alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Алькала-де-Энарес

Алькала́-де-Эна́рес () — Испанин Мадрид олучу автономни юкъараллийн  гӀала, на реке Энарес. Бахархойн дукхалла — 204 эзар. адам (2006).

Билгалдахарш 

Испанин гӀаланаш
Таганрог

Таганро́г — Ростовн областан гӀала, Азов-хIордан йистехь йолу порт (Таганроган аймехь, Ростовера 70 километр). Таганрог Российн шира гӀалашан могӀам йукъахь йу.

Бахархойн дукхалла — 254,8 эзар стаг (2012), агломераци — 325 000 сов стаг.

ГӀарабоьвлла бахархой 
 Чехов, Антон Павлович — сийлахь воккху оьрсийн йаздархо, драматург, лор. Императоран Ӏилманий Академин исбаьхьалли йозан сийлахь академик (1900 шо—1902 шо).

Билгалдахарш 

Российн гӀаланаш
Флоренци

Флоре́нци ( , ) — Италин гӀала иза ю Арно олучу хийистехь, хьалха хила Флорентийн республикин центр, Медичи а, Итали королевства а олучу герцегашан коьрта гӀала, хӀинца Тоскана олучу регионан административан центр. Бахархойн дукхалла — 373 200 стаг (2012).

Билгалдахарш 

Италин гӀаланаш
Равенна

Равенна () — Италин Эмилия-Романья регионера коммуна. Лаьтташ йу Равенна провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Эмилия-Романья йукъара гӀаланаш
Галилей (кратер)

Галилей () — Бутт тӀехь  89 км. гергга диаметр йолу харш. Цуьнан координаташ ю .

ЦӀе

Хьажа иштта 
 Список борозд Луны

Хьосташ 
 Планетарная номенклатура Луны.

Беттан хершаш
Портсмут

По́ртсмут () — Йоккха Британин Хэмпшир олучу графстван гӀала а унитаран дакъа а иза ю Солент олучу хидоькъе йистехь, Ингалсехь Уайт олу гӀайре дӀакъестачу меттигехь. Дукху болу бахархой Ӏаш бу Портси гӀайре тӀехь. Бахархойн дукхалла — 200 эзар стаг  (2008).

Билгалдахарш 

Йоккха Британин гӀаланаш
Гутенберг

Гутенберг () — Бутт тӀехь  223 км. гергга диаметр йолу харш. Цуьнан координаташ ю .

ЦӀе

Хьажа иштта 
 Список борозд Луны

Хьосташ 
 Планетарная номенклатура Луны.

Беттан хершаш
Аракатака

Аракатака () —  Колумбин гӀала, иза ю Аракатака олучу хийистехь, Аракатака муниципалитетан коьрта гӀала. йиллина 1885 шарахь Аракатака олучу хийистехь Магдалена департаментехь.

Билгалдахарш 

Колумбин гӀаланаш
Майн-тӀера-Франкфурт

Майн-тӀера-Франкфурт () — Германин Гессен латтана йукъара коммуна.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Германин коммунаш, 2008 шо (Excel: Таблица SA61)

Германин гӀаланаш
Германин коммунаш
Гессен латтана гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
Эйлер

Эйлер () — Бутт тӀехь  90 км. гергга диаметр йолу харш. Цуьнан координаташ ю .

ЦӀе

Хьажа иштта 
 Список борозд Луны

Хьосташ 
 Планетарная номенклатура Луны.

Беттан хершаш
Куросава

- японийн дош.

Адамаш 
 Куросава, Акира (1910-1998) -  японийн кинорежиссёр, сценарист, продюсер.

Кхиерг 
 Куросава (кратер) - Меркурий тӀехь йолу кратер.
Веймар

Ве́ймар () —  Германин Туьринген олучу федеральни латтан гӀала. Бахархойн дукхалла 65,2 эзар. адам (2010).

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Мандела (коммуна)

Мандела () — Италин Лацио регионера коммуна. Лаьтташ йу Рум провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Лацио йукъара гӀаланаш
Шираз

Шира́з ( — Širâz) — ГӀажарийчоьнан къилбера гӀала, Фарс провинцин административан центр, бахархойн дукхалица йолхазулгӀа меттигехь йолу гӀала: бахархойн дукхалла 1 204 882 эзар адам леррана 2006 шарахь.

Билгалдахарш 

ГӀажарийчоь
ГӀажарийчоьнан гӀаланаш
Лютер, Мартин

Ма́ртин Лю́тер ( ; 1483 шеран 10 ноябрь, Айслебен, Саксони — 1546 шеран 18 февраль, циггахь) — керста динан Ӏилманхо, Реформаци дӀайолинарг, Библи немцойн матта йаьккхинарг. Цьуна цӀе тиллина Лютеранствон (керста динан дакъа).

Лютер искусствехь 

Фильмаш
 «Лютер» (Luther, США-Канада, 1973 шо)
 «Мартин Лютер» (Martin Luther, Германия, 1983 шо)
 «Страсти по Лютеру» (ФРГ, 2003 шо). Мартин Лютер — Джозеф Файнс

Сочинениш 
 Лекции о Послании к Римлянам (1515 шо—1516 шо)
 95 тезисов об индульгенциях (1517 шо)
 К христианскому дворянству немецкой нации (1520 шо)
 О вавилонском пленении церкви (1520 шо)
 Письмо Мюльпфорту (1520 шо)
 Открытое письмо папе Льву Х (1520 шо), 6 сентября.
 О свободе христианина
 Против проклятой буллы Антихриста
 О рабстве воли (1525 шо)
 Большой и малый Катехизис (1529 шо)
 Письмо о переводе (1530 шо)
 Похвала музыке (перевод на немецкий язык) (1538)
 О евреях и их лжи (1543 шо)

Лютерас йазйинарш арахецар 

 Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe. 65 Bde. Weimar: Bohlau, 1883—1993 (лучшее издание трудов Лютера, считается нормативным для исследователей наследия Лютера).
 Luther’s Work. American Edition. 55 vls. St. Louis, 1955—1986 (перевод трудов Лютера на англ. язык; издание не окончено).
 Лютер М. Время молчания прошло. Избранные произведения 1520—1526. — Харьков, 1994.
 Лютер М. Перевод Библии. 1534. переиздана 1935
 Лютер М. Избранные произведения. — СПб., 1997.
 Лютер М. 95 тезисов. — СПб.: Роза мира, 2002.

Билгалдахарш

Литература 
 
 Blankenburg W. Überlieferung und Textgeschichte von Martin Luthers «Encomion musices» // Luther-Jahrbuch (1972), SS. 80—104.
 Schalk C. Luther on Music: Paradigms of praise. St. Louis, 1988.
 Ameln K. Luthers Kirchenlied und Gesangbuch: offene Fragen // Jahrbuch für Liturgik und Hymnologie XXXII (1989), SS.19—28.
 Порозовская Б. Д. Мартин Лютер. Его жизнь и реформаторская деятельность. — СПб, 1997.
 Гобри И. Лютер / Предисл. А. П. Левандовского. (ЖЗЛ, вып. 786) — М.: Молодая гвардия, 2000.
 Leaver, Robin A. Luther’s liturgical music: principles and implications. Grand Rapids, Michigan, 2007.
 The Arts and the Cultural Heritage of Martin Luther, ed. by E.Ølstrem, J.Fleischer, N.H.Petersen. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 2002.

Хьажоргаш 

 Мартин Лютер — рождение новой церкви. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
 Книги Мартина Лютера в электронной библиотеке Гумер
 Важнейшие сочинения Лютера (в том числе, предисловия к песенникам) в переводе на русский язык 
 Роланд Бейнтон «На сем стою». биография Мартина Лютера 
 Произведения Мартина Лютера и статья о нём 
 Библиография Мартина Лютера
1546 шо



Оцу шарахь белларш 
 Ма́ртин Лю́тер (1483 шеран 10 ноябрь, Айслебен, Саксони — 1546 шеран 18 февраль, циггахь) — керста динан Ӏилманхо, Реформаци дӀайолинарг, Библи немцойн матта яккхинарг.
Данту

Данту́ () — Цийчоьнан Аньхой олучу провинцин гӀала. Иза ю Янцзы олучу хийистехь Нанкина а Шанхайна а кена йоцуш. Бахархойн дукхалла  — 670 000 адам.

