alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Аль-Хорезми

Абу ӀабдуллахӀ (йа Абу ДжаӀпар) Мухьаммад ибн Муса аль-Хорезми (; в. 783 шо гергга, Хива, Хорезм — 850 шо гергга, Багдад) — Йуккъерачу бӀешарашна воккхучарах Ӏилманча (математик, астроном, географ, историк), классикан алгебрин бухбиллинарг.

Литература

Цо йазйинарш 
 ал-Хорезми Мухаммад. Математические трактаты. Ташкент: Фан, 1964. (2-е изд.: 1983)
 ал-Хорезми Мухаммад. Астрономические трактаты. Ташкент: Фан, 1983.

Биографиш 
 Юшкевич А. П. История математики в средние века. М. Физматгиз. 1961
 Сираждинов С. Х., Матвиевская Г. П. Ал-Хорезми — выдающийся математик и астроном средневековья. М. Просвещение. 1983
 Булгаков П. Г., Розенфельд Б. А., Ахмедов А. А. Мухаммад ал-Хорезми, ок. 783 — ок. 850. М.: Наука, 1983.
 Матвиевская Г. П. Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. Ташкент: Фан, 1967.
 Мухаммад ибн Муса ал-Хорезми: К 1200-летию со дня рождения. М.: 1983.
 Розенфельд Б. А., Сергеева Н. Д. Об астрономических трактатах ал-Хорезми. Историко-астрономические исследования, 13, 1977, с. 201—218.
 Розенфельд Б. А. Астрономия стран Ислама. Историко-астрономические исследования, 17, 1984, с. 67-122.
 Юшкевич А. П. Арифметический трактат Мухаммеда бен Муса ал-Хорезми. Труды Института истории естествознания и техники, вып. 1, 1954, с. 85-127.
 Андре Дальма «Эварист Галуа, революционер и математик» (Послесловие редактора. — С. 94).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 «Волшебник» из Багдада
 Ал-Хорезми Мухаммед бен-Муса (783—850) 
 Ал-Хорезми Мухаммед бен-Муса (783—850) 
 Аль-Хорезми
 Аль-Хорезми — один величайших математиков всех времен
 Абу Абдаллах (или Абу Джафар) Мухаммад ибн Муса ал Хорезми (783—850) — среднеазиатский математик, астроном, историк, географ — один из крупнейших ученых средневековья.
 Абу Абдулла Мухаммед ибн Муса аль-Хорезми
783 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абу́ Абдулла́х (я Абу Джафар) Муха́ммад ибн Муса́ аль-Хорезми́ (783 шо герга, Хива, Хорезм — 850 шо герга, Багдад) — Юккъерачу бӀешарашна воккхучарах Ӏилманча (математик, астроном, географ, историк), классикан алгебрин бухбиллинарг.
850 шо



Оцу шарахь белларш 
 Абу́ Абдулла́х (я Абу Джафар) Муха́ммад ибн Муса́ аль-Хорезми́ (783 шо гергга, Хива, Хорезм — 850 шо гергга, Багдад) — Юккъерачу бӀешарашна воккхучарах Ӏилманча (математик, астроном, географ, историк), классикан алгебрин бухбиллинарг.
БагӀдад

БагӀдад (, с гӀажарийн маттахь: «делан совгIат») —  Iиракъан коьрта гӀала ю, мухафаза БагӀдадан административан центр а ю.
ГӀалин бахархойн дукхалла 6 млн адам ду (2011) БагӀдад ю Гергара Малхбален яккхичарах гӀала.

БагӀдад ю — Iиракъан политикин, экономикин а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Ӏиракъ
Iиракъан гӀаланаш
Афина

Афи́на () — Желтойчоьнан нома Аттика а, номархин (префектуран) Афинан а коьрта гӀала. Иза ю пачхьалкхан экономикин а, культурин а центр.

Билгалдахарш 

Желтойчоьнан гӀаланаш
1646 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц (1646 шеран 21 июнь (1 июль) — 1716 шеран 14 ноябрь) — немцойн философ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, кхоллархо, языковед, Берлинан Ӏилманийн Академин бухбиллинарг а, хьалхара президент а, Французийн Ӏилманийн Академин кхьчу пачхьалкхара декъашхо.
1716 шо



Оцу шарахь белларш 
 Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц (1646 шеран 21 июнь (1 июль) — 1716 шеран 14 ноябрь) — немцойн философ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, кхоллархо, языковед, Берлинан Ӏилманийн Академин бухбиллинарг а, хьалхара президент а, Французийн Ӏилманийн Академин кхьчу пачхьалкхара декъашхо.
Бангкок

Нюрнберг (,  — Германин (Бавари) гӀала ю. Бахархой — 15 012 197 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Таиландан гӀаланаш
Пекин

Пеки́н () — Цийн Халкъан Республикин коьрта гӀала. Пекинан къилба-малхбалехьа Тяньцзинь ю.

Билгалдахарш 

Цийчоьнан гӀаланаш
Берлин

Берли́н ( ) — Германин коьрта гӀала, Германин уггар йокха а уггар дукха адам дехаш долу а гӀала. Берлин — ю Евробертан бахархойн дукхаллица шозулгӀа меттигехь Лондонал тӀехьа.

Галерей

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Богота

Богота́ (; йиллинчу хенахь 1991—2000 шарашкахь — цӀе хилла Са́нта-Фе-де-Богота́, ) — Колумбин коьрта гӀала, Кундинамарка олучу департамента административан центр а пачхьалкхан уггар йокха гӀала а.

Билгалдахарш 

Колумбин гӀаланаш
1778 шо



Оцу шарахь белларш 
 Карл Линне́й (1707 шеран 23 май, Росхульт — 1778 шеран 10 январь, Уппсала) — шведин Ӏаламдовзархо а, лор а; массо а ораматан а, дийнатан а цхьаъ классификаци хӀоттинарг.
 Жан-Жак Руссо́ (1712 шеран 28 июнь, Женева — 1778 шеран 2 июль, Эрменонвиль, Парижан уллехь) — французийн йаздархо а, ойланча а, композитор а, ботаник а.
 Вольтер (1694 шеран 21 ноябрь, Париж, Франци — 1778 шеран 30 май, Париж, Франци) — гӀарвелла французийн философ, поэт, прозаик, сатирик, историк, публицист.
КъахӀира

КъахӀира (, al-Qāhira) — Мисаран коьрта гӀала ю. Бахархой — 8 026 454 лерина 2009 шарахь.

Галерей

Билгалдахарш 

Мисаран гӀаланаш
Кейптаун

Кейпта́ун (Ка́пстад, Капста́д) (, , ) — Къилба-Африкин Республикаан бахархойн дукхалинца шузулгӀа меттигехь йолу гӀала (Йоханнесбургал тӀехьа). Иза ю пачхьалкхан къилбседа-малхбузен гӀала, Атлантикин океанан йистехь. Малхбузен Капски провинцин коьрта гӀала, Къилба-Африкин Республикаан законан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Къилба-Африкин Республикин гӀаланаш
Димашкъ

Димашкъ (, «Дима́шк»;  — «Димашк-эш-Шам») — Шеман коьрта гӀала а йокхалинца шозулгӀа меттигехь йолу гӀала а. Иза ю Шеман къилба-малхбузера гӀала

Билгалдахарш 

Шеман Ӏарбийн Республикин гӀаланаш
Дели

Де́ли (, , , ) — (Мумбаи тӀехьа) бахархойн дукхаллица шузулгӀа меттигехь йолу ХӀиндин гӀала. цуьна ю бертан мохк статус (Къаьмнийн коьрта гӀала Дели). Иза ю ХӀиндин къилбаседехьара гӀала Ямуна олучу хийистехь. Дели — дукха къаьмнаш долу гӀала ю.

