alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Кречетово (Нохчийчоь)

Кречетово — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Бахархой — 244 леррана 2010 шарахь.

Ищерскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Постни (Нохчийчоь)

Постни — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Калиновскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Козлов-кӀотар

Козлов-кӀотар — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Гал-ГӀалан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Селиванкин-кӀотар

Селиванкин-кӀотар — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Гал-ГIалан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Обильни (Нохчийчоь)

Нохчийн-Кlотар  (Обильни) — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла. Салт-ГӀалин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори

1877 шарахь тахана лера Обильни эвлана йухехь масийта нохчийн кlотараш хилла, нохчаша жа а божа бажош а нах lаш а меттиган жими кlотараш хилла.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Семиколодцев

Семиколодцев «Ворхlа-Гlуьнашка» — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан эвла ю.

Салт-ГӀалин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш

{{Chechen-geo-
Клинковн-кӀотар

Клинковн-кӀотар — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Макан-ГӀалин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Майорски (Нохчийчоь)

Майорски — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Маканен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Мирни (Невран кӀошт)

Мирни — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Маканен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Капустино (Нохчийчоь)

Капустино — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Чернокозован йуьртан меттиган йукъайогӀу..

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Корнеевн-кӀотар

Корнеевн-кӀотар — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Новотерскан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Юбилейни (Нохчийчоь)

Юбилейни — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара эвла.

Левобережнин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Невран кӀоштан нах беха меттигаш
Аьхкинчу-Борзе

Аьхкинчу-Борзе — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 1889 леррана 2010 шарахь

Иза йу Аьхкинчу-Борзен йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Ново-Ритляб аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

Галерей

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
БӀачи-Йурт

БӀачи-Йурт — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштан  эвла йу. Бахархой — 16485 леррана 2010 шарахь

Иза йу БӀачи-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Первомайск аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Галерей

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Гелдагана

Гелдагана — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 12350 леррана 2010 шарахь

Иза йу Гелдаганан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Новая Жизнь аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
ЖугӀурта

ЖугӀурта — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 303 леррана 2010 шарахь

Иза йу ЖугӀуртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Мулебки аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Галерей

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ялхой-Мохк

Ялхой-Мохк — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 5477 леррана 2010 шарахь

Иза йу Ялхой-Мохкан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Тлядал аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Галерей

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Хьиди-КӀотар

Хьиди-КӀотар — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Иза йу Хьиди-КӀотаран йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Гунзи аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Энакхаьлла

Энакхаьлла — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Иза йу Энакхаьллан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Бежта аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Белта

Белта — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Ялхой-Мохкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Сагада аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏусум-КӀотар

Ӏусум-КӀотар — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Ялхой-Мохкан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Географи 
Эвла йу Курчалой-Эвлан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу  — Джигурты, къилбаседа-малхбалехьа йу  — Ахкинчу-Борзой, къилбаседа-малхбузехьа йу  — Ники-Хита, къилбехьа йу  — Бельты, къилба-малхбалехьа йу  — Ялхой-Мохк, къилба-малхбузехьа  — Хиди-Хутор.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
РегӀатӀа

РегӀатӀа — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Иза йу РегӀатӀан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ачаршка

Ачаршка — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

РегIитӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Анцух аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
НикӀи-ХитӀа

НикӀи-ХитӀа — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

РегIитӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
ЖагӀларги

ЖагӀларги — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

РегӀатӀан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Коьран-Бена (Курчалойн кӀошт)

Коьран-Бена — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Географи 
Эвла йу Гумс эрк йистехь, Курчал-Эвлана къилбаехь, Ачаршкана малхбала-къилбаседехь, Эна-Кхаьллана къилбаседехь, РегӀатӀана къилба-малхбалехь, Белтана а, Ялхой-Мохкана малхбузехь.

Хьиди-КӀотаран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
ЖагӀ-Ӏинан кӀотар

ЖагӀ-Ӏинан кӀотар, ЖагӀи-КӀотар, Айт-Кхаьлла — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла.

Энакхаьллан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш

Литература 
 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Ширдий-Мохк

Ширдий-Мохк — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштара эвла. Бахархой — 123 леррана 2010 шарахь.

Курчалaн йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Первомайск хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Веданан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀой-Йист

ГӀой-Йист — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Иза йу ГӀой-Йистан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
КӀохцал-Ирзе

КIохцал-Ирзе — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.

Iалхан- эвла йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Доулт-Мирзан-КӀотар

Доулт-Мирзан-КӀотар () — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла.
ГӀой-Йистан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Географи 
КӀотар йу ГӀой хийистехьа, Хьалха-Мартана малхбалехьа, ГӀой-Йистана къилбседехь, ГӀойтӀана къилбехьа, Йоккха АтагӀана малхбузехьа.

Бахархой

Истори

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла ЧӀаьнка-Йурт

Керла ЧӀаьнка-Йурт — ДегӀастанан Баба-Йуьртан кӀоштара эвла.

Иза йу Керла ЧӀаьнка-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
Иза Йуьртан къилба-малхбузехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Убийхажиотар, къилбаседа-малхбалехьа йу — Туршунай, къилба-малхбалехьа йу — Гермчки, къилба-малхбузехьа йу — Уцми-Йурт.

Истори 
Эвла йиллина Ӏовхоша, цуна цӀе хӀинци а хууш йац.

Бахархой

Билгалдахарш 

Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Бабаюрт

Бабаюрт — ДегӀастанан эвла, Бабаюртан кӀоштан административан центр. Бахархой — 15529 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Бабаюртан йуьртан меттиган административан центр

Географи 
Эвла йу Ӏовхойн нийса арен тӀехь Астрахань-ХӀанжи-гӀала федерельни некъан тӀехь, ХӀинжа-гӀалина 90 км. къилбаседа-малхбузехь.

Бахархой 

2013 шарах мах хадорца 15 679 адам Ӏаш дара. ХӀинца кху кхаьмнаш долу йурт (2002 ), йуьтахь Ӏаш ду лахара къаьмнаш:
 гӀумкий — 8,086 (62,5 %)
 суьйлий — 1,930 (14,9 %)
 ногӀий — 1,594 (12,3 %)
 нохчий — 557 (4,3 %)
 даьргӀой — 204 (1,6 %)
 оьрсий — 188 (1,5 %)
 гӀазгӀумкий — 136 (1,1 %)
 кхиберш — 248 (1,8 %).

