alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Серби

Респу́блика Се́рби () — къилба-малхбалера Европера пачхьалкх, иза Балканийн ахгIайрен а Паннонин арена тӀехь йу, Сербин хӀордан йист йац. 2000 шарахь дуьйна ООН декъашхо, 2012 шеран 1 мартехь дуьйна официально йелла Евробертан декъашхочун статус.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Серби
Словени

Слове́ни (), официалан цӀе — Респу́блика Слове́ни () — Йуккъера Европера пачхьалкх. Пачхьалкхан латта 20 253 км². Бахархойн дукхалла 2009 шарахь ларарца — 2 005 692 стаг.

Коьрта гӀала — Любляна. Пачхьалкхан мотт — словенийн.

Географи 
Дозанехь йолу пачхьалкхаш: къилбседехьа Австри, малхбузехьа Итали.

Истори

Регионаш 
 Горишка
 Гореньска
 Обално-Крашка
 Нотраньска-Крашка
 Средняя Словения
 Южная Словения
 Засавска
 Нижняя Посавска
 Савиньска
 Корошка
 Помурска
 Подравска

Билгалдахарш 

Словени
Олафур Рагнар Гримссон

Олафур Рагнар Гримссон (; ) —  1943 шеран 14 май) Исландин Президент ву. Иза Исландин 5-гӀа президент ву. 1996 шеран 1 августехь дуьххьара иза хаьржинера президент. Цул тӀехьа иза кхиъ деуза йухахержинера. Цул хьалха Исландин президент вара Вигдис Финнбогадоттир.

Доьзал 
Цуьна хьалхара зуда, Гудрун Катрин Дорбергсьдоттир, лейкеми а хилла йеллера. Цьуна шолгІа зуда, Доррит Муссайеф, Исраилера йу.

Хьажоргаш 
 Сайт Президента Исланде

Исландин президенташ
Исландин политикаш
Дуьххьара нохчийн-оьрсийн тӀом

Дуьххьара нохчи-оьрсийн тӀом болабелира 11 декабрахь 1994 шарахь, ткъа иза чекхбелира 31 августехь, нохчийша толам а боккхуш.

Хронологи

1994 

 26 Эрх-бутт - Оппозицийн путч
 11 Огой-бутт - Оьрсийн эскар чудеар. ТӀом болар
 31 Огой-бутт - март 1995 - Соьлжа-ГӀали штурм

1995 

 10 Биэкарг-бутт - 22 Сели-бутт 1996 - Бамути тӀелётар
 7 Тушоли-бутт — Сейн-МаӀаш йагийна де.
 14 Мангал-бутт-17 Мангал-бутт — Будённовскан рейд (Баси Шамиль)

1996 

 9 Нажи-бутт — Кизляран рейд (Салман Радуев)
 16 Тушоли-бутт — Ярышмардахь оьрсийн колонан тӀелётар (Амир Хаттаб)
 21 Тушоли-бутт - Дуди Джохар кхелхар.
 6 Эгиш-бутт — Операци "Джихад". Нохчийн тӀемлош Соьлжа-ГӀал схьаяхкар.
 31 Эгиш-бутт - Машар бар Хасав-Юртахь. Оьрсийн эскар Нохчийчоьра ар далар.

1997 

 12 Сели-бутт 1997 - Машаран ч1аг1ам Аслан Масхадовc а Борис Ельцинc а куьг яздира.

Билгалдахарш

Линкаш 
 (voinenet) Дуьххьара нохчи-оьрсийн тӀом. Март-июнь 1995.(оьрсийн маттахь)

Дуьххьара нохчи-оьрсийн тӀом
Росси
Нохчийчоь
Ӏаьржаламанчоь

Монтенегро, Ӏаьржаламанчоь () — Къилба-Малхбален Европин пачхьалкх, Балканийн ахгӀайренан малхбузехьарчу декъа тӀехь.

Географи

Истори

Административан йекъайалар 
Ӏаьржаламанчоьнан административан йекъайалар:
 Андриевица — коьрта гӀала Андриевица
 Бар — коьрта гӀала Бар
 Беране — коьрта гӀала Беране
 Биело-Поле — коьрта гӀала Биело-Поле
 Будва — коьрта гӀала Будва
 Даниловград — коьрта гӀала Даниловград
 Жабляк — коьрта гӀала Жабляк
 Колашин — коьрта гӀала Колашин
 Котор — коьрта гӀала Котор
 Мойковац — коьрта гӀала Мойковац
 Никшич — коьрта гӀала Никшич
 Плав — коьрта гӀала Плав
 Плужине — коьрта гӀала Плужине
 Плевля — коьрта гӀала Плевля
 Подгорица — коьрта гӀала Подгорица
 Рожае — коьрта гӀала Рожае
 Тиват — коьрта гӀала Тиват
 Улцинь — коьрта гӀала Улцинь
 Херцег-Нови — коьрта гӀала Херцег-Нови
 Цетине — коьрта гӀала Цетине
 Шавник — коьрта гӀала Шавник

Билгалдахарш 

Iаьржалаьмни
Мажаройчоь

Мажаройчоь ( ) — Европин мохк бу.

Медье

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Мажаройчоь
__БАЦ_ЧУЛАЦАМ__
Кипр

Респу́блика Кипр (, ) — Лаьттайуккъера хӀордан къилба декъа тӀера гӀайренан пачхьалкх.  2004 шеран 1 май дуьйна Европин бертан декъашхо.

ШолгӀа дарж 
 
Республика Кипро урхалла деш йолу мехкаш йу 33 йукъараллаш ():
 Айя-Напа (Αγία Νάπα)
 Агиос Атанасиос (Άγιος Αθανάσιος)
 Агиос Дометиос (Άγιος Δομέτιος)
 Агландзя (Αγλαντζιά)
 Атинеу (Αθηένου)
 Аканту (Ακανθού)
 Амохостос (Αμμόχωστος)
 Арадипу (Αραδίππου)
 Гермасогиа (Γερμασόγεια)
 Героскипу (Γεροσκήπου)
 Дериниа (Δερύνεια)
 Энгоми (Έγκωμη)
 Идалион (Ιδάλιον)
 Каравас (Καραβάς)
 Като Полемидя (Κάτω Πολεμίδια)
 Кирени (Κερύνεια)
 Китреа (Κυθρέα)
 Лакатами (Λακατάμια)
 Лапитос (Λάπηθος)
 Ларнака (Λάρνακα)
 Лация (Λάτσια)
 Лемесос (Λεμεσός)
 Левкара (Λεύκαρα)
 Левконико (Λευκόνοικο)
 Лефкоси (Λευκωσία)
 Лиси (Λύση)
 Меса Гитония (Μέσα Γειτονιά)
 Морфу (Μόρφου)
 Паралимни (Παραλίμνι)
 Пафос (Πάφος)
 Пегиа (Πέγεια)
 Полис Хрисохус (Πόλη Χρυσοχούς)
 Строволос (Στρόβολος)

Кипр
Республика
Фарерийн гӀайренаш

Фарерийн гІайренаш — (fo. Føroyar, da. Færøerne) — Европин мохк, Скандинавий чохь. Коьрта гӀала Торсхавн.

Бахархой

Пачхьалкхан коьрта меттанаш 
Пачхьалкхан коьрта меттанаш ду — фарерой а датхой а мееттанаш.

Суьрташ

Билгалдахарш 

Европа
Скандинави
Фарерийн гІайренаш
Къилбаседа Кавказ

Къилбаседа Кавказ — Европин малхбалера мохк бу. Iаьржa, Азов, Чеккхсаго хIорданашна юккъехь Iуьллуш йу. Кавказан лаьмнаш а, къилбседехь Дон a, Волга хиш къастош йу Къилбаседа Кавказ кхин йолчу метигах. Къилбаседа Кавказ, 14 миллион адам дехаш меттиг йу, царалахь уггуре доккха къам, Нохчийн къам ларалуш ду.