Билгалдахарш 

Цийчоьнан гӀаланаш
Сульмона

Сульмона () — Италин Абруццо регионера коммуна. Лаьтташ йу Л’Акуила провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Абруццо йукъара гӀаланаш
Констанца

Конста́нца (, хьалхалерра цӀераш : Кустендье, Кюстендже (Кёстендже), Томис) — Румынин йокха хӀордан порт Ӏаьржа хӀордан йистера шозлагӀа меттигехь йолу порт, Добруджа олучу регионан а Румынин Ӏаьржа хӀордан йистера а йокха гӀала, Констанца олучу жудецан административан центр.

Бахархой 

Ларар (2011): румынаш — 92,9%, гӀезалой — 2,9%, туркой — 2,6%..

Билгалдахарш 

Румыни
Сайрат

Сайрат я Сайракх (, кхи кеп  — «зератхо») — горги хиллал еза йолуш, амма термоядеран реакци йолаялла еза йоцуш а, шен орбитера планетезималеш дӀаяха ларийна йолу седан я цунах йисин бухадисинчунна гонах орбитехула хьийзаш йолу стигалан хӀума.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Официальный сайт Международного астрономического союза
 Фотожурнал NASA
 NASA Planet Quest — исследование экзопланет 
 Иллюстрированное сопоставление размеров планет друг с другом, и Солнца с другими звёздами
 «Оценка планетарных критериев и возможные схемы планетарной классификации.» страничка Стёрна и Левинсона.
 Planetary Science Research Discoveries (образовательный сайт с иллюстрированными статьями)

Астрономи
Дуьне

Латта (я дуьне́) — Маьлхан тӀера кхозлугӀа Сайрат. Маьлхан системехь массо а сайратан юкъахь йокхилин пхиулгӀа. Лаьттан тайпан сайраташна юккъехь диаметран а, йозаллан а, дуькъаллан а йоккханиг ю.
Астр. символ: .

Цкьацца цунах олу Сина Сайрат, цкъацца Терра олу (Terra - латинийн маттахь латта бохург ду). Тахана нахан хууш йолу цхьаъ бен йоцу стигалан хӀума тӀехь сан долу хӀуманаш йолуш.

Самукъане хӀумнаш 
 Дуьне сан деза Ӏаьржа Ӏуьрган радиус хир ю 8 мм.

Билгалдахарш

Литература 
 Neil F. Comins. 2001. Discovering the Essential Universe. edition 2nd. publisher W. H. Freeman. ISBN 0-7167-5804-0.
 
 Планета Земля.
 
 
 Yoder Charles F. editor T. J. Ahrens. 1995. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants (Fysik for hele Jorden: En håndbog over fysiske konstanter) . publisher American Geophysical Union. Washington. ISBN 0-87590-851-9

Хьажоргаш 

 На древней метановой Земле было то ясно, то туманно 
 Всемирная статистика в реальном времени
 Профиль Земли  — Исследование Солнечной системы — NASA.
 Измерения температуры и осадков  — National Climatic Data Center.
 Изменения климата  — NASA.
 Геомагнетизм Земли — Геологическая служба США.
 Фотографии Земли на сайте NASA .
 Земная обсерватория — NASA.
Видео — Халкъашна юккъера космосан станци
 Полёт над Землей
 Полярное сияние. Вид из космоса

Планеташ
Альбедо

Альбе́до ( — кӀайн) — тӀехулийн серло юхатохаран (дӀасаяржаяран) характеристика.

ХӀора тулгӀен йохаллин альбедо юхатохаран тӀехулийн спектран характеристикашах доьзна ду. Цундела хӀора спектран диапазонан а, тулгӀен йохуллинан а шен альбедо ю.

Юхатуху тӀехулийн кепан хьаьжна оптикехь а, астрономехь а къастайо масийтта тайпан альбедо.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

Астрономи
Кельвин

Ке́львин (билгало: K) — СИ системехь температура йусту барам, СИ системехь коьрта барамех цхьаъ. Йукъайаккхина 1848 шарахь. Цхьаъ кельвин йу 1/273,16 дакъа термодинамикан температура. Шкала йолайалар (0 К) абсолютан нольца нислуш йу. 1968 шо кхаччалц оцу барамах олура Кельвинан градус.

Кельвинан температура Цельсийн градусашка йаккхар: °С = K−273,15 (кхолха хин тӀедан температура — 0,01 °C).

И барам йукъабеххина Уильям Томсон цӀе йолу ингалсан физикс. Томсонан сий деш цунна Айрширар лорд Кельвин Ларгский цӀе йолу титул а йелла, цо йукъабаьхкина барамна Кельвин аьлла цӀе а тиллина (Кельвин Глазго университетан лаьттахула чекхдолуш хин цӀе йу).

Уильям Томсонс шен балхахь «Об абсолютной термометрической шкале» («On an Absolute Thermometric Scale») йаздира керла температура йуста шкала оьшу аьлла. Оцуьна шкалахь ноль хила йеза уггара чӀогӀа шелонца йогӀуш хила йеза (абсолютан ноль), цхьана сизан мах цхьаъ Цельсийн градус хила беза. И абсолютан шкала тахана йевзаш йу термодинамикан Кельвинан шкала аьлла.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Определение Кельвина  в BIPM 

Физика
XIX бӀешо

19 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1801 шеран 1 январь дуьйна 1900 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 19 бӀешо 1800 шеран 1 январехь доладелла а, 1899 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XIX бӀешо
XVIII бӀешо

БерхӀийтталгӀа (XVIII) бӀешо дахделла Григори рузманца 1701 шерера 1800 шо кхаччалц.
ДӀасадаьржина ду гӀалат, 18 бӀешо 1700 шеран 1 январехь доладелла а, 1799 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

Хиламаш 

 Петр I хийцамаш (1696—1725). Боккха Къилбаседан тӀом (1700—1721). Полтавин тӀом (1709). Петарбухах коьрта шахьар хилира (1712). Росси импери дӀакхайкхор (1721).
 Испанин верасалла къовсар (1701—1714). Утрехтан (1713) а, Раштаттан (1714) а машаран берташ. ЙоьалгӀа альянсан тӀом (1718—1720).
 Франкин-ингалсан девнаш Къилбаседа Америкехь (1702—1713; 1744—1748; 1754—1763). Керла Франци караяхна ингалсан а, Испанин а (1763).
 Ӏусманан империн тӀемаш: Российца (1710—1713; 1735—1739; 1768—1774; 1787—1792), Венецица (1714—1718), Австрица (1716—1718; 1787—1791).
 Ойратийн-маньчжурийн тӀемаш (1715—1739; 1755—1759). Йуьйхира Джунгаран ханалла (1635—1755).
 Ингалсан-испанин тӀом (1727—1729; Венин а, Ганноверан а берташ).
 Польшин верасалла къовсаран тӀом (1733—1735).
 Йоккха Къилбаседехьара экспедици (1733—1743).
 Австрин когаметталла къийсаран тӀом (1740—1748; Габсбург-ЛотаринггӀеран некъий). Ахенан машар (1748).
 Оьрсийн-шведийн тӀемаш (1741—1743; 1788—1790).
 ХӀиндин тергоярхьама Британин Ост-ХӀиндин компанин тӀемаш (; 1767—1799; 1775—1782). Британин ХӀиндера мацалла.
 Бразилера (1754), Португалера (1759), Францера (1764), Испанера, церан колонешкара (1767) иезуиташ лахкар.
  (1755—1792). Цийчоь «дӀакъовлар» (1757).
 Дипломатин революци (1756). ВорхӀ шеран тӀом (1756—1763).
 Сиамин-бирмин тӀемаш (XVI—XIX; ; ).
 Немцойн колонисташ массашкахь Росси кхалхор (1763—1766).
 Речь Посполити екъар (1772, 1793, 1795).
 Пугачёвн Емельянан куьйгаллера ахархойн тӀом (1773—1775).
 АЦШн маршонан тӀом (1775—1783). Парижан машар (1783). Къилбаседа-малхбузен индихойн тӀом (1785—1795).
 Хьалхара герзашца йолу нейтралитет (1780—1783). БоьалгӀа ингалсан-голландин тӀом (1780—1784). Гибралтаран боккха гуо лацар (1779—1783).
 Баварин когаметталла къуьйсу тӀом (1778—1779)
 Европахоша Австралин колонизаци йолор (1788; дуьххьарлера охьахевшина меттиг — Сидней).
  Сийлахь французийн революци (1789). Революцин тӀемаш (1793—1797, 1799—1802). Термидорианан харцам (1794). 18 брюмеран харцам (1799).