Билгалдахарш 

ХӀиндин гӀаланаш
Дубай

Дуба́й () — Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташкара йокха гӀала, Дубай олучу эмиратан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн гӀаланаш
Максвелл, Джеймс Клерк

Джеймс Клерк Ма́ксвелл (; 1831 шеран 13 июнь, Эдинбург, Шотланди — 1879 шеран 5 ноябрь, Кембридж, Ингалс) — Шотландера ваьлла гӀарвелла британийн физик, математик, механик. Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1861 шо).

Бевзаш болу дешархой 
 Джордж Кристал
 Ричард Глэйзбрук
 Артур Шустер
 Амброз Флеминг
 Джон Генри Пойнтинг

СовгӀаташ 
 Смитан совгӀат (1854)
 Эдинбурган паччахьан йукъараллин декъашхо (1856)
 Адамсан совгӀат (1857)
 Румфордан мидал (1860)
 Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1861)
 Бэйкериански лекци (1866)
 Эдинбурган университетан сийлахь литературин доктор (1870)
 Америкин исбаьхьаллин а, Ӏилманийн а академин кхоьчу пачхьалкхара декъашхо (1874)
 Америкин философин йукъараллин декъашхо (1875)
 Гёттингенан Ӏилманийн академин член-корреспондент (1875)
 Оксфордан университетан Сийлахь граждански бакъонан декъашхо (1876)
 Нью-Йоркан Ӏилманийн академин сийлахь декъашхо (1876)
 Нидерландин паччахьан Ӏилманийн академин декъашхо (1877)
 Австрин Ӏилманийн академин кхоьчу пачхьалкхара член-корреспондент (1877)
 Падуански университетан сийлахь физикин доктор (1878)
 Вольтан совгӀат (1878)

Виццивар 
 Максвеллан цӀе тиллина магнитан Ӏоврашан бараман СГС системехь. Уитстонан тӀайн цхьа тайп йу Максвеллан цӀе тиллина.
 СовгӀаташ а, фондаш а. Максвеллан бераш дацара. Цуьнан зудчо, Кэтрин Мэри, ша леш хенахь, шен маьл долу ахча дитира Кавендишан лабораторин. Оцу ахчанах кхоьллинера Максвеллан стипенди. Иза луш йара тоьлла аспиранташан. И стипенди шен хенахь луш йара кхоно гӀарбевлла Ӏилманчашна, масала Пётр Капица. 1961 шарахь Британин физикин институтас кхоьллира Максвеллан цӀе йолу мидал а, совгӀат а (Maxwell Medal and Prize). Иза луш йу къона Ӏилманчашна теорин, матиматикин йа лору физикин чу гӀарбаьлла билламан. Лондонан университетехь кхоьллина Максвеллан профессоран дарж а, Максвелан цӀе йолу студентийн йукъаралла а. 1977 шарахь кхоьллира Максвеллан цӀе йолу фонд (James Clerk Maxwell Foundation). Оцу фондас яш йу физикашна а, математикашна а, инженерашна а конференциш.

Коьрта белхаш

Шен маттахь

Оьрсийн метта даьккхинарш 
 
 
 
  Сборник содержит переводы основных статей Максвелла — «О фарадеевых силовых линиях», «О физических силовых линиях», «Динамическая теория электромагнитного поля».

Билгалдахарш

Литература 
  (Серия «Жизнь замечательных людей»)
 Статьи из приложения к сборнику: 
 
 
 
 
 Статьи из номера журнала УФН, посвящённого 150-летию со дня рождения Максвелла:

Хьажоргаш
Истмала

Истмала ( — , [иста́нбул]) — Туркойчоьнан уггаре йоккха гӀала а, махлелоран а, индустрин а, культурин а центр, пачхьалкхан коьрттера порт. Иза йу Босфор хидоькъе йистехь

Билгалдахарш 

Туркойчоьнан гӀаланаш
Джакарта

Джака́рта (, ; 1527 шо кхаччалца — Сунда Келапа, 1619 шо кхаччалца — Джаякарта, 1942 шо кхаччалца — Бата́ви) — къаьсттина коьрта гӀалин гуо, ХӀиндонезин коьрта гӀала а йокха гӀала а.

Майда — 664 км² (Пулау-Серибу гӀайрешца). бахархойн дукхалла 9 607 787 адам (2010). луьсталла — 14 469,56 адам . км. Динан хӀоттам: 85,5 % — бусулбанаш, 5,2 % — протестанташ, 4,8 % — католикаш, 3,5 % — буддисташ, 1 % — индуисташ.

Билгалдахарш 

ХӀиндонези
Къудс-ГӀала

Къудс-ГӀала, Урусалим, Урушалим ( Йерушала́(й)им ,  аль-Къудс — أورشليم Ӯршалӣм; — أورشليم القدس, Ӯршалӣм-аль-К̣ъудс ) — иза Гергарчу Малхбаленн шира гӀала йу. Иштта ПиластӀина пачхьалкхан коьрта гӀала а йу.

Иза йу динийн сийлахь йолу гӀала — исламан а, жуьгталлин а, насараллин а.

Бахархой

Билгалдахарш 

Исраилан гӀаланаш
Карачи

Кара́чи (, , ) — Пакистанан къилбера порташ йолу гӀала, пачхьалкхан йокха гӀала а, дуьненчохь яккхичарах гӀала а, Синд олучу провинцин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 12 млн йа 18 млн. Карачи ю бахархойн дукхаллица дуьненан уггар яккхичарах гӀала 4-гӀа йокхаллица агломераци а.

Билгалдахарш 

Пакистанан гӀаланаш
Киншаса

Кинша́са (1966 кхаччалца — Леопольдви́ль) — (1960 шарахь дуьйнна) Демократин Республика Конгон коьрта гӀала, иза ю Конго олучу хийистехь, Браззавильна дуьхьала (Республика Конго).

Билгалдахарш 

Демократин Республика Конгон гӀаланаш
1834 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Дми́трий Ива́нович Менделе́ев (1834 шеран 27 январь (8 февраль), Тобольск — 1907 шеран 20 январь (2 февраль), Петарбух) — оьрсийн энциклопедист: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, педагог, воздухоплаватель, приборостроитель. Петарбухан университетан профессор; Паччахьан Петербурган Ӏилманийн академин член-корреспондент, химин элементашан муьран закон гучудаккхинарг.

Оцу шарахь белларш 
 Чеченский, Александр Николаевич (1780 шо — 1834 шо) — Российн кавалерин генерал-майор, нохчий.
8 февраль



Оцу динахь бинарш  

 Асанов, Висита (1976 шеран 8 февраль) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо.
 Арсамаков, Исраил Магомедгиреевич (1962 шеран 8 февраль) — советийн штангист, 1988 шарахь Сеулехь хилла йолчу Олимпиадан чемпион, ССРС спортан Сийлахь говзанча.
 Магомедов, Ислам Къурбанович (1991 шеран 8 февраль) — нохчийн греко-руман латархо.
 Менделеев, Дмитрий Иванович (1834 шеран 27 январь (8 февраль) — 1907 шеран 20 январь (2 февраль)) — оьрсийн энциклопедист: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, хьехархо, воздухоплаватель, приборашъярхо. Санкт-Петербурган университетан профессор; Паччахьан Петарбухан Ӏилманийн академин декъашхо-корреспондент, химин элементийн муьран закон гучудаккхинарг.