Къилбасед Кавказан Мохкаш 

 Нохчийчоь
 Адыгейчоь
 ГIалгIайчоь
 ДегӀаста
 Къилбаседа ХӀирийчоь
 Краснодаран мохк
 Кхарачой-Чергазийчоь
 ГӀебартойн-Балкхаройчоь
 Ставрополан мохк

Къилбаседа Кавказан къаьмнаш 

Къилбаседа Кавказехь ду 100 сов къаьмнаш. Уггаре даккхий къаьмнаш ду: нохчий (1.360.000 адам), суьйлий (760.000), хIирий (650.000), гIебартлой (500.000), даргинаш (500.000), лезгинаш (420.000), гIалгIай (400.000), карачай (160.000), гIазгIумкий (150.000), черказой (100.000). Дукхах долу кавказан къаьмнаш бусулба динехь ду (5,5 миллион), амма Кавказехь Iаш болу оьрсий а хIирий керст динехь бу (8 миллион).

Географи

Линкаш 
 Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien
 Atlas of the Caucasian Languages 
 Кавказ-Чат. Молодёжни форум
 Кавказ-Центр. Кавказан ИнформАгенство, 5 маттахь
Исламан арканаш

Исламан арканаш (рукнаш):

 Хьалхара рукн — шахӀадат, тешалла дар, АллахӀ воцург кхин Дела а вац, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла.

 ШолгIа рукн — Ламаз дар
 
 КхоалгIа рукн — Закат далар

 ДоьалгIа рукн — Мархин бутт кхабар

 ПхоьалгIа рукн — Хьаьжин цIа вахар

Линкаш 
 Дин-уль-Ислам. Жайна "Исламан аркáнаш" 

Ислам
ШахӀадат

ШахӀадат () — Šahādah — Туркойн маттахь: Şehadet бохург ду тешалла дар, АллахI воцург кхин Дела а вац, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла.

И тешалла даран маьӀна — маттаца иза алар ду, цуьнан маьӀна а хууш, къайлах а, гучахь а цуьнца Ӏамал яр а ду. Ткъа цуьнан маьӀна а ца хууш, цуьнца Ӏамал а ца еш иза маттаца аларо пайда беш бац стагна, массо Ӏелам-неха цу тӀехь барт хилла а бу. Муххале а, иза иштта бохуш волчунна доьхьал тешалла а хила мега иза.

Текст 

Iаьрбийн маттахь:

لا إله إلا الله ومحمد رسول الله

Латинан транслитераци: lā ilāha illā-llāhu wa muḥammadun rasūlu-llāhi

Нохчийн транслитераци: АшхӀаду ан Ла илахIа иллаАллахI , ва АшхӀаду анна Мухьаммадан расулуллaхI

«ЛаилахIа иллаллахI» (АллахI воцург кхин Дела вац) бохучун маьIна – ЦIена а, Лекха а волу АллахI воцург Iибадат дан кхин цхьа а хьакъ вац бохург ду.

Кхин хьажа 

 Исламан арканаш

Ислам
Исламан арканаш
ТӀуьйли-лам

ТІуьйли-лам йа Дакох-Корт (Тебулосмта) — Нохчийчуьра уггаре лекха ламанан боьхь бу. ХӀордан сизал 4493 метр лекха, уггара лаьккха ломан боьхь малхабалехьара Кавказан ламан дукъехь. Иза бу Нохчийчоьна а Гуьржийчоьна дозан юкъехь. Тушетин а, Итон-Кхаьллан кӀошт а доза декъалучехь. Нохчийн метта ТӀебуйли-Лам йа доца ТӀуьйли-Лама аьлла, цуьнахар хьа хилла нохчийн ламан эвла ТӀуьйли олуш, эвлан цӀер тӀерa дӀа аьлла ду уц ламан цӀе.

Билгалдахарш 

Нохчийчоьнан лаьмнаш
Кавказ
Мисар

Мисар ( Миср/Miṣr ,  Маср/Maṣr ), пачхьалкхан йеха цӀе Ӏаьрбийн Республика Мисар ( Джумхурийят Миср аль-Арабийя,  Гумхурия Маср иль-Арабийя) — Къилбседа-Малхбалехь Африкин мохк бу, Синай олуш Мисрий-Мехкан Латтйукъ Азийн чу йогӀуш меттиг ю, цундела шин латтдекъачур мохк бу аьла бойзаш бу.

Географи 
Мехк доза кхочу: къилбседехьа — Юкъерчу хlорданаца а, малхбалехьа — Гlазаца а, Исраилца а, Саlуд-lарбочоьца (lакъаба жима хlордаца), Цlе хlорданаца, къилбехьа — Суданаца а, малхбузехьа — Ливица а.

Истори 
Хьалх заман чур дуьнахь бойзаш хил бу Мисрий-Мохк, жаьлтийн цӀерца «Египет» олуш. ПарӀовнаш куьгал дийна мохк бу Мисрий-Мохк. Шайна дӀабохка ЦӀуьчонаш йайтин хилла цара дакхий тӀулгех, чу чохь ПарӀовнаш дӀа буьхкан бу. Админ сибатехь тӀулгах йакхий Тентакаш йайтин хилла цара, уьша хӀинца лаьтташ йу йохаца тахана Мисрий-Махкахь..

Билгалдахарш
Будённовскан рейд

Будённовскан рейд —- 14.6.1995 ш. Шамиль Басаеван куьйгаллица нохчийн тӀемалоша, Будёновск олу гӀаскхийн гӀалийна тӀелатар дира. Билгал доцчу хьосташа дийцарехь, нохчийн тӀемалой Москох боьлхуш хилла, оцу ниетна новкъарло йина бахьана хууш дац. 

Шаьш динчу тӀелатарехь тӀемалоша гӀалан лазартне дIа а лоцуш, закъалт нах лецира. Баси Шемалс дуьнене кхайкхам беш дIахьедар дира: «ТӀом ца сецча, амал дайна, сайн къоман тӀехь йаллош йолу къизалла сацо Iалашо йолуш йаьккхина гӀулч ю! Нохчийчуьра тӀом саца бе, эскарш ара даха!».

ГӀаскхийн Ӏедало, Шемал а, цуьнца болу тӀемалой «террористхой» бу аьлла кхайкхийна, закъалт лаьцна нах маьрша баха лерина операци дIахьур ю шаьш аьлла, хазийтира ТВ чухула. ШолгӀачу дийнахь гӀаскхийн Ӏедалца хиллачу къамел тӀехь нохчийн тӀемалой, шайца 150 закъалтхо а вуьгуш, Нохчийчу баха новкъабойлира.

Кхин хьажа 
 Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом

Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом
Дамаскан Ӏарбойн Академи

Дамаскан Ӏарбойн Академи (ar. مجمع اللغة العربية بدمشق) къена Ӏарбойн академий машарахь чохь ю. Академий Дамаскахь чохь Сирий ю. Иза 1918 основывать. Директор я администратор хӀнцца Щакар Ал-Фаххам ву. Академий Ӏарбойн мотт а Ӏарбойн дешнаш регулировать. Хьалхара директор академийхь чохь Мухаммед Курд Али (1918 - 1953) вера. ТІаккха директорош и администраторш Кхалил Мардам Бей (1953 - 1959), Мустафа Шахаби (1959 - 1968), а Хусни Сааб (1968 - 1986) вера.

Администраторш 
 Мухаммед Курд Али (1918 - 1953)
 Кхалил Мардам Бей (1953 - 1959)
 Мустафа Шахаби (1959 - 1968)
 Хусни Сааб (1968 - 1986)
 Щакар Ал-Фаххам (1986 - хӀнцца)

Димашкъ
Шакир Мухьаммад Камийл Аль-Фахьам

Шакир Мухьаммад Камийл Аль-Фахьам (1921 — 2008 шеран 29 июнь) шемин талламча а, йаздархо а, 1960-гӀа а, 1970-гӀа а шерашкара правительствохь министран даржехь хилла. 1970 – 1976 шерашкахь хилла лакхара дешаран министр.