Оьздангалла а, экономика а 

 Серладаккхаран мур (XVII бӀешеран чаккхе — XVIII бӀешо). Серлаяьккхина абсолютизм (1740—1789).
 Барокко. Рококо. Академизм. Классицизм.
 Кхаа сенан йохк-эцар (XVI бӀешеран чаккхе — XIX бӀешеран юьхьиг). Бразилехь деши кардар (1690—1800).
 Промышленностан революци (XVIII бӀешеран кхаа декъах тӀаьхьарниг — XIX бӀешеран хьалхара ах).
 Рационализм (Кант).
 Галантан бӀешо
 XVIII бӀешерера Европин никӀапа.
 XVIII бӀешарахь йехкина гӀаланаш.

Хьажа кхин а 

 Йиначун хронологи.
XVII бӀешо

17 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1601 шеран 1 январь дуьйна 1700 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 17 бӀешо 1600 шеран 1 январехь доладелла а, 1699 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XVII бӀешо
XXI бӀешо

21 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 2001 шеран 1 январь дуьйна 2100 шеран 31 декабрь кхаччалц. КхозлугӀа эзаршеран хьалхара бӀешо.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 21 бӀешо 2000 шеран 1 январехь доладелла а, 2099 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XXI бӀешо
XVI бӀешо

ЙолхуьтталгӀа (XVI) бӀешо лаьттира юлианан рузманца 1501 шерера 1600 шо кхаччалц. 1582 шеран 5 (15) октябрехь дуьйна дерриг терхьаш далийна григорианан рузманца.

Коьрта хиламаш 
 Даккхийн географин делларийн мур (XV — XVII бешеран юьхьиг). Тийна Ӏапказ дӀадиллина европахоша (1513; де Бальбоа Васкос). Америкин индахойн демографин бохам.
 Испанхоша схьайоккху ацтекийн импери а, Инкийн импери а. Испанин дешин бӀешо («детин флот»; «Ӏаьржа легенда»; ГабсбурггӀар).
 Италин тӀемаш (1499—1504, 1508—1516, 1521—1526, 1526—1530, 1536—1538, 1542—1546, 1551—1559).
 Ӏусманан империн тӀемаш: Венецица (1499—1503, 1537—1540, 1570—1573), ГӀажарчоьнца (1514—1555, 1578—1590), ГабсбурггӀар (1526, 1529, 1530—1552, 1593—1606). Франко-туркойн альянс (1528—1798).
 Оьрсийн-литвахойн тӀемаш (1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537). Василий III-гӀачун (1505—1533), Глинская Еленин (1533—1538) урхалла.
 СефевидгӀеран пачхьалкх (1501—1722).
 ХӀиндин Ӏапказан олалла дархьама Португалин тӀемаш Мамлюкийн пачхьалкхца (1505—1517), Ӏусманан империца (1509, 1538—1557, 1558—1566, 1580—1589, ГӀажарчоьнца (1507—1622). Бразилин бердйист дӀа а йиллина Португалех дӀатоьхна (1500; Алвариш Кабрал Педру).
 ХӀиндера хьалхара европин колони  (1510; Португалис Гоа яккхар). Кхоьллина Сийлахь Моголийн импери (1526).
 Реформацин юьхьиг (1517; Лютер Мартин). Протестантизм (1529; «шпайеран протестаци»). Шмалькальденан тӀом (1546—1547).
 Реформаци Ингалсехь (1534; Супрематех акт). «Елизаветин мур» (1558—1603). Эдинбурган барто (1560) чекхдехира ингалсан-шотландин тӀемнийн мур.

Оьздангалла 
 Революци Ӏилманехь (1543—1687).
 Мехийн революци.
 Лакхара Юхадендар (XV бешеран чаккхе — XVI бӀешеран юьхьиг). ТӀаьхьара Йухадендар (XVI бӀешеран йукъ а, чаккхе а).
 Венецин а, Ферраран а сурт дилларан ишколаш.
 Кхоьллина Кёнигсберган университет (1544; Альбрехт Гогенцоллерн).
 1582 шеран 15 октябрехь дукхаха долчу католикин латтанаш тӀехь йукъайаьккхина Григорианан рузма.

Хьажа кхин а 

XVI бӀешо
XV бӀешо

15 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1401 шеран 1 январь дуьйна 1500 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 15 бӀешо 1400 шеран 1 январехь доладелла а, 1499 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XV бӀешо
XIV бӀешо

14 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1301 шеран 1 январь дуьйна 1400 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 14 бӀешо 1300 шеран 1 январехь доладелла а, 1399 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XIV бӀешо
XIII бӀешо

13 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1201 шеран 1 январь дуьйна 1300 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 13 бӀешо 1200 шеран 1 январехь доладелла а, 1299 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XIII бӀешо
XII бӀешо

12 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1101 шеран 1 январь дуьйна 1200 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 12 бӀешо 1100 шеран 1 январехь доладелла а, 1199 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

II эзар шо
XI бӀешо

11 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1001 шеран 1 январь дуьйна 1100 шеран 31 декабрь кхаччалц. ШозлугӀа эзаршеран хьалхара бӀешо.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 11 бӀешо 1000 шеран 1 январехь доладелла а, 1099 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
XI бӀешо
X бӀешо

10 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 901 шеран 1 январь дуьйна 1000 шеран 31 декабрь кхаччалц. Хьалхара эзаршеран тӀаьххьара бӀешо.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 10 бӀешо 900 шеран 1 январехь доладелла а, 999 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
X бӀешо
IX бӀешо

9 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 801 шеран 1 январь дуьйна 900 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 9 бӀешо 800 шеран 1 январехь доладелла а, 899 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
IX бӀешо
VIII бӀешо

8 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 701 шеран 1 январь дуьйна 800 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 8 бӀешо 700 шеран 1 январехь доладелла а, 799 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
VIII бӀешо
VII бӀешо

7 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 601 шеран 1 январь дуьйна 700 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 7 бӀешо 600 шеран 1 январехь доладелла а, 699 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
VII бӀешо
VI бӀешо

6 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 501 шеран 1 январь дуьйна 600 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 6 бӀешо 500 шеран 1 январехь доладелла а, 599 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
VI бӀешо
V бӀешо

5 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 401 шеран 1 январь дуьйна 500 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 5 бӀешо 400 шеран 1 январехь доладелла а, 499 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
V бӀешо
IV бӀешо

4 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 301 шеран 1 январь дуьйна 400 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 4 бӀешо 300 шеран 1 январехь доладелла а, 399 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
IV бӀешо
III бӀешо

3 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 201 шеран 1 январь дуьйна 300 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 3 бӀешо 200 шеран 1 январехь доладелла а, 299 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
III бӀешо
II бӀешо

2 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 101 шеран 1 январь дуьйна 200 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 2 бӀешо 100 шеран 1 январехь доладелла а, 199 шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.

