alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Устрада-ГӀала

Устрада-ГӀала — (Орга-ГӀала, УстаргӀардойн-Эвла, ) Нохчийчоьнан гӀала. Иза Орга хин тӀехь йиллина йу.

Географи 
Устрада-Гlала Орган хин аьтто агlонехь lуьлуш йу. Малхабуза агlонехь (Орган дехьахь) Бердакlел йу, малхабале агlонехь Жалкх йу, къилба агlонехь гlалан тlелетта Мескар-Ойла йу, къилба-седа агlонехь Бас-Гlала (Ильински) йу.

Истори 

ХӀинца гӀала йолучу меттигехь XVIII бӀешарахь Устаргардой цӀе йолуш эвла хилла, цуна цӀарах тахана а шайн гӀалин и цӀе йоккху. Эвла йиллина садой тапана волуш УстаргІа цӀе хилла стага, цуна цӀарах схьаяьлла йу Устрадо-ГІала цӀе.

Дуьххьарлерачу а, шолгӀачу нохчийн тӀемашкахь Орга чlогlа йохийна яра, хӀинца йолу хана гӀала меттахӀотийна.

Галерей

Индустри

УстаргӀордойхь бинарш 
 Бисултанов, Адлан Делимбекович;
 Бисултанов, Хасан Делимбекович;
 Вакаев, Шейх-Магомед Ширваниевич;
 Межидов, Саламу;
 Мурадов, Арби;
 Себиев, Рамзан Вахаевич;
 Шамилов, Якуб Джамбекович;

Бахархой

Къамнийн дӏахӏоттам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
  Аргун 2000 

Нохчийчоь
Знаменски (Ирбитан гӀалин гуо)

Знаменски () — Свердловскан областан Ирбитан гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.

Бахархойн дукхалла 
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (97%).

Билгалдахарш 

Ирбитан гӀалин гуо нах беха меттигаш
Свердловскан областан нах беха меттигаш
АЦШ доллар

Доллар — Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташан () доллар — и ахча ду дуьненан чохь дукхах йолу пачхьалкхашкахь лелаш.

Ара хоьцуш а лелаш долу ахча ду хӀара:
 1 доллар;
 2 доллар (массо хенахь ара ца хоьцу);
 5 доллар;
 10 доллар;
 20 доллар;
 50 доллар;
 100 доллар;

уггаре кегийра ахчан барам хуьлу:
 1 цент (пенни) ;
 5 цент (никель) ;
 10 цент (дайм) ;
 25 цент (квотер) ;
 50 цент (халф) ;
 1 доллар.

Ахчан суьрташ

Хьажа ишта

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 IХМ доллари кхиам
 Агlо йу U.S. Treasury массо а ахчан суьртий
 Кехат ахча IХМ
 Мадарра дуьйцу IХМ ахчанах лаьцна
 АЦШ доллар (Банкноташ)  

Ахча
Ангола

Анго́ла (, цӀе.— Ангола Пачхьалкх ( )) — Африкин пачхьалкх.

Хьажа ишта 
 Пачхьалкхийн могӀам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Angola.org 
 City codes Angola. About Angola 
 www.luandamap.com — Streetmap of Luanda and other maps of Angola 
 www.angolinks.com — Linklist Angola
 Ангола суьрташкахь
 Map of Angola
 Анголех лаьцна ЦРУ машан меттиг чохь
Хан

Хан — Кхазакхстанан Кызылордан областан Аральскан кӀоштара эвла.

Бахархойн дукхалла

Климат 
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Кхазакхстанан индексаш 

Кызылордан областан нах беха меттигаш
Аральскан кӀоштан нах беха меттигаш
Аргентина

Аргенти́на (), билгал йолу цlе — Аргентинан Пачхьалкх ( ) — хlокху пачхьалкха цlе йу цера шай маттахь. Цера пачхьалкхах лаьцна йаззам язба беза кхин дlа. Шена нохчийн маттахь язъйа хуучо гlо дайша.

Истори

Хьажа ишта 
 Пачхьалкхийн могӀам

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Аргентинехь болу гlаскхий 
 Оьрсий мотт буьйцучера Аргентинехь долу ков
Багаман ГӀайренаш

Бага́ман ГӀайренаш (), юьззина официалан цӀе — Бага́ман ГӀайренийн ДоттагӀалла () — Карибийн хӀордан а, Кубан а къилбаседехьара, Флорида ахгӀайренан къилба-малхбалехьара иштта цӀе йолчу гӀайренаш тӀиера пачхьалкх. Архипелаг йукъадогӀу 700 гергга гӀайре (царех нах беха 30 гӀайрен тӀехь) а, 2000 маржанийн гӀайре а.

Этимологи 
ЦӀеран маьӀна билггала хууш дац, оцу хьокъехь шиъ коьрта гипотеза йу. Цхьана гипотезца, цӀе схьаяьлла меттигера метта декъан фраза «Taíno ba ha ma» («доккха лакхара йуккъера латта»); вукха гипотезца, цӀе схьаяьлла испанхойн дешнех «baja mar» («гомха хи» / «гомха хӀорд» я «хӀорд чубожар»), цуо гойту оцу кӀоштара хи гомха хилар. Кхин цхьа ойла а ю, и цӀе схьаяьлла хила тарло меттигерчу «Гуанахани» метта декъан дешах, маьӀна цуьнан билгал ца даьлла.

Истори 

Дуьххьара Багаман гӀайренаш тӀехевшинарш лору лукаянаш (кхузара йу цӀе Лукайн гӀайренаш), аравакийн тайпанан га, уьш кхуза кхаьчна IX бӀешо гергга долуш. ГӀайренаш дӀадиллина Колумб Христофора 1492 шарахь. Архипелаган цхьа гӀайре —Уотлинган гӀайре (Сан-Сальвадор) — 1492 шеран 12 октябрехь дӀадиллинчу Керла Дуьненан латта ду. Цул тӀаьхьа кхо шо даьлчи дуьххьарлера испанийн колонихой дӀатарбелира архипелаг тӀехь.

Испанхоша меттигера бахархой дӀабуьгура Эспаньоле (Гаити) лайш бан, 25 шо даьлчи индахойн бахархой берриг аьлча санна дӀабевлира, ткъа испанхоша йитира и меттиг.

Кхин а бӀешарахь гӀайренаш лаьттира нах кӀезиг болуш, оьшуш доцуш, Ингалсан паччахьо Карл I-чо инарлан прокуроран уьш дӀадаллалц. 1650 шарахь кхуза кхечира Бермуда гӀайренаш тӀиера кӀеззиг мухажираш-ингалсхой, цара эвла йиллира Эльютера гӀайрен тӀехь. Оццу хенахь Багамаш тӀетарбала буьйлабелира хӀордан талорхой, кхоьллира архипелаган масех гӀайрен тӀехь шайн кеманаш тодан а, садаӀа а базанаш. Багаман гӀайренаш тӀиера талорхой лаьхкира ингалсхоша 1718 шарахь.

Хьажа ишта 
 Вест-Инди

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт Багамских Островов.
 
 Багамы на карте мира .
 Энциклопедия «Кругосвет».
ТӀемало

Тlемало йа Сурхуо — (, ) мехаза йа маьхза цхьана Iалашонца кара герз а эцна, тIамна йа дуьхьалонна араваьлла волу стаг. Иза хила мегаш ву цу некъа тIехь ша цхьаъ йа тобанца цхьаьна.