Билгалдахарш 

Шемин Алжазаирера векалш
Шемин Халкъан гуламан декъашхой
ХХ бӀешеран шемин йаздархой
Шемин лакхара дешаран министраш
Шемин дешаран министраш
ХХ бӀешеран шемин политикаш
Бинарш Хьамс провинцехь
Мухьаммад Курд Ӏали

Мухаммед Курд Али (1876—1953) (ar. محمد كرد علي) Шеман Ӏелам стаг а, историк а. Иза хьалхара Дамаскан Iарбойн Академи директор вара.

Историкаш
Кхалил Мардам Бей

Халил Мардам Бей (1895 - 1959) (ar. خليل مردم بك) профессор а куьйгалхо Дамаскан Iарбойн Академи 1953 - 1959 вера. Иза Сирин шатлакхан илли йаздан вера.

Сирийн Адамаш
Закат

Закат (, устар. ) - кхоалгIа исламан рукн ду. Iаьрбийн маттахь «Закат» бохучун маьIна кхиар а, алсамдалар а бохург ду. Хастам барах а, дикаллех а, цIандарх а олу закат. Ткъа даьхний йукъара луш долчу цхьана дакъанах закат аьлла, и дIалуш долу даьхни бахьана долуш, бухадуьсуш долчунна беркат алсамдолу дела, оцу даьхнин да цо вочу хIумнех дIацIанво дела, Делера гечдар хиларца.

ШарIехь «Закат» бохучу дешан маьIна хIара ду: Адамашна йукъара къастийначу цхьана тобанна, шен-шен хенахь даьхни тIера дIадала дезаш долу хьакъ.

Хьажа. кхин

Хьажораш 

 Дин-уль-Ислам. КхоалгIа рукн: Закат далар. 

Исламан арканаш
Коньсковоля

Коньсковоля () — Польшин эвла йу, иза йу Люблин a Пулавы а йуккъехь, Курован гена йоцуш;

8 июнь 1532 тӀера 1870 шо кхаччалца гӀала статус хила.

Бахархой

Билгалдахарш 

Польшин гӀаланаш
Акранес

А́кранес () — Исландин гӀала-порт а йукъаралла а, иза ю Атлантикин океанан Фахсафлоуи олучу айма йистехь фьордан уллехь Хвалфьордур («китовый фьорд»), в 20 км (нийса; 50 км авто некъашца) Рейкьявикан къилбседехьа. Бахархой — 6 000 стаг герга. Акранес ю лараме чӀерий луьйцу порт.

Исландин гӀаланаш
Исландин йукъараллаш
Хвалфьордарсвейт

Хвалфьордарсвейт () Исландин йукъаралла (муниципалитет). Бахархойн дукхалла 616 стаг.

Билгалдахарш 

Исланди
Цхьаъ

Цхьаъ (1, 01) терахь ду. Цхьаъ тІаьхьа нуль а хьалха шиъ ду.

Билгалаш 
Цхьаъ дебадар операцахь нейтральни элемент ю:

α·1 = α

Декъар операцахь а ю иза нейтральни элемент:

α/1 = α

Цхьаъ α дакъошка декъахь α дуьхьал лоьттуш элемент хуьлу:

1/α · α = 1

Цхьаъ даржан даккха операцахь нейтральни элемент ю:

α^1 = α

Терахь

Хьажа 
 1 Шо

Терахь
Скоррадалъсхреппур

Скоррадалъсхреппур () Исландин муниципалитет «хреппур» (hreppur). Оц муниципалитетехь Ӏаш бу 56 нах.

Билгалдахарш 

Исланди
Хреппур

Хреппур (Исландийн мотт: hreppur) тайп йукъаралла Исландийахь ву. Хреппурахь чохь гІелий бац, тІе дукха фермаш хреппурахь чохь бу. Дош <<хреппур>> дукха Исландин йукъараллаш цІериахь ду, санна Скоррадалъсхреппур йа Акрахреппюр.

Билгалдахарш 

Исландин географи
Акрахреппюр

Акрахреппюр () Исландин йукъаралла (муниципалитет) «хреппур» (hreppur). Бахархойн дукхала 222 адам.

Исланди
Таулкнафьярдархреппюр

Таулкнафьярдархреппюр () Исландин йукъаралла (муниципалитет) «хреппур» (hreppur). Баархойн дукхалла 292 стаг.

Исланди
Судавик

Су́давик () — Исландин чӀерий луьйцу эвла а, йукъаралла а (ахгӀайре Вестфирдир).

Исланди
Эйя- а, Миклахольтсхреппюр а

Эйя- а, Миклахольтсхреппюр а () Исландин муниципалитет «хреппур» (hreppur). Бахархой 140 стаг.

Билгалдахарш 

Исланди
Аурнесхреппюр

Аурнесхреппюр  — Исландин муниципалитет, иза ю Вестфирдир олучу ахгӀайре тӀехь Исландин къилбсед-малхбузехьа.

Билгалдахарш 

Исланди
Хьаьж

Хьаьж ( — хьадж) бохучу дешан маьIна – Iалашо а, цхьана метте кхача лаар а бохург ду. Хьаьж даран ШарIехь долу маьIна иштта ду: Макка ваха Iалашо хилар, хьаьж тIерадаккхархьама, шен сифатца а, шен хенахь а, шен билламашца а.

Хьаьжин цIа вахаран хьукм 

Массо а бусалба уммата барт хилла бу шен ницкъ кхочуш волчунна шен дахарехь цкъа хьаьжин цIа вахар парз ду аьлла. Иштта церан массеран а барт хилла Хьадж дар Исламан пхеа баххех цхьа бух хиларна тIехь. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:

Хьадж даран арканаш 

Хьадж даран арканаш диъ ду:

 Ихьрам (Ниййат дар, хьадж дехкар).

 Iарафатехь хан яккхар.

 Ифадат тIаваф дар.

 Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь дIасавахар.

ХIара арканаш массо кхочуш хиларца бен хьадж кхочуш хуьлуш дац.

Кхин хьажа 

 Исламан арканаш

Ислам
Исламан арканаш
Шелиг

Шелиг — () , хӀара шелйириг ю.

Билгалдахарш 

Шелиг
Ӏ (элп)

Ӏ (я ӏ) нохчийн а вайнахийн элп ду. Элпаш нохчийн абатахь lду : ӏ, Хӏ хӏ Гӏ гӏ Кӏ кӏ Пӏ пӏ Тӏ тӏ Цӏ цӏ Чӏ чӏ. Википедихь а компютерахь Ӏ, ХӀ хӏ ГӀ гӏ КӀ кӏ ПӀ пӏ ТӀ тӏ ЦӀ цӏ ЧӀ чӏ чохь язде.

Дешнаш (Кепаш) 
 ӏуьйре (Ӏуьйре)
 Йоӏ (ЙоӀ)
 ӏаьржа (Ӏаьржа)
 ӏиндагӏ (Ӏиндагӏ)
 ӏаламат (Ӏаламат)

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Нохчийн абат

Нохчийн абат
А (кириллица)

А нохчийн а кириллицан элп ду. «А» хьалхара нохчийн элп ду.