Бевзаш болу бахархой
 Шпигун, Геннадий Николаевич (1947—2000) — российн пачхьалкан гӀулакӀо, милицин инарла-майор.

Билгалдахарш 

Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
ТипагӀ

ТипагӀ (, ) — ДегӀастаан Агулийн кӀоштан административан центр. Бахархой — 2773 леррана 2012 шарахь.

Иза йу ТипагӀан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Агулийн кӀоштан нах беха меттигаш
Акхуша

Акхуша () — ДегӀастанан Акхушан кӀоштан административан центр. Бахархой — 4697 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Акхушан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Акхушан кӀоштан нах беха меттигаш
Карата

Карата — ДегӀастанан Ӏахвахойн кӀоштан административан центр. Бахархой — 4153 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Каратан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏахвахойн кIоштан нах беха меттигаш
БежтӀа

БежтӀа — ДегӀастанан эвла, БежтӀан дакъан а, БежтӀан йуьртан меттиган а административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

БежтӀан декъан нах беха меттигаш
Ботлих

Ботлих (, ) — Российн Федерацин эвла, ДегӀастанан Ботлихан кӀоштан административан центр.

Бахархойн дукхалла

Сахьтан аса 

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Ботлихан кӀоштан индексаш

Ботлихан кӀоштан нах беха меттигаш
Шури-ГӀала

Шури-ГӀала (, ) — ДегӀастанан гӀала. Шури-ГӀалин кӀоштан административан центр.

Билгалдахарш 

Буйнакскан кӀоштан нах беха меттигаш
Харгаби

Харгаби () — ДегӀастанан Харгабин кӀоштан административан центр. Бахархой — 5195 леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Харгабин кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀуниб

ГӀуниб () — ДегӀастанан ГӀунибан кӀоштан административан центр. 

Иза йу ГӀунибан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш 

ГӀунибан кӀоштан нах беха меттигаш
Меларда

Меларда — ДегӀастанан Гумбетан кӀоштан административан центр.

Иза йу Мелардан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гумбетан кIоштан нах беха меттигаш
Уркарах

Уркарах () — ДегӀастанан Дахадаевн кӀоштара административан центр. Бахархой — 1346 (2002 шо).

Иза йу Уркарахан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Дахадаевн кIоштан нах беха меттигаш
Усухчай

Усухчай — ДегӀастанан Докузпарин кӀоштан административан центр.

Иза йу Усухчайн йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Докузпарин кIоштан нах беха меттигаш
Дылым

Дылым — ДегӀастанан Казбековн кӀоштан административан центр. Бахархой — 8640 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Дылыман йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Дылым цӀе нохчийн орам болуш ю. Иза трансформаци хила нохчийн Дайн Лам дешах.

Галерей

Билгалдахарш 

Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Маджалис

Маджалис — ДегӀастанан Кайтаган кӀоштан административан центр. Бахархой — 6815 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Маджалисан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кайтаган кIоштан нах беха меттигаш
Кхарабудахкент

Кхарабудахкент — ДегӀастанан Кхарабудахкентан кӀоштан административан центр. Бахархой — 15686 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кхарабудахкентан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кхарабудахкентан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Кхаякент

Керла-Кхаякент — ДегӀастанан Кхаякентан кӀоштара коьрта эвла. 

Иза йу Керла-Кхаякентан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Кхаякентан кӀоштан нах беха меттигаш
Вачи

Вачи — ДегӀастанан Кулин кӀоштан административан центр. Бахархой — 817 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Вачин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кулин кӀоштан нах беха меттигаш
Коркмаскала

Коркмаскала — ДегӀастанан Кумторкалан кӀоштан административан центр. Бахархой — 8006 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Коркмаскалан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кумторкалан кӀоштан нах беха меттигаш
Курах

Курах — ДегӀастанан Курахан кӀоштара коьрта эвла йу. Бахархой — 5142 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Курахан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Курахан кӀоштан нах беха меттигаш
Кумух

Кумух, ГӀумка — ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн кӀоштан административан центр. Бахархой — 1930 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кумухан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш

Литература 
 
ГӀазгӀумкийн кӀоштан нах беха меттигаш
Леваши (ДегӀаста)

Леваши — ДегӀастанан Левашин кӀоштан административан центр. Бахархой — 10011 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Левашин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Левашин кӀоштан нах беха меттигаш
Магарамкент

Магарамкент () — ДегӀастанан эвла. Магарамкентан кӀоштара а, Магарамкентан йуьртан меттиган административан центр.

ЦӀе 
Магарамкентан шен цӀе кхаьчна хӀокху меттиге дуьххьара, бун тоьхна хиинчу, Кубан провинцера Магарамера.

Климат 
Кёппенан климатийн классификацица, Магарамкентан климат, герга йу субтропиканчун, довха, лаьтташ ло доцуш без Ӏаьнца а, тӀех йовха, екъа аьхкенца.

Истори 
Эвла йиллина XIX бӀешо долалуш. Кубан гӀаттаман декъашхо хилла гӀаттамхойн кюрин тобан коьртехь волу Махьмуд-эфенди Магарамкентера. Оцу муьрехь Магарамкент лаьтташ хилла Кюрин ханаллин а, Кубан провинцин а йуккъехь, шинне йукъах а ца йогӀуш. 1866 - 1928 шерашкахь Магарамкент Гюнейн наибаллин Кюрин гуонан йукъахь хилла. Куйсун а, Тагиркент а эвланашца цхьаьна кхоьллина Магарамкентан йуьртан йукъаралла. 1886 шарахь Магарамкентехь ваьхна 369 стаг. 1936 шарахь йиллина Магарамкентан № 1 йолу ЮДИ, ткъа 1964 шарахь йиллина Магарамкентан № 2 йолу ЮДИ, оцу хенахь йуьхьанцалера ишкол йара иза. 1965 шарахь Магарамкенте кхелхира Кансавкент, Билль-Биль, Газер эвланашкара бахархой, амма уггаре дукха кхелхира Целегюн эвлара.

