alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Насик

На́сик, кхин На́шик (, ) — ХӀиндин Махараштра олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла —  (леррана 2005 шарахь).

Билгалдахарш 

ХӀинди
Патна

Патна () — ХӀиндин гӀала, иза ю Ганг олучу хийистехь, Бихар олучу штатан административан центр. Бахархойн дукхалла 2 046 652 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Пимпри-Чинчвад

Пимпри-Чинчвад () — ХӀиндин Махараштра олучу штатера гӀала, иза ю Павана олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 1 284 402 адам леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Пуна

Пу́на ( Пу́не, Пун) — ХӀиндин гӀала, иза ю Мумбаина къилба-малхбалехьа 150 км.. Бахархойн дукхалла 3,1 млн адам. (2011).

Билгалдахарш 

ХӀинди
Раджкот

Раджкот () — ХӀиндин Гуджарат олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 335 397 адам 2008 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Сурат

Сурат (Surat — дика пачхьалкх) — ХӀиндин Гуджарат олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла 2 578 400 адам леррана 2004 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Фаридабад

Фаридаба́д ( — Pharīdābād, ) — ХӀиндин Харьяна олучу штатера гӀала. Фаридабад олучу гонан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 404 653 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Хьайдарабад (ХӀинди)

Хьайдараба́д, кхин Хьайдерабад (, , ) — ХӀиндин гӀала, Андхра-Прадеш олучу штатан административан центр. Иза ю Муси олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 3,69 млн стаг. (2001; агломерацин бахархойн дукхалла — 6 млн стаг.), луьсталла 16 990 стаг. км², майда 650 км².

Билгалдахарш 

ХӀинди
Тхане

Тхане (, ), хьалхалера цӀе Тхана — ХӀиндин гӀала, Махараштра олучу штатера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 261 517 адам леррана 2001 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Ховрах

Ховрах йа Хаура — ХӀиндин Малхбузера Бенгали олучу штатера гӀала, Ховрах олучу гонан административан центр. Иза ю Хугли олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 1 072 161 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Коимбатур

Коямпутту́р (Коимбату́р) (, ) — ХӀиндин Тамилнад олучу штатера гӀала, Коимбатур олучу гонан административан центр. бахархойн дукхалла 930 882 адам леррана 2001 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Коччи

Коччи (кхин Кочин йа Кочи; , ,  ) — ХӀиндин Керала олучу штатера гӀала,  Арави-хӀордан Малабаран йистера йоккха порт.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Бандунг

Бандунг — ХӀиндонезин Малхбузен Ява олучу провинцин административан центр. Иза ю Яве. ХӀиндонезин Джакартал Сурабаял а, Меданал а тӀехьа 4-гӀ. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Бекаси

Бекаси () — ХӀиндонезин Малхбузен Ява олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 993 478 адам леррина 2005 шарахь.

ГӀалин майда 210,49 км², бахархойн дукхалла — 1 993 478 адам леррина 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Депок

Депок () —  ХӀиндонезин Малхбузен Ява олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 2.462.215 адам леррана 2021 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Макасар

Макасар (Макассар; ) — ХӀиндонезин Къилба Сулавеси олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 1 338 663 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Маланг

Маланг () — ХӀиндонезин Малхбале Ява олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 175 282 адам.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Медан

Меда́н () — ХӀиндонезин Къилбседера Суматра олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 2 109 330 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Палембанг

Палембанг () — ХӀиндонезин Суматра олучу гӀайре тӀера гӀала. Къилбера Суматра провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 1 535 952 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Семаранг

Семаранг (, ) — ХӀиндонезин Ява олучу гӀайре тӀера гӀала.

Семаранг йу — Йуккъера Ява олучу провинцин административан центр, ХӀиндонезин шен йокхаллица 5-гӀа. меттигехь йолу гӀала, иза йу Семаранг олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Серанг

Серанг () — ХӀиндонезин Бантен олучу провинцин а одноимённого округа олучу гонан а административан центр. Бахархойн дукхалла 1 808 464 адам леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Сурабая

Сураба́я () — ХӀиндонезин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала, Малхбале Ява олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 3 282 156 адам леррана 2008 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Тангеранг

Тангеранг () — ХӀиндонезин Бантен олучу провинцера гӀала.

ГӀалин майда 164,54 км², бахархойн дукхалла — 1 488 666 адам леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Басра

Ба́сра () — Ӏиракъан гӀала, пачхьалкхан коьрта порт.  Басра олучу мухафазан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 1 914 205 адам.

Билгалдахарш 

Ӏиракъ
Эрбиль

Эрби́ль ( — Arbīl; ; керла-ассирийн. Arbīl, аккад. Arba-Ilu, ), кхин Арбиль я Ирбиль — Ӏиракън гӀала, Ӏиракъ Курдистанан коьрта гӀала. ГӀалин бахархойн дукхалла 1,3 млн. (2009), БагӀдадал, Басрал а Мосулал а тӀехьа шен йокхаллица 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Ӏиракъ
Исфахан

Исфаха́н ( — esfahān) — ГӀажарийчоьнан гӀала иза ю Заянде олучу хийистехь, Исфахан олучу провинцин административан центр, Иранан шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Тегеранал а Мешхедал а тӀехьа). Бахархойн дукхалла — 1583 эзар. адам (2006).

Билгалдахарш 

ГӀажарийчоь
Карадж

Карадж ( — карадж) — ГӀажарийчоьнан гӀала, иза ю Тегеранан гӀалин йист, Эльбурс олучу ламан уллехь. Бахархойн дукхалла — 1223 эзар. адам.

Билгалдахарш 

ГӀажарийчоь
МешхӀед

МешхӀе́д ( — машхӀа́д) — ГӀажарийчоьнан гӀала, Хорасан-Резави олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

ГӀажарийчоь
Тебриз

Тебри́з (Табри́з, Таври́з,  Tabriz, ) — ГӀажарийчоьнан Урми олучу Ӏаман йистера гӀала, Иранан Малхбален Азербайджан олучу провинцера административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀажарийчоь
Далянь

Даля́нь (Дальний, ; яп. — Дайрэн) — Цийчоьнан Ляонин олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 6 200 000 адам.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Нанкин

Нанки́н ( [], мадарра — «къилбера коьрта гӀала») — Цийчоьнан хьалха хилла коьрта гӀала, Янцзы олучу хийистера порт, Цзянсу олучу провинцен коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла —  (2008).

Билгалдахарш 

Цийчоь
Синьбэй

Синьбэ́й (, ) — Тайванан гӀала. Бахархойн дукхалла 3 893 740 адам леррана 2006 шарахь.

Билгалдахарш 

Тайвань
Тайбэй

Тайбэ́й (, ) — Тайванан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 2 612 605 (2009 шо).