Хьажа кхин 
 Сурхуо
 Сур

Хьажораш 

ТӀемлой
2011 шо



Оцу шарахь белларш 
 Алиев, Гапур Хамидович (1949 шеран 2 январь — 2011 шеран 16 март) — нохчийн поэт, бард, драматург;
 Арсангалиев, Ислам (1974—2011) — нохчийн боксёр, кегирхойн юкъахь Российн а, дуьненан а чемпион, Дуьненан Кубкан борзан совгӀатхо, Российн халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Ахтаханов, Руслан Абуевич (1953 шеран 14 март — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Российн яздархойн бертан декъашхо, Артём Боровик цӀарах йолу совгӀатан лауреат, Вайн хенан гуманитарный академин проректор;
 Ульбиев, Эльмурза Ульбиевич (1932 шеран 26 август — 2011 шеран март) — нохчийн боксёр, латархо, тренер, паргӀат кепар латаран а, классикан латаран а, самбо а СССР спортан говзанча, нохчийн паргӀат кепар латаран бух биллинчарех цхьаъ, халкъашна юккъера категорин суьдхо.
 Хатуев Абдул-Хьамид (1952 шеран 1 сентябрь — 2011 шеран 19 январь) — Нохчийн Республикин Сийлахь поэт
 Шамурзаев, Шамиль Алиевич (1932 шеран 9 январь — 2011 шеран 24 сентябрь) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Российн Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн бертан декъашхо;
 Яндаров Андарбек Дудаевич (1937 шеран 27 август — 2011 шеран 8 май) — философи Ӏилманан доктор
МогӀам

МогӀам — (, ) нохчийн маттахь могlам олу дукка могlнаш хилча.

Вагапов Ӏарбис яздо цӀейоза (), чӀирйоза .

Хьажа ишта

Билгалдахарш

Хьажоргаш
Facebook

«Facebook» () (олу ишта фейсбук) – машан-меттиг, иза кхоьллина Марк Цукербергас оц 2004 шарахь. И дуьнен машан меттиг бахьанехь Марк Цукерберг хилла иза дуьненан чохь уггаре жима миллиардер шен 23 шарахь.

Хьажа ишта

Билгалдахарш

Хьажорагаш 
 Facebook.com
 Facebook
IP-адрес

IP-долу меттиг (ай-пи долу меттиг, дацдина ду оцуьнах ) — гlулкхдечуьн машан терахь долу меттиг, иза дина стаг вовсийтарна IP. Дуьнена машан чу волуш оьшу стаг вовзийтар, иза ца хилча машан чу вала ца ло.

IPv4 

Оц 4-гl варсихь IP-долу меттиг хуьлу барамехь 32-битан шалгlа терахьца. Дlаязда аьтту болуш хатlца IP-долу меттиг (IPv4) хуьлу маситта башхо йолуш деа иттан терахьашца (оцун тlийра 0 кху тlе 255), тlадамци декъа а доькъуш, масалла, 192.168.0.1.

IPv6 

Оц 6-гl версихь IP-долу меттиг (IPv6) хуьлу барамехь 128-байтан шалгlа терахьца. ишта ип доькъу шин тlадамци (масалла. fe80:0:0:0:200:f8ff:fe21:67cf). Дуккха хlумма йоцурш йалахь юкъахь, уьш къайла йоху ши тlадам шалгlа тухе (fe80::200:f8ff:fe21:67cf).

Хьажа. кхин 
 MAC-долу меттиг

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 IP Address Lookup
 IP Subnet Calculator
My IP Address Location
Kopomaa, Timo. Orașul din buzunarul tău, Gaudeamus 2000 iPhone Repair in Viet Nam

Википеди:ГӀо
Ингалс

Ингалс я Ингалс пачхьалкх ( ) — , Йоккха Британин чудогӀучу латтанан-гӀайренах уггаре боккха мохк бу Ингалсан мохк. Йоккха Британин къилба-малхбалехьа лаьтта иза . Ингалс мохк хӀоттабелла, кхечу гӀайренаш тӀийра мехкашца 927 шарахь, амма ингалс мохк кхоьллина германхойн тайпанаш 5-гӀа а, 6-гӀа а бӀешарашкахь. Лондон уггаре йоккха шахьар йу Ингалс пачхьалкхехь а, Йоккха Британехь а, ишта Европин барт йукъахь а.

Церах лаьцна

Оьздангалла

Къоман духар 
Ингалсан паччахьалла йелахь а ехаш къоман ламасташ йолуш, хӀетте а цуьнан дац билгалдаьккхина къоман духар.

Ингалсан къоман духаран масалийн даладо дукха хьолахь моррис хелхарчийн духар. И хелхар до аьхка ярташкахь. Хьалхарчу заманахь иза лорура ламасталлийн хелхар, деш хилла латта самдоккхуш, цунна боозбуунчаллийн маьӀна до. Тайп-тайпана хелхаран тобанаш тарйолуьйту классикан духаран вариацеш. Духар лаьтта Ӏаьржачу доца когаш долчу, голанаш гуонаха горгалиш оьхкинчу хечех, кӀайн кучах, пхьуьйшдоцучух, асанашца а, зезагашца а кечбина бӀегӀаган я чен шляпа. Гарголаш, шляпан тӀиера зезагаш санна, дихкина зуламах ларвайта а, латта хьан дан а. Юьхьанца и хелхар божарша бен ца дора, амма хӀинца зударша а дакъалоцу.

Цул сов, ойланаш ю, цаьрца хьаьжчи ингалсан къоман духаран бух схьаэца беза ингалс-саксонийн тайпанашкара, бехаш хилла болчу хӀинцалерачу Кент графаллехь VII—VIII бӀешерашкахь. Боьршачу наха лелайора охьахецна гӀодайукъ йихкина сирла гатан кучамаш  (накхан тӀехь жима чет хилла кучан, иза озадора чимчаргӀашца) а, Ӏаьржа хечеш а. ХаьнтӀахь шаьлта хилла кхозуш. Зударша лелийна сирла йеха кучамаш, цунна тӀехула юхуш хилла доьхка доьхку нуьйдарчий йолу зударийн гӀовтал.

Амма Йоккха Британехь йу цхьайолу профессионалан башхаллаш духарехь а, цуьнан дакъошкахь а. Масала, белхалоша кепканаш лелайо, ткъа портан гӀаланашкара докераш лаг тӀе къорза йовлакх доьхку; дукхах болу баккхий фермераш лелайо дуккха а хьалха модера дӀаевлла костом, хечий, пхьуьшдоцурггий, бӀегӀаган  шляпий. ХӀинца а ган таро йу Ситин гӀуллакхан куьпашкахь клеркаш, генарчу ламастаца цхьатерра духар доьхна: готта хеча асанца, Ӏаьржа пиджак, лекха кӀайн кач, коьрта тӀехь гоьрга шляпа, ткъа карахь Ӏаьржа четар.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 

Британин гӀайренаш тӀиера историн пачхьалкхаш
Йоккха Британин йукъара пачхьалкхаш
Ингалсметтан пачхьалкхаш а, мехкаш а
Подольск

Подо́льск () — Российн гӀала йу, Подольскан кӀоштан административан центр йу иза Москох латтанашна йукъа йогӀуш йу. Пахра олучу эркан йухехь (Москох эрк тӀе кхеташ). Москох гӀалин йуккъера дӀа 36 км а 15 км оц МКАД олучу меттера. Къилбаседа Шербинкица доза а долуш, къилбехьа Климовск ойла йу. ГӀалин латтан докхалла 40, 04 км². Дуккха сурсаташ долуш йоккха гӀала йу Москох латан муьтӀахьш.

Иза кхолла йелла Подол олуш йолу хьалхлера жимачу ойланах, иойл шен долахь хилла XVIII бӀешарахь Данил олучу Ӏамалан цӀийна. ГӀала йу аьлла цӀе тоьхна оц 1781 шарахь. ХӀокху 1971 шарахь совгӀат делла, къинхьегамах доьзна Къинхьегаман ЦӀен байракх. 2004 оцу гӀалина йелла кхин бакъо, гӀалийн гуо аьлла хьал хӀоттош.

Суьрташ

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Подольскан машан меттиг
 Да дезаш долу хьукум кхуллу неха машам меттиг Подольскан 
 Подольскан мехка хlуманш гайтаран цlа 
 Хааман зорба «Подольскан белхалой»
 Истори Подольск шахьара 
 Гlар бойл нах Подольск шахьаран
 Тlема-барт, йиллина «Баьчча» 
 Николай Калашников. Йаккхина шагойтург Подольскех:
 Да́къа I. ГӀала Подольскан йукъ
 Да́къа II. Йукъ Подольскан. 1930-гӀа. ТӀом балале сталиннан шахьар хӀат
 Да́къа III. Некъа юккъера Подольскан
 Да́къа IV. Залинейнан кӀошта Подольск I
 Да́къа V. Залинейнан кӀошта Подольск II
 Да́къа VI. ЦӀен басе
 Да́къа VII Плещеев меттиг
 Керст нийса Ӏамал йочера цӀенош
 Подольск шахьаран дозанш дийцар 
 Подольскех лаьцна листар
 Дика хьажар Подольск шахьаре
 Street view кхин шахьарш Подольск

Москохан область
Шо

Шо - (),  (). Нохчийн маттахь, 12 бутт йукъа лоцучу хенах шо олу.

