alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Бухара

Бухара́ () — Йуккъерачу Азера шира гӀаланах цхаъ йу Бухара, Узбекистан Бухаран областан центр.

Билгалдахарш 

Узбекистан
Самарканд

Самарка́нд (; ) — Узбекистанан,гӀала Самаркандан вилоятан административан центр.

ГӀалин бахархойн дукхалла — 483,6 эзар стаг (2012 шо).

Билгалдахарш 

Узбекистан
Наманган

Наманга́н () — Узбекистанан шен йокхаллица 2-гӀ. меттигехь йолу гӀала Ташкентал тӀехьа, Наманганан областан административан центр.Бахархойн дукхалла — 449,2 эзар. адам (2007).

Билгалдахарш 

Узбекистан
Андижан

Андижан () — Узбекистанан гӀала, Андижанан областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 444 эзар адам.

Билгалдахарш 

Узбекистан
Карши

Карши́ () — Узбекистанан гӀала, Кашкадарьинан областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 238,2 эзар. адам (2010).

Билгалдахарш 

Узбекистан
Нукус

Нуку́с (, )  — Узбекистанера Каракалпакстан республикин коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 312,1 эзар. адам (2018).

Билгалдахарш 

Узбекистан
Коканд

Кока́нд () — Узбекистанан Ферганан областера гӀала, иза ю Ферган аренан къилба-малхбузехьа.

Бахархойн дукхалла — 220 дукхо эзар адам.

Билгалдахарш 

Узбекистан
Маргилан

Маргила́н () — Узбекистанан Ферганан областера гӀала.

Бахархойн дукхалла — 200 эзар адам.

Билгалдахарш 

Узбекистан
Ош (ГӀиргӀазойчоь)

Ош (, ) — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Ошан областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Джалал-Абад

Джалал-Аба́д () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Джалал-Абадан областан административан центр.

Билгалдахарш 

ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Каракол (Чемалнан кӀошт)

Каракол () — Республика Алтайн Чемалнан кӀоштара эвла.

Бахархойн дукхалла 
Бахархойн дукхаллин хийцаман динамика:

Билгалдахарш 

Чемалнан кӀоштан нах беха меттигаш
Республика Алтайн нах беха меттигаш
Балыкчи

Балыкчи́ ( — «рыбак») — ГӀиргӀазойчоьнан Иссык-Кулан областера гӀала. Бахархойн дукхалла 42 875 адам леррина 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Нарын

Нары́н () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Нарынан областан а, кӀоштан а административан центр.

Бахархойн дукхалла — 34,8 эзар стаг (2009).

Билгалдахарш 

ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Токмок

Токмóк () — ГӀиргӀазойчоьнан гӀала, Чуйн областан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

 City site Tokmok  (Russian)
 Forum Tokmok  (Russian)
 Bord Tokmok  (Russian)
 Photo Tokmok  (Russian)
 Dating Tokmok  (Russian)
 Meria Tokmok  (Russian)
 kenesh Tokmok  (Russian)

ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Ӏаж

Ӏаж — Ӏожа диттан стом. Иза ша ма-бу буа, яа хӀуманаш яш а лелабо, цунах малараш а до. Иза Юккъера Азера схьабаьлла. Тахана Ӏежийн дукха сорташ ю.

Билгалдахарш

Хьажрагаш 
 Бабушкины советы. Сорта яблок
 Выращивание яблок, яблони в Польше 
 Яблоки полезные свойства

Стоьмаш
Кара-Балта

Кара́-Балта́ ( — «Ӏаьржа диг») — ГӀиргӀазойчоьнан коьрта гӀала, Чуйн областан Жайылан кӀошт административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

ГӀиргӀазойчоьнан гӀаланаш
Банан

Бана́н () — масийтта шарахь кхуьу бецаш. Уьш схьайойла Къилбера-Малхбалера Азера тропикашкара.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 bananas.org wiki-сайт
 Названия бананов на разных языках
 Перевод главы о бананах из книги Julia F. Morton «Fruits of Warm Climates» 1987 
 Выращивание бананов, описание сортов, уход

Стоьмаш
Никшич

Ни́кшич () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 58212 леррана 2003 шарахь.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Плевля

Пле́вля (, ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, Плевля олучу муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 19,000 адам (2011).

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Биело-Поле

Биело-Поле () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, Биело-Поле олучу йукъараллин административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Херцег-Нови

Хе́рцег-Но́ви (, ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 16493 адам леррана 2003 шарахь.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Беране

Беране, Бераны () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 11776 адам (2003).

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Цетине

Це́тине, Цетинье (, ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, Цетине олучу муниципалитетан административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Будва

Бу́два () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 10 918 адам леррана 2003 шарахь.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Андриевица

Андриевица () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза ю Албанин дозанашца.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Даниловград

Даниловград () — Ӏаьржаламанчоь гӀала. Бахархойн дукхалла — 5208 адам (2003). Иза ю Даниловград олучу муниципалитетан административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Бар (Ӏаьржаламанчоь)

Бар (, , , ) — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза ю Адриатикин хӀордан йистехь.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Жабляк

Жа́бляк () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза ю муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 1937 адам (2003).

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Колашин

Колашин () — Ӏаьржаламанчоьнан гӀала, иза ю муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла — 2989 адам (2003).

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанчоь
Роттердам

Роттерда́м ( ) — Нидерландашкара гӀала а, йукъаралла а. Иза йу Къилба Голланди олучу провинцехь Ньиве-Маас олу хи Къилбаседа хӀордах кхеттачахь. Бахархойн дукхалла 617 347 адам (1 январь 2012) гӀала ю бахархойн дукхаллица пачхьалкхан 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала Амстердамал тӀехьа.

Билгалдахарш 

Нидерландаш
Гаага

Гаа́га (, МФА: ) — Нидерландашкара гӀала а йукъаралла а, иза ю Къилбседера хӀордан йистехь. Гаага ю шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу Недерладин гӀала ю Амстердамал а Роттердамал а тӀехьа. Бахархойн дукхалла 501 725 адам (1 февраль 2012 шо), майда — 98,20 км². Гаага ю Рандстад олучу агломерацин юкъахь.

Билгалдахарш 

Нидерландаш
Берген

Бе́рген ( ) — Норвегин шен йокхаллица 2-гӀа меттигехь йолу гӀала, Хордаланн олучу фюлькен коьрта гӀала а Малхбузера Норвегин йокха гӀала а.

Билгалдахарш 

Норвеги
Ставангер

Става́нгер (, МФА: ) — Норвегин Ругаланн олучу фюлькера гӀала а коммуна а.

Билгалдахарш 

Норвеги
Тронхейм

Тро́нхейм (, кхин ; къ.-саамск. , шира цӀе Нидарус ) — Норвегин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Сёр-Трёнделаг олучу фюлькен административан. Адамийн луьсталла: 480 бахархой 1 км².