«А» союз 1) против. ткъа, амма, делахь а; передаётся тж. бессоюзной конструкцией, деепричастием или глагуолом в условном накл. + частица а; он поехал, а йа остался — иза дӀавахара, со висира; йа шутил, а он сердился — аса бегаш бора, ткъа иза оьгӀазъ-оьхура; учиться может, а не хочет -дешало, амма ца лаьа; хоть красив, а не умён -хаза велахь а, хьекъале вац; пиши пером, а не карандашом- къоламца а ца яздеш, пероца язде 2) соед. ткъа; на гуоре дом, а под гуорой озеро- гу тӀехь цӀа ду, ткъа гу кӀел Ӏам бу; а как егуо зовут?- ткъа хӀун ю цуьнан цӀе? 3) усил. ткъа; ма; ткъа… ма; а когда ты поедешь?- ткъа хьо маца гӀyp ву?; а йа уж так буду рад!- ткъа суна ма хазахетар ду! 4) а то а) (в противном случае): спеши, а [не] то опоздаешь -сихло, тӀаьхьавуьссур ву хьо; б) (а на самом деле): если бы так, а то всё наоборот- иштта делахьара а, цхьа хӀума дара, ткъа дерриг а бӀостанехьа ма ду; в) в знач. «да»: пойдёшь? — А то как же, пойду- воьдий хьо? — ТӀаккха ткъа, воьду дера; г) в знач. «потому что» — цундела, -на, дела, а; надо остано­виться на ночлег, а то уже темно- буьйса яккха еза: Ӏаржъелла

 А частица 1) при обращ. ва; Салман, А Салман, иди сюда!- Салман, ва Салман, схьавола кхуза! 2) при вопросе хӀан?; что ты сказал, а? хӀун элира ахь, хӀан?
 А межд. хӀан; а, так это были вы! — хӀан, ткъа шу дара уьш!
 А (перед гласным. ан=) приставка ".доцуъ йа «за» маь!нехь лела дешхьалхе; мае.: анормальный- лартӀахь доцу

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Дала
 ГІала
 Абат
 Кавказ
 Айхьа

Оьрсийн маттахь 
 Азбука
 Азиатский
 Англичанин
 Армянин
 На

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 A a (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
Б

Б нохчийн а кириллицан элп ду. «Б» шолгІа нохчийн элп абатахь ду.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Башхалла 
 Бираьнчиг
 Барам
 Баркалла
 Ваба

Оьрсийн маттахь 
 Брат 
 Богатый 
 Грубый 
 Добрый 
 Любовь

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат
 B b (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
В

В нохчийн а кириллицан элп ду. «В» кхоалгІа нохчийн элп абатахь ду.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Ваинах
 Ваша 
 Веччалг
 Вовшийн 
 Воьдалла

Оьрсийн маттахь 
 Вам 
 Вечер 
 Вино 
 Восток 
 Часов

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат
 V v (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
Г

Г нохчийн а кириллицан элп ду. «Г» доьалгІа нохчийн элп абатахь ду.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Дага
 Жигарала 
 ЖІуга
 Куьзга 
 КІеззиг

Оьрсийн маттахь 
 Газета 
 Где
 Глагол
 Говорить
 Грозный

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат
 G g (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
Д

Д нохчийн а кириллицан элп ду.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Дала
 Девзаг
 Диэрза 
 Дийца
 Дицдала

Оьрсийн маттахь 
 День
 Другуой
 Донецк
 Подруга
 Понедельник

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат
 D d (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
Е

Е нохчийн а кириллицан элп ду. «Е» «епсилонь» (Ε, ε) ву.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Жерахь 
 Еара
 Кеп
 Википедийа
 Керла

Оьрсийн маттахь 
 День
 Привет
 Чечня 
 Вечер 
 Университет

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат
 E e (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
Ж

Ж нохчийн а кириллицан элп ду. «Ж» латийн элп латийн абатахь дац, а Кроатийн меттахь «Ž ž» Ж ду.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Жерахь 
 Соьлжа-ГӀала
 Жамбалт
 ЖовхІар
 Жугги

Оьрсийн маттахь 
 Желтый 
 Жена 
 Женщина 
 Журналь
 Жить

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат
 Ž ž (Латийн)

Нохчийн абат
Кириллицан абат
Альмазан

Альмазан (Испанхойн мотт: Almazán) — Испанин Сори олу провинцин йукъайогӀу гӀала. Бахархой 5965 стаг (2010 шо).

Сори
Испанин нах беха меттигаш
З

З нохчийн а кириллицан элп ду. «З» латийн абатахь «Z» ду.

Дешнаш (Кепаш)

Нохчийн маттахь 
 Зайтдаьтта 
 Зайл
 Зуда
 Зулам
 ЗаьлгІа

Оьрсийн маттахь  
 Грозный 
 Завтрак 
 Закат
 Заявление 
 Зима

Хьажа 
 Нохчийн мотт
 Оьрсийн мотт
 Нохчийн абат
 Кириллицан абат

Нохчийн абат
Кириллицан абат
.ru

.ru — Оърсе къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажа. кхин

Хьажорагаш 
  IANA Whois
.kp

.kp — Къилбаседа Корейн дуьненан машан йукъара цIе. Дукхаллин хьолехь домен олу цунах.

 Къилбаседа Корей — Малхбалера корейн ахгIайренан лакхарчу декъа тIехь кхоьллина йолу корейн пачхьалкх.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

kp
.us

.us интернет-домен Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

us
.ac

.ac — ГІайре Вознесенера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажоргаш 
  IANA Whois Haam

ac
.ad

.ad — Андорера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажоргаш 

  IANA Whois Haam

ad
.ae

.ae — OAE (ОАЭ) къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажоргаш 

  IANA Whois Haam

ae
.af

.af интернет-домен АфгIанистани ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

af
.ag

.ag интернет-домен Антигуа а, Барбуде а ю.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ag
.az

.az интернет-домен Азербайджане ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

az
.ax

.ax интернет-домен Аландийн гІайренашка ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ax
.aw

.aw интернет-домен Арубин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

aw
.au

.au интернет-домен Австралин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци
  .com.au, .net.au, .org.au номи домейнҳо бо нишониҳои IP 

au
.at

.at интернет-домен Австрин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

at
.as

.as интернет-домен Америкин Самое ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

as
.ar

.ar интернет-домен Аргентинан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ar
.aq

.aq интернет-домен Антарктидан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

aq
.ao

.ao интернет-домен Анголан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ao
.an

.an интернет-домен Нидерландийн Антилийн ГІайренашка ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

an
.am

.am интернет-домен Эрмалойчоьнан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

am
.al

.al интернет-домен Албанин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

al
.ai

.ai интернет-домен Ангилье ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ai
.hk

.hk интернет-домен Гонконган ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

hk
.hm

.hm интернет-домен Херд а Макдоналдийн гІайренашка а ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

hm
.hn

.hn интернет-домен Гондурасан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

hn
.hr

.hr интернет-домен Хорватин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

hr
.ht

.ht интернет-домен Гаити Республикин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ht
.hu

.hu интернет-домен Венгрин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

hu
.id

.id индонезийн интернет-домен ю.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

id
.ie

.ie интернет-домен Ирландин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ie
.il

.il интернет-домен Исраилан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

il
.im

.im интернет-домен ГІайре Мэне ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

im
.in

.in интернет-домен ХӀиндин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

in
.io

.io интернет-домен Йоккха Британи мехкаш Индийн океане ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

io
.iq

.iq интернет-домен Иракан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

iq
.ir

.ir интернет-домен Иранан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ir
.is

.is интернет-домен Исландин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

is
.it

.it Италин интернет-домен ю.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

it
.je

.je интернет-домен Джерсин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

je
.jm

.jm интернет-домен Ямайка ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

jm
.jo

.jo интернет-домен Иорданин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

jo
.jp

.jp интернет-домен Японин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

jp
.ua

.ua интернет-домен Украиние ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ua
.ug

.ug интернет-домен УгІанде ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ug
.uk

.uk интернет-домен Йоккха Британин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

uk
.uy

.uy интернет-домен УругІайе ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

uy
.uz

.uz интернет-домен Узбекистане ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

uz
.va

.va интернет-домен Ватикане ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

va
.vc

.vc интернет-домен Сент-Винсент и Гренадини гІайренашка ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

vc
.ve

.ve интернет-домен Венесуэле ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ve
.vg

.vg интернет-домен Британийн Виргини гІайренашка ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

vg
.vi

.vi интернет-домен Америкин Виргини гІайренашка ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

vi
.vn

.vn интернет-домен Вьетнаме ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

vn
.vu

.vu интернет-домен Вануату ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

vu
Йукъараллин транспорт

Йукъараллин транспорт
 автобус
 троллейбус
 трамвай
 метро

Билгалдахарш

Хьажорагаш 

Транспорт
Бреинигерберг

Бреинигерберг (Breinigerberg) Германин гӀала ю. Оц гӀалахь 971 нах бехаш бу (2005).