Дожарш 
Дийриг дожар: шарна, шеран, шере, шеро:

Дуккхаллин: шераш.

Хан
Стов

Стов () — диттан я коьллан тайпан долу цӀен кегий стоьмаш болу орамат.

Билгалдахарш

Литература

Хьажорагаш 
 Кизил на сайте USDA NRCS

Ораматаш
БойсгӀар

БойсгӀар йа Бенойн БойсгӀар — () тайпан Бено (Эди некъе) хилла БойсгӀар, 1817—1864 шерашкахь маршонан тӀамехь дакъалоцуш хьалха ваьллачерах цхьа куьйгалхо. БойсгӀар вина а кхиъна меттиг Бена йу, иза вина Баршкъе доьзаллехь Бенахь 1794 шарахь, БойсгӀар гӀазотехь дӀакхелхина 1861 шарахь, Ӏовхахь.

Биографи 

Вина 1794 шарахь Нохчийчуьра Бенахь, цуна де цӀе хилла Баршкъи Эди некъе а волуш. 1830-гӀа шерил хьалха хелла дахарех хӀума хууш дац.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
Бойсхарх лаьцна илли ду Имам Алимсултана локхуш

Нохчийчоьнан истори
Бинарш Нажи-Йуьртан кӀоштан Бенахь
Орден

Орден — иза стага туолам баьккхича йа цхьан хӀуман тӀехь сов ваьлча луш совгӀат ду.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Орден Совгlаташ

Орденаш

de:Orden und Ehrenzeichen#Verdienstauszeichnungen
fi:Ritarikunta
fr:Liste d'ordres civils et militaires
nl:Orde van verdienste
Сира-сийна кхокха

Сира-сийна кхокха (, ) — Горга, дуьзна дегI а долуш, луьста, шера дегIа тIе йийшина месаш а йолуш ду кхокхий. Кхаа тайпана а, шийтта беса а ду уьш.

Вайн цIахь, адамаш дехачохь гIаланашкахь а, ярташкахь а хуьлуш болу кхокха. И тайпа кхокхий дукха а ду. Яккхийчу гIеранашца хуьлу уьш ялташ лелочу меттехь. Элеваторшкахь, амбарашкахь, хьаьттанашкахь. Букъ тIе кхаччалц гIорта а, хаьндарг а, таьIно сийна а, баьццара а бас бетталуш, арий санна лепаш хуьлу кхокханан. "Кхокханан басахь" лоу вай цуьначух тера бос болчу хIуманах. Шина а агIор тIома тIехь шалха Iаьржа мозанаш ю цуьнан, тIомана пурхалхьа, тIам буткълучу меттехь. Кхокханан когаш а, бIаьргаш а цIиэ ду. ЗIок хотталучохь чохчам ю цуьнан. Кхин бос болуш а хуьлу адамаш дехачохь долу кхокхий.

Цхьана метта дехаш а, дIай-схьай кхелхаш, Iен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караIемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тIулган я сацкъаран бердашца, дIатесна йитначу тишчу гIишлош чохь, цIенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кIеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хIоьаш дан.Кхокхано шиъ до хIоа. КIорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТIемаш сиха детта цо. Бекар "Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх" бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа "къу-у-у, къу-у-у", бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тIе хууш гIиллакх дац цуьнан.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Лекъ

Лекъ (, ) — Котамийн тайпанах уггаре а жимах дерг лекъ ду. Iаьржа тIедарчий а долуш, ал бос бу цуьнан. ЦIога доца ду. ЧукIело сирла ю. НIаьнин лог кIело Iаьржа ю. Меан хаьндарг къорза ю. Лекъаш ялтийн аренашкахь, цанашлахь хуьлуш ду. Шиъ цхьана кхетий ца лела уьш. Бен бацалахь а, ялташна юккъехь а бо лекъо, жимма ор а доккхий, чу бецаш а йохкий. Тойна май баттахь доккху. ХIоьаш даккхийра тIедарчий а долуш хуьлу 7-I5. Дукхах йолу хан лаьттахь йоккху лекхаша. Бацалахь лечкъий хуьлу уьш. Дитташ тIе ховшуш Iедал дац церан. ТIома гIаьттича гена далале охьахоу лекъ. ТIемаш тохар чиха а, дадар чехка а ду. Декар иштта ду боьршачу лекъан "пит-пипить, пить-пипить". Лекъийн даар коьртачу декъана бецан хIу ду. Садолу хIумнаш а йоу цара.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
Къоракуотам

Къоракуотам (, ) — НIаьна лог кIело Iаьржа а йолуш, къокханан басахь накха а болуш, ал тIемаш а долуш ю. ЧукIело кIай тIедарчий а долуш, къорза ю цуьнан. ЗIок кIай бос болуш ю. Котам Iаьржа тIедарчий а долуш хьаьрса ю. КIезиг ю уьш. Ламанца а, лахенца а хьаннашкахь хуьлуш ю уьш. Шишша цхьана кхеташ Iедал дац церан. Баннаш диттийн кондаршна кIелахь до. Тойна май баттахь доккха. ХIоьаш ал тIедарчий а долуш хуьлу 5-9. ДIай-схьай кхелхаш дац церан дахар. Цхьана меттехь хуьлу уьш. Котам тойна хиъначу хенахь меттах а ца йолу. Бос дIадаханчу шеран екъчу бацах, гIах дIатарлой хуьлу цуьнан. Цундела атта бIаьрг тIе ца кхуьу цунна.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Олхазарш
2013 шо



Оцу шарахь белларш 
 Осташко, Николай Андреевич ( (1935 шеран 3 февраль — 2013 шеран 12 август) — советски а, и Российн а еза атлетикан тренер, Российн Сийлахь тренер;
 Саракаев, Хамзат Ибрагим-Бекович (1927 шеран 31 декабрь — 2013 шеран 17 апрель) — нохчийн берийн йаздархо, поэт, журналист, гочдархо, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо, Российн йаздархойн бертан декъашхо, Российн журналистан бертан декъашхо;
 Мандела, Нельсон (1918 шеран 18 июль — 2013 шеран 5 декабрь) — хьалхара Къилбера Африкин Республикин Ӏаржа президент, апартеидаца жигара къийсамхо, Машеран Нобелин совгӀатан лауреат.
 Хасбулатов, Асланбек Имранович (1937 шеран 24 ноябрь — 2013 шеран 2 октябрь) — нохчийн Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, ГӀалгӀайн Республикин а Ӏилманан Сийлахь гӀуллаккхо;
2014 шо



Оцу шарахь белларш 
 Абдул-Муслимов, Мусан Юсупович (1955 шеран 3 февраль — 2014 шеран 11 март) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР а, Европин а чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
 Ахмед Арслан Аллаудин (1942 шо — 2014 шеран 18 ноябрь) — Иорданин тӀеман гӀуллаккхо, танкийн эскарийн дивизин инарла, 1967 а, 1973 а шерашках Израильца хилла тӀемашкахь дакъалаьцнарг, шозза Иорданин Турпал;
 Бексултанов, Умар Ахматсултанович (1937 шеран 20 октябрь — 2014 шеран 6 декабрь) — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Нохчийн Республикин шатлакхан илли язйинарг;
 Дудаев, Муса Абдиевич (1938 шеран 16 февраль — 2014 шеран 6 август) — вевзуш волу нохчийн артист, РСФСР Сийлахь артист, ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист.
 Эсембаев, Ваха Мухтарович (1932 шеран 4 апрель — 2014 шеран 6 июль) — хьалхара нохчийн тяжелоатлет.
2010 шо



Оцу шарахь белларш 
 Вартанов, Григорий Мартиросович (1939 шеран 21 март — 2010 шеран 17 июль) — боксан спортан говзанча (1960), Ерригсоюзан а (1969), Халкъашна а юккъера категорин (1983) суьдхо, РСФСР Сийлахь тренер.
 Исмаилов Абдулхаким (1918 шо — 2010 шеран 16 февраль) — Российн Турпал
 Дадашев Абдул Катаевич (1930 шеран 28 декабрь — 2010 шеран 5 март) — йаздархо, Нохчийн Республикин культурин Сийлахь белхало
 Нашхоев Руслан (1936 шеран 20 апрель — 2010 шеран 5 май) — журналист

Хьажа кхин
Нахар

На́хар () — Ичкерехь лелаш хила дезаш долу ахча.

