alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Воронежан область

Воронежан область — Российн регион. Областан центр — гӀала Воронеж. Москвера — 515 километрехь йу.

Кхоьллина 1934 шеран 13 июнехь. Йуккъера Федералан гуонан йукъайогӀу.

Билгалдахарш 
  

Росси
ГӀалмакхойчоь

ГӀалмакхойчоь () — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Къилба Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Элиста.

КӀошташ 
Городовиковскан кӀошт
Ики-Бурулан кӀошт
Кетченерин кӀошт
Лаганан кӀошт
Мали Дербетин кӀошт
Октябрьскан кӀошт
Приютнин кӀошт
Сарпинскан кӀошт
Целиннин кӀошт
Черноземельскан кӀошт
Юстан кӀошт
Яшалтан кӀошт
Яшкулан кӀошт

Билгалдахарш 
  

Росси
Республика Алтай

Республика Алтай, Алта́й Респу́блика () — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу. Коьрта гӀала — Горно-Алтайск.

Административан йекъайалар

КӀошташ 
ХӀинца йолу хана Алтай Республика йукъахь йу 10 муниципалан кӀошт а, 1 гӀалин гуо а.

Билгалдахарш 
  

Росси
Кхарачой-Чергазийчоь

Кхарачой-Чергазийчоь (Карача́ево-Черке́сия; , , , ) — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Къилбаседа-Кавказан Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Черкесск.

КӀошташ

Билгалдахарш 
 

Росси
Карели

Карели, Каре́ли, Ка́рьяла (лив. , собств. , , ) — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Къилбаседа-малхбузен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Карелийн коьрта гӀала — Петрозаводск.

Муниципалан кӀошташ

Билгалдахарш 
 

Росси
Поэт

Поэ́т — поэзин жанрашкахь болх беш волу литературин гӀуллакххо.

Хьажоргаш 

 О поэтах из Фридриха Ницше

Поэзи
Поэташ
Коми Республика

Коми Республика () — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Къилбседа-малхбузен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Сыктывкар.

Билгалдахарш 
 

Росси
Марий Эл

Мари́й Эл (, ), Мари́й Эл (, ) — республика Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу.  Марий Эл республикин конституцица иза ю Российн йукъайогӀу республика (пачхьалкх).

Коьрта гӀала — Йошкар-Ола.

Кхоьллина 1920 шеран 4 ноябрехь.

Билгалдахарш 

Росси
Мордови

Мордови, Респу́блика Мордо́ви (мокш., эрз. Мордовия Республикась) — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика. Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Саранск.

Билгалдахарш 
 

Росси
Ӏебархойн мотт

Ӏе́бархойн мотт, йа Иври́т ( ( ) — «жуьгтийн мотт») — иза Исраил пачхьалкхан мотт а, цхьайолу жуьгтийн йукъараллин мотт а бу; шира ивритан кеп ламастан жуьгталлин мотт бу. Таханлера ӏебархойн мотт меттахӀоттийна бийцаран а, Исраил пачхьалкхан мотт санна а XX бӀешарахь.

Билгалдахарш

Дошамаш 
 Онлайновый словарь иврита, Большой иврит-русский и русско-ивритский словарь под ред. д-ра Б. Подольского

Хьажоргаш 
 
 Возрождение иврита , Элиэзер Бен-Йехуда.
 Самоучитель иврита
 Иврит через мозг
 Виртуальный Ульпан: иврит древний и современный, грамматика и лексика 
 Иврит современный 
 Несколько вопросов и ответов об иврите , «Глобус Израиля»
 

Меттанаш
Якути

Респу́блика Саха́ (Яку́ти) () — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Гена-Малхбале Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Якутск.

Административан йекъайалар

Билгалдахарш 

Росси
ГӀезалойчоь

ГӀезалойчоь () — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Российн конституцица — республика (пачхьалкх). Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Казань.

Билгалдахарш 

Росси
Тува

Тува́, Тыва́ () — Российн йукъайогӀуш йолу республика, Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Кызыл.

Билгалдахарш 

Росси
Удмурти

Удмурти () йа Удмуртийн Республика () — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика, Приволжен Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Ижевск.

Билгалдахарш 

Росси
Хиндустани

Хиндуста́ни (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی, , мадарра. «индостанан», историйн иштта хиндави а, урду а, рекхта а) — малхбузан хӀиндийн кластеран юкъайогӀуш йолу диалектийн тобан йукъара цӀе.

Билгалдахарш

Литература 
 Зограф Г. А. Хинди, урду и хиндустани (об употреблении терминов), «Краткие сообщения института востоковедения», 1956, т. 18
 Зограф Г. А. Хиндустани на рубеже XVIII—XIX вв., М.. 1961
 Шаматов А. Н. Классический дакхини. (Южный хиндустани XVII в.), М., 1974
 Harley, A. H. 1944. Colloquial Hindustani, Publisher:Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd

Хьажоргаш 
 «Хиндустани» в Большой советской энциклопедии
 «Хиндустани» в Литературной Энциклопедии

Меттанаш
Хакаси

Хакаси (официальни Респу́блика Хака́си, ) — Российн Федерацин йукъайогӀуш йолу республика (пачхьалкх), Сибиран Федералан гуонан йукъайогӀу.

Коьрта гӀала — Абакан.

Билгалдахарш 

Росси
Чуваши

Чувашийн Республика — Чува́ши, () — Российн йукъайогӀуш йолу республика.

Коьрта гӀала — Чебоксара.

Административан йекъайалар 

Чувашехь йу 21 административан кӀошт, 9 гӀала, 8 гӀалин кепар эвланаш, 1700 герг нах беха меттигаш а.

 Коьрта гӀала
Республикин коьрта гӀала —  Чебоксара цуна бахархойн дукхалла  стаг.

 Муниципалан кӀошташ

3000 адамал дукха бахархой болу нах беха меттигаш.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Почему чуваши не говорят по-чувашски? Why don't Chuvash people speak Chuvash?

Росси
Минск

Минск () — Белоруссин коьрта гӀала, Минскан областан а, Минскан кӀоштан а административан центр.

Климат

Билгалдахарш 

Белоруссийн гӀаланаш
Цхинвали

Цхинвали (,  [Цхинвали], «пхийн латта) — Кавказан къилба ламанан басахь йолу гӀала, Доккха Лиахва олучу хийистехь, хӀордан сизал локхалла 870.

Бахархой

Билгалдахарш 

Гуьржийчоьнан гӀаланаш
Тиблиси

Тиблиси (( tʰ'biliˌsi)— «бовха хьост») — Гуьржийчоьнан коьрта гӀала а, йоккха гӀала а. Иза йу  Кура (Мтквари) цӀе йолу хийстехь.

ГӀалин майда йу 726 км²; бахархой бу  эзар стаг (2015 шо).

Билгалдахарш 

Гуьржийчоь
Осло

О́сло (,  йа ) — Норвегин йокха а коьрта а гӀала. ТӀера 1624 1877 кхаччалц цӀе яра Христиани (), тӀера 1877 1924 кхаччалц — Кристиани ().

Билгалдахарш 

Норвегин гӀаланаш
Магадан

Магада́н — Российн Гена-Малхбалера гӀала. Магаданан областан Административан центр, цуна ю муниципалан кхоллам «гӀала Магадан».

Бахархой — 95,9 эзар. адам (2010 шо).

Билгалдахарш 

Росси
Тюмень

Тюме́нь (сиб. Цымғы-тора, ) — Сибирера оьрсийн цхьалгӀа гӀала,  Тюменан областан а, Тюменан кӀоштан а административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Российн гӀаланаш
Улан-Батор

Ула́н-Ба́тор ( ,  — «цӀен турпалхо») — Монголин коьрта гӀала. Иза йу Туул олучу хина тогӀехь, хӀордан сизал 1300—1350 м лакхахь.

Майда — 4704,4 км², бахархой — 1 240 037 стаг (2010).

Билгалдахарш 

Монголин гӀаланаш
Пхеньян

Пхенья́н (, Пхёнъян) — Корейн Халкъан-Демократин Республикаан коьрта гӀала (Къилбседа Корей).

