alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Сулейменов, Ибрагим Абдурахманович

Сулейме́нов, Ибраги́м Абдурахма́нович (1953 шеран 11 февраль, Мадениет, Жалагашски район, Кзыл-Ордински область, Кхазакхстан) — нохчийн генерал-майор, Нохчийн Республикин комиссариатан эскаран комиссар, Российн пачхьалкхан думан II гуламан депутат.

Биография 
Вина 1953 шеран 11 февралехь Кхазакхстанехь Мадениет юртахь.

 1970 — чекхйаьккхира Нохчийн Республикин Веданан кӀоштан Гуьнан йуккъера школа.
 1971 — арме дӀакхайкхина.
 1977 — чекхйаьккхина Ленинградан ПВО лакхара эскаран политикин училище.
 1985 — чекхйаьккхина Ленинан цӀарах йолу эскаран политикин академи (Москва). Цул тӀаьхьа иза вара къастийна ротан командиран политикин декъан когаметтаниг а, ПВО зенитный ракетный дивизионан командиран когаметтаниг, радиотехникан а, зенитный ракетный а полкийн политотделийн хаьким, ПВО зенитный ракетный бригадан политотделан хаьким.
 1995—1996 — Нохчийн Республикин эскаран комиссар.
 1995 шеран 7 ноябрехь — генерал-майор цӀе йелира цунна.
 1996—2000 — иза хаьржира II гуламан Пачхьалкхан Думан депутат а, дуьхьаллон Комитетан декъашхо а.
 1998 — чекхйаьккхира Российн Федерацин Герзан ницкъийн Генеральны штабан Эскаран академи.
 2000—2002 — Нохчийн Республикин ТӀехьа-Мартан кӀоштан эскаран комендант.
 2002—2003 — Нохчийн Республикин эскаран комендантан когаметтаниг.
 2003—2005 — Нохчийн Республикин лаьмнийн эскаран тобан буьйранчан когаметтаниг.
 2005 — Нохчийн Республикин Парламентан Халкъан Гуламан депутат.
 2008 шеран 12 октябрехь — Нохчийн республикин Парламентан депутат, бакъонан а, низаман а, кхерамзаллан а хаттарашан Комитетан председателин когаметтаниг.

СовгӀаташ 
Орденаш
 «Къонахаллан орден»
 «ТӀеман кхиамашан»
 «Герзан ницкъашкахь Даймахкан дуьхьа гӀуллакх даран» III даржан
 «Нохчийн Республикехь парламентаризм кхиайаран».

Мидалш
20 гергга. Царна йуккъехь:
 «Нохчийн Республикин дуьхьа кхиамаш баран»
 Мидал «Къинхьегамехь къастаран».

2007 шарахь цунна совгӀатан цӀарах долу герз делла.

Хьажоргаш 
 Сулейменов Ибрагим Абдурахманович 
 Сулейменов, Ибрагим Абдурахманович

Нохчийн инарлаш
Атавов, Ахмед Султаналиевич

Ахме́д Султанали́евич Ата́вов (1961 шеран 23 февраль, Хаси-Эвл, Дагестан, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀата кепара латархо, СССР а, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, абсолютни йозаллин категорехь дуьненан чемпион, дуьненан Кубок йаьккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча (1989).

Биографи 
Лата Ӏама волавелира 1974 шарахь Хаси-Эвлехь. Цуьнан хьалхара тренер вара Салимхан Нуцалханов. 1977 шарахь шен тренерца цхьана иза Черкесске дӀавахара. 1982 шарахь цо чекхйаьккхира Карачаево-Черкесски пединститутан фазкультуран факультет.

1983 шарахь иза Красноярске дӀавахара. Цигахь цуьнан тренер вара Дмитрий Георгиевич Миндиашвили. 1987 шарахь цо СССР чемпионатехь дато мидал йаьккхира. Иштта цу шарахь цо йаьккхира дуьненан Кубкан дато мидал. 1988 шарахь цо дуьненан Кубок йаьккхира.

1989 шарахь иза СССР а, дуьненан а чемпион хилира, дуьненан абсолютный чемпион а хилира. Ахьмад ву дуьненахь цхьаъ бен воцу паргӀата кепара латаран дуьненан абсолютный чемпион.

1991 шарахь спорт йитинчул тӀехь иза Москва дӀавахар. Цигахь цо бизнес лелира. Тахана Хаси-Эвлахь вехаш ву иза.

Хьажоргаш 
 Ахмед Атавов
 Абсолютный чемпион

Нохчийн паргӀат кепар латархой
ССРС чемпионаш
Европин чемпионаш
Дуьненан чемпионаш
Амбролаури

Амбролау́ри () — Гуьржийчоьнан гӀала. Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а олучу регионан а, Амбролаурин кӀоштан а административан центр. Бахархойн дукхалла 2047 стаг  (2014 шо).

Иза ю Риони олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Они (гӀала)

О́ни () — Гуьржийчоь гӀала. Онин кӀоштан а, Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а олучу регионан а административан центр. Рача олучу шира мехкан центр. Бахархойн дукхалла 2656 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Цагери

Цагери () — Гуьржийчоьнан гӀала, Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а олучу махкан Цагерин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 1320 стаг лерина 2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Багдати

Багда́ти () — Гуьржийчоьа Имерети олучу регионера гӀала. Багдатин муниципалитетан административан центр. 1940-1990 шаршкахь цӀе яра Маяко́вский. ГӀалин статус йоьлла 1981 шо). Бахархойн дукхалла 3707 стаг (2014 шо.). ГӀала ю Ханисцкали олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Вани

Вани () — Гуьржийчоьа Имерети олучу регионера, гӀалин статус йоьлла 1981 шо). Бахархойн дукхалла 3744 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Зестапони

Зестапо́ни — Гуьржийчоь гӀала, Имерети олучу махкан Зестапонин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 20 814 эзар стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Самтредиа

Самтре́диа () — Гуьржийчоьнан гӀала.

Бахархойн дукхалла — 25 318 стаг ((2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Сачхере

Сачхере () — Гуьржийчоьнан Имерети махкара гӀала, Сачхерен кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 6140 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Тержола

Тержола () — Гуьржийчоьнан гӀала, Тержолан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 4644 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Ткибули

Ткибули — Гуьржийчоьнан гӀала.

Бахархойн дукхалла — 9770 стаг (2014).

ГӀарабевлла бахархой 
 Кавсадзе, Кахи Давидович (1935) — гуьржийн советски театран а, кино а актёр
 Анания (Джапаридзе) — митрополит Манглисский а, Цалкский а.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Хони

Хони () — Гуьржийчоь Имерети олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8987 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Цхалтубо

Цхалтубо () — Гуьржийчоьнан гӀала, Цхалтубон кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 11 281 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Чиатура

ЧӀиатура () — Гуьржийчоь Имерети олучу махкан гӀала.