БӀешераш
II бӀешо
I бӀешо

1 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1 шеран 1 январь дуьйна 100 шеран 31 декабрь кхаччалц.

БӀешераш
I бӀешо
Арнем

А́рнем (, МФА: ) — Нидерландин  йукъаралла а гӀала а, иза ю Рейне олучу хийистехь, Гелдерланд олучу провинцин административан центр.

Йукъаралин дӀахӀоттам 
йукъаралла Арнемам йукъайогӀу  гӀала Арнем, цуна гӀалин йистош а эвланаш а:
 Элден (, эвла)
 Элдервелд ()
 Малбюрген ()
 Рэйкерсвурд ()
 Схарсберген ()
 Схёйтграф ()

ДоттагӀий-гӀаланаш 
  Гера, Германи
  Croydon, Йоккха Британи
  Ковентри, Йоккха Британи
  Villa El Salvador, Перу
  Градец-Кралове, Чехи
  Ухань, Китай
  Кимберли, КЪАР

Билгалдахарш 

Нидерландин гӀаланаш
Стратфорд-Эйвонехь

Стра́тфорд-на-Э́йвоне () — Йоккха Британин Уорикшир олучу графстван гӀала, иза ю Эйвон олучу хийистехь.  ГӀалин бахархойн дукхалла  23 676 адам (2001). Стратфорд йоьвзуш ю Уильяма Шекспир вина гӀала ю аьла.

Билгалдахарш 

Йоккха Британин гӀаланаш
Юпитер

Юпи́тер — Мелхан тӀиера пхоьалгӀа планета, Мелхан системехь массарелла йоккханиг. Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун лоруш ю газан гигант.
Астр. символ: .

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Факты о Юпитере на сайте НАСА
 Учебная страничка по Юпитеру
 Фотографии Юпитера 
 Как наблюдать Юпитер в телескоп
 The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter’s Atmosphere
 The Composition of the Atmosphere of Jupiter
 Байконур: Юпитер — гигант нашей Солнечной системы
 Satellites of Jupiter Информация о крупнейших спутниках Юпитера
 Юпитер в Библиотеке Ориона

Даима карладохуш долу Юпитеран суьрташ:
 Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest 
 Jupiter By Christopher Go
 Arkansas Sky Observatory 
 Сайт Энтони Уэсли 

Планеташ
Марс

Марс — Маьлхан системехь Маьлхан тӀера 4-гӀа планета, йозаллина 7-гӀа планета; Марсан йозалла ю Дуьнена йозаллина 10,7 %. ЦӀе тиллина Шира Риман тӀеман делан цӀарах. Цкъацца Марсах олу «цӀен планета» цуьна тӀехулен цӀе бос бахьнехь. Иштта бос цуьнан бу Марсан тӀехь эчиган оксид хиларна.
Астр. символ: .

Хилларш 
 Марсан нулин меридиан лоруш ю Эйри-0 кратеран чекхйолуш ерг.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Карты Марса с названиями деталей рельефа на русском языке
 Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина. Новая карта рельефа Марса «Земля и Вселенная» № 2/2005 — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса.
 Карта Марса масштаба 1:20 000 000 с названиями на русском языке, составлена МИИГАиК в 1982 году
 
 Карты, фотографии и различная информация о Марсе
 Карта Google Mars (с указанием гор, кратеров, областей, мест посадки КА); см. также карты http://ltpwww.gsfc.nasa.gov/tharsis/Mars_topography_from_MOLA/ , http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=31&num=358 , http://ralphaeschliman.com/mars/mlassm2.pdf  и геологическую карту Марса
 Некоторые впечатляющие открытия на Марсе с 2004 по 2008 год: 7 стр. фотографий со станции Mars Express, с комментариями
 Виртуальный тур по Марсу  — 3D-тур по Марсу. Фото предоставлено NASA марсоходами PathFinder и Opportunity в 1997 и 2001 годах
 Mars Exploration Rover Mission Домашняя страница миссии марсианских исследовательских роверов
 В. Н. Жарков, В. И. Мороз. Почему Марс?  «Природа» № 6, 2000
 Сурдин В. Г. Величайшее противостояние Марса  «Природа» № 8, 2003
 Владимир Сурдин. Нужно ли человеку лететь на Марс?
 Георгий Бурба. Поиск на планете Аэлиты 
 Всё о планете Марс / Марсианский портал # X-Mars
 Марсиада — полёт на Марс
 Миссия зонда Phoenix на сайте NASA 
 «Марсотрясения: Жизненно важные сдвиги» 
 Наблюдения за Марсом 
 Есть ли жизнь на Марсе? 02.02.2008. Телестудия Роскосмоса
 Марс, Красная планета 18.02.2012. Телестудия Роскосмоса
 Впервые получены прямые доказательства существования молний на Марсе 
 Астробиология 2010: метеорит с Марса содержит древние окаменелости
 Полноцветные фотографии Марса, сделанные камерой высокого разрешения HiRISE, исследовательского аппарата Orbiter
 20 фотографий Марса высокой четкости (марсоход Curiosity)
 Лекция «Удивительный Марс» 23.01.2013, лектор Сурдин В. Г. (видео, лекция в Московском планетарии)

Планеташ
Меркурий

Мерку́рий — Маьлхан системехь Маьлхан массарелла уллера планета. Цо Маьлхан гонах го боккху 88 Дуьненан дийнахь-бусехь. Меркурийн тӀехь цхьана ден-буьйсан йохалла ю Дуьненан тӀехь 176 дей-буьсий санна. Шира Римехь оцу планетан цӀе тиллира шайн махлелоран делан сий деш.
Астр. символ: .

Билгалдахарш

Литература

Хьажорга 
 Тайны и загадки Меркурия 
 Г. Бебра. И дольше года длится день // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
 Сайт о миссии MESSENGER
 Фотографии Меркурия, сделанные «Мессенджером» 
 Раздел о миссии BepiColombo  на сайте JAXA
 Астрономы обнаружили у Меркурия расплавленное ядро
 А. Левин. Железная планета. Популярная механика № 7, 2008
 Самый близкий. Лента.ру, 5 октября 2009, фотографии Меркурия, сделанные «Мессенджером».
 Опубликованы новые снимки Меркурия. Лента.ру, 4 ноября 2009, о сближении в ночь с 29 на 30 сентября 2009 года «Мессенджера» и Меркурия.
 Mercury: Facts & Figures . NASA. — Сводные физические характеристики планеты.
 Космический зонд впервые в истории вышел на орбиту Меркурия

Планеташ
Миссури (штат)

Миссу́ри (, МФА: ) —  Америкин штат. Федерацин 24-гӀ штат. Бахархойн дукхаллица  адам).

Штатан ю 114 гонаш а, 1 гӀалин гуо а - Сент-Луис. Коьрта гӀала Джефферсон-Сити. Яккхи гӀаланаш ю — Сент-Луис, Канзас-Сити, Спрингфилд а, Колумби а. Официалан харц цӀе — «Штат „Гайта — соьга“».

Билгалдахарш 

АЦШ
Нептун

Непту́н — Маьлхан системехь 8-гӀа, массарелла а Маьлхан гена планета. Нептун ю Маьлхан системехь йоккхалле хьаьжна 4-гӀа планета, йозалле хьаьжна 3-гӀа планета. Иза ю Дуьненал 17,2-гӀа еза а, диаметрехь Дуьненанл 3,9-гӀа йоккха а.
Цунна цӀе тиллина Шира Римехь хилла хӀордан дели цӀарах. Цуьна астрономин билгало  ю Нептунан кхолгуна сурт.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 «Вояджер-2» исследует Нептун
 Г. Бурба. Сердце морского гиганта  // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
 Южный полюс Нептуна оказался тёплым (статья на Space.com )
 А. Левин. Охота на планету: Нептун. // Популярная механика, № 5, 2009.
 Нептун на galaxy.gcmsite.ru 
 Нептун на astrolab.ru
 Нептун на edu.nstu.ru 
 Нептун на galspace.spb.ru

Планеташ
Сулаев, Магомет Абуевич

Сула́ев Магоме́т Абу́евич (1920 шеран 20 сентябрь — 1992 шеран 11 ноябрь) — ночхийн йаздархо а, поэт а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн а, СССРн а йаздархойн Бертан декъашхо.