Билгалдахарш 

Корейн Халкъан-Демократин Республикин гӀаланаш
Ханой

Хано́й|Hà Nội|河内|«ма дара шин хина юккъера гӀала» — Вьетнаман коьрта гӀала. Пачхьалкхан коьрта политикин а, дешаран а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Вьетнаман гӀаланаш
Пномпень

Пномпе́нь () — Камбоджан коьрта гӀала, иза ю Тонлесап олучу хийистехь.

Бахархой — 1 501 725 адам (2012 шо).

Билгалдахарш 

Камбоджан гӀаланаш
Португалихойн мотт

Португа́лихойн мотт () — хӀинди-европин гергара меттанийн романан тобанийн мотт. Иза хьалакхиъна юккъерчу бӀешарийн галисийн-португалихойн меттанах. Цуьнан йоза ду латинан абатан бух болуш. Португалихойн мотт бу дуьненахь массарелла а баьржинчарах цхьаъ (6 — 8 меттиг). И мотт буьйцучарех олу лузофонаш. И цӀе йогӀуш Лузитани цӀе йолу риман провинцехь. И провинци Шира Риман хенахь яра хӀинцлера Португалин меттахь. Португалихойн мотт буьйцу пачхьалкхех олу Лузофони.

Билгалдахарш

Литература 
 
 

Меттанаш
Фет

Фет () — Норвегин (фюльке) Акерсхус  олучу провинцера коммуна, Ромерик олу шира регион. Административан центр Фетсунн ().

Билгалдахарш 

Норвеги
Санскрит

Санскри́т (деванагари: संस्कृता वाच्, , «литературин мотт») — ХӀиндин литературин чолхе шира мотт. «Санскрит» дош «кхачаме, кечбина» бохург ду. Хьалхара хӀолламаш кхоьллина 3 500 шо хьалха.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 Кочергина В. А. Начальный курс санскрита. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1956.

Хьажоргаш 

 SanDic — бесплатный онлайн/офлайн словарь санскрита ~200000 слов
 Учебники и статьи о санскрите и других языках 
 Санскритско-русский/русско-санскритский словарь онлайн ок 50 000 слов 
 Грамматический очерк санскрита 
 Словари и учебники Санскрита
 О языке древней Индии Лекция академика Андрея Зализняка на сайте Элементы.ру
 Academic Courses on Sanskrit Around The World 
 Sanskrit Alphabet in Devanagari, Gujarati, Bengali, and Thai scripts with an extensive list of Devanagari, Gujarati, and Bengali conjuncts 
 Sanskrit Documents
 Digital Sanskrit Buddhist Canon 
 Gretil: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages, a cumulative register of the numerous download sites for electronic texts in Indian languages
 Sanskrit Self Study by Chitrapur Math
 An Analytical Cross Referenced Sanskrit Grammar By Lennart Warnemyr

Меттанаш
Суахили

Суахи́ли (kiswahili) — банту меттанах дӀасабержинчарах цхьаъ а, Африкехь массарелла а бержина мотт а.

Литература 
 Громова Н. В. Новое в лексике современного языка суахили. М., Изд-во МГУ, 1994.
 Громова Н. В. Язык суахили в современной Танзании // Межрасовые и межэтнические отношения в современной Танзании: Труды Российской комплексной экспедиции в Объединённой Республике Танзания (сезон 2005 г.) / Отв. ред. А. В.Коротаев, Е. Б. Деминцева. М.: Институт Африки РАН, 2007. С. 84-93.
 Н. В. Громова, Н. В. Охотина Теоретическая грамматика языка суахили. // Московский государственный университет. Факультет стран Азии и Африки. М.:1995

Хьажоргаш 

 Kamusi Project  Internet Living Swahili Dictionary
 Интернет-радио на языке суахили (слушать 128кб/с)
 Немного о системе личных имён суахили 
 Материалы по изучению языка суахили (разговорник, словари, учебники на русском языке) 
 Сайт, посвящённый языку суахили

Меттанаш
Акерсхус

А́керсхус () — Норвегин губерни (фюльке). Иза ю дозанашца фюльке Осло а, Хедмарк а, Бускеруда, Оппланн а, Эстфолл а.

Коммунаш 

А́керсхусан ю 22 коммунаш:
 Аскер
 Эурског-Хёланд
 Берум
 Эйдсволл
 Энебакк
 Фет
 Фрогн
 Еррум
 Хурдал
 Лёренскуг
 Наннестад
 Нес
 Несодден
 Ниттедал
 Оппегор
 Релинген
 Шедсму
 Ши
 Сёрум
 Улленсакер
 Вестбю
 Ос

Билгалдахарш 

Норвеги
Шпицберген

Шпицбе́рген (), кхин Сва́льбард (), Гру́мант — Норвегин архипелаг, Административан центр — Лонгйир.

Билгалдахарш 

Нораеги
Ангкор-Ват

Ангко́р-Ват я Ангко́рвоат (  — «храм Ангкор») — йоккха Индуизман храман комплекс Камбоджехь. Иза ю цера дела Вишну сийдеш йина. Дуьненахь массарелла а йоккха динан гӀишло ю иза. Иштта иза лоруш ю еза дуьненан археологин памятник. Ангкор-Ват ийна XII бӀешаран хьалхара эхахь, Сурьяварман II паччахь заманахь. Иза ю ЮНЕСКО Дуьненан тӀаьхьалон йукъа язйина.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 Спутниковая фотография высокого разрешения 
 Трёхмерная виртуальная модель Ангкор-Вата
 Путеводитель по Ангкору с подробным описанием Ангкор-Вата 

Архитектура
Боккха Цийн пен

Боккха Цийн пен ( я ) — массарелла а ,оккха архитектурин хӀоллам бу. Иза ю Къилба Цийчохь. Цуьнан йохалла ю 8851,9 км (генашца цхьана), Бадалин га долчехь Пекинан уллехула боьдуш бу. Цхьана йистера кхоьчу йисте кхаччалц иза бу 2500 км. Пен бу 5-8 метр томма а, 6,7 метр лекха а (цхьайолу меттанашкахь 10 метр лекха).

Книгаш 
 Е. Н. Грицак. Пекин и Великая Китайская стена. — М.: Вече, 2005. — ISBN 5-9533-0778-0

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 
 Великая китайская стена («Стена слез»; «Железный занавес»; XX век.)
 Всемирное наследие ЮНЕСКО — Великая китайская стена
 Великая китайская шоколадная стена
 The Great Wall of China (the Atlantic, 2012-10-09), фотогалерея

Архитектура
Эйфелин бӀов

Э́йфелин бӀов (, МФА: ) — уггар йевзаш йолу Парижан сийлахь меттиг, дуьне ма-ду йевзаш йолу Францин билгало. Цунна цӀе тиллина иза кхоьллина конструкторан Гюстав Эйфелин сийдеш.

2006 шарахь цуьнга хьажа веанера 6 719 200 стаг. Иза йиначул тӀехь 2007 шаран 31 декабрь кхаччалц деанера 236 445 812 адам. Иза йинера цхьа хан йалча дӀайакхархьам — Эйфелин бӀов йара 1899 шарахь Парижехь хилла йолу Дуьненан гайта хӀотторан чекхволу нартол. Амма радиоантеннаш хӀотто дика меттиг хиларан иза йитира.

Галерей

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт — La tour Eiffel 
 История окраски и освещения башни, её признания публикой на Портале о странах
 Эйфелева башня. Париж с высоты птичьего полёта.
 Фотографии Эйфелевой башни 
 Reconstructing the Eiffel Tower in CATIA ,3DXML file to download and CG Images  
 Первые передающие устройства Эйфелевой башни  
 Вебкамера, установленная напротив Эйфелевой башни 
 Рабочие чертежи Эйфелевой башни
 Eiffel Tower Простая история для удивительной Эйфелевой башни

Архитектура
Эмпайр-стейт-билдинг

Эмпайр-стейт-билдинг () — Нью-Йоркехь Манхэттен гӀайрена тӀехь йолу 102 этаж йолу стигал-бохь. Офисан цӀа. 1931 шо дуьйна 1972 шо кхаччалц, Дуьненан мах лелабан центр хьаяллалц иза дуьненахь массарелла лекха гӀишло йара. 2001 шарахь, Дуьненан мах лелабан центран стигал-бохьеш йохначултӀехь, иза йуха а хилира Нью-Йоркан уггара лекха гӀишло. Цуьнан архитектурин стиль ар-деко йу.