Билгалдахарш 

Тайвань
Тайчжун

Тайчжун () — Тайванан гӀала. Бахархойн дукхалла 2 646 500 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Тайвань
Гаосюн

Гаосюн (高雄 Gāoxióng) — Тайванан гӀала. Бахархойн дукхалла 2 769 072 адам. Пачхьалкхан йокха порт а, индустрин центр а.

Билгалдахарш 

Тайвань
Шэньян

Шэнья́н (; маньчжур. —  Мукден) — Цийчоьнан йокха гӀала, Ляонин олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 7 760 000 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Харбин

Харби́н () — Цийчоьнан, Хэйлунцзян олучу провинцин административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Цийчоь
Чанчунь

Чанчу́нь () — Цийчоьнан гӀала Гирин олучу провинцин административан центр. Бахархайн дукхалла — 2 млн. 78 эзар.;  ГӀалин агломерацин бахархойн дукхалла — 6,83 млн.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Чэнду

Чэнду́ — Цийчоьнан гӀала, иза ю Миньцзян олучу хина уллехь, Сычуань олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 7,123 млн. стаг (2010 шо).

Билгалдахарш 

Цийчоь
Сиань

Сиа́нь () — Цийчоьнан гӀала, Шэньси олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 7 160 000 адам леррана 2003 шарахь

Билгалдахарш 

Цийчоь
Цзинань

Цзинань () — Цийчоьнан, Шаньдун олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 3 250 000 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Нинбо

Нинбо́ (,  — «тийна тулгӀе») — Цийчоьнан порт йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 5 527 000 адам (леррана 2005 шарахь).

Билгалдахарш 

Цийчоь
Инчхон

Инчхо́н (인천, шира. Чемульпхо, 제물포) — Къилба Корейн гӀала. Бахархойн дукхалла 2 728 431 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Кванджу

Кванджу́ — Къилба Корейн шен йокхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала, иза цхьам провинцин йукъайогӀуш йац. Бахархойн дукхалла 1 439 031 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Пусан

Пуса́н () — Къилба Корейн цхьана провинцин йукъайогӀуш йоцу гӀала. Бахархойн дукхалла 3 535 620  адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Соннам

Сонна́м (, Seongnam-si) — Къилба Корей Кёнгидо олучу провинцера гӀала.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Сувон

Суво́н (; Suwon-si) — Къилба Корейн Кёнгидо коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 106 000 адам леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Тэгу

Тэгу́ — Къилба Корей шен йокхаллица (Сеулал, Пусанал а Инчхонал 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 2 512 604 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Тэджон

Тэджо́н — Къилба Корейн гӀала, Чхунчхон-Намдо олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 1 502 579 адам леррана

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Ульсан

Ульса́н () — Къилба Корейн гӀала. Бахархойн дукхалла 1 129 827 адам леррана 2009 шарахь

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Чханвон

Чханво́н (, Changwon-si) — Къилба Корейн гӀала, Кёнсан-Намдо олучу провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 047 488 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба Корей
Кланг

Кланг (кхин хьалхо евзаш хила цӀарца Келанг) — Малайзин Селангор олучу штатера гӀала. бахархойн дукхалла 1 113 851 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Малайзи
Мултан

Мулта́н (, , ) — Пакистанан Пенджаб олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 550 046 стаг (2012 шо).

Билгалдахарш 

Пакистан
Пешавар

Пешава́р (,  Pekhawar/ Peshawar, хиндко: , Pishor  — «гӀала Пуруша, адаман») — Пакистанан Хайбер-Пахтунхва олучу провинцера административан центр. Бахархойн дукхалла — 1 439 205 адам. (леррана 2010 шарахь).

Билгалдахарш 

Пакистан
Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организаци

Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организаци (ВОЗ, ) — деррига дуьненанахь халкъашна йуккъера могушалла Ӏалашйан леррина кхоьллина ООН дакъа. Цу йуккъе йогӀуш ю 194 пачхьалкх-декъашхо. Иза кхоьллина 1948 шарахь. Цуьнан штаб-хӀусам йу Женевехь (Швейцари).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт ВОЗ на русском языке
  ВОЗ признала вклад религиозных организаций в решение проблемы ВИЧ/СПИДа в Африке 
  Двухгодичное соглашение о сотрудничестве  между Министерством здравоохранения и социального развития РФ и Европейским региональным бюро ВОЗ на 2008/2009 гг.
 Twitter ВОЗ 

ООН
Дерригдуьненан банк

Дерригдуьненан банк (World Bank) — кхуьуш йолу пачхьалкхашна финансан а, техникин а гӀо дарна кхоьллина халкъашна юккъера финансан организаци.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Официальный сайт Всемирного банка на русском языке
 Карта деятельности Всемирного банка  
 World Bank Data and Analysis on Poverty and Economic Growth in South Asia.
 Группа Всемирного Банка 

Организацеш
Равалпинди

Равалпи́нди (, ) — Пакистанан гӀала. Исламабад йиллале 1960-ш, Равалпинди пачхьалкхан коьрта гӀала хилла.Бахархойн дукхалла 1 853 190 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Пакистан
Йукъара адамийн бакъонийн деклараци

Йукъара адамийн бакъонийн деклараци — массо а ООН пачхьалкхашан-декъашхойн тӀелаца магийна долу ООН кхозлугӀа генеральни сессехь тӀелаьцна кехат. Иза тӀелецна 1948 шаран 10 декабрехь. Деклараци ю хьалхара дуьне мадду кхайкхина массо а адамийн бакъонаш дуьйцуш кехат. Цуьнан ю 30 статья. Иза ю Халкъашна юккъера адамийн бакъонех лецна биль дакъа.

Билгалдахарш

Литература 
 George J. Andreopoulos and Richard Pierre Claude (eds.), Human Rights Education for the Twenty-First Century (1997).
 Johannes Morsink. The Universal Declaration of Human Rights: Origins, Drafting, and Intent (1999). Pennsylvania Studies in Human Rights. University of Pennsylvania Press, 2000. ISBN 0-8122-0041-1, ISBN 978-0-8122-0041-6. P. 396.
 Mary Ann Glendon, A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights (2001).
 Paul Gordon Lauren, The Evolution of International Human Rights: Visions Seen (1998).
 Richard Falk, On Humane Governance: Toward a New Global Politics (1995).
 Susan Muaddi Darraj. The Universal Declaration of Human Rights. — (Milestones in modern world history). Chelsea House, Infobase Publishing, 2010. 129 p. ISBN 978-1-60413-494-0 (hardcover), ISBN 978-1-4381-3178-8 (e-book).

Хьажоргаш 

 Резолюция № 217 (III)
 Декларация прав человека
 Стенограмма заседания Генеральной Ассамблеи ООН, на котором была принята Декларация
 Выдержка из Ежегодника ООН 1948-49 с обзором хода принятия Декларации
 История создания ВДПЧ
 СССР и принятие всеобщей декларации прав человека // Российский бюллетень по правам человека № 11. Москва: Институт прав человека, 1999
 Музей Всеобщей декларации прав человека
 Уолц С. Кто написал Всеобщую декларацию прав человека?

