alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Амаев, Махмуд Мутиевич

Амаев Махмуд Мутиевич (1916 шо, ХӀима, Теркан область — 1943 шеран 22 февраль, Смоленскан область) — нохчийн иччархо. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман хенахь цо хӀаллаквира 186 (кхоьчу хьосташках — 197) немцойн салти а, эпсар а.

Вина ХӀимехь 1916 шарахь. Цуьнан да ахархо вара. Кхаа классан школа чекхйаьккхича иза комсомоле велира. 1935 шарахь цо хьехархойн курсаш чекхйаьккхина школехь хьехархо болх бан волавелира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом 
ТӀом болабелча иза фронте вахара иччархо санна. Иза вара 32-гӀа ЦӀечу байракхан гӀашлойн дивизин 87-гӀа гвардин гӀашлойн полкехь. Цуьнан йара массо а иччархон оьшу билгалонаш: топ нийса кхоссар а, тидамалла а, собар а. Цо хӀаллаквира 186 (кхоьчу хьосташкахь — 197) немцойн салти а, эпсар а. 1942 шеран ноябрехь цо хӀаллаквинера 117 немцойн салти а, эпсар а. Цо тӀом бора Иван Шмарин цӀе йолу иччархоца цхьана.

Иза дийна волуш цунна ши совгӀат делира: «ЦӀен Байракхан» орден а, «ТӀеман кхиамашна» мидал а. Москвахь йолу «Комсомол Даймехкан тӀемтӀехь» цӀе йолу гайта хӀоттамехь 1943 шарахь дара «Махмуд Амаев иччархос хӀаллакбина мостагӀаш» цӀе йолу у. Цу тӀехь хӀора дийнахь гойтура цо хӀаллакбина фашисташ.

Иза велла 1943 шеран 22 февралехь. ДӀавоьллина Смоленски областин Гжатски районан Лукьянцево юртахь.

СовгӀаташ 
 Тулера герз деш болу пхьераш йинера цунна лерина иччархочун топ. БӀахойн декъан куьйгалхойс цунна делира шаьлта. Оцу шаьлтан тӀехь йаздина дара: «МостагӀе малх дӀабайалур бац а, вай эшалур дац а».

Литература 
 Роза Талхигова. Их подвиг не померкнет в веках. Зарисовка . Литературно-художественный журнал «Вайнах», № 5.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Амаев Махмуд Мутиевич

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Иччархой
Каунас

Ка́унас ( ; олу. Ковно, Ковна, , ) — Литван шен йокхаллица 2 меттигехь йолу гӀала, Каунасан регионан административан центр.

Спорт 
 ФК «Кауно Жальгирис» футболан команда.
 ФК «Стумбрас» футболан команда.
 Стадион Дарюсан—Гиренасан

Билгалдахарш 

Литва
Клайпеда

Кла́йпеда (, хьалха немцойн Ме́мель, ) — Литван шен йоккхаллица 3 меттигехь йолу гӀала (кхин хьалхо Литан ССРехь) Вильнюсал а Каунасал тӀехьа. Иза ю Клайпедин кӀоштан административан центр.

Спорт 
 ФК «Атлантас» футболан команда.
 Стадион центральный.

Бахархой

Билгалдахарш 

Литва
Подгорица

По́дгорица () — Ӏаьржаламанчоьнан коьрта гӀала, Подгорица олучу муниципалитетан административан центр.

Билгалдахарш 

Ӏаьржаламанхойчоь
Берн

Берн ( ) — Швейцарин кхин Берн олучу кантонан а коьрта гӀала. Берн-Миттелланд олучу гуонан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 133,9 эзар стаг (2012 шо), пачхьалкхан шен йокхаллица 5 меттигехь йолу гӀала. Агломерацин бахархой 353,3 эзар стаг (2010 шо).

Билгалдахарш 

Швейцари
Цуьрих

Цуьрих ( ; швейц. Züri ) — Швейцарин гӀала, Цуьрих кантонан коьрта гӀала кхин Цуьрих олучу гуонан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 391,1 эзар стаг (2012 шо), пачхьалкхан йокха гӀала. Агломерацин бахархойн дукхалла 1,2 млн стаг (2010 шо).

Бахархой

Билгалдахарш 

Швейцари
1902 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Омаров, Мохьмад Хасиевич (1902-?) — нохчийн политикин а, партин а, йукъараллин а гӀуллакххо.
1969 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Ахмадов, Шарип (1969 шеран 1 август) — Турцехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, Европин чемпионатан совгӀатхо;
 Вараев, Шарип Магомедович (1969 шеран 13 август) — нохчийн дзюдоист, СНГ чемпион, Дуьненан Кубок яккхинарг, тобанийн зачётехь Европин чемпион, Европин чемпионатан борзан совгӀатхо;
 Гаургашвили, Гиви (1969 шеран 23 апрель — 1993 шеран 13 сентябрь) — нохчийн дзюдоист, СССР а, СНГ а, Российн а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а, халкъашна юккъера турнирийн толамхо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;

Оцу шарахь белларш 
 Рокки Марчиано (1923 шеран 1 сентябрь — 1969 шеран 31 август) — Америкин боксёр, дуьненан чемпион;
 Хамидов, Абдул-Хамид Хамидович (1920 шеран 15 октябрь — 1969 шеран 6 июль) — нохчийн актёр, йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, театран гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан председатель;
1981 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Аюбов, Шохрудди Абубакарович (1981 шеран 24 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Российн чемпионатийн совгӀатхо, Дуьненан Кубок яккхинарг;
 Межидов, Саламу (1981 шеран 10 февраль) — нохчийн дзюдоист, 2-за Российн чемпион, Европин чемпион, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн а, дукха халкъашна юккъера яхьаллонийн а совгӀатхо, Российн спортан говзанча;
 Умханов, Шарип Исаевич (1981 шеран 29 март) — нохчийн эшархо;
 Хусейнов, Зелимхан (1981 шеран 13 июль) — Азербайджанехь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо.
1990 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Абдурашидов, Ӏадлан Алиевич (1990 шеран 31 июль) — нохчийн боксёр, Универсиадан толамхо, Российн спортан говзанча;
 Абдурашидов, Сулиман (1990 шеран 5 июль) — Францехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, Францин чемпионатан совгӀатхо, Францин Кубок яккхинарг;
 Ажиев, Анзор (1990 шеран 20 сентябрь) — Польшехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
 Акаев, Лом-Али (1990 шеран 23 ноябрь) — нохчийн греко-риман латархо.
 Белаев, Рамзан (1990 шеран 7 август) — Германехь Ӏаш волу нохчийн боксёр, дуьнен IBF а, WBF версешна чемпион;
 Долдаев, Сайхан (1990 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, чуччавахана латаран Российн чемпион, кикджитсун дуьненан Кубок яккхинарг;
 Касумов, Исраил (1990 шеран 2 июнь) — нохчийн паргӀат кепар латархо, Российн чемпионатан совгӀатхо;
 Мурзабеков, Висхан Ибрагимович (1990 шеран 28 июль) — нохчийн боксёр, IBO версин дуьненан чемпион;
 Мутузов, Анзор (1990 шеран 3 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн спортан говзанча;
 Раисов, Аслан Тимурович (1990 шеран 29 декабрь) — российн хоккейн «Буран» (Воронеж) клубан нападающий, хьалхара нохчийн хоккеист;
 Хизриев, Муслим (1990 шо) — нохчийн ийина кепар латархо, Российн джиу-джитсун чемпион, Нохчийн Республикин ийина кепар латаран чемпион;
 Шовхалов, Мухамед (1990 шеран 4 июль) — нохчийн пауэрлифтер, дуьненан чемпион;
 Шовхалов, Расул (1990 шеран 30 июнь) — Германехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо.
1892 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Яковлев, Николай Феофанович (1892 шеран 22 май — 1974 шеран 30 декабрь) — советски лингвист-кавказовед, фонолог, социолингвист, абатийн кхоллархо.
 Толкиен, Джон Роналд Руэл (1892 шеран 3 январь — 1973 шеран 2 сентябрь) — ингалсан йаздархо, поэт, филолог, лингвист, Оксфордан университетан профессор.
1896 шо



Оцу шарахь белларш 
 Альфред Нобель (1833 шеран 21 октябрь, Стокгольм, Швеци - 1896 шеран 10 декабрь, Сан-Ремо, Итали) — Швецин химик а, инженер а, кхоллархо а. Нобелин совгӀат хӀоттинарг.
Базель

Ба́зель ( ) — Швейцарин гӀала, Базель-Штадт олучу ахкантонан коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла — 170,1 эзар стаг (2012 шо), пачхьалкхан шен йокхаллица 3-гӀ. меттигехь йолу гӀала. Агломерацин бахархойн дукхалла 830 эзар стаг (2004 шо).