Билгалдахарш 

Ахча
Жижиг доттург

Жижиг доттург — нохчийн маттахь жижиг доттург олу.

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

Хьажорагаш
Соьлжа-ГӀалин кӀошт

Соьлжа-ГӀалин кӀошт — Нохчийчоьнан кӀошт.

КӀоштан центр йу — Соьлжа-ГӀала (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

Географи 
КIоштана доза хIоттало: къилбааседехьа — Невран кӀоштаца, къилбаседа-малхбузехь — Теркан кӀоштаца, къилбаседа-малхбалехь — Шелковскан кӀоштаца,  малхбалехь —  Гуьмсан кӀоштаца а, Устрада-ГӀалин гуоца а, къилба-малхбалехьа — Шелан кӀоштаца, къилба-малхбузехь — ТӀехьа-Мартанан кӀоштаца а, Хьалха-Мартанан кӀоштаца а, малхбузехьа — Эна-Хишкан кӀоштаца а, ГIалгIайчоьца а, къилбаехь — Шуьйтан кӀоштаца.

Истори

Бахархой

Нах беха меттигаш 

 Ӏалхан-ГӀала

 Ӏалхан-Чурт

 Бамат-Йурт

 Беркат-Йурт

 Гикало

 Коьрте

 Доча-Борзе

 Баса-ГӀала

 Галне

 БердакӀел

 ГӀулара

 Примыкани

 Лаха-Варанда

 Октябрьски

 Красностепновски

 Мамакхин-КӀотар

 Чурт-ТогӀи

 Победенски

 Радужни

 ГӀунашка

 Керла-Йурт

 Бартхой

 Ӏалхан-ХитӀи

 Ӏумхи-КӀотар

 Долинск

 Аьхкин-Борзе

 Шинасуьйра-йукъ

 Хьач-ХитIе

 Мехкадаьттан-Йурт

 Йоккха  АтагӀа

 Девкар-Эвла

 ТогӀи

 Чечана

 ЧӀишка

 Пионерски

 Керла-ЦӀоьнтара

 ЧӀаьнти-Йурт

 Ярашмаьрда

 Хан-ГӀала

Экономика

Индустри

Йуьрта бахам

ГӀарабевла бахархой

Хиш 

 Терк
 Соьлжа (эрк)
 Ӏалханчурт
 ГӀой
 Орга (эрк)
 Хьачхи
 Гордалинка
 Шара-Орга (эрк)
 Гиха
 ГӀойчу

Лаьккха ламан боьхьанаш 

 Кхеташ корта
 Кхаъа корте
 Хьачхин корта
 Сати тIе
 ГIуозабин корта
 ГIойтIен корт — 	434 м
 Беттамирзан корта
 Муьж корта
 Масаран корта
 ЦIе-йоцу корта
 Куокана кол корта
 Ушхаран корта
 Навр-корта
 Нуьйр хин корта
 Нох барзе
 Белшин корта
 Хан-гIалин Коьрте
 Ахчан корт
 Саьнгалхин корта
 Сосакхан-Коьрте
 Дехьа-Суьйра-Коьрте — 431,8 м.
 Сехьа-Суьйракоьрт — 274 м.
 Дартанан корта
 Тултанан корт
 Ташгlалин корт — 378 м.
 ГIотанан корт (Овечья гора) 
 ГIожакъан корта (гора Горагорская)  — 504,2 м.
 Шера корта
 Ачкахишка
 Дуьрчхин корта 
 Хайна корта — 459,1 м.
 Хаз корт
 Кlарха (Карах) — 336,2 м.
 Хин корт
 Басгlалин корт

КӀоштехь бинарш 
 Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924—2000) — балетан артист, эстрадан хелхарча, СССРн халкъан артист (1974)

Билгалдахарш 

Нохчийн Республика
Российн кӀошташ
ТӀехьа-Марта

ТӀехьа-Марта  — Российн эвла, Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан административан центр.

Иза йу ТIехьа-Мартанан йуьртан меттиган административан центр.

2023 шарахь ТIехьа-Мартана гӀалан статус йала проект йу, докхий белхаш а дина

Истори 
1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина Новосельское аьлла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

Бахархой

Тейпанаш  
Эвлахь дехаш долу тейпанаш: 
 айткхаллой,
 аьккхий, 
 галай,
 гӀандалой, 
 зумсой, 
 мержой,
 нашхой, 
 нихалой, 
 пешхой, 
 тумсой, 
 цӀечой, 
 цӀонтарой, 
 чӀиннахой.

Суьрташ

Билгалдахарш

Литература 
 

ТӀехьа-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏовхойн кӀошт

Ӏовхойн кӀошт () — ДегӀастанан административан дакъа. Кхоьллина 1943 шеран октябрехь ДегӀастанан АССРн йукъахь, нохчий-Ӏовхойн латтана тӀехь. Административан центр — ГӀачалкъа.

Истори 
XIX бӀешарахь Имамат йолучу хенахь кхузахь дара имаматан административан дакъа — Ӏовхойн наибалла. Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Ӏовхой бехачохь цхьана хенан лаьттира административан дакъа — Ӏовхойн гуо.

1944 шеран февралехь нохчий-Ӏовхой Нохч-ГӀалгӀайчура нохчашца а, гӀалгӀайшца а махкахбаьхира Йуккъерчу Азе, ткъа цера кӀоштан цӀехийцира ГӀазгӀумкийн керла кӀошт аьлла. КӀоштан цхьа дакъа луларчу Казбековн кӀоштах дӀатоьхна йарташка Алмакхара суьйлий ховшира. Суьйлий оцу ярташка шайн лаамца ховшийна.

МеттахӀоттор 
1980-гӀа шерийн чакхенгахь нохчаша айдира Ӏовхойн кӀошт хьалха хиллачу дозанашкахь меттахӀоттор а, суьйлий, гӀазгӀумкий а шайн махкар ара бахар а. 1991 Халкъан депутатийн III Гуламо сацамбира кӀошт меттахӀоттайан, Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а меттахӀоттош йолучу Ӏовхойн кӀоштан йукъа йаха йезаш йу. Ткъа гӀазгӀумкашна латта делира Кумторкалан кӀоштехь.

Тахана Ширча-Эвлахь а, Пхьарчхошкахь а бахархой, бакъалла аьлча, этносийн принципехь бекъабелла бу: нохчий а, суьйлий а параллелехь бехаш бу – ишколашкахь бераш доьшуш бу шайн шайна бекъна; нохчаша а, суьйлаша а цхьана маьждигехь ламазаш а цадо. Вовшашка тезете а ца больху. Кегийрхой сих-сиха леттарш а хуьйлу.

ХӀоллам 
1989 шарахь цхьана агӀора нохчийн а, вукху агӀора суьйлийн, гӀазгӀумкийн а йукъаметтиг телхира, бахьна дара нохчаша Ӏовхойн кӀошт меттахӀоттор дехча, 1944 шарахь дуьйна суьйлий а, гӀазгӀумкий а бехаш болу.

Хаси-Эвлан йукъараллас ГӀачалкъахь 1944 шарахь махкахбехначарна хӀоллам хӀоттиначултӀехьа Бони-Эвлан центрехь суьйлийн а, гӀазгӀумкийн а йоккха митинг гулйира, декъашхоша кхайкхам бира хӀоллам хӀотторо йукъаметтигаш талхош хилар, цул совнах цара Ӏедали дихира нохчий-Ӏовхой Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Шелковскан кӀоште махкахбаха аьлла.