Билгалдахарш 

Норвеги
Кемс

Кемс — мерза цӀазамаш. Мехала кхачан сурсат а, чӀагӀардаккхаран аьргалла а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Стоьмаш
Лимон

Лимон () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Пуьи-де-Дом.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

Пуьи-де-Дом департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
БӀар

БӀар — цхьадолу ораматийн стом (дукха хьолехь диттийн йа коьллийн), яа мегаш йолу тӀум йолуш а, чӀогӀа чкъор а долуш.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Ореховое дерево, орехи, ореховый сад в Иллюстрированной полной популярной Библейской Энциклопедии (1891—92)

Стоьмаш
Шоколад

Шокола́д — какао стоьмаш лелош яш йолу кондитеран кхачанаш. Европехь евзуш ю 1520-гӀа шераш дуьйна Эрнан Кортес бахьнехь. Ацтекаш гайтинера цунна шайн «шоколатль» цӀе йолу малар. Иза хӀотталуш яра аьхьна какаох а, ванилех а, мозах а.

Билгалдахарш

Литература 

 
 
 Coe, S.D. / Coe, M.D. (2007). The True Story of Chocolate (2nd edition). Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-28696-8
 
 
 
 
 
 Rosenblum, Mort (2006). Chocolate: A Bittersweet Saga of Dark and Light. North Point Press. ISBN 978-0-86547-730-8
 Ryan, Órla (2011). Chocolate Nations: Living and Dying for Cocoa in West Africa. Zed Books. ISBN 978-1-84813-005-0
 
 Young, Allen M. (2007). The Chocolate Tree: A Natural History of Cacao (Rev. and expanded ed.). University Press of Florida. ISBN 978-0-8130-3044-9

Хьажоргаш 

Кхача
Нехча

Нехча — нехчан мега шурех доккху дааран сурсат. Йоккху шура хьарчо муьста шуран бактерийн ферменташ а лелош я тайп-тайпана шурийн сурсаташ а, шурийн доцу аьргалла яшоран туьханаш а лелош лалоран хьесапца.

Дааран мехалла 

Нехчанаш къастало лакхара белокаш (25 % кхаччалц), шурийн даьтта (60 % кхаччалц), минералан хӀуманаш (3,5 % кхаччалц, кхехкийна туьха а ца лоруш) хиларца. Нехчан белокаш шурийнчул дика тӀеоьцу организмо. Нехчанийн экстражигара хӀуманаш дика Ӏаткъам бо кхача ахьаран екхоашна, хӀума яа дог доуьйту. Нечханца йолу дааран хӀуманаш, юьззина аьлча санна тӀеоьцу организмо (98—99 %). Нехчанашца ду витаминаш A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантотенан мусталла, кхин а. Хьоналла а, белок а алсама мел хуьлу нехчан энергимехалла хаъал техкаш хуьлу. Нехча ю ала мегар ду шурийн концентрат: белокаш, хьоналлаш, минералан хӀуманаш ю цуьнца цхьатерра пропорцешкахь, лакхара ду цуьнца кальций а, фосфор а, уьш  нехчанца оптимум баланс йина барамехь ю.

Классификаци 

Куьцаца нехчанаш йекъало керлачарна, кӀеда хаза ховха чкъоьрдолчарна (кӀайн матарца), кӀеда дилина чкъоьрдолчарна, айсина матарца нехчанаш (айсина нехча), кепа тоьхна а, кхехкийна кепа тоьхна а. Кхин нехчан тайпанаш — етта шурийн-альбуминан, альбуминан, лалийна, ткъа кхин а масех категорин юкъайогӀурш. Нехчан нилха тайпанаш — муьста шурех йаьккхина немцойн нехча а, норвегийн боьмаша нехча (брюнуст). 

Яран технологица нехчанаш йекъало чӀогӀачарна, кӀедачарна, шовранчарна, лалийначарна.

Шоьшлан нехчанаш 
Шоьшлан фермент (реннин, изза химозин) — кхача охьу фермент ю дийнатех йаьлла, иза йоккхура эсийн хьер чуьра (дайиначул тӀаьхьа). Ишттачу эсийн хан 10 дийнал сов ца хуьлу. Шоьшлан фермент лелайо шурех кӀалд йоккхуш а, нехчанаш йохуш а.

Генетикан инженери кхиарца таро хилира дийнаташна чуьра химозин даккхаран жоьпаллехь йолу генаш яхар, уьш ферментаци йолуш химозин даккхийтархьама цхьаьна бактерешна, жӀалин нускалшна я совсоргашна чуяхкар. Генетикан модификаци йина микроорганизмаш дӀайовлу ферментаци йинчул тӀаьхьа, ткъа химозин доккху культуралан тӀуналлех, оцу бахьанехь нехчанца йац цхьан а ГМО компонент я ингредиент.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения
 Сыр СССР
 Сырная дегустация. Ресторанный этикет

Кхача
Мукх

Мукх () — мехала юрбахаман бецан орамат. Адамийн дахарехь массарелла а хьалха лело йолина орамат (иза лело йолира 10 эзар шо гергга хьалха).

Билгалдахарш

Литература 
 
 Невский С. А. Материалы к познанию дикорастущих ячменей // Тр. Ботан. ин-та АН СССР. — 1941. — Сер. I. — Вып. 5. — С. 64—255.

Хьажоргаш 

Кенан ораматаш
Сула

Сула () — цхьаьна шарахь кхуьу бецан орамат.

Билгалдахарш

Хьажоргаш

Литература 
 
 

Кенан ораматаш
Нови-Сад

Но́ви-Сад (кхин язъе — Но́вый Сад;  , , , , , ) — Сербин гӀала иза ю Дунай олучу хийистехь, Воеводина олучу автономин мехкан административан центр.

Билгалдахарш 

Серби
Ниш

Ниш () — Сербин гӀала а муниципалитет а, Нишава олучу регионан регионан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 312 867 адам 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

Сербии
Акхтау

Акхта́у ( — «къайн лам») — Кхазакхстанан гӀала, Мангистаунан областан центр (хьалха цӀе яра Мангышлакан область).

Билгалдахарш 

Кхазакхстанан нах беха меттигаш
Алма-Ата

Алма́-Ата́, Алматы́ (; 1921 шо кхаччалц — Верный; хьалхо кхузахь Алмату олуш гӀала хилла) — Кхазакхстанан йокха гӀала, бахархойн дукхалла — 1,5 млн адам.