Сайтош 
 Брeинигeрbeрг 
 Breinig + Breinigerberg

Германин гӀаланаш
Бандера, Степан Андреевич

Степа́н Андре́евич Банде́ра ( Степан Андрійович Бандера; 1 январь бутт 1909 — 15 октябрь 1959) — Украинин патриотшан коьрт стаг.

Биографи 
Бандера 1909 шарахь вар вина Стари Угринив ютах. 1919-1927 шо, доьша вара из Стиринский гимназий чохь. 1922 шарахь, Бандера Украйнан патриотша йукъе велар, доьхал болха бар цун разведкан отделаьхь, юх пропаганди отдели велар из. Лвован Университетахь (L'vovan Universitetäẋ) доьша хенахь Степан, анархистша цани лелаш вара.

1941 шо, июнан баттахь Украинин эскар, немсойша цани Лвов гIале чубеар. Схьажим хан ялч 30 июнан баттахь, Бандера цун доттагIий цани хьалецар, цар Украин Республикахь маршо тIелаьс дера. Степан, цуннан вежарий цани, Олексиц, Василийц, Заксенхаузен конц-лагерь чубиллар. Иза 1944 шо дали немцойн пленаьхь вара, цунна вержарий Освенцим лагераьхь белар.

Том дабаьлч, Бандера Муьнхен гIалахь айш вара. Цигара цо Украйнан маршонан ескар цани руководит дора. 1959 шо топа тоьгIa Сташинский Багдано вира иза. Йуха массарна хиар иза КГБ заказ яри.

Билгалдахарш 

Украинин турпалхой
Нохчийн Республикин Футболан Федераци

Нохчийн Пачхьалкхан Футболах ловзаран Цхьанкхетаралла йа Къоман Тоба дуьнено къобал йина йац. Нохчийчоь FIFA йа UEFA юкъахь йац. Цхьанкхетаралла Францехь ю. Къоман Тоба NF-Board организаци чохь йу, цара ловзарш кечдо. Нохчийчоь UNPO 2005 Кубкехь левзира, 1/2 чохь Къилба Камерун эшийра, амма цул тIаьхьа, Малук гӀайренаш вай эшийра 3-1.

Дерриг ловзарш 

</noinclude>

Спорт
Ӏаьржа

Iaьржа бос бу. Iаьржа нормально бос бац, амма иза полумрак бу. HEX-код Iаьржана #000000 бу.

Беснаш
ЦӀерметдош

ЦӀерметдош, меттан грамматикахь, дош ду, санна цӀердошна хийца. ЦӀерметдошех нохчийн меттахь дукха легар ду. ЦӀерметдешнаш нохчийн маттахь со, хьо, иза, тхо, вай, шу, и уьш ду. Оьрсийн меттахь я, ты, он, она, оно, мы, вы, и они ду. Амма нохчийн маттахь, доланигчу дожарахь, цӀерметдешнаш сан, хьан, цуьнан, тхан, вайн, шун, и церан ду. ЦӀерметдош персональнан, гайтаран, хаттаран, къастаман, къастамза, негетиван, йа дерзоран мегар ду.

Нохчийн цӀерметдош

Яххьийн цӀерметдешнаш

Гайтаран цӀерметдешнаш

Кхин хьажа 
 Персональнан цӀерметдош
 Гайтаран цӀерметдош
 Хаттаран цӀерметдош
 Къастаман цӀерметдош
 Kъастамза цӀерметдош
 Негативан цӀерметдош
 Дерзоран цӀерметдош

Линкаш 
  ЦӀерметдош Викидошамахь
  ЦӀерметдошан информаци 

Грамматика
ЦӀерметдош
Леррина цӀерметдош

Леррина цӀерметдош цӀерметдош, санна цӀердошна хийца.

Леррина цӀерметдешнаш 

ЦӀерметдош
Леррина цӀерметдешнаш
ЦӀерниг дожар

ЦӀерниг дожар грамматикин дожар меттахь бу. Дешнаш дошамахь гуттарлера цӀернигчу дожарахь ду, цӀернигчу формахь. ЦӀернит дожаро подлежáщи предложенина чохь дилла. Нохчийн маттахь, нагахь санна, подлежащи дийригчу дожарахь цкъацкъа мегар ду. Маца и нагахь предложенина чохь кхечуьнга долу хандош ду, подлежащи дийригчу дожарахь хир ду, а цӀерниг дожар хир дац. Амма нагахь хоттам (ву, ю, ду, бу) преложенина чохь ду, тӀаьхьа кхачам предложенин сказуеми хир бу, а цӀерниг дожар чохь.

ЦӀерниг дожар нохчийн маттахь 
 « Хьоза хӀинца дека »  
 хьоза хӀара предложенина чохь подлежащи бу, и дека кхечуьнга ца долу хандош ду

 « Со хӀара университетахь студент ву »  
 со хӀара предложенина чохь подлежащи и цӀернигчу дожарна чохь бу, цундела ву хоттам ду

ЦӀерниг дожар исландхойн маттахь 
 « Ég er að fara til Téténíu »
 Со Нохчийнчоьа воьду

 « Hérna er góður maður »
 Кхузахь дика стаг ву

 « Þessi kona talar téténsku »
 ХӀара зуда нохчийн маттахь лое

Кхин хьажа 
 Доланиг дожар
 Дийриг дожар  
 Дустург дожар
 Коьчалниг дожар  
 Лург дожар 
 Меттигниг дожар
 Подлежащи
 Сказуеми 
 Хотталург дожар

Линкаш 
  ЦӀерниг дожар оьрсийн меттахь

Грамматика
Дожараш
Нохчийн дожараш
Доланиг дожар

Доланиг дожар ( casus genitivus) грамматикин дожар меттахь бу. XIара дожар дукха меттанехь у. Доланигчу дожаро долахь хилар предложенина дилла. Доланигчу дожаро гуттарлера хаттарна « стенан » йа « хьенан » жоп ло. ЦIерметдош нохчийн маттахь доланигчу дожарахь сан, хьан, цуьнан, тхан, вайн, шун, и церан ду.

Доланиг дожар нохчийн маттахь 
 « ХIара сан ваша ву »  
 сан хIара предложенина чохь долахь хилар диила

 « Белхалочун мачаш кхузахь ю »  
 Белахо хIара предложенина чохь подлежащи доланигчу дожарахь ву, цундела мачаш цуьнан ю

Кхин хьажа 
 Дийриг дожар  
 Дустург дожар
 Коьчалниг дожар  
 Лург дожар 
 Меттигниг дожар
 Подлежащи
 Сказуеми 
 Хотталург дожар   
 ЦIерниг дожар

Линкаш 
  Доланиг дожар оьрсийн меттахь

Грамматика
Дожараш
Нохчийн дожараш
Дожар

Дожар — грамматикин терминологи ду. Дожарō дош предложенехь хийца, санна нагахь дош подлежáщи, кхачам, и. дI. кх.

Нохчийн маттахь бархI дожар ду, хӀора дожаран шен-шен хаттарш а долуш. Дош дожаршца хийцадаларх легар олу.

ЦӀердош нана легар:

1) ЦӀерниг (мила? муьлш? хӀун?)

2) Доланиг (хьенан? стенан?)

3) Лург    (хьанна?  стенна?)

4) Дийриг  (хьан?  стен?)

5) Коьчалниг (хьаьнца?  стенца?)

6) Хотталург (хьанах?  стенах?)

7) Меттигниг (хьаьнга?  стенга?)

8) Дустург   (хьанал?  стенал?)

Билгалдахарш
Со

Со - russ - йа мест. - noh - со, Со цхаьллин терахь, хьалхара юьхь, нохчийн шашех долу леррина цIерметдош цIернигчу дожарахь ду.

