Аьккхий

А́ьккийГерейханов Г. П. Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе : (Этноконфессиональный аспект) : монография. — Москва: Граница, 2004. — 179 с. — ISBN 5-94691-100-7. () — дуккха а долчу нохчийн тайп тайпанан эвла йу Аьккха. ТЕЙП АЬККХИЙ!

АЬККХИЙ это не только чеченский тейп, но и тукхум объединяющий в себе целый ряд более маленьких тейпов. Но сегодня мы будем говорить именно о тейпе АЬККХИЙ!VK
Тейп АЬККХИЙ!
ТЕПТАР
37 POSTES
ТЕПТАР
ТЕЙП АЬККХИЙ!

АЬККХИЙ это не только чеченский тейп, но и тукхум объединяющий в себе целый ряд более маленьких тейпов. Но сегодня мы будем говорить именно о тейпе АЬККХИЙ!

АЬККХИЙ также называют ауховцами, ококами. Тейп делится на ара-Аьккхий (равнинные аккинцы — на западе Чечни) и лам-Аьккхий (горные аккинцы — на востоке). АЬККХИЙ являются одним из наиболее многочисленных обществ Чечни. Об этом говорит хотя бы тот факт, что АЬККХИЙ были выделены в отдельную национальную группу еще в переписях населения в СССР и шли отдельно от основй группы чеченцев с названием: чеченцы-аккинцы. Общая численность АЬККХИЙ достигает порядка 150-200 тысяч человек, из которых больше половины проживает на территории современного Дагестана. Очень много АЬККХИЙ среди мигрировавших в 19-м веке на Ближний Восток. Аьккхий проживают проактически во всех селах. АЬККХИЙ говорят на своем особом диалекте чеченского языка, в котором сохранилось достаточно много редких исконно нахских слов.

Общество АЬККХИЙ сформировалось в XVI—XVII веках в Терско-Сулакскоммеждуречье. Историческим территориям расселения этой этногруппы (Пхарчхошка-Акка, Гачалка-Акка)соответствуют современные Новолакский, Хасавюртовский, Бабаюртовский и Казбековский районы Северного Дагестана, там же проживает большая часть сегодняшних аккинцев.
Аккинцы — потомки переселенцев из Чечни (общество Аккий), основавших в Терско-Сулакском междуречье Ауховское общество, вошедшее позднее в Хасавюртовский округ. В XIX веке относительно происхождения аккинцев написалвоспитанник кадетского корпуса в чине ротмистра, чеченец У. Лаудаев: Ауховцы называются аккий; название это ониполучили от того, что, живя прежде в Аргунском округе, составляли тейп изаккинской фамилии. Скудные земли, принадлежащие этому тейпу, заставили половинуэтой фамилии переселиться в Аух, где кумыки и русские их называли ауховцами;сами же они для себя, как и для чеченцев, удержали название первобытной фамилииАккий, то есть выходцев из Акки.
5 октября 1943 года был образован Ауховский район (современный Новолакский), расформированный 7 июня 1944 г., после депортацииаккинцев в Среднюю Азию. В 1957 году большинство аккинцев вернулось в Дагестан. В 1980-е годы возникают общественные организации аккинцев, выступающие за возвращение земель и восстановление Ауховского района. В настоящий момент происходит переселение лакцев ближе к Махачкале и возвращение аккинцев в свои прежние сёла.

Сёла аккинцев-ауховцев: Акташ-Аух, Адильотар, Алты-Мурза-Юрт, Юрт-Аух, Ярыксу-Аух, Ямансу, Банайюрт, Бильтаул, Банай-Аул, Борагангечув, Бамматбекюрт, Барчхой, Бамматюрт, Минай-Тугай, Зори-Отар, Кешень-Аух, Кадыротар, Нурадилово, Новосельское, Солнечное, Покровское, Османюрт.