Бахархойн дукхалла — 12 803 эзар стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Ахалкалаки

Ахалкала́ки (,  - керла гӀала; ) — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахети олучу махкан Ахалкалакин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 8295 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Ахалцихе

Ахалци́хе (, мадарра — Кера гӀaп; ) — Гуьржийчоьнан гӀала. Ахалцихен муниципалитетан центр, Самцхе-Джавахети олучу мехкан административан центр. Иза ю Поцховис-Цкали олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 17 903

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Боржоми (гӀала)

Боржо́ми ( Борджоми) — Гуьржийчоьа  Самцхе-Джавахети олучу регионера гӀала-курорт. Бахархойн дукхалла 10 546 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Вале (Гуьржийчоь)

Вале () — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахетин Ахалцихен муниципалитетан олучу махкан гӀала. Бахархойн дукхалла 3646 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Ниноцминда

Ниноцми́нда (,  Ninocminda; 1991 кхаччалц Богда́новка) — Гуьржийчоьнан Самцхе-Джавахети олучу махкан Ниноцминдан муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 5144 стаг (2014), йилина эрмалоша.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Карели (Гуьржийчоь)

Карели () — Гуьржийчоьнан Шида-Картли олучу махкан Карелин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 6654 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Каспи

Ка́спи () Гуьржийчоьнан Картли олучу шира областера гӀала. Бахархойн дукхалла 13 423 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Хашури

Хашу́ри () — Гуьржийчоьнан Шида-Картли олучу махкан Хашурин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 26 135 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Остенде

Осте́нде ( , , ) — Бельгин гӀала, иза ю Къилбаседа хӀордан йистехь.

Билгалдахарш 

Бельги
Овьедо

Овье́до (, , ) — Испанин гӀала, Астури олучу автономни йукъараллин административан центр.

Билгалдахарш 

Испани
Абенсберг

Абенсберг () — Германин Бавари латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Бавари латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Альмери

Альмери́ () — Испанин гӀала. Бахархойн дукхалла 190013 адам леррина 2010 шарахь.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Испанин гӀаланаш
Леондинг

Леондинг () — Австрин Лакха Австри федералан латтана йукъара коммуна. Линц-Ланд гуонан йукъайогӀу.

Географи 

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
 Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Лакха Австри латтана гӀаланаш
Австрин гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Межидов, Саламу Султанович

Сала́му Султа́нович Межи́дов (1981 шеран 10 февраль, Устрада-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, 2-за Российн чемпион, Европин чемпион, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн а, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн а совгӀатхо, Российн спортан говзанча.

Биографи 
Вина 1981 шеран 10 февралехь Устрада-ГӀалахь (Нохчийн Республика). Лата Ӏама волавелира 15 шо кхаьчча. Цунан тренераш вара Ибрагим Аюбов а, Х. Дикиев а. 2005 шо кхаччалц иза вара 81 кг кхаччалц категорехь леташ. Цул тӀаьхьа 73 кг кхаччалц йолу категори велира иза.

2007 шарахь иза хилира Европин чемпион. Массо латар цо цӀена толамца. Пекинехь хилла Олимпиадехь латар дика ца нисделира цуьнан.

Российн чемпионаташкахь латар
 2-за Российн чемпион: 2003 (Пермь); 2005 (Тверь);
 Российн чемпионатан дато совгӀатхо 2004 шо (Челябинск);
 Российн чемпионатан борзан совгӀатхо 2002 шо (Красноярск).

Халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь латар
 2006 шарахь дуьненан тобанийн чемпионатан дато совгӀатхо (Париж);
 2006 шарахь Европин тобанийн чемпионатан чемпион (Белград);
 2006 шарахь тобанийн Еврокубкан дато совгӀатхо (Будапешт);
 2006 шарахь Европин чемпионатан борзан совгӀатхо (Тампере);
 2007 шарахь Европин чемпион (Белград);

Хьажоргаш 
 Саламу Межидов
 Чемпион Европы-2007 Саламу Межидов: Бороться я всегда выхожу голодным!

Российн чемпионаш
Европин чемпионаш
Нохчийчоьнан дзюдоисташ
Душети

Душе́ти — Гуьржийчоьнан гӀала. Бахархойн дукхалла 6167 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Мцхета

Мцхе́та () — Гуьржийчоьнан гӀала, иза ю Арагви хи Кура олучу хинах кхеттачахь. Мцхета-Мтианети олучу махкан административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Болниси

Болниси () — Гуьржийчоьнан гӀала, Квемо-Картлин Болнисин муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 8967 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Болнисин муниципалитетан нах беха меттигаш
Гардабани

Гардаба́ни (, ) — Гуьржийчоь Квемо-Картли олучу махкан гӀала. Гардабан муниципалитетан административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Дманиси

Дмани́си () — Гуьржийчоьнан гӀала. Иза ю Машавера олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 2661 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Марнеули

Марнеу́ли () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картли олучу провинцера гӀала, иза ю Марнеулин кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла 20 211 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Тетри-Цкаро

Тетри-Цкаро () — Гуьржийчоьнан Квемо-Картли олучу махкан гӀала, Тетрицкаройн кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Цалка

Ца́лка (, , ) — Гуьржийчоьнан Квемо-Картли олучу махкан гӀала, Цалкан кӀоштан  административан центр. Бахархойн дукхалла 2,0 эзар стаг  (2009 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Ахмета

Ахме́та () — Гуьржийчоьнан гӀала, Ахметан муниципалитетан административан центр иза ю Телавера 29 километрехь. Бахархойн дукхалла 7105 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Гурджаани

Гурджаа́ни () — Гуьржийчоьнан гӀала, Гурджаанин кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 8024 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Дедоплисцкаро

Дедоплисцкаро () — Гуьржийчоьнан КӀахети олучу областера гӀала, Дедоплис-Цкарон муниципалитетан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 5940 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Кварели

Кваре́ли () — Гуьржийчоь КӀахети олучу махкан гӀала. ГӀалин статус ю 1964 дуьйна. Бахархойн дукхалла 7739 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Лагодехи

Лагодехи () — Гуьржийчоьнан КӀахетин Лагодехин муниципалитетан эвла. Бахархойн дукхалла 5918 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Лагодехин муниципалитетан нах беха меттигаш
Сагареджо

Сагареджо () — Гуьржийчоьнан КӀахети олучу махкан гӀала, Сагареджон муниципалитетан административан центр. Бахархойн дукхалла 10 871 стаг  (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Сигнахи

Сигна́хи () — Гуьржийчоьнан КӀахети олучу шира регионера гӀала. Бахархойн дукхалла 1485 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Телави

Тела́ви () — Гуьржийчоьнан гӀала, Телавин муниципалитетан административан центр, КӀахети олучу махкан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 19 629 стаг (2014).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Цнори

Цно́ри () — Гуьржийчоьнан гӀала. Иза ю Алазанин арахь Алазани олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 4815 стаг (2014 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Абовян (гӀала)

Абовя́н () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 60 000 стаг  (2010 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Эрмалойчоь
Агарак

Агара́к () — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 4 800 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Айрум

Айру́м () — Эрмалойчоьнан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 2 381 эзар стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Алаверди

Алаверди́ () ― Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 16 400 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Апаран

Апара́н () — Эрмалойчоь Арагацотнан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 6 600  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Арарат (гӀала, Эрмалойчоь)

Арара́т () — Эрмалойчоьнан Арарат олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 20 800 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Армавир (гӀала, Эрмалойчоь)