Оцу динахь белларш 

 Сийлахь-воккха Пётр I (1672 шеран 9 июнь — 1725 шеран 8 февраль) — тӀаьххьара Российн паччахь (1682 шо дуьйна), хьалхара Российн император (1721 шо дуьйна).

8 февраль
Калькутта

Кальку́тта (с 2001 года — официальни цӀе Индехь — Ко́лката) (, ; ) — Ганган олучу дельтан гӀала ХӀиндин малхбалехьара гӀала, Малхбузен Бенгали олучу штатан коьрта гӀала, майдан йокхалица Мумбаин тӀехьа шозулгӀа меттигехь йолу гӀала бахархойн дукхаллица еалгӀачу меттигехь йолу ХӀиндин гӀала Мумбаил, Делил а Бангалорал тӀехьа. Бахархойн дукхалла 4 486 679 адам 2011, гӀалин агломераци — 14 112 536

Билгалдахарш 

ХӀиндин гӀаланаш
Лагос

Ла́гос (, ) — Нигерин порташ йолу гӀала, пачхьалкхан уггар йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 7 миллион стаг метрополиехь 13 000 000 стаг, Лагос йу бахархойн дукхаллица КъахӀирал тӀехьа Африкин шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Нигерин гӀаланаш
Мадрид

Мадри́д ( ) — Испанин коьрта гӀала а, йокха гӀала а, кхин Мадрид олучу провинцин а Мадрид олучу автономин йукъараллин административан центр. Муниципалитет йу (комарки) Ареа-Метрополитанан кӀоштан йукъайогӀуш. Пачхьалкхан йокха экономикин, политикин а, культурин а центр. ГӀалин бахархойн дукхалла — 3,273 млн стаг (2010).

Билгалдахарш 

Испанин гӀаланаш
Мумбаи

Мумба́и, кхин Мумбай (, , ; 1995 кхаччалца — Бомбе́й, Bombay) — ХӀиндин малхбузера гӀала, иза ю Арави-хIордан йистехь. Мумбаи ю Махараштра олучу штатан административан центр.

Билгалдахарш 

ХӀиндин гӀаланаш
Найроби

Найро́би () — гӀала ю экваторан уллехь, Кенин коьрта гӀала, Найроби ю Малхбален Африкин уггар йокха гӀала.

Билгалдахарш 

Кенин гӀаланаш
Рио-де-Жанейро

Ри́о-де-Жане́йро (, мадар — январан хи я Рио), Рио-де-Жанейро штатан коьрта гӀала. Бразилин йокхалица (Сан-Паулу тӀехьа) шузулгӀа меттигехь йолу гӀала. Къилба Америкера бахархойн дукхаллица кхузулгӀа меттигехь йолу агломераци, бахархойн дукхалла 6,3 млн адам.. Америкин йокхалица 6 меттигехь йолу гӀала кхин 26 меттигехь ю дуьненчохь.

Билгалдахарш 

Бразилин гӀаланаш
Петарбух

Петарбух, Санкт-Петербу́рг (1914 шеран 31 август кхаччалц — Санкт-Петербург, 1924 шеран 26 январь кхаччалц — Петрогра́д, 1991 шеран 6 сентябрь кхаччалц  — Ленингра́д) — Российн Федераци федералан гӀала, Къилбседа-Малхбузен федералан гуо административан центр.

ГӀаланаш 
 Зеленогорск 
 Павловск
 Колпино 
 Петергоф
 Красни Село 
 Пушкин
 Кронштадт
 Сестрорецк
 Ломоносов

Нах беха меттигаш 
 Александровски
 Петро-Славянка 
 Александровски
 Понтонни
 Белоостров 
 Разлив ст.
 Володарски ст 
 Репино 
 Горелово 
 Саперни
 Горски ст.	
 Серово 
 Комарово 
 Смолячково
 Лахта 	
 Солнечни 
 Левашово
 Старо-Паново 
 Лисий Нос
 Стрельна 
 Металлострой
 Тарховка 
 Можайски ст.
 Торики
 Молодежни
 Тярлево
 Ольгино	
 Усть-Ижора
 Парголово	
 Ушково
 Песочни	
 Шушары

Бахархойн дукхалла

Билгалдахарш 

Петарбух
Сан-Паулу

Сан-Па́улу (, МФА: ) — Бразилин къилба-малхбалера гӀала, Сан-Паулу олучу штатан коьрта гӀала. Къилба Америкин йокха гӀала. Иза ю Тиете олучу хин тогӀехь, Атлантикин океанан йистана 70 километр.

Билгалдахарш 

Бразилин гӀаланаш
Сеул

Сеу́л ( Соуль — «коьрта гӀала») — Къилба Корейн коьрта гӀала а.

Бахархой

Билгалдахарш 

Къилба Корейн гӀаланаш
Шанхай

Шанха́й (;  , Zånhae) — Цийчоьнан йокха гӀала а дуьненчохь бахархойн дукхаллица цхьалгӀачу меттигехь йолу гӀала а. Иза ю Янцзы олучу дельтехь Цийчоьнан малхбалера гӀала. Пачхьалкхан финансовыи культурин а центр, кхин дуьненчохь йокха хӀордан порт.

Билгалдахарш 

Цийчоьнан гӀаланаш
ТехӀран

ТехӀран ( — , олуш. ) — ГӀажарийчоьнан коьрта гӀала а йокха гӀала а кхин Азин якхичарах гӀала а. ТехӀран олучу останан административан центр, пачхьалкхан политикин а, экономикин а, транспортан а, механ-финансашан а культурин а центр.

Билгалдахарш 

ГӀажарийчоьнан гӀаланаш
Гонконг

, доца  — Цийн Халкъан Республикин Леррина административан кӀошташ, Азин а дуьненан а финансови центр.

Билгалдахарш 

Цийчоь
Исхьакъ Ньютон

Сэр Исаа́к Нью́тон (я Ньюто́н, (, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ. Цо гучудеккхина дерригдуьненан тӀеозаран закон, механикин кхо закон. И законаш лоруш ду классикан механикин бух. Цо кхоьллина дифференциалан а, интегралан а ларар, бесан теори, шорта кхийолу математикин а, физикин а теориш.

Ньютонан цӀе тиллина:
 Ньютон — ницкъ лору барам.
 Кратераш Беттан тӀехь а, Марсан тӀехь а.
 Къилбаседера Шен океанехь йолу Ньютонан цӀе йолу гӀайра.
 Исаак Ньютонан мидал — 2008 шо дуьйна Британийн физикин институтас физикехь бинчу белхашан луш долу халкъашна йукъара совгӀат.
 Шортта Ӏилманийн законаш а, теориш а, кхетамаш а.

Белхаш 
 «Новая теория света и цветов», 1672 (сообщение Королевскому обществу)
 «Движение тел по орбите» (), 1684
 «Математические начала натуральной философии» (), 1687
 «Оптика или трактат об отражениях, преломлениях, изгибаниях и цветах света» (), 1704
 «О квадратуре кривых» (), приложение к «Оптике»
 «Перечисление линий третьего порядка» (), приложение к «Оптике»
 «Универсальная арифметика» (), 1707
 «Анализ с помощью уравнений с бесконечным числом членов» (), 1711
 «Метод разностей», 1711
 Труды Исаака Ньютона доступны онлайн

Веллачула тӀехь арахецнарш 
 «Лекции по оптике» (), 1728
 «Система мира» (), 1728
 «Краткая хроника»  (), 1728 (это конспект «Хронологии древних царств», французский перевод чернового варианта был опубликован ещё раньше, в 1725 году)
 «Хронология древних царств» (), 1728
 «Замечания на книгу пророка Даниила и Апокалипсис св. Иоанна» (), 1733, написано около 1690 года
 «Метод флюксий» (, ), 1736, написан в 1671 году
 «Историческое прослеживание двух заметных искажений Священного Писания» (), 1754, написано в 1690 году

Канонан арахецнарш 
Классическое полное издание трудов Ньютона в 5 томах на языке оригинала:
 
Избранная переписка в 7 томах:

Оьрсийн меттан деккхинарш

Билгалдахарш

Литература

Биографин литература 

 
 
  — Переиздание: — М.: Наука, 1989, с дополнением: Гинзбург В. Л. Несколько замечаний к биографии Исаака Ньютона.
 