Галерея

Хьажоргаш 

 Empire State Building: Official Internet Site with lighting schedule and explanation of colors

Билгалдахарш 

Архитектура
Айя Софи

Айя Софи, Константинополера Сийлахь Софи, Ая-Софья (; ) — хьалха хилла керста килс, тӀаьхьа — маьждиг, тахана — музей; дуьне ма-ду евзуш йолу Византийн архитектурин хӀоллам. Тахан цуьнан официалан цӀе Ая-Софья Музей (). 2020 дуьйна маьждиг.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 
 

Архитектура
Парфенон

Парфено́н ( — йоӀ; цӀена) — Шира Желтойчоьнан архитектурин памятник, Афинан Акрополь тӀехь йолу килс. Афинан а, еррига Аттикан а дола деш йола Афина () цӀе йолу делан сийдеш йина Шира Афинан коьрта килс. Йина в. з. к. 447—438 шерашкахь Калликрат цӀе йолу архитекторас. Проект хӀоттинарг вара Иктин. Перикл паччахь волу хенахь, в. з. к. 438—431 шерашкахь Фидийс куьйгал деш кечйина. Тахана чӀогӀа йохина ю, метта хӀоттош ю.

Оьрсийн литература 
 Николай Гоголь, «Ганц Кюхельгартен», идиллия в картинах, одну из которых составляет описание Парфенона
 Иван Панаев, «Греческое стихотворение»
 Дмитрий Мережковский, стихотворение «Парфенон».

Билгалдахарш

Библиографи

Шира хьосташ 
 Павсаний. Описание Эллады, 1, 24, 5 — 7.
 Плутарх. Сравнительные жизнеописания, Перикл.

Ӏилманан литература 
 Брунов Н. И. Памятники Афинского Акрополя. Парфенон и Эрехтейон. — М.: Искусство, 1972.
 Виппер Б. Р. Искусство Древней Греции. — М.: Наука, 1972.
 Блаватский В. Д., Маркузон, Михайлов и др. Всеобщая история архитектуры. Т. 2, кн. 1. Архитектура Древней Греции. — М.: Издание Академии Архитектуры СССР, 1949.
 Колобова К. М. Древний город Афины и его памятники. — Л.: Издательство ЛГУ, 1961.
 Маринович Л. П. Судьба Парфенона. — М.: Языки русской культуры, 2000.
 Соколов Г. И. Акрополь в Афинах. — М.: Просвещение, 1968.
 Jenifer Neils The Parthenon: From Antiquity to the Present. — Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
 François Queyrel Le Parthénon, Un monument dans l’Histoire . — Bartillat, Paris, 2008.

Хьажоргаш 

 Виртуальный тур по Парфенону 
 Галерея
 Статья о лорде Элджине
 Скульптура Парфенона
 Михаил Гаспаров, «Занимательная Греция», глава Парфенон
 Парфенон (фото и рисунки реконструкции)

Архитектура
Гизан Пирамидаш

Гизан пирамидаш ю Мисарехь Гиза акъарин тӀехь КъахӀиран уллехь. И комплекс ю Гиза гӀалин 8 км гена, КъахӀиран 25 км гена. Уьш йина Шира Мисаран IV—VI династиш Ӏедалехь йолучу хенахь, (в. з. к. XXVI бӀешо дуьйна XXIII бӀешо кхачале).

Хеопсан (Хуфу) пирамида ю Дуьненан ворхӀ Ӏаламатех дисина цхьаъ бен доцу Ӏаламат.

Галерей

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 3D модель пирамид  для использования в Google Earth
 Великие пирамиды Египта 

Архитектура
Сийлахь Петран Килс

Сийлахь Петран Килс (, ) — католикан килс, Ватиканан коьрта а, уггара йоккха а гӀишло, дуьненахь уггара йоккха керста килс. Риман католицизман церемонин центр. И еш къахьийгира дукха гӀарбоьвла говзанчаш: Браманте, Рафаэль, Микеланджело, Бернини. Килсан чу тарло 60 000 стаг.

Галерея

Литература 
 Baedecker. Rom. Verlag Karl Baedeker.12. Auflage 2002. ISBN 3-87504-125-9
 Dorling Kindersley.Rom.Dorling Verlag GmbH. München. 2008/09 ISBN 978-3-928044-41-7

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Виртуальный тур по Собору (англ.)
 Интерактивный план Собора (англ.)
 Чертежи собора св. Петра, проект Микеланджело Буонарроти 
 Информация о некрополе под собором

Архитектура
1984 шо



Оцу шарахь хилларг 
 Тарам Магомадов Европин чемпион а, «Дружба-84» турниран толамхо а хилира.

Оцу шарахь бинарш 
 Абзаилов, Керим (1984 шо) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
 Авхадов, Сайд-Хамзат (1984 шо) — ийина кепар латархо, эскаран чуччавахан латаран Российн Кубок яккхинарг, кик-джитсун дуьненан вице-чемпион, шутбоксинган а, грэпплинган а дуьненан чемпион, PROFC 2011 Халкъийн доттагӀаллин Кубкан этапан толамхо, тӀеман самбон Российн спортан говзанча;
 Джукаев, Расул Магомедович (1984 шеран 11 август) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн чемпион, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн Сийлахь спортан говзанча;
 Исраилов, Иса — нохчийн пауэрлифтер, Российн чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, дуьненан чемпион, Дуьненан Кубок якхинарг, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Каримов, Ринат Гасанович (1984 шеран 6 октябрь) — нохчийн эшархо, Нохчийн Республикин Сийлахь артист;
 Мамуев, Алимхан Амадович (1984 шеран 18 июль) — нохчийн паргӀат кепар латархо, шозза Российн Кубок яккхинарг, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Токаев, Турпал Аптиевич (1984 шо) — нохчийн К-1 а, тайски боксан а латархо, масийттуза Турцин кикбоксинган чемпион, кикбоксинган а, тайски боксан а дуьненан чемпион.
 Basshunter (1984 шеран 22 декабрь) — шведин эшархо, музыкальни продюсер а DJ
Тадж-Махал

Тадж-Маха́л (, ) — ХӀинди пачхьалкхехь Агра гӀалахь йолу мавзолей а, маьждиг а. Иза ду Джамна цӀе йолу хин йистехь. Цуьнан архитектор хилла, схьахетарехь, Устад-Иса. Тадж-Махал яйтинарг ву Шах-Джахан шен зудчунна сий деш. Кхоно Шах-Джахан ша а дӀавоьллира кхузахь.

Галерей

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Фотографии Тадж Махала на Индостан.ру
 Фотографии и полная история Тадж-Махала на Топтрэвел.ру 
 Фотографии Тадж-Махала с высоким разрешением
 История семьи и династии Великих Моголов на фоне их творений (Тадж-Махала, гробницы Хумаюна, Бабура и т. д.), могольское влияние на искусство Индии
 Новые 7 чудес света. Тадж-Махал — символ Индии. (История. Мумтаз. Описание храма.)
 Тадж-Махал, Индия • 360° Аэрофотопанорама на www.airpano.ru

Архитектура
Архитектура

Архитекту́ра (,  — воккха, коьрта,  — гӀишлошъярхо, дечиг-пхьар) — гӀишлойн проекташ хӀоттаяран а, гӀишлош яран а говзалла. Архитектурас билггала кхуллу йолуш йолу техникин таронашца а, хазаллехь кхетарца а йогӀуш йолу нахана балхан а, гӀуллакхан а оьшу низаме гонахе.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 

Архитектура
Маршон хӀоллам

Маршон хӀоллам (, юззина цӀе — Дуьне серладоккху Маршо, ) — АЦШ а, дуьненахь а гӀаръялла скульптура. Цунах олу «Нью-Йоркан а, АЦШ а билгало», «маршон а, демократин а билгало», «Леди Маршо». И статуя ю АЦШ лаамаллан 100 шо кхачаран французийн гражданаш дина совгӀат.