Армави́р (, 1932 кхаччалц — Сардарапа́т, 1992 кхаччалц — Октемберя́н) — Эрмалойчоьнан гӀала, Армавиран провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 33 800 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Армавир

Армавир (гӀала, Эрмалойчоь) — Эрмалойчоьнан гӀала.
 Армавир (Росси) — Российн гӀала.
Арташат

Арташа́т (, шр. грек. Ἀρτάξατα — «Арта́ксата», ) — Эрмалойчоьнан гӀала, Арарат олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 25 400 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Артик

Арти́к () — Эрмалойчоьнан Ширакан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 17 400 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Ахтала

Ахта́ла () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 2 400 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Аштарак

АштIара́кI (, бӀов) — Эрмалойчоьнан, АрагацIотIнан провинцера административан центр. Бахархойн дукхалла 21 600 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Берд (гӀала)

Берд (, «гӀап») — Эрмалойчоьан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8 500 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Бюрегаван

Бюрегава́н () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8 500 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Вагаршапат

Вагаршапа́т () —  Эрмалойчоьнан Армавиран провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 57 500 стаг (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Вайк

Вайк () — Эрмалойчоьнан Вайоцдзорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5 900 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Варденис

Вардени́с () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 12 700 стаг  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Веди (гӀала)

Веди́ () — Эрмалойчоьнан Арарат олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 13 600  (2010 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Гавар (гӀала)

Гава́р ( [gavař]) (Ново-Баязет, Нор-Баязе́т, Камо́) — Эрмалойчоьнан гӀала, Гехаркунин провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 36 400 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Горис

Гори́с () — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 21 932 стаг лерина 2009 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Дастакерт

Дастаке́рт () — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 300 стаг  (2001 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Джермук

Джерму́к () — Эрмалойчоьнан Вайоцдзорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8013 стаг  (2001 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Дилижан

Дилижа́н (; ) — Эрмалойчоьнан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 18 000 стаг  (2011 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Егвард

Егва́рд () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 10 656  (2006 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Ехегнадзор

Ехегнадзо́р () — Эрмалойчоьнан гӀала, Вайоцдзоран провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 7 633 стаг  (2006 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Иджеван

Иджева́н () — АЭрмалойчоьнан гӀала (1961 кхаччалц — эвла), Тавушан провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 20 509 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Каджаран

Каджара́н ( - обитель храбрецов) — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Йиллина 1958 шо). Бахархойн дукхалла 9 475 стаг  (2009 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Капан

Капа́н () — Эрмалойчоьнан гӀала, Сюник олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 40000 стаг  (2009 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Маралик

Марали́к () — Эрмалойчоьнан Ширакан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5 386  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Мартуни (Гехаркуник)

Мартуни́ () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 11 987 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Масис (гӀала)

Маси́с () — Эрмалойчоьнан Арарат олучу провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 21 376 стаг  (2001 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Мегри

Мегри́ (, мезан) — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5 034 стаг  (2009 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Мецамор

Мецамор () — Эрмалойчоьнан Армавиран провинцин эвла.

Бахархой

Билгалдахарш 

Армавиран провинцин нах беха меттигаш
Ноемберян

Ноемберя́н () — Эрмалойчоьнан Тавушан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 5 529 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Нор Ачин

Нор Ачи́н () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 10 198  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Раздан (гӀала)

Разда́н () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала ю. Бахархойн дукхалла 52 808 дам  (2001 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Севан (гӀала)

Сева́н () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера курортан гӀала. Севанан кӀоштан административан центр.

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Сисиан

Сисиа́н () — Эрмалойчоьнан Сюникан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 16 823 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Спитак

Спита́к () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 18 237 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Степанаван

Степанава́н () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 23 782 стаг  (201 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Талин

Тали́н () — Эрмалойчоьнан Арагацотнан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 4 981 стаг  (2001 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Ташир

Таши́р () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 8 700 стаг  (2008 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Эрмалойчоь
Туманян (гӀала)

Туманя́н () — Эрмалойчоь Лорийн провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 838 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Цахкадзор

Цахкадзо́р (, мадарра «зезагийн чӀож»; шера цӀе - Кечарис) — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 1 618 стаг  (2001 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Чамбарак

Чамбара́к () — Эрмалойчоьнан Гехаркуникан провинцера гӀала иза ю Гетик олучу хийистехь. Бахархойн дукхалла 1 115 стаг  (2011 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Эрмалойчоь
Чаренцаван

Чаренцава́н () — Эрмалойчоьнан Котайкан провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 25 039 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Шамлуг

Шамлу́г () — Эрмалойчоьнан Лорин провинцера гӀала. Бахархойн дукхалла 800 стаг  (2008 шо).

Бахархой 

Эрмалойчоь

Билгалдахарш
Немцой

Не́мцой () — шира германхойх схьадаьлла къам, Германин а, Австрин а Лихтенштейнан а бахархой. Цера дукхалла 140 миллион стаг. Мотт — немцойн мотт германхойн тоба.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Ингалсхой

Ингалсхой () — Ингалсан къам. Дукхалла 100 миллион адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Французаш

Французаш, Францхой () — Малхбузен Европин къам. 2006 шарахь ларарца Францехь Ӏаш бу 61 миллион французаш.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Испанхой

Испанхой — Пиренейн ахгӀайрена тӀехь Ӏаш долу къам. Дуьнена техь бу 135 миллион испанхой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Ӏаьрбий

Ӏаьрбий () — халкъийн тоба семитийн этнометтан тобан, бехаш бу Гергара Малхбалера а, Къилбаседа Африкера а пачхьалкхашкахь. Ӏаьрбаша буьйцу Ӏаьрбийн мотт, лелош ду Ӏаьрбийн йоза. Ӏаьрбий бу 430—450 млн герг. 90 % сов Ӏаьрбий бусулба дин лелош бу, дакъа — керста бу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Алхазов, Ризван Юсупович

Ризва́н Юсу́пович Алха́зов (1965 шеран 28 октябрь, Ишхой-Йурт, Гуьмсан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн художник, Российн художникийн бертан декъашхо (2001 шо), ГӀалгӀайн Республикин Халкъан художник, республикин а, регионан а, зонан а, ерригроссийн а, кхоьчу пачхьалкхийн а гайта хӀоттамийн декъашхо.

Биографи 
Вина 1965 шеран 28 октябрехь Гуьмсан кӀоштан Ишхой-Йуьртахь. 1982 шарахь чекхйаьккхина Ишхой-Йуьртан йуккъера школа. 1984 шо дуьйна 1986 шо кхаччалц иза армехь вара. 1987 шо дуьйна 1991 шо кхаччалц цо дишира Ивановохь йолу химин а, технологин а техникумехь.

1991 шо дуьйна иза вара Соьлжа-ГӀалин берийн исбаьхьаллин школехь хьехархо. 2000 шарахь Ризван хӀоттийра № 2 йолу Соьлжа-ГӀалин берийн исбаьхьаллин школехь. Цуьнан дешархойш масийттуза толам беккхира гӀалин а, республикин а, халкъашна йуккъера а гайта хӀоттамашкахь.