Персональнан цIерметдешнаш

Гочдараш 
 Ингалсан маттахь: I
 Исландхойн маттахь: Ég 
 Оьрсийн маттахь: Я

ЦӀерметдешнаш

csb:Jastarnëjô
Есянь

Есянь ()- уггаре лекха ламанан бохь бу Рейкьявик чохь, Исландехь. Цуьнан локхалла ю 914 метр.

Исланди
Баьццара бос

Баьццара бос бу. Коьртан беснаш можа и сийна баьццара хийца. HEX-код баьццарна #008000 бу.

Кхин хьажа 
 Коьртан беснаш
 Сирла-баьццара

Беснаш
Шун

Шун, Ховшг йа текхь — ()  олучу деша массийта маьӀна ду, царех цхьаъ ду йуу хӀума тӀе йохуш долу Шун а хьаша чу веача кхача тӀе хӀоттош долу Шун, иза дужуш ду шу бохучу деша тӀера.

 Шун — шолгӀa йуьхь, нохчийн цIерметдош доланигчу дожарахь ду.

Дожарш 
Шуьнан, шуьнна, шуьно, шуьне, шаннаш.

Шаннаш

Билгалдахарш 

Мебель
Пуэрто-Рико йозуш цахиларан парти

Пуэрто-Рико йозуш цахиларан парти () политикин парти Пуэрто-Рико пачхьалкхехь ю. Партин коьрта лаам бу пачхьалкх йозуш цахилар а, Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн дакъа цахилар а.

Кхин хьажа 
 Пуэрто-Рико

Линкаш 
 Пуэрто-Рико йозуш цахиларан партин сайт
    www.independencia.net/ingles/welcome.html

Пуэрто-Рико
ЦӀен

ЦIен бос бу. Иза коьртан бос бу, можаца и сийнаца. HEX-код ЦIенна #FF0000 бу.

Кхин хьажа 
 Коьртан беснаш

Беснаш
Сийна

Сийна бос бу. Сийна коьртан бос бу, можаца и цIенца. HEX-код Сийнана #0000FF бу.

Кхин хьажа 
 Коьртан беснаш

Беснаш
.ga

.ga — Габонера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажа кхин

Хьажоргаш 

  IANA Whois Haam

ga
.gd

.gd интернет-домен Гренадан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gd
.ge

.ge интернет-домен Гуьржин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ge
.gf

.gf интернет-домен Французийн Гвиани ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gf
.gg

.gg интернет-домен Гернсин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gg
.gh

.gh интернет-домен Ганан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gh
.gi

.gi интернет-домен Гибралтаран ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gi
.gl

.gl интернет-домен Гренландин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gl
.gm

.gm интернет-домен Гамби ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gm
.gn

.gn интернет-домен Гвиней ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gn
.gp

.gp интернет-домен Гваделупан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gp
.gq

.gq интернет-домен Экваторан Гвинейн ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gq
.gr

.gr интернет-домен Желтойчоьнан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gr
.gs

.gs интернет-домен Къилбера Георги а Къилбера Сандвичийн гӀайренаш а ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gs
.gt

.gt интернет-домен Гватемала ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gt
.gu

.gu интернет-домен Гуам ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gu
.gw

.gw интернет-домен Гвини-Бисау ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gw
.gy

.gy интернет-домен Гайана ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

gy
.fi

.fi интернет-домен Финлянди ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

fi
.fj

.fj интернет-домен Фиджи ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

fj
.fk

.fk интернет-домен Фалкландийн гІайренашна ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

fk
.fm

.fm интернет-домен Микронезин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

fm
.fo

.fo интернет-домен Фарерийн гӀайренашна ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

fo
.fr

.fr — Францера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажа кхин

Хьажорагаш 

  IANA Whois Haam
.de

.de интернет-домен Германин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

de
.dj

.dj интернет-домен Джибутин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

dj
.dk

.dk интернет-домен Данин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

dk
.dm

.dm интернет-домен Доминикан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

dm
.do

.do интернет-домен Доминикин Республикин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

do
.dz

.dz интернет-домен Алжир ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

dz
Димаев, Ӏела Умарович

Дима́ев Ӏела (1953 шеран 27 сентябрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, нохчийн хьалхара рок-группан «Зама» кхоллархо а, куьйгалхо а, Москвахь 1985 шарахь хилла йолу XII Дерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин дипломант, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат (1986 шо), «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу V Халкъашан йукъаран фестивалин дипломант (2000 шо), Нохчийн Республикин Халкъан артист (2001 шо), ГӀалгӀан Республикин Халкъан артист (2001 шо).

Биографи 
Ӏела Димаев вина 1953 шеран 27 сентябрехь ГӀиргӀазойн ССРхь. Цуьна да вара вевзаш волу нохчийн музыкант Димаев Ӏумар.

Цо дешна йуккъерачу дешараш школехь а музыкин школехь а. Деша волавеллачу дуьйна цо жигара дакъа лоцура тайп-тайпана исбаьхьаллин самодеятельностехь, суьрташ дохку а, хелхаран а кружокашка оьхуш вара иза. Иза вара Республикин пионерийн цӀахь ойлу эшеран а, хелхаран а ансамблин солист. Цо дакъа лоцура республикин конкурсашкахь а, школин самодеятельностин концерташкахь а.

Шен доттагӀашца цо 1968 шарахь кхоьллира хьалхара нохчийн рок-ансамбль «Вайнахи». Цуьнан композиторан болх цу хенахь болабелира. 1974 шарахь цо фортепиано классан музыкин училище чекхйаьккхин кхоьллира «Шовда» группа.

Волгоградехь армехь волуш хенахь цо кхоьллира эстрадан ансамбль «Ратники». И ансамбль кӀест-кӀеста гастролишца лелара Волгоградан а, Къилбаседера Кавказан тӀеман округан бӀаьхьойн декъашкахула.

1977 шарахь армера цӀа веанчул тӀехь цо Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Гостелерадион халкъан пондурийн оркестран куьйгалхо болх бира.

1981 шарахь цо кхоьллира хьалхара нохчийн корматаллин рок-группа «Зама». 1985 шарахь «Зама» ансамбльс дакъа а лецира Москвахь хилла йолу XII Йерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин культурин программехь, фестивалин дипломант а хилира. 1986 шарахь «Зама» группа Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан Лауреат хилира. 1995 шарахь ансамблин йелира эстрадан эшеран Пачхьалкхан театран «Зама» статус. Димаев хӀоттира цуьна исбаьхьаллин куьйгалхо а, директор а.

2000 шо дуьйна 2004 шо кхаччалц иза вара РФ президентан уллехь йолу Нохчийн Республикин векалаллина коьрта специалист, 2002 шо дуьйна — культурин декъан хьаьким.

2001 шарахь иза хилира Нохчийн Республикин Халкъан артист. Цу шеран октябрехь иза хилира ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист.

Цо йазйина 500 сов эшар а, оркестран музыка а. Тахана иза Москвахь вехаш ву. Цо эшараш йазйо, кӀона музыканташна гӀодеш ву, продюсеран болх беш ву.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Али Умарович Димаев
 Али Димаев 

Нохчийчоьнан музыканташ
Нохчийн композитораш
.ba

.ba интернет-домен Босни а, Герцеговина а ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ba
.bb

.bb интернет-домен Барбадос ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bb
.bd

.bd интернет-домен Бангладеш ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bd
.be

.be интернет-домен Бельгин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

be
.bf

.bf интернет-домен Буркина Фасо ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bf
.bg

.bg интернет-домен Болгарин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bg
.bh

.bh интернет-домен Бахрейн ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bh
.bi

.bi интернет-домен Бурунди ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bi
.bj

.bj интернет-домен Бенин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bj
.bm

.bm интернет-домен Бермуда ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bm
.bn

.bn интернет-домен Бруней ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bn
.bo

.bo интернет-домен Боливин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bo
.br

.br интернет-домен Бразилин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци
 .com.br, .net.br, .org.br номи домейнҳо бо нишониҳои IP 

br
.bs

.bs интернет-домен Багаман гІайренашна ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bs
.bt

.bt интернет-домен Бутана ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bt
.bw

.bw интернет-домен Ботсвана ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

bw
.by

.by интернет-домен Белоруссин ду.