Чеченское горное общество АЬККХИЙ включает свою состав горные аулы Музорга, Итир-Кале, Орзум-Кале, Барзанче, Чиконди-Паде, Тишла, Диха-Юрт, Вовга, Тиста, Хеги, Кежвинча, Хахалги, Гозуни, Декашари, Зенгали, Бици, Кереты, Лам-Аккий своим духовным центром считает аул Акка. Обшество Акка граничило на юге с Кей-Йиста, на севере с Ялхара, на востоке с Галайн-ЧӀож, на западе с Мержа. В основу этнонима, вероятно, легло «Аькхе» ( + вахар) - охота, охотиться, люди, живущие охотничьим промыслом. Аккинцы-Лам-Аьккий, не путать с Ауховцами. Описываемое Аьккха располагалось у истока левого притока Гехи, в ущелье реки Аккинка. Лам-Аьккий проживают они основном селах Валерик, Шаами-Юрт, Котыр-Юрт, Ачхой-Мартан, Гехи, Гехи-Чу, Гойты, Янди, Шалажи, Самашки, Алхан-Кала, Бердкел, Чечен-Аул, Курчалой, Майртуп, Серноводск(Энахишки), Ассиновская(Ассаиста), Дени-Юрт(Подгорное), Кень-Юрт(Кейн-Юрт) и в городах Грозный, Аргун, Урус-Мартан, Шали и тогдалее. А также в Сунженском районе Ингушетий и в Ауховском районе Дагестана
Среди известных представителей тейпа АЬККХИЙ Ханпаша Нурадилов — герой Советского Союза, участник Сталинградской битвы; Абдул-Малик Межидов — чеченский полевой командир; Имам Алимсултанов - певец и композитор; борцы-вольники — Бувайсар и Адам Сайтиевы, Рамзан Шахин (выступавший за Турцию),

х.

Охьаховшар 
Йукъараллин эвланаш лаьттара коьртаниг Гихан (Осу-Хи а, Аькх-хи а) геннаш тӀехь: уьш йу Аьккха (ВӀовга) – йукъараллин йукъ, Хьаьхильга, Къож-Вийнача, Кей-Мохк, Зингала, Бийци, Тишли, Иттар-кхелли, Хьаьгие, Орзуме-Кхаьлла, КхеретӀе, Музур-кхелла, ВиелгӀие, ГӀозана, Ердие-чу, кхин а.

ХӀинца аьккхий коьртаниг беха эвланаш: ВаларгтӀе, Галне, Гихчу, Горагорск, ГӀойтӀа, Дубовски, Ишоре, Котар-Йурт, Курчалой-ГӀала, Лакха Невре, Лаха Невре, Майртуп, Макан-КӀотар, МахкатӀе, ТӀехьа-Марта, Чечана, ЧӀулга-Йурт, Шела, ткъа иштта кӀез-кӀезиг.

Шира эвланаш     
Эвланаш шорта хиллехь а, тахане кхаьчна мелла а йисина чӀогӀа кӀезиг архитектурин иэсаш. Галайн-Ӏоман къилбехьа лаьттачу Зингала эвлахь, Гихан аьрру бердаца йисина ткъеха хӀусаман бӀов, уьш йина дика тобинчу тӀулгех. Цхьацца хӀусаман а, тӀеман а бӀаьвнаш йисина Бийци, КхеретӀе, Мизир-Кхаьлла. ТӀаьхьара шина тӀамехь Российн кеманаш бумбанаш йиттина йохийна.

Вайн хене йевлла архитектурин гӀишлош тешалла до гӀишлошъярхойн лакхара говзалла. Аьккхий, ТӀерлой а, МӀайстой а санна гӀарабевлла пхьераш хилла. Царех цхьаннах дийцар дисина — гӀараваьллачу бӀевнашъярхойн Дисхех. ВӀовге воьдучу новкъахь ю ша лаьтта бӀов. Меттигерчу бахархоша Дисхи-бӀов олу цунах. Иза Дисхи пхьеро йина боху. 

Нохчийн хӀусаман архитектурин хазачу иэсех ю Мизир-Кхаьлла бӀов. Иза чӀогӀа хаза пропорцеш, безаме декор, гӀишлошъяран лакхара техника.

Аьккхи-хин аьрру бердаца лекхачу ломан тарх тӀехь лаьтта, тархах лахьта даьккхина чу хӀоттийна Иттар-кхеллин бӀов. Цунах жима гӀап ала мегар ду. Цунна тӀе ваха а ца ло, хӀунда аьлчи тархӀ тӀиера тархӀ тӀе дечиган тӀай дара кхоьссина, иза доьхна дукха хан ю. Пенаш дерриш аьлчи санна доьхна, цхьацца саьлнаш йисина.