Бахархой

Кхин тӀе 
 Хореографин ансамбль «Магарамкент»

ГӀарабевлла эвлахой 
 Алахвердиев Арсен — советийн паргӀата кепара латархо, Европин кхоазза чемпион, ССРС чемпион а, чемпионатийн масийттаза совгӀатхо а, ССРС Спортан хьакъдолу говзанча (1973). ДегӀастанан АССРн Оьздангаллин хьакъдолу белхало (1972).
 Исмаилов Эльдер — дуьненайукъара къобал вина радиацин биофизикин говзанча.
 Ахмедов Герман — российн лингвист а, методист а, текстан лингвистикан областера а, къоман ишколехь оьрсийн мотт хьехаран методикан а говзанча, филологин Ӏилманийн доктор.
 Казиев Нажмудин — Российн федерацин хьакъдолу металлург, 2 тӀегӀанера «Даймехкан гӀуллакхаш дарна орденца» совгӀат дина.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД

Магарамкентан кӀоштан нах беха меттигаш
ДегӀастанан кӀоштийн центраш
Бони-Эвла

Бони-ЭвлаА. В. Твёрдый Кавказ в именах, названиях, легендах опыт топонимического словаря 2008 с. 240, кхин йоккху цӀерш Бони-Ӏовх, (1944 дуьйна официалан цӀе ю Новолакское) — ДегӀастанан Ӏовхойн кӀоштан административан центр.

Иза ю Бони-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Географи
Эвла ю Хаси-эвлан 16 километрехь къилба-малхбузехьа, Ивги хина йистехь, Кешен-Эвлан дуьхьала.

Бахархой

Суьрташ

Билгалдахарш 

Ӏовхойн кӀоштан нах беха меттигаш
Терекли-Мектеб

Терекли-Мектеб — ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан административан центр. 

Иза йу Терекли-Мектебан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

ДегӀастанан НогӀийн кӀоштан нах беха меттигаш
Рутул

Рутул — ДегӀастанан Рутулан кӀоштан административан центр. Бахархой — 3958 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Рутулан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Рутулан кӀоштан нах беха меттигаш
22 сентябрь



Оцу динахь бинарш 
 Майкл Фараде́й (1791 шеран 22 сентябрь — 1867 шеран 25 август) — ингалсан физик-экспериментатор а, химик а. Лондонан паччахьан йукъараллин (1824 шо) а, шорта кхоьчу Ӏилманийн организацийн декъашхо.

Оцу динахь белларш 
 Дагаев, Валид Шитаевич (1940 шеран 30 июнь — 2016 шеран 22 сентябрь) — нохчийн эшархо, музыкант, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист, РСФСР Халкъан артист, Ахмат Кадыровн орденан кавалер.

22 сентябрь
Сергокала

Сергокала — ДегӀастанан Сергокалан кӀоштан административан центр. Бахархой — 8143 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Сергокалан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Сергокалин кӀоштан нах беха меттигаш
Касумкент

Касумкент — ДегӀастанан Сулейман-Сталан кӀоштан административан центр. Бахархой — 13232 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Касумкентан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Сулейман-Сталан кӀоштан нах беха меттигаш
Ферми, Энрико

Энри́ко Фе́рми (; 1901 шеран 29 сентябрь, Рум — 1954 шеран 28 ноябрь, Чикаго) — гӀарвелла италийн а, америкин а физик-теоретик а, экспериментатор а. Цо доккха дакъа лецна таханлера физика кхуллуш. Иза ву квантан физикин бухбиллинчарах цхьаъ. 1938 шарахь цунна делла Физикин Нобелин совгӀат. 1939 шарахь иза эмиграцийн вахара АЦШ. Деи Линчеи Халкъан академин декъашхо (1935 шо), кхоьчу пачхьалкхара АН СССР член-корреспондент (1929 шо). Цо кхоьллина бета-распадан теори а, нейтронаш меллиш йаларан теори а. 1939 шарахь цо йукъайаьккхира цепной реакци кхетам. Кхоно цо дакъалецира атоман проектехь.

Цуьна цӀе тиллина Ферми — Диракан дӀасадекъаран а, Томас — Ферми моделан а, фермий химин элементан а, и. к. д.

Дешархой 
Фермис кхоьллина йоккха Ӏилманан школа. Цуьна дешархойн йукъахь хилларш Руман университетехь цо болх беш хенахь (1920-гӀа шераш — 1930-гӀа шераш):
 Эдоардо Амальди
 Франко Разетти
 Эмилио Сегре
 Бруно Понтекорво
 Джильберто Бернардини
 Джанкарло Вик
 Этторе Майорана
 Бруно Росси
 Джулио Рака
 Джузеппе Оккиалини
иштта кхиберш а.

1940-гӀа — 1950-гӀа шарашкахь:
 Герберт Лоуренс Андерсон
 Мюррей Гелл-Манн
 Марвин Леонард Гольдбергер
 Ли Цзундао
 Ян Чжэньнин
 Джеффри Фаукар Чу
 Оуэн Чемберлен
 Маршалл Николас Розенблют
 Джек Штейнбергер
иштта кхиберш а.

Публикациш

Жайнаш 
 Э. Ферми. Молекулы и кристаллы. — М.: ИЛ, 1946.
 Э. Ферми. Элементарные частицы. — М.: ИЛ, 1953.
 Э. Ферми. Лекции о пи-мезонах и нуклонах. — М.: ИЛ, 1956.
 Э. Ферми. Квантовая механика. — М.: Мир, 1968 (2-е изд.).
 Э. Ферми. Научные труды. — В 2-х т. — М.: Наука, 1971-72.
 Э. Ферми. Термодинамика. — Харьков: Изд-во Харьк. ун-та, 1973 (2-е изд.).
 Э. Ферми. Лекции по квантовой механике. — М., 2000.
 Э. Ферми. Лекции по атомной физике. — М., 2001.