1996 шо дуьйна цо дакъа лоцу массо а Нохчийн Республикехь хуьлуш йолу гайта хӀоттамашкахь.

2002 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан исбаьхьаллин а, графикин а дакъа. И чекхйаьккхича цунна йелира сурт дилларан а, черченин а хьехархон говзалла.

2001 шарахь иза хилира Российн художникийн бертан декъашхо. 2007 шарахь цо суьрташ дахкаран бинчу билламан Мурат Зязиковн указца цунна йелира ГӀалгӀайн Республикин Халкъан художникан цӀе. 2008 шарахь цо реализман суьрташ дахкаран бинчу билламан цунна йелира Российн художникийн бертан диплом.

Гайта хӀоттамаш 
 1998 — Соьлжа-ГӀалахь хилла Нохчийн Республикин къона художникийн гайта хӀоттам;
 2001 — нохчийн художникийн исбаьхьаллийн академехь хилла гайта хӀоттам, Москва;
 2002 — зонан гайта хӀоттам «Юг России», Краснодар;
 2005 — Соьлжа-ГӀалахь шен лерина гайта хӀоттам, 45 сурт а, куьцан болх а;
 2005 — Китайхь Нохчийн Республикин культурин деношкахь хилла гайта хӀоттам;
 2005 — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀемехь толаман 60 шо кхачарна леррина гайта хӀоттам, Соьлжа-ГӀала;
 2006 — «Пространства живописи», Москва;
 2006 — «Образ родины» цӀе йолу Ерригроссийн гайта хӀоттам, Вологда;
 2007 — «Кавказан машар» цӀе йолу Къилбера Федеральни округан художникийн гайта хӀоттам, Соьлжа-ГӀала;
 2008 — Къилбера Федеральни округан художникийн гайта хӀоттам, Волгоград;
 2008 — зонан гайта хӀоттам «Российн Къилба», Сочи;
 2009 — Российн Пачхьалкхан думехь нохчийн художникийн гайта хӀоттам, Москва;
 2010 — Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан гайта хӀоттам Оденсехь (Дани);
 2010 — Российн халкъан гайта хӀоттам, Париж;
 2011 — республикин гайта хӀоттам, Соьлжа-ГӀала;
 2012 — халкъашна йуккъера гайта хӀоттам, Киев.

Хьажоргаш 
 Согревшиеся души
 Ризван Алхазов 

Нохчийн художникаш
Финнаш

Финнаш, шен цӀе «суомалайсет» () — финно-угорийн къам, Финляндин дукха болу бахархой бу финнаш.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Шведаш

Шведаш () — шведийн мотт буьйцу къам, дукху берш Ӏаш бу Швецехь. Цера дукхалла 8 млн адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Норвегаш

Норвегаш () — къилбседера германхойн къам, Норвегин бахархой. Дуьненахь 5 миллион Норвегаш бу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Датхой

Датхой () — Къилбседера Европера къам, Данин бахархой, датхошна бу гергара скандинаваш (норвегаш а шведаш а). Датхойн мотт буьцу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Португалихой

Португалихой () — Пиренейн ахгӀайрена тӀехь Ӏаш долу къам, Португалин дукху болу бахархой бу португалихой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Туркой

Туркой (, Türk) — туьркийн мотт буьйцу къам, Туркойчоьнан бахархой. Цера дукхалла — 60 млн стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Азербайджанаш

Азербайджанаш, Азербайджаной ( йа آذری لر ; آذربایجان تورکلری) — туьркийн мотт буьцу къам, дукхуберш бехаш бу Азербайджанехь а, Иранехь а. Дукхалла — 30 миллион стаг. Кхин беха Россехь (ДегӀаста) а, Гуьржийчохь (Борчала) а, Туркойчохь а (Карс а, ИгӀдир а).

Билгалдахарш 

 
Къаьмнаш
Кхазакхаш

Кхазакхаш ( ; ед.  ) — туьркийн мотт буьйцу къам, Кхазакхстанан бахархой. Кхазакхаш кхин Ӏаш бу Китаяхь, Россиехь, Узбекистанехь, Туркменехь а Монголехь а.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Ӏаьндий

Ӏаьндий (андии, шен цӀе андал, Гъагъодрал) — ДегӀастана къам. Цера дукхалла 22 000 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Ӏахвахой

Ӏахвахой, ашвадой (шен цӀе ашвадо, ) — бехаш бу Дагестанехь, XVIII бӀешеран йуккъерчу декъехь дуьйна Азербайджанан Загаталан кӀоштан махках Ӏаш бу, советски муьрехь халкъан ах дакъа Теркан а, ГӀой-хина а йукъехь йолучу аренашка кхелхина. Дин — бусулбанаш-сунниташ.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Багулой

Багулой (шен цӀе: багвалалы («миска нах, буьйда жижиг дуу»), багвалин(ы) («богатыри»), багулал, гаитляло) — ДегӀастанара Ӏаьндийн мотт буьйцу къам. Дукхалла 10 000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
БежтӀой

БежтӀой, Бежкъасой (капучинаш, шен цӀе бежта, хьванал — корта юртан цӀерах БежтӀа — бежкьа аьла дешах схьайаьла къоман цӀе — «бежнийн керт»). Цера дукхалла 7 000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Буйхадий

Буйхадий, Буйхадой (шен цӀе — буйхади) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 6000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀинозий

ГӀинозий (шен цӀе гъинози, гьенозе, ) —  ДегӀастанара цезийн къам. Цера дукхалла 443 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀибдилой

ГӀибдилой, ГӀибдидой (, цхьайолу хьосташкахь ) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 8 эзар стаг.

Дукхахберш беха ГӀодобери, Зибирхали йарташкахь Ӏаьндийн гӀойхи эркан бердйистехь (Ботлихан кӀоштан малхбузе); цхьадолу дакъа беха нийса аренашкахь (Хаси-Эвлан кӀошт а, ГӀизларан кӀошт), цул совнах гӀаланашкахь а беха (ХӀинжа-ГӀала, ГӀизлар, Хаси-Эвла кхин а). Мотт буьйцу гӀибдилойн; иштта баьржина бу жӀахойн а, оьрсийн а меттанаш. Дин – бусулбанаш-сунниш.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ХӀонкъосой

ХӀонкъосой (гьунзалъ, хунзалис, энзеби, унзо) — ДегӀастанара цезийн къам. Цера дукхалла 1500 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Къирдий

Къирдий (шен цӀе — кIкIирди) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 10000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ТӀиндой

Тlиндой (тиндалы, идери, идарии, идарал) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 4,000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Акъилкой

Акъилкой (шен цӀе — акьилько, атлилько), ДегIастанара цезийн къам. Цера дукхалла — 12 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Чамалой

Чамалой  (чамала-ди, ч а ма-ига — шен цӀе) — ДегӀастанара Ӏаьндийн къам. Цера дукхалла 19,5 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Цизий

Цизий (дидой) (шен цӀе — це­зи) — ДегӀастанара цезийн къам. Цера дукхалла  16 000 стаг.