Билгалдахарш 

Швейцари
Лозанна

Лоза́нна ( ,  ) — Швейцарин гӀала, франкийн мотт буьйцучу Во олучу кантонан коьрта гӀала кхин Лозанна олучу гуонан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 138,6 эзар стаг (май 2013 шо), шен йокхаллица 4-гӀ. меттигехь йолу пачхьалкхан гӀала. 40 % тӀе баьхкина бу. Агломерацин бахархойн дукхалла 336,4 эзар стаг (2010 шо).

Билгалдахарш 

Швейцари
Байбулатов, Ирбайхан Адылханович

Ирбайха́н Адылха́нович Байбула́тов (Ирбайха́н Адельха́нович Бейбула́тов) (1912 шеран март — 1943 шеран 26 октябрь) — нохчийн советски эпсар, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 4 Украинин фронтан 51 армин 126 Горловски гӀашлойн дивизин 690 гӀашлойн полкан батальонан командир, Советски Союзан Турпалхо (1943 шеран 1 ноябрь).

Биографи 
Вина 1912 шеран мартехь Ӏосман-Йуртахь (ДегӀаста) ахархойн доьзаллехь.

1938 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин хьехархойн училище. Иза чекхйаьккхинчула тӀехь цо болх бира Ӏосман-Йуьртан школехь. 1941 шарахь иза тӀамтӀе кхайкхира. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Шури-ГӀалин тӀеман гӀашлойн училище.

Пролетарски станицан уллехь тӀом беш хенахь цунна вон чов йинера. Иза вина аьлла цуьнан цӀа кехат дахьийтира. Цунна ЦӀен Седан орден йелира. Амма иза дийна висира. Ша то ма велла иза йуха а фронте вахара.

Къаьстина дика тӀом бира 1-ра гӀашлойн батальонан командир Байбулатовс Мелитополь хьайоккхуш хенахь. 19 октябрь дуьйна 23 октябрь кхаччалц цуьнан батальон гӀалин чуйахара. Батальонас мостагӀа гӀалин йукъара арайеккхира, хӀаллакйира цхьа бӀе сов цӀеран меттиг а, 7 танк а, цхьа эзир гергга немцойн салти а. Бейбулатовс ша хӀаллакйира 2 танк а, 20 сов немцойн салти а. 1943 шеран 26 октябрехь иза велира.

1943 шеран 1 ноябрехь Мелитополь хьайаккхарна а, хьайоккхуш гайтина майраллина а лакхара лейтенантан Ирбайхан Адылханович Байбулатован веллачул тӀехь йелира Советски Союзан Турпал цӀе.

СовгӀаташ 
 Дешийн Седа мидал Советски Союзан турпалхочуьн
 Ленинан орден
 ЦӀен Седан орден

Виццавар 

Байбулатов дӀавоьллина Мелитополехь вежарийн кошехь Кировн майданехь. Цуьнан цӀе тиллина Ӏосман-Йуьртан школин а, Соьлжа-ГӀалахь а, Махачкалахь а, Мелитополехь а болу урамийн.

2010 шарахь Соьлжа-ГӀалахь йиллина «Силаллийн Аллей» цӀе йолу мемориалан комплекс. Цигахь хӀоттина йу Байбулатован сийдеш барельеф а, мемориалан у а.

№ 5 Мелитополин гимназехь (иза йу Байбулатован цӀе йолу урамехь, цуьнан кашан генахь йоцуш) 2007 шарахь хьайиллира Байбулатован музей.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой
Торсхавн

Торсхавн, ТогӀсхӀавн (, , , ) — Фарерийн гӀайренашан коьрта гӀала а, йокха нах беха меттиг а — Данин автономин регион,

Бахархой

Билгалдахарш 

Фарерийн гӀайренаш
Хьалаб

Хьа́лаб (Але́ппо) ( Хьалеб, , ) — Шеман йокха гӀала Хьалаб олучу мухафазатан центр. Бахархойн дукхалла 2 301 570 стаг (2005). Хьалаб ю Левантан йокха гӀала.

Билгалдахарш 

Шема
Хьамс

Хьамс () — Шеман гӀала, Хамс олучу провинцин административан центр. Димашкъера — 162 км йукъ ю, Хьалеба — 192 км йукъ ю, Пальмире — 150 км йукъ ю, Тартуса — 90 км йукъ ю.

Билгалдахарш 

Шеман гӀаланаш
Дили

Ди́ли (тетум Dili, ) — Малхбален Тиморан коьрта а йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла 193 563 адам леррана 2010 шарахь.

ДоттагӀий-гӀаланаш 
Дилин доттагӀий-гӀаланаш ю:
  Барселона, Испани
  Дарвин, Австрали
  Канберра, Австрали
  Сидней, Австрали
  Коимбра, Португали
  Лиссабон, Португали
  Окинава, Япони
  Сан-Паулу, Бразили

Билгалдахарш 

Малхбалехьара Тимор
Бандар-Сери-Бегаван

Ба́ндар-Се́ри-Бегава́н (малай. Bandar Seri Begawan) — Бруней олучу пачхьалкхан коьрта а йокха а гӀала.

Билгалдахарш 

Бруней
Тхимпху

Тхимпху́ (, ) — Бутанн коьрта гӀала.

ГӀалин бахархойн дукхалла 79 185 стаг (2005 ш.), 2012 шарахь ларарца — 99 021 стаг. Иза ю Ванг Чу олучу хийистехь хӀордан сизал локхалла 2400 м.

Тхимпху олучу кӀоштан (дзонгкхаг) — административан центр.

Билгалдахарш 

Бутан
Хошимин

— Вьетнаман гӀала (бахархой 7,1 млн).

1887 тӀера 1901 шо кхаччалц — Французийн ХӀиндоцийн коьрта гӀала. 1955 тӀера 1975 шо кхаччалц — столица Къилба Вьетнаман коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Вьетнам
Искандри

Искандри ( — al-’Iskandariya, масри اسكندريه — Eskendereyya, ,  Rakotə/Rakoda) — Мисаран коьрта портан гӀала. Лаьттайуккъера хӀордн йистана 32 км.

Билгалдахарш 

Мисар
ЖизахӀ

ЖизахӀ — Мисаран гӀала, ЖизахӀ провинцин административан центр. Бахархой 3 087 878 адам (2006) — Мисаран шен бахархойн дукхаллица 3-гӀ. меттегехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Мисар
Шубра-Аль-ХаймахӀ

Шубра-Аль-ХаймахӀ (Шубра-Эль-Хайма) — Мисаран шен бахархойн дукхаллица 4-гӀ. меттигехь йолу гӀала, иза ю Кальюби олучу губернаторствехь.

Билгалдахарш 

Мисар
Бур-СаӀийд

Порт-Саид (, Бур-Саид) — Мисаран гӀала. Лаьттайуккъера хIордан йистера порт Суэцийн канала къилбаседехь чекх долччехь.  Бур-СаӀийд губернаторстван олучу административан центр. Бахархойн дукхалла — 529 684 адам (2004).

Билгалдахарш 

Мисар
Сувайс

Сувайс (: السويس Ас-Сувайс) — Мисарн гӀала а йокха порт а, Суэц олучу губернаторстван административан центр. Бахархойн дукхалла 417 азар адам (1998).

Билгалдахарш 

Мисар
Алжазаира (гӀала)

Алжазаира я шир елларг. Эль-Джазаир (, Madīnat al-Jazā'ir, ) — Алжазаиран коьрта а, йокха а гӀала. Алжазаира олучу вилайин административан центр.

Билгалдахарш 

Алжазаира
Габороне

Габоро́не (, ) — Ботсванан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 227 333 стаг леррана 2011 шарахь. ЦӀе тиллина кхузар паччахьан цӀарх  (XIX бӀешо).

Билгалдахарш 

Ботсвана
Уагадугу

Уагаду́гу () — Буркина Фасон коьрта гӀала (хьалхалеррачу. (1984 шо кхаччалц) Лакхара Вольта), иза ю администрацин, экономикин, транспортан а культурин а пачхьалкхан центр.
Бахархойн дукхалла 1 181 702 стаг (2006), цундела Уагадугу ю — уггар йокха гӀала.