 
 
 .

Ӏилманийн кхолларалан талламаш

Исбаьхьаллин произведениш 
  |ссылка=http://enviropark.ru/course/view.php?id=96

Хьажоргаш 
 Ньютон, Исаак — Философские и естественно-научные взгляды. Библиография. Высказывания
1643 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Сэр Исаа́к Нью́тон (я Ньюто́н, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ.
1727 шо



Оцу шарахь белларш 
 Сэр Исаа́к Нью́тон (я Ньюто́н, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ.
4 январь



Оцу динахь бинарш  

 Сэр Ньютон, Исаак (я Ньюто́н, 1643 шеран 4 январь — 1727 шеран 31 март) — гӀарвелла ингалсан физик, математик, механик, астроном, классикан физикин бухбиллиначарах цхьаъ.
 Эдиев, Асламбек Лечиевич (1970 шеран 4 январь) — нохчийн штангист, 5-за Российн чемпион, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн Сийлахь спортан мастер.

Оцу динахь белларш  

 Шрёдингер, Эрвин (1887 шеран 12 август — 1961 шеран 4 январь) — австрийн физик-теоретик, квантан механика кхоьллинчарах цхьаъ, физикин Нобелин совгӀатан лауреат.

4 январь
Уфа

Уфа́ ( ) — Российн гӀала-миллионер, Башкирийчоьнан коьрта гӀала, Уфан кӀоштан административан центр, цуьнна йукъа ца йогӀу. Республикин маьӀна долу гӀала, кхуллу муниципалан кхоллам гӀала Уфа цуьнан йу статус гӀалин гуо. Уфан агломерацин центр. Российн Федерацин экономикин, культурин, Ӏилманийн йаккхий центрашна йукъара цхьаъ.

Уфан уездан, Уфан провинцин, Уфан наместничествон, Уфан а, Сибарен а генерал-губернаторствон, Уфан областан, Оренбурган губернин (1802—1865), Уфан губернин историн центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Башкирийчоьнан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Улан-Удэ

Улан-Удэ — Бурятин коьрта гӀала ю. Бахархой — 411 646 леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Бурятин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Сыктывкар

Сыктывкар — Коми Республикин коьрта гӀала ю. Бахархой — 256 077 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Коми Республикин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Пастер, Луи

Луи́ Пасте́р (нийса йу Пастёр, ; 1822 шеран 27 декабрь, Доль, департамент Юра — 1895 шеран 28 сентябрь, Вильнёв-л’Этан Парижан уллехь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо (1881 шо). Пастерс гайтира дукха адаман цамгарашийн бахьанаш микробаш хилара. Иза ву иммунологин, микробиологин, стереохимин а бухбиллинчарах цхьаъ. Цуьна цӀе йевзаш йу дукха нахан цо кхоьллина Пастеризаци цӀе йолу технологи бахьнехь.

Литература 
 Завадовский М. М. Л. Пастер — 1934 год. — 172 с. (Жизнь замечательных людей)
 Шлегель Г. Г. История микробиологии. — М: изд-во УРСС, 2002.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Сайт Института Пастера 
 Страница Пастера на сайте «VIVOS VOCO»
1822 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Луи́ Пасте́р (1822 шеран 27 декабрь, Доль, департамент Юра — 1895 шеран 28 сентябрь, Вильнёв-л’Этан Парижан уллехь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо (1881 шо).
1895 шо



Оцу шарахь белларш 
 Луи́ Пасте́р (1822 шеран 27 декабрь, Доль, департамент Юра — 1895 шеран 28 сентябрь, Вильнёв-л’Этан Парижан уллехь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо (1881 шо).
 Фри́дрих Э́нгельс (1820 шеран 28 ноябрь, Бармен — 1895 шеран 5 август, Лондон) — немцойн философ, марксизман бухбиллинчарах цхьаъ, Карл Марксан доттагӀа а, ойла цхьанаӀогӀург а, соавтор а.
28 сентябрь



Оцу динахь белларш 
 Пастер, Луи (1822 шеран 27 декабрь — 1895 шеран 28 сентябрь) — французийн микробиолог, химик, Французийн академин декъашхо.

28 сентябрь
Резерфорд, Эрнест

Эрне́ст Ре́зерфорд (; 1871 шеран 30 август, Спринг Грув, Керла Зеланди — 1937 шеран 19 октябрь, Кембридж) — Керла Зеландера ваьлла британийн физик. Цунах олу «Ядеран физикин да». Цо кхоьллина атоман планетарни модель. Химин Нобелин совгӀатан лауреат (1908 шо).

Бевзаш болу дешархой 
 Капица, Пётр Леонидович
 Марк Олифант
 Патрик Блэкетт
 Ганс Гейгер
 Фредерик Содди
 Эрнест Уолтон
 Джеймс Чедвик
 Джон Кокрофт
 Эдуард Эплтон
 Отто Ган

Самукъане хӀуманаш 
 Резерфорд дог къеда хиларна Капицас олура цунах «Крокодил». 1931 шарахь «Крокодилас» даьккхира 15 эзир фунт стерлингов Капицина лаборатори ярна. 1933 шарахь и лаборатори хьайиллира. Цуьна пенатӀехь диллина дара доккху крокодилан сурт. И сурт Капицас аьлла дира вевзаш волу скульпторс Эрик Гилл. Не1 хьайоллура крокодилан кеп йолу догӀанца.
 Э. Резерфорд тешаш вацара ядеран энергетикех.
 Пётр Капица Кембридже Резерфорд волчу хьавеача, Резерфордас элира шен меттиг йац аьлла. ТӀаккха Капицас хаьттира:
 — Эксперименташ яш мял доккху гӀалат долу хьогара?
 — 3 % гергга.
 — Маса стаг ву лабораторехь болхбеш?
 — 30.
 — ТӀаккха 1 стаг ву-кх 30 тӀера 3 % гергга.
 Резерфордс вела а велла Капица схьаийцира «тардалуьйту гӀалатсанна».
 1908 шарахь шена химин Нобелин совгӀат делли хиъча, Резерфордас элира: «Деррига а Ӏилма ду йа физика, йа марканаш гулйара» (All science is either physics or stamp collecting)

Виццавар 

Резерфорд ву дуьненахь массарелла а лоруш волчу Ӏилманчах цхьаъ. 1914 шарахь Георг V Резерфорд рыцарь вина,. 1925 шарахь паччахьо иза йукъаийцира Йоккха Британин Кхиамийн Ордене, 1931 шарахь Резерфорд барон вира цо.

Эрнест Резерфордан цӀе тиллина:
 104 номер йолу химин элемент Химин элементашан муьран системехь — Резерфордий. Цуьна хьалхара синтез йина 1964 шарахь. И цӀе цунна тиллина 1997 шарахь (цул хьалха цуьна цӀе йара «Курчатовий»).
 1957 шарахь йиллина Резерфордан — Эплтонан Йоккха Британин лаборатори.