Билгалдахарш

Литература 
 

Къаьмнаш
Агулаш

Агулаш (шен цӀе — ) — ДегӀастанара (Агулийн а, Курахан а, Табасаранан а Дербентанан кӀоштанашкахь Ӏаш долу лаьзгийн къаьм.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Арчинаш

Арчинаш (шен цӀе — аршишттиб, , ) — ДегӀастанера лаьзгийн къаьм. Ӏаш бу Арчиб, Алчинуб, Кубатль, Хилих, Кесериб, Хитаб, Калиб. Цера дукхалла 5 эзар адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Будухой

Будухой,  (шен цӀе будад) — ДегIастанера лаьзгийн къаьм. Цера дукхалла 1000 йа 2000 стаг.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 

Къаьмнаш
Крызаш

Крызаш, крызцы (шен цӀе хърыцӏаь, ) — Азербайджанера лаьзгийн къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Лаьзгий

Лаьзгий, (шен цӀе: лезги,лекь; — лезгияр,лекьер) —  ДегӀастанехь а Азербайджанехь а Ӏаш долу къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Рутулаш

Рутулаш (шен цӀе ) — ДегӀастанан къаьмнех цхьаъ (Рутулан, АхцахӀан, Бабаюртан, ГӀизларан кӀошташкахь), иштта Азербайджанан (Шаькин, Гахан кӀошташкахь баьржина бу).

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Тепсарой

Тепсарой (шен цӀе: Табасаран; Табасаранар; ) — ДегӀастанара лаьзгийн мотт буьйцу къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Удинаш

Удинаш (шен цӀе уди, ути) — ДегIастанара лаьзгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла  10.000 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Хиналугхой

Хиналугхой (хыналыгаш, хыналуглхой (шен цӀе кеттитурдур, кетш халх) — Азербайджаннера лаьзгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 1500 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Цахураш

Цаху́ры (шен цӀе — йыхъбы, цIаIхбы) — ДегӀастанахь а, Азербайджанехь а Ӏаш долу лаьзгийн мотт буьйцу къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ДаьргӀой

ДаьргӀой, кхуплой () — Кавказан къам. Кавказан расан йукъа богӀу. Лелош долу дин ду ислам сунна тайпа (шафиитан мазхаб).

Билгалдахарш

Литература 
 

Къаьмнаш
Кайтагхой

Кайтагхой шен цӀе — хайдакъан, хайдакъанти, даьргӀ. хайдакъланти, табасар. жьюгьяр) —  ДегӀастанара аьргӀойн мотт буьйцу къам;. Дукхалла 60 эзар адам (2002 шо).

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Куьбчий

Куьбчий (шен цӀе. — ГIугъбуган, ГIугъбуганте) — даьргӀойн этнографин тоба, цхьаболчара ша къам санна билгалбо, ДегӀастанан къаьмний йукъара цхьаъ. Куьбчи эвлара бахархой. Цул сов бехаш бу Къилбаседа Кавказан тайп-тайпана гӀаланашкахь. Мотт бу нах-дегӀастанан доьзалан даьргӀойн гаьнан куьбчийн мотт. Дин — бусулбанаш-суннийш.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀазгӀумкий

ГӀазгӀумкий () — ДегӀастанан къам. Цера дукхалла 195 000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Двалаш

Двалаш (, ) — Йукъара бӀешаршкахь Кавказехь хилла къам.

ХӀинца двалийн йа кхечу кепара аьлча туалийн, тӀехье Ӏаш йу Къилбаседа ХӀирийчоьнан къилбехь а Къилба ХӀирийчоьхь а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 З. Н. Ванеев. К вопросу о двалах 
 З. Н. Ванеев. К вопросу о двалах. Территория Двалетии 
 З. Н. Ванеев. К вопросу о двалах. Общественный строй двалов 

Къаьмнаш
ГӀалгӀай

ГӀалгӀай (шен цӀе —  — ГIалгIа) — Къилбаседа Кавказан халкъ, ГӀалгӀайчоьнан бахархой. Иштта шайн исторехь бух болуш Ӏаш бу Нохчийчоьнан Соьлжан кӀоштехь а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀоштехь а. ГӀалгӀай массо дуьненахь бу — 500 эзар герг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
КистӀий

КистIий (кистIи́й), пӀаьнгазхой () — Гуьржийчуьра нохчий, беха меттиг ПӀаьнгазан чӀож. КистIийш буьйцу мотт нохчийн меттан кӀелара кистIийн лиер бу, Дин ислам ду (сунниташ). Ширачу хенахь дуьйна схьа, дукх цӀерш хийцина цара: дзурдзукӀаш, гӀлигӀваш, кистӀий. И цӀераш йохуш хилла гуьржаша, амма тӀаьххьара йолу кистӀий боху цӀе ПӀаьнгазехь Ӏаш болчарна бен цайисна.

Баржар 
Гуьржийчохь, ПӀаьнгазан чIожехь кистIий бехаш болу ярташ: Дуй-Йурт, Джуокьал йурт, БиркӀиани, Забакхи, Уомал, ХӀири-пхьа, ХалацӀани, ЦӀинубани. Гуьржашца цхьана беха ярташ: Коьрат, Бониш (КъварелцIкъали).

Тайпанаш 

 аьккхий,
 дишний,
 маьлхий,
 мӀайстой,
 тӀерлой,
 хилдехьарой,
 хьачарой.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 

Къаьмнаш
ХӀирий

ХӀирий (, дигор. дигорæ, дигорæнттæ; мац.-оьрс. яси, ед.ч. ясинъ, яс) — Кавказехь Ӏаш долу гӀажарийн мотт буьйцу къам дукху берш Ӏаш бу Къилбаседа ХӀирийчохь а, Къилба ХӀирийчохь а.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀажарий

ГӀажарий, ( [fɒːrsi-zæbɒːn],  [irɒːni],  [fɒːrs], шира.  [pɒːrs]) — ГӀажарийн къам. Цера дукхалла 73 миллион адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Куцель, Феликс Петрович

Ку́цель, Фе́ликс Петро́вич (1945 шеран 10 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, ССРС — 2000 шеран 18 апрель, Георгиевск) — дзюдон ССРС Сийлахь тренер (1991 шо).

Биографи 
Вина 1945 шеран 10 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь. Цо дзюдо Ӏамайора, ССРС спортан говзанча хилира иза. Амма чӀогӀа лазаваран бахьнехь цуьнан спорт йита дизира. ТӀаккха «Локомотив» цӀе йолу спортан йукъаралленахь иза тренеран болх бан волавелира.

Цо кечбира 150 сов спортан говзанчаш а, шортта ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанчаш а, пачхьалкхан а, Европин а, дуьненан а, халкъашна йуккъера йахьаллонийн а чемпионаш а, совгӀатхош а.

ССРС хӀаллак хилча цьунан Соьлжа-Галара дӀаваха дийзира. 1998 шарахь иза Георгиевске дӀавахара. Цигахь цо берийн спортан школехь тренер болх бира. Иза велира 2000 шеран 18 апрелехь.