Билгалдахарш 

Буркина Фасо
Бужумбура

Бужумбу́ра () —Бурундин коьрта а уггар йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла:  550 эзар стаг. ГӀала ю Танганьика олучу Ӏоман уллехь, цу Ӏоман тӀехь коьрта порт ю Бужумбура.

Билгалдахарш 

Бурунди
Либревиль

Либреви́ль () — (1960 дуьйна) Габонан коьрта гӀала, Эстуарий олучу областан административан центр. Бахархойн дукхалла — 352 эзар стаг (1988); 2006 шарахь ларарца 600 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Габон
Банжул

Банжу́л (), хьалхо Батерст (Bathurst) — Гамбин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 34 эзар стаг, гӀалин йистошца 523 589 (лерина 2003 шарахь).

Билгалдахарш 

Гамби
Аккра

А́ккра () — Ганан коьрта гӀала а Аккра олучу гуонан центр а.

Бахархойн дукхалла 2 291 352 лерина 2012 шарахь.

Билгалдахарш 

Гана
Конакри

Ко́накри () — (1958 шарахь дуьйна) Гвинейн коьрта гӀала, Конакри олучу регионан административан центр. Атлантикин океанан йистера порт. 2012 шарахь ларарца гӀалин бахархойн дукхалла 2 164 282 стаг; 1996 шарахь ларарца 1 092 936 стаг.

Билгалдахарш 

Гвиней
Джибути (гӀала)

Джибу́ти (; ) — Джибутин коьрта гӀала (1977 шо дуьйна). Бахархойн дукхалла — 475 332 стаг (2009 шо).

Билгалдахарш 

Джибути
Лусака

Луса́ка () — Замбин коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин, индустриалан, культурин центр.

Бахархойн дукхалла — 1 451 145 стаг (2010 шо).

Билгалдахарш 

Замби
Хараре

Хара́ре () — Зимбабвен коьрта гӀала а Хараре олучу провинцин административан центр а. Пачхьалкхан йокха гӀала, Иза ю кльтуран а индустрин а центр.

Бахархойн дукхалла — 1 600 000 стаг, гӀалин йистошца — 2 800 000 (2006).

Билгалдахарш 

Зимбабве
При

Пра́я ( — «пляж») — Кабо-Верде олучу гӀайрешан пачхьалкхан коьрта гӀала (иштта уггар йокха гӀала), иза ю Атлантикин океана чохь Сенегалан хӀорда йистан гена йоцуш.  Сантьягу олучу гӀайре тӀехь.

Бахархойн дукхалла — 113 эзар стаг (2005).

Билгалдахарш 

Кабо-Верде
Харгейса

Харгейса (, ) — Сомалин гӀала, маьршо ела йоцу Сомалиленд олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, Сомалин шен бахархойн дукхаллица Могадишол тӀехьа 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Сомали
Бисау

Биса́у () — Республика Гвиней-Бисаун коьрта гӀала, Бисау олучу секторан административан центр. Бахархойн дукхалла — 387 909 стаг (2009).

Билгалдахарш 

Гвинея-Бисау
Могадишо

Могади́шо (, , ) — Сомалин коьрта гӀала, пачхьалкхан йокха гӀала а, коьрта порт а, кхин иза ю культурин, финансован, индустриалан центр.

Бахархойн дукхалла гӀалин йистошца — 2 000 000 стаг (2006).

Билгалдахарш 

Сомали
Яунде

Я́унде () — Камерунан коьрта гӀала,  Юккъера регионан а, Мфунди олучу департаментан а административан центр.

Билгалдахарш 

Камерун
Дуала (гӀала)

Дуа́ла (Камерунштадт, Камерун; ) — Камерунан йокха гӀала, цуна экономикин коьрта гӀала, ХӀорданйистере регионан а Вури олучу департаментан административан центр. Бахархойн дукхалла — 1494,7 эзар. адам (хаамаш 2001 шо). агломерацин бахархойн дукхалла — 2 миллионал дукхо адам.

Билгалдахарш 

Камерун
Морони

Моро́ни (, ) —  Коморийн гӀайренашан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 41 557 стаг лерина 2003 шарахь.

Билгалдахарш 

Коморан гӀайренаш
Ямусукро

Ямусу́кро () — Кот-д’Ивуаран административан коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Кот-д’Ивуар
Абиджан

Абиджа́н (, эбрие маттахь — «срезанные листья», дов дӀадалар маьӀна долу символ) — Малхбузен Африкин Кот-д’Ивуар олучу пачхьалкхан йокха гӀала, Абиджан олучу департаментан административан центр, иза йукъайогӀу Лагюн олучу регионан.

Билгалдахарш 

Кот-д’Ивуар
Масеру

Ма́серу — Лесото пачхьалкхан коьрта гӀала, Масеру олучу кӀоштан административан центр. Иза ю Каледон олучу хийистехь, ЮАР пачхьалкхан дозанна тӀехь.

Билгалдахарш 

Лесото
Монрови

Монро́ви () — Либерин коьрта гӀала. Иза ю Монтсеррадо олучу графствехь, Либерин Атлантикин океанан йистера порт, Бахархойн дукхалла 1 010 970 стаг (2008).

Билгалдахарш 

Либери
ТӀарабулус

Три́поли ( — ТӀарабулус) — Ливин коьрта гӀала ю. Бахархойн дукхалла 1 780 000 flfv. (2007). ГӀала ю пачхьалкхан къилбседа-малхбузехьа Лаьттайуккъера хӀордан йистехь.

Билгалдахарш 

Ливи
Антананариву

Антананари́ву (1970 Тананари́ве, Та́на; ) — Мадагаскаран коьрта гӀала а, Антананариву олучу провинцин а. Бахархойн дукхалла — 1,39 млн стаг.

Билгалдахарш 

Мадагаскар
Лилонгве

Лило́нгве () — Малавин коьрта гӀала. Иза ю пачхьалкхан къилба-малхбузехьа Малави олучу хина малхбузехьа. Мозамбикца а, Замбица а долу дозанашна гена йоцуш.

Билгалдахарш 

Малави
Бамако

Бамако́ () — Малин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 809 106 стаг (2009). ГӀала ю Нигера олучу хийистехь, пачхьалкхан къилба-малхбузера декъан тӀехь.

Билгалдахарш 

Мали
Нуакшот

Нуакшо́т ( йа انواكشوط, ) — Мавританин коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Мавритани
Порт-Луи

Порт-Луи́ (; олу иштта ) — Маврикийн коьрта а йокха а гӀала пачхьалкхан коьрта порт. ХӀиндин океанан йстехь.

Бахархойн дукхалла 156 720 адам. (леррана шо 2010).

Билгалдахарш 

Маврики
Рабат

Раба́т ( — Ар-Рибат, и бохург ду «чӀагӀйина монастырь», ср. оьрс. Арбат) — Мароккон коьрта гӀала, кхин пачхьалкхан культурин а, индустриалан а центр. Бахархойн дукхалла  (2004 шо).

Билгалдахарш 

Марокко
Мапуту

Мапу́ту () — Мозамбикан коьрта а, йокха а гӀала, иза ю пачхьалкхан къилбехьа. ХӀиндин океанан йистера йокха порт. Бахархойн дукхалла 1 120 360 эзар стаг лерина 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Мозамбик
Виндхук

Ви́ндхук (, , ) — Намибин коьрта а, йокха а гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Намиби
Ниамей

Ниаме́й () — Нигерин коьрта гӀала, Ниамей олучу департаментан административан центр, иза ю Нигер олучу хийистехь.

Билгалдахарш 

Нигер
Абуджа

Абу́джа (, ) — Нигерин коьрта гӀала. ГӀалин бахархойн дукхалла 778,567 стаг (2006), агломерацин бахархойн дукхалла — 1,4 млн стаг (2005).

Билгалдахарш 

Нигери
Браззавиль

Браззави́ль () — Республика Конгон коьрта гӀала, иза ю Конго олучу хийистехь, Киншасан дуьхьала. Бахархойн дукхалла 1 408 150 стаг лерина 2010 шарахь.

Билгалдахарш 

Республика Конго
Кигали

Кига́ли (Kigali) — (1 июлехь 1962 дуьйна) Руандан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 1 029 384 стаг (лерина 2010 шарахь).