КӀошташ 

ХӀинца Алма-Атан ю 8 кӀошт:
 Алатаусан кӀошт
 Алмалин кӀошт
 Ауэзован кӀошт
 Бостандыкан кӀошт
 Жетысусан кӀошт
 Медеусан кӀошт
 Наурызбайн кӀошт
 Турксибан кӀошт

Билгалдахарш 

Кхазакхстанан гІаланаш
Акхтоьбе

Акхтоьбе (1999 шеран 11 март кхаччалц цӀе йара Актю́бинск; ) — Кхазакхстанан гӀала, Акхтоьбен областан  административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Атырау

Атыра́у (; 1991 шеран 4 октябрь кхаччалц яра Гурьев) — Кхазакхстанан гӀала, Атыраунан областан административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Тараз

Тара́з () — Кхазакхстанн гӀала, Жамбилан областан административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Шымкент

Шымке́нт (хьалхо Чимкент, ) —  Кхазакхстанан гӀала Туркестанан областан административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстанан гІаланаш
Кызылорда

Кызылорда́ (1997 шеран 17 июнь кхаччалц яра Кзыл-Орда, ) — Кхазакхстанан гӀала, Кызылордан областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 309 327 эзар стаг (2013).

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Костанай

Костана́й (, Кхостанай; 1997 шеран 17 июнь кхаччалц яра Кустана́й) — Кхазакхстанан гӀала, Костанайн областан административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Караганда

Караганда, КхарагӀанда, КхарагӀанди () — Кхазакхстанан гӀала, Карагандан областан административан центр. Иза йу йокха индустриально-промышленан а, Ӏилманан а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Павлодар

Павлода́р () — Кхазакхстанан гӀала, иза ю Иртыш олучу хийистехь, Павлодаран областан административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Петропавловск

Петропавловск () — Кхазакхстанан гӀала, Къилбаседа-Кхазакхстанан областан административан центр.  XIX бӀешо — Акмолинан губерни, Российн импери. Бахархойн дукхалла 205 эзар адам леррана 2012 шарахь. ГӀалин майда 451,6 км².

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Историческая информация о городе Петропавловск 

Кхазакхстан
Усть-Каменогорск

Усть-Каменого́рск (), йа Оьскемен () — Кхазакхстанан гӀала, Малхбален-Кхазакхстанан областан (1932 шо дуьйна) административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Семей

Семе́й (, 2007 шо кхаччалц яра — Семипала́тинск) — Кхазакхстанан  Малхбален-Кхазакхстанан областера гӀала, иза ю Иртыш олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Коькшетау

Коькшетау (хьалха Кокчета́в, ) — Кхазакхстанан гӀала, Акмолан областан административан центр. Бахархойн дукхалла — 136,9 эзар стаг (2012).

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Талдыкорган

ТалдыкхоргӀа́н (4 май 1993 шо кхаччалц яра Талды-Курган,  — «Тальниковый (ивовый) холм (курган)») — Кхазакхстанан Алматан областан административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Жезказган

Жезказга́н (шира алар 8 сентябрь 1992 шо — Джезказга́н, ) — Кхазакхстанан гӀала.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Уральск

Ура́льск (1584—1775 шш. Яицкий городок) () — Кхазакхстанан гӀала, иза ю Урал олучу хийистехь. Малхбузен-Кхазакхстанан областан Административан центр.

Билгалдахарш 

Кхазакхстан
Белхан категори
Чунцин

Чунци́н (; пиньинь Chóngqìng) — Цийн Халкъан Республикин йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 7,5 млн стаг (32,75 млн стаг ду Чунцин олучу иза ю административан гуонан чохь (хаамаш 2009 шо.).

Билгалдахарш 

Цийн Халкъан Республика
Тяньцзинь

Тяньцзи́нь () — Цийн Халкъан Республика йокха гӀала. Бахархойн дукхалла — 14 425 000 адам (леррана 2009 шарахь), майда 11 943 км².

Билгалдахарш 

Цийн Халкъан Республика
Саваннакхет (гӀала)

Саваннакхет () — Лаосера гӀала иза ю Меконг олучу хийистехь, Саваннакхет провинцин административан центр; Шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу Лаосан гӀала.

Билгалдахарш 

Лаос
Паксе

Паксе (, «устье реки Се») — Лаосера гӀала, Тямпасак олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла — 119 848 адам. (леррана 2010 шарахь).

Билгалдахарш 

Лаос
Луангпхабанг

Луангпхабанг, хьалха оьрсаш олуш хилла Луангпрабанг, (лао: ຫລວງພະບາງ), шира лаоссин маттахь Луангпхрабанг — Лаосера гӀала, Луангпхабанг олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 50 000 адам.

Билгалдахарш 

Лаос
Эрдэнэт

Эрдэнэт () — Монголин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Монголи
Дархан

Дархан (, «аьчкан пхьар») — Монголин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.  Дархан-Уул олучу аймакан административан центр. Бахархойн дукхалла 74 738 адам (2010).

Билгалдахарш 

Монголи
Лахор

Лахо́р (кхин Лаго́р, , , ) — Пакистанан шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. 2009 шарахь ларарца, гӀалин агломерацехь баьхаш бара 10 миллион нах.

Билгалдахарш 

Пакистан
Фейсалабад

Фейсалаба́д (1977 дуьйна Лайяллпу́р; , , ) — Фейсалабад олучу гуонан гӀала а административан центр а. Шен йокъаллица 3-гӀа. меттигехь йолу Пакистанан гӀала Карачил а Лахорал а тӀехьа.

Билгалдахарш 

Пакистан
Дуга

Дуга () — цхьаьна я масийта шарахь кхуьуш йолу буц.

Дуга атта гӀорадо. Иза хьаладолу 10-12 Цельсийн градус йовхо хилча.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

  
 газета «География» № 19 2002 
 www.rice.ru — Сайт, целиком посвящённый рису 
 Этот известный, неизвестный рис 

Кенан ораматаш
Ӏаьржа кӀа

Ӏаьржа кӀа () — цхьана я шина шарахь хьалакхуьу буцан орамат. Иза дукха хьолехь кхиайо Къилбаседера дуьненан эхигехь. Ӏаьржа кӀа бӀаьстенан а, гуьйренан а тайпан хуьлу.

Сорташ 
Россиехь лело магийна ю гуьйренан Ӏаьржа кӀан 49 сорт.

Билгалдахарш

Литература 
 Антроповы В. И. и В. Ф. Рожь — Secale L. // Культурная флора СССР. Т. 2. М.; Л.: ГИЗ колх. и совх. лит-ры, 1936. С. 3—95.

Хьажоргаш 

 

Кенан ораматаш
СугӀа

СугӀа () — цхьана я масийта шарахь кхуьуш йолу бецан ораматаш. Уьш ю 50 тайп гергга. Хьалакхуьуш ю Азехь а, Африкехь а, Къилба а, Къилбаседа Америкехь а, Европехь а, Австралехь а.

Литература

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 
 Сорго как сырье для биотоплива

Кенан ораматаш
КӀа

КӀа () — цхьана шарахь кхуьуш йолу бецан орамат. Дукха пачхьалкхашахь (Росси тӀехь) ю коьрта буьртиган культура.