Боьвзуш болу дешархой 
 Бисултанов, Хасан — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Сиднейхь хилла йолу Олимпиадан чемпион, дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо, Европин чемпион, 2-за ССРС чемпион, масийттуза Турцин чемпион;
 Вараев, Башир Магомедович — 4-за ССРС чемпион, 3-за дуьненан чемпионатийн совгӀатхо, Олимпиадан борзан совгӀатхо;
 Мациев, Ислам Хамзатович — 4-за Российн чемпион, масийттуза Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, дукха халкъашна йукъара турнирийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна йуккъера спортан говзанча;
 Чапаев, Ваха Хасанович — Нохчийн Республикин спортан министран когаметтаниг, Российн Сийлахь тренер.

СовгӀаташ 
 ССРС Сийлахь тренер — 1991 шо;
 Шеран тренер — 1991 шо;
 «Сийлаллийн билгало» орден — 1996 шо.

Виццавар 
Соьлжа-ГӀалахь а, Георгиевскехь а хуьлу Феликс Куцелин лерина турнираш.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Памяти заслуженного тренера ССРС 
 В Грозном прошел турнир памяти Феликса Куцеля

ССРС Сийлахь тренераш
ГӀебартой

ГӀебартой () — адыгийн къам. Дукху берш ГӀебартойн-Балкхаройчохь Ӏаш бу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Чергазий

Чергазий — Адыгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 9 164 072 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Кхарачой

Кхарачой () — Кавказера туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 218 403.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀумкий

ГӀумкий (шен цӀе: ) — Кавказера туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 505 000 стаг. ГӀумкийн йукъахь дукхахберш ногӀийн тукхамаш ду.

Билгалдахарш

Литература 
 * 

Къаьмнаш
Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра

Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра — Российн Федерацин автономи. Югра Тюменан областан йукъайогӀуш йу.

Административан йекъайалар 

Гуонан маьӀна долу гӀаланаш:
 гӀала Когалым
 гӀала Лангепас
 гӀала Мегион
 гӀала Нефтеюганск
 гӀала Нижневартовск
 гӀала Нягань
 гӀала Покачи
 гӀала Пыть-Ях
 гӀала Радужни
 гӀала Сургут
 гӀала Урай
 гӀала Ханты-Мансийск
 гӀала Югорск

Муниципалан кӀошташ:
 Белоярскан кӀошт
 Берёзовн кӀошт
 Кондинскан кӀошт
 Нефтеюганскан кӀошт
 Нижневартовскан кӀошт
 Октябрьскан кӀошт
 Советскан кӀошт
 Сургутан кӀошт
 Хантийн-Мансийн кӀошт

ГӀаланийн меттигаш:
Агириш, Андра, Барсово, Бели Яр, Берёзово, Зеленоборск, Игрим, Излучинск, Коммунистически, Кондински, Кумински, Лугови, Малиновски, Междуреченски, Мортка, Новоаганск, Октябрьски, Пионерски, Пойковски, Приобье, Таёжни, Талинка, Фёдоровски;

Йуьртаний меттигаш:
Алябьевски, Аган, Йоккха Леуши, Бобровски, Болчары, Вата, Ваховск, Верхнеказымски, Выкатни, Горноправдинск, Зайцева Речка, Казым, Каменни, Каркатеевы, Карымкары, Кедрови, Красноленински, Куть-Ях, Кышик, Ларьяк, Лемпино, Леуши, Локосово, Луговски, Лыхма, Лямина, Жима Атлым, Мулымья, Нижнесортымски, Нялински, Перегребни, Покур, Полноват, Половинка, Приполярни, Русскински, Салым, Саранпауль, Светли, Селиярово, Сентябрьски, Сергино, Сибирски, Сингапай, Согом, Солнечни, Сорум, Сосновка, Сытомино, Тундрино, Угут, Ульт-Ягун, Унъюган, Усть-Юган, Хулимсунт, Цингалы, Чеускино, Шапша, Шеркалы, Шугур.

Билгалдахарш 

Росси
Адыгейш

Адыгейш (шен цӀе — адыгэ) — Кавказера адыгийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 128 500 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
НогӀий

НогӀий (шен цӀе — ногай [noɣaj], мн.ч. — ногайлар [noɣajlar]) — Кавказера туьркийн мотт буьйцу къам.

Россехь бу — 103,7 эзар НогӀий (2010).

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Башкираш

Башки́раш (; шайн тиллина цӀе – башкорт, башкурт; шира цӀе — башкирхой) — туьркийн къам, Башкирийчоьн орамера бахархой.

Дуьненахь веха 1,7 миллион гергга стаг. Российн Федерацехь, 2010 шарахь Йерригроссийн бахархой лараран жамӀашца, веха 1 584 554 башкир, царех 1 172 287 — Башкортостан Республикехь.

Къоман мотт — башкирийн, иштта баьржина бу оьрсийн а, гӀезалойн а меттанаш. Лело дин — суннийн маьӀнийн ислам.

Этноним 
Башҡорт этнониман масех маьӀна ду:
 XVIII бӀешеран талламчийн В. Н. Татищевн, П. И. Рычковн, И. Ш. Георгин  версица башҡорт дешан маьӀна ду «коьрта борз»;
 1847 шарахь историко-мохкӀаморхочо В. С. Юматовс йаздина, башҡорт бохучун маьӀна «накхарш лелориг» бохург ду аьлла;
 1867 шарахь Пиетарбухехь арахецна «Башкирийн шира йукъ лаьттина хилла, хьалхалера уфан провинцин меттигах, лаьцна историн йозанашца», башҡорт дашо билгалбоккху Уралан корта;
 Российн историко а, этнографо а А. Е. Алекторовс 1885 шарахь аратеттина верси, цуьнца башҡорт дош «ша къам» бохург ду;
 Этнограф М. И. Уметбаевн хетарехь, ширачу заманахь башкираш шеш шайх олура «баш унгар» («коьрта унгар»), тӀаьхьо «башгур», ткъа кхин а тӀаьхьа «башкурт»;
  этноним башҡорт хьалайоьду beshgur, bashgur кепашка, аьлчи а, пхиъ тайпа, пхиъ огур. ХӀунда аьлча Sh хӀинцалерачу маттахь, L доьшу булгарийн маттахь, цундела, Данлопан хетарехь, башҡорт (bashgur) а, булгар (bulgar) а этнонимаш цхьатерра ду;

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Башкирский фильм "Всадник на золотом коне" (1980)

Къаьмнаш
Буряташ

Буряташ (Буря́т-монго́лаш; шен цӀе буряадууд) — Россехь, Монголехь а, Цийчохь а дехаш долу къам. Цера дукхалла 600 000  адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Туркменаш

Туркменаш () — туьркийн мотт буьйцу къам. Дукха берш Туркменехь Ӏаш бу. Цера дукхалла 8 000 000 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀиргӀазой

ГӀиргӀазой (; ед. ) — туьркийн мотт буьйцу къам. ГӀиргӀазойчоьнан бахархой. Цера дукхалла 4,5 млн. стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Узбекаш

Узбекаш () — туьркийн мотт буьйцу къам. Дукху берш Ӏаш бу Узбекистанехь. Цера дукхалла 27 - 29 млн. адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Уйгураш

Уйгураш (, , ; , Wéiwú'ěr) — Малхбалера Туркестананера къам, хӀинца Цийчоь Синьцзян-Уйгурийн автономни кӀошт. Уьш бу — бусулбанаш. Цера дукхалла ~ 11 млн. адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Якуташ