Кхийолу лекха скульптураш 

 Колосс Родосский;
 БӀаьстенан Килсан Будда;
 Рио-де-Жанейрохь йолу Ӏисан пайхӀамаран статуя;
 «Даймохк-Нана» Киевехь;
 «Даймохк-Нана» Волгоградехь;
 Пётр I памятник Москвахь;

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 История статуи Свободы 

 Statue of Liberty National Monument ; National Park Service.
 http://www.cr.nps.gov/history/online_books/hh/11/hh11g.htm  — ерриг истори
 Исторические снимки строительства статуи

Архитектура
Кхо чӀож (электростанци)

Кхо чӀож ( — «Кхо чӀож») — дуьненахь уггара йоккха болх беш йолу гидроэлектростанци. Иза йина Цийчохь Янцзы цӀе йолу хин тӀехь. ГЭС летташ ю Хубэй провинцехь Саньдоупин гӀалин уллехь. Дуьненахь уггара дукха ток луш йолу электростанци. Оцу ГЭСан гравитацин сунт ю дуьненахь уггара йоккха. Хи латтийла хьалаюзуш хенахь 1,3 млн стаг кхалхо дийзира.

Суьрташ

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Фотоэкскурсия по ГЭС: вид плотины, шлюзов, комплекса гидросооружений. Шлюзование.

Архитектура
ТӀай

ТӀай — наха йина гӀишло. Иза яш ю хих, хӀордах, боьрах, хидокъех йа муьлуха а кхочу дуьхьалонах дехьа болуш болу некъ беш хенахь. Некъан тӀоьхула диллинчу тӀайнах оьрсийн маттахь путепровод олу. ЧӀожан йа боьран тӀоьхула диллинчу тӀайнах виадук олу.

Билгалдахарш

Литература 
 Надёжин Б. М. Мосты и путепроводы в городах. — М., 1964
 Надёжин Б. М. Архитектура мостов. М.: Стройиздат, 1989. ISBN 5-274-00596-9. 96 с.
 Гибшман Е. Е. Проектирование деревянных мостов. — М., 1965
 Гибшман Е. Е. Проектирование металлических мостов. — М., 1969
 Евграфов Г. К. Богданов Н. Н. Проектирование мостов. — М., 1966
 Ефимов П. П. Архитектура мостов. — М.: Изд-во ФГУП «Информавтодор», 2003
 Ильясевич С. А. Металлические коробчатые мосты. — М., 1970
 Назаренко Б. П. Железобетонные мосты, 2 изд. — М., 1970.

Хьажоргаш 

 BridgeArt: Искусство строить мосты
 Из истории мостов 
 Engineering, History & Construction of Bridges  
 Классификация мостов 
 Самые необычные мосты в мире  
 Мосты для животных

Фильмографи 
 «Большой скачок. Мосты» — научно-популярный фильм, 2012 шо.

Архитектура
Нохчийчоьнан дог

Маьждиг «Нохчийчоьнан дог» Кадыров Ахьмадан цӀарах дина маьждиг — дина хан XXI бӀешо иза ду Соьлжа-ГӀалин юкъехь. Россехь уггаре доккха маьждиг.

Билгалдахарш 

Маьждигаш
Хин татол

Хин татол (татол) () — ха дӀадахийта а, хин некъ хийца бан а, хица беш болу некъ бацбалийта а наха йина хин артери.

Канал яран шиъ коьрта Ӏалашо ю:
 татол лелайо хи схаьдало я дӀадига
 транспортан Ӏалашо, масала, нах а, кираш а дӀасалелаян

Дукха хоьлехь татолаш и шиа Ӏалашо цхьане кхочуш йо.

Билгалдахарш

Литература 
 Гришин М. М. «Гидротехнические сооружения» — Учебник, части 2, 1979.

Архитектура
Дамба

Да́мба () — акватори йа территори хин Ӏаламан ницкъах ларъяш йолу гидротехникан гӀишло. Масала:
 гӀала йа юрта бахаман латта бӀастенна дистина хих ларъяш йолу дамба;
 гидроузел йукъайогӀуш йолу дамбас Ӏалашйо иза тулгӀенашах а, хи дӀасалеларах а. Цундела хина кеманий йиш хуьлу паргӀат шлюзах чекхдовла.

Дамбан наггахь бен ца хуьлу хи тӀегӀуртуш. Иза яш ю цхьа майда (хин йа латтан) хих ларъяран. Сунт даиманна ю хи тӀегӀортина. Дукха хьолехь сунтас кхуллу хи латтийла.

Хьажоргаш 

 
 '' «Well Diggers Trick», June 1951, Popular Science (Популярная Наука (журнал)) 

Архитектура
Франц-Иосифан Латта

Франц-Иосифан Латта — Къилбаседа Шен океана чуьра архипелаг, иза йу Европин къилбаседа архипелаг. ГӀайренаш Российн Архангельскан областан Приморскан кӀоштан йукъайогӀу. Архипелаган йу 192 гӀайренаш, йерриг майда 16 134 км².

Билгалдахарш 

Росси
Керла Латта

Керла Латта — Къилбаседа Шен океанан чуьра архипелаг иза ю Баренцан хӀордан а Каран хӀордан юкъехь. Российн Архангельскан областан йукъайогӀу.

Билгалдахарш 

Росси
Пирамида

Пирамида (шира егип. aahu-t, ана; греч. πυραμις — pyramis, pyramidos пирамида, πυρα — pyra цӀе + μιδες — mides йукъ)) — Дукха хьолехь куцан я динан Ӏалашон яш йолу яржина тайпан архитектурин гӀишло. Евзуш ю дукха пачхьалкхаш а, дукха культураш а йина пирамидаш, дукха хьолехь килсаш я монументаш санна.

Литература 
 Коппенс Филип.  Новая эра пирамид — Смоленск: Русич, 2010. — 384 с. ISBN 978-5-8138-0958-3, 978-1-84694-046-0

Хьажоргаш

Билгалдахарш 

Архитектура
Хельсинки

Хе́льсинки (, Гельсингфо́рс ) — Финляндин коьрта а, йокха а гӀала, Уусимаа олучу провинцин административан центр. Бахархой — 588 941 стаг (31.01.2011). Кхечу пачхьалкхашкара баьхкина бахархой 10 %.

Билгалдахарш 

Финляндин гӀаланаш
Стокгольм

Стокго́льм ( ) — Швецин коьрта а йокха а гӀала. Иза ю Меларен олучу Ӏаман йистехь.

Билгалдахарш 

Швецин гӀаланаш
БӀов

БӀов — локхалла шораллал я диаметрал дукха сов йолу инженеран а, архитектурин а гӀишло. Наггахь кхоьчу лекха гӀишлонех бӀоьвне башхалла лору дӀасаозараш ца хилар а, жима чухоам а. Дукха хьолехь бӀовне ерриг чухоам дӀалоцуш лами хуьла.

Галерея

Хьажа иштта 
 Эйфелин бӀов
 Эмпайр-стейт-билдинг

Билгалдахарш

Литература 
 
 С. Violletle Due, «Dictionnaire raisonne de l’architecture franaise du XI au XVI siecle» (т. IX, Париж, 1875)
 M. A. de Caumont, «Abecedaire ou rudiment d’archeologie» (Caen, 1870 г.)
 James Fergusson, «A history of architecture in all countries, from the earliest times lo the present day» (Лондон, 1874)
 Николай Костомаров, «Очерк домашней жизни и нравов великорусского народа» (глава 1, Спб., 1887)
 В. Ласковский; «Материалы по исторг инженерного искусства в России.» (Спб., 1858)
 А. Пузыревский, «История военного искусства в средние века» (Спб., 1884)
 П. Н. Батюшков, «Холмская Русь» (стр. 13, 21 и 29) «Материалы по археологии Кавказа» (часть 1, Москва, 1888)
 Н. M. Снегирев и А. Мартынов, «Русская старина в памятниках церковного и гражданского зодчества» (Москва, 1852).

Хьажоргаш 

 Сайт о высотных зданиях (англ.)