Цуьнан демах бепиг а, гарзаниш а, кондитерски кхачанаш а йо. Иштта иза даьхнийн а даадо, цунах цхьадолу тайпан йий а, къаьркъа а до.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 
  
 Пшеница — статья из «Энциклопедии Кольера»
 Фотография разных зёрен пшеницы на Flickr
 Раздел посвященный выращиванию пшеницы  на agromage.com
 ГОСТ Р 52554-2006 Пшеница. Технические условия
 Происхождение, доместикация и эволюция пшениц. (Н.Гончаров, Е.Кондратенко; Институт цитологии и генетики СО РАН. 2008)

Кенан ораматаш
Кхача

Кхача — наха юу хӀума — муьлха хӀума, са долу хӀуманашан шайн ницкъ а, дилх а метта хӀотта ян пайден хила мегаш йолу.

Хьажоргаш

Литература 
 Фрейденберг О. Семантика еды: литургия  // Фрейденберг О. М. Поэтика сюжета и жанра М., 1997, с. 53—67

Билгалдахарш 

Кхача
Паликир

Паликир () — Микронезин Федеративни штаташан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Микронезин Федеративни штаташ
Милан

Милан () — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Милан провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Ломбарди йукъара гӀаланаш
Неаполь

Неа́поль ( — керла гӀала; , ) — Италин шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала (Римал а, Миланал а тӀаьхьа) кхин Къилба Италин уггар йокха гӀала. Кампани олучу областан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Итали
Турин

Тури́н ( ,  ) — Италин гӀала, Пьемонт регионан а, Турин провинцин а административан центр. 4-гӀа. гӀала Румал, Миланал а, Неаполал а бахархойн дукхалла 910 эзар. стаг (2008).

Билгалдахарш 

Итали
Палермо

Палермо () — Италин Сицили регионера коммуна. Лаьтташ йу Палермо провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Сицили йукъара гӀаланаш
Генуя

Генуя, Генова () — Италин Лигури регионера коммуна. Лаьтташ йу Генуя провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Лигури йукъара гӀаланаш
Болонья

Болонья () — Италин Эмилия-Романья регионера коммуна. Лаьтташ йу Болонья провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Эмилия-Романья йукъара гӀаланаш
Катани

Катани () — Италин Сицили регионера коммуна. Лаьтташ йу Катани провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Сицили йукъара гӀаланаш
Потенца

Потенца () — Италин Базиликата регионера коммуна. Лаьтташ йу Потенца провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Базиликата йукъара гӀаланаш
Аоста

Аоста () — Италин Валле-д’Аоста регионера коммуна. Лаьтташ йу Валле-д’Аоста провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Валле-д’Аоста йукъара гӀаланаш
Буьртиг-йалта

Буьртиг-йалта — наха лелош йолучарах уггара лараме ораматаш. Цара йалта ло, неха коьрта кхача а, дукха промышленнастин декъийн аьргалла а, даьхнийн кхача а. Тахана дуьненахь кхиош долу буьртиг-йалта деа тайпа ду: кенан ораматаш а, цӀен дуга а, арамантан а, кхоьш а.

Буьртиг-ялта уггара дукха гулдеш йолу пачхьалкхаш

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Невский С. А. Материалы к познанию дикорастущих ячменей // Тр. Ботан. ин-та АН СССР. — 1941. — Сер. I. — Вып. 5. — С. 64—255.
 
 
 
 Антроповы В. И. и В. Ф. Рожь — Secale L. // Культурная флора СССР. Т. 2. М.; Л.: ГИЗ колх. и совх. лит-ры, 1936. С. 3—95.

Хьажоргаш 

 

Кенан ораматаш
Cтом

Стом ( — стом) — дитташ я коьллаш тӀехь белла буу стом. ЦӀазамаш а стоьман тайпа лоруш бу.

Билгалдаккхарш

Хьажоргаш 

 Fruits of Warm Climates
 Plantzafrica.com 
 http://msaqua.com/html/tropics/articles/fruits.htm
 http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=234
 http://books.nap.edu/openbook.php?isbn=030904264X

Кхача
Жижиг

Жижиг — дийнатийн дилх а, цунна уллехь хуьлуш долу мохь а, даьӀахкаш а. Иштта жижиг олу цхьайолу дийнатахь схьайолу хӀуманех: мотт, доӀах, жим, хье, и. к. д.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 
 
 
 Ayyıldız, Esat. “Klasik Arap Edebiyatında Et Motifi”. International Malatya Gastronomy Culture and Tourism Conference. ed. Aynur Ismayilova – Gunay Rzayeva. 19-24. Malatya: IKSAD Publishing House, 2022.

Хьажоргаш 
 
 Мясные блюда
 Торговля мясными товарами в СССР

Кхача
Кампобассо

Кампобассо () — Италин Молизе регионера коммуна. Лаьтташ йу Кампобассо провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Молизе йукъара гӀаланаш
Триест

Трие́ст (, , , ) — Италин Фриули-Венеци-Джули олучу регионера гӀала, Триест олучу провинцин административан центр.

Суьрташ

Хьажораг 
 - Photo Guide

Билгалдахарш 

Итали
Хасстоьмаш

Хассто́ьмаш — кулинарин термин, билгала доккху цхьацца ораматийн дуу да́къа (масала, Ӏаж я цӀазам), ткъа кхин а чӀогӀа ораматан даар, юу хин бецаш, стоьмаш, Ӏоьвнаш, жӀаьлин нускалш, бӀараш доцурш. Кулинарин термин «хасстом» лело тарло цӀазамашна. 

Хасстоьмаш ду ладаме дакъа адаман дааран ражан. Хасстоьмийн хьост дукхаха дерг промышленностан масштабашкара юьртабахаман предприятешкахь кхио хасстоьмийн культураш ю. Хасстоьмаш кхиадо хасстоьмашлелоро.

Кулинари 
Рожехь даар, уггаре хьалха, кхетадо шен хенахь а, нийса а кийран мерза, дика кечбина, юкъахь тайп-тайпана дегӀан оьшу хӀуманаш йолу кхача латтор ду, иза кхиа ма-деззара кхиийтархьама. Тайп-тайпана хасстоьмаш дааран рожехь хилча дика Ӏаткъам бо кийран, хӀора витамин дегӀах доларан процент ойбу. Рожехь даарна ладаме роль ло хасстоьмашна — ца хилча ца долу а, доккхаха долу дакъа а хӀора дийнан рационан. Хасстоьмаш витаминийн, кхечу органикан а, минералийн а хӀуманийн ларма ю.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 
 
 
 
 

Кхача
Катандзаро

Катандзаро () — Италин Калабри регионера коммуна. Лаьтташ йу Катандзаро провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Калабри йукъара гӀаланаш
Анкона

Анкона () — Италин Марке регионера коммуна. Лаьтташ йу Анкона провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Марке йукъара гӀаланаш
Кальяри

Кальяри () — Италин Сардини регионера коммуна. Лаьтташ йу Кальяри провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Сардини йукъара гӀаланаш
Перуджа

Перуджа () — Италин Умбри регионера коммуна. Лаьтташ йу Перуджа провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Умбри йукъара гӀаланаш
Тренто

Тренто () — Италин Трентино — Альто-Адидже регионера коммуна. Лаьтташ йу Тренто провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Трентино — Альто-Адидже йукъара гӀаланаш
Эдинбург

Эдинбу́рг ( ,  ) — Шотландин коьрта гӀала шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала, Эдинбург олучу областан административан центр.