Биографи 
Вина 1920 шеран 20 сентябрехь ГӀойтӀахь. 1933 шарахь школа чекхйаьккхира цо. Шен хьалхара байт «Нохчийн илли» цо йазйира 15 шо кхаьчна волуш. Бакохь рабфак чекхйаьккхира цо. 1941 шарахь Сулаевс чекхйаьккхира Бакохь йолу Азербайджанан лоьран институт.

1943 шарахь цо кхоьллира шен хьалхар йоккха произведени — «Малх тоьлур бу» цӀе йолу поэма. Иза йазйина йара Советски Союзан Турпалхочун Ханпаша Нурадилован лерина. Нохчий цӀера бехначу хенахь цо йаздар ца дитира, амма цо йазйинарш ара ца хоьцара.

Иза вара республикин больницин хирург а, санитарин серлонан республикин цӀан коьрта лор а. Цуьнга дика цхьанабалора лоьран болх а, йаздархон болх а. Сулаевс арахийцира масийтта поэзин а, критикин а, прозин а гуламаш.

Библиографи 
 поэма «Солнце победит» (1943 шо)
 роман «Тавсултан покидает горы» (1966 шо)
 роман «Лаьмнаша ца дицдо» (1990 шо)
 «Велларг денвар» (1959 шо)
 «Даймехкан зӀаьнарш» (1961 шо)
 «Октябро кхоьллинарг» (1968 шо)
 «Йовшйоцу цӀе» (1970 шо)
 «Бой за солнце» (1970 шо)
 «Чинар на скале» (1972 шо)
 «Бакъдерг» («Истина», 1973 шо)
 «Лаьттан бос» (1978 шо)
 «Адамалла» (1984 шо)
 «Орлиной тропой» (1987 шо)
 «Иду на зов»
 «Искры из сердца»
 «Песни любви»

Хьажоргаш 
 Мохьмад Сулаев 
 Сулаев Магомет Абуевич

Билгалдахарш

Литература 
Нохчийн маттахь
 Айдаев Ю. ХӀунда воьду Тавсолта ломара дӀа? «Орга», 1967, № 3-4.
 Чентиева М. Безаман эшарш. ДоттагӀалла, 1959, № 4.
 Чентиева М. Тавсолта ломара дӀавоьду. «Ленинан некъ», 1967, 17 февраль.

Оьрсийн маттахь
 Алироев И. Товсолтан уходит с гор. «Грозненский рабочий», 1967, 15 июня.
 Мальсагова А. У., Туркаева Х. В. «Писатели советской Чечено-Ингушетии». 1969 шо.
 Мамакаев М. Показать духовную красоту нашего современника. «Грозненский рабочий», 1961, 4 июня.
 Мамакаев М. Поэты и современность. «Грозненский рабочий», 1964, 20 декабря.
 Чентиева М. Черты нового. «Грозненский рабочий», 1962, 26 декабря.

Нохчийн йаздархой
Нохчийн поэташ
ССРС йаздархойн бертан декъашхой
Ахтаханов, Руслан Абуевич

Ахтаха́нов Русла́н Абу́евич (1953 шеран 14 март — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Российн йаздархой бертан декъашхо, Артём Боровик цӀарах долу совгӀатан лауреат, Вайн хенан гуманитаран академин проректор.

Биографи 
Руслан Ахтаханов вина 1953 шеран 14 мартехь ЧӀулга-Йуьртахь. Цо чекхйаьккхира Москохан кхачанан институт.

ЦӀа веанчул тӀехь цо болх бира кхачанан комбинатехь. Кхоно оцу комбинатан директор хилира иза. ПаргӀата волучу хенахь цо байташ йазйора.

1990-гӀа шарашкахь Ахтахановс кхоьллира Москох шен кхачанан тӀетухургаш а, диабет цомгуш чарна оьшуш йолу хӀумнаш арахоьцуш фирма.

Цо кхоьллира Демократин хьалхатаӀаме парти. Оцу партис вовшахтуьхира лааме, дуьненан демократин пачхьалкх йа лууш болу нохчийн йукъараллин гӀуллакхой. Доку Завгаев дарже кхаьчча парти оппозици йелира. Аслан Масхадов ДПП цхьаболу гӀуллакхойн правительствехь цхьацца меттигаш йелира.

Экономикин хаттарашна консультациш лору Джохар Дудаевна а, Аслан Масхадовна а. Латвехь Дудаеван махбаран векал вара.

Лачкъа а вина 47 де зинданехь деккхира цо. Лачкъин чул тӀехь поэзин алсама хан яйа волавелира иза.

2009 шарахь цунна делира Артём Боровик цӀе йолу хӀора шеран луш йолу премин лерина совгӀат «За твердую интернационалистскую позицию в жизни и творчестве». И совгӀат делира цуьна байтам гуламех «Горжусь Чечней, героев подаривших миру».

Руслан вевзаш вара Нохчийн Республика Российн йукъахь йисарна хила лууш хиларна. Цундела сепаратисташ цунна чӀогӀа реза бацар.

Вина 2011 шеран 15 ноябрехь буьйсанна йуккъехь масийттуза тапча тоьхна.

Доьзалла 
Цуьна бисина кхо йоӀ а, цхьа кӀант а.

Хьажоргаш 
 В Москве убит чеченский поэт Руслан Ахтаханов

Билгалдахарш 

Нохчийн поэташ
Российн йаздархойн Бертан декъашхой
Цуруев, Шарип Мовладович

Цуру́ев, Шари́п Мовла́дович (1963 шеран 20 январь, Гезал-Эвла, Гуьмсан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн йаздархо, поэт, журналист, публицист, Ӏилманча-филолог, гочдархо.

Биографи 
Шарип Цуруев вина 1963 шеран 20 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Гуьмсан кӀоштан Гезал-Эвлахь. 1980 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1981—1983 шерашкахь иза армехь вара. 1988 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет.

1988 шо дуьна цо школехь а, педучилищехь а, Нохчийн пачхьалкхан университетехь а хьехархо а, Гуманитарин Ӏилманан Ӏилманан-талламан институтехь Ӏилманан белхало а, педучилищан директор а, республикин газеташан коьрта редактор а болх бира.

Цуруевс арахецна масийтта поэзин гулам а, эшараш а, публицистикан а, литературин а, критикан а, Ӏилманан статьяш.

Иза ву «Хьехархо» газетан кхоллархо а, коьрта редактор а. Иштта иза ву республикин исторехь хьалхара нохчийн маттахь долу «Таллам» цӀе йолу Ӏилманан журналан редактор. Иза арахоьцуш ду Нохчийн Республикин Ӏилманан академис.

Нохчичоьн йаздархойн бертан а, Российн йаздархойн бертан а, Российн журналистан бертан а декъашхо, Нохчичоьн йаздархойн бертан урхаллин декъашхо. 2012 шеран «Литература» номинацехь «Дато бухӀа» совгӀатан лауреат. Дукха шарахь бина кхолларалин балхана а, нохчийн литературин а, журналистикан а бина биллараман а цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа бина кхиамашна» мидал.

Библиографи 
 поэзин гулам «Останься, Чечня!» — 1992 шо;
 поэзин гулам «Поверь, Отчизна!» — 2003 шо;
 поэзин гулам «Цхьа мерза-гӀайгӀане мукъам» — 2011 шо.