Линкаш 
 .by IANA Whois Информаци
 .by номи домейнҳо бо нишониҳои IP

by
.bz

.bz интернет-домен Белизи ду.

Линкаш 
  IANA Whois хаам

bz
Мерза хьокхум

Мерзахьокхум- Йоккха Британира бу. Мерзахьокхумах туху: lаж, баьллаш, кхор, нехча.

Билгалдахарш

Кхин хьажа 
 Даттар
 Стом тоьхна хьокум

Хьажоргаш 
  Iамерка Пачхьалкан мерза хкьокхум совет

Мерза хьокхумаш
Даттараш

ar:فطيرة
de:Obstkuchen
en:Pie
et:Pirukas
fi:Piirakka
fr:Tourte (plat)
he:פאי (מאפה)
id:Pastei
io:Torto
ja:パイ
ko:파이
mk:Пита
nrm:Pâté
ru:Пирог
simple:Pie
sv:Paj
th:พาย (อาหาร)
tr:Turta
uk:Торт
vep:Pirg
zh:西式餡餅
zh-yue:批
Шекар

Шекар — даьржина дааран сурсат. Шекаран коьрта компонент — сахароза. Амма иза доцуш, сурсатехь хила тарлотайп-тайпана эдарш. КӀайн шекарехь магадо цунна йукъахь 0,25 % кхаччалц хила, баьӀалг шекарехь — 0,1 % кхаччалц.

Шекарш — лахара молекуляран углеводаш (моно-олигосахаридаш). Царех цхьадолчеран мерза чам.

Этимологи 
Дош — ширахӀиндийн ду, хӀунда аьлча шекаран даймохк — ХӀинди ( () «гӀамар буьртиг, жагӀа, шекар»); нохчийн матте и дош деина гӀумкхийн маттара.

Шекаран истори

Антикалла а, Йуккъера бӀешераш а 
Европехь шекар девзаш хилла румхошна. Боьмаша шекаран буьртигаш дохура шекар-эрзан муттах, Европе чудохьура ХӀиндера. Мисар, Руман империн провинци, ХӀиндица махлелорехь йукъара йара.

Македонийн Искандаран адмиралан  Неархан, шекарах лаьцна хина, сурт хӀоттийра цуьнан вайн эрал 325 шо хьалха Искандар коьртехь волуш ХӀиндин тӀелата вахар бахьнехь.

Желтойн лоьро Диоскорид Педанийс I бӀешарахьшекаран сурт хӀоттийна шен медицинин De Materia Medica трактатехь. Тера сурт хӀоттадо румхочо Плиний Воккхахволчо шен "Ӏаламера исторехь": "Шекар до Ӏаьрбийчохь а, амма хӀиндин шекар гӀоле ду. Шекар-эрз йукъахь карадо и мезан цхьа тайпа, кӀайн, силамах тера, цергаш йукъахь къарс деш. Иза духку хьуьнан бӀар санна долчу баьӀалгахь. Шекар леладо медицинин Ӏалашонна". ЖӀарахоша шеш Сийлахь латтан тӀедахча тӀеоьцура "мерза туьха" кхоьхьу ковранаш, цара шекар Европе. XII бӀешо долалуш Венецин кхечира Суран гергга масех эвла, цигахь Европе дахьа, шекар ден меттиг кечйира. Цуо мезан кхин тӀетуьйхира мардийриг. ЖӀарахойн тӀелатаран заманара шераш йаздархочо Тиран Вильгельма (Гийом), йаздира XII бӀешо чекхдолуш, шекар "чӀогӀа оьшу адаман пайденна а, могашаллийна а". XV бӀешеран чаккхенгахь Венеци Европехь шекар доккхуш а, даржош а коьрта йукъ йара.

ТӀаьхьуо шекар-эрз кхечира Сицили а, Къилба Испане а, амма Руман импери йохарца и болх сецира.

Европехь 
ХӀиндехь акха кхуьу ораматан Шекар-эрзан гӀад, шекар доккху йуьхьанцара аьргал йара. Европехь шекар-эрзан шекар девзира вайн эра тӀекхачале а, медицинин гӀирс санна. Ӏаьрбойчоь чӀагӀйелча IX бӀешарахь шекар-эрз лелор даьржира Мисрахь, Сицилехь, Къилба Испанехь. X бӀешо чекхдолуш шекар даккхар кхиира Венецехь, амма шекар алсама даьржира жӀарахойн тӀелатаран заманахь.

Галерей

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Физические свойства сахара и ТУ на различные виды сахаров.
 Факты о сахаре
 Памятник сахару-рафинаду в Москве
 ГОСТ 31895-2012. Сахар белый. Технические условия
 ГОСТ 31896-2012. Сахар жидкий. Технические условия.
Чуьппалгаш

Чуьппалгаш даа мега юург ялтара бу. Уьш даар мартахь а бу. Чуьппалгаш шураца яа.

Билгалдахарш

Кхин хьажа 
 Марта
 Ялта

Хьажоргаш 
  Сайт чуьппалгех лаьца

Чуьппалгаш
Стом тоьхна хьокум

Стомтоьхнахьокум йа Хьокхум даттар и десерт бу. Стомтоьхнахьокум тайпа мерзахьокхуман бу. Иза даттар даттардаланиг Iажца, баьллашца, кхечу стоьмашца, нехчанашца, йа кхечу мерзанигчу кхачанашца бу, санна мерзахьокхум.

Билгалдахарш

Кхин хьажа 
 Даттар
 Мерза хьокхум

Хьажоргаш 

Мерза хьокхумаш
Даттараш
Ubuntu

Ubuntu ([ʊˈbʊntuː]; зулу маттара ubuntu — адамалла;
«Убу́нту») — операцийн система ю, GNU/Linux юкъе йогIуш дистрибутив ю, проект Debian бух тIехь йина.
Оц проектан коьрта спонсор «Canonical Ltd.» компани ю.
ХIинца проект жигар кхуьуш ю, маьхза юкъарлоно цунна гIо до.

Canonical-о боха, Ubuntu 20 миллион пайдаэцархоша лелош ю. Ubuntu 4-гIа уггар гIараяьлла веб-серверийн Linux дестрибутив ю.
DistroWatch.com версица (2014 шеран) 2-гIа меттехь ю десктопшан юкъехь.

Дукхах дистрибутиван керла версиш хIора эхшарахь арайовлу, исс баттахь кхерамзаллин цӀиндаршца 
(13.04 тIера дуьн дIа,цул хьалха накъосталла хIора эхшарахь хуьлаш дара).

LTS-версиш, шин шарахь цкъа арахоьцуш ю, царна пхин шара чохь гIо до - серверан варианташна а, ишт десктопан варианташна а.(12.04 LTS-верси тIе кхаччалца, LTS-версишан десктопан гIодаран хан кхо шо дара).
Кхин ubuntu доьзалах йолу LTS дистрибутивашна кхана шарахь дуьззана накъосталла до, системи буххан (ядро,Xorg,кхин йолу компоненташ) — пхин шарахь накъосталла хуьлу.

Скринншотш

Хьажораш 

  www.ubuntu.com
  download ubuntu
Долаш йол организаци

Долаш йол организаци организаци мюлхнигчо мотт урхалла дан, санна нийсаяздар. Массала, Дамаскан Iарбойн Академи цхьаъ Iаьрбийн меттан долаш йол организаци Сириахь ду.

Мотт
Хьажа деза агӀонаш
Лермонтов, Михаил Юрьевич

Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов (1814 шеран 15 октябрь, Москва - 1841 шеран 27 июль, Пятигорск) оьрсийн йаздархо ву. Иза чIогIа билгалдина илланча тIаьхьа Пушкини кхелхара ву. Иза Кавказахь (Нохчийчохь, ДегIастахь и.дI.кх) чIогIа билгалдина кхин а ву. Иза наггахь «Кавказан илланча» чу кхайкха. Цуьнан болх духка Кавказахь и Нохчийчохь.