Билгалдахарш 

Йоккха Британи
ХьаьжкӀа

[[Файл:Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|thumb|Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese]]ХьаьжкӀа''' ( L. ssp. mays'', или ) — цхьаьна шарахь кхуьуш йолу бецан орамат. Схьахетарехь, хьаьжкӀа дуьненахь массарелла а хьалха бепиг деш лело йолайина орамат ю.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 

Кенан ораматаш
Шан (Лихтенштейн)

Шан — Лихтенштейнан йокха нах беха меттиг а, йукъаралла а. Бахархойн дукхалла — 5799 стаг (2010), майда — 26,8 км², лаьмнаш а, хьун а цхьана.

Билгалдахарш 

Лихтенштейн
Лаьттайуккъера хӀорд

Лаьттайуккъера хӀорд — Лаьттайуккъера, материкийн юккъера хӀорд, иза малхбузехьа Атлантикин Ӏапказаца а, Гибралтаран хидоькъеца а хотбела бу .

ХӀордан йистера пачхьалкхаш 

Европа (малхбузен малхбалехьа): 
 Йоккха Британи (Гибралтар), 
 Испани, 
 Франци, 
 Монако, 
 Итали, 
 Малта, 
 Словени, 
 Хорвати, 
 Босни а, Герцеговина а, 
 Ӏаьржаламанчоь, 
 Албани, 
 Желтойчоь, 
 Туркойчоь (Малхбален Фраки);
Ази (къилбседа къилбехьа): 
 Туркойчоь (Жима Ази),
 Шема,
 Кипр,
 Ливан,
 Исраил,
 Мисар (Синайн ахгӀайре);
Африка (малхбален малхбузехьа):
 Мисар (Африкин дакъа),
 Ливи,
 Тунис, 
Алжир, 
Марокко,
 Испани (Сеута, Мелилья а кхин а);
 кхин къобал йина йоцу шиъ пачхьалкхаш: Къилбаседа Кипран Туркойн Республика а, Газа сектор а.

Билгалдахарш 

ХӀордаш
Марибор

Ма́рибор (; ) — Словенин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала (бахархойн дукхалла — 94,9 эзар. адам леррана 2013 шарахь).

Билгалдахарш 

Словени
Дебрецен

Де́брецен () — Мажаройчоьнан гӀала, шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала Будапештал тӀехьа,  Хайду-Бихар олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 207 594 адам (2012).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Мишкольц

Ми́школьц (, словак. йа чех. Miškovec, поляк. Miszkolc) — Мажаройчоьнан гӀала. Боршод-Абауй-Земплен олучу медьен административан центр. Будапешта, Дебреценал а Сегедaл а тӀехьа шен бахархойн дукхаллица 4-гӀаю меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 167 754 адам. (2011).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Сегед

Се́гед (,  ) — Мажаройчоьнан гӀала. Чонград олучу медье административан центр. Бахархойн дукхалла — 170 052 адам (2012), Мажаройчоьнан шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Печ

Печ ( ) — Мажаройчоьнан гӀала. Баранья олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 156 801 адам (2012), Печ ю — Мажаройчоьнан шен йокхаллица 5-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Дьёр

Дьёр ( , , ) — Мажаройчоьнан гӀала. Дьёр-Мошон-Шопрон олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 131 564 адам (2012 ш.), Дьёр ю — Мажаройчоьнан шен йокхаллица 6-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Ниредьхаза

Ньи́редьхаза () — Мажаройчоьнан гӀала, Сабольч-Сатмар-Берег олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла  (2012), шен йокхаллица 7-гӀа. меттигехь йолу Мажаройчоьнан гӀала.

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Кечкемет

Кечкемет () — Мажаройчоьнан, Къилбера Альфёльд олучу регионера гӀала, Бач-Кишкун олучу медьен административан центр. Шен йокхаллица 8-гӀа. меттигехь йолу Мажаройчоьнан гӀала, бахархойн дукхалла — 114 226 адам (2012).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Секешфехервар

Се́кешфехервар ( , , , , ) — Мажаройчоьнан гӀала, Фейер олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 101 722 адам (2012).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Бекешчаба

Бе́кешчаба (; рум.: Bichişciaba; слов.: Békéšska Čaba) — Мажаройчоьнан гӀала. Бекеш олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 64 000 адам.

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Эгер (гӀала)

Э́гер (, , ; ) — Мажаройчоьнан гӀала, Хевеш олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 56 530 адам (2011).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Сольнок

Со́льнок () — Мажаройчоьнан, Къилбседера Альфёльд олучу регионера гӀала, Яс-Надькун-Сольнок олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 74 341 адам. (2012)

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Татабанья

Татаба́нья (, ) — Мажаройчоьнан къилбаседа-малхбузера гӀала, Комаром-Эстергом медьен административан йукъ. Бахархой 67 043 стаг (2014).

Географи а, транспорт а 
ГӀала лаьтта ломан Герече а, Вертеш а цӀе йолчу шина дукъан атагӀехь Будапештан 55 километр къилбаседа-малхбузехь. ГӀалахула чекхдовлу Будапешт — Вена цӀерпоштнекъ а, автомагистраль а (M1, E-60, E-75). ЦӀерпоштахь Будапеште кхочу цхьаьна сахьтахь гергга.

Истори 

ХӀинца Татабанья лаьттачохь хилла кхоъ историн эвла — Альшогалла, Фельшёгалла, Банхида. Уггаре шираниг царех — Банхида — дуьххьара хьахийна 1288 шарахь.

XVI бӀешарахь область дӀалаьцна хилла туркоша, туркойх маьрша яллачулла тӀаьхьа XVII бӀешо чекхдолуш адам кӀезиг хиларна немцойн а, словакийн а бахархой балийна кхуза баха. 1787 шарахь Альшогаллехь ваьхна 580 стаг, Фельшёгаллехь — 842.

ЦӀеххьана бахархой тӀекхета буьйлабелла XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь, гӀалан йисташкахула кӀора карийча. Шахташна гергахь керла эвла йиллира, цӀе Татабанья тиллира.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи мехкан коммунистийн правительство индустриализаци яран программа тӀеийцира, цуьнца дагахь бара масех жима мажарийн гӀаланех яккхий индустрийн яккъаш ян. 1947 шарахь историн кхо эвла а, шахтёрийн посёлок Татабанья а цхьаьнатоьхна Татабанья гӀала йира, цигахь йолийра яккхий масштабан гӀишлошъяр. Альшогалла, Фельшёгалла, Банхида гӀалин кӀошташ хилира. Кхин а кхо шо даьлчи гӀаланах Комаром-Эстергом медьен коьрта шахьар хилира.