Хьажоргаш 
 Я выбираю свободу. Интервью Ш. Цуруева

Билгалдахарш 

Нохчийн Ӏилманчаш
Российн йаздархойн бертан декъашхой
Российн журналистан бертан декъашхой
Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийн пачхьалкхан университет йаьккхинарш
Вирджилио

Вирджилио () — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Мантуя провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Ломбарди йукъара гӀаланаш
Гайтукаева, Бана Мустафаевна

Гайтука́ева, Ба́на Мустафа́евна (1959 шеран 23 февраль — 1994 шеран 13 март) — нохчийн поэтесса, Нохчийчоьнан а, Российн а йаздархойн союзийн декъашхо.

Биографи 
Бана Гайтукаева йина 1959 шеран 23 февралехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн ТӀехьа-Мартанан кӀоштан ВаларгтӀехь. Школа чекхйаьккхинчул тӀехь цо болх бина юртан библиотекехь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультетан халкъан отделени. Цхьана хенахь цо оцу университетехь болх бира. 1992 шо дуьна 1993 шо кхаччалц иза Пачхьалкхан радиокомитетехь исбаьхьалла редактор йара.

Библиографи 
 байтан гулам «Поэзия света» (2003 шо)

Хьажоргаш 
 Она душой болела за народ
 Бана Гайтукаева 
 Султан Яшуркаев о чеченской Кассандре

Билгалдахарш 

Нохчийчоьнан зударий
Нохчийн поэташ
Российн йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийчоьн йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийн пачхьалкхан университетехь дешнарш
1994 шо



Оцу шарахь бинарш 
 Азизов, Абас Ахъядович (1994 шеран 22 февраль) — нохчийн дзюдоист.
 Белоусов, Юрий Николаевич (1922 шеран 24 январь — 1994 шеран 13 август) — СССР футболист, «Терекан» тренер.
 Борчашвили, Ӏимран (1994 шеран 16 февраль) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист.
 Пасхаев, Хьамид Ӏалуевич (1994 шеран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, Российн чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Российн Кубок яккхинарг, дуьненан чемпион;
 Хатаев, Имам Абдулаевич — нохчийн боксёр;
 Шамханов, Идрис (1994 шеран 5 март) — нохчийн боксёр, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн спортан говзанча.

Оцу шарахь белларш 
 Гайтукаева, Бана Мустафаевна (1959 шеран 23 февраль — 1994 шеран 13 март) — нохчийн поэтесса, Нохчичоьн а, Российн а йаздархойн союзашан декъашхо;
 Мальсагов, Дзияудин Габисович (1913 шо — 1994 шеран 5 апрель) — нохчийн юрист, историк, правозащитник, йукъараллин гӀуллакххо;
 Саидов, Билал Саидович (1914 шеран 10 июнь — 1994 шеран 15 ноябрь) — нохчийн йаздархо, поэт, драматург, актёр, режиссёр, гочдархо.
13 март



Оцу динахь хилларш 
 1781 шеран 13 мартехь Уильям Гершельс Уран гучуяккхина.

Оцу динахь бинарш

Оцу динахь белларш 

 Гайтукаева, Бана Мустафаевна (1959 шеран 23 февраль — 1994 шеран 13 март) — нохчийн поэтесса, Нохчийн Республикин а, Российн а яздархойн союзашан декъашхо.

13 март
Шайхиев, Алвади Хасмагомедович

Ӏалва́ди Хасмагоме́дович Шайхи́ев (1947 шеран 12 апрель, Октябрьски юрт, Мирзакинан кӀошт, Ошан область, ГӀиргӀазойчоь — 2018 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) — нохчийн поэт а, йаздархо а, журналист а, 1975 шо дуьна СССР йаздархойн бертан декъашхо.

Биографи 
Алвади Шайхиев вина 1947 шеран 12 апрелехь. 1970 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологин факультет.

1979 шарахь цо чекхйаьккхира Москвахь Горькийн цӀарах йолу литературин институтехь лакхара литературин курсаш. Цул тӀехьа Шайхиевс Нохчийн пачхьалкхан университетехь хьехархон болх бира.

Хьалхара цуьна байтан гулам арахийцира 1969 шарахь. Цул тӀехьа арайелира цуьна масийтта гулам: «Пламя любви», «Огонь в очаге», «Трава-мурава», «Пульс», «Совесть», «Башни мужества», «Ночные птицы», «Заповедь», и. к. д. Цуьна байташ зорбан туьйхира «Молодая гвардия», «Современник», «Звезда», «Дон», кхидолу журналаш а. ХӀинца иза ву «Вайнах» литературин а, исбаьхьалан а журналан поэзин отделан редактор.

Алвади Шайхиев ву хьалхара КӀоран нохчийн матта даккхаран редактор. 2011 шарахь цунна тиллина «Нохчийн Республикин Сийлахь журналист» цӀе.

Доьзалла 
Цуьнан ву кӀант Арслан а, йоӀ Эльмира а. Цуьна кӀант шен кхаа бераца Зальцбургехь Ӏаш ву.

Хьажоргаш 
 А. Шайхиев: «Лишь был бы свет для просветленья…» 

СССР йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийн йаздархой
Нохчийн поэташ
Нохчийчоьнан хьехархойн институт чекхйаьккхинарш
Бексултанов, Муса Эльмурзаевич

Бексулта́нов, Муса́ Эльмурзаевич (1954 шеран 1 июль) — нохчийн йаздархо, прозаик, Нохчийчоьнан а, Российн а (1992 шо) йаздархойн союзашан декъашхо, 2005 шарахь «Литература» номинацехь «Дашо бухӀа» совгӀатан лауреат, Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо (2005 шо).

Биографи 
Муса Бексултанов вина 1954 шеран 1 июлехь Казахийн СССРн Мендыкаринскан кӀоштан Боровое юртахь (хӀинца Бурабай). 1957 шарахь иза цӀа вирзина. Алхазурово юртахь хьалакхиъна иза. 1979 шарахь цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультет.

Тахана болх беш ву «СтелаӀад» берийн журналехь коьрта редактор.

Библиографи 
 дийцаран гулам «Мархийн кӀайн гӀаргӀулеш» («Облаков журавли белые») — 1985 шо;
 дийцаран а, повестешан а гулам «Йуха кханна а селхана санна…» («И завтра, как вчера») — 1988 шо;
 дийцаран гулам «Наггахь, сайн сагатделча…» («Иногда, когда мне грустно») — 2004 шо;
 сочиненишан гулам 2 томехь «Я хьан тухур буьйсанна хьа неI» («И кто постучится ночью в твою дверь») — 2004 шо;
 гулам «Сан вешин тӀехьийза йоI» («Девушка моего брата») — 2011 шо.

Хьажоргаш 
 Язык — это религия. Интервью М. Бексултанова

Нохчийн пачхьалкхан университет йаьккхинарш
Российн йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийчоьнан йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийн йаздархой
Нохчийн Республикин Халкъан йаздархой
Реддинг

Рэдинг (англ. Redding) — дукха маьӀнаш долу термин.

 Реддинг (Коннектикут) — Америкин гӀала
 Реддинг, Ноэль (1945 — 2003) — ингалсан музыкант.
 Реддинг, Отис (1941 — 1967) — классик соул-музыки.

Хьажа. кхин 
 Рэддинг
 Рединг (маьӀна)
Реддинг (Коннектикут)

Реддинг  () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Коннектикут штатера гӀала ().

Истори 

Йиллина .

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Коннектикут штатан гӀаланаш
АЦШ гӀаланаш
Бриндизи

Бриндизи () — Италин Апули регионера коммуна. Лаьтташ йу Бриндизи провинцехь.

