Дербент

Дербе́нт (от  Дарбанд — «Къевлина (дихкина) кевнаш», , , , , ) — Российн къилбехьара Республика ДегӀастанара гӀала, лаьтта Йоккхачу Кавказан Табасаранийн лаьмнийн генаш тӀехь,  Каспий-хӀорд йисттехь.

Дербентан кӀоштан административан центр (ша цунна йукъа а ца йоду). Республикин маьӀна долу гӀала, кхуллу гӀалин гуо статус йолу муниципалан кхоллам Дербент гӀала, ша цхьаьна нах бехачу меттигах лаьтташ йолу.

Хьалхара эвланаш кхузахь кхоллайелла борзанан муьрехь — вайн эрал 4 эзар шо чекхдолуш. Дуьххьара хьахийна Каспийн кевнаш — Дербентан уггаре шира цӀе — в.э. VI бӀешо хь.: иза даладо гӀараваьлла ширажелтойн географо Гекатей Милетийн. Таханлера гӀала йиллина 438 шарахь гӀажарийн гӀап санна, иза гу тӀехь лаьтта чӀагӀо (Нарын-гӀала) йу,  цунна тӀера хӀодан тӀе боьду шиъ тӀулгийн пен, цара къовлура готта (3 км) меттиг хӀордан а, Кавказан лаьмнашна а йукъара, къилбехьара а, къилбаседехьара а гӀала ларйора цара.

Этимологи 

Дербент схьадаьлла  Дарбанд — «Къевлина (дихкина) кевнаш», тайп-тайпана къаьмнаш тайп-тайпана цӀераш еллера цунна.

Ширачу желтошна а, румхошна а Дербент Каспийн йа Албанхойн кевнаш дара, оцу цӀарца гӀала йевза гӀажарийн а, шемин а III—VI бӀешерашкара хьосташкахь. Броневский Семёна йаздина:«Дербент гӀала йоьгӀна и йукъаметтиг, йевзаш йара ширачу заманахь, цкъа pillae Caspiae цӀарца, йуха pillae Albaniae цӀарца, аьлчи а Каспийн а, Албанхойн а кевнаш.».

Уггаре ширачех цхьа цӀе — Верóй-пахр — «Гуьржийн хой». (йуккъерагӀаж. Wērōy-pahr, шем. ܘܪܦܐܗܪܓ Wirōpahrg, арм. Իւրոյ Պարհակ Iwroy Parhak желт. Ιβηρες).
Хьалхарчу эрмалойн хьосташкахь олуш хилла  Čor/Čoł.

Хьалхара йуккъерабӀешерийн Чоьхьара Кавказан авторша олуш хилла Чорин (Джорин) кевнаш, чӀагӀо, ЧӀогӀа гӀала, Чол, гуннийн кевнаш, наггахь хӀордан кевнаш йа Дарубанди (დარუბანდი), ткъа византийнчара — Тзор, Тзур (Цур) чӀагӀо.

ТӀаьхьо, схьагарехь VI бӀешарахь дуьйна гӀажарша ала долийра гӀаланах Дербент (дер — некъ, бенд — дуьхьало, хой), ткъа шемахоша — Торайе кевнаш, Ӏаьрбоша — Баб аль-абваб (кевнийн кевнаш), Баб ал-хьадид (аьчкан кевнаш), гуьржаша — Дегвис кари (хӀордан кевнаш), монголаша — Кахулга (кевнаш), тюркаша — Демир капы (аьчкан кевнаш), оьрсаша — Дербент.

Шира историкаш дийцарехь, Албанус а, Кассы а эркашна йукъахь лаьтта Албана гӀала, таро йу Дербенд хила; эркаш Албанус — Самур ду ала, ткъа Кассы — Манас йу ала, уьш охьадоьду Буйнакан (Шири-ГӀала) а, Таркхин а йукъахула.

Дербентан цӀе хийцира Баб-аль-Абваб (аль-Баб) аьлла VIII бӀешо долалуш Ӏаьрбоша схьайаьккхинчул тӀаьхьа. Оцу цӀарца лелла Ӏаьрбийн историкан-географин литературехь. И цӀе йаьржира цхьана хенан иранан а, тюркийн а литературехь. Ӏаьрбийн Халифат йоьхначул тӀаьхьа, шеш йолу пчхьалкхаш кхоллаелча, регионехь гӀаланах ала долийра хьалха санна, Дербент.

Географи 
Дербент — Российн Федерацин уггаре къилбехьара гӀала йу. Лаьтта Каспий-хӀордан малхбузан бед тӀехь, Суходол эрк тӀехь, Рубас эркан хикхочен къилбаседехьа, Йоккха Кавказан лаьмнаш Каспий-хӀордан уггаре герга доьдучехь, кхо километр готта аренан аса бен ца йуьсуш. Иза къовлуш, гӀало кхуллура Дербентан йа Каспийн дехьаволийла. Дербентан а, Дербентан дехьволийлин а роль ширачу заманахь йоккха хилла, иза лаьтта стратеги нагӀора ладамечу а, топографин агӀора аьтту болчу а меттигехь, Малхбузен Европа а, Хьалхара Ази а уьйр ечу гӀарабаьллачу Каспийнйистан новкъахь.