1860-гӀа шерашкара Аьккхан дозанаш 
РКЪСХӀ-Аланин Центран пачхьалкхан архивехь Ӏалашден ГӀалгӀайн гуонан Карабулакан декъан Урхалла дӀайаккхаран докладан кехат тӀехь, Аьккхийн йукъаралла Органан гуонах дӀатохаран, Аьккхийн наибалла кхолларан рапорташкахь, даладо йукъараллин 1860-гӀа шерийн дозанаш. Цунна тӀехь къилбаседа доза Гиха хин тӀиера, цуьнан лакхенаш цхьанакхетарел 5 ½ чаккхарма лахахь чекхйолу Балойн лам кӀажошкахула, ткъа КӀегана-Юх эвлан саьлнаш йолчохь чекхдолу Шалажа а, Нетхой а эркийн лакхенашкахула Керелам агӀора, кхочу хьаннийн боьра, цу чуьра схьадолу ЧӀож эрк. ЧӀожан лакхенашкахь долало Аьккхий Мержойх къасто малхбуза доза: дӀадоьда нисса Марта лакхенашца, Ялхаройн ломан кӀажошкахула чекхдолу, чекхдолу Ялхарара Шира Олкумие боьдучу боккхачу некъах, чекхдолу акъарешна БорзантӀе а, Левси-корт а, кхочу ЦӀетти-корта ломе. 
Кхузара дӀадоьду къилба доза ЭргӀатӀа дукъ тӀехулахь, цуо къастабо Аьккхий а, Цхьорой а, кхин дӀа Кейшца доза долу хьаннийн лаьмнаш тӀехула ГӀопан-Корта акъари тӀекхаччалц, цигахь долало Гиха хин лакхара геннаш. Кхузахь йуьхьиг йу Нохчийчоьнах хьакхало малхбуза дозанан, цуьнца бу Койба лам, доза кхочу Гиха хин тӀе цуьнан аьтту бердаца охьа 5 ½ чаккхарма йукъаметтиг йолуш кхочу Балойн ломе, вай лакхахь дийцинчу къилбаседа дозане.

1860-гӀа шерашкара Аьккхан эвланаш 
Тиблисера (Гуьржийчоь) Центран архивехь Ӏалашде картин тӀехь, XӀX бӀешеран 60-гӀа шерашкахь Аьккхан йукъараллехь йара эвланаш: Боьн-Чу, Тарха, Ялхара, Лахара Ялхара, ТӀолие, ВиелгӀие, Ӏамкъа, Мозарга, КӀербича, Иттар-кхелли, Акха-Басс, КӀербитӀе, Орзуме-Кхаьлла, Кхоруотта, ВӀовга, Эйсалашка, КхеретӀе.

Некъий 
Тайп декъало некъешка: Бецахой, БIоби-некъе, Дуьрди-некъе, Иди-некъе (L3), Итар-Кхелой (L3), Ичи-некъе (L3), Итар-Кхелой, КӀиртӀарой (L3), ТугӀаз-некъе,  ТӀала-Некъе (J1), Хьажи-некъе, ЧӀож-некъе

Этимологи 
Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановн, тера хетара, Аккхий тайпан а, Аьккха мехкан а бух кӀела дижина «Аькхе» (+ вахар) — таллар, талла, талларца беха нах. Ткъа нохчийн историкан Ахмадов Явусан хетарехь, Аьккхий дешан этимологи тахана а евзаш йац. Амма цуо тардолуьйту, цуьнан бух церан йукъараллин махкахула охьадоьду жима эрк, Гихан га Аькх-хи хилар.

Истори 
Нохчийн шира дийцарша хьахаво кхо ваша: ГӀа, Ахо (йа Ако), Шото, уьш хиллачух тера ду нохчийн тайпан хӀу долийнарш. Кхаа вешех кхо тайпа даьлла: ГӀалгай, Ако, Шото; хьалхарниш баьхна Ӏассан лакхенашкахь, шолгӀанаш – Гихан лакхенашкахь, кхоалгӀанаш – Соьлжан геннаш долчу ЧӀаьнта-Орган а, Шаро-Орган а лакхенашкахь. И кхо тайп дебаш, йукъатухуш керла баьхкинарш кхоьллира кхин тайпанаш, уьш ховшура малхбале а, малхбузе, къилбаседе.