Книгаш

Библиография

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Д. Данин «Резерфорд», 1967, 1968. (ЖЗЛ)
 Капица П. Л. Мои воспоминания о Резерфорде  (Речь, произнесенная в Лондонском Королевском обществе 17 мая 1966 года)
 Капица П. Л. Роль выдающегося ученого в развитии науки  (Доклад на открытии Международного коллоквиума, посвященного 100-летию со дня рождения Э. Резерфорда. 20 августа 1971)
 Резерфорд (Rutherford), Эрнест. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
 
 Опыт Резерфорда (кинофрагмент)
 труды

Ингалсан физикаш
Нобелин совгӀатхой
19 октябрь



Оцу динахь белларш 
 Резерфорд, Эрнест (1871 шеран 30 август — 1937 шеран 19 октябрь) — Керла Зеландера ваьлла британийн физик. Цунах олу «Ядеран физикин да». Цо кхоьллина атоман планетарни модель. Химин Нобелин совгӀатан лауреат (1908 шо).

19 октябрь
Шрёдингер, Эрвин

Э́рвин Ру́дольф Йо́зеф Алекса́ндр Шрёдингер (; МФА: [ˈɛrviːn ˈʃrøːdɪŋɐ]; 1887 шеран 12 август, Вена — 1961 шеран 4 январь, циггахь) — австрийн физик-теоретик, квантан механика кхоьллинчарах цхьаъ, физикин Нобелин совгӀатан лауреат (1933 шо). Дукха дуьненна Ӏилманийн академишан декъашхо, царна йукъахь кхоьчу пачхьалкхара СССРн Ӏилманийн Академин декъашхо (1934 шо).

СовгӀаташ 
 Хайтингеран совгӀат (1920 шо)
 Маттеуччин мидал (1927 шо)
 Макс Планкан мидал (1937 шо)
 Орден «За заслуги перед Федеративной Республикой Германия»
 Эрвин Шрёдингеран мидал (1956 шо)
 Австрийн сийлахь знак «Ӏилманан а, исбаьхьаллан а» (1957 шо)

Виццавар 

 Шрёдингеран цӀе тиллина Бетта тӀехь йолу кратеран а, беттан тогӀина а, астероидан а (13092 Schrödinger).
 Физикехь Шрёдингеран цициг аьлла квантан парадоксан цуьна цӀе тиллина.
 1983 шарахь Австрехь арахийцира 1000 шиллинг мах болу ахча Шрёдингеран сурт тӀехь долуш. И ахча лелаш дара Австри еврон тӀе йаллалц.
 Шрёдингеран цӀе тиллина Венера цхьана майдана (Schrödingerplatz), йуккъера Ӏаламан Ӏилманан библиотекина Берлинского университета (Erwin-Schrödinger-Zentrum), 1993 шарахь кхоьллина Венин математически физикин институтан (Erwin-Schrödinger-Institut für Mathematische Physik).
 1956 шарахь Австрийн Ӏилманийн академис хӀоттийра Эрвин Шрёдингеран цӀарах совгӀат (Erwin Schrödinger-Preis). Оцу совгӀатан хьалхара лауреат Шрёдингер ша хилира.

Сочинениш

Книгаш 
 
  Русский перевод: 
 
  Русский перевод: 
  Русский перевод: 
  — томик поэзии Шрёдингера
  Русский перевод: 
  Русский перевод: 
  Русский перевод: 
  Русский перевод: 
  Русский перевод: 
  Русский перевод:

Коьрта Ӏилманийн белхаш 
 
 
 
 
 
 
  Русский перевод:

Цхьаболу белхаш оьрсийн маттахь

Билгалдахарш

Литература

Книгаш

Статьяш

Хьажоргаш 

 
 
 

Нобелин совгӀатхой
Тесла, Никола

Ни́кола Те́сла (; 1856 шеран 10 июль, Смилян, Австрийн импери, хӀинца Хорвати — 1943 шеран 7 январь, Нью-Йорк, АЦШ) — электротехникин а, радиотехникин а кхоллархо, инженер, физик. Вина а, хьалакхиина а Австро-Мажаройчохь. Болх бина Францехь а, АЦШ а. 1891 шарахь иза хилира америкин гражданин.

Вевзаш ву шен кхоьллинаргаш бахьнехь. Цо кхоьллина хийцалун токан тӀехь болх беш йолу дӀахӀоттамаш, дукха фазаш йолу системаш, электромотораш, и. к. д. Цуьна кхолларала бахьнехь йиш хилла индустрин революцин шозлугӀа этап кхочушйан.

Виццавар

СовгӀаташ 
 Данило I элана 2 даржан орденан кавалер (Черногория, 1895).
 Къайн лоьман орденан боккху жӀаран кавалер (Чехословаки, 1891)
 Эллиот Крессонан Дашо мидал () (1894),
 Эдисонан мидал () (AIEE, 1916),
 Джон Скоттн мидал () (1934)

Билгалдахарш

Хьосташ

Оьрсийн маттахь 
 Никола Тесла. Статьи. Агни, 2008. ISBN 978-5-89850-078-8.
 Никола Тесла. Лекции. Агни, 2008. ISBN 978-5-89850-092-4.
 Никола Тесла. Колорадо-Спрингс. Дневники 1899—1900. Агни, 2008. ISBN 978-5-89850-100-6.
 Никола Тесла. Патенты. Агни, 2009. ISBN 978-5-89850-12-6.

Книгаш, журналаш 
 Желько Сарич. Посвящённый. Роман о Николе Тесле.-М: «Дельфис», 2010
 Ржонсницкий Б. Н. Выдающийся электротехник Никола Тесла (1856—1943). — Вопросы естествознания и техники. Институт естествознания и техники АН СССР. Выпуск I. Москва. 1956. С. 192
 Ржонсницкий Б. Н. Жизнь, отданная науке (Никола Тесла). — Огонёк. № 28. 1956. С. 29
 
 Ржонсницкий Б. Н. Никола Тесла (К 100-летию со дня рождения). — Вестник АН СССР. № 7. Памятные даты. 1956. С. 90
 
 Марк Сейфер. Никола Тесла. Повелитель вселенной. Эксмо, Яуза, 2007 г. ISBN 978-5-699-23746-3.
 Подборка статей из журнала «Дельфис», 1999 г.  — Российский общеобразовательный портал. Конструктор образовательных сайтов
 В.Поляков. Приемники Теслы
 Ю. В. Мазурин. Никола Тесла — славянский гений.
 В. Абрамович. Метафизика и космология учёного Николы Теслы.
 В. Богомолова. Никола Тесла герой-одиночка или безумец опередивший свое время?  — 03.11.2004
 Глинка К. Снесла курочка яичко // Независимый Бостонский Альманах «Лебедь» № 355, 28 декабря 2003 г.
 Никола Тесла: Повелитель молний
 Цверава Г. К. Никола Тесла, 1856—1943. — Ленинград : Наука ; Ленингр. отд-ние, 1974.(Шифр РНБ : 74-3/1062 )
 Ржонсницкий Б. Тесла. София. Държавно издательство «Техника». 1975
 Пиштало В. Никола Тесла. Портрет среди масок. «Азбука-классика», 2010
 Образцов П. Гений электричества и пиара. Наука и жизнь, № 6 (2010), стр. 57-60.
 Фейгин О. Никола Тесла: Наследие великого изобретателя. М.: Альпина нон-фикшн, 2012. 328 с. — (Тайны атомного века). — 3000 экз., ISBN 978-5-91671-158-5

Документан фильмаш 
 «Тайна Николы Тесла» () — фильм, снятый Крсто Папичем в 1980 г.
 (видео «Никола Тесла. Человек из будущего» на rutube.ru ).
 Лучи смерти. Гиперболоид инженера Филиппова  — Телеканал «Россия»
 Луч смерти — Никола Тесла  — документальный фильм телеканала «RenTV» (на rutube.ru)
 Властелин мира. Никола Тесла  — Телеканал «Россия»
 6 фильмов в которых упоминается Никола Тесла

Хьажоргаш 

 Никола Тесла в энциклопедии Кругосвет
 Никола Тесла в БСЭ 
 Nikola Tesla Museum
Йошкар-Ола

Йошка́р-Ола́ ( — «цӀен», Ола — «гӀала» — «ЦӀен ГӀала», шира. , ) — Российн гӀала, Республика Марий Элан коьрта гӀала.