Географи 

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

Бахархой

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Cтатистикин къоман институт
 Cтатистикин къоман институт 

Абатца нисйина нах беха меттигаш
Италин коммунаш
Апули йукъара гӀаланаш
Арсанукаев, Шайхи Ӏабдулмуслиман воӀ

Арсанука́ев, Шайхи́ Ӏа́бдулмусли́ман воӀ (1930 шеран 15 апрелехь, ССРС, РСФСР, Нохчийн автономин область, Дишни-Ведана — 2012 шеран 14 мартехь, Росси, Нохчийчоь, Соьлжа-ГӀалахь) — нохчийн йаздархо а, поэт а, Российн йаздархойн бертан декъахо, Нохчийчоьнан йаздархойн бертан декъахо, Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо.

Биографи 
Вина Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан Дишни-Веданахь 1930 шеран 15 апрелехь. 1944 шеран февралехь махках ваьккхира гергарчаьрца цхьаьна Кхазакхстанехь. Ишкол чекхйаьккхира Семипалатинскан областан Новопокровскан кӀоштан Батнайхь. 1955 шарахь чекхйаьккхира Семипалатинскан финансийн техникум.

Байташ йаздан волавелла ишколехь дуьйна. Дуьххьарлера кхолламаш зорба туьйхира 1957 шарахь «Ленинан некъ» газетехь, «ДоттагӀалла» а, «Орга» а альманахашкахь.

Арсанукаевс чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Дешна ваьлча иза дӀахӀоттира «Колхозан дахар» цӀе йолу Веданан кӀоштан газетан редакторан когаметтинаг. Цул тӀехьа цо болхбира Нохч-ГӀалгӀайн книган издательстван коьрта редактор, «Орга» журналан литературин а, исбаьхьаллин а альманахан коьрта редактор.

Чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологин факультет. Иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа хилира Веданан кӀоштан «Колхозан дахар» газетан редакторан гӀовс. Цул тӀаьхьа болх бира Нохч-ГӀалгӀайн жайнаш арахецараллин лакхара редактор, литературин-исбаьхьаллин «Орга» альманахан коьрта редактор. ССРС йаздархойн бертан декъахо хилира. 1986 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн йаздархойн бертан коьрте хӀоьттира, оцу даржехь болх бира 1997 шо кхаччалц. Шен дахаран тӀаьхьарчу шерашкахь болх бира Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн литературин а, фольклоран а кафедран лакхара хьехархо.

«Ӏуьйре лаьмнашкахь», «Безаман шовда», «Кхолламан харжам», «Керла де», кхин а поэтийн гуламийн автор.

Къинхьегаман кхиамашна а, дуккха а шерашкара беркате къинхьегамна 2009 шарахь Арсанукаев Шайхин совгӀат дира ДоттагӀаллин орденца.

Нохчийчоьнан исбаьхьалла кхиорехь доккха дакъа лацарна Арсанукаев Шайхин йелла сийлаллин цӀе «Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо».

Библиографи

Литература

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 Шайхи Арсанукаев
 Юбилейный вечер поэта Шайхи Арсанукаева
 Памяти поэта Шайхи Арсанукаева
 Ушел из жизни известный нохчийн поэт – Шайхи Арсунакаев

ССРС йаздархойн бертан декъашхой
Нохчийчоьнан йаздархойн бертан декъашхой
ДоттагӀаллин орденан кавалераш
Нохчийн Республикин Халкъан йаздархой
Нохчийн пачхьалкхан университет йаьккхинарш
Нохчийн пачхьалкхан университетан хьехархой
Нью-Орлеан

Нью-Орлеан (  йа , кхузазь  йа ,  ) — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Луизиана штатера гӀала, иза ю Миссисипи цӀе йолу эрк Мексикин аймах кхеттачахь; бахархойн дукхалла 484 674 стаг 2000 шо (агломераци цхьана — 1 337 726).

Истори 

Новий Орлеан гӀала йиллина  шарахь.

Бахархой

Географи 

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

Билгалдахарш

Хьажоргаш 
 
 

Луизиана штатан гӀаланаш
Абатца нисйина нах беха меттигаш
АЦШ гӀаланаш
Саракаев, Хамзат Ибрагим-Бекович

Сарака́ев, Хамза́т Ибрагим-Бе́кович (1927 шеран 31 декабрь, Ведана, Веданан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР — 2013 шеран 17 апрель, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн берийн йаздархо, поэт, журналист, гочдархо, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо, Российн йаздархойн бертан декъашхо, Российн журналистан бертан декъашхо, къинхьегаман ветеран.

Цуьна да вара вевзаш волу йаздархо Ибрагим-Бек Саракаев. Нана йара Абдул-Меджид (Тапа) Чермоевн йиши йоӀ. Иза нохчийн зудрехь хьалхарниг йара Соьлжа-ГӀалин зударийн гимнази чекхйаьккхинарг.

Хамзат Саракаев вина 1927 шеран 31 декабрехь Веданахь. Нана Ӏедалс хӀаллак йинера. Иза хьалакхиош оьрсийн няня йара цуьна де вешин Азисан доьзалехь. Хьамзата дишира Веданан бо-беран интернатехь. 1944 шарахь массо а нохчий цӀера бехира. Цуьна Ӏа дизи Джамбулехь а, Чимкентехь а. 1951 шарахь комендатегара пурба а ца доккхуш иза Кхазакхстанера Туркмени вахара. Цигахь цо чекхйаьккхира Чарджоухь йолу хинан а, хӀордан а некан училище. Училищехь цуна йелира лакхара лейтенантан цӀе. Цо капитанан гӀончан болх бира, Иртыш тӀехь нека дора цо. 1957 шарахь вокху вашас дехар дина иза цӀа вирзира.

Цуьна хьалхара байт арайелира 1939 шарахь «Ленинан некъ» цӀе йолу республикин газетехь. 1940 шарахь цуьна байташ арахийцира «Вайн эшараш» цӀе йолу къона йаздархойн коллективан гуламехь. 1957 шо дуьна Саракаевн повестиш, дийцараш, байташ, гочдараш кӀест-кӀеста арайовлу республикин газеташкахь, альманахашках, коллективан гуламашкахь. Хьалхара цуьна произведенийн гулам «Первый подвиг» арайелира 1972 шарахь Соьлжа-ГӀалахь.

Цо нохчийн матта йехира Лев Толстойс йазйина «Хаджи-Мурат» а, «Казаки» а, «Набег» а, кхийолу произведениш а.

Цо болх бира Нохч-ГӀалгӀайн радион коьрта редактор. Иштта иза вара «Низам» а, «Вайнах» а журналашан а, «Терек» газетан а коьрта редактор а, арахецархо а. 2005 шо дуьйна 2013 шо кхаччалц цо болх бира «Вайнах» журналехь.

Библиографи 
 Роман «Крепость в горах»
 «С верой в победу»
 «Друзья Эдельхана»
 «Счастье трудных дорог»
 «Нихларский мост»
 «Дороги Эдилхана»
 «Вслед за солнцем»
 «С верой в победу»
 «Неведомыми тропами»
 «Ибрагим-Бек»

Хьажоргаш 
 Хамзат Саракаев 
 Писателю Хамзату Саракаеву — 80 лет
 Хамзату Саракаеву — 85

Нохчийн йаздархой
Российн йаздархойн бертан декъашхой
Российн журналистан бертан декъашхой
Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхой
Эйзенах

Эйзенах, А́йзенах () — Германин Тюрингин олучу латтан гӀала. Бахархойн дукхалла: 42,8 эзар. адам (2010).

Билгалдахарш 

Германин гӀаланаш
Лейпциг (Росси)

Лейпциг () — Челябинскан областан Варнан кӀоштара эвла.

Бахархойн дукхалла 
Бахархойн дукхаллин динамика:

2002 шарахь ларарца къаьмнийн хӀоттам: оьрсий (74%),, кхазакхаш (18%).