Якуташ шен цӀе — ; ) — туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла 480 000 стаг. Якутин бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Чувашаш

Чувашаш () — суваро-булгарах схьадаьлла къам, дукху берш Ӏаш бу Чувашехь (Росси). Цера дукхалла 1,5 млн, царах 1 млн. Ӏаш бу Россехь.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Таджикаш

Таджикаш (, ,  [tɔː'ʤɪk]) — ГӀажарийн мотт буьйцу къам. Таджикистана бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Кхурдой

Кхурдой (, ) — ГӀажарийн мотт буьйцу къам. Ӏиракъан а, Туркойчоьнан а бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Пуштунаш

Пушту́наш, пашту́наш ( малхбузен [paʂtun], малхбален [paxtun],  [pæχtun], ,  [pəʈʰaːn]) йа афга́наш ( [æfʁɒːniː]) — гӀажарийн къам,  дукхахберш беха ОвхӀанан къилба-малхбале а, къилбе а къилба-малхбузе а, Пакистанан къилбаседа-малхбузе а, малхбалегӀажарийн пашто мотт кхечарехь къастош коьрта амалаш йу, номадизман ламаст, Пуштунвалай цӀе йолу сийн кодекс, тайп-тукхумаш структура хилар а. ОвхӀанехь 1979 шарахь дуьйна бахархойн барам лоруш ца хилар бахьнехь, пуштунийн дукхаллин билгала барам хууш бац, амма гергарчу хьесапехь 42 млн стаг лору, царехь 30 % герг бен ОвхӀанехь бехаш бац, цигахь пуштунаш —  пачхьалкхан коьрта къам ду.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Италихой

Италихой () — романан мотт буьйцу къам, Италин бахархой. Цера дукхалла — 75—80 млн (2008).

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Исландхой

Исландхой (, ) — Исландехь Ӏаш долу къам. Цера дукхалла 457,7 эзар адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Ирландхой

Ирландхой () — кельтийн къам, Ирландин бахархой. Цера дукхалла (3,6 млн адам.).

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Желтой

Желтой ( — эллинаш, олу эллинес) — ХӀинди-Европин меттанийн йукъа богӀуш болу мотт буьйцу къам, Желтойчоьнан а, Кипран а бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Эрмалой

Эрмалой (, hayer ) — ХӀинди-Европин меттанийн йукъа богӀуш болу эрмалойн мотт буьйцу къам. Эрмалойчоьнан бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Японаш

Японаш ( Nihonjin, Nipponjin,  nihon-minzoku) — японийн мотт мотт буьйцу къам Японин бахархой.Цера дукхалла 130 миллион адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Корейш

Корейш — Корейн ахгӀайрена бахархой.

шен цӀе: чосон сарам () Корейн Халкъан-Демократически Республикехь кхин хангук сарам () Къилбера Корейхь. Корё сара́м ( «къам Корё») — корейн мотт буьйцу къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Монголаш

Монголаш, мӀаьнгалой — гергара монголийн мотт буьйцу къаьмнаш. Монголин а, Цийчоьнан а бахархой. Цера дукхалла 10 миллион стаг.

Билгалдахарш

Литература 
 
Къаьмнаш
Албанхой

Албанхой (;  хьажа кхин арнауташ) — балканашкара къам, дукху берш Ӏаш бу Албанехь, кхин Косовехь Желтойчохь а.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Шотландий

Шотландий (, ) — Сийлахь-Йоккха Британи олучу гӀайренна тӀехь Ӏаш долу къам. Цера мотт бу ингалс-шотландийн мотт литературни мотт ингалс бу, шотландин ламанхоша гэлан мотт а буьйцу, амма гэлан моттан бийцархойн терахь к1еззиг бу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Эстонаш

Эстонаш, эстой () — балтикайистера-финийн мотт буьйцу къам. Эстонин бахархой, цера дукхалла 1,1 млн стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Латышаш

Латышаш, латвихой () — балтикера къам. Латвин бахархой. Цера дукхалла 1,7 млн. стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Литвахой

Литвахой (, ед. ч. ) — европера къам дукху берш Ӏаш бу Литвехь. Цера дукхалла 3,2 млн. стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Полякаш

Полякаш ( — малхбузера славянийн докха къам. Цера дукхалла 55—60 миллион стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Чехаш

Чехаш () — малхбузера славянийн къам. Чехин бахархой. Цера дукхалла 12 млн. адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Румынаш

{{Къам
 |цӀе                 = Румынаш
 |сурт                = 12 Romanians.PNG
 |шоралла             = 300px
 |куьг                = Марта Бибеску • Константин Брынкуши • Дмитрий Кантемир • Анри Коанда • Михай Эминеску • Джордже Энеску • Аврам Янку • Николае Йорга • Михаил Когэлничану • Титу Майореску • Инокенциу Мику-Клейн • Надя Комэнеч • Влад III Цепеш • Замфир, Георге
 |шен цӀе = români, ромынь
 |дукхалла         = 3,5 млн.
 |дIасакхалхар        = 'Румыни: 16 870 000 (2011)Молдави: 73 276Украина: 150 989Итали: 1,016 000(Румынин гражданаш)АЦШ: 462 000 (2000) Канада: 53 320 этнические румыны, 78 505 смешанного происхожденияСерби: 30 419Австрали: 10 000-20 000Германи: 73 365>Испани: 760 000 (граждане  Румынии)Мажаройчоь: 7 995 (2001)  Бразили: 33 280 Болгари:  1 000 (2001) Франци: 19 000 1, 2, 3 (Румынин гражданаш)Туркойчоь: 30 000  Австри: 23 000  Желтойчоь: 29 000 Йоккха Британи: 18 000(Румынин гражданаш)Швеци: 13 000 Венесуэла: 10 000–12 000  Аргентина: 10 000  Словаки: 9 000Росси: 5308Кхазакхстан а Узбекистан а
 |дIадйалла къам       = 
 |архкультура         = 
 |мотт                = 
 |раса                = 
 |дин                 = 
 |гергар              = 
 |йукъабоьду           = 
 |царна йукъабоьду     = 
 |схьабалар           = 
}}Румынаш''' () — (дукхалла 23,8 млн адам), Европера румынийн мотт буьйцу къам. Румынин бахархой.

Галерей

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Молдаванаш

Молдаванаш ( йа ) — романан мотт буьйцу къам, Молдавин бахархой (76,1 %).