ГӀалан экономикин бух хилира металлурги, кӀора баккхар, еза машенашъяр.
XX бӀешеран 80-гӀачу шерашкахь бахархойн барам 80 000 стагал сов белира.

90-гӀа шерашкахь коммунистийн правительство йоьжначул тӀаьхьа, езачу а, маьӀдадаккхаран а  промышленностийн экономикин роль цӀеххьана охьаелира, гӀалара дикка нах дӀабахара. ГӀалан экономикин структура чӀогӀа хийцаелира, хӀинца гӀалан бахархой балхахь бу электрийн дакъош дарехь, дӀакъовлу гӀирсаш кечбеш, наштар тодеш; ткъа кхин а сервисехь а, махлелорехь а. 90-гӀа шерашкара экономикин къоьлла дӀаяьлла, тахана Татабанья — динамикаца кхуьуш гӀала ю.

Дешар 
ГӀалахь 2 колледж а, 10 юккъера а, 16 юьхьанцара а ишкол ю. 1992 шарахь дуьйна болх беш ю Таханенан экономикин университет.

Спорт 
Татабаньяхь дукха еза спорт, гӀалахь йина дуккха а спортгӀишлош — футболан стадион, къевлина а, йиллина а бассейнаш, масех спортан гӀаланаш а, залаш а.

Татабаньяхь ю 1910 шарахь кхоьллина футболан команда, иза ловза мажарийн хьалхекъовсаран лакхарчу лигехь. 2006/2007 шеран чемпионатехь командо 12 меттиг яьккхира. Иштта Татабаньяхь ю гӀараяьлла божарийн гандболан команда «Татабанья-Карбонэкс».

Сийлаллаш 
 Монумент Турул. Иэс, гойту Татабаньян хӀост тӀиера легенда хилла олхазар Турул, хӀоттийна гӀалан тӀехуларчу лам боьххьехь.
 Селиман хьех. Герече лаьмнашках ю.
 Ломан даккъаш Герече а, Вертеш а. Хьаннаш евлла шунаш чӀогӀа хаза ду, Ӏалам дезархой оьху цига.

ДоттагӀий-гӀаланаш 
  Аален (Германи)
  Бендзин (Польша)
  Крайстчерч (Йоккха Британи)
  Фэрфилд, Коннектикут (АЦШ)
  Ижевск (Росси)
  Соьлжа-ГӀала (Росси)
  Одорхею-Секуеск (Румыни)

Билгалдахарш 

 Мажаройчоьнан гӀаланаш
Шальготарьян

Шальготарьян (, алар shal-gow-tahr-yaan) — Мажаройчоьнан гӀала, Ноград олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 37 166 адам. (2011).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Капошвар

Капошвар (, , ) — Мажаройчоьнан гӀала иза ю Будапештан 189 км къилба-малхбузехьа, административан центр Шомодь олучу медьен административан центр. ГӀала ю Капош олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 67 979 адам. (2011).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Сексард

Сексард () — Мажаройчоьнан гӀала, Тольна олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 33 720 адам (2011).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Сомбатхей

Со́мбатхей ( , , , , ) — Мажаройчоьнан гӀала. Ваш олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла — 79 348 адам (2012).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Веспрем

Ве́спрем (, ) — Мажаройчоьнан гӀала, Веспрем олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 61 721 адам. (2011).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Залаэгерсег

За́лаэгерсег () — Мажаройчоьнан гӀала, Зала олучу медьен административан центр. Бахархойн дукхалла 59 499 адам. (2013).

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
Салоникаш

Сало́никаш, йа Фессало́ники (; ; ) — Желтойчоьнан шен йокхаллица 2-г1а. меттигехь йолу гӀала, бахархойн дукхалла гӀалин йистошца, дукхо 1 104 460 адам (хаамаш 2011 ш.).

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Пирей

Пире́й () — Желтойчоьнан гӀала, иза йу Эгейн хIордан йистехь, Аттика олучу номан административан центр; Йаккхий Афинашан йукъайогӀу. Желтойчоьнан арахь махбаран коьрта порт.

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Янина (гӀала)

Я́нина (Иоаннина; ) — Желтойчоьнан гӀала, Янина олучу номехь. Эпиран коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла  70 203 (2001).

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Лариса (гӀала)

Ла́риса (, шира. Ларисса) — Желтойчоьнан гӀала, Фессали олучу  областан административан центр. Шен йокхаллица 5-гӀа. меттигехь йолу гӀала Афинашал, Фессалоникал, Патрал а Ираклионал а тӀехьа.

Бахархойн дукхалла 131 095 стаг (2006).

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Йий

Йий — мела алкоголин малар. Цун чохь хуьлу 3-6 % этилан спирт, цхьадолу сорташ чохь 8-14 %. Иштта цун чохь хуьлу 0,48-1 % углекислотин газ а, 7-10 % кхийолу хӀумнаш а.

Литература 
 Андреева Т. Б. Пиво в обрядах и обычаях севернорусских крестьян в XIX век  // Этнографическое обозрение. № 1, 2004, с. 77-88.

Хьажоргаш 
 Руководство по типам пива
 Пивные сорта и стили 
 Андреева Т. Б.  Всё, что Вам не нужно знать о пиве, если Вы собираетесь его пить
 
 ГОСТ 31711-2012. Пиво. Общие технические условия.

Билгалдахарш 

Маларш
Патраш

Па́траш () — Желтойчоьнан гӀала, нома Ахея олучу номан коьрта гӀала а, Пелопоннесан йокха гӀала а, порт а. Бахархойн дукхалла гӀалин йистошца 230 000 стаг (2007 шарахь).

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Ираклион

Ира́клион (Гера́клион) () — Желтойчоьнан гӀала, Критан административан центр. Кхин шира цӀераш: Хандак, Мегало Кастро, Канди, Хандакас, Гераклея.

Билгалдахарш 

Желтойчоь
Къахьо

Къахьо — кофен кхерзина хӀушах деш долу малар.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 

Маларш
Кутаиси

Кутаи́си () — Гуьржийчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 147 635 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Мутта

Мутта — дуьне ма-ду даьржина малар. Массарелла а гӀардаьлла ду керла стоьмашах а, ораматашах а деккхина мутт. Амма цхьадолу мутташ доккху орамашех а, гӀашах а, гӀадашах а (масала, сельдерейн гӀадашах деккхина мутт а, шекаран эрзан гӀадашах деккхина мутт).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Классификация ОКВЭД
 У.Шобингер (ред.) «Фруктовые и овощные соки. Научные основы и технологии. Технология, химия, микробиология, экспертиза, значение и нормативное регулирование». М., СПб.: Нововита, Профессия, 2004.- 639 с.

