миср мохкац доза долуш, юкъерчу хӀорданца аре ю цуьна. Махьмуд Ӏаббас Ӏедало куьгал деш ю йорданан хин агӀорахь йолу Палестанан кӀошташ.

Истори 
ПиластӀинин истори хьалха заманан чура дуьнахь йевзаш йу, Ӏусманан Пачхьалкх йохийначул тӀаьхьа Европин пачхьалкхаш массуьйтта агӀор декънера ПиластӀинан латт. Ингалс мохко шен карабахначул тӀаьхьа ПиластӀинан мохк, ПиластӀинахошкара латтанаш схьа даьхна жуьгташна дӀасаделла, цу латта тӀаьхь ша жуьгтийн мохк «Исраил» кхолла йолла аьлла дуненна дӀакхайкханера.1948 шарахь ингалсхоша, амеркахоша накъосталлла а деш жуьгтийн мохк кхоьллина аьлла пиластӀинан латтанаш тӀехь чӀагӀо йина жуьгтийн мохк кхоьллина. Цигара дуьйна жуьгтийн гӀуллакх хьалха даьккхина пиластӀинахой шайн латтанаш доцуш битина. Оцу хенахь дуьйна пиластӀинхоша шайн мохк мукъабаккха лууш леташ бу, жуьгташа а, Европера церан накъосташа а, Америкин Штаташа а, Ингалсхоша а царна тӀаьхь йеш йоккха харцо йу, шайн мохк ца кхуллийтуш. Парансхош жуьктишан уоза безам беш ПиластӀинан мохк маьрша мохк ца лору, кхин дӀа йолу дунан пачхьалкхаш ПиластӀинан Мохк къаьстин маьрша мохка лоруш бу. ПиластӀинан махкахь ю уггара йеза лерийн кхоълох гӀала Къудс-ГӀала (Йерусалим) Ислам дин чохь. Палистанан махкахь ду кхоъалгӀа деза междиг Масжид Аль-Акъса, кхиъ Къуббат Ас-Сохра бохуш долу междиг Хаттаб кӀант халиф Ӏумаро дайтин междиг ду из.

Билгалдахарш
Тайвань

Тайвань (,  Цийн Пачхьалкхца Тайвань, дукхах йолучу пачхьалкхаш боху (дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Цийн Халкъан Республика ЦХР  мехка дакъа ду.

Цийн мохкахь комунист Ӏедал дӀахӀоттале Тайвань карахь хилла и латтанаш. ВКЪКХ — кхоьллина пачхьалкхаш йукъара пачхьалкх хилла. 1945—1950 шерашкахь граждански тӀамехь Гоминьдан (парти) эшича Тайвань цӀе йолу гӀайре дӀагӀо. Тайвань гӀайре тӀехь Цийн Халкъан Республикана(комунист Ӏедал) дуьхьаллатта, Тайвань Республикан карахь Тайвань а, кхин а кегий гӀайренаш лаьтта.

Географин хӀоттам 
Тайвань Малхбален Ази пачхьалкх йу. Къилбаседахьа Малхбале-Цийн хIорд бу, малхбале агӀора Филиппинийн хIорд  бу, къилбехь Лузон хидоькъе йу, къилба-малхбузе агӀора Къилбе-Цийн хIорд а бу.

Истори 
Цийн Республика 1911 шарахь кхоьллина. Iедалахь хил парни Гоминьдан ю, цхьа парни система йолуш пачхьалкх хилла. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча Япони карахь хилла Тайвань а Пэнху а гӀайренаш  Цийн Республике дехьадала. 1950 шарахь граждански тIомахь Цийн Республика 1911 шарахь кхоьллина. Iедалахь хил парни Гоминьдан ю, цхьа парни система йолуш пачхьалкх хилла. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча Япони карахь хилла Тайвань а Пэнху а гӀайренаш  Цийн Республике дехьадала. 

1950 шарахь граждански тIомахь Цийн Республика(Гоминьдан) Iедал эшича Тайване дӀагӀой, Тайбэй г1алех коьрта гӀала йо. Цийн Республика пачхьалкхан контролахь Тайвань, Пэнху, Кинмен кхин а гӀайренаш йу.

Билгалдахарш
Малтойн орден

Малтойн орден  ВКЪКХ чу йогlуш пачхьалкх йу. 104 пачхьалкхца йукъарлон барт болуш пачхьалкх йу иза. Иза йу уггаре кегийра пачхьалкхашна йукъа йогlу.

Истори

Билгалдахарш 

Пачхьалкхаш
ГӀала

ГӀала — йоккха нах беха меттиг, цуна бахархоша юьртабахам лела цабо.

Билгалдахарш

Литература 
 

Нах беха меттигаш
Ахча

Ахча — йохка-эцар лелош долу ша-тайпа товар.

Ахча
ISO 3166

ISO 3166 — кехаташ дIаса кхоьхьуьйтуш хаа йеза код.

ISO