Бахархой —  адам (). Йиллина 1584 шарахь Фёдор I Иоанновичас тӀеман чӀагӀо санна Волго-Вятийн регионехь, Малая Кокшага цӀе йолу хина йистехь. 1919 шо кхаччалц гӀалин цӀе Царевококшайск хилла, 1919 тӀера 1927 кхаччалц — Краснококшайск шо гӀалин цӀе хилла. 1984 шарахь ЦӀен билгалонан къинхьегаман орден елла.

ХӀинца Йошкар-Ола ю — дукху декъан индустрин, культурин а, Ӏилманан а республикин центр, финно-угорийн халкъан культурин а центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Марий Элан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Саранск

Сара́нск (,  ) — Российн гӀала, Республика Мордовин административан центр. Йиллина 1641 шарахь.

Бахархой

Билгалдахарш 

Мордовин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Якутск

Якутск — Якутин коьрта гӀала. Бахархой — 303 007 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Якутин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Кызыл

Кызыл — Туван коьрта гӀала ю. Бахархой — 109 986 леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Туван нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Ижевск

Ижевск () — Удмуртин коьрта гӀала. Бахархой — 632 913 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Удмуртин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Абакан

Абакан — Хакасин коьрта гӀала. Бахархой — 170 322 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Хакасин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
1856 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Ни́кола Те́сла (1856 шеран 10 июль, Смилян, Австрийн импери, хӀинца Хорвати — 1943 шеран 7 январь, Нью-Йорк, АЦШ) — электротехникин а, радиотехникин а кхоллархо, инженер, физик.
 Зи́гмунд Фрейд (1856 шеран 6 май, Фрайберг, Австрийн импери — 1939 шеран 23 сентябрь, Лондон) — австрийн психолог, психиатр, невролог.
Тьюринг, Алан

А́лан Мэ́тисон Тью́ринг (; 1912 шеран 23 июнь — 1954 шеран 7 июнь) — ингалсан математик, логик, криптограф, информатика кхиарна боккху Ӏаткъам бинарг. Британин империн орденан кавалер (1945 шо), Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1951 шо). Цо 1936 шарахь кховдина абстрактан лору «Тьюринган маше» лара мегирду йукъара Ӏалашон компьютер.

Виццавар 
 Лору техникехь хӀора шарахь луш долу совгӀаташах цхьанна цӀе йу Тьюринган совгӀат.
 Алан Тьюринг хьахош ву Нил Стивенсонан «Криптономикон» цӀе йолу романехь а, Роберт Харрисан «Энигма» цӀе йолу романехь а.
 Вевзаш волу фантаст Гарри Гаррисонс Марвин Мински америкин Ӏилманчийца цхьана йазйина роман «The Turing Option» (1992 шо).
 Уильяма Гибсонан «Нейромант» романехь юцуш йу «Тьюринган полици» («регистр Тьюринга»). Оцу ларйо йолуш йолу искусственни интеллекташ.
 Алан Тьюринг вуьцуш ву компьютеран ловзарехь Assassin’s Creed: Brotherhood.
 Алан Тьюринган цӀе тиллина астероидан (10204) Тьюринг.

Публикациш 
 An extensive list of Turing’s papers, reports and lectures, plus translated versions and collections  BibNetWiki
 Список публикаций  на Microsoft Academic Search.
 Turing, Alan (October 1950), «Computing Machinery and Intelligence », Mind LIX (236): 433—460, doi: 10.1093/mind/LIX.236.433, ISSN 0026-4423, retrieved 2008-08-18
 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Metropolis was the first director of computing services at Los Alamos National Laboratory; topics include the relationship between Alan Turing and John von Neumann

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 Hodges, Andrew (27 August 2007). «Alan Turing». In Edward N. Zalta. Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2009 ed.). Stanford University. Retrieved 10 January 2011.
 
 Gleick, James, The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood, New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7
 
 Turing, Sara, Alan M. Turing, Centenary Edition, Cambridge University Press, 2012, ISBN 978-1-107-02058-0

Хьажоргаш 

 Биография
 Фотографии
 Г. Далидович «Заметки об искусственном интеллекте: маргаритки Тьюринга , Энигма Тьюринга , Яблоко Тьюринга »
 Роберт Харрис. Enigma 
 Список статей, отчетов и лекций Тьюринга 
 Иван Первачев «Алан Тьюринг»

Ингалсан математикаш
Ингалсан логикаш
Ингалсан криптографаш
23 июнь



Оцу динахь бинарш 
 Тьюринг, Алан (1912 шеран 23 июнь — 1954 шеран 7 июнь) — ингалсан математик, логик, криптограф, информатика кхиарна боккху Ӏаткъам бинарг.

23 июнь
7 июнь



Оцу динахь белларш 
 А́лан Мэ́тисон Тью́ринг (1912 шеран 23 июнь — 1954 шеран 7 июнь) — ингалсан математик, логик, криптограф, информатика кхиарна боккху Ӏаткъам бинарг.

7 июнь
Чебоксара

Чебоксара — Чувашин коьрта гӀала. Бахархой — 464940 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Чувашин нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Эльдархан-ГӀала

Эльдархан-ГӀала — ГIалгIайчоьнан гӀала ю. Бахархой — 31 219 леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

ГIалгIайчоьан нах беха меттигаш
Российн гӀаланаш
Уатт, Джеймс

Джеймс Уатт (; 1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик. Эдинбурган паччахьан йукъараллин декъашхо (1784 шо), Лондонан паччахьан йукъараллин декъашхо (1785 шо), Парижан Ӏилманийн академин (1814 шо). Цуьна цӀе тиллина нуьцкъаллин барамин — Ватт. Цо шарйина Ньюкоменан Ӏаьнаран двигатель. Кхоьллира универсалан шалха белхан Ӏаьнаран двигатель. Уаттан кхолларалаш бух биллира индустрин революцин цкъа Англехь, тӀаккъа дерриге дуьненанхь.

Англехь арахецна 50 Фунт стерлинган ахча тӀехь Уаттан а, Болтонан а сурт долуш.

Уаттас шен хенахь «говран ницкъ» цӀе йолу нуьцкъалла юста барам йукъабеккхира («лошадиная сила»). 1882 шарахь Британин инженеран ассоциацис цуьна цӀе тиллира нуьцкъаллина бараман.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 Келле В. Ж. Уатт Джеймс . издание 3-е.

Хьажоргаш
1736 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Джеймс Уатт (1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик.
1819 шо



Оцу шарахь белларш 
 Джеймс Уатт (1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик.
19 август



Оцу динахь бинарш 
 Дукаев, Бекхан Лечиевич (1989 шеран 19 август) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн спортан говзанча.

Оцу динахь белларш 
 Уатт, Джеймс (1736 шеран 19 январь — 1819 шеран 19 август) — шотландин инженер, кхоллархо, механик;
 Октавиан Август (в. з. к. 63 шеран 23 сентябрь — 14 шеран 19 август) — риман политикин гӀуллакххо, принципатан бухбиллинарг, Сийлахь воккху понтифик, Даймехкан да.