Маларш
Батуми

Бату́ми ( [ба́ту́ми́], 1936 шо кхаччалц — Батум) — Гуьржийчоьнан гӀала а порт а, иза ю Ӏаьржа хӀордан йистехь, Аджарин коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Шура

Шура — декха дийнаташ шайн кӀорниш кхиош доккхуш долу малар. Тахана шура а, цунах яккхина сурсаташ а шуьйра яржина. Шура а, цуьнан сурсаташ а яккхар ду доккха экономикин а, промышленностин а дакъа.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Молочный союз России
 Законодатель о молоке и молочных продуктах
 Вальтер Вайт рассказывает о молоке и молочных продуктах 

Маларш
Рустави

Руста́ви () — Гуьржийчоьнан гӀала, иза ю Мтквари олучу хийистехь Тбилисера 25 километрехь.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Чай

Чай ( — «ча́» Пекинан а, гуандунан а диалекташкахь, «те̂» амойн диалектехь, «тцай-е» Тайванин диалектехь) — ша-тайпа кечдина чайн гӀашах кхехкина я латтийна доккхуш долу малар.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 Дмитрий Стахеев. Кяхта. 1865 год.(Документальные записки об истории чайной торговли в России.)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Лу Юй «Канон чая», перевод с древнекитайского, введение и комментарии Александра Габуева и Юлии Дрейзис. — М.: Гуманитарий, 2007. — 123 с. ISBN 978-5-91367-004-5

Маларш
Зугдиди

Зугди́ди () — Гуьржийчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 42 998 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
ЧагӀар

ЧагӀар () — алкоголин малар (чӀогӀалла: бакъдолу — 9-16 %, чӀагӀдина — 16-22 %). ЧӀагӀар толлуш долу Ӏилманах энологи олу.

Билгалдахарш

Литература 
 Род Филлипс. История вина.  М.: Эксмо, 2004.
 Шаповалов Г. А. «Научно-обоснованные технологии промышленной переработки продуктов пчеловодства». Коломна,2003.
 ГОСТ 7208-93. Вина виноградные и виноматериалы виноградные обработанные.
 Кристиан Каллем. Вино. Иллюстрированная энциклопедия.
 Арина Мишина. «Вино в домашних условиях». Мультипресс,2013

Хьажоргаш 

 Грозди.ру. Всё о вине — отраслевой сайт о виноделии и алкогольном рынке.
 Винный форум — крупнейший русскоязычный форум любителей вина.
 О вине.  Краткие характеристики видов вин с иллюстрациями. Классификация французских, немецких, испанских, русских и других вин.
 Вино в СССР
 Искусство виноделия  — классификация вин Франции, Италии, Испании, Германии и Австралии.

Маларш
Гори

Го́ри () — Гуьржийчоьнан гӀала, Шида-Картли олучу мехкан а, Горин муниципалитетан а административан центр. Йиллина Давидас Строителес.

Бахархойн дукхалла 48 143 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Поти

Поти () — Гуьржийчоьнан Самегрело — Земо-Сванети олучу регионера гӀала а порт а, иза ю Риони олучу хийистехь а Ӏаьржа хӀордан йистехь а.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Сухуми

Суху́м (, , , тӀера 1936 1992 шо кхаччалц — Суху́ми) — Абхазин коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абхази
Харьков

Ха́рьков () — Украинин Харькован областан административан центр. Бахархойн дукхалла 1 452 228 адам.

Билгалдахарш 

Украина
Днепр

Днепр (); дуьххьарлера цӀе Екатеринослав (1776—1797 шш.; 1802—1926 шш.); Днепропетровск (1926—2016) — Украинин гӀала. Бахархойн дукхалла 1 000 111 (2013 шо).

Билгалдахарш 

Украина
Донецк

Доне́цк () — Украинин гӀала, Донецкан областан административан центр, иза ю Кальмиус олучу хийистехь. бахархойн дукхалла 955 041 адам леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Украина
Запорожье

Запоро́жье () — Украинин гӀала иза ю Днепр олучу хийистехь, Запорожьен областан административан центр.

Билгалдахарш 

Украина
Львов (Белгородан область)

Львов () — Российн Федерацин Белгородан областан Прохоровкан кӀоштара эвла.

Бахархойн дукхалла

Климат 
Кхузахь климат континенталан йу, амалехь ду гӀеххьа шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Эвла лаьтта хьун-аренан а, аренан а зонийн дозанехь. Цуьнан Ӏаламан-климатан а, геологин а башхаллаш билгалайо ша-тайпа биологин бес-бесаралла.

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Прохоровкан кӀоштан индексаш

Прохоровкан кӀоштан нах беха меттигаш
Севастополь

Севасто́поль (, 1783—1784 а 1797—1826 шарашкахь — Ахтиар, шира грекийн — Херсонес, византийн — Херсон, шира оьрсийн — Корсунь). Севастополехь 2013 шарахь бара 342 762 бахархой.

Турпал-гӀала ю.

Билгалдахарш 

Украина
Симферополь

Симферо́поль (, ) — ГӀирман ахгӀайренан йуккъехь йолу гӀала йу Салгир олучу эрк тӀехь, ГӀирмехь йолчу йоккха шина гӀалех цхьаъ йу, ахгӀайренан экономийн а, культурин а центр йу, Симферополан агломерацин центр а йу.

Билгалдахарш 

Украина
Винница

Ви́нница () — Украинин гӀала, Винницан областан административан центр.

Билгалдахарш 

Украина
Луцк

Луцк () — Украинин гӀала, Волинан областан административан центр. Бахархойн дукхалла 230 549 (1 сентебрь 2013).

Билгалдахарш 

Украина
Житомир

Жито́мир () — Украинин гӀала, Житомиран областан а, Житомиран кӀоштан а административан центр (цуна йукъайогӀуш йац).

Бахархой

Билгалдахарш 

Украина
Африкин барт

Африкин барт (доца АС) — 54 Африкин пачхьалкх вовшахтухуш йолу халкъашна а, Ӏедалашна а йуккъера организаци, Африкин цхьааллин организацин меттан кхоьллина организаци. Кхоьллина 2002 шеран 9 июлехь. Коьрта сацамаш бо Африкин бертан Ассамблеехь. Иза бу хӀора эха шарахь хуьлуш болу пачхьалкхийн а, Ӏедалийн а куьйгалхойн гуламаш. Африкин бартан Секретариат а, Комисси а ю Аддис-Абебехь, Эфиопин коьрта гӀалахь. 2009 шеран февралехь сацам бинера Африкин бертан Комиссех юззина бакъо йолу орган ян ().

Пачхьалкхаш-декъашхой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт Африканского союза 
 Сайт постоянной миссии Африканского союза при ООН 
 Сайт Панафриканского парламента 

Африка
Ужгород

У́жгород () — Украинин гӀала, Закарпатьен областан  административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Украина
Ивано-Франковск

Ивано-Франковск () — Украинин Ивано-Франковскан областера гӀала. Ивано-Франковскан гӀалин кхеташон административан центр.