Билгалдахарш 

Варнан кӀоштан нах беха меттигаш
Челябинскан областан нах беха меттигаш
Саксони (латта)

Саксо́ни (, ), официалан цӀе: Маьрша пачхьалкх Саксони (, ) — Германин латта. Коьрта гӀала — Дрезден.

Майсен Марк 929-чу шарахь кхолларца дIайолало Маьрша пачхьалкх Саксонин 1.100 шо гергга йеха йолу истори.

Саксонин латтанах 1918-чу шарахь республика хилла, ткъа и республика национал-социалистин 1933-чу шарахь Iедал карадаххалца бен ца лаьттира.

Маьрша революци дIайоьдучу хенахь, Саксонин латта йухаметтахIоттадаран хьокъехь къамелаш дIадуьйладелира.

Майсенера Альбрехтсбург цIе йолу гIопахь 3-чу октябрехь 1990-чу шарахь йуха керла дIахIоттайира Маьрша пачхьалкх Саксони.

Тахана Маьрша пачхьалкх Саксони шен диъ миллион бахархошца а, 18.400 гергга йеакIов километарца Германин йукъадогIу латтанех йалхолгIачу меттехь ду майдане хьаьжча.

Деза денош 
Дийнна Германехь лору керла шо а, марха досту де(пасха) а, белхан де а, Iийсан стигала валар а, немцойн цхьааллин де а, Iийса элча вина де а, Pfingsten(кхаала, кхоъ хилар) а, дика пIераскан де а доцург кхин а даздо Саксонехь реформацин деза де а, дохковаларан а, ламаз даран а де.

КӀоштанаш 

 Гёрлиц
 Баутцен
 Саксонин Швейцари — Малхбалера Рудни Лаьмнаш
 Майсен
 Юккъера Саксони
 Рудни Лаьмнаш
 Лейпциг (кӀошт)
 Къилбседера Саксони
 Цвиккау (кӀошт)
 Фогтланд

Билгалдахарш 

Германи
Мекленбург-Хьалхара Померани

Мекленбург-Хьалхара Померани () — Германин латта. Коьрта гӀала — Шверин. Цунна йукъайогӀу шира мехкаш Мекленбург а, малхбузен (Хьалхара) Померани а.

Билгалдахарш 

Германи
Лаха Саксони

Лаха Саксони ( , ) — Германин латта. Коьрта гӀала — Ганновер.

Билгалдахарш 

Германи
Саар

Саар (, ) — Германин мохк, иза ю Францин а Люксембурган а доза долуш  , махкан цӀе Саар олучу хина цӀерах ю. Коьрта гӀала — Саарбрюккен.

Билгалдахарш 

Германи
Сатурн

Сату́рн — Маьлхан тӀера 6-гӀа планета а ю, Маьлхан системехь йоккхаллин 2-гӀа а ю Юпитеран тӀехьа. Сатурн, Юпитер, Уран, Нептун лоруш ю газан гиганташ. Сатурнан цӀе тиллина Шира Риман латталелоран делин цӀе. Сатурнан билгало ю марс (Юникод: ).

Сатурн хӀотталуш ю коьрта элемент водород ю. Кхийолу элементаш ю гелий а, кеззиг хи а, метан а, аммиак а, еза элементаш а. Сатурнан юккъехь ю ядро. Иза хӀотталуш ю ечигах а, никелех а, шах а. Цуьнан тӀоьхула чкъор ду эчиган водородех. Атмосфера тӀехьаьжча тийна хета, амма наггахь цун техь гучуйолу дукха хенахь летташ йолу йилбазмохаш. Механ чехкалла цкъацца 1800 км/сахьт кхочу. И мох Юпитеран тӀехь болчула чӀогӀа бу. Сатурнан магнитан майда ю 1 млн км Маьлхан агӀоне яржина.

Сатурнан гонах ю яккхи чӀагарш. Уьш хӀотталуш ю шенах а, тӀулгех а, ченах а. Сатурнан гонах хьийзаш ю 62 хууш йолу спутник. Царех массарелла а йоккханиг ю Титан. Иза ю Маьлхан системехь йоккхалина шозлугӀа (Юпитеран спутникан Ганимедан тӀехь). Титан ю Маьлхан системехь цхьаъ бен йоцу спутник атмосфера йолуш. Иштта иза ю Меркурел йоккха.

Билгалдахарш

Хьажоргаш 

 Страничка фактов о Сатурне // на сайте НАСА 
 Сатурн: Властелин Колец
 Фотографии Сатурна, сделанные зондом «Кассини» с 2004 по 2009 гг.
 История исследования Сатурна (НАСА) 
 Параметры колец Сатурна 
 У Сатурна обнаружили новое гигантское кольцо 

Планеташ‎
Туьринген

Туьринген () — Германин федеральни латта. Латта доьвзуш ду «Германин баьццара дог» санна. Коьрта гӀала— Эрфурт.

Билгалдахарш 

Германи
Шоьна

Шоьна — топоним:
 
 Шоьна — Нажи-Йуьртан кӀоштан юрт.
 Керла-Шоьна — Гуьмсан кӀоштан юрт.

Хьажа. кхин 
 Жима Шоьна — Нажи-Йуьртан кӀошт.
Бавари

Бавари () — Германин федеративан мохк, иза бу пачхьалкхан уггар докха латта.
Административан даккъаш: ВорхӀ административан гуош — Лакхара Франкони, Юккъера Франкони, Лахара Франкони, Лакхара Пфальц, Лахара Бавари, Лакхара Бавари, Шваби.
Коьрта гӀала — Мюнхен. Махкахь Ӏаш ду диъ къам — бавархой а, франкохой а, швабахой а, судетин немцой а.

Билгалдахарш 

Германи
Бремен (латта)

ПаргӀат ганзейн гӀала Бремен () — Германин уггар жима латта, латта шина гӀалех кхолийна ду Бремен а, Бремерхафен а, цара шина юкъехь — Лаха Саксони олу латта ду. Везер олучу хийистера йокха порт.

Билгалдахарш 

Германи
Баден-Вуьртемберг

Баден-Вуьртемберг () — Германин латта. Коьрта гӀала— Штутгарт. Кхолийна 1952 шеран 25 апрель Вуьртемберг-Баден, 
Къилба Баден, Вуьртемберг-Гогенцоллерн федералан латтанаш вовшахтоьхна.

Билгалдахарш 

Германи
Бранденбург

Бранденбург (, , ) — Германин латта. Коьрта гӀала — Потсдам.

Билгалдахарш 

Германи
Рейнланд-Пфальц

Рейнланд-Пфальц () — Германин латта. Коьрта гӀала — Майнц.

Билгалдахарш 

Германи
Шлезвиг-Гольштейн

Шлезвиг-Гольштейн ( , ) — Германин мохк, иза мохк бу пачхьалкхан къилбседера. Коьрта гӀала — Киль. Цунна дозанехь ю къилбаседехьа Дани, къилбехьа — маьрша гӀала Гамбург, кхин Мекленбург — Хьалхара Померани а, Лаха Саксони олу латтанаш а.

Билгалдахарш 

Германи
Къилбаседа Рейн-Вестфали

Къилбаседа Рейн-Вестфали () — Германин латта. Коьрта гӀала — Дуьссельдорф.

Билгалдахарш 

Германи
Саксони-Анхальт

Саксони-Анхальт, я Саксони-Ангальт — Германин керла латта,  ФРГ а ГДР а цхьана тоьхча хьана Германин йукъайогӀу. Коьрта гӀала — Магдебург.

Билгалдахарш 

Германи
Гессен

Гессен () — Германин латта. Коьрта гӀала — Висбаден.

Билгалдахарш 

Германи
Гамбург

ПаргӀат ганзе́йн гӀала ХIа́мбург ( , метт. ,  ) — Германин латта а, гӀала а. Германин (Берлинал тӀехьа йокхалица шозлагӀа гӀала).

Бахархой

Билгалдахарш 

Германи
Германин гӀаланаш