Аьккхий 1944 шо кхаччалц бехара Осу-хин майданахь (Гиха) лакхенашкахь, масала, ГаланчӀожан кӀоштара Акха-Басс, Аьккха, Ялхара, кхин а. Нохчий махках баьхначул тӀаьхьа юхабирзича, хьалха баьхна кӀошт охьаховшар Ӏедало дихкира, аьккхий охьахевшира Нохчийчоьнан малхбузан аренашка.

XX бӀешо долалуш Аьккха веана хилла волчу оьрсийн талламхочо дуьйцу:  Аьккий, гӀалгӀайх къаьсташ, чӀогӀа жигара дакъа лецира Кавказан тӀамехь, йукъахь бара Къилбаседа-Кавказан имаматан.

Аьккхийн дукха бӀевнаш хӀаллакйира яккхийн тоьпашца оьрсийн эскарша, ткъа дийна йисинарш лелхийтира. Российн Ӏилманча-кавказӀаморхочо, этнографа, этнолога, бакъоӀаморхочо, юриста Б. Далгата яздо цунах лаьцна: .

Кавказан тӀом чекхбаьлчи аьккхий а, мержой а Нохчийчоьнан дозан арахьа хилира. Амма, "1866 шарахь, хьукматан омарца, аьккхий а, мержой а ГӀалгӀайг гуонах дӀа а къастийна Органан гуонан йукъатуьйхира, «Органан гуонан бахархошца цхьаьна тайпана хиларна, ткъа кхин а, шайн бахаран меттигца урхаллин центран герга хиларна а.

Аьккхаша сагатдора гӀалгӀайн, даиман а девнехь бара цаьрца.

Инарла-лейтенант, ТӀеман-топографин гӀуллакхан директор, КУ Коьрта штабан ТӀеман-топографин декъан урхалча – тӀеман топографийн Корпусан хьаькам волчу Бларамберг Ивана, аьккхех лаьцна яздеш олура царех "Ахи", цуьнан хаамашца аьккхаша ломан атагӀашкахь беха, царна хи дуьллу Лакхарчу Гихан геннийн хи дуьллу. Уьш маьрша бу, царна тӀехь урхалла до хоржуш болчу къаноша. Бларамберг Иванан тидамашца аьккхий майра бу, лулахошна къола деш а бу.

Аьккхийн лаьмнаш тӀехь маьӀ-маьӀӀехь коллаш ю. Аьккхийн эвланаш атагӀи чухула а, охьа басеш йолчу акъареш тӀехула а яьржина ю, иза бахьнехь уьш ларйина ю цӀеххьана тӀелатарх. ТӀаккха а церан мохк иштта лаьмнаш долуш бац, гуонахьара тайпанийн санна; церан шортта дежийлаш ду. Аьхка Аьккхахь дикка йовха хуьлу, цара дӀалаьцнарш Кавказан лекха лаьмнийн атагӀаш йоллушехь, лулахоша дӀало аьккхашка дажо шайн даьхний оцу шеран заманахь.

Церан коьрта бахам — уьстагӀий, церан даккхий жаш ду, ткъа иштта аьккхийн дукха маӀаш йолу даьхний а, говраш а ю. Латто кӀезиг кӀа а, сос, борц ло, бахархой кхаббал тоьу. Аьккхаша мах лелабо галайшца — шайн малхбален лулахошца, цаьрца шайн ялта а лой туьха хуьйцура аьккхаша.

Аьккхийн Наибалла 
1865-1869 шерашкахь кхоьллина хилла Аьккхийн Наибалла

Микротопоними 
Турпалчу аьккхийн кешнаш – дӀатесна кешнаш долу меттиг Гихчун йисттехь.

ГӀарабевлла тайпанан нах 
 Аьккхийн Джанхот — кхелхина паччахьан эскаршца тӀамехь Жимачу Нохчийчохь, дӀавоьллина Таьнги-чу эвлахь.
 Аьккхийн Алдам — наиб.

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 Натаев С.А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).

Хьажоргаш 
 АККА

Нохчийн тайпанаш