Болх 
Цуьнан уггар билгалдиначу романо Вайн заман турпал духка характер Печорин дилла.

Романаш 
 1839-1841 - Вайн заман турпал

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
  WikiSource Михаил Лермонтован болх

Оьрсийн йаздархой
Михаил Лермонтов
Гоголь, Николай Васильевич

Гоголь, Николай Васильевич (1809 ― 1852) оьрсийн йаздархо ву.  Иза наггахь «Да оьрсийн реализми» чу кхайкха.

Билгалдахарш

Линкаш 
  WikiSource Нихолай Гоголь болх

Оьрсийн йаздархош
Оьрсийн илланчаш
Николай Гоголь
ГӀалгӀайн мотт

ГIалгIайн мотт (, ) баьржина бу ГIалгIайчохь. 415 000 стага буьйцу гIалгIайн мотт, дукхаха дерг ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а. Абат гIалгIайн маттахь кириллицан абат  ю. Нохчийн маттах чIогIа тера бу гIалгIайн мотт, дуккха дешнаш оццу нан меттанех. Нохчō гIалгIайн моттах дика кхета, ткъа ГIалгIай нохчийн маттах кхин а г1олех кхета.

КъамелIаморг

ГIалгIайн абат

Кхин хьажа 
 ГӀалгӀайчоь
 Кавказан меттанаш
 Нохчийн мотт

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

  Етнологь таптар
  Оьрсийн-гIалгIайн дошам 
  ГIалгIайн меттан къамелIаморг
  Ингушетия.ru 
  Керланаш гIалгIайн и оьрсийн меттанех

ГIалгIай
Мотт
Боьмаша

Боьмаша бос бу. HEX-код Боьмашана #993300 бу.

Беснаш
Беса-цӀениг

Беса-цIениг бос бу. HEX-код Беса-цIенигна #FFC0CB бу.

Беснаш
ТаьӀна-цӀен

ТаьӀна-цӀен бос бу. Коьртан беснаш цIен а, сийна а. HEX-код таьӀна-цӀен #6A0DAD бу.

Беснаш
Можа

Можа бос бу. Можа коьртан бос бу, цIенца и сийнаца. HEX-код Можана #FFFF00 бу.

Беснаш
Сира

Сира бос бу. HEX-код Сирана #808080 бу.

Беснаш
КӀайн

КIайн бос бу. КIайн нормально бос бац, амма иза полумрак бу HEX-код КIайнна #FFFFFF бу.

Беснаш
Сирла-баьццара

Сирла-баьццара бос бу. Сирла-баьццара сирлан бос баьццаран бу. HEX-код Сирла-баьццарана #66FF00 бу.

Кхин хьажа
 Баьццара

Беснаш
ЦӀехо-можа

ЦӀехо-можа бос бу. Коьртан беснаш можа и цIен цIеран бос хийца. HEX-код ЦIеран беснанийн #FF6600 бу.

Беснаш
Меттан кӀошт

Меттан кӀошт меттиг, мичахь нах мотт буьйца. Мас. нохчийн меттан кӀошт Къилбаседан Кавказ бу. Немцойн маттахь и ингалсан маттахь дош "меттан кӀошт" «Sprachraum» (Спрахьраум) ду. ХӀокхаьрца «Спрахьраумаш» нах мотт а, диалект а, меттан группа а буьйца.

Кхин хьажа 
 Могlам меттанийн
 Sprachraum

Мотт
Уьтерсен

Уьтерсен () — Германин Шлезвиг-Гольштейн олучу махкара гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Германи
Германин нах беха меттигаш
Эчер

Эчер — Пешт Мажаройчоьнан Пешт олучу медьенера юрт, иза ю Будапештан уллехь.

ДоттагӀий-гӀаланаш 
  :en:Zlaté Klasy (Словаки)
  :en:Kumbağ (Туркойчоь)

Билгалдахарш

Хьажорагаш 
  Эчер-юртан йозанан сайт

Мажаройчоьнан нах беха меттигаш
Таллин

Та́ллин ( — ) — Эстонин коьрта гӀала а йоккха гӀала а. Йокха пассажирийн а киранан хӀордан а порт. Таллин — политикин, Ӏилманан, экономикин а культурин а Эстонин центр.

Географи

Истори

ДоттагӀий-гӀаланаш

Билгалдахарш 

Таллин
Эстони
Харюмаа
Соьлжа-ГӀалин аэропорт

Соьлжа-ГӀалин аэропорт я Аэропорт Грозный (ICAO-код: URMG, IATA-код: GRV) йозанан аэропорт Нохчийчохь бу. Аэропорт 9 км ю къилбаседе Соьлжа-ГӀалин, коьртан гӀала Нохчийчохь. Аэропортахь оьрсийн тӀеман пайдаэца, амма тахана кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду. Авианекъ Аэрофлот-Дон Москвара Соьлжа-ГӀале тӀемадала кхо де кийранан. Хьалхара кема 5 ардар-бутт 2007 деара.

ДӀахьажийна меттигаш 
 Москва-Внуково
 МахӀач-гӀала

Авианекъаш 
 Аэрофлот-Дон
 Центр Авиа
 ДегӀастанан авианекъ

Кхин хьажа 
 Уйташ аэропорт
 Соьлжа-ГӀала
 Нохчийчо-

Билгалдахарш

Линкаш 
  Таптар ингалсан маттахь лаьцна хьалхара кеманах Соьлжа-ГӀалин аэропорте

Нохчийчоь
Российн аэропорташ
Соьлжа-ГIала
.ec

.ec интернет-домен Эквадоран ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ec
.ee

.ee интернет-домен Эстонин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

ee
.eg

.eg интернет-домен Мисаран ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

eg
.er

.er интернет-домен Эритрейн ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

er
.es

.es интернет-домен Испанийн ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

es
.et

.et интернет-домен Эфиопин ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

et
.eu

.eu интернет-домен Европин бертан ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

eu
.pt

.pt интернет-домен Португалие ду.

Линкаш 
  IANA Whois Информаци

pt
.ro

.ro — Румынера къома дуьнена машан йукъара меттиг цIе йу.

Хьажа кхин

Хьажоргаш 
 .ro IANA

Къаьмний лакхара даржан доменаш
Масар

(оьрсаша  олу). Цуьнан дегӀан дохалла 125-135 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. ГӀорта еха ю, корта жима бу. ЦӀога доца ду. Лергаш деха ду. МаӀаш Ӏаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цӀеххьана тӀиэхьа йирзина а ю. Стечу масаран маӀаш кегийро ю. Масаран бос таьӀно хьаьрса бу. КӀесаран кӀог тӀера букъ тӀоьхула Ӏаьржа сиз доьду. Шина а агӀор белаш тӀера чукӀела кхаччалц Ӏаьржа томмагӀа ду цуьнан. ЧукӀело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера кӀай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц Ӏаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.

 Ӏай масаран бос хийцало. КӀесаран кӀаг а, тӀоьхулара гӀорта а, чукӀелара а, тӀиэхьа пӀендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Ӏаьржа хуьлу иза, Ӏаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Ӏай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.
 Юккъерчу а, Къилбехьарчу а Европин лаьмнашкахь хуьлу масарш, масала Пиринера Балкане а, Карпате а, Жимахчу Азе а, Кавказе а кхаччалц. Кавказийн ламанийн лакхарчу даккъашкахь бен хуьлуш йац уьш.
 Акха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тӀулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. Ӏай диттийн чӀенигаш, синтарш бецан гӀовданаш йоу цара. Аьхка Ӏуьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Ӏай ламанийн даккъаш тӀера хьуьн чу охьайогӀу уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.
 Уьш кӀезиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.

Хьажа. кхин

Хьажоргаш 

Дийнаташ