ООН
Ӏаьрбийн йоза

Ӏаьрбийн йоза — Ӏаьрбийн мотт а, кхидолу меттанаш а (гӀажарий, пушту, урду, кхиберш а) дӀайазбан лелош долу йоза ду. И йоза хотталуш ду 28 элпах. Ӏаьрбийн йоза аьтту агӀорхьара аьрру агӀор йаздо. Амма терахьаш, аьрру агӀор йаздо.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 مصطفى الغلاييني جامع الدروس العربية المكتبة العصرية 2000 م

Хьажоргаш 
 Арабский алфавит и каллиграфия 
 Арабский алфавит на сайте Omniglot 
 Арабский алфавит и каллиграфия 
 Таблица разных систем транслитераций
 Арабский алфавит с русской транскрипцией
 Арабская транслитерация с возможностью собственных настроек 
 Ибн Манзур, Язык арабов, источник
 Курс «Алиф Бейт» 
 Ӏрбийн онлайн-клавиатура — www.isa-sari.com, www.corluihl.com  (гӀажарийн элпашца «п», «ч», «ж»).
 Кхин цхьаъ онлайн-клавиатура — www.babil.info 

Йоза
Давао

Давао (, себу Dakbayan sa Dabaw) — Филиппинашан, Минданао олучу гӀайрена коьрта порт.

Билгалдахарш 

Филиппинаш
Манила

Мани́ла () — Филиппинашан коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Филиппинаш
Калоокан

Калоокан (Caloocan) — Филиппинашан Йокха Манилан) (агломерацин йукъайогӀуш йолу гӀала, экономикин, политикин, культурин центр.

Билгалдахарш 

Филиппинаш
Кесон-Сити

Кесон-Сити (филипп.: Lungsod ng Quezon) — Филиппинашан хьалха хилла коьрта гӀала а уггар луьста адам долу гӀала а. Иза ю Лусон олучу гӀайре тӀехь. Бахархойн дукхалла 2 173 831 адам леррана 2000 шарахь.

Билгалдахарш 

Филиппинаш
Иокогама

Иокогама  — Японин гӀала, лаьтташ ю Канагава перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 3697894 бахархой бара Луьсталла 1 км² 8500 стаг.

Географи 

Майда 437.38 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Кавасаки (гӀала)

Кавасаки  — Японин гӀала, лаьтташ ю Канагава перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1924 шеран 1 июлехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1373630 бахархой бара Луьсталла 1 км² 9626 стаг.

Географи 

Майда 142.70 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Киото

Киото  — Японин гӀала, лаьтташ ю Киото перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1474570 бахархой бара Луьсталла 1 км² 1800 стаг.

Географи 

Майда 827.90 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Кобе

Кобе  — Японин гӀала, лаьтташ ю Хиого перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1530847 бахархой бара Луьсталла 1 км² 2772 стаг.

Географи 

Майда 552.23 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Нагоя

Нагоя  — Японин гӀала, лаьтташ ю Айти перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 октябрехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 2283289 бахархой бара Луьсталла 1 км² 6860 стаг.

Географи 

Майда 326.45 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Осака

Осака  — Японин гӀала, лаьтташ ю Осака перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 2668586 бахархой бара Луьсталла 1 км² 11900 стаг.

Географи 

Майда 222.30 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Сайтама (гӀала)

Сайтама  — Японин гӀала, лаьтташ ю Сайтама перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 2001 шеран 1 майхь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1192418 бахархой бара Луьсталла 1 км² 5483 стаг.

Географи 

Майда 217.49 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Саппоро

Саппоро  — Японин гӀала, лаьтташ ю Хоккайдо перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1922 шеран 1 августехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1918096 бахархой бара Луьсталла 1 км² 1699 стаг.

Географи 

Майда 1710.00 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Сендай

Сендай  — Японин гӀала, лаьтташ ю Мияги перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1029552 бахархой бара Луьсталла 1 км² 1314 стаг.

Географи 

Майда 783.54 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Фукуока

Фукуока  — Японин гӀала, лаьтташ ю Фукуока перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1430371 бахархой бара Луьсталла 1 км² 4195 стаг.

Географи 

Майда 340.96 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Хиросима

Хиросима  — Японин гӀала, лаьтташ ю Хиросима перфектурехь.

Истори 

ГӀала статус ю 1889 шеран 1 апрелехь дуьйна.

Бахархой 

2008 шеран 1 январехь гӀалахь 1163806 бахархой бара Луьсталла 1 км² 1286 стаг.

Географи 

Майда 905.13 км².

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш

Хьосташ 
 Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Айти префектуран гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Японин гӀаланаш
Веллингтон

Ве́ллингтон, Уэ́ллингтон () — Керла Зеландин коьрта гӀала, шен бахархойн дукхаллица 2-гӀа меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 431 400 адам леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Керла Зеланди
Гвадалахара

Гвадалаха́ра ( ) — Мексикера. Халиско штатан коьрта гӀала. Иза йиллина 1531 шарахь испанхоша.

Галерей

Билгалдахарш 

Мексика
Пуэбла-де-Сарагоса

Пуэ́бла () — Мексикера гӀала а, муниципалитет а, Пуэбла штатан коьрта гӀала а.
Официалан йуьззина цӀе — Турпала Пуэ́бла-де-Сараго́са ().  Хьалхо хилла цӀе Пуэ́бла-де-лос-А́нхелес (), цундела олу Анхело́полис ().

Бахархой

Билгалдахарш 

Мексика
Цийн йоза

Сераждойн йоза (; , тьы-хан) - Цийчохь масийтта эзар шо хьалха кхолладелла иероглифан йоза. Цуьнан абатца башхо ю хӀора иероглифан шен маьӀна хилар а, иероглифаш дукха шортта хилар а (масийтта эзар). Цийчохь йоза шина тайпан ду: шира Вэньянь а, керла Байхуа а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 The most common Chinese characters in order of frequency.
 Character frequency lists. 
 Китайские иероглифы и их значение на русском.
 20902 иероглифа представленных в Юникоде

Цийчоь
Йоза
Леон-де-лос-Альдама

Леон-де-лос-Альдама () — Мексикан Гуанахуато олучу штатера гӀала Леон олучу муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 238 962 ада леррана 2010 шарахь.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Мексика
Монтеррей

Монтеррей (), кхин йевзаш йу «Sultana del Norte» (къилбседера Султан), Мексикера Нуэво-Леон штатан коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Мексика
Сьюдад-Хуарес

Сьюдад-Хуарес () — Мексикин Чиуауа штатера гӀала, Хуарес муниципалитетан административан центр. Иза йу Рио-Гранде хийистехь.