Билгалдахарш 

Руанда
Сан-Томе (гӀала)

Сан-Томе́ () — Сан-Томе а, Принсипи а олучу пачхьалкхан коьрта а йокха а гӀала. ЦӀе тиллина Фоман апостолан (São Tomé) цӀарах. Сан-Томе олучу провинцин коьрта гӀала а Агуа-Гранде гуо центр а.

Билгалдахарш 

Сан-Томе а, Принсипи а
Мбабане

Мбаба́не (Mbabane) — Эсватинин коьрта гӀала, Хохо олучу гуонан административан центр. Бахархойн дукхалла — 95 эзар стаг (2007).

Билгалдахарш 

Эсватини
Иччархо

Иччархо — нийса топ кхуссуш а, къайлавала хууш а, терго ян хууш а леррина Ӏамина салти. Дукха хьолехь хьалхара патармаца Ӏалашон тӀекхета цо кхоьссина топ. Иччархон Ӏалашо ю мостагӀан куьӀгалхой а, зӀенхой а, лараме Ӏалашой а хӀаллакъяр (иччархой, эпсараш, и. к. д.). Иччархон луш хуьлу оптически Ӏалашо йолу иччархойн топ.

ЦкъацӀа иччархо олу кхоьчу эскарашкара нийса герз кхуссу салтех (артиллери, авиаци).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Алексей Потапов — «Искусство снайпера». 
 Пилюшин И. И. — «У стен Ленинграда»
 Зарубин С. М. — «Трубка снайпера», книга о снайпере Семене Номоконове.

Иччархой
Виктори (Сейшелан гӀайренаш)

Виктори (Порт-Виктори; ) — Сейшелан гӀайренашан коьрта гӀала уггар йокха гӀала а. Иза ю Маэ гӀайренан къилбседа-малхбалера агӀорахь. Бахархойн дукхалла — 24 970 стаг (2002).

Билгалдахарш 

Сейшелан гӀайренаш
Дакар

Дака́р — Сенегалан коьрта гӀала, иза ю Баьццара мара олучу ахгӀайренан тӀехь, Атлантикин океанан йистехь. Дакар ю Африкера уггар малхбузехьа йолу гӀала, иштта иза ю йокха хӀордан порт. Бахархойн дукхалла 1 030 594 стаг, гӀалин йистошца 2 450 000 стаг. Дакар йиллина 1857 шарахь французийн форт сана.

Билгалдахарш 

Сенегал
Хартум

ХартӀу́м ( al-Kharṭūm) — Суданан коьрта гӀала. Иза ю Къайн Нил а, Сийна Нил а вовшахкхетачу меттигехь. Нил Кхузара Нил доьду къилбседехьа Мисаре такха Лаьттайуккъера хӀорданах кхета.

Билгалдахарш 

Судан
Танк

Танк — зӀенаш тӀехь лелаш йолу а, хьийзаш йолу бӀов чохь йоккха топ йолу а гӀагӀ диллина тӀеман маше.

Танкаш юкъайовлуш хенахь тӀехь пулемёташ бен йоцуш хуьлура уьш. ШозлугӀа дуьненан тӀом чекхбеллачул тӀехь танкаш тӀе ракетан герз хотто гӀиртира. Иштта, йолуш ю танкаш тӀехь цӀееттарг хӀоттийна.

Массара тӀелаьцна танкан къастам бац. Иза ду танкан концепци гуттара а хицалуш хиларна бахьнехь. Масала, Сен-Шимон цӀе йолу Францин танк тӀехьаьжча танк ю эра дац. Strv-103 цӀе йолу Швецин танках дукха говзанчаш танкаш хӀаллакйираг ю олу. Цхьайолу Россиехь танкаш лоруш ераш (масала, Тип 94, Япони), малхбузе литературехь танкеткаш ю олу. Tortoise (A39) (Йоккха Британи) цӀе йолу еза танкан хьоьвзуш бӀов йац, цундела иза Шалела артиллерин дӀахӀоттам лору.

Таханлера танкан коьрта билгало ю цо герз туху меттиг сиха хийца йиш хилар бахьнехь шен йоккха топ хьала а, охьа а, го баьккхина дӀасаярзош. Дукха хьолехь иза дало цуьнан йоккху топ дӀасаярзалуш бӀов чохь хӀоттаяр бахьнехь.

Амма цхьадолу юкъарадаккхараш долуш ду.  Ша лела артиллерин дӀахӀоттам чӀогӀа танках хила тарло. Амма цуьна кхи Ӏалашонаш ю: кӀелонера танкаш хӀаллакъяра я герз даьтташ эскиран гӀо дар дӀакъевлина меттигара, цундела цера цхьацца башхалаш ю, дуьххьара дӀа герзан ницкъа а, ларъярар а.

Хьажоргаш 

 Антонов А. С., Артамонов Б. А., Коробков Б. М., Магидович Е. И. Танк, Воениздат, 1954 г. 
 Бабаджанян А. Х. (ред.) Танки и танковые войска . : Воениздат, 1980. 432 с.
 The Russian Battlefield
 Военный музей Бронетанкового вооружения и техники. Россия, Кубинка 
 Бронетанковая библиотека Василия Чобитка
 Танку ПТУР не страшен. Защита бронетанкового вооружения и техники от высокоточного оружия
 Концепция танка с пневмоэлектрическим вооружением 
 Танки. История создания, вооружение, описание конструкции, боевое применение, общая оценка машин 
 С.Суворов. Танки: эра заката пока не предвидится 
 ACHTUNG PANZER!  (посвящён бронетанковой технике Германии периода Второй мировой войны)

Билгалдахарш 

Танкаш
Фритаун

Фрита́ун () — Сьерра-Леоне коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 862 419 адам.
Фритаун — Сьерра-Леонен коьрта гӀала, пачхьалкхан йокха экономикин, политикин а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Сьерра-Леоне
Додома

Додо́ма (, ) — Танзанин коьрта гӀала, Додома олучу провинциин административан центр.

Билгалдахарш 

Танзани
Ломе

Ломе́ () — Того олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, административан индустрин центр а, пачхьалкхан коьрта порт а. ГӀалахь ду () цӀа, дина XVIII, конференц-зал.

Билгалдахарш 

Того
Тунис (гӀала)

Туни́с (, ) — Тунис пачхьалкхан а, Тунис провинцин а коьрта гӀала. Бахархойн 1 200 000 стаг (2008), гӀалин йистошца — 3 980 500.

Билгалдахарш 

Тунис
Кампала

Кампа́ла () — Угандан коьрта гӀала, иза йу Виктори олучу Ӏоман уллехь, Йуккъера регионан Кампала олучу гуонан а административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Уганда
Нджамена

Нджаме́на (, ; 1973 шо кхаччалц — Форт-Лами ()) — Чадан коьрта гӀала, иза ю Шари олучу хийистехь, цу чу Логоне олу хи дужучехь, Шари-Багирми олучу префектуран административан центр.

Билгалдахарш 

Чад
Малабо

Мала́бо () (1973 кхаччалц Санта-Исабель, Santa Isabel) — Экваторан Гвинейн коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Экваторан Гвиней
Асмэра

Асмэ́ра () — Эритрейн коьрта а йокха а гӀала.

Билгалдахарш 

Эритрей
Аддис-Абеба

Адди́с-Абе́ба () — Эфиопин коьрта гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Эфиопи
Банги

Банги́ (, ) — Йуккъерчу Африкин Республика коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Йуккъерчу Африкин Республика
Галькайо

Галькайо (, ) — Сомалин гӀала.  Мудуг олучу регионан административан центр.

Билгалдахарш 

Сомали
Гароуэ

Гароуэ — Пунтлендан коьрта гӀала, Сомалин мохк, иштта кхин иза ю Нугал олучу Самалин провинцин коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Сомали
Розо

Розо — Доминикан коьрта гӀала, бахархойн дукхалла — 14 847 стаг (2001).

Билгалдахарш 

Доминика
Бриджтаун

Бри́джтаун () — Барбадос олучу маьрша пачхьалкхан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 98725 адам леррана 2006 шарахь.

Билгалдахарш 

Барбадос
Порт-о-Пренс

Порт-о-Пренс () — Гаитин коьрта гӀала а порт а.

Бахархойн дукхалла — 897 859 стаг (2009).

Билгалдахарш 

Гаити Республика
Гватемала (гӀала)

Гватема́ла ()  — Республика Гватемалан коьрта гӀала, Юккъера Америкин уггар йокха гӀала.