Йазамаш 
 УФН-14-7:О возможном нахождении элемента с атомным номером выше 92
 Э. Ферми, Э. Амальди, О. д’Агостино, Ф. Разетти, Э. Сегрэ. Искусственная радиоктивность, создаваемая нейтронной бомбардировкой. УФН. 1934
 Э. Амальди, О. д’Агостино, Э. Ферми, Б. Понтекорво, Ф. Разетти, Э. Сегрэ. Искусственная радиоактивность, создаваемая нейтронной бомбардировкой — II. УФН. 1935. выпуск 7
 УФН-32-1:Элементарная теория котлов с цепными ядерными реакциями
 Э. Ферми. Ядерные процессы при больших энергиях. УФН. 1952. том 46. номер 1

Литература 
 Laura Fermi. Atoms in the Family, University of Chicago Press, Chicago, 1954, pg. 123.
 Л. Ферми. Атомы у нас дома. — М.: ИЛ, 1959 (2-е изд.).
 Б. Понтекорво. Энрико Ферми (1901—1954) (К годовщине смерти). УФН
 П. Лятиль. Энрико Ферми. — М.: Атомиздат, 1965.
 Б. Понтекорво. Энрико Ферми. — М.: Знание, 1971.
 Б. Понтекорво, В. Н. Покровский. Энрико Ферми в воспоминаниях учеников и друзей. — М.: Наука, 1972.
 Э. Сегре. Энрико Ферми — физик. — М.: Мир, 1973.
 И. И. Гуревич, Я. А. Смородинский. Научные труды Энрико Ферми. 1974
 Ю. А. Храмов. Физики: Биографический справочник. — М.: Наука, 1983. — С. 275—276.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Биография учёного на сайте «Хиросима»
 Информация с сайта Нобелевского комитета
Хучни

Хучни — ДегӀастанан Табасаранан кӀоштан административан центр.

Иза йу Хучнин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Табасаранан кӀоштан нах беха меттигаш
Тарумовка (ДегӀаста)

Тарумовка — ДегӀастанан Тарумовкан кӀоштан административан центр. Бахархой — 5372 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Тарумовкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Тарумовкан кӀоштан нах беха меттигаш
КӀляратӀа (КӀляратӀан кӀошт)

КӀляратӀа () — ДегӀастанан КӀляратӀан кӀоштан административан центр. Бахархой — 1773 (2002 шо).

Иза йу КӀляратӀан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

КӀляратӀан кӀоштан нах беха меттигаш
Унсоколо

Унсоколо () — ДегӀастанан Унсоколон кӀоштан коьрта эвла ю. Бахархой — 5523 леррана 2002 шарахь.

Иза ю Унсоколон йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Унсоколон кӀоштан нах беха меттигаш
Хив

Хив — ДегӀастанан Хиван кӀоштан административан центр. Бахархой — 2243 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Хиван йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Хиван кӀоштан нах беха меттигаш
Хунзах

Хунзах, ДжӀайа — ДегӀастанан Хунзахан кӀоштан административан центр. Бахархой — 3767 леррана 2008 шарахь.

Иза йу Хунзахан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш

Литература 
 

Хунзахан кӀоштан нах беха меттигаш
Агвали

Агвали — ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштан административан центр. Бахархой — 2016 леррана 2002 шарахь.

Иза йу Агвалин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ЦӀумадан кӀоштан нах беха меттигаш
Кидеро

Кидеро — ДегӀастанан ЦӀунтӀан кӀоштан административан центр. Бахархой — 752 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Кидерон йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

ЦӀунтӀан кIоштан нах беха меттигаш
ЦӀуриб

ЦӀуриб — ДегӀастанан ЧӀарадан кӀоштан административан центр.

Иза йу ЦӀурибан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

ЧӀарадан кӀоштан нах беха меттигаш
Хебда

Хебда — ДегӀастанан Шемалан кӀоштан административан центр. Бахархой — 2564 леррана 2012 шарахь.

Иза йу Хебдан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Шемалан кӀоштан нах беха меттигаш
Кизилюрт

Кизилюрт — ДегӀастанан гӀала, Кизилюртан кӀоштан административан центр. Бахархой — 43 854 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кIоштан нах беха меттигаш
Фибоначчи

Леона́рдо Пиза́нский (, , 1170 шо гергга, Пиза — 1250 шо гергга, циггахь) — XIII бӀешерахь Ӏийна волу хьалхара воккха италийн математик ву. Вевзаш ву Фибона́ччи цӀарца.

Виццавар

Фибоначчис йазйинарш 
Паччахьас гӀонца Леонардо Пизанскийс йазйина массийт книга:
 «Абакан книга» (Liber abaci), 1202 шо;
 «Геометрин практика» (Practica geometriae), 1220 шо;
 «Зезаг» (Flos) 1225 шо;
 «Квадратийн книга» (Liber quadratorum), 1225 шо;
 Di minor guisa, йайна;
 Евклидас йаздина «Лардашна» комментариш, йайна;
 Теодорусига йаздина кехат, 1225 шо.

Билгалдахарш

Литература 
 Щетников А. И. К реконструкции итерационного метода решения кубических уравнений в средневековой математике. Труды третьих Колмогоровских чтений. Ярославль: Изд-во ЯГПУ, 2005, с. 332—340.
 Glushkov S. On approximation methods of Leonardo Fibonacci. Historia Mathematica, 3, 1976, p. 291—296.
 Sigler, L. E. Fibonacci’s Liber Abaci, Leonardo Pisano’s Book of Calculations" Springer. New York, 2002, ISBN 0-387-40737-5.
Нохчийн Республика Ичкерин ТӀеман НицӀкъаш



Истори 
1990 шерахь Джовхар-гӀалахь цхьана кхетначу Нохчийн къоман Гуламехь дхьа кхайкхийра Нохчийчоь йозуш йоцуш пачхьалкх хилар. 1991 шерахь, пачахь волчу Дудаев Джовхарс Нохчийчоь йозуш цахиларан Омран тӀе куьг таӀийра. 1992 шерахь Парламенто тӀе лаьцна пачхьалкхан Низам леларе делира, цу тӀехь аьлла дара: «Нохчийчоь йозуш йоцуш, демократийн, бакъонийн пачхьалкх ю, нохчийн къомо шен лаамца кхоьллина». 1992 шарахь нохчийн Ӏедало федеративнийн бертан тӀе куьгтаӀор йемал дира.

Дудаев Джовхарс 1991 шерахь, № 2 Омран тӀе куьг а таӀийна, кхоьллира ТӀеман Министерство. Оцу омрийца, Нохчийчуьра йерриге тӀеман тобанаш министерствон куьйгалле яьхкира. 1991 шерахь тӀе куьг таӀийна № 16 Омран низамца «Нохчийчуьра йерриге тӀеман тобанаш паччахьан куьйгалле яьхкира». ТӀеман боккхах болу мохь ТӀеман НицӀкъийн Коьрта Кхеташонехь бара. Коьрта Кхетшонан Куьйгалхо вара инарл-лейтенант Шахабов Висхан. Коьрта Кхетшонан Куьйгалхочуьна гӀоьнча — Масхадов Аслан.