ЦӀе 
ЦӀе Juárez тиллина къоман турпалхочун си дина, цуьнан цӀе хила Бенито Хуарес Мексикин президент.

Бахархой

Билгалдахарш 

Мексика
Желтойн абат

Желтойн а́бат () — желтойн меттан а, желтойн тобан кхин меттанийн абат. Иза ца хаддош лелош йу вайн эрал хьалхара IX бӀешеран чеккхенгахь йа вайн эрал хьалхара VIII бӀешо долалучу хенахь дуьйна. 

Желтойн абат — иза, хетарехь, хьалхара абат йу, йукъах мукъаза а, иштта мукъа а аьзнаш долуш, царна хӀоранна а къаьстина хьаьркаш а йолуш. 

Классикан грекийн йукъара абатехь хилла 27 элп,  (стигма),  (коппа),  (сампи) хьаьркаш ца лелайора терхьаш яздеш бен, тӀаьхьа йукъара евлла уьш. Йукъара евлла иштта   хьаьркаш (хета),  (сан),  (дигамма).  Керла грекийн абатехь 24 элп ду.

Истори

Терхьаш яздар

HTML а, Юникод а

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Греко-русская транслитерация
 Греческий алфавит, особенности произношения и правила чтения 
 Греческий — транслитерация и юникод  

Желтойчоь
Йоза
Хангыль

Хангы́ль — Корейн меттан фонематикан йоза ду. Хангыль башхал ю цуьнан элпаш дешдакъошка гергга группашка вовшахтохар. И йоза юкъадеккхира XV-чу бӀешарахь. Иза коьрта йоза ду Къилбера Кореехь а, цхьаъ бен доцург ду Къилбаседера Кореехь а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Чамо в системе Юникод.
 Слоги хангыля (7 Мб).
 История письменности корейского языка.
 Ким Герман. Рассказы о родном языке. Хангыль.
 Хангыль
 Корейский алфавит 

Къилба Корей
Къилбаседера Корей
Йоза
Латинан абат

Латинан абат (лати́ница) — Желтойн абатах даьлла латинан йоза. Иза кхолладелла в.з.к. 1 эзар шо хьалха. Цул тӀехьа иза дуьне ма-дду дӀасадержира. Таханлера латинан абат бу дукхах болуш болу романийн меттанийн йозан бух. Иштта латинан абат лелайо дукха кхоьчу меттанашкахь. И абат хӀотталуш ю 26 элпах. Тайп-тайпан меттанашкахь оцу элпийн цӀераш цхьатера йац.

Таханлера хьал

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Все о латинском языке
 Лингвистический энциклопедический словарь (1990) / Латинское письмо

Литература 
 
 
 

Йоза
Кириллица

Кири́ллица — масех маьӀна долу термин:
 Шираславянийн (шираболгарийн) абат: изза ю, кирилли́цин (я кири́ллан) а́бат: шираславянийн меттан шира абатех шиннах цхьаъ (глаголицица цхьаьна могӀара);
 Кириллицин абаташ: шираславянийн кириллицан бух тӀиера муьлххачу кхечу меттан йозан система а, абат а. 
 Уставан йа ахуставан шрифт: ламастаца зорба туху килсан (православин) жайнан (оцу маьӀнехь кириллица дуьхьалахӀоттадо гражданийн йа петран шрифтан) шрифт.

Кириллица бух болуш меттанаш:
 Белорусски
 Болгарски
 Македонски
 Русински
 Оьрсийн
 Сербийн
 Украински
 Черногорски

иштта дукха СССР къаьмнийн меттанаш. Царех дукха болчера хьалха кхийолу абат хила лелош (латинийн, Ӏарбийн, йа кхиериг). Уьш массо а кириллицин тӀе бехира 1930-гӀа шерашкахь.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Славянские языки и кодировки 
 Откуда есть пошла славянская письменность 
 К истории русской азбуки
 Кириллические кодировки

Йоза
Тихуана

Тихуа́на () — Мексикин Лаха Калифорни штатера гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Мексика
Сапопан

Сапопан () — Мексикера Халиско олучу штатера гӀала а муниципалитет а. Бахархойн дукхалла 1 155 790 адам леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

Мексика
Несауалькойотль (Мехико)

Несауалько́йотль () — Мексикер Мехико олучу штатера гӀала а муниципалитет а. Мехикан агломерацехь. Бахархойн дукхалла — 1 140 000 адам.

Билгалдахарш 

Мексика
Европин гӀаланаш-миллионераш

Лахахь ягарйина цхьа миллион сов бахархой болу Европехь йолу гӀаланаш. Пачхьалкхаш абатца нисйина ю. Коьрта гӀаланаш билгалъяккхина Ӏаьржа шрифтаца.

Хьажа иштта 
 Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш
 Къилбаседера Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Къилбера Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Азин гӀаланаш-миллионераш
 Африкин гӀаланаш-миллионераш
 500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

Билгалдахарш 

Европа
Йоханнесбург

Йоха́ннесбург ( ,  , , , ) — Къилба-Африкин Республикин уггар дукха нах бехаш болу гӀала, бахархоша цунах олу «Йобург», «Йози», «Еголи». Йоханнесбург ю — Гаутенг олучу провинцин коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Къилба-Африкин Республика
Бухарест

Бухаре́ст (Букуре́шти, , Букуре́шть, МФА: ) — Румынин коьрта гӀала, пачхьалкхан коьрта экономикин а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Румыни
Ибадан

Ибадан (, ) — Нигерин гӀала. Ойо олучу штатан административан центр. Бахархойн дукхалла 2550593 адам леррана 2006 шарахь.

Билгалдахарш 

Нигери
Дар-эс-Салам

Дар-эс-Сала́м (; , Dār as-Salām — Машаран цӀа) — Танзанин йокха гӀала. Дар-эс-Салам олучу регионан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Танзани
Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш

Лахахь ягарйина Австралин а, Океанин а цхьа миллион сов бахархой болу гӀаланаш. Пачхьалкхаш абатца нисйина ю.

Хьажа иштта 
 Европин гӀаланаш-миллионераш
 Къилбаседа Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Къилба Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Азин гӀаланаш-миллионераш
 Африкин гӀаланаш-миллионераш
 500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

Билгалдахарш 

Австрали а, Океани а
Къилбаседа Америкин гӀаланаш-миллионераш

Лахахь ягарйина цхьа миллион сов бахархой болу Къилбаседа Америкин гӀаланаш. Пачхьалкхаш нисйина абатца. Коьрта гӀаланаш Ӏаьржа йозанца билгалдаьхна.

Хьажа иштта 
 Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш
 Европин гӀаланаш-миллионераш
 Къилба Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Азин гӀаланаш-миллионераш
 Африкин гӀаланаш-миллионераш
 500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

Къилбаседа Америка
Къилба Америкин гӀаланаш-миллионераш

Лахахь ягарйина цхьа миллион сов бахархой болу Къилба Америкин гӀаланаш. Пачхьалкхаш нисйина абатца. Коьрта гӀаланаш Ӏаьржа йозанца билгалдаьхна.