Билгалдахарш 

Гватемала
Тегусигальпа

Тегусига́льпа () — (1880) Гондурасан коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1 682 725 стаг (2006, гӀалин йистошца). Юккъерчу Америкин (Гватемалал а, Сан-Сальвадорал а тӀехьа) 3-гӀа меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Гондурас
Сент-Джорджес

Се́нт-Джо́рджес () — Гренадан коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин а экономикин а центр.

Билгалдахарш 

Гренада
Санто-Доминго

Са́нто-Доми́нго () — Доминикин Республикин коьрта гӀала, пачхьалкхан культурин а, экономикин а центр.

Билгалдахарш 

Доминикин Республика
Тренер

Тре́нер (, train — Ӏамаве, кхиаве, кечве) — спортхой Ӏамош а, кечбеш а волу стаг. Тренерс бо шен дешархойн говзалла а, могушалла а, ницкъ а кхиоран болх.

Билгалдахарш 

Тренераш
Чемпион

Чемпио́н ( схьадаьлла ) — цхьана спортан къийсамехь толам беккхина спортсмен йа спортан тоба.

Цхьаболу спортан тайпанашкахь лакхара кхиам бу дуьненан чемпиона хилар. Олимпийн чемпион ву Олимпиадехь толам беккхина спортсмен йа спортан тоба. ШозлугӀа меттиг яккхинчарех (дато мидал) олу вице-чемпион.

Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошаман тӀехь йаздина, чемпион ву суьдехь цхьана стаган метта къамел деш волу стаг аьлла. ТӀаьхьа чемпион олура шен лаамца миска нахега гӀо доккхуш волу рыцарех.

Ушакован дошамас боху чемпион цхьаьнге гӀо доккхуш волу стаг ву аьлла.

Билгалдахарш 

Спорт
Эйфель, Гюстав Александр

Алекса́ндр Гюста́в Эйфе́ль (), вича хилла фамили Боникхаузен (Bönickhausen; 1832 шеран 15 декабрь, Дижон — 1923 шеран 28 декабрь, Париж) — французийн инженер. Иза чӀогӀа гӀарвелира цо 1889 шарахь Парижехь хилла гайта хӀотторан Эйфелин бӀов йинчула тӀехь. И бӀов йу XIX бӀешеран башха гӀишло.

Хьажоргаш 
 
 Александр Гюстав Эйфель

Билгалдахарш
Пулемёт

Пулемёт, пильмоьт — даьндаргашца тайп-тайпана лаьттан тӀехь а, хӀаваэхь а йолу Ӏалашонаш хӀаллакъян тобан долу автоматически герз.

Дукхахьлехь пулемёт кхуьйсу иза коган тӀе хӀоттайина, я станок тӀера. Иштта, пулемёташ хӀоттайо тайп-тайпана кеманаш а, машенаш а, кхийолу а техникина тӀехь.

Билгалдахарш

Литература 
 
 Бабак Ф. К. «Пулемёты» — М.: АСТ; СПб.: Полигон, 2006 г.

Герз
Герз

Герз — нах а, дийнаташ а хӀаллак бан йа меттах ца ялита, мостагӀчун техника а, гӀишлош а хӀаллак ян йина хӀоттамаш а, хӀуманаш а, гӀирсаш а. Молха юкъадаьлча яржира артеллери а, ракеташ а, долу герз а. Долу герз юкъадаллалц эскарашкахь дара шила герз а, кхуссу герз а.

Массо а тӀелатаран йа дуьхьало яран гӀирс герз лоруш ду. Иштта, герз лору талларан а, тӀом барн а гӀирс. Оцу дешан тӀедеана маьӀна ду муьлха гӀирс цхьана хӀуман дуьхьало ярна йа цхьана Ӏалашон тӀекхача лелош болу.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Оружие в Современной энциклопедии 2000 г.
 Oружие и доспехи средних веков 

Герз
Оттава

Отта́ва ( , ) — Канадан коьрта гӀала.

Билгалдахарш 

Канада
Спорт

Спорт (, дацдар старофранц. desport— «ловзар», «самукъадаккхар») — неха гӀоралла йа хьекъал дуьхь-дуьхьал хӀотторан ша-тайпа бакъонашца нисдина гӀуллакх а, оцу гӀуллакхе кечам бар а.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 
 

Спорт
Торонто

Торо́нто ( ) — Канадан йокха гӀала, Онтарио олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла — 2 615 060 адам (2011).

Билгалдахарш 

Канада
Монреаль

Монреа́ль ( ) — Квебек олучу провинцин уггар йокха гӀала а, Канадин шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала а.

Бахархой

Билгалдахарш 

Канада
Ванкувер

Ванку́вер () — Канадан малхбузера хӀортдан йистера гӀала, Британин Колумби олучу провинцин йокха адамдаьха меттиг. Канадан шен йокхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Билгалдахарш 

Канада
Калгари

Ка́лгари ( ) — Канадера Альберта олучу провинцин гӀала. Бахархойн дукхалла 1 019 942 леррана 2007 шарахь.

Билгалдахарш 

Канада
Транспорт

Тра́нспорт ( — «чекх» и  — «дӀахьо») — оцу дешан маьӀна хила тарло:
 киранаш а, адамаш а дӀасалеладар;
 киранаш а, адамаш а дӀасалело кхочуш яран лерина дина некъаш а, транспортан гӀирсаш а, техникин дӀахӀоттамаш а, гӀишлош а.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 
 Официальный сайт Министерства транспорта РФ 
 Официальный печатный орган Министерства транспорта РФ

Транспорт
Сан-Хосе (Коста-Рика)

Сан-Хосе́ — Коста-Рикан коьрта гӀала. Сан-Хосе олучу провинцин административан центр. Бахархойн дукхалла 309 672 стаг леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

Коста-Рика
Гавана

Гава́на ( , ерриге ) — Кубан коьрта гӀала, пачхьалкхан политикин, экономикин а культурин а центр, Гавана олучу провинцин административан центр. Йоккхачу Гаванан майда 726,75 км², гӀала екъна ю 15 муниципалитеташна.

Билгалдахарш 

Куба
Сантьяго-де-Куба

Сантьяго-де-Куба () — Кубера гӀала  иза ю гӀайрен. Кубан шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 494 эзар. адам (2004). ГӀала йиллина 1514 шарахь.

Билгалдахарш 

Куба
URL

Йукъара ресурсаш гойтург () — ресурсан цхьатера локатор (йолу меттиг билгалйириг). Хьалха цунах олура Universal Resource Locator — универсальни ресурс гойтург. URL ю стандартан Интернетехь ресурсан йолу адрес дӀаяздо некъ.

Истори 
URL кхоьллина Тим Бернерс-Лис 1990 шарахь. Цу хенахь иза вара Женевехь (Швейцари) йолу Ядерни талламашан Европин советехь болх беш вара. URL хилира Интернетан коьрта кхолламах цхьаъ. Хьалха иза яра Дуьненан гезгмашехь йолу ресурсан меттиг гайта лелош. Тахана URL лелайо Интернетан массо а ресурсан адрес гойтуш. ХӀинца URL юцуш ю цул йоккха йолу URI системан дакъа ду аьлла. URL дашан метта х1инца лело долуш ду URI дош.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 
 Кодирование URL
 Создатель интернета сожалеет о двойном слеше 

Интернет
Манагуа

Мана́гуа () — Никарагуан коьрта гӀала; кхин Манагуа олучу департаментан административан центр. Бахархойн дукхалла 1,817 млн (2004).

Билгалдахарш 

Никарагуа
Панама (гӀала)

Пана́ма (исп.: Panamá) — Панаман коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 1,3 млн стаг (гӀалин йистошца, 2010). ГӀала Панама ю — политикин, административни культурин центр.

Билгалдахарш 

Панама
Сан-Сальвадор

Сан-Сальвадор — Сальвадор пачхьалкхан коьрта а йокха а гӀала. Бахархойн дукхалла 540 898 стаг лерина 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Сальвадор
Кастри

Кастри́, Кастри́с — Сент-Люси олучу пачхьалкхан коьрта гӀала а цуна коьрта хьадал долу меттиг а.

Билгалдахарш 

Сент-Люси
Кингстаун

Кингстаун — Сент-Винсент тӀера йокха гӀала а, порт а, Сент-Винсент а, Гренадинаш а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, иза ю цуна коммерцин а, политикин а центр. Бахархойн дукхалла — 17 400 (2003).