Климат 

Дербентан климат — барамерачун тӀера ахйекъа субтропикийнчуьнга дехьаериг йу. Климатан Ӏаткъам бо Каспий-хӀордо, иза бахьнехь гуьйре еха а, йовха а хуьлу, ткъа бӀаьсте тӀехьаюьсу. Ӏа кӀеда ду, ло шарахь шина кӀирнах бен ца лаьтта, уггаре шийла бутт февраль бу. Аьхке еха а, йовха а хуьлу.

Шеран йуккъера температура Дербентехь: +13,2 °C, февраль беттан йуккъера температура +2,6 °C, июль беттан йуккъера температура +25,2 °C (максимум +41 °C). Бовхачу муьран бохалла — 270 де ду. Йочанийн шеран йуккъера барам 400 мм гергга бу; уггаре догӀанан бутт — октябрь. Шеран хӀаваан  тӀуналлин йуккъера дустаран барам — 69,5 %, мохан йуккъера сихалла — 6,0 м/с.

Дербентан 2000 шо кхачар даздар 

2012 шеран 21 ноябрехь Российн Президента Путин Владимира куьг йаздина «Республик ДегӀастанера естан Дербент гӀ. йилларан 2000 шо кхачар даздарех» цӀе йолу № 1559 омарна.

2015 шарахь Республика ДегӀастанера Дербент гӀ. 2000 шо кхачарна сацам бо:
1. Российн Федерацин Правительство кховдина Республика ДегӀастанера Дербент гӀ. 2000 шо кхачар 2015 шарахь даздар тӀеэца.
2. Российн Федерацин пачхьалкхан Ӏедалан меженашна а, субъектийн пачхьалкхан Ӏедалан меженашна а, меттигера шеш-шайна урхаллин меженашна а кховдо, кечам беш а, даздеш а Республика ДегӀастанера Дербент гӀалин 2000 шо кхачар дакъалацар.
3. ХӀара Омар леладолу куьг йаздинчу дийнахь дуьйна.

2015 шеран 19 сентябран хан йиллина гӀалин 2000 шеран юбилей йазйар. ЙогӀур йу 40 сов вакилат (5 эзар гергга хьаша) Российн тайп-тайпана регионашкара а, гергара а, генара а дозанал арахьара мехкашкара (Иранера, Туркойчуьра, Азербайджанера, Гуьржийчуьра, Кхазакхстанан).

Дуьненайукъара гӀуллакх 
2008 шарахь дуьйна Дербент гӀала Дерригдуьненан «Цхьаьнатоьхна ГӀаланаш а, Меттигера Ӏедал а» кхолламан Евразин регионан декъан (ЦГӀМӀ Евроазин регионан декъан) декъахо йу. 2004 шарахь ВКъКх гӀолоцуш кхоьллина Дерригдуьненан «Цхьаьнатоьхна ГӀаланаш а, Меттигера Ӏедал а» кхолламо» (ДКх ЦГӀМӀ) цхьаьнатуху 1000 сов гӀала а, дуьненан ассоциацеш а 136 махкара. Евразийн регионан декъан йукъайоду ЛПД мехкийн а, Монголин а меттигерачу Ӏедалийн 109 гӀала а, ассоциаци а.

2003 шарахь ЮНЕСКОс къобал йина Дерриг дуьненан адамаллин тӀаьхье ламастан гӀишлош йолу Дербентан шира дакъа. Дербент Дерригдуьненан тӀаьхьенан гӀаланийн кхолламан декъахо (ДТӀГӀКх).

ДоттагӀий-гӀаланаш 
  Гянджа, Азербайджан
  Якима, АЦШ
  Хадера, Исраил
  Кронштадт, Росси
  Псков (2014), Росси

Комментареш 
Комментареш

Билгалдахарш

Литература 
 Исаев И. Р. История Табасарана. Табасаран с древнейших времен до наших дней.
 
 Кудрявцев А. А. История города Дербента. — М., 1906.
 
 
 
 
 
 Махмудова З. У. Дербент в ХІХ — начале XX века. Этническая мозаичность города на «вечном перекрёстке». — М., Три квадрата, 2006, 157 с.
 Пахомов Е. А. Краткий курс истории Азербайджана с экскурсом о ширваншахах XI—XIV вв. —Баку, 1923
 Пахомов Е. А.  — Баку, 1930
 
 Бартольд В. В.. Дербент // Бартольд. Сочинения, 2, 419—430
 Minorsky V. History of Sharvan and Darband in the 10th—11th centuries. Cambridge, 1958
 Kettenhofen E., , Encyclopædia Iranica, 1994—2011.

Топографин карташ

Хьажоргаш 

 
 
 
 
 
 
 Аликберов А. К..  // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999.
  // Российская газета, № 6772 (201), 9 сентября 2015.
  // Союзное вече, № (825), 14 января 2019.

 

 
Российн чагӀардоккху кӀошташ
Российн историн нах беха меттигаш
Кавказан Албанин гӀаланаш
Российн нахарташна зорба тухуш хилла нах беха меттигаш
ДегӀастанан кӀоштийн центраш
Российн йисттера меттигаш
ДегӀастанан гӀалийн гуонаш
Дербентан кIоштан нах беха меттигаш