Архитектура
Ангали

Ангали — адамаш дукха хенахь дуьйна лелош йолу материал. Ангали чӀогӀа а, кец йоцу а материал ю. Ангали лалон температура ю 300 дуьйна 2500 °C кхаччалц. И температура ю химин хӀоттаман хьаьжна. Ангалиш хуьла чекх са гуш а, ца гуш а.

Цхьадолу ангалий

Билгалдахарш

Хьажоргаш

Хьосташ 
 Краткая химическая энциклопедия. Т. V. М.: Советская энциклопедия. 1961
 Качалов Н. Стекло. Издательство АН СССР. Москва. 1959
 Шульц М. М., Мазурин О. В. «Современные представления о строении стёкол и их свойствах». Л.: Наука. 1988
 A.K. Varshneya. Fundamentals of inorganic glasses. Society of Glass Technology, Sheffield, 682 pp. (2006).
 М. И. Ожован. Топологические характеристики связей в окисных системах SiO2 и GeO2 при переходе стекло-жидкость. ЖЭТФ, 130 (5) 944—956 (2006).

Литература 
 Михаил Васильевич Ломоносов. Письмо о пользе стекла. — М. В. Ломоносов. Избранные произведения. Т. 2. История. Филология. Поэзия. «Наука». Москва. 1986. С.234-244
 Качалов Н. Стекло. Издательство АН СССР. Москва. 1959.
 Мазурин О. В., Порай-Кошиц Е. А., Шульц М. М. Стекло: природа и строение. Л.: Знание. 1985
 Шульц М. М. О природе стекла // Природа № 9. 1986
 Paul A. (Amal). Chemistry of glasses. — 2nd. ed. London — New York. Chapman and Hall. 1990 ISBN 0-412-27820-0
 Безбородов М. А. Химия и технология древних и средневековых стёкол. М., 1969
 Лукас А. Материалы и ремесленные производства древнего Египта. М., 1958
 Галибин В. А. Состав стекла как археологический источник. Л., 1889
 Античное стекло в собрании Эрмитажа. Автор-составитель Нина Кунина. Санкт-Петербург.: АРС. 1997 ISBN 5-900351-15-7
 Mittelalterliche Glasmalerei in der DDR. Katalog zur Ausstellung im Erfurter Angermuseum. Berlin. 1989
 Neue Forschungen zur mittelalterliche Glasmalerei in der DDR. Berlin. 1989
 Рагин В. Ч., Хиггинс М. К.,. Искусство витража. От истоков к современности. М.: Белый город. 2003 ISBN 5-7793-0796-9
 Испанское стекло в собрании Эрмитажа. Автор-составитель О. Э. Михайлова. Л.: Аврора. 1970
 Русское и советское художественное стекло. К XV Международному конгрессу по стеклу. Каталог выставки. Государственный Эрмитаж. Л.: Внешторгиздат. 1989
 Шедевры американского стекла. Из коллекции Музея стекла в Корнинге и Музея искусства в Толидо. Каталог выставки. Государственный Эрмитаж. М.: Советский художник. 1990 ISBN 5-269-00590-5
 Russian Glass of the 17th—20-th Centuries. A special exhibition. A Corning Museum of Glass. Corning, New York. 1990 ISBN 0-87290-123-8
 Рожанковский В. Ф. Стекло и художник. «Наука». Москва. 1971
 Helmut Ricke. New Glass in Evrope. 50 Artists — 50 Concepts. Düsselgorf im Ehrenholf Glasmuseum Hentrich. Düsselgorf. 1991
 Nordrhein-Westfalen: Spitzenland für Glass. Ministerium für Wirtschaft, Mittelstand und Technologie des Landes Nordrhein-Westfalen. Düsselgorf. Druck: Duisburg. 1990
 

Ангали
Пластмассаш

Пластма́ссаш — синтетикан йа Ӏаламан полимерашах хӀотталуш йолу органически материалаш. «Пластмассаш» бохург ду и материалаш йохйича царна муьлха а кеп йа йиш хилар а, шелъелча цера и кеп йисара а.

Билгалдахарш

Литература 
 Дзевульский В. М. Технология металлов и дерева. — М.: Государственное издательство сельскохозяйственной литературы. 1995.

Хьажоргаш 
 Влияние пластмасс на здоровье
 Упрощенная и аппаратурная идентификация пластмасс 
 Сварка пластмасс, сущность процесса сварки пластмасс 
 Учёные создали пластик из сахара 
 Plast-Tech.ru — Полимеры. Всё о переработке пластмасс.
 ПЛАСТМАССОВАЯ ЧУМА: Бороться или махнуть рукой? 
 Получение пластмасс, видео
 Классификация пластмасс 

Материалаш
Загреб

За́греб ( ) — Хорватин коьрта а йокха а гӀала. Бахархой — 784 900 адам (2007), майда — 641,29 км². Иза ю Сава олучу хийистехь( Дунайн га).

Билгалдахарш 

Хорватин гӀаланаш
Будапешт

Будапе́шт ( ) — Мажаройчоьнан коьрта а, йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла 2007 шо 1,7 млн стаг.

Билгалдахарш 

Мажаройчоьнан гӀаланаш
Шахнаме

Шахнаме́ ( — «Паччахьийн жайна», «Паччахьашах лаьцна жайна», «Паччахьан жайна») — гӀажарийн литературин гӀаръялла памятник, гӀажарийн халкъан эпос. «Паччахьийн жайнехь» юцу Иранан истори шарачу заманан дуьйна VII бӀешарахь им диллалц. Цхьана стаг язйина уггара еха поэма: вовшахтоьхначулла «Илиадал» а, «Одиссеял» шозза еха.

«Шахнаме» оьрсийн маттахь арахецнарш 
 Фирдоуси. Шахнаме. Т. I. (От начала поэмы до сказания о Сохрабе). Пер. с фарси Ц. Б. Бану, коммент. А. А. Старикова. М., 1957.
 Фирдоуси. Шахнаме. Т. II. (От сказания о Ростеме и Сохрабе, до сказания о Ростеме и хакане Чина). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути, коммент. А. А. Старикова. М., 1960.
 Фирдоуси. Шахнаме. Т. III. (От сказания о Ростеме и хакане Чина до царствования Лохраспа). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути, коммент. А. Азера и Ц. Б. Бану-Лахути. М., 1965.
 Фирдоуси. Шахнаме. Т. IV. (От царствования Лохраспа до царствования Искендера). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути, коммент. В. Г. Луконина. М., 1969.
 Фирдоуси. Шахнаме. Т. V. (От начала царствования Искендера до начала царствования Йездгерда, сына Бехрама Гура). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути и В. Г. Берзнева, коммент. В. Г. Луконина. М., 1984.
 Фирдоуси. Шахнаме. Т. VI. (От начала царствования Йездгерда, сына Бахрама Гура до конца книги). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути и В. Г. Берзнева, коммент. Л. Лахути. М., 1989.

 Фирдоуси А. Шах-наме. В 2 тт. М., 1964;
 Фирдоуси А. Шах-наме. В 4 тт. М., 1957—1969;
 Фирдоуси А. Шах-наме: критический текст. В 9 тт. М., 1960—1971.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 А. Стариков Шахнаме: об эпосе / «Шахнаме», 1957 г, «Литературные памятники», Москва.
 Шахнаме на «Эпической силе» 

Поэзи
Гильгамешех лаьцна эпос

«Гильгаме́шех лаьцна эпос», я «Дерриг гиначунах лаьцна» поэма () — дуьненахь уггаре шира йисина литературин произведени. Иза язйина аккадийн маттахь.

Публикациш

Аккадан меттан транскрипциш 
  (Без транскрипции).
  (Без клинописного текста).
 
  (Без клинописного текста).
 
 
 
 
 
 
 
 
  (Без транскрипции).

Шумеран версиш

Эпосан гочдарш 
 
 
 ; 2-е переработанное изд.: Leipzig, 1926. (Перевод Э. Эбелинга).
  (Перевод А. Унгнада).
 