Билгалдахарш 

Сент-Винсент а Гренадинаш а
Бастер

Басте́р (, хьалх. Сент-Кристофер) — Сент-Китс олучу гӀайрен тӀера гӀала, Сент-Китс а, Невис а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала. Иза ю Вест-Индин шира гӀаланах, йиллина 1627 шарахь. Бахархойн дукхалла 
11 эзар стаг (2003).

Билгалдахарш 

Сент-Китс а, Невис а
ГӀалакх

ГӀалакх — цеста дина нийса гӀад долу шила герзан тайп. Шуьйра маьӀна — массо а тайпа деха а, нийса а гӀад долу шила герз.

Билгалдахарш

Литература 
 
 М. С. Горбулева. Меч как символико-культурная категория  // Дефиниции культуры. — Томск: Изд-во Томского ун-та, 2007.
 Stefan Mäder: Stähle, Steine, Schlangen: Ein neuer Blick auf alte Schwerter. Karfunkel Combat Nr. 1, Karfunkel-Verlag, Wals-Michelbach 2005 (нем.)
 Veronica Fiorato, Anthea Boylston, Christopher Knüsel: Blood red roses: the archaeology of a mass grave from the Battle of Towton AD 1461. 2000, ISBN 1-84217-025-2. (англ.)

Хьажоргаш 

 Базисная информация о стали и булатах — Леонид Архангельский
 К вопросу об истории «Скандинавского меча»  — Прошенков А. А.
 Классификатор: Меч  — составитель Колобавев Ю.
 Эстетика японского меча на портале Стиль Эпохи
 Реферат о дамасской стали (нем.)
 Данные оригиналов  (нем.)
 Виды мечей 

Герз
Порт-оф-Спейн

Порт-оф-Спейн () — Республика Тринидад а, Тобаго а олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин, экономикин а, культурин а.

Билгалдахарш 

Тринидад а Тобаго а
Долу герз

Долу герз— хӀоъ (мина, даьндарг) аракхосса молха (я леррина йина йогург) даьгча хуьлуш йолу газан таӀам лелош долу герз. Декъалуш ду артилерин а, гӀашлойн а герзан а, гранатометашна а.

Залп тохаран реактивни системаш а лара мегир ду долу герз. Амма уьш лору ракетан герзан тайпа.

Долу герзах оьрсийн маттан къамелехь олу огнестрел.

Истори 
Хьалхара долу герз (бамбукан «цӀеран гоьмукъ» — хьалхара керахь лелош йолу тоьпан тайпа) юкъаяллера Китайхь X бӀешарахь.

Лоруш ду Европехь долу герз XIV бӀешарахь гучудаьлла. Иза яра тӀеман гӀуллакхехь керла мур. Иштта кхоллаелира артиллери.

Билгалдахарш

Литература 

 
 Федоров В. Г. Эволюция стрелкового оружия. Часть I. Развитие ручного огнестрельного оружия от заряжания с дула и кремневого замка до магазинных винтовок. — М.:Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1938
 Федоров В. Г. Эволюция стрелкового оружия. Часть II. Развитие автоматического оружия. — М.:Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1939
 Материальная часть стрелкового оружия. Под ред. А. А. Благонравова. — М.: Оборонгиз НКАП, 1945, 1946
 
 
 
 

Герз
Лелха хӀуманаш

Лелха хӀуманаш — арахьара Ӏаткъам бахьнехь эккхаш йолу химин цхьанакхетар я ийнарг. И эккхаш хенахь хуьлу процессашах детонаци олу. Иштта лелха хӀуманаш лору чехка йогуш йолу цхьанакхетараш а, ийнарш а (кхуссуш долу молха, пиротехникан хӀоттамаш).

Билгалдахарш

Литература 
 
 
 
 Fedoroff, Basil T. et al Enciclopedia of Explosives and Related Items, vol.1—7. — Dover, New Jersey: Picatinny Arsenal, 1960—1975.
 Поздняков З. Г., Росси Б. Д. Справочник по промышленным взрывчатым веществам и средствам взрывания. — М.: «Недра», 1977. — 253 c.
 Советская военная энциклопедия. М., 1978.

Хьажоргаш 
 
 Сайт Международного общества инженеров-взрывников

Герз
Хасиев, Сайд-Мохьмад Адамович

Хасиев Сайд-Мохьмад Адамович (вина 1942 шеран 20 июнь, Курчалой-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР - кхелхина 2020 шеран 2 февраль Курчалой-ГӀала,Нохчийн Республика, Российн Федераци) — нохчийн историн Ӏилманийн кандидат, этнограф. Тайпана вара Ӏаларо.

Биографи 
1957 шарахь шен доьзуллаца цӀавирзира. 1960 шарахь цо Курчалой-ГӀалара школа чекхйаьккхира. 1964 шарахь цо чекхйаьккхина Соьлжа-ГӀалин хьехархойн институтан историн факультет. Цул тӀаьхьа цо школехь хьехархочун а, Нохч-ГӀалгӀайн Ӏиламанийн а, талламан а историн а, меттан а, литературин а Ӏилманийн белхахон а болх бира. 1969 шарахь иза хилира СССР Ӏилманийн академин аспирант. 1973 шарахь иза хилира историн Ӏилманийн кандидат. 1991 шо дуьйна 2000 шо кхаччалц иза вара НГӀАССР культурин министерствехь йолу Республикин фольклоран центран куьйгалхо, цул тӀаьхьа — этнокультурин кхиаман центран куьйгалхо.

Тахана иза ву Соьлжа-ГӀалахь йолу йуькъараллин адаман культурин институтан куратор. Хасиевс йазйина 200 сов Ночх-ГӀалгӀайн а, Къилбаседа Кавказан а халкъийн этнографин а, этнологин а Ӏилманийн а, кхетамийн а болх. ХӀинца иза ву нохчийн хӀумаллин а, син а культурех лецна жамӀ деш долу белхаш йаздеш.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 Этнограф С-М. Хасиев
 Творческий вечер ученого-этнографа Саид-Магомеда Хасиева
 Лики достойных. Жизнь и творческая деятельность этнографа Хасиева С. М.

Нохчийн Ӏилманчаш
Кингстон (Ямайка)

Кингстон (Kingston) — Ямайкан коьрта гӀала а, порт а. ГӀала ю Карибски хIордан йистехь; гӀалин агломерацин бахархойн дукхалла 580 эзар стаг.

Билгалдахарш 

Ямайка
Бразилиа

Брази́лиа (, ), кхин Брази́ли — Бразилин коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла  адам леррана 2010 шарахь, цундела иза ю пачхьалкхан йокха гӀала.

Билгалдахарш 

Бразили
Сукре (гӀала)

Сукре (Sucre) — Боливин коьрта гӀала, иза йу пачхьалкхан Лакхара Суд йолу меттиг. Баливин дукху йолу пачхьалкхан учрежденеш йу Ла-Пасехь.

Бахархойн дукхалла 247 300 стаг (2006).

Билгалдахарш 

Боливи
Каракас

Кара́кас (Карака́с) () — Венесуэлан коьрта гӀала. ГӀала а цуна уллера латтанаш федеральни коьрта гӀалин юкъахь ду, цуна майда 1900 км².

Билгалдахарш 

Венесуэла
Джорджтаун

Джорджта́ун () — Кооперативан Республика Гайанан коьрта гӀала, иза пачхьалкхан йокха экономикин а транспортан а центр.

Билгалдахарш 

Гайана
Асунсьон

Асунсьо́н (, юьзина официальни цӀе Nuestra Señora Santa María de la Asunción, ) —  Парагвайн коьрта гӀала, иза ю пачхьалкхан политикин, экономикин культурин центр.

Билгалдахарш 

Парагвай
Лима

Ли́ма () — республика Перун коьрта гӀала, кхин Лима олучу департаментан административан центр, иза йу экономикин а, политикин а культурин а центр. ГӀалин майда 804 км², гӀалин йистошца — 2672,3 км².

Билгалдахарш 

Перу
Парамарибо

Парама́рибо () — Суринаман коьрта гӀала а административан центр а, иза ю Суринаман уггар йокха гӀала а порт а.

Билгалдахарш 

Суринам
Монтевидео

Монтевиде́о () — Уругвайн коьрта гӀала а Монтевидео олучу департаментан административан центр а. ГӀалийн майда 540 км².

Билгалдахарш 

Уругвай
Сантьяго

Сантья́го () — Чилин коьрта гӀала а уггар йокха гӀала а, иза ю Къилба Америкин яккхичарах гӀала. ГӀала ю юккъерачу арахь Коьрта гӀала регионан йукъа йоьду.