19 август
Эдал-Отар

Эдал-Отар — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Эдал-Отаран йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Географи 
Эвла йу ГӀурий хи йистехь, Хаси-Эвлан къилбаседехьа 25 км йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбехьа йу — Къеди-Отар, къилбаседехьа йу — Тутлар а, Шагада а.

Истори 
Цхьаболу Ӏилманчаш дийцарехь Эдал-Отар йиллина нохчий-аьккхий волуш Эдал цӀе йолу стага "Эдалан кӀотар".

2005 шаран майхь ГӀурий хи тӀедалар бахьнехь эвла хи эккхинера.

Галерей

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Къеди-Отар

Къеди-Отар — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Эдал-Отаран йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Байрам-Эвл

Байрам-Эвл — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Байрам-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Юртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлара а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Баша-Бек-Юртара а Казах-Мирза-Юртара конвойца массо нохчий ара баьхира.

Тайпанаш 
 Туркой
 Беной кхин а.

Галерей

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Генж-Эвл

Генж-Эвл — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Байрам-Эвлан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Истори 
1818 шарахь Ермоловс Ӏосман-Юртара а, Караагачера а, Байрам-Эвлра а, Хаси-Эвлара а, Генж-Эвлара а, Баша-Бек-Юртара а Казах-Мирза-Юртара конвойца массо нохчий ара баьхира.

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Бооти-Йурт

Бооти-Йурт — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Бооти-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Бооти-Йуьртан цӀе кхузара бахархоша схьайаьлла бохуш дуьйцу кхузахь вехаш хиллачу Бота цӀе йолуш ша кепара амал йолуш хиллачу нохчочун цӀерах.

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
ГӀазмне

ГӀазмне — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу ГӀазмнен йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
эвла йу Хаси-Эвлан къилбаседехьа Хаси-Эвл — Бабаюрт автотрассин тӀехь, оцу нах беха меттигийн гергарчу хьесапехь йуккъехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа йу — Сулевкент, къилбехьа йу — Куруш.

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Убийхьажиотар

Убийхьажиотар — ДегӀастанан Бабаюртан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Убийхьажиотаран йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
эвла йу Теркан аьтту агӀора йистехь, Бабаюртан малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа йу — Чувал-Кутан а, Хасанай а, къилбаседа-малхбузехьа йу — Старогладовски а, Курдюковски а, къилба-малхбузехьа йу — Уцмиюрт а, ИбрехӀимотар а, къилба-малхбалехьа йу — Керла ЧӀаьнка-Юрт, малхбалехьа йу — Туршунай.

Билгалдахарш 

Бабаюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Сала-Йурт

Сала-Йурт — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

Иза йу Сала-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Истори 
Йиллина Ӏовхоша цӀеран маьӀна ду «Саалан юрт».

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏумар-Отар

Ӏумар-Отар — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

ГӀазмнен йуьртан меттиган йукъайогӀу.

Географи 
Эвла йу Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Эдал-Отар, къилбаседа-малхбалехьа — Сулевкент, къилба-малхбузехьа йу — Салахь-Эвла, къилба-малхбалехьа йу — Куруш, къилба-малхбузехьа йу — Керла-ИчӀичӀаьлла, малхбалехьа йу — ГӀазмне.

Билгалдахарш 

Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Чонт-Эвл

Чонт-Эвл (йуьззина цӀе Чонтой-Эвл) — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Чонт-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Акнада (Кизилюртан кӀошт)

Акнада — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Акнадан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Бовуар, Симона де

Симо́на де Бовуа́р (; 1908 шеран 9 январь, Париж — 1986 шеран 14 апрель) — французийн йаздархо, философ, феминизман идеолог. Жан-Поль Сартран доттагӀа а, ойла цхьанайогӀург а.

Оьрсийн маттахь 
 
 
 
 Симона де Бовуар Очень легкая смерть / Предисл. Л. Токарева. М.: Республика, 1992.
 Прелестные картинки / Пер. с фр. Л. Зониной
 Очень легкая смерть / Пер. с фр. Н. Столяровой
 Сломленная / Пер. с фр. Б. Арзуманян
 Нужно ли сжечь маркиза де Сада? Эссе / Пер. с англ. Н. Кротовской и И. Москвиной-Тархановой
 Симона де Бовуар Трансатлантический роман. Письма к Нельсону Ольгрену 1947—1964. / Пер. с фр. И. Мягковой при участии А. Зверева, предисл. С. Ле Бон де Бовуар. М.: Искусство, 2003.

Билгалдахарш

Литература 
 Полторацкая Н. И. Симона де Бовуар и Россия (по книгам воспоминаний писательницы)// Наваждения: к истории «русской идеи» во французской литературе XX в.: материалы российско-французского коллоквиума (С.-Петерб., 2-3 июля 2001 г.)/ отв. ред. С. Л. Фокин. М.: Наука, 2005. С.114-127.
 Долгов К. М. О встрече с Жан-Поль Сартром и Симоной де Бовуар // Вопросы философии.2007. № 2. С. 151—160.
 Appignanesi, Lisa, 2005, Simone de Beauvoir, London: Haus, ISBN 1-904950-09-4
 Bair, Deirdre, 1990. Simone de Beauvoir: A Biography. New York: Summit Books, ISBN 0-671-60681-6
 Rowley, Hazel, 2005. Tête-a-Tête: Simone de Beauvoir and Jean-Paul Sartre. New York: HarperCollins.
 Suzanne Lilar, 1969. Le Malentendu du Deuxième Sexe (with collaboration of Prof. Dreyfus). Paris, University Presses of France (Presses Universitaires de France).
 Fraser, M., 1999. Identity Without Selfhood: Simone de Beauvoir and Bisexuality, Cambridge and New York: Cambridge University Press.

Хьажоргаш 
 Из БСЭ. Бовуар Симона де . Издание3-е.
 книги С.Бовуар в французской библиотеке 
 Афоризмы Симоны де Бовуар
 «Прелестные картинки»  — роман, посвящено Клоду Ланцману.
 «Сломленная» и «Очень легкая смерть»  — романы. Париж 1964 год.
 Обширный сайт о Симоне де Бовуар на португальском языке 
 Светлана Айвазова «Второй пол» и женское движение России
Султан-ЯнгӀи-Йурт

Султан-ЯнгӀи-Йурт — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Султан-ЯнгӀи-Йуьртан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Комсомольски (Кизилюртан кӀошт)

Комсомольски — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Комсомольскан йуьртан меттиган административан центр.

Бахархой

Географи 
Юрт ю «Кавказ» федералан трассан гена йоцуш. Кизилюрт малхбалехьа, уллера нах беха меттигаш: малхбалехьа ю — Стальск а, Шушановка а.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
7 декабрь



Оцу динахь бинарш  

 Агуев, Арби (1987 шеран 7 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
 Хомский, Ноам (1928 шеран 7 декабрь) — америкин лингвист, публицист, философ, теоретик, Массачусетсан технологин институтан лингивистикан профессор, формалин меттанашийн классификацин автор (Хомскин иерархи).