Хьажа иштта 
 Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш
 Европин гӀаланаш-миллионераш
 Къилбаседа Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Азин гӀаланаш-миллионераш
 Африкин гӀаланаш-миллионераш
 500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

Къилба Америка
Азин гӀаланаш-миллионераш

Лахахь ягарйина цхьа миллион сов бахархой болу Къилбаседа Америкин гӀаланаш. Пачхьалкхаш нисйина абатца. Коьрта гӀаланаш Ӏаьржа йозанца билгалдаьхна.

Хьажа иштта 
 Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш
 Европин гӀаланаш-миллионераш
 Къилба Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Къилбаседа Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Африкин гӀаланаш-миллионераш
 500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

Билгалдахарш 

Ази
Африкин гӀаланаш-миллионераш

Африкехь ю 32 гӀала цхьана миллионал сов бахархой болуш. Царехь 3 гӀалахь (КъахӀир, Лагос, Киншаса) Ӏаш бу 10 млн сов бахархой. Лахахь ягарйина и гӀаланаш.

Хьажа иштта 
 Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш
 Европин гӀаланаш-миллионераш
 Къилба Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Къилбаседа Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Азин гӀаланаш-миллионераш
 500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

Африка
500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш

500 эзар сов бахархой болу Европин гӀаланаш.

Иштта гӀаланаш Европехь 2012 шарахь 94 йара, царех 35 йара цхьа миллион сов бахархой болуш. Лахахь йагарйина гӀаланаш гӀалин йистош йоцуш. 2013 шарахь Европехь массарелла йоккха гӀала йара Москох.

Коьрта гӀаланаш билгалйаьхна йу Ӏаьржа йозанца.

500 эзар бахархойл сов болу гӀаланаш уггаре дукха йу:
 Россиехь — 23;
 Германехь — 14;
 Украинехь — 8;
 Италехь — 6;
 Испанехь — 6;
 Йоккха Британехь — 5;
 Польшехь — 5.

Хьажа иштта 
 Австралин а, Океанин а гӀаланаш-миллионераш
 Къилбаседа Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Къилба Америкин гӀаланаш-миллионераш
 Азин гӀаланаш-миллионераш
 Африкин гӀаланаш-миллионераш
 Европин гӀаланаш-миллионераш

Билгалдахарш 

Европа
ЦӀен бӀовчохь йина наб

ЦӀен бӀовчохь йина наб () — массарелла а йевзуш йеа китайн маттахь йолу классикан романах цхьаъ. Цуьнан хьалхара 80 глава йазйина Цао Сюэциньс. Уьш арахецнера 1763 шарахь «ТӀулгах лаьцна йоза» цӀе йолуш. 30 шо даьлча, 1791 шарахь, Гао Эс шен накъостаца арахийцира кхиъ 40 глава и книга дӀайарзош. Роман масийттуза харц йу аьлла ца могуьйтуш хилла.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Роман в русском переводе Панасюка В. А. 
 Предисловие Л. Н. Меньшикова

Цийчоь
Гэндзих лецна повесть

Гэндзих лецна повесть (, Гэндзи-моногатари) — Японин классикан литературин роман. Иза язйинарг Мурасаки Сикибу ю бах, Сёси (паччахь яра 986—1011 шерашкахь) паччахь йолу хенахь хилла зуда.

Литература 
 Литературная энциклопедия, 1929—1939
 Конрад Н., Повесть о Гэндзи, блистательном принце, журн. «Восток», кн. IV, 1924;
 Конрад Н., Мурасаки Сикибу, Вечерний лик, журн. «Восток», кн. V, 1925;
 Конрад Н., Японская литература в образцах и очерках, т. I, Л., 1927;
 Maximilian Müller Jabusch. Die Abenteuer des Prinzen Genji, München, 1912.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Список сайтов с материалами к роману, англ. яз.
 Генеалогическое древо персонажей романа

Япони
Эзар а, цхаьа а буьйса

Эзар а, цхаьа а буьйса ( hezār o yek šab;  kitāb 'alf layla wa layla)  — Ӏаьрбийн а, гӀажарийн а юккъерачу бӀешерашкахь кхоьллина литературин масал, Шахрияр цӀе йолу гӀажарийн паччахьах а, цуьнан Шахерезада цӀе йолу зудчунах а лаьцна дийцарийн гулам.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Почти полная версия книги «1001 ночь» с комментариями
 Дополнение к ночи 584
 Английский перевод Эдварда Лэйна
 Халиф 1001 ночи: народная мечта. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»

Эзар а, цхаьа а буьйса
Исбаьхьаллин литература

Исбаьхьаллин литература — меттан дешнаш бен ца лелайеш йолу исбаьхьаллин тайп.

Адамаш 
 Йаздархой
 Поэташ

Билгалдахарш

Литература 
История всемирной литературы: В 8 томах. М.: Наука, 1983—1994

Исбаьхьаллин литература
ТӀеман говзал

«ТӀеман говзал» (, ма-дарра — «Сийлахь (хьехархо) Суньс йаздина ТӀеман законаш (ТӀеман некъаш)»; кхийолу цӀераш: Сунь хьехархос йазйина трактат, Сунь-цзыс тӀеман говзаллех йазйинарг) — массарелла а йевзаш йолу шира Цийчоьнан трактат. Иза йу тӀеман стратегех а, политикех а лаьцна. Иза хӀотталуш йу 13 главах. «ТӀеман говзал» лоруш йу «тӀеман философин школан» коьрта книга.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Сунь-цзы. Искусство войны
 Трактат «Искусство войны Сунь-цзы» и комментарии к нему

Цийчоь
Йоза хаар

Йоза хаар — адаман шен маттахь язда а, деша а хаар. Статистикехь йоза хууш лоруш ву массо а стаг, шен дахарех лаьцна йоца текст язъя а, деша а, кхета а хууш верг.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 
 А. А. Сафронов ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИИ 1897 г. РАЗРАБОТКА ДАННЫХ О ГРАМОТНОСТИ, ИХ ИНФОРМАЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ И ДОСТОВЕРНОСТЬ 
 Портал ЮНЕСКО «Грамотность» (англ.)
 Рубакин Н. Грамотность // Новый энциклопедический словарь. Т. 14 СПб С. 411—419
 Грамотность / Российская педагогическая энциклопедия. Т. 1. М., 1993 URL: www.otrok.ru/teach/enc/txt/4/page95.html
 Грамотность// Большая Советская Энциклопедия М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

Дешар
Карате

Карате́ йа каратэ́ (олу каратэ, от , МФА ; каратэ-до: «деса куьйган некъ») — тӀеман говзалла, герз доцуш тӀелатаран а, дуьхьало йаран а система. Цу йукъахь йу куьйгашца а, когашца яш йолу тохараш а, блокаш а.