Тleман Ницlкъаш 
Нохчийн Пачхьалкхан Низамца, Тleман Ницlкъийн Коьрта Куьйгалхо паччахь ву.

Кеп 
 Тlеман Ницlкъийн Коьрта Штаб
 Къоман Гвардийн Пачахьан Полк
 Лерина гlуллакхийн Полк
 Танкийн полк
 Къаьстина Хlаваъ Кеманийн Тоба
 Хlаваъ Кеманийн lаморан Тоба
 Хlаваъ-транспортийн авиаци
 Тlеман колледж

Билгалдахарш 

Нохчийн Республика Нохчийчоь
Дагестански Огни

Дагестански Огни — ДегӀастанан гӀала. Бахархой — 28 125 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан нах беха меттигаш
Форд, Генри

Ге́нри Форд (; 1863 шеран 30 июль — 1947 шеран 7 апрель) — америкин промышленник, дуьне мадду машенаш яш йолу заводий да, кхоллархо, 161 америкин патентан автор. Цуьна лозунг йара «автомобиль массарна». Машенаш йукъайолу хенахь цуьна заводас арахоьцура массарелла а йорах машенаш. «Ford Motor Company» хӀинца а йолуш йу.

Доьзал 

Да-нана
 Да — Уильям Форд (1826—1905)
 Нана — Мари Литогот (O’Hern) Ford (~1839—1876)

Вежарий
 Джон Форд (~1865—1927)
 Вильям Форд (1871—1917)
 Роберт Форд (1873—1934)

Йижарий
 Маргарет Форд (1867—1868)
 Джейн Форд (~1868—1945)

Зуда, бераш
 Зуда — Клара Джейн Форд (маре йахали Брайант), (1866 шо — 1950 шо).
 Цхьаъ бен воцу кӀант — Эдсел Брайант Форд, Ford Motor Company президент 1919 шо дуьна дӀа 1943 шо кхаччалц.

ТӀаьхье
 КӀент кӀантан цӀе а йара Генри Форд. Шен де дех къаста вархьам цунах олура Генри Форд II.
 ХӀинца «Форд Мотор Компани» директоран советан председатель ву Генри Фордан II кӀента кӀант — Уильям Клей Форд Младший (William Clay «Bill» Ford Jr.) (вина 1957 шарахь)

Билгалдахарш

Литература 
 Беляев Н. З. Генри Форд — 1935 год. — 264 с. (Жизнь замечательных людей)
 Слоун А. Автомобильные войны
 Форду, его семье, и его компании была посвящена биографическая книга Роберта Лейси «Форд: Человек и машина», вышедшая в 1986 году. По этой книге в 1987 году был снят фильм с Клиффом Робертсон и Майклом Айронсайдом в главных ролях.
 Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4
 Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77.

Хаьжорагаш 
 Henry Ford. My Life and Work
 Генри Форд. Моя жизнь, мои достижения — перевод с сокращениями.
 Статья о Генри Форде 
 Генри Форд. Впечатления Свена Гедина
 Генри Форд. Американская легенда.
1863 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Ге́нри Форд (1863 шеран 30 июль — 1947 шеран 7 апрель) — америкин промышленник, дуьне мадду машенаш яш йолу заводий да, кхоллархо, 161 америкин патентан автор.
Избербаш

Избербаш — ДегӀастанан гӀала. Бахархой — 55 919 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан нах беха меттигаш
Каспийск

Каспийск — ДегӀастанан гӀала. Бахархой — 119 238 леррана 2019 шарахь.

Билгалдахарш 

ДегӀастанан нах беха меттигаш
Южно-Сухокумск

Южно-Сухокумск — ДегӀастанан гӀала.

Истори 
ГӀала статус йу 1988 шарахь дуьйна, хьалхо — гӀалин кепара эвла, муьтӀахь йара ГӀизларан горсоветан.

Бахархой

Билгалдахарш 

ДегӀастанан нах беха меттигаш
Майкоп

Майкоп — Адыгейчоьнан коьрта гӀала ю. Бахархой — 167 559 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Адыгейчоьнан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Петрозаводск

Петрозаводск — Карелин коьрта гӀала ю. Бахархой — 265 263 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Карелийн нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Элиста

Элиста́ ( — гӀамаран) (1944—1957 шш. Аре) — Российн гӀала, ГӀалмакхойчоьнан коьрта а, йокха а гӀала, Элистан гӀалин гуо административан центр. ГӀала йу Элистан эркан боьра тӀехь Ергенейн къилба-малхбалера агӀорахь, Москохан 1250 км. къилба-малхбалехьа.

Лараме экономикин, политикин а, культурин ГӀалмакхойчоьнан центр. Ӏилманан-дешаран йоккха центр.

Истори 
Йиллина Элиста 1865 шарахь эвла санна, 1930 шарахь цуна йелла гӀала статус.

XIX бӀешо — Аштаркханан губерни, Российн импери

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Историческая информация о село Элиста 

ГӀалмакхойчоьнан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Владивосток

Владивосток — Приморьен мехкан коьрта гӀала ю. Бахархой — 625 868 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Фурье, Жан Батист Жозеф

Жан Батист Жозеф Фурье (; 1768 шеран 21 март, Осер, Франци — 1830 шеран 16 май, Париж), французийн математик а, физик а.

Фурьес йазйинарш 
 Fourier Joseph. Théorie analytique de la chaleur. Firmin Didot Père et Fils. 1822. Paris.
 Fourier Joseph. Annales de chimie et de physique. Volume 27. 1824. Paris. pages 236–281.
 Fourier Joseph. Mémoire sur la température du globe terrestre et des espaces planétaires. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 7. 1827. pages 569–604.
 Fourier Joseph. Mémoire sur la distinction des racines imaginaires, et sur l'application des théorèmes d'analyse algébrique aux équations transcendantes qui dépendent de la théorie de la chaleur. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 7. 1827. pages 605–624
 Fourier Joseph. Analyse des équations déterminées . Firmin Didot frères. volume 10. 1827. pages 119–146.
 Fourier Joseph. Remarques générales sur l'application du principe de l'analyse algébrique aux équations transcendantes. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 10. 1827. Paris. pages 119–146.
 Fourier Joseph. Mémoire d'analyse sur le mouvement de la chaleur dans les fluides. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 12. Paris. 1833. pages 507–530.
 Fourier Joseph. Rapport sur les tontines. Mémoires de l'Académie des sciences de l'Institut de France. volume 5. Paris. 1821. pages 26–43.