Нах беха меттигаш 
 Алтмирз-Йурт
 Бони-Эвла
 Боони-Йурт
 Барчхой-Отар
 Билт-Эвла
 Зори-Отар
 Кешен-Эвла
 Мини-АтагӀа
 Лакха-Отар
 Ярмаркино
 ГӀачалкъа (ГӀачалкъа-Ӏовх)
 Ширча-Эвла (Ширча-Ӏовх)
 Пхьарчхошка (Пхьарч-Эвла, Акхташ-Ӏовх).

Эркаш 
 ГӀурий (Акташ)
 Ивги (Ярыксу)
 Сал-хи (Саласу)
 Яьсси (Аксай)
 Ястий (Ямансу)

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 Дайн кхерч ден а беш... » Нийсо-Дагестан
Нохчийчоь
Российн кӀошташ
ЖӀайхой

ЖӀайхой () — Кавказан орамера къаьмнех цхьаъ, гена заманара дуьйна деха Ломан ДегӀастахь, ткъа иштта Малхбузан Гуьржийчохь а, Къилбаседа Азербайджанехь а, таханлерачу ДегӀастанан уггаре доккха къам.

Барам а, охьаховшар а 
Дуьнен тӀиера жӀайхойн барам: берриш 1 млн: Россехь — 850 эз., Азербайджанехь — 50 эз., Туркойчохь — 50 эз.

2010 шарахь бахархой багарбаран терхьашца жӀайхойн дакъа кӀошташкахула:

Беха ДегӀастанан ломан доккхаха долчу декъехь, ткъа кхин а аренашкахь (Шури-ГӀалан, Хаси-Эвлан, Кизилюртан, кхин а кӀошташкахь). ДегӀаста йоцуш, беха Нохчийчохь, ГӀалмакхойчохь, кхин РФ субъекташкахь (берриш — 912 090 ст.). ДегӀастанахь жӀайхой охьаховшаран коьрта область — ЖӀайхойн Койсу (ЖӀайхойн-ор) а, Ӏаьндийн Койсу (Ӏаьндийн-ор),Ӏаьржа-Койсу (Чеэр-ор) а эркийн майданаш. 28 % жӀайхой беха гӀаланашкахь (2002).

ЖӀайхой иштта беха Азербайджанехь (коьртаниг Белоканан, Закаталын, Кахан кӀошташкахь а, Бакохь а), цигахь 1999 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, массеран барам 49,8 эзар стаг хилира. ЖӀайхойн кегийра тобанаш еха Гуьржийчох, гулахь Кварелин муниципалитетехь, кхин а Логодехан муниципалитетехь, Тиблисехь, Туркойчохь, Кхазакхстанехь, кхечу махкашкахь а.

«ЧӀогӀа чолхе а, цхьаьна ца догӀуш а ду тахана, — ала дийзира 2005 ш. реза ца хиларца дегӀастанан Ӏилманчо Б. М. Атаевс, — Российн арахьара жӀайхойн диаспоран барамех лаьцна хаттар. Иза доьзна ду уггаре хьалха, уьш бехачу мехкашкахь политикин а, кхин а бахьнашца бахархой багарбарехь къам ца гайтарца. Цундела далош долу тайп-тайпанчу хьосташца жӀайхойн тӀаьхьенийн барам хетарехь гергара бен ца хаьа, масала, Туркойн Республикехь. Амма нагахь ларахь дегӀастанан малхбалеӀаморхочун А. М. Магомеддадаевн дешнаш, „таханлерачу Туркойчоьнан махкахь 1920-гӀа шерашкахь хилла 30 сов дегӀастанан эвланаш, 2/3 царех лаьтташ хилла жӀайхойх, „оцу махкахь беха дегӀастанхойн-баккхийн наха дийцарехь, тахана кхузахь беха 80 эзар сов дегӀастанхо“, тӀаккха лерича царех 53 эз. жӀайхо хуьлу».

Иштта, уггаре йоккха ССРС хиллачу мехкан дозанал арахьара жӀайхойн диаспора Туркойчохь ю. Цуьнца цхьаьна, лара деза, Хункар-мохк йукъахь хиллачу Шеман а, Урданан а мехкашкахь кӀез-кӀезиг жӀайхойн мухажирийн тӀаьхьенаш хилар, уьш кӀезиг хиларна, меттигерчу Ӏаьрбийн бахархойн оьздангаллан а, меттан а боккха Ӏаткъам хилла, иштта къилбаседакавказхойн, алсама адыгийн а, нохчий а. «ДегӀастанхойн Ӏусманан импере мухажиралла» цӀе йолчу шина томан монографин авторо Магомеддадаев Амирхана тешалла до: «Къилбаседакавказан векалш, царна йукъахь дегӀастанан диаспоро а ладаме роль ловзайо Туркойчоьнан, Урданан, Шеман социалан-экономикин а, йукъараллин-политикин а, синмехаллин-этносан дахарехь… Таханлера Туркойчохь, вайн гарехь, тоьар ду, Туркойн Республикин Тансу Чиллеран правительствехь пачхьалкхан кхерамазаллин министр Мехьмет Гёльхан хилар гайтича а — Кулецма эвлара мухажирийн тӀаьхьенах волу, я Ментеш Ӏабдулхьалим, 1960 шарахь Туркойчохь пачхьалкхан харцам охьатаӀийна, авиаполкан баьчча».

Билгалдахарш 

Къаьмнаш
ГӀизлар

ГӀизлар — ДегӀастанан ГӀизларан кӀоштан гӀала ю.

Бахархой 
ГIалан бахархой:

къаьмнийн хӀоттам  бахархой леррана шо 2002:
 оьрсий — 48,6 %;
 суьйлий — 15,4 %;
 даьргӀой — 11,7 %;
 гӀумкий — 5,0 %;
 лаьзгий — 4,0 %;
 гӀазгӀумкий — 3,2 %;
 эрмалой — 2,5 %;
 азербайджанаш — 1,8 %;
 ногӀий — 1,4 %;
 рутулаш — 1,3 %;
 табасаранаш — 1,3 %;
 нохчий — 1,1 %;
 агулаш — 0,1 %

къаьмнийн хӀоттам  бахархой леррана шо 2002:
 оьрсий — 49,21 % (25 111 стаг.);
 суьйлий — 15,59 % (7 956 стаг.);
 даьргӀой — 11,56 % (5 899 стаг.);
 гӀумкий — 4,76 % (2 429 стаг.);
 лаьзгий — 3,89 % (1 986 стаг.);
 гӀазгӀумкий — 3,20 % (1 632 стаг.);
 эрмалой — 2,50 % (1 276 стаг.);
 азербайджанаш — 1,75 % (892 стаг.);
 ногӀий — 1,38 % (702 стаг.);
 табасаранаш — 1,27 % (649 стаг.);
 рутулаш — 1,21 % (615 стаг.);
 нохчий — 1,10 % (562 стаг.);
 цахураш — 0,15 % (79 стаг.);
 агулаш — 0,10 % (53 стаг.);
 кхин — 2,32 % (1 183 стаг.);
 бериге — 100,00 % (51 024 стаг.).

Билгалдахарш

Литература 
 

ГӀизлар
ГӀоьрдала

ГӀоьрдала — Нохчийчоьнан Нажи-Йуьртан кӀоштара эвла.

Иза йу ГӀоьрдалан йуьртан меттиган административан центр.

ГӀордалан йуьртан меттиг  
ГӀордалан йуьртан меттига йукъа йоьду йу.: 
 э. ГӀоьрдала
 э. Бас-ГӀоьрдала 
 э. Хашки-Мохк 
 э. МоӀси-КӀотар

Истори

ГӀарабаьлла гIоьрдалой 

 Ойшиев, Чомак — паччахьан офицер.
 Радуев, Салман Бетырович  — Нохч-оьрсийн тӀеман декъашхо.

Билгалдахарш 

Нажи-Йуьртан кӀоштан нах беха меттигаш
Тирана

Тира́на (Tiranë, Tirana) — Албани Пачхьалкха Коьрта гӀала ю, массо мехка коьрта балалитаран, мехка сурсатийн куьйгалла лелош, оьздангаллийн Пачхьалкха йукъера гIала ю. Цхьаннех йозуш йоцуш шахьар ю, мехка латтанашна, ишта Тирана гIалийна чу догIучу латанашна урхалла до меттиг.  Аренан барамца 30 км² ю. Кхоьллина оц 1614 шарахь, Тирана гIала мехка Коьрта гӀала хилира 1920 шарахь.

