Шуотой

Шу́отой (оьрсийн хьосташкахь бевза иштта шубуты, шибуты) — нохчийн ис тукхамах цхьа тукхам. Тукхаман йукъ лору Шуьйта кӀоштан йукъ йолу Шуьйта эвла.

Охьаховшар 
Коьртаниг хевшина Шуьйтан кӀоштарчу эвланашкахь: Лакха-Варанда, Суьжа, Борзе, РегӀдукъа, Тумсой, Вашандара, Хьаьлкана, Горгачи, Улус-Керт, Доча-Борзе, Зонах, ДӀай, Нихалой, Пхьаьмта, ГӀуш-Корта, Бекум-кхелла, Ваьрде, Саьтта, Урдюхой, Юкерч-Келой , Хьал-Кела, Саной, Хьорсана, Жима Хьорсана, Шуьйта, Мус-Кхаьлла, Мусолт-Эвла, Хьакка. 

Иштта тукхаман векалш аренашкахь йехкина яккхий эвланаш, масала: Жима АтагӀа, Йоккха АтагӀа, Чуьйри-Эвла, Дуби-Эвла, Селман-Тевзана, ГӀойтӀа , ЧӀишка, Ярашмаьрда, ГӀой-Чу (СаӀдин-КӀотар), ГӀой-Йист.

Кхин а беха аренашкарчу эвланашкахь – Лаха Неврехь, Маканехь, Хаьмбин-Ирзехь, Шелахь.

Топонимаш 
 Шатойн-йурт – Соьлже йуьртара меттиг, хьалха иштта цӀе йолуш эвла лаьттина.
 Шуьйта дукъ - Гучан-кхелли къилбаседа-малхбалехьа.
 Шуьйта кхойкху корта – ЦӀесан къилбаседехьа. Цигара бора тайп-тайпана амалера хаамаш: азца, серлонашца, цӀе цигара схьаяьлла.

Оьрсийн а, нохчийн а тептаршкахь хьехор 
Шуотой хьахийна 1621 шеран тептарехь, цу чохь боху «гӀумкийн, мержойн, шуотойн, чӀаьнтийн, гӀалгӀайн, мулкъойн, кхин а дуккха а ломан мехкашкара нах кийча бу ногӀашна дуьхьала вайца цхьаьна тӀом бан», «доьху Теркан оьрсийн воеводе гӀо лацар».

Я.З. Ахмадовс ялайо 1651 шарахь таркхойн шамхала Сурхайс а, Ӏаьндарин дас Казаналпа а цхьаьнатоьхна ницкъашна йукъахь шуотоша, Соьлжа тӀехь 700 гӀажарна дуьхьала, дакъа лацаран факт. Циггахь дуьйцу, 1651 ш. теркан воеводас хаийтина: «ЧӀаьнтийн а, ЧӀинхойн а, Зумсойн а, Вашиндаройн а тайпанаш… шуотошца цхьаьна барт бина» Теркан гӀале закъалтана нах белла, «куьйга кӀела» хилар гойтуш.

Иштта Я.З. Ахмадовс даладо 1658 шарахь тушинаш а, шуотоша а Кремлан Успенскан килсехь даздаран церемонехь Российн байӀат дарх. Цуо дуьйцу, 1659 шарахь тушинаш болийра боккха гӀаттам гӀажарашна дуьхьала КӀахетехь. Тарло цаьрца цхьаьна шуотой хилар а, хӀунда аьлчи тушинаша гуттаренна а оцу заманахь кхайкхадора шеш цхьаьна хилар.

1833 шеран июнь беттан оьрсийн тептаршкахь далийна: нохчий-шуотой 
5000 са ду.

1859 шеран тӀеман сборникехь яздо, нохчийн къоман ду цхьа мотт буьйцу, Кавказан а, Ишхеш а даккъийн къилбаседа басешкахь, тӀеман хьолашка а, оьрсийн герзан аьттоне хьаьжжина, Российца тайп-тайпана йукъаметтигаш йолу, амма хӀинца Имам Шемалан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа Российн Ӏедал тӀеэцна тайпанаш:
 Шуотой, беха Орган атагӀин лакхарчу декъехь, 15000 са гергга. Оцу тайпано 1858 шарахь тӀеэцна Российн Ӏедал (Шуотой, ЧӀаьнтий, Зумсой, кхин а йукъараллаш).

У. Б. Далгата яздо: «Нохчийн дийцарша хьехаво кхо ваша: ГӀа, Ахо (я Аккхо), Шуото, берриг нохчийн дай хилча санна. Кхаа вешех Аккхох, Шуотох, ГӀах кхолладелла кхоъ йукъаралла: ГӀалгӀай, Аьккхий, Шуотой; хьалхарниг – Ӏаьс-хин лакхенашкахь, шолгӀаниг – Гихан лакхенашкахь, кхоалгӀаниг – Соьлжан геннашна ЧӀаьнтийн Органан а, Шарой Органаш а лакхенашкахь. Оцу кхаа йукъараллех адам дебарца а, керла мухажираш тӀекхетарца а малхбалехьа, малхбузехьа, къилбаседехьа даьржаш, кхолладелла кхин нохчийн тайпанаш. Ерриг цӀераш – Шуото, Аккхо, ГӀа – хилла тайпанийн тхьамданийн цӀераш; шайн цӀе цара дӀалаьцна мехкашна а тохкуш хилла». .

В. Пожидаевс яздо Турпал Нахчуон тӀаьхьенаша кхоьллира, шайн цӀераш тйехкина, йукъараллаш: Ичкерихой, Ӏовхой, ЧӀебарлой, Шуотой, Дзумсой, Кисташ, Цхьорой, Галай, ГӀалгӀай, Джейрахой, Ангушт.

ГӀарабевлла Шуотой     
 Илсах – накъшбандин шайх. Схьаваьлла Шуьйтара. Зийарат Шелахь Вада-шайхан уллехь ду.
 Шамаев Ахьмад-хьаьж – Нохчийчоьнан муфти 2000 шеран 22 августера 2005 шеран 26 май кхаччалц.

Шуотойн тайпанаш     
Варандой, Вашиндарой, ГӀаттой, Келой, Маьршой, Нижалой, Нихалой, Пхьамтой, Тумсой, Саьттой, Хьаккой.

Билгалдахарш

Литература 
  (юха арахецар 1976—1985 шш.)
 

Нохчийн тукхамаш