Билгалдахарш 

Чили
Гуаякиль

Гуаяки́ль йа Сантьяго де Гуаяки́ль () — Эквадоран йокха гӀала, иза йу Гуаяс хийистехь, Гуаяс провинцин центр.
ГӀалин бахархойн дукхалла 2,3 млн стаг 2010 шарахь (1969 шарахь 738,6 эзар.), гӀалин йистошца (метрополи) — 2,9 млн стаг.

Бахархой

Галерей

Билгалдахарш 

Эквадор
Шри-Джаяварденепура-Котте

Шри-Джаява́рденепура-Ко́тте (, ) — Шри-Ланкан официальни коьрта гӀала (1982 дуьна). Иза ю Коломбо олучу гӀалин уллехь. Бахархойн дукхалла — 115 эзар. адам. (2008).

Билгалдахарш 

Шри-Ланка
Тель-Авив

Тель-Авив (; кхин Тель-Авив; ) — Исраилан цхьаьнатоьхна гӀалин муниципалитет иза ю Лаьттайуккъера хӀордан йистехь, Исраилан шен бахархойн дукхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала ( стаг), пачхьалкхан экономикин а культурин а центр.

Билгалдахарш 

Исраил
Хайфа

Ха́йфа (, ; кхин олу Хейфа́ а, Хефа́ а) — Исраилан шен йоккхаллица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала кхин 2-гӀа. меттигехь йолу порт, иза ю Кармель олучу ламан уллехь. Бахархойн дукхалла 270 348 стаг (2011 шо). 1948 шарахь Хайфа гӀалин бахархой бара 98 600 стаг.

Билгалдахарш 

Исраил
Нью-Дели

Нью-Де́ли (, , , , ) — ХӀиндин официальни коьрта гӀала, Делин кӀошт. Майда 35 км².

Билгалдахарш 

ХӀинди
Ченнаи

Ченнаи, кхин Ченнай (1996 шо кхаччалц — Мадра́с; , ) — ХӀиндин гӀала, Тамилнад олучу штатан административан центр.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Бангалор

Бангало́р, кхин Бенгалу́ру (: ಬೆಂಗಳೂರು, , ингл: ) — ХӀинди къилбера йокха гӀала а административан центр а.

Билгалдахарш 

ХӀинди
Ӏамман

Iамман () — Урданан коьрта гӀала а пачхьалкхан йокха гӀала а. Бахархойн дукхалла — 1,9 млн адам (2010).

Билгалдахарш 

Иордани
Мовсил

Мовсил ( Эль-Мавсил, курд.: Mûsil) — Ӏиракъан къилбседера гӀала. Иза ю Тигр олучу хийистехь БагӀдадан къилбседа-малхбузехьа 396 км. Бахархойн дукхалла 1 800 000 стаг (2008 шо).

Билгалдахарш 

Ӏиракъ
Сана

Сана () — Бутан пачхьалкхан Трашиянгце дзонгхагехь йолу эвла.

Географи 

Эвла лаьтташ йу Гималайн лаьмнийн кӀажахь, хӀордан сизал локхалла 2 912 метр. Координаташ .

Хьосташ 
 География Бутана — Найджел Джеймс. Библиотека имени Бодлея, 2005

Билгалдахарш 

Трашиянгце дзонгхаган нах беха меттигаш
Бутанан нах беха меттигаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш

en:Sana
Духьа

Ад-Давхьа () — ГӀежарийн айман йистера гӀала , Ӏаьрбийн эмиратан КъатӀаран коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла — 521 283 стаг (2010 шо). КъатӀаран йоккха гӀала, гӀалахь Ӏаш бу 50 % массо пачхьалкхан бахархойх  (гӀалин йистошца (796 947 стаг)). Цуна йу къоман йукъера аэропорт.

Билгалдахарш 

КъатӀар
Бишкек

Бишке́к () — ГӀиргӀазойчоьнан коьрта гӀала а, йокха гӀала а.

Бахархой

Билгалдахарш 

ГӀиргӀазойчоь
Кувейт (гӀала)

Кувейт (кхин Эль-Кувейт — ) — Кувейт олучу пачхьалкхан коьрта гӀала.

ГӀалин бахархойн дукхалла — 32,4 эзар. адам (2005), гӀалин йистошца — 1 млн. дукха адам.

Билгалдахарш 

Кувейт
Вьентьян

Вьентья́н (лао: Wieng Jan ວຽງຈັນ) — Лаос олучу пачхьалкхан коьрта гӀала, бахархойн дукхалла 750 000 эзар адам (2009 шо., ларарца).

Билгалдахарш 

Лаос
Бейрут

Бейру́т () — Ливанан коьрта гӀала а йокха гӀала а, йокха хӀордан порт.

Билгалдахарш 

Ливан
Куала-Лумпур

Куа́ла-Лу́мпур ( (Куала-Лумпур гоч дича: «боьха хикхоче»), джави:كوالا لومڤور) — Малайзин коьрта гӀала.

Бахархойн дукхалла 1 809 699 адам леррана 2009 шарахь. Мэром (datuk bandar) Куала-Лумпура с 2006 шо. иза ю Хаким бин Борхан.

Билгалдахарш 

Малайзи
Нейпьидо

Нейпьидо́ (; MLCTS: ne.prany. dau mrui.) — Мьянман коьрта гӀала. Бахархойн дукхалла 925 000 адам леррана 2009 шарахь.

Билгалдахарш 

Мьянма
Янгон

Янго́н (хьалхо Рангу́н, «йангоун», ,  MLCTS: Rangun) — хилла Мьянма коьрта гӀала, пачхьалкхан йокха гӀала. Бахархойн дукхалла 4 млн адам. ГӀалин йистошца — 6 млн (2007).

Билгалдахарш 

Мьянма
Мандалай

Мандала́й (, manta.le: ) — Мьянман шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала . Бахархойн дукхалла 800 эзар. адам (2000).

Галерей

Билгалдахарш 

Мьянма
Моламьяйн

Моламьяйн шира алар — Моулмейн, (, MLCTS = mau la. mruing mrui) — Мьянман Мон олучу штатан коьрта гӀала, шен бахархойн дукхалица 3-гӀа. меттигехь йолу гӀала. Бахархойн дукхалла 400,000 адам леррана 2006 шарахь.

Билгалдахарш 

Мьянма
Катманду

Катманду́ ( , Kāthmāndau) — Непалан коьрта гӀала, цуна шира, экономикин, политикин, культурин центр. Бахархойн дукхалла 1 006 656 стаг (2011 шо).

Билгалдахарш 

Непал
Абу-Даби

Абу́-Да́би (, «отец газели») — Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмиратийн а Абу-Даби олучу эмиратан а коьрта гӀала. Абу-Даби ю — политикин, промышленан, махбаран а культурин а пачхьалкхан центр. Бахархойн дукхалла — 921 000 адам (2013).

Билгалдахарш 

Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ
Маскат

Маска́т () — Ӏоман олучу Султанатан коьрта гӀала.

Маскат олучу губернатораллан коьрта гӀала. Ӏоманан айман йистера порт.

Бахархойн дукхалла 650 эзар стаг леррана 2005 шарахь.

Билгалдахарш 

Ӏоман
Исламабад

Исламаба́д (, ) — Пакистан коьрта гӀала. Иза ю пачхьалкхан культурин, политикин экономикин центр.

Билгалдахарш 

Пакистан
Рияд

Рияд () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан коьрта гӀала йу, Рияд олучу провинцин центр а йу. Бахархойн дукхалла 4 878 473 стаг (2010 шо).

Истори 
Масала диъ эзар шо хьалха вайн хенахь йолчу Риядехь Ӏаш хилла Ӏаьрбийн кхерста (кочевые) къаьмнаш.

VI—VII-чу бӀешерашкахь цхьалхе меттиг яра Рияд, кхечарех къаьсташ а йоцуш.

XVIII-чу бӀешеран чаккхенгахь гучудаьлла ваххӀабитийн дешар, и долийнарг вара Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб (1703—1792), иза дуьхьала вара эвлаяийн кешнаш ларарх а, ширкан а дуьхьала а вара.

1902-чу шарахь эмир волу Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀудас шен эскарца схьайаьккхина хилла Рияд.