Истори

Билгалдахарш 

Албанин гӀаланаш
Кабул

Кабул (,  Kābul) — ОвхӀанан коьрта гӀала. ГӀала ю Кабул олучу хийистехь. 1800 метр хӀорда сизал лакхахь ю.

Бахархойн дукхалла 615 900 стаг бахархой лерина (2006 шарахь), агломераци — 3 071 400 стаг бахархой лерина (2011 шарахь).

Истори

Билгалдахарш 

ОвхӀан
Шайх Мансур

Шайх Мансур (1760—1794) — XVIII бӀешеран чеккхехь кавказан ламанхойн тӀеман, динан а, политикин а лидер. 1785—1791 шерийн Кавказан тӀеман гӀуллакххойх цхьаъ.

Биографи 
Нохчо, иза вар Элистанжхойн тайпанах. Мансуран да ШаӀабаз Элистанжа олучу йуьртара схьаваьлла хила. Цхьайолу хенахь хӀусам Хоттане йуьртахь Ӏийна, тӀакха Алда (Бухlан-Юрт) олучу йуьрта дӀакхелхина, эцахь Мансур вина.

Мансур жима волуш цунна дегӀастанара моллас Къуръан Ӏамийна хилла.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 
 Шейх Мансур — «басурманский зверь» или итальянский авантюрист?
 Шейх Мансур: миф и человек, Интернет-версия журнала «Русский Дом» № 1, 1997.
Палтога

Палтога — Российн Вологдин областан Вытегран кӀоштара эвла. Оц эвлахь 295 нах бехаш бу (2002). Палтога 2001 дӀахӀоттийна ю.

Билгалдахарш 

Вытегран кӀоштан нах беха меттигаш
Уэйлс, Джимми

Джи́мми До́нал Уэ́йлс (, иштта олу Джи́мбо (); 1966 шеран 7 август, Хантсвилл, Алабама, АЦШ) — Америкин интернет-предприниматель, Википедин кхоллархо, Викимедиа Фондан председатель (2003—2006). 2011 шо дуьйна — Викимедиа Фондан сийлахь председатель; Wikia Inc. компанин директор.

2010 шо дуьйна Maurice Lacroix брендан векал.

2012 шо дуьйна — Йоккха Британин Ӏедалан йукъаран политикин хьехамча.

Публикациш 
 Роберт Брукс, Джон Корсон и Дж. Донал Уэйлс, «The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion» (1994, журнал «Advances in Futures and Options Research»).
 Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, «Throwing Sheep in the Boardroom: How Online Social Networking Will Transform Your Life, Work and World», (2008).
 Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, «Commentary: Create a tech-friendly U.S. government», 2009.
 Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, «33 Million People in the Room: How to Create, Influence, and Run a Successful Business with Social Networking», 2009.
 Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, «Marketing to the Social Web: How Digital Customer Communities Build Your Business», 2009.
 Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, «Most Define User-Generated Content Too Narrowly», 2009.
 Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, «Keep a Civil Cybertongue», 2009.

Билгалдахарш

Литература 
 Даниэл Х. Пинк, «The Book Stops Here» (3 марта 2005, журнал «Wired»).

Хьажорагаш 

 Джимми Уэйлсан агӀо ингалсан Википедехь
 Статья в «Newsweek» 
 Джимми Уэйлс обсуждает Википедию — 40 минут видео  (Стэнфорд, 2005 шеран 9 февраль, формат AVI (Torrent), лицензия Creative Commons)
 Интервью «USA Today»
 Интервью «IT Conversations», 2005 шеран 9 март
 «Разумность Википедии» — видеоинтервью с Джимми Уэйлсом (Оксфордский Институт Интернета, 2005 шеран 11 июль)
 Wikimedia 2007 Fundraiser — видеообращение Джимми Уэйлса к общественности (субтитры на русск. яз.)
 Джимми Три Несчастья 
 Время Свободы. Итоговый выпуск: Человек дня — американский интернет-предприниматель Джимми Уэйлс, идеолог и основатель интернет-проекта «Википедия»

Википеди
Лакха-Нойбоьра

Лакха-Нойбоьра () — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан эвла ю.

Бахархой 

 Къаьмнийн хӀоттам (2010 шо)

Тайпанаш 
шоной
чартой
беной
курчалой
дӀай
энакхаллой
ширдий
гордалой
Ӏалларой.

Билгалдахарш

Литература 
 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Лаамалла

Лаамалла — Маьрша ялла хан-пачхьалкх цхьаннех йозуш ца хилар,шен халкъа лаамехь хилар гойту маьрша ялла хено
«хьажа»

Билгалдахарш 

Лаамалла
Пачхьалкх
Пачхьалкхан дин

Пачхьалкхан дин — таханалерачу дийнахь уггаре даккхийчу динош юккъехь кхоъ дин ду — Ислам, Католикш, Христианш.
Ислам дин нахан юкъехь лероран бараме лаьрча шоолха дин ду 1,5 биллиард адам ду Ислам дин лелош.
Хуучара дуьйцу итта шо хан йаьлча бусулб дино хьалхара меттиг схьаоьцар ю.

Билгалдахарш 

Пачхьалкхан дин

Хьажа кхин
Пачхьалкхийн а, бозуш болчу мехкийн а майданан барамца йолу исписка

Мехкаш даккхийра хилар гойту могӀам.

ООНан декъашхой 
ООНан юкъайодуш йац Ватикан а, ПалестӀина а.

Буьззина пачхьалкхийн могӀам

Список государств с зависимыми территориями (владениями) 
Ниже приведён список государств по площади, включая их владения (территории, ассоциированные государственные образования). Площади даны с учётом внутренних вод (озёра, водохранилища, реки).

Галерей

Билгалдахарш

Хьажоргаш
Мощена (Украина)

Мощена () — Украинин Волинан областан Ковелан кӀоштара эвла.

Климат 
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Cахьтан аса 
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Волинан областан индексаш

Ковелан кӀоштан нах беха меттигаш
Нью-Йорк

Нью-Йорк () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Нью-Йорк штатера гӀала.

Истори 

Нью-Йорк гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Нью-Йорк штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
КӀошт

КӀошт — административан дакъа, шен чохь массит нах бехаш йарташ йолчух-кӀошта олу.

Билгалдахарш 

Административан декъаш
Латта

Латта — ахан латта хуьл, шахьар латта ду, чуьнан барам бустуш.

Латта
Мох

Мох — олу нохчийн маттахь оьрсаша олу ветер, инглс. олу wind.

Ӏалам
Лос-Анджелес

Лос-Анджелес () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Калифорни штатера гӀала.

Истори 

Лос-Анджелес гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Калифорни штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
Чанчуузург

Чанчуузург — Лаьттара чан схьаоьца,кхи йолу боьха нехаш чууза. Чан кхи йол нехаш чангулйириг чу йоьда, эцчуьр юза ма юьзнехь цIан йа еза. Дуьххьара Чанчуузург арахецца АЦШ 1869 шарахь.
ХӀаваан кема

ХIаваан кема  — тIема дола кема ду. ХIаваан кеман чехка лела ницкъ бу,таханлерачу дийнахь адамаш шаьш хаьржинчу метте уггар сиха дIакхачадо хIаваан кемано чехкаллийца, лелош шен хьалъайбаран ницкъаца хIаваэхь латто тIемашцани. Меттах ца хьуьш бол тIемо къаста йо тIемаш лесториг и тIемаш лесточунах.

Транспорт
Ӏайг

Ӏайг — хӀум кхолу Ӏайг.

Ӏайган, Ӏайгана, Ӏайге, Ӏайго Ӏайгаш.

Хьажорагаш 
 Статья Би-би-си о ложках
Харачойн Зеламха

Харачойн Зеламха (вина 1872 шеран январехь Хорачахь — кхелхина 1913 шеран 26 сентябрехь Шелахь) — нохчийн гӀарваьлла обарг.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

Обаргаш
Вашингтон (Колумби гуо)

Вашингтон () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн коьрта гӀала. Официалан цӀе — Колумби гуо, Цхьанне штатан йукъа ца йогӀу. гӀала йиллина 1791 шарахь Вашингтон, Джорджан царах, Америкин дуьххьарлера паччахь.