Карате исбаьхьаллехь 
Фильмаш
 «Черный пояс» («Kuro Obi»), Япони, 2007 шо
 «Обреченный на одиночество» («Kenka karate kyokushinken»), Япони, 1975 шо
 «Воин ветра» (Къилбера Корей, 2004 шо)

Литература

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Всё о карате. История карате, школы и стили карате, мастера карате, философия карате.
 История карате в СССР, интервью с основателем российского каратэ Тадеушем Касьяновым
 Карате.ру
 Основные принципы карате
 Одесская федерация Иайдо и Будо 

Латараш
Вараев, Башир Магомедович

Баши́р Магоме́дович Вара́ев (1964 шеран 23 февраль) — нохчийн дзюдоист, 4-за СССР чемпион (1986-1989 шерашкахь), 4-за Европин чемпион (1987—1990 шерашкахь), Дуьненан кубок йаьккхинарг, Олимпиадан совгӀатхо.

Биографи 
Вина 1964 шеран 23 февраль. 1983 шарахь дуьненан чемпионатехь Башир Вараевс йаьккхира дато мидал 71 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь. 1986 шо дуьйна иза халкъашна йуккъера турнирашкахь толамаш баккха волавелира. 1987 шо дуьйна 1990 шо кхаччалц 4-за Европин чемпион хилира иза. 1987 шарахь цо йаьккхира дуьненан чемпионатан дато мидал. 1988 шарахь Олимпиадехь цо йаьккхира дато мидал. 1990 шарахь иза хилира Дика Ӏалашон ловзарийн чемпион. 1989 а, 1991 шерашкахь иза хилира дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо.

СовгӀаташ

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Башир Вараев
 
 

Нохчийчоьнан дзюдоисташ
ССРС чемпионаш
Европин чемпионаш
Касабланка

Касабла́нка ( — «къай цӀа», , Ад-Дар-эль-Беида — «къай цӀа») — Мароккон гӀала, пачхьалкхан уггар дукха адам деха гӀала. Атлантикин океанан йистера йокха порт, иза ю Рабата олучу коьрта гӀалин гена йоцуш. Бахархойн дукхалла — 3 356 337 (леррана 2012 шарахь).

Билгалдахарш 

Марокко
Кано (Нигери)

Ка́но () — Нигерин гӀала, Кано олучу штатан административан центр. Бахархойн дукхалла 3 848 885 адам леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Нигери
Дурбан

Ду́рбан (, зулу маттахь eThekwini «гавань уллера меттиг», шира цӀе Порт-Наталь, ) — Къилба-Африкин Республикин гӀала. Йиллина 1835 шарахь. Бахархойн дукхалла 536 644 адам леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Къилба-Африкин Республика
Омдурман

Омдурма́н — Суданера Кlай Нил олучу хийистера гӀала, гӀалин агломерацин йукъайогӀу агломерацин йукъайогӀуш йолу кин гӀаланаш ХӀартум а, Къилбаседа ХартӀум а. ГӀалин бахархойн дукхалла 2,8 миллион (2012).

Билгалдахарш 

Судан
Шахматаш

Ша́хматаш — лерина йина фигураш йолуш 64 клетка йолу стол тӀехь ловзош долу логикин ловзар. Ловзаран цӀе ялла гӀажарийн меттара. Шах а, мат а бохург ду шах велла.

Литература 
 Линдер И. М. Эстетика шахмат. М.: Советская Россия, 1981. 240 с. Серия: Шахматное искусство.
 Лучицкая С. Метафоры средневекового общества: тело, здание, шахматы  // «На меже меж Голосом и Эхом». Сб. статей в честь Т. В. Цивьян. М., 2007, с. 269—275
 
 Журнал «Наука и жизнь», 2007 год, № 7, № 8, форум

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт Международной шахматной федерации (ФИДЕ) 
 Chess-News. Новости шахмат 
 ChessPro. Профессионально о шахматах
 Шахматный online-телеканал ChessTV  
 Новости мировых шахмат 
 Журнал «64 — Шахматное обозрение»
 Шахматная библиотека 

Спорт
Йайн атлетика

Йайн атле́тика — вадар а, болар а, кхисабалар а, кхиссараш а вовшахтоьхна спортан тайпа. Йайн атлетика йу дуьненанхь массарелла а йаржиначарехь спортан тайп.

Йайн атлетикин куьйгалхо деш ю Халкъашна йуккъера йайн атлетикин федерацийн ассоциаци (ИААФ). Иза кхоьллина 1912 шарахь. 2011 шарахь цунна йуккъе йогӀуш йара 212 халкъан федераци.

Истори 

Йайн атлетикин шардараш йан болабелира дукха зама хьалха. Уьш йора дегӀ чӀагӀдрахьам. Йайн атлетикан исторе йолайелла Шира Грецехь в. з. к. 776 шо хьалха хилла йолу Олимпиадехь.

Спортхой 
Массарела а дукха дашо медалаш яккхинарш бу Карл Льюис (АЦШ) а, Пааво Нурми (Финлянди) а — 9 дашо мидал. Дуьненан спортан исторехь гӀарйойла результаташ гайтинарш бу:

 Роберт Корженевски (Польша)
 Джесси Оуэнс (АЦШ)
 Валерий Брумель (СССР)
 Эл Ортер (США)
 Сергей Бубка (СССР, Украина)
 Майкл Джонсон (АЦШ)
 Хишам Эль-Герруж (Марокко)
 Хайле Гебреселассие (Эфиопи)
 Кенениса Бекеле (Эфиопи)
 Усэйн Болт (Ямайка) Нина Пономарёва-Ромашкова (СССР)
 Татьяна Казанкина (СССР)
 Ирена Шевиньская (Польша)
 Хайке Дрехслер (ГДР)
 Вилма Рудольф (АЦШ)
 Стефка Костадинова (Болгари)
 Джекки Джойнер-Керси (АЦШ)
 Месерет Дефар (Эфиопи)
 Тирунеш Дибаба (Эфиопи)
 Елена Исинбаева (Росси)
 Ян Железный (Чехи)

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт ВФЛА
 Легкая атлетика России и мира — новости, результаты, фото
 IAAF Rules and Regulations  Правила на официальном сайте ИААФ
 Билл Глэд, Брайан Роу. Справочник ИААФ по организации и проведению соревнований .

Спорт
Автоспорт

Автоспо́рт (автомобилан спорт; , иштта ) — наха машенаш тӀехь хьалха валар къуьйсуш техникин спортан тайпанаш.