 
 ; второе, полностью переработанное В. фон Зоденом издание: Stuttgart, 1958.
 ; 2-е издание: Amsterdam, 1952; 3-е переработанное издание: Amsterdam, 1958 (с обширным комментарием).
 .
 ; 2-е переработанное изд.: Princeton, 1955. (Перевод Э. Α. Спайзера; там же перевод части шумерских поэм о Гильгамеше С. Н. Крамера).
 
 

На русском языке
  (Перевод-переложение с французского).
 
 
  (Репр. изд. 1961 года)

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 

Поэзи
Софи

Софи́ ( , от  — мастерство, мудрость) — Болгарин коьрта гӀала. Софи олучу Ӏалин областан а цуна цхаъбенйоцу йукъаралин административан центр.
Бахархойн дукхалла — 1,2 млн стаг (2011 шо).

Билгалдахарш 

Болгарин гӀаланаш
Дублин

Ду́блин ( ;   йа ) — Ирландин гӀала-графство, пачхьалкхан коьрта гӀала.

Бахархой — 505 739 (2006), гӀалин йистошца — 1,7 млн.

Галерей

Билгалдахарш 

Ирландин гӀаланаш
Абдурахманов, Канти

Канти Абдурахманов (1916 шо — 2000 шеран 28 март) — Советан Эскиран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин Турпал (1996 шо).

Биографи 
Канти Абдурахманов вина 1916 шарахь Шелахь. Жима волуш да а, нана а доцуш висна иза. Цо колхозехь болх бира. 1941 шеран сентябрехь иза шен лаамехь тӀамтӀе вахара. 1942 шеран июнехь цо Ташкентехь лахара артиллерин командирийн школа чекхйаьккхира. Иза армехь вара Йуккъера Азин тӀеман округехь. Цигахь иза взвод командиран гӀонча хилира. 1943 шеран октябь дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь ву. Цо дакъа лецира Невель а, Городок а, Витебск а хьайоккхуш, Белоруссин (1944 шо) а, Балтикайистан (1944 шо) а операцишкахь а, Курляндехь хилла немцойн эскиран тоба хӀаллакйеш а. Цуна масийтта чов йира.

1943 шеран декабрехь Витебск хьайоккхуш хенахь советан гӀашсалтий охьадийша дизира немцойн къиза герз даьттаран бахьнехь. Абдурахмановс шен накъосташца шен йоккха топ нийса тӀейерзайина а, масийттуза кхоьссина немцойн дот хӀаллакйира. И бахьнехь мостагӀийн эшабелира.

1944 шарахь Малхбузе Двинал дехьадовлучу хенахь цо йуха а гайтира шен хьуьнар. Циггахь иза артиллерстех массарелла хьалха малхбузе хийисте дехьа а ваьлла, цо советан эскиран дехьадовлуш новкъалла йеш йолу масийтта мостагӀийн цӀеран меттиг хӀаллакйира. ТӀеман хенахь Абдурахмановс хӀаллакйира масийтта немцойн танк.

1946 шарахь Абдурахманов эскирера мукъавитира. ТӀаккха цуьна Йуккъера Ази ваха дийзира. 1967 шо кхаччалц иза ГӀиргӀазойчохь Ӏийра. ЦӀа вирзинчул тӀехь цо шофер а, комбайнер а, «Пищемаш» завода белхало а, геологин талламан буру туху вышкан мастер а болх бира. Пенси ваханчул тӀехь иза Устрада-ГӀалахь вехаш вара. Иза велира 2000 шеран 28 мартехь.

1996 шеран 16 майхь цунна йелира Российн Федерацин Турпалан цӀе. Иштта цуьна йара 2-гӀа а, 3-гӀа а даржан Силаллийн орденаш а, 1-ра даржан Даймехкан тӀеман орден а, кхидолу совгӀаташ а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Герои России. Абдурахманов Канти.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Висаитов, Мавлид Алероевич

Мавлид (Мовлид, Мовлади) Алероевич Висаитов (1913 шеран 13 май, Лаха Невре — 1986 шеран 23 май, Соьлжа-ГӀала) — 28 гвардейски дошлойн полкан командир (6 гвардейски дошлойн дивизи, 2 Белоруссин фронт), гвардин подполковник, Советски Союзан Турпал.

Биографи 
Вина Лаха Нёврехь (Терк-Йистан кӀошт, Нохчийн Республика) ахархойн хӀусамехь. 1942 шо дуьйна КПСС декъашхо. 1932 шарахь чекхйаьккхира кооперативни техникум. Цо туькан куьйгалхо болх бира.

1932 шо дуьйна иза ЦӀен эскирахь вара. 1935 шарахь цо чекхйаьккхира Орджоникидзен гӀашлойн школа, 1941 шарахь — комсоставан кхачаме далоран дошлойн курсаш.

ТӀом дӀаболабелча дуьйна капитан Висаитов вара фронтехь. Шен майралла цо тӀом дӀа ма болабелла гайтира. Кирданашкахь (Малхбузе Украина) волучу хенахь 1941 шеран 18 — 22 июлехь цуьнан эскадронан омра деара мостагӀин тӀелата аьлла. Висаитовс ша айбира эскадрон, мостагӀчун тӀемалойн ха хӀаллакдира а, мостагӀ волчу чувахара а. Цул тӀаьхьа дехкинча деношкахь эскадронас кхуза йухатуьхуьра тӀелетта немцой. Висаитован чов йинера. Оцу деношкахь бина тӀеман цунна йелира ЦӀен тӀеман байракхан орден.

Висаитовс куьгалло деш йолу 28 гвардин дошлойн полк 1945 шеран 27 апрелехь танкан а, артиллерин а полкашца цхьана Шведт гӀала йолчехь мостагӀас яш йолу дуьхьало эшайина схьайаьккхира Хаммельпринг цӀе йолу нах беха меттиг а, Райнсберг цӀе йолу гӀала а. 1945 шеран 2 майхь полк тӀекхечира Эльбан хийисте. Виттенберг гӀалин къилбаседехьа цунна дуьхьулкхитира ингалсан а, америкин а эскир. ТӀеман тӀаьххьара деношкахь цуьнан полкас тӀом беш 160—170 км некъ бира, мостагӀчун 2 полк хӀаллакйира, 50 нах беха меттиг схьайаьккхира, дукха салтий а, цера техника а хӀаллакйира, концлагерашкара 3000 советан гражданин а, 500 тӀеманвисар а паргӀатвеккхира.

1945 шеран июнехь Советски Союзан Турпалан цӀе йаларан хьалхатеттира иза, амма цунна йелира Ленинан орден.

1946 шо дуьйна подполковник Висаитов запасехь вара. Иза вара Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш. Иза велира 1986 шерана 23 майхь. ДӀавоьллира Лаха Нёврехь. ВеллачултӀехь, 1990 шеран 5 майхь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

СовгӀаташ

Орденаш 
 2 Ленинан орден;
 ЦӀен Байракхан орден;
 Суворован 3 даржан орден;
 ЦӀен Седан орден;
 Силаллийн Легионан орден;

Мидалш 
 ТӀеман кхиамашна;
 Сталинград ларйаран;
 Германи эшайаран мидал;
кхиераш а.

Виццавар 

Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь болу ураман. 2010 шеран 8 майхь «Силаллийн аллей» цӀе йолу мемориалан комплексехь хьайиллина цуьнан памятник а, мемориалан у а, барельеф а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 «Кавалерист, легионер, герой»
 Герой — Судьба Мавлида Висаитова 
 «Всадник чести. Комполка Висатов» — Документальный фильм на YouTube
 Судьба Мавлида Висаитова

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Сараево

Сара́ево (, ) — Босни а, Герцеговина а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала а, Сараеван кантонан административан центр а.

Бахархой

Билгалдахарш 

Босни а, Герцеговина а
Никосий

Никоси́й йа Лефкоша — Республика Кипран а, Къилбаседа Кипран Туркойн Республикин а коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 166 эзар стаг (1991).

Билгалдахарш 

Республика Кипр
Приштина

При́штина (, ) — гӀала ю Балканин ахгӀайрен тӀехь, Республика Косово олучу пачхьалкхан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 200 эзар адам, дукху берш албанцаш бу.