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Вьеташ

хӀинцалера вьеташ (вьетнамаш; шен цӀе. — , вьет (кит. юэ); , кинь, , jing, gin, цзин) — основной народ Вьетнама, вьет-мыонгийн къам. Цера дукхалла — 73,5 млн адам. (2006, ларар), Вьетнаман бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Дунганаш

Дунганаш - (ДунгӀанаш) ГӀиргӀазойчохь, Кхазакхстанехь а, Узбекистанехь а. Кхин Китайехь Ӏаш долу къам. Цера дукхалла 110000 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Хорваташ

Хорваташ (; шира. кроа́таш) — къилба славянийн йукъа догӀуш долу кхам, уьш Ӏаш бу Хорватехь, Босни а, Герцеговинехь а, Сербехь, Черногорехь, Румынехь, Словакехь, Словенехь, Чехехь, кхин Австралехь, Австрехь, Аргентинехь, Боливехь, Бразилехь, Мажаройчохь, Германехь, Италехь, Канадехь, Керла Зеландехь, Перухь, АЦШхь, кхин пачхьалкхашкахь.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Боснийхой

Боснийхой (шен цӀе — бошняки, бошняни, бусулбанаш, ) — Къилба славянийн къам, Босни а, Герцеговинехь а.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Македонаш

Македонаш () — къилба славянийн къам, дукху берш Македонехь Ӏаш бу. Цера дукхалла 2—2,5 млн. стаг. Мотт — македонийн бу иза къилба славянийн йукъабогӀу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Сербаш

Сербаш () — къилба славянийн къам, уьш Ӏаш бу Сербехь, Черногорехь, Босни а, Герцеговинехь а, Хорватехь, Германехь, Австрехь кхин пачхьалкхашкахь а. Цера дукхалла 12-13 млн стаг. Дин — керста.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Белорусаш

Белорусаш () — малхбалера славянийн къам. Цера дукхалла — 9,4 млн стаг. Уьш Ӏаш бу Белоруссехь.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Украинаш

Украинаш () — малхбален славянийн къам. Церан пачхьалкх ю Украина. Цера дукхалла 45 млн. стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀалмакхой

ГӀалмакхой , ) — монголин мотт буьйцу къам. ГIалмакхойчоьнан бахархой.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Баскаш

Баскаш (, , ) — Испанера а Францера а баскийн мехкашкара къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Словакаш

Словакаш (, в ед. ч. Slovák, в жен. р. Slovenka) — Малхбузера славянийн къам, Словакин бахархой. Цера дукхалла 6,2 млн адам

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Словенаш

Словенаш () — къилба славянийн къам. Цера дукхалла 2 млн стаг, леррина 2008 шарахь). Ӏаш бу Словенехь.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Болгараш

Болгараш () — къилба славянийн къам, уьш Ӏаш бу Болгарехь. Цера дукхалла 7 млн адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Пикташ

Пикташ ( — «басар бинарш») — Шотландехь хьалха Ӏаш хийла шира къам.

Пикташан гергара хилла Ирландехь дахьаш хилла долу круитнаш (Cruthin, Cruithnig, Cruithni) олу къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Круитнаш

Круитнаш, ед. ч. , мн. ч. , , , , ,  (диалекте хьаьжна) — шира Ирландин къам иза Ӏаш хилла Даун, Антрим а Лондондерри а олучу хӀинцалера графствийн латта тӀехь.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Мажарой

Мажарой (шен цӀе — мадьяраш,  ) — Европин угорех схьадаьлла къам. Цера дукхалла 14,5 млн. стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Чукчаш

Чукчаш, йа луораветланаш (шен цӀе — ԓыгъоравэтԓьэт, оравэтԓьэт), — Российн Чукоткера къам. Цера дукхалла 16 000 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Айнаш

— Японийн гӀайреш тӀера шира къам. Российн  Амур олучу хина йистехь, Камчаткехь, Сахалинехь а Курилан гӀайреш тӀехь а Ӏаш хилла къам. ХӀинца Японехь 25 000 эзар айнаш бу.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Таташ

Таташ (цӀерш — Кавказан гӀажарий, Къилба Кавказан гӀажарий) — Азербайджанехь а, Россехь а (дукху берш ДегӀастанехь) болу гӀажарийн мотт буьйцу къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Алтайхой

Алтайхой — Лаьмний Алтайера туьркийн мотт буьйцу къаьмнийн цӀе. Цера дукхалла 70 800 стаг,  Республика Алтай — 62 192 стаг, в Алтайн махкахь — 1880 стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Ибераш

Ибераш — III-эзар шаршкахь вайн эра тӀеяле Испанехь Ӏаш хилла къам. Кхин ибераш цӀе йолу къам Гуьржеха Картли олучу махкахь даьхаш хилла.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Лигураш

Лигу́раш (шир. лигурийхой; , ) — Италехь а, Галлехь а 1-эзар шераш вайн эра тӀеяле Ӏаш хилла къаьмнийн цӀе.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Черногораш

Черногораш () — Черногорин къам (280 эзар адам); Сербехь 69 эзар адам (2002). Кхин Ӏаш бу АЦШхь а Албанехь а. Цера дукхалла 620 эзар адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Жуьгтий

Жуьгтий (шен цӀе — йеhудим (יְהוּדִים) иврит маттахь а йидн а (ייִדן) идиш маттахь) — семитахь схьадаьлла шира къам. Исраилан бахархой. Цера дукхалла 13,855 млн адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Пхьарчхошка

Пхьарчхошка, кхин йоккху цӀерш Пхьарчхой-Эвл, Пхьарч-Эвл — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара нохчийн эвла. Халкъан депутатийн III Гуламан сацамца, Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а меттахӀоттош йолучу Ӏовхойн кӀоштан йукъа яха езаш ю.

Иза йу Пхьарчхошкан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Лаьтташ ю ГӀурий хина йистехь, Ширча-Эвлан дуьхьалла, Хаси-Эвлан 17 км къилбехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа — Бони-Эвла а, Кешен-Эвла а, къилбаседа-малхбалехьа — Эндирей, къилбехьа — Ширча-Эвла, къилба-малхбалехьа —Дылым, къилба-малхбузехьа — Гилна а, Зандакъ а (Нохчийчоь).

Истори 
ХӀинцалерачу талламхошна эвла йиллина зама ца евза. Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэто А. С. Сулеймановс чӀагӀдора, аренан хаамашца, цхьаьна могӀара Ширча-Эвланца, юккъера бӀешерера Пхьарчхошка яра уггаре шира Ӏовхой хевшина меттиг.

Тайпанаш 
 Жевой (Жей), 
 Кхархой, 
 Мержой, 
 Нашхой
 Пхьарчхой, 
 ЧӀаьнтий.

Топоними 
 Пхьарчхошкан топоними:
 Элий баввинча — хилла кӀотар
 Лаха Бурсун — Ӏовхой кӀотар
 Лакха Бурсун — Ӏовхой кӀотар
 Исмайл эвл — кӀотар хилла.

Билгалдахарш 

Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Удмурташ

Удму́рташ (хьалхо — вотякаш; ) — Удмуртера финно-угорийн къам. Цера дукхалла 570 000 стаг.

Билгалдахарш
Хакасаш

Хакасаш (шен цӀе тадар, мн. ч. тадарлар; шира елара цӀераш — минусинийн гIезалой, абака́нийн (енисе́йн) гIезалой, а́чинийн гIезалой) — туьркийн мотт буьйцу Россиера къам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Тувахой

Тувахой (шен цӀе — тыва, тукха — тывалар; шира цӀераш: сойоташ, сойонаш, урянхайхой, танну-тувахой, таннутувинаш) — туьркийн мотт буьйцу къам. Республика Тыва бахархой. Цера дукхалла 300 000 адам.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
Гагаузаш

Гагаузаш () — Молдавера туьркийн мотт буьйцу къам. Цера дукхалла — 250 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Къаьмнаш