Хьалхара автоспортан яхьалло 
Автоспорт йолаелла 1894 шарахь. 1893 шаран 19 декабрехь «Le Petit Journal» цӀе йолу Парижера газетас кхайкхира хьалхара машенийн сихалла хилар. Иза хила езара 1894 шаран 22 июлехь. Дакъа лоцуш берш бара Парижер Руане кхаччалц 126 км некъ 8,5 сахьтал къезга хан йойъуш бан безаш. Оцу яхьаллонехь дакъа лаца лууш хилира 102 стаг. Цера машенаш тайп-тайпана яра: бензинаца а, мехк даьттаца а, Ӏаьца а, токаца а лелаш.

Коьрта автоспортан чемпионаташ 
 Шоссейно-кольцевые автогонки:
 Формулы: Формула-1, IndyCar, Суперлига Формула, Формула-2, ГП2, ГП2 Азия, Формула-3, Мировая Серия Рено, Международная Формула Мастер, Формула-Русь.
 Спорт-прототипы: Серия Ле-Ман (ЛМС), Американская серия Ле-Ман (АЛМС), Гранд-Ам.
 Кузовные гонки: RRC, FIA GT, Серия Ле-Ман (ЛМС), НАСКАР, ДТМ, Чемпионат мира в классе Туринг, СпидКар, Суперстарс.

 Ралли:
 Классическое ралли: Чемпионат мира по ралли, Интерконтинентальный раллийный чемпионат
 Ралли-рейды: Ралли Дакар, Кубок мира по ралли-рейдам, Ралли Трансориенталь, Ралли Африка, Ралли Шёлковый Путь.

Яккхи сихаллаш 
 Гран-при Монако (Формула-1)
 Нюрбургринган 24 сахьт (Кузовной чемпионат)
 Индианаполисан 500 миля (IndyCar)
 Ле-Манан 24 сахьт
 Дайтонан 24 сахьт (Гранд-Ам)
 Спа 24 сахьт (FIA GT2 Европин чемпионат)
 Монте-Карлон ралли
 Дакаран ралли
 Гран-при Макао (Формула-3)

Хьажоргаш 
 Международная автомобильная федерация 
 Автомобильный спорт в России и в мире
 Автоспорт в Беларуси

Техникин спортан тайпанаш
Баскетбол

Баскетбо́л ( — тускар, ball — буьрка) — буьркаца спортан ловзар. Баскетболехь ловзуш ши команда хуьлу. ХӀора командан Ӏалашо ю буьрка дуьхьалболчера тускаран чукхоссар а, шайн тускар Ӏалашдар а. Тускар ду 3,05 метр лекха хӀоттина (10 фут). ХӀора командера майданан тӀехь хуьлу пхип стаг. Командехь 12 стаг хуьлу. Ловзуш берш ма-луу хийца йиш ю. Генара (3 очко луш долу сизал дехьара) буьрка чукхоьссича 3 очко ло. Оцу сизал сехьара чукхоьссича 2 очко ло. ГӀудан кхоссар чукхоьссича 1 очко ло. Баскетболан майда ю 28 метр еха а, 15 метр шуьйра а. Баскетбол ю дуьненахь гӀаръялла спортан тайп.

Баскетбол ю Олимпан ловзарийн программе юкъайогӀуш 1936 шо дуьйна. И ловзар кхоьллинарг, Джеймс Нейсмит оцу Олимпиадехь хьаша вара. Божарийн юккъехь баскетболан дуьненан чемпионаташ йолаелира 1950 шарахь, зударашна юккъера чемпионаташ — 1953 шарахь, Европин чемпионаташ — 1935 шарахь.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 www.fiba.com  — сайт ФИБА
 www.fibaeurope.com — сайт ФИБА Европа
 www.uleb.net  — сайт УЛЕБ
 www.basket.ru  — сайт РФБ
 www.nba.com — сайт NBA
 www.basketball.ru — новостной и обзорный портал

Спорт
Теннис

Те́ннис я йоккха теннис — спортан тайп. Теннисехь къовсалуш хуьлу шиъ («цхьацца ловзар»)я виъ спортсмен («шишша ловзар»). Ловзаран Ӏалашо ю ракеткашца буьрка дуьхаьлболчера агӀоне дехьакхоссар дуьхьалболчагара сехьа ца кхоссалучу кепар.

Таханлера теннисан официальни цӀе ю «лаун-теннис» ( [lɔːn] — бай). И цӀе тиллина иза реал-теннисахь къастаярхьам («жё-де-пом» французийн маттахь). Реал-теннис ю теннисан шира тайп. Цунах ловза яккхи чоьнашкахь кхоьчу тайпан кортан тӀехь.

Теннис ю олимпан спортан тайп.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт ATP-тура 
 Официальный сайт WTA-тура 
 Официальный сайт ITF 
 Официальный сайт Федерации тенниса России
 Новости мирового тенниса 
 Теннис в энциклопедии «Кругосвет»

Литература 
 
 

 Метцлер П. Теннис / Пер. с англ. В. Вашедченко, Ю. Яснева. — М.: Агентство «ФАИР» , 1997. — 336 с, ил.

 
 
 
 
 

Спорт
Бейсбол

Бейсбо́л (, base — «бух», ball — «буьрка») — командан спортан ловзар бейсболан буьркаца а, битаца а. Яхьаллонашкахь дакъа лоцу шина командас. ХӀора командехь 9 (наггахь 10) стаг хуьлу.

Бейсбол чӀогӀа яржина Кубехь а, АЦШ а, Венесуэлехь а, Японехь а, Китаехь а, Къилбера Кореехь а. АЦШ а, Японехь а, Чехехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а яржина ю софтбол — атта йина бейсболан тайп. Цунах ловзало чохь а, жима байнаш тӀехь а. Тахана бейсболах ловза 120 пачхьалкхахь.

Цунах тера ловзараш ду крикет а, песаполо а Финляндехь, ойна Румынехь а, лапта Россиехь а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Международная Федерация Бейсбола
 Конфедерация Европейского Бейсбола 
 История игры в Венесуэле

Спорт
Крикет

Кри́кет () — командан вовшах хьакхацалуш спортан тайп. Иза ду бита а, буьрка а лелош йолу ловзарашна юкъадогӀуш.

Крикет кхоллаелла XVI бӀешарахь Англин къилбехь. XVIII бӀешо чекхдолуш хенахь иза хилира халкъан спортан тайп. Йоккха Британин экспанси бахьнехь иза дуьне ма-дду дӀасаяржира. Хьалхара гулйина командийн ловзараш хилира XIX бӀешо юкъакхаьчча.

ХӀора командехь хуьлу 11 стаг. Крикетех ловзу буц йолу байн тӀехь. И бай эллипсан кепехь хила беза. Майдан юккъехь хуьлу деакӀов дакъа — «питч». Питч хуьлу 22 ярд беха а, 10 фут шуьра а. Питчан готта агӀонашкахь шиъ дечка «ков» хуьлу. Питчан йисташкахь ловза дакъеш къастадо кхоьчу майданех леррина дина сизнашца («кризаш»).