Климат 
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Cахьтан аса 
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Ивано-Франковскан областан индексаш

Ивано-Франковскан гӀалин кхеташо
Кропивницки

Кропивницки (, хьалхалера цӀе Елисаветград, Кировоград) — Украинин гӀала, Кировоградан областан а, Кропивницкан кӀоштан а административан центр (йукъайогӀуш йац).

Билгалдахарш 

Украина
Луганск

Луга́нск () — Украинин гӀала, Луганскан областан административан центр. Бахархойн дукхалла — 463 676 адам. (482 эзар. адам. ду гӀалин агломерацехь).

Билгалдахарш 

Украина
Николаев (Николаевн область)

Никола́ев () — Украинин гӀала, Николаевн областан, Николаевн а, Николаевн гӀалин йукъараллин а административан центр, кӀоштан йукъайогӀуш йац. Бахархойн дукхалла 496 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Украина
Полтава

Полта́ва () — Украинин гӀала, Полтаван областан а, Полтаван кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

Билгалдахарш 

Украина
Ровно

Ро́вно (, тӀера 1939 1991 шо кхаччалц. — Ровно, ) — Украинин гӀала, Рован областан административан центр, Ровнан кӀоштан центр (кӀоштан йукъа йогӀуш йац).

Билгалдахарш 

Украина
Суми

Су́ми () — Украинин гӀала, Сумин областан административан центр. XIX бӀешо — Харькован губерни, Российн импери.

Код КОАТУУ — 5910100000. Бахархойн дукхалла 269 918 стаг (2010 шо).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Историческая информация о городе Сумы 

Украина
Белхан категори
Тернополь

Терно́поль (, 1944 шо кхаччалц — Тарнополь) — Украинин гӀала, Тернополан областан политико-административан, экономико-гӀуллакхийн а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Украина
Херсон

Херсо́н () — Украинин гӀала, Херсонан областан административан а, индустрин а, культурин а центр.

агломерацен бахархойн дукхалла— 425,3 эзар стаг .

Билгалдахарш 

Украина
Хмельницки (гӀала)

Хмельни́цки (; 1795 шо кхаччалц Плоскиров, 1954 шо кхаччалц Проскуров) — Украинин гӀала, Хмельницкан областан а, Хмельницкан кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

Билгалдахарш 

Украина
Черкасси

Черка́сси () — Украинин гӀала, Черкассин областан а, Черкассин кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъа йогӀуш йац).

Билгалдахарш 

Украина
Чернигов

Черни́гов () — Украинин гӀала, Черниговн областан а, Черниговн кӀоштан а административан центр (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

Суьрташ

Билгалдахарш 

Украина
Черновци

Черновци (1944 шо кхаччалц «Чернови́цы», , , ,  — Че́рнэвиц, ) — Украинин гӀала,  Черновцин областан административан центр.

Билгалдахарш 

Украина
Эспоо

Э́споо ( ,  ) — Финляндин гӀала, иза ю шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 236 301 адам леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Финлянди
Тампере

Та́мпере ( ,   или ; 1917 кхаччалц официалан оьрсийн цӀе — Таммерфо́рс) — Финляндин Пирканмаа олучу провинцера гӀала, иза йу Хельсинкил тӀехьа 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Бахархойн дукхалла 213 315 стаг (2011), майда — 689,59 км² (цунах — 164,56 км² хи ду), луьсталла — 406,3 стаг/км².

Билгалдахарш 

Финлянди
Вантаа

Ва́нтаа ( йа Ванда ) — Финляндин Уусимаа олучу провинцин гӀала а муниципалитет а. Вантаан бахархойн дукхалла 190 эзар адам (2007) иза 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Финлянди
Турку

Ту́рку (   йа А́бо ( хӀинцалера шведийн маттахь О́бу  ) — Финляндин гӀала а, порт а, Варсинайс-Суоми ( «Мацах дуьйна Финлянди») олучу провинцин административан центр.

Билгалдахарш 

Финлянди
Сплит (гӀала)

Сплит (, ) — Хорватин гӀала. Бахархойн дукхалла 221 000 адам (2007).

Билгалдахарш 

Хорвати
Риека

Рие́ка (, , , , , Sankt Veit am Flaum)
 — Хорватин гӀала а порт а, — Загребал а Сплитал а тӀехьа 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 144 043 адам (2001). 80 % — хорваташ.

Билгалдахарш 

Хорвати
Осиек

О́сиек (, , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Славони олучу шира регионехь, Дунай олучу хийистехь.

Осиек — ю шен йокхаллица 4-гӀа. меттигехь йолу гӀала Загребал, Сплита а Риекал а тӀехьа. Бахархойн дукхалла 90 411 адам. (2001). Жупани Осиек-Баранья олучу жупанин Административан центр.

Билгалдахарш 

Хорвати
Крапина

Крапина () — Хорватин гӀала, Крапин-Загоран жупанин административан центр а йокха гӀала а. ГӀалин бахархойн дукхалла 4 647 адам, Муниципаланн гонан бахархойн дукхалла 12 950 адам (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Сисак

Си́сак (, , , ) — Хорватин гӀала.

Бахархойн дукхалла 36 785 адам. (2001). Сисак — Сисак-Мославина олучу жупанин административан центр.

Билгалдахарш 

Хорвати
Карловац

Карловац (, , ) — Хорватин гӀала, Карловацкан жупаниин административан центр.

Бахархойн дукхалла — 49 082 адам. (2001).

Билгалдахарш 

Хорвати
Вараждин

Вара́ждин (, , , ) — Хорватин гӀала. Иза ю Драва олучу хийистехь. Вараждинин жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 47 055 адам леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

Хорвати
Копривница

Копри́вница () —  Хорватин гӀала, Копривницко-Крижевацкан жупанин административан центр. Бахархойн дукхалла 25 000 2006 шарахь.

Билгалдахарш 

Хорвати
Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци

Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци (АСЕАН) () — Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн политикин а, экономикин а, культурин а регионан Ӏедалашна юккъера организаци. АСЕАН кхоьллинера 1967 шаран 8 августехь Бангкокехь. Оцу динахь куьг таӀинера «АСЕАНан декларацин» (иштта и евзуш ю «Бангкокан деклараци» аьлла). АСЕАН кхоллар чекхделира 1976 шарахь Бали цӀе йолу гӀайрентӀехь Къилбера-Малхбалера Азехь доттагӀаллин а, цхьана къахьегаран барт бича а, АСЕАНан реза хиларан декларацин куьг таӀийча а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Секретариат АСЕАН офсайт (англ)
 11ый саммит АСЕАН  12-14 декабря 2005, Куала Лумпур, Малайзия офсайт (англ)
 11ый саммит АСЕАН  12-14 декабря 2005, Куала Лумпур, Малайзия (англ)
 АРФ  (англ)
 Образование АСЕАН (англ)
 Сеть новостей АСЕАН  (англ)
 Фокусная группа АСЕАН(англ)
 Ссылки на официальной странице секретариата  (англ)

Организацеш