Билгалдахарш 

АЦШ
Чикаго

Чикаго () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Иллинойс штатера гӀала.

Истори 

Чикаго гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Иллинойс штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
Лас-Вегас

Лас-Вегас () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Невада штатера гӀала.

Истори 

Лас-Вегас гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Невада штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
Дади-Йурт

Дади-Йурт () — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштехь йолу йохийна йурт.

Истори 
9 эзар бахархой бар оьцу йуртахь бехаш, оьрсаша йохаяллалц хьал долш хаз йехаш йурт йара иза, амма оьрсий эскар тӀе кхаьчча цара нохчий байира цигахь бехаш болу. Амма оьрсий эскар кара кхечира, Теркал дехьа шаьш довлуш, 36 нохчий йоӀо и 36 оьрсий Теркачу такхийра, шай сий ца дайъита цаьрга.

Билгалдахарш 

Нохчийчоьнан дӀаяйна нах беха меттигаш
Энгал-Йурт

Энгал-Йурт — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштан эвла.

Уллера йарташ: Къеди-Йурт, Гезал-Эвла, Яьсси (Аксай).

Тайпанаш 
 билтой,
 зандакъой,
 шоной,
 энганой

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Къеди-Йурт

Къеди-Йурт — Нохчийчоьнан Гуьмсан кIоштан эвла йу.

Географи

Истори

Билгалдахарш 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Берза-Боьра

Берза-Боьра, Берза-Буьйре йа Хошкалда — Нохчийчоьнан Гуьмсан кӀоштара эвла.

ЦӀе 
Нохчийн Ӏилманхочо и.Ӏ.к. А. А. Адилсултановс хаам-бо, «Хошкалда» хьалха нохчийн цӀе «Берза-Буьйре» хилар.

Кошкельды тюркийн маттахь «Диканца догӀийла» бохург ду.

Истори 
Берза-Боьра йиллина нохчмахкахоша — дукху болу бахархой а бу уьш.

Берза-Боьрахь Ӏина сийлахь устаз Юсуп‑Хьаьжа, цуна зират ду и дӀавоьллинчу кешнашкахь.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, иштта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Герга аьлла хийцина. Эвла бахкина ДегӀастанера бахархой.
1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна, иштта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу бахархойн дезна шайн махка юхаберза.

Бахархой 

 нохчий — 5,207. (99,8 %),
 оьрсий — 3. (0,1 %),
 гӀалгӀай — 1. (0,1 %).

Топонимаш 
 ГIези Iин 
 Саьмбин отар
 Атлангири ваьхна меттиг 
 Паьммарзайн мохк 
 Лили ирзеш
 Энаш боьра
 ГIонтин къулло
 Айча ирзи
 ГIирмин ирзи
 Дамти боьра
 Мохьмадан боьра
 Аьлчин къулло
 Хесаман къулло
 Шаьржа хи
 БичIин къулло 
 Хьочин ара 
 МостагIийн боьра 
 Усмар ирзи
 Аьлтимир ваьхна меттиг 
 Саьмбин отар кешнаш
 Накхарий дагийнчу 
 МазлагIаш ягийнчу
 Балча-аул 
 Балча-отар лаьттинчу 
 Хьусин хьера лаьттинчу
 Даркас хьераш ехкинчу
 Ленин кха 
 ЦIогин кха 
 Эла ваьхна боьра.

Билгалдахарш

Литература 
 

Гуьмсан кӀоштан нах беха меттигаш
Ӏаларой-Эвла

Ӏаларой-Эвла — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара эвла. Бахархой — 11132 леррана 2010 шарахь

Иза йу Ӏаларой-Эвлан йуьртан меттиган административан центр.

Географи 
эвла йу Жима Мичиг олучу хийистехь, Курчалой-Эвлан къилбаседа-малхбалехьа йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Лакха Нойбоьра эвла йу, къилбаседа-малхбалехьа — Берза-Боьра эвла йу, къилба-малхбалехьа — Мескита а, ГӀалайтӀе а эвланаш йу, малхбузехьа — Хоси-Йурт эвла йу, малхбалехьа — Ишхой-Юрт эвла йу.

Истори 
1944 шарахь берриге нохчий махках баьхначу хенахь Ӏалларон-Эвлан цӀе Шурагат аьлла хийцинера. Нохч-ГІалгІайн АССР меттахӀоттиначу хенахь йуьртан тохарлера цӀе йуха меттахӀотта йира.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Курчалой-ГӀала

Курчалой-ГӀала — Нохчийчоьнан  гӀала, Курчалойн кӀоштан административан центр.

Географи 
ГӀала лаьтташ йу Гумс цӀе йолучу эркан бердйистехь, Соьлжа-ГӀалина 33 км къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш йу: къилбаседехьа — Илсхан-Йурт, къилбаседа-малхбалехьа — БӀачи-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — Гелдагана, къилбехьа — НикӀи-ХитӀа а, ЖагӀларги а, къилба-малхбузехьа — Эвтара, къилба-малхбалехьа — ЖугӀурта, малхбалехьа — Майртуп.

Истори 
Гlалан цlе нохчийн тайпан Курчло тlера схьа йу. Дlоьхьар Курчала эвлан цlе дlа яза дина 1732 шарахь. Цул тlаьха И. Гюльденштетас билгал якхан хlар эвла 1770 шарахь.  

Кавказан тlом болуш хьенах эвла масийтоза йоха йина. 

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Чкалов Валерийн цӀарах тиллина цӀе. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

2019 шарахь Курчалойна гlалан статус йела. Цул хьалха Курчалойлахь массийта объект йира - "Курчалой-Сити" а, керла больниц а, керла рузбан маьждиг а ишта кхиъ массехь объект а.

Бахархой 

Курчалой-Эвла йу Нохчийчоьнан йаккхийчарахь эвла.

 Къаьмнийн хӀоттам
2002 шо:
 нохчий — 20 525 стаг (98,4 %)
 оьрсий — 226 стаг (1,1 %)
 кхиберш — 106 стаг (0,5 %)

Экономика а, инфраструктура а 
Курчалой-ГӀалахь гӀалбахам алссам бу (коьрта лелош йу буьртиг-йалта шекаран бурак). Нохчийчохь тӀом болучу хенахь цхьайолу йуьртабахаман сурсаташ лелош йолу предприятеш йохийнера.

Курчалой-ГӀалахь дина Кунта-хаджи Кишиеван цӀарах маьждиг 5000 стаг чу хууш.

Юртара бойла бевзуш нах 
 Хасиев, Сайд-Магомед Адамович
 Шатаев, Мохьмад Шотаевич
 Магомедов, Султан Лутаевич

Тайпанаш 
 курчалой,
 ялхой,
 хой,
 цӀонтарой,
 ширдий,
 аьккхий,
 Iалларой,
 айткхаллой.

Галерей

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Эвтара

Эвтара — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштара эвла. Бахархой — 18330 леррана 2002 шарахь.

Географи

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Ново-Садовое аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Билгалдахарш 

Шелан кӀоштан нах беха меттигаш
Цоци-Эвла

Цоци-Эвла — Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштан юкъайогӀу эвла.

Истори 

23 февралехь 1944 шарахь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Октябрьское аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
9 январехь 1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча юха баха.

Билгалдахарш 

Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Чечан

Чечана — Нохчийчоьнан Устрада-ГӀалин гӀалин гуонара эвла.

Географи 
Эвла йу Соьлжа-ГӀалина 8 километр къилба-малхбалехьа Орга цӀе йолу хийистехь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехьа йу — Шовдане а, Шинасуьйра-йукъ а, къилбаседа-малхбалехьа йу — БердакӀел, къилбехьа йу — Жима АтагӀа, къилба-малхбалехьа йу — Керла БелгӀатта, къилба-малхбузехьа йу — Йоккха-АтагIа а, ГӀойтӀа а.