Билгалдахарш 

Республика Косово
Монако (гӀала)

Мона́ко, Мона́ко-Вилль () — Монако олучу пачхьалкхан официальни коьрта гӀала, Бахархойн дукхалла — 1 034 адам. (2000 ш.). Майда — 184 750 м².

Билгалдахарш 

Монако
Белград

Белгра́д (Бео́град, ) — Сербин коьрта а йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла 1,2 млн адам.

Билгалдахарш 

Серби
Скопье

Ско́пье ( , ) — Македонин коьрта кӀала, кхин административно-политикин, культурин а дешаран-Ӏилманан а центр. Иза ю Вардар олучу хийистехь.

Бахархой — 850 эзар. адам. (2008).

Билгалдахарш 

Къилбаседа Македони
Братислава

Братисла́ва ( (1919 шо кхаччалц — Прешпорок йа Пре́шпорек, Prešporok, Prešporek), , Пре́сбург, , По́жонь, йукъера бӀешерашкахь , , Истрополис) — Юккъера Европера гӀала, Словакин коьрта гӀала, 1541 шеран тӀера 1784 шо кхаччалц — Венгрин коьрта гӀала. Бахархой 431 эзар. адам. ГӀалин майда — 368 кв. км.

Билгалдахарш 

Словаки
Любляна

Любля́на (, ) — Словенин коьрта гӀала. Цуна ю Любляна олуш гӀалин йукъаралла, екъаелла 17 кӀоштана.

Билгалдахарш 

Словени
Рига

Ри́га ( ) — Латвин коьрта гӀала Балтикайистера пачхьалкхийн уггар йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 699 203 стаг (2012). Рига йу — политикин, экономикин культурин центр.

Билгалдахарш 

Латви
Идрисов, Абухаджи

Абухаджи́ (Абухажи́) Идри́сов (1918 шеран 17 май, БердакӀел — 1983 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, СССР) — Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпалхо.

Биографи 
Вина 1918 шеран 17 майхь БердакӀелехь ахархон доьзуллехь. Чекхйаьккхира йуьхьанцара школа. «Советан Росси» колхозехь жаӀу болх бира цо. 1939 шарахь ЦӀен эскаре дӀакхайкхира. Иза вара Балтикайистехь йолу 125-гӀа гӀашлойн дивизехь. Цо Ӏамира пулемётчикан говзалла.

Даймехкан тӀом дӀа ма болабелла дуьйна цун йукъехь дакъа лоцуш вара. 1941 шеран июлехь цуьнан дивизи йара дуьхьало яш Псков — Велики Луки сизан тӀехь Ильменин а, Селигеран а йуккъехь. Идрисов вара шен накъосташца тӀелеташ болу немцойн дуьхьало яш. Цу хенахь хилира Идрисов иччархо.

Шен дот цо ша-тайпа кечйира мостагӀ волчу агӀора готта а, шуьйра а Ӏуьрг дитин. Цо цхьацца патарма кхуссуш 22 фашист винера. Хьаькимашас иза хиъча цунах иччархо вира.

Кеста цуьнан цӀе евзира йеррига Къилбаседа-Малхбузен фронтан. Цунах лаьцна газеташ тӀехь статьяш йазйора, иза гӀо дан кхойкхура кхоьчу фронтан дакъошкан. 1942 шеран октябрехь иза кхайкхира халачу фронтан дакъа долчу. Цигахь мостагӀ тӀелатаран кхерам бара. МостагӀ тӀелетча хенахь иччархош цуьнан эпсараш хӀаллак бан болабелира. ГӀашсалтиш иччархойн гӀонца фашистийн масийтта тӀелатар йухатуьхуьра. Идрисовс ша тӀеман 10 динахь 100 гергга немцойн салти а, эпсар а хӀаллаквира.

1943 шеран апрелехь Идрисовс хӀаллак винера 309 фашист. Иза бакъдора Идрисов йукъахь волу 370-гӀа гӀашлойн дивизин хаамехь. 1944 шеран мартехь цо хӀаллаквинера 349 фашист. Иза Советски Союзан Турале цӀе йаларан хьалхатеттинера. 1944 шеран апрелехь цун уллехь иккхина минас иза лазинера.

1944 шарахь Мозовецкехь хьайиллира фронтан тӀеман гайта хӀоттор. Цигахь йара Идрисовех лаьцна дина стенд. Цу тӀехь йара цуьнан иччархон топ а, суьрташ а. Бухахь йаздина йоза дара: «Нохчийн халкъан сийлахь кӀант Советски Союзан Турпал Абухаджи Идрисовс хӀаллакхвира 300 сов немцойн салти».

Иза 4 баттахь Ӏиллира Горький гӀалин госпиталехь. ТавелчулатӀехь иза цӀера деккхина халкъан векал ву аьлла Кхазакхстанехь Ӏийра: хьалха Алма-Атахь, тӀаккха Талды-Курганан областехь. Иза вара жа лелош.

1957 шарахь Идрисов цӀа вирзира. Валлалца шен вина махкахь Ӏийра иза. 1983 шеран 22 октябрехь иза велира.

СовгӀаташ 
 Советски Союзан Турпал (1944 шеран 13 июнь)

Орденаш 
 Ленинан орден;
 ЦӀен Байракхан орден;
 ЦӀен Седан орден;
шортта Мидалш а.

Виццавар 
 Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь болу ураман а, БердакӀелахь болу ураман а, школан а.

Хьажоргаш 
 Сайт «Герои Страны»
 Абухаджи Идрисов. Герой Советского Союза
 Идрисов Абухажи, Герой Советского Союза

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
17 май



Оцу динахь бинарш 

 Ачичаев, Алым Адамович (1949 шеран 17 май) — нохчийн штангист, СССР чемпион, СССР Кубок яккхинарг, СССР халкъашна юккъера классан спортан говзанча, СССР еза атлетикан чемпион хилла хьалхара нохчий.
 Идрисов, Абухаджи (1918 шеран 17 май, БердакӀел — 1983 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, СССР) — Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпал.

Оцу динахь белларш 

17 май
Вильнюс

Ви́льнюс ( , 1918 шо кхаччалц — «Ви́льна», 1919—1939 шерашкахь — Ви́льно, ) — Литван коьрта а, йокха а гӀала.

Спорт 
 ФК «Жальгирис» футболан команда.
 ФК «Ритеряй» футболан команда.
 Стадион ЛФФ.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Литва
Вадуц

Ваду́ц (, немцой маттахь олу [] йа []) — Лихтенштейнан коьрта гӀала а къоман парламент йолу меттиг а.

Билгалдахарш 

Лихтенштейн
Люксембург (гӀала)

Люксембу́рг (, , ) — Европин Люксембург олучу жима пачхьалкхан (майда 2 586,4 км²) коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Люксембург
Валлетта

Валле́тта, Ла-Валле́тта (, ) — Малта республикин коьрта гӀала, пачхьалкхан экономикин а, политикин а центр.

Билгалдахарш 

Малта
Биркиркара

Биркиркара (, кхин олу B’Kara) — Малтера гӀала. Бахархойн дукхалла 25 000 адам.

Билгалдахарш 

Малта
Аттард

Аттард — Малтера гӀала. Бахархойни дукхалла 10 134 адам леррина 2011 шарахь.

Билгалдахарш 

Малта
Биргу

Биргу ( йа ) — Малтера жима гӀала. 2005 шарахь ларарца гӀалахь Ӏаш ду 2701 адам.

Билгалдахарш 

Малта
Бирзеббуджа

Бирзеббуджа, , мадарра. «пачхьалкх оливок» — Малтин гӀала а порт а, гӀалин бахархойн дукхалла 8 000 адам.

Билгалдахарш 

Малта
Бормла

Бормла (, йа Коспикуа, ) — Малтин гӀала. Бахархойн дукхалла 5657 адам леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

Малта
Виктори (Малта)

Виктори (до 1897 г. — Рабат) — Малтин гӀала, Гоцо олучу шен йкхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀайрен коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 6414 адам леррана 2005 шарахь.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Малта
Гзира

Гзира () — Малтин гӀала, иза ю Мсида а Слима а олучу гӀалашан юккъехь, 2005 шарахь ларарца гӀалахь Ӏаш ду 7100 адам.