ГӀалин кхиар 
1940-чу шерашкахь дуьйна, маса кхуьш йу гӀала. Къаьсттина Риядехь чехка дукха бахархой кхиа XX бӀешеран шолгӀачу эхехь. Нефтах долу тӀехдаккхий пайданаша и гӀала вайн хенан йина. Гуттар хуьлу гӀалин гӀишлош 8 этаж йолуш йу, амма ша-тайпанара гӀишлошца къаьсташ йу.

Демографи

Климат 
Тропикин гӀум-аренан климат йу. Рияд дуьненахь уггаре йовхачу гӀалех цхьаъ йу. Йуккъера температура январехь +14,4 ю; а июлехь +36,6 йу. Климат чӀогӀа йакъайелла йу, шарахь сов доцуш 100 мм йочанаш йуьллу, хан мел ели — Ӏай а, хьалхарчу гуьйранна а. Йуьззина максимум +52,0 градус йу (июль), минимум −1 градус ю (январь).

ГӀалин панорама (сурт)

Суьрташ

Хьажоргаш

Билгалдахарш 

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Джиддат

Джиддат () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀала йу. Бахархойн дукхалла 3,6 миллион стаг (2009), иза йу шен йокхаллица 2-гӀа. меттигехь йолу гӀала кхин пачхьалкхан «экономикин коьрта гӀала».

Билгалдахарш 

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Мадинат

Мадинатуль Мунавварат () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Хьиджаз олучу кӀоштан гӀала ю. Бахархойн дукхалла — 1 102 728 адам. (леррана 2010 шарахь). Мадинат яра Мухьаммад пайхамаран  йуьрт. Цундела олура цунах «пайхамаран йуьрт».

Истори
622-чу шарахь иман диллинчех шеца 70 стаг а волуш, стундеца Абу Бакарца, девешица Хьамзатца цхьаьна Ясрибе (Мадинат) дӀакхелхина Мухьаммад пайхамар  (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Мадинату-н-Набави (Пайхамаран гӀала) аьлла цӀе йоккху цунах цул тӀаьхьа.

Мадинат гӀалина гена йоцуш йолчу Бадрехь 624-чу шарахь дуьххьара тасадалар хилла Маккин элийн эскаран а, бусалба нехан а. Кхузахь кӀезиг хилла бусалбанаш, амма уьш тоьлла. Бекхамна кечам беш 10 эзар дошло вовшахтоьхна маккахоша. Бусалбанаш 2 эзар стаг бен ца хилла, делахь а, Рум-лам тӀехь йолчу гӀоьпехь гӀазот а дихкина, дуьхьалбевлла уьш мостагӀчунна. Оцу тӀамехь бусалбанаш эшийна. Къаьсттина цавезаш хилла маккахошна майра а, доьналла долуш а волу Хьамзат. ТӀехьашха тоьхна охьа а виллина, гобина пхьарс боккхуш, ност йоккхуш, корта боккхуш, къиза вийна цара иза. Чов хилла Мухьаммад пайхамарна а. Бусалба нахана тӀехь толам баьккхинехь а, шаьш а дукха хӀаллакьхилла маккахой.

Цундела Мадинат ца яккхалуш бухабевлла уьш. ТӀом дӀабаьлча, байина асхьабаш дӀабухкуш, Хьамзатан дакъа карош ца хилла.

— ТӀеман зурма лакха, — аьлла хьехардина боху бухабисинчу асхьабаша.

— Зурма лекхча, цуьнан меженаш меттах ца хьовш Ӏийр йац, — аьлла. ТӀеман зурма лекхча, етталуш, тӀеттӀа яхана боху Хьамзатан меженаш. Ухьуд ломана уллохь шерачу арахь дӀабоьхкина гӀазотехь белларш. Оццу кешнашкахь дӀавоьллина ву Хьамзат. Цуьнан коша гонах дехкина тӀулгаш ду. Коьртехь болу цхьа тӀулг жимма боккха а болуш.

Климат

ГӀалин панорама (сурт)

Суьрташ

Билгалдахарш 

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланаш
Факультет

Факультет (,  «таро, йиш») — Ӏилманан а, дешаран а, администрацин а вузан дакъа. Цо Ӏамабо студенташ а, аспиранташ а цхьана йа масийта гергара говзаллин, говзанчий говзалла ойбу, шен керахь йолу кафедрийн Ӏилманан а, талламан а белхан куьйгалла до.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Федеральный Закон Российской Федерации «О высшем и послевузовском профессиональном образовании»

Лакхара дешаран меттигаш
ХӀоьънан герз

ХӀоьънан герз (я атоман герз) — хӀоьънан тӀеман гӀирсаш а, уьш дӀакхачоран гӀирсаш а, уьш лелоран гӀирсаш а. Иза лору дукха нах хӀаллакбен герзех. Иза ду оьккхаш герз. Цо лелайо зӀенан хӀоьънийн йа термохӀоьънийн реакци хилча болуш болу ницкъ.

Дуьненахь долу ядеран герзан тӀаьхьалонаш

Билгалдахарш

Литература 
 Роберт Юнг. «Ярче тысячи солнц». М, 1960
 
 Пономарёв, Леонид Иванович, «Под знаком кванта», 1984 (1989, 2007) Атомная бомба. (глава из книги)

Хьажорагаш 

 Памятка населению по защите от атомного оружия. Второе издание. Москва 1954. (формат djvu) 
 Консультативное заключение Международного суда относительно законности угрозы ядерным оружием или его применения , 1996
 Подробное техническое описание первых зарядов (2001) 
 База данных по всем, проведённым различными странами, ядерным взрывам (австралийский правительственный сайт). 
 
 С. Федосеев. Оружие большого шантажа
 Проект «Хиросима» (историческая справка, видеоматериалы, документы)
 Музей ядерного оружия 

Герз
Душанбе

Душанбе́ (, ) — Таджикистанан коьрта гӀала, иза уггар йокха пачхьалкхан Ӏилм-культурин, политикин, экономикин, индустрин а административан центр.

Бахархойн дукхалла 795,5 эзар стаг (2015 шо), Душанбен агломерацин бахархойн дукхалла — 1,473 млн.

Билгалдахарш 

Таджикистан
Худжанд

Худжа́нд (, , цунах , , хилла. Ленинабад и Ходжент) — Таджикистанан гӀала, Согдийн областан административан центр.

Бахархойн дукхалла — 170 эзар. адам (2014).

Билгалдахарш 

Таджикистан
Куляб

Куля́б (; ) — Таджикистанан Хатлонан регионера гӀала.

Бахархой

Билгалдахарш 

Таджикистан
Курган-Тюбе

Бохтар () — Таджикистанан гӀала, Хатлонин областан административан центр. Бахархойн дукхалла 77 000 адам леррана 2013 шарахь.

Билгалдахарш 

Таджикистан
Хорог

Хоро́г () — Таджикистанан гӀала, Лаьмнийн-Бадахшанин автономни областан административан центр.

Билгалдахарш 

Таджикистан
Истаравшан

Истаравшан (; ) — Таджикистанан гӀала, Согдан регионера Истаравшанан кӀоштан административан центр.

Бахархой

Билгалдахарш 

Таджикистан
Туркменабад

Туркменаба́д () — Туркменистанан гӀала, Лебапин велаятан (хилла Чарджоун область) административан центр. Туркменистанан шен йоккхаллица 2-гӀ. меттигехь йолу гӀала.

Бахархойн дукхалла 300 эзар. адам (2013).

Билгалдахарш 

Туркмени
Дашогуз

Дашогу́з — Туркменистанан, Дашогузин велаятан (областан) административан центр.
Бахархойн дукхалла — 275 278 адам. (2012).

Билгалдахарш 

Туркмени
Туркменбаши (гӀала)

Туркменбаши (, хьалхо Красново́дск) — Туркменин Балканин велаятера гӀала.  Каспийн хӀордан йистера порт.

Бахархойн дукхалла — 68 эзар. адам (2005).

Билгалдахарш 

Туркмени
Мары

Мары́ (, 1937 шо кхаччалц цӀе яра Мерв ) — Туркменин гӀала, шира гӀалин Мерв цӀерх цӀе тиллина, Марыйн велаятан центр. Шен йокхаллица  4-гӀа. меттигехь йолу гӀала.

Бахархойн дукхалла — 126 141 эзар стаг (2010 шо).

Билгалдахарш 

Туркмени
Фергана

Фергана́ () — Узбекистанан гӀала иза ю Ферганан арахь, Ферганан областан административан центр.

Билгалдахарш 

Узбекистан