Литература 
 История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том 3. Математика XVIII столетия. (1972) 
 Титчмарш Э. Ч. Введение в теорию интегралов Фурье. Перевод с английского Д. А. РАЙКОВА. Государственное издательство технико-теоретической литературы. Москва-Ленинград: 1948.
 Карташкин А. Преобразование Фурье. НиТ, 2000.
 Prestini Elena. The Evolution of Applied Harmonic Analysis: Models of the Real World. 2004. Birkhäuser. С. 349

Билгалдахарш
1768 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Жан Батист Жозеф Фурье (1768 шеран 21 март, Осер, Франци — 1830 шеран 16 май, Париж), французийн математик а, физик а.
1830 шо



Оцу шарахь белларш 
 Жан Батист Жозеф Фурье (1768 шеран 21 март, Осер, Франци — 1830 шеран 16 май, Париж), французийн математик а, физик а.
 Симо́н Боли́вар (1783 шеран 24 июль, Каракас — 1830 шеран 17 декабрь, Санта-Марта, Колумби) — массарелла а Ӏаткъаме а, вевзуш волу а Америкехь йолу Испанин колонишан паргӀатъякхаран тӀемашан куьйгалхо.
16 май



Оцу динахь бинарш

Оцу динахь белларш 

 Жан Батист Жозеф Фурье (1768 шеран 21 март, Осер, Франци — 1830 шеран 16 май, Париж), французийн математик а, физик а.

16 май
Гален

Гален (; 129 шо йа 131 шо — 200 шо йа 217 шо) — Шира Риман лор, хирург, философ. Гален доккха дакъа лецна дукха Ӏилманаш кхиорехь. Царна йукъахь анатоми, физиологи, патологи, фармакологи, неврологи, философи, логики.

Билгалдахарш

Литература 
Тексташ:
 Galeni Opera omnia. Lpz., 1821—1833. repr. Hldh., 1965.

Гочдар
 Гален, Клавдий. О назначении частей человеческого тела. / Пер. С. П. Кондратьева, под ред. и с примеч. В. Н. Терновского, вступ. ст. В. Н. Терновского и Б. Д. Петрова. М.: Медицина. 1971. 555 стр. 5000 экз.
 В серии «Loeb Classical Library» (под № 71) издан трактат «О естественных способностях» см. английский перевод «On the Natural Faculties» онлайн
 В серии «Collection Budé» начато издание сочинений (опубликовано 3 тома): Galien. Oeuvres:
 Tome II: Exhortation à l'étude de la médecine. Art médical. Texte établi et traduit par V. Boudon. 2e tirage 2002. 464 p. ISBN 978-2-251-00483-9
 Tome VII: Les Os pour les débutants — L’Anatomie des muscles. Texte établi et annoté par I. Garofalo, traduit par I. Garofalo et A. Debru. 2005. XII, 350 p. ISBN 978-2-251-00524-9
 Tome VIII: L’Anatomie des nerfs. L’Anatomie des veines et des artères. Texte établi et annoté par Ivan Garofalo, traduit par Ivan Garofalo et Armelle Debru. 2008. 224 p. ISBN 978-2-251-00544-7

Талламаш
 Солопова М. А. Гален. // Античная философия: Энциклопедический словарь. М., 2008. С. 245—251. (с библиографией)
Симон К. Р. История иностранной библиографии. — М.: Изд-во ВКП, 1963. — 33-34с.
 Семеновкер Б. А. Памятники Древнегреческой библиографии /Б. А. Семеновкер // Сов. библиография. — 1983. — № 4. — С. 60.

Хьажоргаш 
 «О мнениях Гиппократа и Платона» (издание 1874 года) (греч.)
Чита

Чита — Байкалдехьара мехкан коьрта гӀала йу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Байкалдехьара мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Горно-Алтайск

Горно-Алтайск — Республика Алтайн коьрта гӀала ю. Бахархой — 60 828 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Республика Алтайн нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Барнаул

Барнаул — Российн Алтайн мехкан коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Барнаул

Алтайн мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Петропавловск-Камчатски

Петропавловск-Камчатски — Камчаткин мехкан коьрта гӀала ю. Бахархой — 179 200 леррана 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

Камчаткин мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Хабаровск

Хабаровск — Хабаровскан мехкан коьрта гӀала йу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Хабаровскан мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
1642 шо



Оцу шарахь белларш 
 Галиле́о Галиле́й (1564 шеран 15 февраль, Пиза — 1642 шеран 8 январь, Арчетри) — гӀарвелла италийн физик, механик, астроном, философ, математик.
Краснодар

Краснодар — Краснодаран мехкан коьрта гӀала ю. Бахархой — 784 048 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Краснодаран мехкан нах беха меттигаш
Краснодар
Пермь

Пермь — Пермийн мехкан коьрта гӀала ю. Бахархой — 1 013 890 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Пермийн мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Ставрополь

Ставрополь, ТӀорпаз-гӀала — Ставрополан мехкан коьрта гӀала йу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Ставрополан мехкан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Пиза

Пиза () — Италин Тоскана регионера коммуна. Лаьтташ йу Пиза провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Тоскана йукъара гӀаланаш
Гаусс, Карл Фридрих

Иога́нн Карл Фри́дрих Га́усс (; 1777 шеран 30 апрель, Брауншвейг — 1855 шеран 23 февраль, Гёттинген) — гӀарвелла немцойн математик, механик, физик, астроном. Лоруш ву массо а заманийн тоьллачарах математик, «математикийн паччахь». Мидал Коплин лауреат (1838 шо), кхоьчу пачхьалкхара Шведийн а (1821 шо), Российн (1824 шо) а Ӏилманийн академийн декъашхо, ингалсан Лондонан паччахьан йукъараллин.