Оцу динахь белларш 

7 декабрь
1596 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Рене́ Дека́рт (1596 шеран 31 март, Лаэ (провинци Турень), хӀинца Декарт — 1650 шеран 11 февраль, Стокгольм) — французийн философ, математик, механик, физик, физиолог, аналитикан геометрин а, таханлера алгебрин символикин а кхоллархо, философехь къорге шекон методан кхоллархо, физикехь механицизман кхоллархо.
1650 шо



Оцу шарахь белларш 
 Рене́ Дека́рт (1596 шеран 31 март, Лаэ (провинци Турень), хӀинца Декарт — 1650 шеран 11 февраль, Стокгольм) — французийн философ, математик, механик, физик, физиолог, аналитикан геометрин а, таханлера алгебрин символикин а кхоллархо, философехь къорге шекон методан кхоллархо, физикехь механицизман кхоллархо.
Фрейд, Зигмунд

Зи́гмунд Фрейд (иштта олу Фройд; , МФА . Йуьззина цӀе Сигизмунд Шломо Фрейд, ; 1856 шеран 6 май, Фрайберг, Австрийн импери — 1939 шеран 23 сентябрь, Лондон) — австрийн психолог, психиатр, невролог.

Фрейдех лаьцна книгаш

Фрейд культурехь

Литературахь а, кинематографехь а 
Фрейд не раз становился героем драматических произведений — к примеру, «Истерии» (1993 шо) Терри Джонсона, «Лечения беседой» (2002 шо) Кристофера Хэмптона (экранизирована Дэвидом Кроненбергом в 2011 шо под названием «Опасный метод»), «Дикобраза» (2008 шо) Майкла Мерино, «Последнего сеанса Фрейда» (2009 шо) Марка Гермайна. Учёный также стал персонажем многочисленных кинофильмов и телесериалов — полный их список по каталогу IMDb составляет 71 картину.

Музейш а, памятникаш а

Билгалдахарш

Литература

О Зигмунде Фрейде и психоанализе

Хьажоргаш 

 Фрейд Мошкован библиотекехь
 
 
 
 
 
 
 Виртуальная выставка «Зигмунд Фрейд. К 155-летию со дня рождения»
Керла Чиркей

Керла Чиркей — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Керла Чиркейн йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Нечаевка (ДегӀаста)

Нечаевка — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Нечаевкан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Зубутли-Миатли

Зубутли-Миатли — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Зубутли-Миатлин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Стальск

Стальск — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Стальскан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Миатли

Миатли — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Миатлин йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
1332 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абу Зейд Абдуррахма́н ибн Мухаммад ибн Хальду́н аль-Ха́драми аль-Ашби́ли (1332 шеран 27 май, Тунис — 1406 шеран 17 март, Каир) — Ӏарбийн бусулбан философ, историк, ойланча.
1406 шо



Оцу шарахь белларш 
 Абу Зейд Абдуррахма́н ибн Мухаммад ибн Хальду́н аль-Ха́драми аль-Ашби́ли (1332 шеран 27 май, Тунис — 1406 шеран 17 март, Каир) — Ӏарбийн бусулбан философ, историк, ойланча.
Кант, Иммануил

Иммануи́л Кант ( ; 1724 шеран 22 апрель, Кёнигсберг, Прусси — 1804 шеран 12 февраль, циггахь) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.

Белхаш 
 Akademieausgabe von Immanuel Kants Gesammelten Werken

Оьрсийн маттахь арахецнарш 
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 1. — М., 1963, 543 с (Философское наследие, Т. 4)
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 2. — М., 1964, 510 с (Философское наследие, Т. 5)
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 3. — М., 1964, 799 с (Философское наследие, Т. 6)
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 4, часть 1. — М., 1965, 544 с (Философское наследие, Т. 14)
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 4, часть 2. — М., 1965, 478 с (Философское наследие, Т. 15)
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 5. — М., 1966, 564 с (Философское наследие, Т. 16)
 Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 6. — М., 1966, 743 с (Философское наследие, Т. 17)
 Иммануил Кант. Критика чистого разума. — М., 1994, 574 с (Философское наследие, Т. 118)
 Иммануил Кант. Собрание сочинений в 8 томах. — Издательство: ЧОРО, 1994 г. — ISBN 5-8497-0001-3, ISBN 5-8497-0002-1, ISBN 5-8497-0003-X, ISBN 5-8497-0004-8, ISBN 5-8497-0005-6, ISBN 5-8497-0006-4, ISBN 5-8497-0007-2, ISBN 5-8497-0008-0.
 Иммануил Кант. Лекции по этике. — М.: Республика, 2000. — 431 с.
 Иммануил Кант. Критика чистого разума / Пер. с нем. Н. Лосского сверен и отредактирован Ц. Г. Арзаканяном и М. И. Иткиным; Примеч. Ц. Г. Арзаканяна. — М.: Эксмо, 2007. — 736 с. — ISBN 5-699-14702-0
 Иммануил Кант. Критика чистого разума / (Пер. с нем. ;предисл. И. Евлампиева). — М.: Эксмо; СПб.:Мидгард, 2007. — 1120 с. — (Гиганты мысли) ISBN 5-91016-017-4

Оьрсийн гочдараш 
 Критика чистого разума
 Критика практического разума
 Критика способности суждения
 Основы метафизики нравственности
 Вопрос о том, стареет ли Земля с физической точки зрения 
 Всеобщая естественная история и теория неба 
 Мысли об истинной оценке живых сил 
 Ответ на вопрос: Что такое просвещение?

Билгалдахарш

Литература 
 Нарский И. С. Иммануил Кант. (На обложке: Кант). — М.: Мысль, 1976. — 208 с. — (Мыслители прошлого). — 55 000 экз.
 
 Белый А. А. «Кантовская цитата в пушкинском тексте»
 Баренбойм П. Д. Кант как отец Конституции России // Законодательство и экономика. — М.: Законодательство и экономика, 2009, № 9. — С. 5-9
 Гулыга А. В. Кант (ЖЗЛ)
 Кант И. Всеподданнейшее прошение философа Канта императрице Елисавете Петровне / Сообщ. Ю. Бартенев // Русский архив, 1896. — Кн. 2. — Вып. 7. — С. 455—456. 
 Кембаев Ж. М. Идея «федерализма свободных государств» Иммануила Канта как важнейшая веха в развитии правовой теории межгосударственной интеграции // Известия высших учебных заведений. Правоведение. 2009. № 6. С. 103—112.
 Поппер К. «Иммануил Кант — философ просвещения»  
 
 
 Фуко М. «Что такое просвещение» 
 
  (переиздано в 2005, ISBN 5-98227-097-0, и 2010, ISBN 978-5-397-01706-0, годах)

Хьажоргаш 

 Труды Канта в философской библиотеке Гумер
 Биография Канта 
 И. Кант на сайте «peoples.ru»
 И. Кант на сайте «chronos.msu.ru»
 Афоризмы и выражения И. Канта 
 Все работы Канта на русском языке

Немцойн философаш
1724 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Иммануи́л Кант (1724 шеран 22 апрель, Кёнигсберг, Прусси — 1804 шеран 12 февраль, циггахь) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.
1804 шо



Оцу шарахь белларш 
 Иммануи́л Кант (1724 шеран 22 апрель, Кёнигсберг, Прусси — 1804 шеран 12 февраль, циггахь) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.
12 февраль



Оцу динахь бинарш  

 Линкольн, Авраам (1809 шеран 12 февраль — 1865 шеран 15 апрель) — америкин пачхьалкхан гӀуллакххо, 16-гӀа АЦШн президент (1861—1865).

Оцу динахь белларш 

 Кант, Иммануил (1724 шеран 22 апрель — 1804 шеран 12 февраль) — немцойн философ, немцойн классикан философин бухбиллинарг.

12 февраль
Кульзеб

Кульзеб — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Кульзебан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Киров-Эвл

Киров-Эвл — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Киров-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш
Керла Чир-Йурт

Керла Чир-Йурт — ДегӀастанан Кизилюртан кӀоштара эвла.

Иза йу Керла Чир-Йуртан йуьртан меттиган административан центр.

Билгалдахарш 

Кизилюртан кӀоштан нах беха меттигаш