Билгалдахарш 

Малта
Заббар

Заббар — Малтера ширачарах йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 12892 адам леррана 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Малта
Зеббудж

Зуррик (; йа Из-Зуррик, ) — Малтера ширачарахь йолу гӀала. 2005 шарахь ларарца гӀалахь Ӏаш ду  10 эзар. адам.

Билгалдахарш 

Малта
Корми

Орми (, ) — республика Малтаин гӀала. гӀалин бахархойн дукхалла 16559 адам леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

Малта
Меллиеха

Меллиха,  — Малтера юрт. Бахархойн дукхалла 7221 адам леррана 2008  шарахь.

Билгалдахарш 

Малта
Моста

Моста () — Малтера гӀала. Бахархойн дукхалла 19018 стаг.

Иза йу Малта гӀайренан йукъехь.

Билгалдахарш 

Малта
Рабат (Малта)

Рабат, юъззина цӀе — Рибат-аль-Фатх, мадарра. «толаман юрт» — Малта гӀайрена жима адамдаьха меттиг, иза ю Мдинан гена йоцуш.

Билгалдахарш 

Малта
Сент-Джулианс

Се́нт-Джу́лианс () — Малтера гӀала, иза ю Лаьттайуккъера хIордан йистехь. Пачхьалкхан коьрта гӀалин Валеттан къилбседехьа.

Билгалдахарш 

Малта
Сент-Полс-Бэй

Сент-Полс-Бэй (Сан-Пауль-иль-Бахар, , мадарра Святой Павлан бухта) — Малтера гӀала, иза ю Валлеттан 16 километрехь.

Билгалдахарш 

Малта
Санта-Венера

Санта-Венера () — Малтера гӀала, бахархойн дукхалла 6087 адам, леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Малта
Слима

Слима (, ) — Малтера гӀала.

Слима ю махбаран коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Малта
Таршин

Таршин — Малтера жима гӀала. Бахархойн дукхалла 7608 адам леррана 2005 шарахь.

ГӀалин гена йоцуш ю Таршиенски храм.

Билгалдахарш 

Малта
Сан-Марино (гӀала)

Сан-Мари́но — Сан-Марино пачхьалкхан коьрта гӀала, иза ю Апеннинин ахгӀайре тӀехь Адриатикера хIордан гена йоцуш. ГӀалин бахархойн дукхалла — 4,6 эзар. адам (2008).

Билгалдахарш 

Сан-Марино
Кишинёв

Кишинёв (, МФА: ) — Молдавин коьрта а, йокха а гӀала. Пачхьалкхан экономикин а, культурин а центр.

Билгалдахарш 

Молдави
Анкара

Анкара́ () — Туркойчоьнан коьрта гӀала. ГӀалин бахархойн дукхалла 4,9 миллион стаг. Иза йу Туркойчоьнан Истмалал тӀехьа бахархойн дукхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Бахархой 
Бахархой 4 890 893 стаг (2011).

Билгалдахарш 

Туркойчоь
Измир

Изми́р (; кхин Сми́рна, ) — Туркойчоьнан бахархойн дукхаллица кхозлагӀа меттигехь йолу гӀала (2,7 млн адам. 2007) кхин пачхьалкхан шен йокхаллица шозулгӀа меттигехьпорт Истмалал тӀехьа. Кхин иза ю Измир олучу вилайетан административан центр.

Билгалдахарш 

Туркойчоь
Бурса (гӀала)

Бу́рса () — Анатолин къилбседа-малхбузера йокха гӀала,  Туркойчоьнан Истмалал, Анкарал, Измирал а тӀехьа шен йокхаллица 4 меттигехь йолу гӀала. Кхин иза йу Бурса олучу административан илан (регион) центр.

Билгалдахарш 

Туркойчоьнан гӀаланаш
Адана

Адана́ () — Туркойчоьнан гӀала Адана провинцин административан центр, иза йу СейхӀан (шира. Sarus) олучу хийистехь, 50 километрехь хӀордан йистан.

Билгалдахарш 

Туркойчоьнан гӀаланаш
Антали

Антали () — Туркойчоьнан гӀала, курорт а, порт а, Антали олучу провинцин административан центр, ГӀалин бахархойн дукхалла — 1 073 794 стаг (2012 шо.).

Билгалдахарш 

Туркойчоь
Кони

Кони () — Туркойчоьнан гӀала иза йу Анатолин йуккъера дакъана тӀехь. Бахархойн дукхалла − 1 073 791 (2011), Кони олучу провинцин центр.

Билгалдахарш 

Туркойчоь
Корк

Корк (; ) — Ирландин гӀала (пачхьалкхан шен йокхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала), Корк графстван олучу административан центр. Бахархойн дукхалла 190,4 эзар. адам. (2006).

Билгалдахарш 

Ирланди
Гётеборг

Гётеборг (, (, )) — Швецин Вестра-Гёталанд олучу ленера гӀала. ГӀала пачхьалкхан шен йокхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала ю Стокгольмал тӀехьа. ГӀалин майда 450 км².
Иза ю Каттегат олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Швеци
Мальмё

Ма́льмё () — Швецин шен йокхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Иза ю Швецин уггар къилбера административан регионехь — Сконе олучу регионан административан центр а.

Билгалдахарш 

Швеци
Уппсала

У́ппсала (, ) — Швецин шира гӀала,  Уппсала олучу ленан административан центр, провинцехь Уппланд.

Билгалдахарш 

Швеци
Тарту

Та́рту (, ; 1030—1224 шарашкахь 1893—1918 шарашкахь Юрьев, 1224—1893 шарашкахь Дерпт) — Эмайыги («Омовжа» олучу хийистехь, нем. цӀе Embach, Эмбах), Таллинал тӀехьа бахархойн дукхаллица шолгӀа меттигехь йолу гӀала. Эстонин регионан центр.

Билгалдахарш 

Эстони
Нарва

На́рва (, , шира. Ругодив) — Эстонин шен йокхаллица а, бахархойн дукхаллица а кхозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Эстони
Пярну (гӀала)

Пя́рну (, , ) — Эстонин порт йолу гӀала. Пачхьалкхан шен йокхаллица а, бахархойн дукхаллица а 4 меттигехь йолу гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Эстони
Кохтла-Ярве

Ко́хтла-Я́рве — (;  1946 дуьйна гӀала) — Эстонин къилбседа-малхбалера гӀала. Бахархойн дукхалла 37 965 адам леррана 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Эстони
Даугавпилс

Да́угавпилс (хьалхо Двинск, Динабург (1893 шо кхаччалц), Борисоглебск, оьрсийн тептарш тӀехь Невгин; (, , , , , , хьалхо Дзвiнск (), , ) — Латвин гӀала, пачхьалкхан Ригил тӀехьа шен йоккхаллица шозлагӀа меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Латви
Лиепая

Ли́епая ( , , , ) — Латвин гӀала, иза ю Балтикин хӀорд йистехь. Курземе олучу регионан йокха гӀала, Ригил а, Даугавпилсал а тӀехьа шен йокхаллица 3 меттигехь йолу гӀала. Коьрта гӀора ца луш йолу порт.

Билгалдахарш 

Латви
Вентспилс

Ве́нтспилс (хьалх. Винда́ва, , , ) — Латвин порт йолу гӀала. Лаьтташ йу Балтикин хӀордан йистехь.

Бахархой

Билгалдахарш 

Латви
Елгава

Елга́ва (, шира оьрсийн цӀе Мита́ва, ) — гӀала ю (1573 шарахь дуьйна) Латвин гӀала, 1578—1795 шарашкахь Курляндин пачхьалкхан коьрта гӀала.
Бахархойн дукхалла 64,5 эзар. адам (2011).

Билгалдахарш 

Латви
Юрмала

Ю́рмала () — Латвин а Балтикера пачхьалкхийн а йокха гӀала-курорт , иза ю Ригин 25 км. 
Бахархойн дукхалла — 55 933 адам (2008 шо).

Билгалдахарш 

Латви