Истори 
ХIокха эвла тIера тиллина йу оьрсиш нохчашна цIе "чеченцы". 

1934 шеран 1 август кхаччалц йурт Хьалха-Мартанан кӀоштан йукъайогӀуш хилла. 2019 шеран 31 декабрь кхаччалц Соьлжа-ГӀалин кӀошт йукъахь хилла

ГӀарабевлла бахархой 
Бексултанов, Умар Ахматсултанович — нохчийн композитор, хьехархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, Нохчийн Республикин а исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, нохчийн Республикин шатлакхан илли йазйинарг.

Билгалдахарш

Литература 
 
Устрада-ГӀалин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Жима АтагӀа

Жима АтагӀа — Нохчийчоьнан Шелан кӀоштан эвла.

Географи

Истори 

1944 шаран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Майское аьлла хийцина. Эвла бахкина Дагестанера суьйлий.
1957 шаран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна ишта меттахӀоттийна эвлан хьалхалера цӀе а. Коммунистийн харца Ӏедало баха охьахийшина болу суьйлийн дезна шаьш схьа баьхканча йуха баха.

Йуртахь бинарш 
 Арсанов, Саидбей Арсанович — нохчийн йаздархо
 Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович — Российн Турпал

Билгалдахарш 

Жима АтагӀа
Йоккха АтагӀа

Йоккха АтагӀа йа «Сехьа-АтагӀа» () — Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштара эвла. Йоккха-АтагӀин йуьртан меттиган административан йукъ.

Географи 

Эвла лаьтта Орга эркан аьрру берд тӀехь Соьлжа-ГӀалин 15 км къилбехьа а, Хьалха-Мартанан 14 км малхбалехьа а.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Шовдане эвла, къилбаседа-малхбалехьа — Чечана эвла, малхбалехьа — Жима АтагӀа, къилба-малхбалехьа — Чуьйри-Эвла, къилбаседа-малхбузехьа — ГӀойтӀа, ГӀой-Йист эвланаш а, Олхазар-КӀотар, малхбузехьа —  Хьалха-Марта шахьар.

Къилба агIонехь Чахкер-Корт лам бу.

Истори 
1944 шарахь, нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхначул тӀехьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа эвлин цӀе хийцира Предгорни аьлла. 

1958 шарахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР метахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлин шен хьалхара цӀе схьайелира.

2020 шеран 1 январехь Йоккха АтагӀа шен йуьртан меттиган латтанашца цхьаьна дехьайелира Соьлжа-ГӀалин кӀоштара Хьалха-Мартанан кӀошта.

Бахархой 

 Къоман хӀоттам
 2010 шеран йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:

Дешар 
 Йуккъера йукъарадешаран № 1 йолу ишкол.
 Йуккъера йукъарадешаран № 2 йолу ишкол.
 Йуккъера йукъарадешаран № 3 йолу ишкол.

ГӀарабевлла йуьртахой 

 Айдаев, ЮшаӀ Ахьйадан воӀ — филологин Ӏилманийн доктор, профессор, Российн Ӏаламан Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо, Российн Йаздархой бертан а, журналистийн бертан а декъахо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР хьакъ долу оьздангаллин белхало;
 Алиев, Эрис Хан Султан Гирей — Артиллерера инарла;
 Алиева Тамара ШоӀипан йоӀ — советийн, российн, нохчийн актриса, йишлакхархо, эстрадин хелхарча, конферансье, тайнигашловзорхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист, РСФСР хьакъ долу артист;
 Мациев Ислам Хьамзатан воӀ — российн дзюдоист, Российн 4-зза чемпион, Российн, Европин, дуьненан чемпионатийн дуккха а совгӀатхо, дуьненайукъара турнирийн толамхо, дуьненайукъара классан спортан говзанча;
 Нажаев, Ахьмад Идигович — йаздархо, поэт
 Насуханова Ляля Ӏандарбекан йоӀ — дуьххьарлера нохчийн пилот а, парашютист а, пилот-инструктор, ССРС авиацин спортан хьакъ долу говзанча, ССРС лакхара пилотажан гулйина командин декъахо;
 Осмаев Ӏаббас Догин воӀ - Историн Ӏилманийн доктор, профессор
 Татаев, Ильяс Вахьидан воӀ — РФ хьакъ долу исбаьхьалча, кинорежиссёр, сценарихо, скульптор;
 Хамидов, Ӏабдул-Хьамид Хьамидан воӀ — нохчийн актёр, йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, театран гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист (1959), ССРС йаздархой бертан декъахо (1943), Нохч-ГӀалгӀайчоьнан йаздархойн бертан председатель;
 Эсамбаев, Махьмуд Ӏеласолтийн воӀ — советийн балетан артист, эстрадин хелхарча, хореограф, актёр. ССРС халкъан артист, Социалистийн Къинхьегаман турпалхо.
 Яндарбиев, Зеламха Ӏабдулмуслиман воӀ — политик, НРИ президентан декхарш кхочушдийриг.

Литература 
 Старые Атаги и атагинцы: О лучших людях республики / Ваха Матиев. — Грозный: Книга, 1990. — 109 с.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт Старо-Атагинского сельского поселения

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш
Нохчийчоьнан хилла кӀоштан йаккъаш
ГӀойтӀа

Гӏойтӏасхьадаьлла нохчий «гӏой» дашах — эскар) — Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла . ГӀойтӀин йуьртан меттиган административан йукъ.

Географи 

Эвла лаьтта ГӀойтӀа эркан (Соьлжин аьтту га)  шинне бердаца а, Промышленни татолаца а. Соьлжа-ГӀалин 12 км къилбехьа а, федералан «Кавказ» автонекъан 7 км къилбехьа а, ТӀехьа-Марта гӀалин 3 км къилбаседа-малхбалехьа а лаьтта.

Уггаре гергара нах беха меттигаш:ТӀехьа-Марта къилба-малхбузехьа, Ӏалхан-Йурт къилбаседа-малхбузехьа, Шовдане къилбаседа-малхбалехьа, Йоккха АтагӀа малхбалехьа, Доулт-Мирзан-КӀотар, ГӀой-Йист, Олхазар-КӀотар къилбехьа.

Истори 
Эвланах болу дуьххьарлера хаамаш бу 1785 шарахь, Кавказан тӀеман исторех лаьцна, цигахь ду, шейх Мансура ГӀойтӀара зуда йалийна аьлла.

1822 шарахь ГӀойтӀа а, ТӀехьа-Марта а эвланаш хӀаллакйира полковника Грековс. Кхин а эвланах хаамаш бу инарло Фрейтага хьуьнан йукъахула «ГӀойтӀин некъ» баккхарх (1846 шеран 16 декабрехь — 5 январехь).

1918-19 шерашкахь эвлахь йара Советийн Ӏедалан гӀолаьцна Эльдарханов Таьштамар куьйгаллехь волу Нохчийчоьнан Халкъан кхеташо. ГӀойтӀин кхеташоно кхоьллира баьччаллехь Шерипов Асланбек волу  Нохчийн ЦӀен эскар. 1919 шеран февралехь Соьлжа-ГӀала инарла Шатиловн оьрсийн эскарша мукъайаьккхича, Гикало Николай куьйгаллехь волу  цӀенэскархойх бисинарш, бевдира Соьлжин дехьа. ГӀойтӀин Халкъан кхеташоно цӀенаш дӀа а ца белла, къиза дуьхьало йира  РКъТӀН дакъошна. 1919 шарахь, ГӀойтӀа йолчохь, Гражданийн тӀеман муьрера БӀе дийнан тӀемашкахь, хӀаллакдира инарла Деникинан эскар.

1944 шарахь нохчийн къам арадаьккхинчул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхира, йуьртан цӀе хийцира Свободни (нохчех маьрша). 1958 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа эвлан историн цӀе схьайелира.

Бахархой

Инфраструктура 
Эвлан йуккъехь лаьтта XIX бӀешарахь диллина доккха маьждиг. Эвлахь болх беш йу 5 ишкол, цхьа могӀа дешаран меттигийн филиалаш. Совхоз а, цхьа могӀа промышленностан предприятеш а йу.

Галерей

Билгалдахарш 

Хьалха-Мартанан кӀоштан нах беха меттигаш