Оьрсийн маттахь йазйинарш 
 Гаусс К. Ф.  Избранные геодезические сочинения. Т. 1. — М.: Геодезиздат, 1957.
 Гаусс К. Ф.  Исследования по оптике. — 2011, НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика». ISBN 978-5-93972-871-3.
 Гаусс К. Ф.  Общие исследования о кривых поверхностях. В сборнике: Основания геометрии. — М.: ГИТТЛ, 1956.
 Гаусс К. Ф.  Отрывки из писем и черновиков, относящиеся к неевклидовой геометрии. В сборнике: Основания геометрии. — М.: ГИТТЛ, 1956.
 Гаусс К. Ф. Пояснение возможности построения семнадцатиугольника. Историко-математические исследования. № 21. Наука. М. 1976. С. 285—291
 Гаусс К. Ф.  Труды по теории чисел. Перевод Б. Б. Демьянова, общая редакция И. М. Виноградова, комментарии Б. Н. Делоне. — М.: Изд-во АН СССР, 1959.

Билгалдахарш

Литература 

 Белл Э. Т. Творцы математики. М. Просвещение. 1979. С. 256
 Боголюбов А. Н. Математики. Механики. Биографический справочник. Киев. Наукова думка. 1983. С. 639
 Бюлер В. Гаусс. Биографическое исследование. М. Наука. 1989
 Гаусс К. Ф.: сборник статей под ред. И. М. Виноградова (к 100-летию со дня смерти). М. АН СССР. 1956
 Гиндикин С. Г. Рассказы о физиках и математиках. 3-е изд. М. МЦНМО. 2001. ISBN 5-900916-83-9
 Голубев Ю. Ф. Основы теоретической механики. М. Изд-во МГУ. 2000. С. 719. ISBN 5-211-04244-1
 Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.) Математика XIX века. Т. 1. Математическая логика. Алгебра. Теория чисел. Теория вероятностей. М. Наука. 1978.
 Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.) Математика XIX века. Т. 2. Геометрия. Теория аналитических функций. М. Наука. 1981.
 Маркеев А. П. Теоретическая механика. М. Наука. 1990. С. 416. ISBN 5-02-014016-3
 Моисеев Н. Д. Очерки истории развития механики. М. Изд-во Моск. ун-та. 1961. с. 478
 Тюлина И. А. История и методология механики. М. Изд-во Моск. ун-та. 1979. С. 282
 Храмов Ю. А. Физики. Биографический справочник. М. Наука. 1983. С. 400

Хьажоргаш 
 Johann Carl Friedrich Gauss 
 Complete works

Немцойн математикаш
Немцойн механикаш
Немцойн физикаш
Немцойн астрономаш
1777 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Иога́нн Карл Фри́дрих Га́усс (1777 шеран 30 апрель, Брауншвейг — 1855 шеран 23 февраль, Гёттинген) — гӀарвелла немцойн математик, механик, физик, астроном.
1855 шо



Оцу шарахь белларш 
 Иога́нн Карл Фри́дрих Га́усс (1777 шеран 30 апрель, Брауншвейг — 1855 шеран 23 февраль, Гёттинген) — гӀарвелла немцойн математик, механик, физик, астроном.
Брауншвейг

Бра́уншвейг ( ,  ) — Германин йокха гӀала, иза ю Лаха Саксонин къилба-малхбалехь. Бахархой 240 000 стаг, Лаха Саксонин йокхалинца шозулгӀа меттигехь йолу гӀала ю.

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Париж

Пари́ж, ПагӀи (  /пагӀи/) — Францин коьрта гӀала, пачхьалкхан культурин а, экономикин а центр, иза йу Францин къилбседехьара Иль-де-ФгӀанс регионехь Сена олучу хийистехь. Ишта Парижехь йу ЮНЕСКО штаб.

Билгалдахарш 

Францен гӀаланаш
Веве

Веве́ () — Швейцарин малхбузера гӀала, франкметтан Во олучу кантонехь ю.  Швейцарин Ривьеран центр.

Веве ю Женеван Ӏаман йистехь, Лозаннан а Монтрён а юкъехь, кемсаш лелош йолучу Лаво олучу регионехь ().

Билгалдахарш 

Швейцарин гӀаланаш
Шёнеберг

Шёнеберг ( — «цӀе лам») — Берлинан Темпельхоф-Шёнеберг () гуона йукъайогӀуш йолу кӀошт.

Билгалдахарш 

Германи
Ла-Шо-де-Фон

Ла-Шо-де-Фон (,  — Швейцарин  гӀала йу.

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцарин гӀаланаш
Фигерас

Фигерас (Фигерес; , ) — Каталонин гӀала, (Испани); Альт-Эмпорда олучу гонан коьрта гӀала провинци Жирона.

История 
Хьалха лерчу заманахь Юнкари (Iuncaria) цӀерца евзаш хила.

ГӀарбойлла бахархой

Билгалдахарш 

Испанин гӀаланаш
Нуьрнберг

Нуьрнберг () — Германин Бавари латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Бавари латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
ОвегӀ-суьгӀ-Уаз

ОвегӀ-суьгӀ-Уаз () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Валь-д’Уаз.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

Валь-д’Уаз департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
Гутенберг, Иоганн

Ио́ганн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (; 1397 шеран а, 1400 шеран йуккъе, Майнц — 1468 шеран 3 февраль, Майнц) — немцойн ювелир а, кхоллархо а. Цо 1440-гӀа шерашкахь кхоьллира кхоно дуьне мадду яржийна книгашна зорба тохаран кеп.

Галерея

Литература 
 Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе. Опыт нового прочтения материала. М.: Книга, 1980.
 Проскуряков В. М. Иоганн Гутенберг, 1933. — 140 с. (Жизнь замечательных людей)
 Капр А. Иоганн Гутенберг. Личность в истории. — СПб.: «Вита Нова», 2010. — с. 546 — ISBN 978-5-93898-306-9 — Серия: Жизнеописания

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Гутенберг, Иоганн . издание 3-е. Э. В. Зилин
 Проект Гутенберг .
 Е. Л. Немировский. Технические аспекты изобретения Иоганна Гутенберга // «КомпьюАрт», октябрь 2000.
 Фотокопия Библии Гутенберга в формате pdf.

Немцойн кхоллархой
1468 шо



Оцу шарахь белларш 
 Ио́ганн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (1397 шеран а, 1400 шеран юккъе, Майнц — 1468 шеран 3 февраль, Майнц) — немцойн ювелир а, кхоллархо а. Цо 1440-гӀа шерашкахь кхоьллира кхоно дуьне мадду яржийна книгашна зорба тохаран кеп.
3 февраль



Оцу динахь бинарш  

 Абдул-Муслимов, Мусан Юсупович (1955 шеран 3 февраль — 2014 шеран 11 март) — нохчийн паргӀат кепара латархо, ССРС а, Европин а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, ССРС халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Осташко, Николай Андреевич (1935 шеран 3 февраль — 2013 шеран 12 август) — советийн а, Российн а еза атлетикан тренер, Российн Сийлахь тренер.