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Сайт Международного совета крикета
 Сайт чемпионата мира ODI

Спорт
Гольф

Гольф () — спортан ловзар. Къовсалучера Ӏалашо ю жима буьрка клюшкашца леррина деккхина жима ор чутохар. Тоьлларг лору клюшка къезга тоьхнарг.

Истори 
Ловзар кхолладелла Шотландехь. Иза кхоьллинарш бу жан Ӏуй. Уьш къиссалора гӀожмишца тӀулгаш пхьагалийн Ӏуьргаш чу тоха гӀерташ. Схьахетарехь, гольф кхоллаелла XIV бӀешарахь. XV бӀешарахь Шотландехь юкъадели масийтта закон «гоуфах» ловзар ца могуьйтуш. XVII бӀешарахь гольфах ловза болабелира Нидерландашкахь. Гольф таханлера кепе еара XIX бӀешарахь.

Билгалдахарш

Литература 
 Кевин Макгимпси, Дэвид Нич. Гольф: раритеты и реликвии. История гольфа в восемнадцати лунках. — Перевод с английского Михаила Гребнева под общей редакцией Алексея Николова. ИД «Анатолия», 176 с. Москва 2006
 Кевин Макгимпси. Гольф: история мяча. — Перевод с английского Михаила Гребнева под общей редакцией Алексея Николова, ИД «Анатолия». 526 с. Москва 2006
 Б. Галлахер, М. Уилсон. Гольф для начинающих. — Перевод Т. Новиковой. Фаир-Пресс, М. 2005, 192 с.

Хьажоргаш 

 Международная Федерация гольфа
 PGA Тур
 Всё о гольфе в России и в мире

Спорт
Регби-футбол

Регби () — масийтта вовшаххьакъалуш командан ловзарийн тайп. Уьш кхоллаелла XIX бӀешарахь. Царех шиъ гуттара яржинарг ю регби-15 а, регбилиг а (регби-13). Ингалсан мотт буьцу пачхьалкхашахь царех олу регби-футбол (). Регби-15 а, регбилиган а куьйгалхо до Халкъашна юккъера регбин советас а, Халкъашна юккъера регбилиган федерацис а. Шортта кхийолу регбин тайпанаш иштта оцу шина федерацин керахь ю.

Билгалдахарш

Хьосташ

Хьажоргаш 

Спорт
Ловзо хӀума

Ловзо хӀума — ловзаран лерина йина хӀума.

Дуьненахь йолуш а, йоцуш а хӀуманаш кхуллуш, ловзо хӀуманаш гӀо до бераш Ӏамош а, царна дуьне довзийта а, хабар Ӏамийта а. Уьш лелош ю бераш Ӏамош.

Хьажоргаш 
 Музей торговли- Торговля игрушками в СССР
 Игрушка. Энциклопедия мастерства

Билгалдахарш 

Ловзо хӀумнаш
Вовшахлатар

Вовшахлатар — вовшахлатаран а, ша шен ларваран а тайпанаш. Уьш дукха хьолехь Малхбалера евлира. Тахана кхиош ю дукха пачхьалкхашахь. Цера коьрта Ӏалашо тахана спорт а, могашалла латтадар а ю.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Выбор единоборства для ребёнка
 <Современный взгляд на боевые искусства

Спорт
21 октябрь



Оцу динахь бинарш 
 Альфред Нобель (1833 шеран 21 октябрь — 1896 шеран 10 декабрь) — Швецин химик а, инженер а, кхоллархо а. Нобелин совгӀат хӀоттинарг.

21 октябрь
Претори

Прето́ри — Къилба-Африкин Республикин коьрта гӀала, Гаутенг олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 2 345 908 стаг (2007 шо).

ДоттагӀий-гӀаланаш 

  Вифлеем, Палестина Пачхьалкх
  Йоханнесбург, Къилба-Африкин Республика
  Вашингтон, АЦШ
  Тайбэй, Тайвань
  Киев, Украина
  Тегеран, Иран
  Баку, Азербайджан
  Амман, Иордани
  Делфт, Нидерландаш

Билгалдахарш 

Къилба-Африкин Республика
Лубумбаши

Лубумбаши (, 1966 шо кхаччпалц — Элизабетвиль) — Демократин Республика Конгон шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала, Лакхара Катанга олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла — 1 630 186 (1994 шарахь 851 эзар.).

Билгалдахарш 

Демократин Республика Конго
Мбужи-Майи

Мбу́жи-Ма́йи (, 1966 шо кхаччалц — Бакванга) — Демократин Республика Конгон гӀала. Иза ю шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Киншасал а Лубумбашил а тӀехьа).

Малхбалера Касаи олучу провинцин коьрта гӀала, алмазаш доху гӀала.

Бахархойн дукхалла — 1 559 073 адам (2010).

Билгалдахарш 

Демократин Республика Конго
Майдугури

Майдугури (ингл. Maiduguri) — Нигерин гӀала. Бахархойн дукхалла 1 197 497 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Нигери
Кананга (гӀала)

Кананга — Демократин Республика Конгон Лулуа олучу провинцин административан центр. бахархойн дукхалла — 1 130 100 адам. (2004).

Билгалдахарш 

Демократин Республика Конго
Варри

Ва́рри — Нигерин гӀала, Дельта олучу штатан мехкадаьттан индустри йолу коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 млн адам.

Билгалдахарш 

Нигери
Окленд (Керла Зеланди)

О́кленд (, ) — Керла Зеландин йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 1,3 миллион адам.

Билгалдахарш 

Керла Зеланди
Кордова (гӀала, Аргентина)

Ко́рдова () — Аргентинера гӀала, Кордова олучу провинцин коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 1,2 млн адам (2001), иза ю Аргентинан шен бахархойн дукхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. агломерацехь (Гран-Кордова ()) Ӏаш ду 1,7 млн адам.

Билгалдахарш 

Аргентина
Санта-Крус-де-ла-Сьерра

Санта-Крус-де-ла-Сьерра () — Боливера гӀала, Санта-Крус олучу департаментан а, цуьна Андрес Ибанез олучу провинцин а административан центр. Бахархойн дукхалла — 1 528 683 стаг (2006). Йиллина 1560 шарахь.

Билгалдахарш 

Боливи
Салвадор

Салвадор () — Бразилин Баия штатера муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Бразилия картасы
 Бразилия муниципалитетлары порталы

Баия штатан муниципалитеташ
Бразилин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Йоца нардаш

Йоца нардаш — кхоьчун нардан ловзарех массара шуьра держина ловзаран тайп.

Йоца нардийн бакъонаш

Литература 

 Магриль Пол, Магриль Робертс Рене. Нарды. Переводчик: В. Сомило. Баланс Бизнес Букс. ISBN 966-8644-59-Х, ISBN 1-59386-027-7; 2006 г. 448 стр.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Правила игры 
 Удвоение ставок
 Разновидности коротких нард и правила игры 

Ловзарш