Оцу динахь белларш 

 Гутенберг, Иоганн (1397 шеран а, 1400 шеран юккъе — 1468 шеран 3 февраль) — немцойн ювелир а, кхоллархо а. Цо 1440-гӀа шерашкахь кхоьллира кхоно дуьне мадду яржийна книгашна зорба тохаран кеп.

3 февраль
Фуэндетодос

Фуэндетодос () — Испанин Сарагоса провинцин муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испанин муниципалитеташ
Сарагоса провинцин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
БогӀдо

БогӀдо́ ( , , ) — Францин къилба-малхбузера ГӀала, ширачу Аквитани олучу провинцин центр а хӀинцалера ЖигӀонда олучу департаментан центр а йу. ГӀала йу ГагӀонна олучу хийистехь. бахархойн дукхалла 285 эзар стаг (2008).

Бахархойн статистика 

Францин гӀаланаш
Токио

То́кио ( , «Малхбалера коьрта гӀала») — Японийн коьрта гӀала, цуна административан, финансован, культурин, индустрин а, политикин а центр. Дуьненан йокха эконимикан гӀала.
ГӀала ю Хонсю олучу гӀайре тӀехь.

Билгалдахарш 

Японийн гӀаланаш
Мехико

Ме́хико () — федеральни гуо () а Мексикан коьрта гӀала а, пачхьалкхан политикин, экономикин, индустрин а культурин а центр.

Бахархойн дукхалла 17,7 млн стаг, латта — 1 499 км². ГӀалин агломерацин бахархойн дукхалла 22 млн (2015 шо), цундела Мехикан агломераци дуьнен чохь шин йокхалинца кхузулгӀа меттигехь ю

ЦӀе тиллина ацтеки Мехитли олучу тӀеман дела цӀарх.

Билгалдахарш 

Мексикан гӀаланаш
Ле-Като-КамбгӀези

Ле-Като-КамбгӀези () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

НогӀ департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
1818 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Джоуль, Джеймс (1818 шеран 24 декабрь — 1889 шеран 11 октябрь) — Термодинамика кхуллуш доккха дакъа лецна ингалсан физик.
 Маркс, Карл (1818 шеран 5 май — 1883 шеран 14 март) — немцойн философ, социолог, экономист, йаздархо, политикин журналист, йукъараллин гӀуллакххо.
11 октябрь



Оцу динахь белларш 
 Джоуль, Джеймс (1818 шеран 24 декабрь — 1889 шеран 11 октябрь) — Термодинамика кхуллуш доккха дакъа лецна ингалсан физик.

11 октябрь
Ницца

Ни́цца ( , , , , ) — Лаьттайуккъера хӀорда йистера гӀала а, порт а Францин къилбера декъера гӀала. ХӀордан йистера Альпаш департаментан административан центр. бахархойн дукхалла 352 эзар стаг (2007).

Flower Parade

Бахархойн статистика 

Францин гӀаланаш
Рум

Рум ( ) — Италин коьрта гӀала, Рум олучу провинцин а, Лацио олучу областан а административан центр. ГӀала йу Тибр олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Италин гӀаланаш
Капрезе-Микеланджело

Капрезе-Микеланджело () — Италин Тоскана регионера коммуна. Лаьтташ йу Анкона провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Тоскана йукъара гӀаланаш
Малага

Малага () — Испанин Малага провинцин муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испанин муниципалитеташ
Малага провинцин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
1571 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Ио́ганн Ке́плер (1571 шеран 27 декабрь, Вайль-дер-Штадт — 1630 шеран 15 ноябрь, Регенсбург) — немцойн математик, астроном, механик, оптик, астролог, Мелхан системийн планеташ леларан законаш гучудаьккхинарг.
1630 шо



Оцу шарахь белларш 
 Ио́ганн Ке́плер (1571 шеран 27 декабрь, Вайль-дер-Штадт — 1630 шеран 15 ноябрь, Регенсбург) — немцойн математик, астроном, механик, оптик, астролог, Мелхан системийн планеташ леларан законаш гучудаьккхинарг.
Сарагоса

Сарагоса () — Испанин Сарагоса провинцин муниципалитет.

Географи 

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Datos del registro de Entidades Locales Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Испанин муниципалитеташ
Сарагоса провинцин муниципалитеташ
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Мужен

Мужен () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — ХӀордан йистера Альпаш департаментан ГгӀас гуон йукъа йогӀу.

Географи 
.

Бахархойн статистика

Билгалдахарш 

ХӀордан йистера Альпаш департаментан коммунаш
Францин гӀаланаш
Амстердам

Амстерда́м ( ) — Нидерландин коьрта гӀала. Иза ю Къилбаседа Голландин провинцехь Амстел а, Эй а олучу хийистехь.

ДоттагӀий-гӀаланаш 

  Пекин (), Цийчоь (29 октябрь 1994)
  Каир (), Египет
  Монреаль (, ), Канада
  Рига (), Латви
  Вашингтон, Гуо Колумби, АЦШ
  Нью-Йорк, Нью-Йорк (штат), АЦШ
  Майами, Флорида, АЦШ
  Чикаго, Иллинойс, АЦШ
  Лос-Анджелес, Калифорни, АЦШ
  Сан-Франциско, Калифорни, АЦШ

Бенилюкс 
  Брюссель, Бельги
  Антверпен, Бельги
  Люксембург (гӀала), Люксембург
  Роттердам, Нидерландаш
  Гаага, Нидерландаш

Билгалдахарш 

Нидерландашан гӀаланаш
Лейден

Ле́йден (, МФА: , ) — Недирландашкара Къилба Голланди олучу провинцин гӀала а, йукъаралла а иза йу Шира Рейн олучу хийистехь. бахархойн дукхалла 118 321 стаг, гӀалин йистошца (йукъаралла) — 390 000 стаг.

Билгалдахарш 

Нидерландашан гӀаланаш
Зиген

Зиген () — Германин Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Къилбаседа Рейн-Вестфали латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш